[{"text_idx": "#000000", "text": "AboutPolitics and PolicyPeople and PlacesCultureVoices"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Elfyn Llwyd a awdurdodaeth gyfreithiol"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Cyflwynwyd y papur hwn yn y gynhadledd gyfangwbl Gymraeg gyntaf a gynhalwyd yn adeilad y Pierhead, Caerdydd ar 14 Mawrth 2014."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Pleser mawr oedd derbyn gwahoddiad i\u2019ch annerch yma heddiw."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Hoffwn amlinellu\u2019r dadleuon o blaid awdurdodaeth Gymreig ar wahan \u2013 ac rwy\u2019n siwr y cawn drafodaeth fywiog ar y mater i ddilyn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Y pwynt cyntaf yr hoffwn ei wneud yw un sy\u2019n cael ei ailadrodd yn aml ond sydd fyth yn colli argyhoeddiad er gwaethaf hynny: Cymru yw\u2019r unig wlad yn y byd sydd a\u0302 deddfwrfa, ond nid awdurdodaeth gyfreithiol ei hun."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn y misoedd nesaf, rwy\u2019n obeithiol y bydd Llywodraeth Prydain yn ymateb i ail adroddiad y Comisiwn Silk drwy gyhoeddi Mesur Cymru newydd. Ond mae\u2019r comisiwn hwnnw wedi methu argymell datganoli\u2019r system gyfiawnder i Gymru."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Pam felly fod Cymru yn y sefyllfa hon o fod heb system gyfiawnder ei hun? Ac yn fwy na hynny, pam ydw i ac eraill yn teimlo ei bod hi mor bwysig i ni barhau i ddadlau dros sefydlu system gyfreithiol Gymreig, pryd bynnag fydd hynny?"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn syml, wrth i ddulliau Cymru o siapio polisi a llunio cyfreithiau ddatblygu, a hyder Bae Caerdydd yn tyfu, rhaid i strwythur ein system gyfiawnder ddatblygu i weddu hynny."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Teg yw dweud fod dadleuon ynghylch datblygiad Cymru fel awdurdodaeth wedi cael eu rhwystro hyd yma gan y setliad datganoli cymharol wan sydd gan Gymru, o gymharu a setliad Gogledd Iwerddon a\u2019r Alban."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Nodir yn aml fod datganoli yn y Deyrnas Gyfunol wedi bod yn anghymesurol. Tra fod Yr Alban a Gogledd Iwerddon yn gweithredu dan fodel pwerau ar gadw, ble fo cymhwysedd dros feysydd yn cael ei gymryd yn ganiatol oni bai y nodir ei fod ar gadw yn San Steffan, cafodd Cymru setliad datganoli sy\u2019n amlinellu ym mha feysydd penodol fyddai\u2019r sefydliad hwnnw\u2019n gymwys i ddeddfu."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ac mae\u2019r ffaith fod gan Yr Alban ei system gyfreithiol ei hun cyn datganoli yn sicr wedi chwarae rhan mewn sicrhau\u2019r setliad cymharol gryf hwn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn hanesyddol, wedi\u2019r cyfan, roedd system gyfreithiol Cymru fwy neu lai yr un fath ag un Lloegr rhwng 1536 a 1998. Ar y llaw arall, roedd gan Yr Alban system gyfreithiol, egwyddorion cyfreithiol, a strwythur llysoedd ar wahan."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Felly, dim ond rhai meysydd penodol oedd wedi eu datganoli i\u2019r Cynulliad Cenedlaethol a gafodd eu nodi yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998. Cafodd y Cynulliad ei ffurfio fel un corff corfforaethol \u2013 er, yn ymarferol, mae\u2019r Cynulliad wedi symud tuag at wahanu swyddogaethau deddfwriaethol a gweithredol. Hyd yn oed ar o\u0302l canlyniad refferendwm 2011 ar bwerau pellach, dim ond mewn rhai meysydd mae gan y Cynulliad y grym i ddeddfu."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Yn sgil ansicrwydd dros ehangder pwerau deddfu\u2019r Cynulliad, cafodd y darn cyntaf o ddeddfwriaeth a basiwyd ar o\u0302l y refferendwm ei gyfeirio i\u2019r Uchel Lys gan lywodraeth Prydain. Cafodd y Bil Is-ddeddfau Llywodraeth Leol (Cymru) ei gyfeirio i\u2019r Uchel Lys gan lywodraeth Prydain a dim ond drwy drwch blewyn bu i\u2019r Bil Cymru (Ieithoedd Swyddogol) osgoi\u2019r un dynged."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae diffyg parch tuag at, ac o bosib diffyg ymddiriedaeth ym mhwerau cynradd y Cynulliad yn parhau \u2013 yn wir, mis diwethaf fe aeth y llywodraeth Prydeinig a\u0302\u2019r Cynulliad i\u2019r Goruchaf Lys am yr ail dro mewn cyfnod byr iawn \u2013 mewn dadl dros gyflogau gweithwyr amaethyddol."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae Cymru\u2019n cael ei thrin fel y brawd tlawd yn hyn o beth; wedi\u2019r cyfan, ni fu unrhyw gyfeiriad o\u2019r fath i\u2019r Goruchaf Lys yn achos Yr Alban na Gogledd Iwerddon pan y pasiwyd deddfwriaeth yno am y tro cyntaf dan y model pwerau ar gadw."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Gwelwch, os bydde holl faterion yn ymwneud ag amaeth er enghraifft wedi\u2019w datganoli yna ni fuasai unrhyw sail i lywodraeth San Steffan fynd a mater sy\u2019n ymwneud a\u0302 chyflogau gweithwyr amaethyddol i\u2019r Llys."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yng Nghymru, mae unrhyw drafodion cyfreithiol y tu hwnt i\u2019r enghraifft gyntaf bron wastad yn cael eu trosglwyddo i Lundain, sy\u2019n achosi oedi a thanseilio hygrededd y trafodion."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae adolygiadau barnwrol yn dod yn fwyfwy pwysig wrth i unigolion herio grym y wladwriaeth, ac er fod ambell achos yn bodoli o adolygiad barnwrol yn cael gwrandawiad cyntaf yng Nghymru, nid oes Llys Gweinyddol pwrpasol i ddelio a\u0302 materion Llywodraeth Cymru."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Unwaith eto, mae unrhyw beth y tu hwnt i\u2019r enghraifft gyntaf yn mynd i Lundain, sy\u2019n golygu fod barnwyr Seisnig yn eistedd mewn llysoedd Seisnig yn beirniadu gweithredoedd Llywodraeth Cymru. Pe bai gennym ein system gyfreithiol ein hunain i ddechrau, nid fel hyn fyddai hi."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ond yn ddi-os, bychan fyddai nifer y rhwystrau ymarferol i ddatrys yr anghysondeb rhwng wahanol genhedloedd y Deyrnas Gyfunol."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Serch hyn, yn ddiweddar mae ef wedi honni y byddai sefydlu awdurdodaeth Gymreig yn llawer rhy gostus \u2013 barn na rennir gan nifer o sylwebwyr ac aelodau o\u2019r farnwriaeth."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn sicr, mae\u2019n hysbys fod system gyfreithiol Yr Alban yn costio llawer llai i\u2019w gweithredu na\u2019r system bresennol yn Lloegr a Chymru."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mewn blynyddoedd diweddar, mae mwy a mwy o bobl wedi ymuno a\u0302 rhengoedd yr arbennigwyr ac academyddion sy\u2019n galw am system gyfreithiol gyfiawn a chynhwysfar i fodloni anghenion y Gymru gyfoes \u2013 yn eu plith, Syr Roderick Evans C.F., yr Athro R Gwynedd Parry o Sefydliad Hywel Dda, y gyfreithwraig Fflur Jones, Winston Roddick C.F., comisiynydd heddlu Gogledd Cymru, a\u2019r Anrhydeddus Philip Richards \u2013 barnwr cylchdaith cyfarwydd i chi yma."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae llawer wedi\u2019w ysgrifennu am sefydliad graddol \u2018Cymru Gyfreithiol\u2019. Yn 2007, cafwyd gwared ar gylchdaith Cymru a Chaer, a daeth Cymru\u2019n gylchdaith ar wahan, ac mae dwy adran y Llys Apel (troseddol a sifil), yn ogystal a\u0302\u2019r Llys Gweinyddol yn eistedd yng Nghaerdydd."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Gellir dadlau fod awdurdodaeth Gymreig yn bodoli eisoes, gan bod deddfwriaeth yn cael ei basio sy\u2019n berthnasol i Gymru yn unig."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Nawr, gall pob darn o ddeddfwriaeth a gaiff ei basio gan y Senedd yng Nghaerdydd olygu bod trosedd newydd yn cael ei chreu. Mae\u2019r dirwyon a roddir i berchnogion siop sy\u2019n gwrthod codi pris am fagiau plastig, neu am ysmygu mewn llefydd gwaharddedig yn enghraifft o hyn."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Felly, mae gweithredu\u2019r gyfraith yng Nghymru yn dargyfeirio o Loegr. Os yw cyfreithwyr sy\u2019n ymarfer cyfraith amgylcheddol, troseddol, teuluol a chyfraith weinyddol, yn amlwg, yn dymuno ymarfer y gyfraith yng Nghymru, yna mae\u2019n rhaid iddynt feddu ar wybodaeth drylwyr o gorff cyfraith Gymreig \u2013 y corpus juris Cymreig."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Wrth gwrs, byddai sefydlu awdurdodaeth gyfreithiol Gymreig ar waha\u0302n yn cael effaith ar y gyfraith gwlad sydd wedi esblygu o dan awdurdodaeth unol Cymru a Lloegr, gan fod esblygiad dros gyfnod o amser yn rhan o natur cyfraith gwlad."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Byddai cyfreithiau ac awdurdodaethau gwahanol, ynghyd a\u0302 gwahanol gefndiroedd cymdeithasol a diwylliannol y ddwy genedl, yn golygu bod cyd-destun yr esblygiad yn wahanol, fel y byddai rhwng Cymru a Lloegr. Rhaid ystyried hyn yn ddatblygiad cadarnhaol."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mewn modd tebyg, byddai cyfraith statud sydd ond yn ymestyn i awdurdodaeth gyfreithiol Gymreig ar waha\u0302n, yn cael ei chydnabod fel cyfraith mewn awdurdodaethau eraill o fewn y DG \u2013 yn yr un modd, mae corff cyfraith yr Alban yn cael ei gydnabod tu hwnt i ffiniau\u2019r Alban."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Byddai cyfraith statud o\u2019r fath yn hawlio sylw\u2019r awdurdodaethau eraill gan ei bod yn arfer gan lysoedd gyfeirio at y gyfraith gyfredol o fewn awdurdodaethau eraill wrth gynorthwyo gyda\u2019r broses o ddehongli\u2019r gyfraith."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Er enghraifft, ac fel y gwyddoch yn iawn, ym meysydd cyfreithiau camwedd yng Nghymru a Lloegr, mae\u2019r llysoedd wedi edrych ar awdurdodau Canada, Awstralia a Seland Newydd yn aml, yn ogystal ag awdurdodaethau cyfraith cyffredin eraill."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ceir dadlau fod y cyfeiriadau hyn yn aml wedi creu cyfreithiau camwedd yn y modd y ca\u0302nt eu gweithredu ar hyn o bryd yng Nghymru a Lloegr."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae hyn yn bwydo\u2019r cwestiwn ehangach o beth sy\u2019n ofynnol er mwyn sefydlu awdurdodaeth ar waha\u0302n. Y meini prawf a ddefnyddir fel arfer yw:"}, {"text_idx": "#000041", "text": "\u2013 y dylai\u2019r awdurdodaeth weithredu mewn tiriogaeth wedi diffinio"}, {"text_idx": "#000042", "text": "\u2013 y dylai\u2019r awdurdodaeth gael corff cyfreithiol ar waha\u0302n"}, {"text_idx": "#000043", "text": "-y dylai gael ei gefnogi gan ei strwythur llysol a sefydliadau cyfreithiol ei hun."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Gyda threigl amser, tyfu wnaiff yr angen i\u2019r corff cynyddol o gyfraith Gymreig gael ei gefnogi gan ei strwythur llysoedd a sefydliadau cyfreithiol ei hunan."}, {"text_idx": "#000046", "text": "O ran y cwestiwn \u2018a oes angen Uchel Lys a Llys Ape\u0302l ar waha\u0302n i Gymru?\u2019, gellir dwyn cymariaethau gyda\u2019r sefyllfa yng Ngogledd Iwerddon, lle mae Goruchaf Lys y DG yn ymddwyn fel y tribiwnlys ape\u0302l terfynol."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Cafodd aelodau o fy mhlaid, Plaid Cymru, eu siomi yn ddiweddar o glywed na fyddai\u2019r Comisiwn Silk yn argymell sefydlu awdurdodaeth Gymreig ar wahan, er gwaetha\u2019r ffaith fod y comisiwn yn argymell datganoli heddlu. Yn wir, mae hyn yn gam yn o\u0302l ble fo\u2019n dadl ni yn y cwestiwn."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Awgrymodd yr adroddiad y dylid cynnal adolygiad o fewn y degawd nesaf ar ddatganoli cyfrifoldeb deddfwriaethol dros y gwasanaeth llysoedd, dedfrydu, cymorth cyfreithiol, Gwasanaeth Erlyn y Goron a\u2019r farnwriaeth i\u2019n Cynulliad. Hynny yw, creu Awdurdodaeth Gyfreithiol."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Fel y nododd ymateb Plaid Cymru ar y pryd, os oes achos argyhoeddiadol dros ddatganoli\u2019r meysydd hyn yn bodloni\u2019r barod, pam aros cyhyd?"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Wrth gwrs, nid yw awdurdodaeth Gymreig ar wahan yn rhagamod i fwy o bwerau i\u2019r Cynulliad, a gall datganoli barhau hebddi. Ond mae cap wedi\u2019w osod ar allu\u2019r Cynulliad \u2013 a rhaid taclo hyn yn y blynyddoedd nesaf."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Ond cyn i mi orffen fy sylwadau, hoffwn amlinellu \u2013 yn fyr \u2013 sut y gall datganoli cyfiawnder gymryd lle yn ymarferol yn y dyfodol."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Yn gyntaf ac yn bwysicaf, byddai\u2019n rhaid addasu Atodlen neu \u2018Schedule\u2019 7 Deddf Llywodraeth Cymru 2006 i gynnwys gweinyddiad cyfiawnder. Ar ben hyn, byddai gwasanaeth erlyn annibynnol yn cael ei sefydlu yng Nghymru, a byddai Cymru\u2019n cymryd cyfrifoldeb dros weinyddiad pellach y llysoedd."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Yn y tymor hir, ac yn dilyn Deddf Llywodraeth Cymru newydd, gall Cymru edrych tuag at ddatganoli Gwasanaeth Erlyn y Goron drwy sefydlu \u2018Swyddfa\u2019r Goron\u2019; cyfrifoldebau dros y gwasanaeth prawf, carchardai a heddlu; system lles a budd-daliadau ar wahan; system cymorth cyfreithiol wedi\u2019w gweinyddu ar sail Cymru-yn-unig; ac efallai cymhwysterau ar wahan ar gyfer proffesiwn cyfreithiol Cymreig."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Bydd angen cyrraedd consensws o ran a fyddai hyn yn gofyn am gymhwyster penodol Cymreig ar gyfer ymarferwyr yng Nghymru, ac a ddylai\u2019r trefniadau penodi ar gyfer y farnwriaeth adlewyrchu anghenion yr hyn a fydd yn gorff cyfreithiol mwy deublyg."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Yn anochel, fe fydd goblygiadau hefyd ar gyfer ymarferwyr traws-ffiniol."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Cafodd y gweithdrefnau ar gyfer cymhwyso a chael hawliau ymddangos eu cadw ar waha\u0302n yng Ngogledd Iwerddon a does dim hawl awtomatig i gael ymarfer yng Nghymru a Lloegr (mae\u2019r un peth yn wir i\u2019r gwrthwyneb)."}, {"text_idx": "#000062", "text": "I\u2019r rhai sy\u2019n dymuno gweithio yn y Bar yng Ngogledd Iwerddon (ond) sydd yn gymwys fel bargyfreithiwr yng Nghymru a Lloegr, yr oll sydd ei angen yw cwblhau ambell ffurflen a thalu ffi\u0311 am hawl ymddangos dros-dro gydag awdurdodaeth Gogledd Iwerddon."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Yn yr un modd, yn yr Alban, defnyddir profion pontio cyfreithwyr cymwysedig (neu QLTTs) fel profion pontio o fewn y DG. Gall cyfreithwyr sydd yn gymwys i ymarfer mewn rhannau eraill o\u2019r DG eistedd y profion hyn er mwyn gallu ymarfer yn yr Alban."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Caiff y profion eu cynnal ddwywaith y flwyddyn fis Mai a Thachwedd, er mai nifer fach o bobl sy\u2019n dueddol o\u2019u sefyll (roedd niferoedd diweddar rhwng 10 a 24). Unwaith y byddant wedi pasio\u2019r prawf, gall cyfreithwyr ymgeisio i fod yn gyfreithwyr yn yr Alban yn barhaol."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Ond dylid ystyried ymarferoldeb mabwysiadu\u2019r system QLTT hefyd, pe bai cymwysterau gwahanol yn datblygu yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Yn ariannol, byddai angen i\u2019r Cynulliad gael gafael ar ddarpariaethau ychwanegol er mwyn gallu talu am gostau system y llys a gweinyddu cyfiawnder."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Mae\u2019r system gyfiawnder yng Ngogledd Iwerddon yn cyflogi tua 16,000 o bobl, gan gynnwys yr heddlu a swyddogion carchardai, staff y gwasanaeth prawf, cyfiawnder ieuenctid a gwasanaethau\u2019r llysoedd; mae\u2019n gwbl amlwg sut y gall economi Cymru a\u2019r farchnad swyddi elwa o sefydlu awdurdodaeth ar waha\u0302n."}, {"text_idx": "#000068", "text": "I raddau helaeth felly, gallai\u2019r gost o sefydlu awdurdodaeth ar waha\u0302n gael ei gosod yn ffafriol yn erbyn cyflogaeth a hwb i\u2019r economi."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Mae\u2019r rhain oll yn faterion sydd angen eu hystyried dros y blynyddoedd nesaf. Fel yr wyt wedi nodi\u2019n glir, rwy\u2019n siomedig fod cyfle i ddatganoli\u2019r system gyfiawnder yn y dyfodol agos wedi\u2019w golli. Ond mae\u2019r frwydr yn parhau ac mae amserlen yng nghorff yr Adroddiad Silk."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Fe fydd yna sawl her sylweddol, yn ymarferol a chyfansoddiadol, yn wynebu system gyfreithiol Cymru, ond yn fy marn i, maen nhw\u2019n heriau mae\u2019r wlad a\u2019i strwythurau yn fwy na pharod i\u2019w diwallu. Mae\u2019r amser yn sicr wedi dod i roi\u2019r newidiadau hanfodol hyn ar waith yng Nghymru. Byddant yn mynd law yn llaw gyda hyder ac aeddfedrwydd cynyddol y broses ddemocrataidd yng Nghymru ac yn gam sylweddol ymlaen ar y ffordd tuag at gwblhau\u2019r broses o adeiladu cenedl yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Also within Politics and Policy"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Wales leading the way on tough decisions"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Levelling the playing field: A case for retrofit over demolition"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Sign up to receive a daily welsh agenda article and our latest news and events"}, {"text_idx": "#000077", "text": "The IWA gratefully acknowledges the financial support of the Books Council of Wales for the welsh agenda."}]