[{"text_idx": "#000000", "text": "Gadael Rhodd yn eich Ewyllys"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Fforest law Geltaidd yw\u2019r enw a roddir ar y goedwig law dymherus a geir yn rhannau gorllewinol Ynysoedd Prydain. Enwau eraill ar gyfer y math hwn o goetir yw \u2018 coetir derw yr ucheldir\u2019 a \u2018choetir derw yr Iwerydd\u2019. Yn flaenorol, roedd y goedwig frodorol yn dominyddu\u2019r dirwedd ond erbyn hyn dim ond mewn darnau bach nad ydynt yn fwy na 2% o arwynebedd y tir y mae wedi goroesi."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ym Mwlch Corog mae coetir hynafol Coed Llechwedd Einion tua 4 hectar (10 erw) o arwynebedd. Yn ogystal, mae ardaloedd wedi\u2019u plannu a\u0302 llarwydd a derw i wneud cyfanswm arwynebedd coetir o tua 10 hectar (25 erw)."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae glawiad uchel a hinsawdd fwyn y parth daearyddol yn cyfrannu at nodweddion arbennig y Goedwig Law Geltaidd. Hefyd, mae\u2019r gweddillion yn aml i\u2019w darganfod ar dir serth uwchben afonydd, ac mae hyn yn wir ym Mwlch Corog lle mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r coetir ar hyd ochrau serth dyffryn yr afon. Mae\u2019r cynefin yn gyfoethog mewn rhedyn, mwsoglau, llysiau\u2019r afu a chen, gyda llawer ohonynt yn rhywogaethau prin. Mae\u2019r rhain yn bresennol fel fflora\u2019r ddaear yn ogystal a\u0302 gorchuddio boncyffion a changhennau coed. Gyda mwy na 500 o rywogaethau o blanhigion ac anifeiliaid yn gysylltiedig a\u0302\u2019r cynefin hwn, mae\u2019r coetiroedd hynafol hyn yn hynod bwysig ar gyfer bioamrywiaeth."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Y rhywogaethau coed a geir yn ein coetiroedd ac sy\u2019n cytrefu\u2019r tir agored ym Mwlch Corog yw:derw (Quercus petraea)bedw (Betula spp.)criafol (Sorbus aucuparia)celyn (Ilex aquifolia)cyll (Corylus avellana)onnen (Fraxinus excelsior)helyg (Salix caprea)aethnen (Populus tremula)afalau surion (Malus sylvestris)draenen wen (Crataegus monogyna)draenen ddu (Prunus spinosa)gwernen (Alnus glutinosa)"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ymhellach i lawr y dyffryn mae dwy rywogaeth yr ydym yn gwybod yr arferai dyfu ym Mwlch Corog oherwydd cofnodion paill:palalwyfen (Tilia cordata)llwyfen lydanddail (Ulmus glabra)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Coetir oedd y prif gynefin ar draws holl olygon Bwlch Corog yn yr ychydig filoedd o flynyddoedd cyntaf ar o\u0302l yr oes ia\u0302 ddiwethaf. Mae hyd yn oed y pwynt uchaf sydd 388 metr uwch lefel y mo\u0302r yn is na llinell y coed naturiol yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae dadansoddiad paill o greiddiau pridd a gymerwyd o fawn dwfn ym Mwlch Corog yn darparu cofnodion sy\u2019n mynd yn o\u0302l 5,300 o flynyddoedd cyn yr oes sydd ohoni. Datgelir trwyddo hanes hynod ddiddorol a chymhleth o newid llystyfiant sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 chylchoedd hinsawdd a dylanwad dynol. Yn gyffredinol, cynyddodd coetir yn ystod cyfnodau cynhesach a gostwng yn ystod cyfnodau oerach a gwlypach. Yn ogystal, roedd gorchudd coetir yn gysylltiedig a\u0302 bodau dynol yn clirio tir i\u2019w bori, a ddigwyddodd fwy nag unwaith."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Roedd cyfansoddiad rhywogaethau coed a phlanhigion eraill hefyd yn amrywio\u2019n sylweddol yn o\u0302l yr hinsawdd a defnydd tir. Roedd gwern yn fwy cyffredin tan tua 2,000 o flynyddoedd yn o\u0302l a chynyddodd derw dros y 2,000 o flynyddoedd diwethaf, tra bod bedw wedi parhau i fod yn drech ar y cyfan."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn hwyr yn y gwanwyn, mae gan Fwlch Corog dorraeth hyfryd o glychau\u2019r gog \u2013 o fewn y coetir hynafol yn ogystal ag ar draws darnau helaeth o dir agored. Mae\u2019r fflora coetir hwn yn dangos lle mae\u2019n rhaid bod gorchudd coetir wedi bod tan yn gymharol ddiweddar."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019r rhywogaethau bedw a geir ar y safle yn adlewyrchu\u2019r amrywiaeth leol gyda bedw gyffredin (Betula pubescens), bedw arian (Betula pendula) a\u2019r fedwen wen Iberiaidd (Betula celtiberica) na wyddys fawr amdani. Credwyd bod yr olaf yn endemig i benrhyn Iberia tan y blynyddoedd diwethaf pan ddechreuodd yr ecolegydd enwog o Geredigion Arthur Chater ddod o hyd i enghreifftiau ohono mewn coetiroedd hynafol ar gyrion gorllewinol Cymru. Ymwelodd Arthur Chater a\u0302 Bwlch Corog yn 2017 a nododd sawl coeden unigol o\u2019r rhywogaeth hon yn ein coetir hynafol."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Un o\u2019r blaenoriaethau ar gyfer Bwlch Corog yw cynyddu gorchudd coed i adfer ardal fawr o Goedwig Law Geltaidd ynghyd a\u0302 grwpiau mwy ynysig a choed sengl o fewn yr ardaloedd o dir agored."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae hyn yn cael ei gyflawni trwy gyfuniad o blannu coed ac adfywio naturiol, ac rydym yn defnyddio ystod o dechnegau i sefydlu coed ym mhresenoldeb llysysyddion mawr. Mae cwpl o ardaloedd bach sy\u2019n anhygyrch i\u2019r llysysyddion wedi\u2019u plannu ar ddwysedd gweddol uchel. Ac mae rhai ardaloedd wedi cael eu cytrefu gan adfywio naturiol ar ddwysedd uchel, bedw yn bennaf. Rydym yn cynorthwyo gyda\u2019r broses hon gyda\u2019r defnydd o ffensys dros dro. Mae aildyfiant naturiol coed criafol sengl yn digwydd ar ddwysedd isel iawn ar draws ardal eang o\u2019r rhostir."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Plannu coed \u2018dim ffensys\u2019 yw prif ffocws ein hymyrraeth i gynyddu gorchudd coed: mae grwpiau bach neu goed sengl yn cael eu plannu mewn lleoliadau penodol sy\u2019n anhygyrch i\u2019w pori. Plannir y coed ar dir serth neu o fewn gorchudd llystyfiant presennol fel na all yr anifeiliaid weld na chyrraedd y coed. Technegau yw\u2019r rhain a ddatblygwyd gan Steve Watson yng Ngogledd Cymru, yn seiliedig ar arsylwi agos ar sut mae coed yn ymsefydlu\u2019n naturiol ym mhresenoldeb llysysyddion. Rydym yn datblygu\u2019r technegau hyn yng nghyd-destun ein safle ein hunain, sydd heb lawer o ardaloedd serth ac ychydig iawn o orchudd llystyfiant naturiol. Trwy arsylwi ar ardaloedd pori arferol y ceffylau gwyllt rydym wedi nodi rhai ardaloedd heb gynrychiolaeth sy\u2019n addas ar gyfer plannu coed. Rydym yn plannu grwpiau bach o goed drain i greu gorchudd ar gyfer plannu rhywogaethau coed eraill yn ddiweddarach ymysg y drain. Mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r coed rydyn ni\u2019n eu plannu yn cael eu tyfu o hadau a gasglwyd ym Mwlch Corog."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Am ragor o wybodaeth am goetiroedd a choedwigaeth yng Nghymru gweler yr erthygl Forestry in Wales gan Richard Doran-Sherlock."}]