[{"text_idx": "#000003", "text": "Mae gan bawb yr hawl i gael digon o fwyd, gan gynnwys plant a phobl ifanc. Mae hwn yn hawl ddynol a warantir gan Erthygl 11 o\u2019r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol ac yn hawl a warantir i blant gan Erthygl 27 o\u2019r Confensiwn ar Hawliau\u2019r Plentyn . Dylech chi (os ydych chi\u2019n byw ar eich pen eich hun), neu dylai eich teulu allu cael gafael ar fwyd a chael digon o arian i brynu digon o fwyd.[1]"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau\u2019r Plentyn yn gwarantu bod gan blant yr hawl i fwyd digonol, fel y gallant ddatblygu yn y ffordd orau bosibl. Dylai\u2019r llywodraeth sicrhau eich bod chi (os ydych yn byw ar eich pen eich hun) neu eich teulu yn gallu fforddio prynu bwyd fel nad ydych yn llwgu."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dylai bwyd fod yn fforddiadwy i bawb. Os ydych yn byw ar eich pen eich hun, dylech allu cael deiet digonol \u2013 un sy\u2019n diwallu eich anghenion maethol \u2013 heb effeithio ar eich anghenion sylfaenol eraill fel, er enghraifft, talu rhent, neu dalu am deithio i\u2019r gwaith, neu brynu meddyginiaethau os oes eu hangen arnoch. Os ydych yn byw gyda\u2019ch teulu, dylai eich teulu allu fforddio bwyd digonol heb effeithio ar allu eich rhieni neu ofalwyr i dalu treuliau angenrheidiol eraill y cartref."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r hawl i fwyd yn bwysig i hawliau eraill, fel yr hawl i iechyd. Mae hefyd yn bwysig iawn i\u2019r hawl i addysg. Os ydych chi\u2019n llwglyd, gallai hyn ei gwneud hi\u2019n anodd i chi ganolbwyntio mewn gwersi."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Sut alla i gael gwybod mwy am yr hawl i fwyd?"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae gwahanol leoedd y gallwch gael gwybod am yr hawl i fwyd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Gallwch gael rhagor o wybodaeth am yr hawl i fwyd yn y DU yma:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Darllenwch y Siarter wrth gwasgu ar y llun uchod (PDF)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Tlodi bwyd ac ansicrwydd bwyd"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae gan y llywodraeth gyfrifoldeb i sicrhau bod yr hawl i fwyd yn cael ei chyflawni. Mae hyn yn cynnwys Llywodraeth Cymru yma yng Nghymru. Fodd bynnag, nid yw hyn bob amser yn digwydd yn ymarferol."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ledled y DU, mae mwy a mwy o bobl yn cael eu gwthio i\u2019r hyn a elwir yn \u2018dlodi bwyd\u2019 neu\u2019n \u2018ansicrwydd bwyd\u2019, sy\u2019n golygu na allant fforddio prynu bwyd. Mae hyn yn cynnwys pobl ifanc, a theuluoedd a\u0302 phlant. Mae hyn yn golygu nad oes digon o fwyd fforddiadwy, maethlon ar gael i lawer o bobl ifanc, plant na\u2019u teuluoedd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae pandemig Covid-19 wedi gwneud pethau\u2019n waeth. Canfu arolwg gan y Sefydliad Bwyd fod 14% o deuluoedd y DU sydd a\u0302 phlant wedi profi ansicrwydd bwyd ers mis Mawrth 2020."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Dylech gael mynediad at fwyd, p\u2019un a ydych yn byw ar eich pen eich hun neu gyda\u2019ch teulu a dylech chi neu\u2019ch rhieni/gofalwyr allu fforddio bwyd a gallu diwallu anghenion sylfaenol eraill fel gwresogi eich cartref."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Nid yw hyn yn wir am lawer o deuluoedd yng Nghymru ar hyn o bryd. Nid yw llawer o blant a phobl ifanc yn cael eu hawl i gael bwyd. Mae pethau fel \u2018mesurau llymder\u2019 (polisi\u0308au\u2019r llywodraeth i dorri gwariant cyhoeddus), diwygio lles (newidiadau llywodraeth y DU i gymorth lles i\u2019r tlotaf mewn cymdeithas), cyflogau isel ac amodau gwaith ansicr wedi gwthio mwy a mwy o bobl i dlodi bwyd yn y DU."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae teuluoedd ar incwm isel ac sy\u2019n cael budd-daliadau, mewn perygl arbennig o ddisgyn i grafangau tlodi bwyd neu ansicrwydd bwyd. Gall pobl anabl fod yn arbennig o agored i ansicrwydd bwyd."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae\u2019r defnydd o fanciau bwyd wedi cynyddu\u2019n aruthrol ers 2012. Sefydliadau elusennol yw banciau bwyd sy\u2019n darparu bwyd, ac weithiau cyflenwadau hylendid ac ymolchi sylfaenol eraill, i bobl mewn angen yn rhad ac am ddim. Teuluoedd a\u0302 phlant yw dros hanner y rhai sy\u2019n defnyddio banciau bwyd.[1]"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Yn o\u0302l Ymddiriedolaeth Trussell, sy\u2019n un o\u2019r sefydliadau sy\u2019n rhedeg banciau bwyd a pharseli:"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae 1 o bob 6 o bobl sy\u2019n cael eu cyfeirio at fanciau bwyd mewn gwaith.\nBu cynnydd o 5,146 y cant yn y parseli bwyd i rai mewn argyfwng a ddosbarthwyd rhwng 2008 a 2018.\nRhwng mis Ebrill a mis Medi 2020, dosbarthwyd 70,393 o becynnau bwyd i rai mewn argyfwng yn ystod y pandemig."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Yn 2011 pasiodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru (a elwir bellach yn \u2018Senedd Cymru\u2019 neu\u2019n \u2018Senedd\u2019) gyfraith o\u2019r enw Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru). Cyfeirir ato\u2019n aml fel \u2018y Mesur\u2019. Mae hon yn gyfraith bwysig sy\u2019n cyflwyno rhywbeth a elwir yn ddyletswydd \u2018sylw dyledus\u2019."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae\u2019r ddyletswydd \u2018sylw dyledus\u2019 yn golygu bod yn rhaid i Weinidogion yn Llywodraeth Cymru feddwl am hawliau plant pan fyddant yn datblygu unrhyw gyfreithiau neu bolisi\u0308au ar gyfer Cymru. Pryd bynnag y bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno cynnig ar gyfer cyfraith i Senedd Cymru ei chymeradwyo, neu pan fydd am gyflwyno polisi newydd a fydd yn effeithio ar blant, rhaid iddi gynnal rhywbeth o\u2019r enw Asesiad o\u2019r Effaith ar Hawliau Plant (CRIA). Bydd yr Asesiad o\u2019r Effaith ar Hawliau Plant yn egluro a fydd y gyfraith newydd yn effeithio ar hawliau plant, ac ym mha ffyrdd. Un o\u2019r materion y bydd angen i Weinidogion feddwl amdano pan fyddant yn paratoi Asesiad o\u2019r Effaith ar Hawliau Plant yw sut y bydd unrhyw gyfraith neu bolisi newydd yn effeithio ar yr hawl i fwyd."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Beth sy\u2019n cael ei wneud i helpu i fynd i\u2019r afael a\u0302 thlodi bwyd?"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Os ydych chi yn yr ysgol amser llawn, gan gynnwys y chweched dosbarth, a\u2019ch bod yn derbyn taliadau nawdd cymdeithasol, neu os yw eich rhieni neu ofalwyr yn eu derbyn ar eich rhan, efallai y bydd gennych hawl i gael pryd ysgol am ddim."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Gallwch chi, neu eich rhieni neu ofalwyr, wneud cais am brydau ysgol am ddim. Gall perthynas neu weithiwr cymorth neu rywun o\u2019r Cyngor ar Bopeth hefyd wneud cais ar eich rhan. Gellir gwneud hyn drwy gasglu ffurflen o\u2019ch ysgol neu siarad a\u0302\u2019ch cyngor lleol. Dylai rhif cyswllt ar gyfer eich cyngor lleol fod ar gael ar wefan y cyngor, neu gallwch gael hwn gan y Cyngor ar Bopeth."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Dylai eich ysgol sicrhau bod ganddi ddigon o ffurflenni, a staff sydd ar gael sy\u2019n deall y cynnydd fel y gallant eich helpu chi neu\u2019ch rhiant/gofalwr i wneud cais am brydau ysgol am ddim."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Efallai y bydd eich cyngor lleol yn cysylltu a\u0302\u2019ch rhiant, gwarcheidwad neu ofalwr i ofyn a ydynt am wneud cais am brydau ysgol am ddim i chi."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Os ydych chi\u2019n mynd i\u2019r ysgol yng Nghymru ac yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim, dylech gael cinio yn ystod gwyliau\u2019r ysgol hyd at y Pasg 2021."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Yn ystod y pandemig, mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl i ysgolion ddarparu cinio i ddisgyblion sydd fel arfer yn cael prydau ysgol am ddim."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Gall eich ysgol neu\u2019ch cyngor lleol roi talebau i chi neu\u2019ch teulu ar gyfer archfarchnadoedd lleol, rhoi\u2019r arian i\u2019ch rhiant neu warcheidwad i brynu eich cinio, neu drefnu i barseli bwyd gael eu danfon i\u2019ch cartref. Dylai\u2019r bwyd a ddarperir fod mor iach a maethlon a\u0302 phosibl. Gwerth y talebau bwyd yw \u00a33.90 y plentyn, y dydd, neu gellir gwneud taliadau uniongyrchol o \u00a319.50 fel y gall teuluoedd brynu bwyd eu hunain."}, {"text_idx": "#000038", "text": "I gael rhagor o wybodaeth edrychwch ar: Canllawiau diwygiedig ar gyfer ysgolion Cymru: helpu plant sy\u2019n gymwys i gael prydau ysgol am ddim"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Y Cynllun Brecwast am Ddim"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Os ydych chi\u2019n mynd i\u2019r ysgol gynradd yng Nghymru a gynhelir gan awdurdod lleol, dylai brecwast fod ar gael yn rhad ac am ddim yn yr ysgol. Yn o\u0302l Deddf Safonau a Threfniadaeth Ysgolion (Cymru) 2013, dylid darparu\u2019r brecwast cyn dechrau\u2019r diwrnod ysgol fel bod gennych chi ddigon o amser i ddewis eich brecwast, ei fwyta heb ruthro ac yna dechrau eich gweithgareddau ysgol arferol."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Dylai eich rhiant neu warcheidwad ofyn i\u2019r ysgol am frecwast am ddim fel y gallwch ei dderbyn."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Os ydych chi\u2019n feichiog ac o dan 18 oed, gallwch fod yn gymwys ar gyfer rhaglen Cychwyn Iach Llywodraeth Cymru hyd yn oed os nad ydych yn derbyn unrhyw gymorthdaliadau eraill. Mae\u2019r rhaglen Cychwyn Iach yn darparu talebau i helpu i brynu bwyd."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Os yw eich mam yn feichiog neu os oes ganddi blentyn o dan bedair oed, a bod eich teulu\u2019n cael cymhorthdal incwm, credyd cynhwysol, credyd treth plant neu gymorthdaliadau eraill, mae\u2019n bosibl cael talebau am ddim bob wythnos i\u2019w gwario ar laeth, ffrwythau a llysiau ffres, sych a rhai mewn tun, a llaeth fformiwla babanod. Gallwch hefyd gael fitaminau am ddim."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Gallwch wneud cais ar-lein yma:"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae clybiau gwyliau ar gael mewn gwahanol ardaloedd lleol sy\u2019n darparu bwyd, gweithgareddau hwyliog a chymorth i deuluoedd. Caiff rhai o\u2019r rhain eu darparu gan fanciau bwyd, megis banc bwyd Blaenau Gwent."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Yn ystod gwyliau\u2019r ysgol, pan nad yw Brecwast am Ddim mewn Ysgolion Cynradd a Phrydau Ysgol am Ddim ar gael, mae rhai teuluoedd yn ei chael hi\u2019n anodd fforddio neu gael gafael ar fwyd sy\u2019n darparu deiet iach. Efallai y bydd plant yn teimlo\u2019n ynysig neu heb fynediad at wahanol weithgareddau."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Mae\u2019r-\u2019 \u2018Rhaglen Bwyd a Hwyl Gwella Gwyliau\u2019r Haf (SHEP)\u2019 yn darparu addysg bwyd a maeth, gweithgarwch corfforol, gwersi cyfoethogi a phrydau iach i blant mewn ardaloedd o amddifadedd cymdeithasol yn ystod gwyliau haf yr ysgol. Efallai y bydd y rhain ar gael yn eich ysgol."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Mae Ymddiriedolaeth Trussell yn rhedeg banciau bwyd ledled y DU. Rhaid i bobl sydd am ddefnyddio banc bwyd gael eu hatgyfeirio gan weithiwr proffesiynol neu sefydliad fel canolfannau plant, cymdeithasau tai, gweithwyr iechyd a chymdeithasol, a Chyngor ar Bopeth."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Bydd pobl sy\u2019n cael eu hatgyfeirio yn cael taleb bwyd y gellir ei chyfnewid yn eu banc bwyd agosaf am barsel bwyd i rai mewn argyfwng. Rhaid i\u2019r rhain gynnwys o leiaf dri diwrnod o fwyd sy\u2019n gytbwys o ran maeth."}, {"text_idx": "#000053", "text": "I gael atgyfeiriad, gallwch chi neu\u2019ch rhiant ffonio Cyngor ar Bopeth am gymorth ar 0808 2082138. Mae\u2019n gyfrinachol, yn rhad ac am ddim ac ar agor o ddydd Llun i ddydd Gwener, 9am-5pm. Gallwch hefyd siarad a\u0302\u2019ch Cyngor ar Bopeth lleol \u2013 chwiliwch am eich cyngor ar bopeth lleol."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Gallwch chi neu\u2019ch rhiant gysylltu a\u0302\u2019ch banc bwyd agosaf hefyd. Gallant egluro sut i gael taleb. Dod o hyd i fanc bwyd yn eich ardal chi."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Efallai y bydd y cyngor lleol yn gallu dweud wrthych chi neu\u2019ch rhiant sut i gael atgyfeiriad i fanc bwyd. Dod o hyd i\u2019ch awdurdod lleol."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mae\u2019r rhain yn bodoli ledled Cymru mewn mannau fel canolfannau cymunedol a mannau addoli crefyddol, ac nid oes angen atgyfeiriadau arnynt bob amser. Defnyddiwch y map hwn i ddod o hyd i fanc bwyd annibynnol yn eich ardal."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Os ydych yn byw yn Abertawe, efallai y byddwch chi a\u2019ch teulu yn gallu siarad a\u0302 Chydlynydd Ardal Leol pan fydd gennych broblem. Nid oes meini prawf cymhwysedd nac asesiad a gallant eich helpu i gael gafael ar gymorth a gwasanaethau. Gallwch gael rhagor o fanylion cyswllt yma."}, {"text_idx": "#000060", "text": "\u201cRoedd angen eitemau babanod ar un teulu, fel cewynnau, bwyd a llaeth yn ogystal ag eitemau glanhau ac eitemau cartref. Cysylltodd swyddog lles yr ysgol a\u0302 Chydlynydd Ardal Leol am gymorth gan nad yw\u2019r eitemau yma bob amser yn cael eu darparu mewn banciau bwyd. Roedd y gymuned yn gallu darparu nifer fawr o eitemau ac roedd archfarchnad hefyd yn helpu i ddarparu cynhyrchion glanhau a chynnyrch cartref\u201d"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Fel rhan o\u2019n prosiect ar dlodi bwyd plant, ar 19 Mai 2021, cynhaliodd Canolfan Gyfreithiol y Plant yng Nghymru ddigwyddiad ar-lein i hyrwyddo ymwybyddiaeth a thrafodaeth ar sut i fynd i\u2019r afael a\u0302\u2019r mater hwn."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Gwella sut rydym yn mesur effaith a chynnydd"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Mae angen cynllun cyflawni clir a strategaeth gyffredinol i fynd i\u2019r afael a\u0302 thlodi bwyd plant yng Nghymru.\nSymud at ddull sy\u2019n seiliedig ar dargedau ac sy\u2019n unol a\u0302 hawliau.\nSefydlu dangosyddion cynnydd manylach sy\u2019n ystyried lleisiau plant ac sy\u2019n gallu cofnodi profiadau go iawn."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Dod a\u0302 phlant yn rhan o drafodaethau a gwneud penderfyniadau"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Y ffordd orau o ddeall y materion sy\u2019n ymwneud a\u0302 thlodi bwyd plant yw siarad a\u0302 phlant a phobl ifanc.\nMae\u2019r materion yn gymhleth iawn a dylai\u2019r ymatebion ddechrau o safbwynt y plentyn.\nDylai plant a phobl ifanc fod yn rhan o faterion sy\u2019n effeithio arnynt gyda chanlyniadau pendant yn deillio o\u2019u cyfranogiad, a all fod yn allweddol o ran ymgysylltu ystyrlon.\nMae ymgysylltu effeithiol yn gostus ac yn ddwys o ran llafur, ac mae angen adnoddau penodol ychwanegol.\nGweithio gyda Senedd yr Ifanc."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Ystyried hawliau plant mewn penderfyniadau polisi"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Mae polisi\u2019n galw am wneud penderfyniadau ar draws sectorau.\nDim ond rhan o\u2019r darlun o ran lleihau tlodi yw darpariaeth mewn ysgolion.\nMae\u2019n bosibl na fydd Gweinidogion yn sylweddoli sut mae tlodi bwyd plant yn berthnasol i\u2019w gwaith.\nDylid cael gweinidog gyda thlodi bwyd plant yn ei bortffolio.\nDylid defnyddio asesiadau effaith i gyflwyno\u2019r broses o feddwl am fynd i\u2019r afael a\u0302 thlodi bwyd plant i\u2019r broses o wneud penderfyniadau polisi.\nDylid mynd i\u2019r afael a\u0302 thlodi bwyd plant fel rhan o\u2019r gwaith o bennu amcanion ar gyfer gwaith o dan ddeddfwriaeth Cenedlaethau\u2019r Dyfodol?\nMae angen gwneud cysylltiad clir rhwng bwyd a\u2019r agenda newid yn yr hinsawdd/amgylcheddol"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Mae llawer o blant yn profi tlodi ond nid ydynt yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim.\nDylid cynyddu\u2019r sgo\u0302p ar gyfer bod yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim.\nMae stigma\u2019n dal i fodoli ynghylch prydau ysgol am ddim.\nDylai plant a phobl ifanc sy\u2019n gymwys i gael prydau ysgol am ddim allu dewis o\u2019r un fwydlen a\u0302\u2019u cyfoedion, bwyta cinio yn yr un mannau a\u0302\u2019u cyfoedion sy\u2019n dod a\u0302 phecyn bwyd gyda nhw, a chael dewis ynghylch sut a phryd i wario lwfans prydau bwyd.\nDylai plant deimlo eu bod yn cael eu cynnwys a\u2019u grymuso: byddai camau fel y rhai uchod yn helpu i sicrhau urddas plant a phobl ifanc."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Bydd yn ddiddorol gweld sut mae Incwm Sylfaenol Cyffredinol yn cyfrannu at fynd i\u2019r afael a\u0302 thlodi bwyd ac ansicrwydd bwyd.\nPrin yw\u2019r dystiolaeth bod Incwm Sylfaenol Cyffredinol yn helpu i leihau tlodi mor effeithiol a\u0302 gwella mynediad at hawliau nawdd cymdeithasol presennol, er enghraifft.\nMae gan ddull gweithredu cyffredinol fel Incwm Sylfaenol Cyffredinol y potensial i waethygu anghydraddoldeb ac anfantais i bobl sydd ag anghenion gwahanol."}]