[{"text_idx": "#000003", "text": "Hei ho, Hei di ho \u2013 newid aelwyd pob yn eilddydd oedd disgrifiad Crwys o\u2019r sipsi. Arhosiad ychydig yn hwy oedd hanes creadur a disgrifwyd yn y cylchgrawn ar-lein Royal Society Open Science ar ddechrau Hydref. 200 miliwn o flynyddoedd mewn bedd ar ynys cynnes goediog o galchfaen, ac yna\u2019n gorwedd yn ddisylw mewn dro\u0302r yn Amgueddfa Hanes Naturiol South Kensington am dros hanner canrif. Ei enw a daliodd fy sylw \u2013 Pendraig milnerae. Ac yn addas ar gyfer ei gartref yn Llundain, mi roedd yn ddeinoso\u0302r. I\u2019r paleontolegydd ei pwysigrwydd yw mai dyma\u2019r therapod hynaf i\u2019w darganfod yng ngwledydd Pridain. Mae\u2019n dyddio o cyfnod y Triasig Hwyr, a ddisodlwyd yn ei dro gan y Jurassic o barchus goffadwraeth dinosoraidd. Engreifftiau mwy diweddar o theropod oedd y Tyranosaurus rex, y Velociraptor \u2013 a holl adar ein byd heddiw."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae ei enw Cymraeg yn dadlenni ychydig am ei gynefin. Yn 1951-2 bu ddau paleontolegydd o Brifysgol Llundain, Kenneth Kermack a Pamela Robinson yn cloddio yn chwarel Pant y Ffynon wrth ochr yr A48 wrth gadael Tresimwn i gyfeiriad y Bontfaen. Yn dilyn symudiadau tectonig Cymru ar draws y blaned, dyma lle gorwedd olion yr ynys trofannol goediog. Dadorchyddiwyd trysor o sgerbydau ganddynt a\u2019u disgrifiwyd yn arwynebol ar y pryd. Roedd nifer ohonynt yn ymlisgiaid hyblig wedi\u2019u haddasu i fyw yn holltau ac ogofau y garreg calch \u2013 sydd hyd heddiw yn atyniad i\u2019r mentrus i\u2019r rhan honno o Gymru. Wedi newid aelwyd i Dde Kensington, bu rhaid i\u2019r esgyrn aros cyn cael eu harchwilio a cychwyn ar gyfres o enwau hyfryd. Y gyntaf oedd Pantydraco caducus, dinoso\u0302r sylweddol, tair metr o hyd a ddisgrifiwyd ac enwyd yn 2007. Yn 2019 enwyd swp o esgyrn wedi\u2019i llysenwi\u2019n gynt yn \u201cEdgar\u201d yn Aenigmaspina pantyffynnonensis. Mae hefyd yr Clevosaurus cambrica o 2018. Yn awr mae Stephan Spiekman a\u2019i gydweithwyr wedi dewis Pendraig ar gyfer enw genws un arall o\u2019r olion (a camgymerwyd yn wreiddiol o fod yn fath o grocodeil). Daw\u2019r enw rhywogaeth o\u2019r Dr Angela Milner, un o arbenigwyr y theropodiaid. Bu hi farw yn 2021."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Enw ffurfiol anifail neu phlanhigyn yw anfarwoldeb nifer o naturieithwyr. Mewn hanes arall a gyhoeddwyd yn Science Advances ar ddiwedd mis Hydref defnyddiwyd natur i gadarnhau anfarwoldeb hanes unigolyn. Lladwyd Th\u030cath\u030ca\u0301\u014bka I\u0301yotake (Sitting Bull yn iaith y dyn gwyn) yn 1890 wrth \u201cgeisio osgoi arest\u201d. Claddwyd pennaeth y Sioux Hunkpapa Lakota, a gorchfygwr y cadfridog George Armstrong Custer a\u2019i wy\u0302r, ger Fort Yates yng Ngogledd Dakota. Mae\u2019r hyn a ddigwyddodd i\u2019w gweddillion wedyn yn destyn anghydfod. Yn ol un hanes, symudwyd ei gorff gan ei gefnogwyr i le anhysbys yng Nghanada yn fuan wedi\u2019r claddu. Ond yn 1953 cyflogodd teulu Th\u030cath\u030ca\u0301\u014bka ymgymerwr i agor y bedd ger Fort Yates (I\u0301\u014bya\u014b Wosla\u0301l Ha\u0301\u014b; Rhandir Frodorol Standing Rock\ud83d\ude09 a credir iddynt symyd y gweddillion i Mobridge, De Dakota. Heddiw daw pererinion at y ddwy beddfan i fynegi parch."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Dengys cart achau\u2019r teulu mai gwr o\u2019r enw Ernie LaPointe, a anwyd yn Wazi\u0301 Aha\u0301\u014bha\u014b Oya\u0301\u014bke (Rhandir Frodorol Pine Ridge) yn Ne Dakota yw or-w\u0302yr Th\u030cath\u030ca\u0301\u014bka. Lladmerydd brwd i Genhedloedd Cyntaf yr Unol Dalaethiau. Cred Ernie mai yn Mobridge y mae ei hen daid ac y mae\u2019n cymryd camau cyfreithiol i gael yr hawl nid yn unig i datgan hynny\u2019n ffurfiol \u2013 ond i symyd yr olion, unwaith eto. Y tro hwn i safle uchafbwynt bywyd Th\u030cath\u030ca\u0301\u014bka ar faes Y Little Big Horn (Brwydr y Llain Gwerog i\u2019r Lakota)."}, {"text_idx": "#000007", "text": "I gryfhau ei safle a hawl, mae LaPointe wedi troi at bioleg moleciwlar i brofi ei dras. Yn 1890 torrodd llawfeddyg Fort Yates cudyn o wallt Th\u030cath\u030ca\u0301\u014bka yn swfeni\u0302r. Ac yn 1896 fe\u2019i benthycwyd yn hir dymor i Amgueddfa\u2019r Smithsonian yn Washington. Yn 2007, a\u2019r hisawdd yn dechrau newid, fe\u2019i adferwyd i LaPoite a\u2019i tair chwaer. Diddymwyd y gwallt mewn seremoni, ond nid cyn i LaPointe cytuno i drosgwlyddo ychydig bach ohono i Labordy Eske Willerslev yn Copenhagen, Denmarc."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae\u2019r genetegydd byd enwog hwn wedi ymgymryd a materion brodorion sathredig ledled y byd. Yn 2014 bu\u2019n allweddol i orfodi\u2019r Smithsonian i ddychwelyd olion Crwtyn Anzick (12,600 o flynyddoedd oed) i diroedd ei gyndadau. Am dros ganrif roedd awdurdodai\u2019r Unol Dalaethiau wedi gwrthod derbyn bod indiaid cochion heddiw ag unryw hawl ar yr olion archaeolegol ac mae hanes cyfreithiol Crwtyn Anzick yn ddameg o\u2019n hoes. O ganlyniad i\u2019w gyfraniad, mabwysiadwyd Willerslev gan tylwyth y Crow yn 2014. Cam bychan, ond pwysig, i bontio\u2019r gadendor byd eang sy\u2019n bodoli rhwng pobloedd \u201ccyffredin\u201d a gwyddoniaeth y goresgynwyr. (Hyfryd gweld bod Ernie LaPointe ar restr awduron y papur diweddaraf.)"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Fel gwyddonydd roedd dilyn adroddiadau beunyddiol COP26 unwaith eto yn brofiad boenus iawn i mi. Er yn gymleth, nid yw\u2019r gwyddoniaeth yn ddim o\u2019i gymharu a chymlethdodau\u2019r natur ddynol (os dymunwch, er hwylustod, i osod y ddau ar wahan, hynny yw). Fy ngobaith yw bod y cyfryngau yn dueddol o adlewyrchu\u2019r ail ar draul llwyddiannau\u2019r llall. (Nid rhywbeth newydd byddai hynny.)"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Un agwedd o hyn oedd fy argraff o neilltuolaeth (exclusivism) pwerau\u2019r Gorllewin. Un engraifft amlwg oedd eu hagwedd at Tsieina. Nid wyf am amddiffyn record llywodraethau Tsieina sydd yn bencampwyr ar neilltuoliaeth ers dros dwy fil o flynyddoedd \u2013 ond fe\u2019m atgoffwyd gan y so\u0302n am eu ymddygiad tuag at y Islamiaid Uyghur o agwedd Llywodraeth yr Unol Daleithiau at ei Cenhedloedd Gyntaf dros y ganrif diwethaf. Dim ond yn 1991 rhoddwyd cyniatad i\u2019r Lakota goisod cofeb i\u2019w meirwon ger y Llain Gwerog. Hefyd, yn y golofn hon ym mis Mai mi soniais am o\u0302l-troed carbon arian rhithiol, megys Bitcoin. Dros yr haf mewn adroddiadau yn yr Economist a thu hwnt mi synhwyraf nad oes pall ar dyfiant y ffynhonell hon o CO2. Ond nid yn Tsienia. Yn dilyn gwaharddiadau arno yno, mae fantell mwynglodio Bitcoin wedi\u2019i trosglwyddo i\u2019r Unol Dalaethiau, lle yn o\u0302l adroddiad o Brifysgol Caergrawnt mae ei cyfraniad wedi cynyddu o 16.8% ym mis Ebrill i 35.4% erbyn diwedd Awst. Brychieiyn o\u2019i gymharu a pwerdai glo Tsieina wrth gwrs. Yn y cyd-destun honno, diddorol oedd darllen adroddiad Smriti Mallapaty yn Nature ym mis Medi am ymgais y wlad honno i masnachu adweithydd niwclear wedi\u2019i fwydo gan yr elfen Thoriwm trwy adeiladu un bach 2MW yn Wuwei yn nhalaith Gansu. Eich gwaith cartref dros y Nadolig bydd adolygu manteision amgylcheddol y dechnoleg hwnnw. Atebion yn y flwyddyn newydd !"}]