[{"text_idx": "#000001", "text": "Mae\u2019r bual Ewropeaidd (Bison bonasus) yn fwystfil a ddygwyd yn o\u0302l o\u2019r dibyn. Dim ond 54 o unigolion oedd ar o\u0302l mewn caethiwed ar o\u0302l i\u2019r bual gwyllt diwethaf gael ei saethu yng Nghoedwig Bialowiez\u0307a Gwlad Pwyl ychydig ar o\u0302l y Rhyfel Byd Cyntaf. Erbyn hyn mae tua 3000, tua hanner y rhain yn wyllt, diolch i raglenni ailgyflwyno. Mae buchesi bellach yn troedio yn Rwsia, a sawl gwlad Ewropeaidd gan gynnwys Gwlad Pwyl, Lithwania, yr Almaen, Sbaen, Denmarc a\u2019r Iseldiroedd, er bod y rhywogaeth yn dal i gael ei bygwth gan y stoc genetig fechan y maen nhw\u2019n disgynyddion ohoni."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae\u2019r bual yn meddu ar rai ystadegau trawiadol iawn, yn sefyll hyd at chwe troedfedd o daldra, un ar ddeg troedfedd o hyd ac yn pwyso hyd at dunnell. Yn rywogaeth allweddol bwysig, bu buchesi enfawr o\u2019r llysysyddion enfawr hwn yn crwydro o ganol Rwsia i Sbaen, mewn rhanbarthau paith gwyllt a choedwigoedd trwchus. Maent yn fwytwyr brwdfrydig, yn bwyta llawer iawn o weiriau, coed, dail, egin, madarch a mwsoglau bob dydd, gan gorddi pridd a\u0302\u2019u carnau crwydrol. Mae eu hymddygiad yn helpu i gynnal amrywiaeth o rywogaethau trwy gynnal brithwaith o gynefinoedd, gan gynnwys coetiroedd a phrysgwydd. Mewn ardaloedd coediog trwchus maent yn helpu i greu llennyrch agored, lle gall golau haul sbecian drwodd i lawr tywyll y goedwig, gan gynnal amrywiaeth fflora ac yn ei dro arwain at fwy o amrywiaeth anifeiliaid. Mae eu carcasau, pan ga\u0302nt eu gadael i bydru\u2019n naturiol, hefyd yn darparu ffynhonnell fwyd ddigonol i lawer o rywogaethau am sawl wythnos. Mae\u2019r bual hefyd yn helpu i ledaenu hadau, sy\u2019n cael eu carthu yn eu tail."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Yn ffynnu yng Ngwlad Pwyl hyd at ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif, roedd buail yn cael eu amddiffyn gan Frenhinoedd Gwlad Pwyl, ac yn ddiweddarach tsars Rwsiaidd, mewn coedwigoedd hela Brenhinol. Roeddent ar fin diflannu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, pan orfodwyd pobl newynog o Wlad Pwyl a rwygwyd gan ryfel i\u2019w hela am eu cig. Pan laddwyd y bual gwyllt Ewropeaidd olaf ym 1919, roedd yr anifeiliaid caeth a ddefnyddiwyd i ailsefydlu\u2019r rhywogaeth yn anifeiliaid rhodd yn bennaf o Bialowiez\u0307a a gyflwynwyd gan Wlad Pwyl i brifddinasoedd tramor a\u2019u cadw mewn gerddi sw\u0302olegol. Mewn mannau eraill, erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd buail bron a\u0302 diflannu, gyda dim ond un boblogaeth arall y tu allan i Wlad Pwyl ym mynyddoedd Gorllewinol y Cawcasas. Arweiniodd amaethyddiaeth a logio coedwigoedd at golli a darnio eu cynefin, ac roeddent hefyd yn dioddef o botsio a hela trwm."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yn frown fel siocled, gydag ysgwyddau anferth sy\u2019n meinhau i grwmp culach, mae gan buail gynffonau main hir a chyrn byr, crwm a ddefnyddiwyd fel cyrn yfed yn yr Oesoedd Canol. Yn y gaeaf bydd buail yn ffurfio buchesi mawr, sy\u2019n rhannu i grwpiau gwrywaidd llai a mamau pan ddaw\u2019r gwanwyn a\u0302 digonedd o fwyd. Mae buail yn byw am oddeutu 25 mlynedd, ac ar gyfartaledd mae\u2019n cael un llo bob blwyddyn yn ystod eu blynyddoedd bridio. Yn hanesyddol, mewn diwylliannau Ewropeaidd cynnar, anrhydeddwyd buail fel symbolau o bw\u0302er naturiol a mamwlad. Mae eu cefndryd, Buail Americanaidd (Bison bison), yn cael eu hystyried mewn lle\u0302n gwerin Brodorol America fel symbolau o gryfder, dygnwch ac amddiffyniad. Mae rhai chwedlau yn so\u0302n am buail yn cael eu rhoi ar y ddaear fel ffynhonnell fwyd i bobl, ac o\u2019r herwydd yn haeddu\u2019r parch uchaf, ac mae straeon rhybuddiol am helwyr yn cael eu lladd gan buail yn rhybudd i anrhydeddu\u2019r anifail nerthol hwn."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yn y cyfnod modern, a dywyllwyd mor aml gan erchyllterau ecolegol, gall buail fod yn symbol o obaith efallai, bu bron iddynt ymuno a\u0302\u2019r rhestr hir o anifeiliaid na fydd byth eto\u2019n crwydro ein Daear. Ac eto, diolch i ymdrechion ymroddedig cadwraethwyr a chefnogaeth gan y cyhoedd, mae rhai rhannau o\u2019r byd ychydig yn fwy swynol, yn fwy gwyllt, oherwydd presenoldeb y bwystfilod godidog hyn, yn byw yn dawel yn y goedwig. Ni allai ein tir sydd wedi\u2019i orbori yn y DU gynnal llysysyddion pori mor fawr eto, ond pan fydd y coed gwyllt yn cael ei adfer, a choedwigoedd tawel yn tyfu ar dir a oedd unwaith yn ddiffaith, efallai y gallai Prydain gynnal y cawr gwlanog hwn yn ein lleoedd gwyllt ein hunain."}]