[{"text_idx": "#000003", "text": "Ni feddyliais wrth ddarganfod cyfrol newydd Jonathan Bate, Radical Wordsworth: The Poet who changed the world (2020) buasai yn agor unrhyw ddrws i ymchwilio am agwedd newydd diddorol o Thomas Pennant. Yn ein darlithoedd yr ydym yn arfer efo ysgolheigion yn cyfeirio at berthynas Pennant a gwy\u0302r mawr Ewrop yn ei gyfnod, megis Voltaire, Buffon, a Linnaeus, ond mae Jonathan Bate wedi tynnu sylw at ffaith diddorol yn nes adref o lawer."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Pan aeth y bardd Wordsworth o Ardal y Llynoedd i Caergrawnt (a gellir olrhain y gwirionedd yn ei gerdd fawr hunangofiannol The Prelude) mae\u2019n dal at yr ysfa i gerdded, sefyll, ac edrych i \u2018mewn\u2019 i bethau. Yn 1790, rhwng Gorffennaf-Hydref, aeth ar daith i Ffrainc, y Swistir a\u2019r Almaen efo cyfaill o efrydydd Robert Jones."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yn Ionawr 1791, mae\u2019n eistedd ei arholiadau gradd B.A. Cafodd ei radd ar 21 Ionawr \u2013 ond un bur siomedig. Aeth i fyw i Lundain hyd fis Mai. Yna ymunodd efo teulu Robert Jones yn Plas-y-Llan , Llangynhafal, Sir Ddinbych. Yno , mae\u2019n debyg, daeth ar draws A Tour in Wales gan Thomas Pennant, darllenodd y gyfrol yn awchus a chynllunio efo Robat ei gyfaill (oedd a\u2019i fryd ar \u2019yr eglwys\u2019) ymgymeryd a\u0302 rhai o\u2019r lleoedd y soniai Pennant amdanynt \u2013 megis Journey to Snowdon, sef ail gyfrol A Tour in Wales. Nid yw tu hwnt i ddychymyg fod teulu y Jonesiaid efo cysylltiadau efo Y Parch John Lloyd, Caerwys er enghraifft, a rhyngddynt, gan nad oedd Chwitffordd ond taith gymharol fer ar draws gwlad, i William Wordsworth gael gwahoddiad i\u2019r Downing lle bu yn trafod y teithiau yn gyffredinol ar cofnod yn \u2018Dringo\u2019r Wyddfa\u2019 yn arbennig."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn ystod yr arhosiad aeth y bardd a\u2019i gyfaill a thywysydd i fyny\u2019r mynydd un nos fyth gofiadwy! Byth gofiadwy?"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Wedi canfod y stori uchod, darllenais gofnod hyfryd Pennant mewn prose da am ei daith, ac wedyn cefais fy syrfdanu wrth ddarllen cerdd fawr Wordsworth, \u2018The Prelude\u2019 sydd mewn 14 o \u2018lyfrau\u2019. Mae\u2019r gerdd arwrol hon yn defnyddio\u2019r profiadau aruthrol gafwyd uwchlaw y niwl yn y lleuad llachar ar y copa y nos honno: bu\u2019r profiadau\u2019n rhan bwysig or hyn oedd yn ffilosoffi gwaelodol gan William Wordsworth."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Diweddglo: ymweliad Wordworth i Downing"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mewn llythyr a ysgrifennodd blynyddoedd wedyn, dyma Wordsworth yn hel atgofion am ei ymweliad i Downing (naill ai ym 1791, neu rywbryd arall yn y 1790au). Mae\u2019n cynnig darlun bywiog o Pennant ei hun:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "\u201cFive and thirty years ago I passed a few days in one of its most retired vallies at the house of a Mr Thomas some time since dead. His ordinary residence was upon an estate of his in Flintshire close to Mr Pennant\u2019s of Downing with whom, I mean the Zoologist, then a handsome figure of a man in the freshness of green old age I passed several agreeable hours in his library; he was upwards of seventy, tall and erect and seemed to have fair pretensions for 15 years of healthful and useful life, but soon after he fell into a sudden languishment, caused mainly I believe by the death of a favorite Daughter, and died...\u201d"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Am ragor o ddisgrifiadau diddorol o ddringo\u2019r Wyddfa yn y cyfnod (gan gynnwys rhai Wordsworth a Pennant) gweler Michael Freeman."}, {"text_idx": "#000015", "text": "These home-travels are the first part of an account of my own country; and were actually performed in the year mentioned in the title page. The world justly loves the reality; therefore, this is mentioned to satisfy the public, that they are not formed out of tours undertaken at different periods"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae\u2019r dudalen deitl yn enwi\u2019r flwyddyn MDCCLXX [1770], ond mewn sawl argraffiad o\u2019r gyfrol gyntaf o deithiau Pennant, cywirwyd y dyddiad i\u2019r flwyddyn MDCLXXIII [1773]. Dyna fan cychwyn hynod gymysglyd, felly, yn enwedig o ystyried y pwynt a wneir yn yr \u2018Advertisement\u2019 i\u2019r gyfrol gyntaf (gw. uchod)!Rwy\u2019n tynnu sylw at hyn cyn cychwyn adrodd hanes fy nhaith Bennantaidd fy hun am ddau reswm. Yn gyntaf, er mai 1773 oedd \u2018gwir\u2019 ddyddiad y daith y mae Pennant yn so\u0302n amdani yma, roedd llawer o gynnwys y cyfrolau yn tynnu ar daith y bu arni yn 1770, drwy rannau o Feirionnydd, yn bennaf. Y daith honno sydd y tu cefn i\u2019r blog hwn. Yn ail, os oedd Pennant yn gallu, er iddo honni \u2013 yn gwbl amlwg wallus a chamarweiniol \u2013 mai mewn un cyfnod yn unig y cyflawnwyd ei daith drwy ogledd Cymru, fe alla\u2019 innau hefyd lunio blog cerdded yn seiliedig ar deithiau wedi\u2019u gwasgaru dros sawl penwythnos yn ystod haf 2017, gan gychwyn ar ddydd Sul, 7 Mai, pan gefais gwmni fy merch i ddringo i fyny Carn Dochan yng Nghwm Pennantlliw, a gorffen ar ddydd Sadwrn, 1 Gorffennaf, ar ymweliad a drefnwyd gan Gymdeithas Hanes Sir Feirionnydd a\u0302 Chaer-gai, ger Llanuwchllyn. At hyn, bu dau ymweliad pellach a\u0302 phlwy Llanuwchllyn \u2013 y naill i weld yr eglwys yn y pentref ar 14 Mai, a\u2019r llall i archwilio\u2019r ddau Glan-llyn, ar 21 Mai. Ers hynny, rydw i wedi bod i fyny Carn Dochan sawl gwaith, y tro diwethaf mewn gwynt rhynllyd ar 2 Ionawr 2020."}, {"text_idx": "#000017", "text": "A dyna\u2019r dystiolaeth ffeithiol ynghylch fy nhaith yn gyflawn ... wel, bron a\u0302 bod, achos wnes i ddim nodi \u2018mod i wedi cael cryn dipyn o gymorth gan y peiriant pedair olwyn er mwyn cyflawni\u2019r holl deithio, ac na fu cymaint a\u0302 hynny o gerdded. Ond os oedd gan Pennant hawl defnyddio \u2018keffel\u2019, fel y mae\u2019n ei enwi wrth John Lloyd, Caerwys, mewn enghraifft brin yn ei lythyrau o \u2018newid iaith\u2019 i\u2019r Gymraeg, am wn i nad oedd gen innau hawl gyrru car."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Wedi bod ar grwydr ym Meirionnydd yr oedd Pennant, fel y soniais, yn 1770. Cafodd lety yng Nghors-y-gedol gyda William Vaughan, ac yna yn yr Hengwrt, ger Dolgellau (sydd wedi\u2019i ddymchwel bellach, ond nid cyn i Moses Griffith gael cyfle i dynnu llun ohono). O\u2019r Hengwrt, daeth yn ei flaen dros y Garneddwen i gyfeiriad Llanuwchllyn a\u2019r Bala, cyn ymadael am ddyffryn Edeyrnion a Chorwen a\u2019i hanelu hi\u2019n o\u0302l am ei gartref, Downing. Yn ardal Llanuwchllyn, daliwyd ei sylw gan graig uchel Carn Dochan:"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Turned on the left out of the road to see Castel [sic] Corn Dochon; seated on a high rock about a mile from the road. two sides of the rock are precipices. in front is a deep foss cut in the rock. The first part of the castle is a Tour 43 feet by 22 in the inside; & rounded at one end. behind that the ruins of a square Tower joined to the other by a wall; beyond that is another tower too ruinous to mark its form. on each side of the second tower is a deep foss: then the remains of a wall now quite flung down, & by the remains it must have been very considerable. the first is the most entire; the inside faced with square stones & joined with mortar of gravel & shells, is pretty entire."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae\u2019r disgrifiad yn nodweddiadol fanwl. Chlywn ni ddim am ei ymdrechion yn cyrraedd brig y graig. (... Parcio\u2019r car wrth bont afon Lliw; troi i\u2019r dde wrth dy\u0302 Heulwen a Charles; mynd heibio Ty\u0302 Du, cartre\u2019 Mrs Davies, athrawes y plant, a\u2019i chi bach du yn cyfarth yn ddig arnom; ac yna dechrau dringo\u2019n serth ar hyd ffordd drol, wedi\u2019n hamgylchynu gan sw\u0302n dw\u0302r yn llifo o\u2019r bryniau ac yn cael ei harnesu i weithio cynllun hydro Do\u0302l Hendre \u2013 wel, ym mis Ionawr 2020, o leiaf.) Am y copa\u2019n syth a\u0302 Pennant, a ninnau\u2019n llusgo ar ei o\u0302l, gan gyrraedd i weld chwalfa o gerrig yn ymestyn o\u2019n cwmpas. Wnes i ddim sylweddoli, ar yr ymweliad cyntaf, mor dyrog oedd y castell, a bod olion ail dw\u0302r yn cuddio y tu o\u0302l i\u2019r un cyntaf. Un peth trawiadol yng nghanol yr argraff gyntaf o anhrefn oedd bod olion codi waliau (neu felly ro\u2019n i\u2019n tybio) o fewn muriau\u2019r castell. Waliau bach isel, taclus, o garreg, fel petai\u2019r ffermwr yn ceisio creu corlannau i\u2019w ddefaid ar y copa unig hwn. Wedi dod yn o\u0302l adref, a gwglo, gwelais mai olion gwaith archaeolegol oedd ar y gweill yng Ngharn Dochan oedd yn gyfrifol am y waliau hyn."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Er mwyn rhoi Pennant ar brawf, fe aethom ati i fesur. Troed am bob troedfedd i gyfateb a\u0302\u2019i ddeugain a thair a\u2019i ddwy ar hugain o. Ac roedden ni\u2019n bur gytu\u0302n. Yna\u2019r olygfa. Er na chododd Pennant ei ben o\u2019i lyfr nodiadau, cymaint yr oedd ei sylw wedi\u2019i hoelio ar y dystiolaeth ynghylch hyd a lled y castell, roedd hi\u2019n anodd i ni beidio a\u0302 mwynhau edrych o\u2019n cwmpas o\u2019r safle dyrchafedig hwn: gweld Llyn Tegid, wrth gwrs, i lawr yn y dyffryn, ond hefyd y ffermydd a\u2019r tyddynnod bach i fyny ochrau Peniel a draw am ail gwm mawr yr ardal, Cwm Cynllwyd. (Teithiodd Pennant drwy Gynllwyd, hefyd, ar ei ffordd i Ddinas Mawddwy, ond nid yn ystod taith 1770, er iddo uno\u2019r ymweliadau a\u0302\u2019r ddau gwm yn y naratif a gyhoeddodd yn ail gyfrol ei Deithiau, The Journey to Snowdon (1781)."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yr ail le yr arhosodd Pennant ynddo yn ystod ei ymweliad ag ardal Penllyn yn 1770 oedd un o eglwysi\u2019r pum plwyf. Saif eglwys Llanuwchllyn gyferbyn a\u0302 thafarn yr Eryrod yn y pentref. Yno, cyfarfu a\u0302 \u2018dyn carreg\u2019 Haf Llewelyn, sef Ieuan ap Gruffudd ap Madog, un o ddisgynyddion Rhirid Flaidd, Arglwydd Penllyn, \u2018in full armt & spurs. on his breast plate roses, & on his belly a wolfs head\u2019. Doedd dim mynediad cyhoeddus i\u2019r eglwys yn ystod mis Mai 2017, felly gofynnais i Mel Williams ddod i\u2019w hagor i mi. A\u0302 dyddiau\u2019r eglwys fel addoldy bellach wedi dod i ben, mae Mel wedi bod yn arwain ymgyrch i droi\u2019r adeilad yn ganolfan treftadaeth, a llwyddodd ef a\u2019i bwyllgor i ennill un o Grantiau\u2019r Loteri at y diben. Doedd y gwaith atgyweirio ddim wedi\u2019i gychwyn pan fu\u0302m i yn yr eglwys, ond roedd Ieuan ap Gruffudd ap Madog yno\u2019n gorwedd yn llonydd a digyffro. Pan ymwelodd Pennant, fe ymdrechodd i gofnodi\u2019r geiriau ar y gofeb:"}, {"text_idx": "#000025", "text": "As much as is legible of the mutilated inscription upon this monument runs thus .... itur Deus Amen: Anno Dni: MCCC:V 88 Hic Iacet Iohannes ap ..... ap Madoc ap Iorweth [sic; gyda smotyn uwch ben y llythrennau \u2018o\u2019, \u2018r\u2019 ac \u2018w\u2019] cujus anime P[?]. . There is one of his names quite broke off excepting the first Letter which seems to be a G: and part of the last which I know not what to make of. \u2013 The 3 Letters marked with Dotts in Iorweth are mutilated. \u2013 A: D: 1300: Vit\u00e6 88."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Fel yn achos mesuriadau\u2019r Gaer uwchlaw, defnyddiodd Pennant y nodiadau hyn yn y golygiad cyntaf o The Journey to Snowdon. Ymhelaethodd hefyd, i drafod elfennau gweledol nodedig y cerflun: presenoldeb yr helmed gonig am ben y marchog, y mwffler mael am ei wddf a\u2019i e\u0302n, y ddau ben blaidd \u2013 un ar ei frest, un arall ar ei fol (ond ni nododd fod traed Ieuan yn gorffwys ar gerflun o flaidd cyfan) \u2013 a\u2019r tri rhosyn yn eu gwahanu. Tybed i ba raddau roedd y disgrifiad hwn yn ddyledus i\u2019r darlun a wnaeth Moses Griffith o\u2019r gofeb ac a gynhwyswyd yn ddiweddarach gan Pennant yn ei gyfrol loffion o\u2019r Teithiau yng Nghymru?"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Dim ond cael ei enwi wrth basio, fel petai, a wnaeth Glan-llyn yn nyddiadur taith 1770. Wrth i Pennant deithio i gyfeiriad y Bala, nododd ei ymwybyddiaeth o gartrefi Syr Watkin Williams Wynn yn yr ardal, sef Caer Gai a \u2018Glan a Llyn another seat\u2019. Fel y gw\u0302yr trigolion Penllyn, y mae dau adeilad ar lan Llyn Tegid sy\u2019n hawlio\u2019r enw \u2018Glan-llyn\u2019: fferm, sy\u2019n gartref i faes gwersylla helaeth ar lan y dw\u0302r, a phlasdy, sy\u2019n wersyll o fath gwahanol \u2013 Gwersyll Urdd Gobaith Cymru \u2013 fry ar y boncyn uwch ei ben. Fel y mae ymchwil gan Michael Freeman i gofnodion teithwyr i Gymru yn y ddeunawfed a\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi dangos, yr oedd Syr Watkin wedi adeiladu ty\u0302 newydd ym mhen pellaf y llyn erbyn dechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. \u2018We ... rode as far as Sir Watkin W. Wynne\u2019s new house at the end of the Lake \u2013 a heavy gloomy building, and from its scite [sic], losing almost all the fine features which Vachddeiliog commands\u2019, nododd Richard Fenton ym mis Mehefin 1804. Fel \u2018a very neat summer-box\u2019 y disgrifiodd yr arlunydd Edward Pugh Fachddeiliog, a godwyd gan Syr Richard Colt Hoare ar ben ac ochr arall Llyn Tegid. A\u0302\u2019i olygfeydd ysblennydd o\u2019r llyn ac o Arenig Fawr, nid oes amheuaeth nad yw lleoliad ty\u0302 haf Colt Hoare yn rhagori ar safle Glan-llyn, ond y mae\u2019n dal braidd yn annisgwyl gweld lleoliad Gwersyll yr Urdd yn cael ei ddisgrifio mor negyddol. Beth bynnag am hynny, y mae geiriau Fenton yn torri\u2019r ddadl ynghylch pa un o\u2019r ddau Lan-llyn oedd yn sefyll pan ymwelodd Pennant a\u0302 Phenllyn yn 1770. Fel \u2018an old house near the water edge\u2019 y disgrifiodd Pennant y Glan-llyn a welodd ef yn fersiwn gyhoeddedig ei Deithiau, felly y mae\u2019n amlwg mai at Fferm Glan-llyn \u2013 sy\u2019n cael ei henwi fel \u2018Hen-glan-llyn\u2019 ar fap Ordnans o tua 1900 \u2013 y cyfeiriai. Fe fu\u0302m i ar ymweliad a\u0302\u2019r ddau safle: mwynhau cerdded mor agos at y dw\u0302r ger yr Hen Lan-llyn, ac ailfyw atgofion plentyndod o ymweld a\u0302 Gwersyll yr Urdd yn achos yr ail. (Cerdded i fyny grisiau carreg oer wedi ein cyfarwyddo i ddiosg ein hesgidiau er mwyn mynd i\u2019r ystafelloedd newid heb faeddu\u2019r llawr sy\u2019n dod i\u2019r cof gryfaf, gwaetha\u2019r modd!)"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Nid yw\u2019n syndod gweld diddordeb Pennant yng Nghaer Gai: \u2018 the name savors of antiquity; perhaps a roman station\u2019. Ymhelaethodd mewn nodiadau pellach, gan holi a oedd unrhyw berthynas rhwng \u2018Cai\u2019 y gaer a thad maeth i\u2019r brenin Arthur (\u2018Quaere what Credit is due to the story of its being the Residence of one Gai Arthur\u2019s Foster Father\u2019). Yn y Teithiau (1778), gallodd gefnogi\u2019r ddamcaniaeth ynghylch cysylltiadau Rhufeinig Caer Gai drwy gyfeirio at waith yr hynafiaethydd William Camden. Tynnodd sylw yn ogystal at fanteision y safle (\u2018it is certain, that it had been a fortress to defend this pass, for which it is well adapted, both by situation, and form of the hill\u2019), er nad yw\u2019n ymddangos ei fod yn gwybod am y ffordd Rufeinig a\u2019i cysylltai a\u0302 Chaersws yn y canolbarth, a chaer bwysig Segontium yn Arfon. Allwn ni ddim ond dyfalu ai sgyrsiau a\u0302 thrigolion Penllyn a roddodd iddo\u2019r wybodaeth ynghylch yr holl ddarnau arian a ganfuwyd yn yr ardal ac a gynigiai dystiolaeth bellach mai caer Rufeinig oedd Caer Gai. Nid yw\u2019n ymddangos fod Pennant wedi ymweld yn 1770 nac ychwaith, o bosibl, yn ystod taith 1773. Efallai nad oedd Syr Watkin gartref ar y pryd, ond petai wedi mynd, byddai wedi cael cadarnhad pellach o\u2019r berthynas a\u0302\u2019r Rhufeiniaid drwy sylwi ar y defnydd o gerrig coch, nodweddiadol o\u2019u caer ddylanwadol ar ororau Cymru, Deva Victrix (Caer), yma a thraw yn adeiladwaith y plasdy mawreddog a thrawiadol sy\u2019n sefyll ar y safle heddiw. Ar ddiwrnod fy ymweliad i a Chymdeithas Hanes Sir Feirionnydd a\u0302 Chaer Gai, cawsom gyflwyniad gan yr hanesydd Beryl Griffiths i\u2019r adeilad a\u2019r gaer yn y cae y tu o\u0302l iddo, cyn mynd i lawr i\u2019r pentref i wrando ar ddarlith Beryl ynghylch Rowland Vaughan, trigiannydd enwocaf y plas, un y mae \u2018cof amdano yn dal ar dafodleferydd yn Llanuwchllyn hyd heddiw\u2019. A Pennant, yntau, yn ymddiddori yng ngwleidyddiaeth rhyfeloedd cartref y ganrif a ragflaenai ei gyfnod ef, digon tebyg y byddai hanes y brenhinwr pybyr hwn, cyfieithydd Eikon Basilike\u2019r Brenin Siarl i\u2019r Gymraeg, wedi bod o ddiddordeb iddo. Ysywaeth, nid yw Vaughan i\u2019w weld ar dudalennau\u2019r Teithiau."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Ac wedi\u2019r teithio yn ardal Llanuwchllyn, dychwelyd i gyfeiriad y Bala fu fy hanes i ar bob un o\u2019r ymweliadau. \u2018The ride along the Lake fine. its sides well cultivated, & diversified with small woods. The mountains low & green ...\u2019."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Yn ogystal a\u0302 gweithredu fel Llywydd Cymdeithas Thomas Pennant, rwyf hefyd yn gwisgo het arall, sef Cyfarwyddwr Cymdeithas Bysgota Seiont, Gwyrfai a Llyfni yn Eryri. Dwi wrth fy modd, felly, pan fydd fy nau ddiddordeb yn dod at ei gilydd!"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ar ymyldudalen un o gyfrolau swmpus y Teithiau yng Nghymru, a wnaethpwyd gan Pennant ar gyfer ei lyfrgell ei hun, gwelir y llun isod:"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Torgoch ydy hwn, neu \u2018Welsh Char\u2019 (Salvelinus alpinus perisii), pysgodyn hynod hardd a phrin, \u2018relic\u2019 o oes yr ia\u0302 sydd i\u2019w weld yn llynnoedd Eryri hyd heddiw. Mae\u2019n amrywiad o\u2019r \u2018Arctic Char\u2019 sy\u2019n byw yn Ardal y Llynnoedd, ac yn ucheldiroedd yr Alban (ac yn wir, mae Pennant yn tynnu sylw at y pysgodyn hwn wrth ymweld a\u0302 Loch Ness). Mae llun Moses Griffith ohono fan hyn yn ardderchog, ac yn dangos unwaith eto ei ddawn i sylwi ar fywyd gwyllt a\u2019i gofnodi."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Torgoch o Lyn Padarn (llun H.P.Hughes)"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Yn y rhan o\u2019i Deithiau a elwir The Journey to Snowdon mae Pennant yn disgrifio ardal llynnoedd Llanberis, gan nodi am yr un uchaf: \u2018it is said to have abounded with char, before they were reduced by the streams flowing from the copper mines, which had been worked on the sides of the hills\u2019 (t.158). Ychydig ymhellach yn ei daith, mae\u2019n cyrraedd Llyn Cwellyn, \u2018a water famous for its Char, which are taken in nets in the first winter months, and after that season retire to the inaccessible depths\u2019 (t. 222)."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae\u2019r sylwadau hyn dangos ymwybyddiaeth Pennant o sgil-effeithiau llygredd dynol ar fyd natur (pwnc sydd, yn anffodus, yn dal i fod yn gyfredol yn achos y torgoch heddiw, yn Llyn Padarn yn enwedig). Ond diddorol hefyd yw gweld cyfeiriad at arferiad lleol o ddal y pysgod mewn rhwydau, yn eu niferoedd, pan oeddynt ar y teneuau (shallows) yn ymbaratoi i gladdu (spawn) yn ystod y misoedd oer. Rydym yn gwybod i\u2019r un peth ddigwydd yn ardal Llanberis, ac yn medru dweud felly bod brodorion Eryri wedi hela torgochiaid torrog (gravid), a bod niferoedd y pysgod yn amlwg wedi bod llawer uwch ddwy ganrif yn o\u0302l. Mae pryderon yn bodoli o hyd am ddyfodol y creadur hardd yma, ond mae\u2019n dda gen i ddweud bod ymgais diweddar i drawsblannu rhai poblogaethau i lynnoedd eraill yn ardal Eryri yn ymddangos yn llwyddiannus."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Yn o\u0302l fy \u2018mentor\u2019 pysgodyddol, Robert Jones Ty\u0302 Coch Bryn\u2019refail, roedd traddodiad yn nyffrynnoedd Gwyrfai a Peris i biclo torgoch, megis penwaig! (Sy\u2019n atgoffa rhywun o \u2018potted charr\u2019 enwog ardal y Llynnoedd ger Coniston a Windermere)."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Trydedd het dwi\u2019n ei gwisgo yw fy het farddol. I gloi, felly, dyma ychydig o gerddi. Yn gyntaf, englyn newydd, am waith cywrain Moses Griffith. Wedyn, cerdd sy\u2019n talu clod i\u2019n \u2018Relic\u2019 hynod; ac i\u2019w dilyn, llinellau\u2019n sy\u2019n dathlu Pennant a\u2019i ddisgrifiad bywiog o un o drigolion enwocaf ardal Llynnoedd Peris, yr \u2018Amazon\u2019 Marged Uch Ifan:"}, {"text_idx": "#000049", "text": "(Myfyrdod am y Torgoch \u2013 Salvelinus alpinus perisii \u2013 wedi\u2019r cyhoeddusrwydd am ddyfodol y pysgodyn oherwydd yr algae yn Llyn Padarn)"}, {"text_idx": "#000051", "text": "O\u0302l-nodyn: bala = enw daearyddol am yr ardal neu\u2019r cysylltiad rhwng llyn a llyn. Yn yr hen Bennill enwog ceir llinell: \u2018Yn y bala mae hi\u2019n bydio\u2019 (h.y.,byw)."}, {"text_idx": "#000052", "text": "\u201cBrenhines y Llynoedd\u201d (Marged Uch Ifan)"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Norman Closs, Cerddi\u2019r garreg ateb"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ar daith i draeth Lafan (y draethell leidiog ym mhen dwyreiniol afon Menai) rywdro yn nhymor yr hydref yn y flwyddyn 1768, daeth Owen Holland o Blas Isa\u2019, Conwy, ar draws sbesimenau difyr o greaduriaid morol: madfall nad oedd yn gennog, a chreadur a edrychai fel math o falwen fawr. Mae ei ddisgrifiad o\u2019r olaf yn bur fanwl, ond ychydig yn anodd i\u2019w ddehongli. Ymddengys ei bod wedi\u2019i gorchuddio a\u0302 blewiach sgleiniog; roedd ei thraed (yn y lluosog) yn gryfach na\u2019r disgwyl (\u2018troed\u2019 yw\u2019r enw cyffredin ar y rhan fwyaf amlwg o gorff malwen, gan gynnwys y fo\u0302r falwen, y tu allan i\u2019w chragen, y rhan sy\u2019n ei galluogi i gropian yn ei blaen); ac roedd ganddi dentaclau garw yr un lliw a\u0302 gwddf paun. Mewn llythyr dyddiedig 6 Tachwedd y flwyddyn honno, rhoddodd Holland adroddiad ynghylch ei ddarganfyddiadau i\u2019w gyfaill, Thomas Pennant, oedd wrthi ar y pryd yn cyhoeddi dwy gyfrol gyntaf ei arolwg swolegol o greaduriaid Prydain, British zoology. Er mwyn goleuo ychydig ar ei ddisgrifiad o\u2019r creaduriaid, fe gynhwysodd ddarluniau ohonynt o waith \u2018y llanc o Ly\u0302n y cefais hyd iddo yn Baronhill\u2019, gan ofyn i Pennant gadw\u2019r darluniau ar ei ran a rhoi gwybod iddo beth oedd y creaduriaid."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Roedd Baron Hill, ger Biwmares ym Mo\u0302n, cartref y Bwcleiod (y \u2018Bulkeleys\u2019), wedi colli ei benteulu, pan fu farw James, chweched is-iarll Bulkeley, yn 1752, a\u2019i wraig yn disgwyl eu trydydd plentyn ar y pryd. Rhoddodd William Morris, Caergybi, adroddiad ynghylch y digwyddiad galarus mewn llythyr at ei frawd Richard ar 28 Mai: \u2018. . . daccw\u2019r gwr mwya yn ein gwlad ni wedi marw, y sef yr Arglwydd Bwclai, ag iddo ferch gwmpas dwy flwydd oed, ar wraig yn feichiog, ag oni ymddwg hi fab, ffarwel ir Arglwyddiaeth, yr hon a ddescyn i ryw Gyrnol Bwclai yn Ffrainc, neu\u2019n rhywle\u2019. Rhyddhad i bobl Mo\u0302n, mae\u2019n siw\u0302r, fyddai clywed am enedigaeth Thomas, seithfed is-iarll Bulkeley, ar 12 Rhagfyr y flwyddyn honno. Ni ddaeth i oedran am flynyddoedd lawer, wrth reswm, a\u2019i fam, yr Arglwyddes Bwcle (yn enedigol Emma, merch Thomas Rowlands o Gaerau, Ynys Mo\u0302n) oedd yn rhedeg y sioe yn Baron Hill yn y cyfamser, yn wraig i Syr Hugh Williams, yr wythfed barwnig o Nant, sir Gaernarfon, o 1760 ymlaen. Cawn dystiolaeth o\u2019i diddordebau ym myd natur gan William Morris. Adroddodd wrth ei frawd Richard ym mis Mehefin 1756 iddi ymweld ag ef i \u2018[b]esgi ei golygon prydferth ar fy nghregin am ffosilod, etc., [ac i g]eisio fy hudo i ddyfod ir Baronhill i weled ei phethau hithau\u2019, gan gloi ei sylwadau yn ei chylch gyda\u2019r disgrifiad clodwiw, \u2018Virtuosa o\u2019r wraig\u2019. O ystyried pwysigrwydd medr yr arlunydd i\u2019r rhai a\u0302\u2019u bryd ar astudio byd natur (roedd Pennant yn abl gydag offer yr artist, a cheir lle i gredu fod yr un peth yn wir am William Morris), efallai nad syndod yw gweld yng ngeiriau Owen Holland gyfeiriad at arlunydd y daeth ar ei draws yn Baron Hill."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Nid oes fawr amheuaeth pwy oedd yr arlunydd ifanc, dybiwn i. Noda Peter Lord mewn cofnod yn yr ODNB i Moses Griffith, o Drygarn ym mhlwyf Bryncroes yn Lly\u0302n, ddechrau gweithio i Thomas Pennant yn 1769, blwyddyn taith gyntaf Pennant i\u2019r Alban ac, yn wir, iddo fynd gyda\u2019i gyflogwr ar y siwrnai honno. Byddai gallu\u2019r gw\u0302r ifanc fel arlunydd wedi dod i sylw Pennant, mae\u2019n debyg, meddai Lord. Yng ngeiriau Owen Holland cawn dystiolaeth newydd sy\u2019n awgrymu sut y gallai hyn fod wedi digwydd. Mae\u2019n dangos llwybr Griffith o Drygarn i Downing, drwy un o dai mawr gogledd Cymru, Baron Hill, a geirda un o gyfeillion agos Pennant, Owen Holland, ym mis Tachwedd 1768. Nid oes sicrwydd i wybodaeth Holland arwain yn uniongyrchol at y penodiad, ond gwyddom o ddarllen ei lythyr at Pennant ei fod wedi anfon enghreifftiau o waith \u2018y llanc o Ly\u0302n\u2019 (y madfall a\u2019r fo\u0302r falwen) ato y flwyddyn honno. Mae\u2019n dystiolaeth o\u2019r modd yr oedd Moses Griffith, os Moses Griffith, yn crwydro ac yn dod i sylw byddigion a naturiaethwyr erbyn 1768. Noda Pennant fod Moses Griffith, \u2018y trysor hwnnw\u2019, yn gweithio iddo erbyn gwanwyn y flwyddyn ddilynol \u2013 ychydig fisoedd yn unig wedi i Holland anfon y llythyr dan sylw ato. Nid yw\u2019n wir ei fod wedi mynd gyda\u2019i gyflogwr ar y daith gyntaf i\u2019r Alban rhwng 26 Mehefin a 22 Medi 1769 (\u2018I had no draftsman in 1769\u2019, nododd Pennant wrth ei gyfaill George Paton yn 1779); efallai fod a wnelo hynny a\u0302 natur fyrfyfyr y siwrne, a ystyrid gan gyfeillion Pennant braidd yn annoeth a pheryglus. Roedd Moses yn bresenoldeb bwysig erbyn yr ail daith yn 1772, serch hynny, a daeth yn wasanaethwr allweddol i Pennant ar ei deithiau yng Nghymru yn ddiweddarach ac fel cyfrannwr at waith dau ddegawd olaf ei fywyd yn addurno copi\u0308au o nifer helaeth o\u2019i gyhoeddiadau."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Thomas Pennant, Affrica a chaethwasiaeth"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Ym mis Awst 1788, dychwelasai Pennant i Downing wedi ymweliad a\u0302 Lerpwl yng nghwmni ei wraig, Anne (ne\u0301e Mostyn). Fel yr oedd hi\u2019n digwydd, \u2018doedd o ddim yn teimlo\u2019n rhy dda: roedd wedi\u2019i daro gan y ffliw yn ystod ei arhosiad, a llythyr brysiog yn unig oedd ganddo i\u2019w gynnig i\u2019w gyfaill, y casglwr printiau Richard Bull o Stryd Stratton, Llundain, a North Court, Ynys Wyth. Adroddodd Pennant, serch hynny, ei fod yn ei waeledd wedi stryffaglu drwy longau\u2019r caethion wrth y cei yn Lerpwl, gan nodi, yn gryno, mai ei unig sylw ynghylch y mater sobor hwnnw oedd \u2018ein bod yn gafael mewn blaidd gerfydd ei glustiau\u2019."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Roedd 1788 yn flwyddyn nodedig yn nechreadau\u2019r achos ym Mhrydain i ddiddymu\u2019r fasnach gaethweision: bwriadasai William Wilberforce ddwyn cynnig gerbron Ty\u0302\u2019r Cyffredin o blaid gwneud hynny, a phan rwystrwyd ef gan salwch rhag cyflawni hynny, gorchmynodd William Pitt archwiliad i\u2019r fasnach gan y Cyfrin Gyngor yn y lle cyntaf ac yna, ym mis Mai 1788, gan y Ty\u0302. Pasiwyd deddf hefyd i reoli\u2019r niferoedd ar fwrdd y llongau oedd yn cludo caethweision er mwyn gwella\u2019r amodau yr oeddynt yn eu dioddef, hynny drwy ymdrechion Syr William Dolben. Ac, erbyn mis Mai 1789 yr oedd Wilberforce wedi gwella ac yn barod i ymuno a\u0302 brwydr y gwnaeth gymaint drosti, gan roi gerbron gynigion blynyddol yn ystod y 1790au dros ddiddymu\u2019r fasnach."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Lerpwl a Richard Pennant, Barwnig Penrhyn"}, {"text_idx": "#000067", "text": "Yn y cyd-destun hwn y gwnaeth Pennant ei sylwadau ynghylch ffyrnigrwydd caethwasiaeth, gan fynd yn ei flaen i gydnabod fod ei deimladau ef ar destun y fasnach yn \u2018rhyfeddol o ranedig\u2019. Yr oedd agwedd Bull ar y mater yn fwy cadarn: pan gyhoeddwyd llythyrau Charles Ignatius Sancho, bachgen du a achubwyd yn ddwyflwydd oed rhag amodau erchyll caethwasiaeth, gan fynd yn ei flaen i redeg siop groser yn Westminster a phleidleisio yn etholiadau seneddol 1774 ac 1780 (yr unig ddyn o dras Affricanaidd i wneud hynny), roedd enw \u2018Richard Bull, Esq.\u2019 ar y rhestr o danysgrifwyr (er nad oedd enw Pennant, ysywaeth)."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Dros ddegawd yn ddiweddarach, yng nghanol cyfnod cythryblus o chwyldro a rhyfela, mynegodd Bull ei falchder o fod yn Brydeiniwr a\u2019i obaith y byddai hawliau pobl o bob dosbarth drwy\u2019r byd yn cael eu cadarnhau drwy dra-arglwyddiaeth Prydain. Ac os oedd modd yn y byd, ategodd, \u2018rwy\u2019n gobeithio y bydd y fasnach gaethweision cyn hir wedi darfod amdani\u2019. Beth, tybed, oedd agwedd Pennant at anfadwaith triniaeth Prydain o bobl dduon Affrica?"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Gellid disgwyl o ystyried ei sylw yn ei lythyr at Bull ym mis Awst 1788 nad oedd Pennant yn ddiddymwr cadarn (bryd hynny, o leiaf), a\u2019i fod yn gweld y darlun o safbwynt y masnachwyr yn ogystal a\u0302\u2019r caethion. Wedi ymweliad a\u0302 Lerpwl y flwyddyn flaenorol, nodasai Pennant fel yr oedd Corfforaeth y ddinas am wario \u00a3200,000 yn prynu strydoedd cyfan o dai gyda\u2019r bwriad o\u2019u dymchwel a\u2019u hailadeiladu yn ysblennydd. Ni phasiodd farn ynghylch y darlun hwn o gynnydd, dim ond cofnodi\u2019r ffaith, felly anodd yw gwybod a oedd yn gweld y cysylltiad rhwng cyfoeth Lerpwl a\u2019i hymrwymiad cynyddol yn y fasnach gaethweision, ac os ydoedd, beth oedd ei deimladau yngly\u0302n a\u0302\u2019r peth. Drwy ei berthynas a\u0302 Richard Pennant, Barwnig Penrhyn o 1783 (roedd y ddau yn ddisgynyddion i un o abadau Dinas Basing yn y bymthegfed ganrif), byddai\u2019n bur debyg o fod yn ymwybodol o rwystredigaethau\u2019r masnachwyr wrth weld yr ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth yn codi ste\u0302m yn ystod y 1780au hwyr. Fe siaradodd Richard Pennant yn erbyn ymgyrch Wilberforce wrth iddi gychwyn yn 1787 ac amddiffynnodd y masnachwyr a\u2019r planhigfawyr y flwyddyn ganlynol yn Nhy\u0302\u2019r Cyffredin. Roedd y Barwnig Penrhyn yn ei gwneud hi\u2019n ardderchog o enillion ei blanhigfeydd yn Jamaica, ac yn defnyddio\u2019r elw i ddatblygu ei fusnes yn sir Gaernarfon, drwy gynyddu\u2019r allbwn o\u2019i chwarel yn sir Gaernarfon ac agor porthladd i allforio\u2019r llechi oddi yno i Lundain, Lerpwl, Bryste, Hull, Iwerddon, Yr Alban a hyd yn oed i India\u2019r Gorllewin, fel y nododd mewn llythyr at Pennant tua 1795."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Yn o\u0302l ei Tour in Wales yn 1778, yr oedd Pennant yn falch iawn o adrodd fod Castell y Penrhyn yn mynd i gael ei adfer i\u2019w hen lewyrch wedi dyfodiad preswylwyr newydd (daeth rhan o\u2019r sta\u0302d i feddiant y Barwnig Penrhyn wedi marwolaeth ei dad-yng-nghyfraith, y Cadfridog Hugh Warburton, yn 1771). Mae\u2019n ymddangos fod hwn yn brosiect a barhaodd dros gyfnod gweddol hir: ym mis Medi 1790 adroddodd Pennant wrth Bull ei fod ar fin cychwyn ar siwrne ar y fferi ofnadwy dros afon Conwy i ymweld a\u0302\u2019i \u2018gyfaill da, yr Arglwydd Penrhyn\u2019, oedd yn ei gymell ef a Mrs Pennant i ddod i weld ei hen gastell ar ei newydd wedd. Roedd Penrhyn yn dal i annog taith o\u2019r fath mewn llythyr at Pennant tua 1795, pan honnodd ei fod wedi diwygio cryn dipyn ar y lle ers i Thomas Pennant ei weld ddiwetha\u2019. Derbyniodd Pennant wahoddiad i gartref Penrhyn yn Winnington, swydd Gaer, yn ogystal. At hyn, anfonai Penrhyn gyfarchion teuluol caredig at Pennant, gan gydymdeimlo ag ef pan ddaeth profedigaeth i\u2019w ran, a\u2019i longyfarch ar achlysuron hapus. Roedd yn barod i ateb ymholiadau Pennant fel awdur teithlyfrau, hefyd. Mewn llythyr dyddiedig tua 1795, rhoddodd Penrhyn amlinelliad o sefyllfa ei fusnes fel perchen chwarel lechi, gan nodi cyfyngiadau ar y cynnydd yn ei ffigyrau allforio yn ystod 1795, diolch i\u2019r rhyfel yn erbyn Ffrainc a chodiad yn y trethi. Efallai mai ymateb yr oedd Penrhyn yma i ymholiadau penodol oddi wrth Thomas Pennant, y math o holi yr oedd yn gyson yn ymgymryd ag o at ddiben cyflawni ei deithlyfrau, er nad ymddangosodd golygiad arall o\u2019r Tour in Wales wedi i Benjamin White gyhoeddi ail argraffiad yn 1784. Mae gwybodaeth ynghylch y planhigfeydd yn Jamaica yn gwbl absennol o lythyr y Barwnig Penrhyn, fodd bynnag, a gellir cymryd na holodd Pennant ef ynghylch y rheini."}, {"text_idx": "#000073", "text": "\u2018Amlinellau\u2019r Byd\u2019 a Joseph Plymley"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Anodd dychmygu, serch hynny, na fyddai gan Pennant ddiddordeb ym mentrau Penrhyn yn India\u2019r Gorllewin, ac ym mherthynas eu llwyddiant a\u0302 thriongl y fasnach gaethweision a\u2019i phegynau cychwynnol mewn dinasoedd megis Lerpwl ar y naill llaw, a gorllewin cyfandir Affrica ar y llaw arall. Yn ei lythyr at Bull ym mis Awst 1788 cyfeiriodd Pennant ei gyfaill at ei lawysgrif ar \u2018Affrica\u2019. Rhan oedd hon o \u2018Outlines of the Globe\u2019, \u2018magnum opus\u2019 Pennant, gwaith y bu wrthi\u2019n ddyfal yn ei ysgrifennu a\u2019i ddarlunio o 1788 ymlaen. Yr oedd yr ardal ar arfordir gorllewinol y cyfandir a ddioddefodd fwyaf oddi wrth y fasnach gaethweision yn hawlio sylw yn yr \u2018Amlinellau\u2019, sydd bellach yn cael ei gadw yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol (National Maritime Museum) yn Greenwich. Rhydd yr unfed gyfrol ar ddeg sylw i\u2019r diriogaeth rhwng afon Senegal a Phenrhyn Negro, ac mae\u2019n cynnwys gwybodaeth ynghylch y fasnach gaethweision. Os na theimlai Pennant y gallai holi ei berthynas o\u2019r Penrhyn ynghylch materion ynghlwm wrth gaethwasiaeth, y mae\u2019n bur sicr ei fod wedi cael hyd i rywun arall i\u2019w holi ac i ddarparu\u2019r wybodaeth a geisiai ar gyfer ei \u2018Affrica\u2019. Wedi\u2019r cyfan, roedd Pennant yn ddyn \u2018oedd yn \u201dnabod pawb\u201d, chwedl Goronwy Wynne, ac o edrych ar ei waith a\u2019i ohebiaeth, yn enwedig, gwelir fod ei gysylltiadau yn croesi ffiniau gwleidyddol, cenedlaethol a disgyblaethol dro ar o\u0302l tro yn ei hanes."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Un cysylltiad croes i\u2019r cyswllt teuluol a\u0302 Barwn Penrhyn oedd ei gyfeillgarwch a\u0302 theulu Plymley o Longnor yn sir Amwythig. Bu Pennant yn gohebu ynghylch hanes byd natur a\u0302 Plymley\u2019r hynaf rhwng tua 1768 a 1774, ac o 1782 ymlaen roedd mewn cysylltiad yn ogystal a\u0302 Plymley\u2019r ieuengaf. Pan ysgrifennodd Katherine, chwaer i Plymley\u2019r ieuengaf, yn ei dyddiadur ym mis Hydref 1791 fod Thomas Clarkson, un o enwau mwyaf blaenllaw y mudiad i ddiddymu\u2019r fasnach gaethweision, wedi ymweld a\u0302 chartref y Plymliaid yn Longnor, roedd hi\u2019n nodi moment bwysig yn nechreuadau perthynas y teulu a\u0302\u2019r ymgyrch. Etholwyd ei brawd, Plymley\u2019r ieuengaf, yn aelod anghytrig (fel y byddai\u2019r Cymmrodorion wedi dweud), o bwyllgor Llundeinig yr ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth y flwyddyn honno, a daeth yn gadeirydd y Gymdeithas er Diddymu\u2019r Fasnach Gaethweision (Society for Effecting the Abolition of the Slave Trade, sefydlwyd 1787) yn sir Amwythig. Ymddiddorai yn ogystal yng ngwaith y Gymdeithas er Hyrwyddo Darganfod Rhannau Mewnol Affrica (Association for Promoting the Discovery of the Interior Parts of Africa), ac yma, heb os, roedd gan Thomas Pennant ddiddordeb mewn cyd-bererinio ag ef. Mae papurau Pennant yn cynnwys taflen brintiedig yn hyrwyddo\u2019r Gymdeithas gan nodi ei hamcan, sef sicrhau archwilio pellach ar gyfandir Affrica. Mae llythyrau oddi wrth Plymley at Pennant yn 1792 yn adrodd ar waith mwnolegwyr a llysieuwyr yn Sierra Leone, lle\u2019r ymsefydlodd cyn-gaethweision mewn ail wladfa Brydeinig o 11 Mawrth 1792 ymlaen. Cynigia Plymley, drwy ei gysylltiadau, ddisgrifiadau sy\u2019n lleoli un darganfyddiad mewn cyd-destun cyfarwydd i Pennant, drwy gyffelybu bryn o haearnfaen yn Sierra Leone a\u0302\u2019r mwyn copr ar Fynydd Parys."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Nid yw\u2019n syndod gweld Pennant wedi\u2019i hudo gan ddarganfyddiadau newydd, cyfareddol, cyfandir Affrica, ond teg dweud nad esgeulusodd Plymley, yn ysbryd aelodau\u2019r Gymdeithas er Hyrwyddo Darganfod Rhannau Mewnol Affrica, dynnu sylw at gaethwasiaeth yn Affrica yn ogystal. Mae llythyr at Pennant dyddiedig 1788 yn so\u0302n am y fasnach, ac anodd credu na fu gan wybodaeth y gw\u0302r o sir Amwythig lais yn sylwadau\u2019r \u2018magnum opus\u2019 yn ei chylch."}, {"text_idx": "#000080", "text": "All images courtesy of the National Library of Wales, unless stated otherwise 2015 (Welsh)"}]