[{"text_idx": "#000000", "text": "Newid Hinsawdd a Threftadaeth yr Arfordir"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Tirweddau coll \u2013 Cipolwg ar y gorffennol a rhybudd ar gyfer y dyfodol!"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae effeithiau newid yn yr hinsawdd yn y dyfodol \u2013 sy\u2019n cael eu cyflymu gan weithgarwch dynol - bellach yn cael eu hadrodd, eu trafod a'u cydnabod yn eang. Mae'r holl dystiolaeth yn dangos y bydd cynnydd yn nwysedd systemau tywydd y ddaear sy'n arwain at fwy o stormydd, mwy o sychder a llifogydd, mwy o rewlifau a chapanau ia\u0302\u2019n toddi, a chynnydd yn lefelau'r mo\u0302r yn fyd-eang. Ac eto, rywsut, gall y goblygiadau i ni'n bersonol ymddangos yn anghysbell ac yn anodd eu gweld. Fodd bynnag, mae arfordir Cymru\u2019n cynnig cyfle i ni edrych ar y gorffennol i weld nad ffenomenon newydd yw lefelau'r mo\u0302r yn codi. O amgylch arfordiroedd Cymru ac Iwerddon mae olion coetiroedd pinwydd a derw a darnau tameidiog o fawn sy'n arwydd o gynefinoedd anghofiedig y gorffennol i'r tonnau sydd bellach yn curo yn erbyn y draethlin."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae Prosiect CHERISH wedi bod yn gweithio yn y parth rhynglanwol hwn i gofnodi llongddrylliadau a thirweddau archaeolegol gweddillol, sydd hefyd yn adrodd am golled a newid arfordirol. Fodd bynnag, agwedd arall ar ein gwaith fu penderfynu ar oedran rhai o dirweddau gweddillol Penrhyn Lly\u0302n mewn perthynas a\u0302'n gwaith ar newid yn lefel y mo\u0302r yn y gorffennol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Wrth fonitro llongddrylliad ar Draeth Warren yn Abersoch yng Ngwynedd yn 2018, darganfu ti\u0302m CHERISH wastatir sylweddol o foncyffion coed wedi syrthio a blociau o fawn. Roedd stormydd y gaeaf wedi cael gwared ar lawer iawn o dywod gan amlygu'r mawn. Roedd rhywfaint o'r mawn wedi cael ei dorri'n flociau, ar gyfer tanwydd yn o\u0302l pob tebyg, ond yn yr ardaloedd lle nad oedd wedi'i gyffwrdd, roedd wedi'i fritho ag olion carnau anifeiliaid, cymysgedd o geirw ac ych gwyllt mae'n debyg."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn ystod y bennod rewlifol ddiwethaf, cafodd llawer iawn o ddw\u0302r mo\u0302r ei gloi yn yr haenau ia\u0302 enfawr sy'n gorchuddio rhannau helaeth o hemisffer y gogledd. Amcangyfrifir bod lefel y mo\u0302r wedi bod fwy na 75 metr yn is nag ydyw heddiw. Fodd bynnag, mae ffigur 3 yn dangos bod llawer o Fae Ceredigion yn gorwedd lai na 50 metr yn is na'i lefel bresennol. Mae'r ardal hon yn unig yn cyfateb i 4400 cilometr sgwa\u0302r \u2013 1/5fed o gyfanswm arwynebedd Cymru."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cyfuchlinau dwfn ym Mae Ceredigion"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae ein hymchwil yn dangos bod Traeth Warren yn gynefin coediog tua 7,700 o flynyddoedd yn o\u0302l, ond hefyd bod yr amgylchedd yn newid. Mae\u2019n ymddangos bod lefelau\u2019r dw\u0302r daear wedi codi, gan foddi'r coed mae\u2019n debyg, a dechrau ffurfio mawn. Gallwn ddyfalu, wrth i lefelau'r mo\u0302r godi, bod rhwystrau'r traeth wedi blocio draeniad afonydd fel Afon Soch wrth iddynt symud tua\u2019r mewndir. Rydym hefyd wedi darganfod bod y mo\u0302r yn cyrraedd Llyn Maelog ger Rhosneigr ar Ynys Mo\u0302n tua 7000 o flynyddoedd yn o\u0302l, gan ei newid o lyn dw\u0302r croyw i fod yn gilfach forol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae dyddio radiocarbon wedi datgelu bod coed wedi tyfu unwaith eto ar y blaendraeth yn Abersoch tua 4,300 o flynyddoedd yn o\u0302l, ac yn Borth ac Ynyslas roeddent yn ffynnu rhwng 6,200 a 4,300 o flynyddoedd yn o\u0302l. Ar y ddau safle daeth mawn i gymryd lle\u2019r cynefin o goetir wrth i\u2019r mo\u0302r barhau i godi\u2019n ddi-ildio gan orchuddio\u2019r gwlybdir yn y diwedd a ffurfio\u2019r draethlin bresennol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Llun ehangach yn dangos llawr fforest gynhanes ac olion carnau anifeiliaid, wedi\u2019u hymgorffori yn y mawn, sy\u2019n dod i\u2019r golwg ar lanw isel."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae'n ddiddorol dychmygu'r cynefinoedd a fyddai wedi bod yn gartref i faeddod gwyllt, ych gwyllt Ewrasiaidd, eirth, lyncs a bleiddiaid a fyddai wedi cael eu hela gan y trigolion Mesolithig. Mae'n ymddangos yn gredadwy y byddent wedi bod yn dyst i\u2019r mo\u0302r yn ymledu a cholli tirwedd, gan drosglwyddo straeon am amgylcheddau\u2019n newid i\u2019r cenedlaethau a\u2019u dilynodd. Pwy a w\u0302yr sut roeddent yn gwneud synnwyr o'r newidiadau a brofwyd ganddynt, ond mae'n amlwg nad oeddent yn ymwybodol o'r achosion nac yn abl i ddylanwadu arnynt."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Efallai nad yw'n fawr o gysur bod rhaid i'n hynafiaid cynhanes ymdopi a\u0302'r un bygythiadau ag yr ydym ni\u2019n eu hwynebu heddiw. Mae'r llwybr ar gyfer lefelau'r mo\u0302r yn y dyfodol yn golygu bod colled bellach a newid amgylcheddol yn anochel. Fodd bynnag, yn wahanol i'n hynafiaid, dylem ni fod yn ymwybodol ein bod yn rhannol gyfrifol am y newidiadau a fydd yn effeithio ar ein plant a'n hwyrion, ac yn bwysicach na hynny, bod gennym rym i wneud rhywbeth yn eu cylch."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Reencaheragh: caer gyda golygfeydd mynachaidd"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Caer Rosslare: yn nannedd y storm ac ymchwydd y tonnau"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ar drugaredd duwiau'r tywydd: arolygu morol yng Nghymru"}]