[{"text_idx": "#000013", "text": "Gerald De Windsor a\u2019r Dywysoges Nest"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Diogelwch yn yr awyr agored"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Adar sy\u2019n Ymweld dros y Gaeaf"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sir Benfro yn yr Oes Haearn"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Codiad yn Lefel y Mo\u0302r"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Dewch i archwilio\u2019r bywyd gwyllt bendigedig sydd wedi ymgartrefu yma ar Arfordir Penfro - heb anghofio\u2019r amrywiaeth anhygoel o fywyd gwyllt tymhorol sydd wrth ei fodd yn ymweld a\u0302 Sir Benfro flwyddyn ar o\u0302l blwyddyn."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mae adar prin fel y fra\u0302n goesgoch, yr ehedydd a chrec penddu\u2019r eithin wedi dewis y gweundir arfordirol fel eu cartref. Mae ystlumod a sawl math o aderyn yn hela ar hyd llinellau\u2019r cloddiau clwm, sy\u2019n gyfoeth o flodau gwyllt, ac mae\u2019r morloi llwyd yn geni eu rhai bach ar ein glannau tra bod y dolffiniaid a\u2019r llamhidyddion yn chwarae yn y tonnau."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Ac er bod y cymeriadau lleol hyn yn fwy na digon, rydyn ni hefyd yn ffodus iawn ein bod ni\u2019n denu toreth o greaduriaid gwyllt a gwahanol sy\u2019n dychwelyd at lannau Sir Benfro bob blwyddyn. Mae\u2019r rhain yn cynnwys helforgwn, morfilod orca, morfilod glas, siarcod glas, pysgod yr haul, slefrenni amrywiol, crwbanod y mo\u0302r a dolffiniaid Risso. Rydych chi\u2019n hynod o lwcus os cewch chi gipolwg!"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mae pob un o\u2019r 16 rhywogaeth o ystlumod yn y Deyrnas Unedig yn dirywio ac mae pob un ohonyn nhw dan warchodaeth. Mae eu safleoedd nythu hefyd wedi eu gwarchod o dan y gyfraith. Ceir hyd i ddeuddeg o\u2019r rhywogaethau hyn yn Sir Benfro. Ychydig a wyddys mewn gwirionedd am eu poblogaethau a\u2019u dosbarthiad oherwydd mae\u2019r broses o astudio eu hecoleg yn weddol newydd. Mae ystlumod yn bwysig i\u2019r ecosystem am eu bod nhw\u2019n bwyta pryfed, yn peillio blodau ac yn dosbarthu hadau. Maen nhw hefyd yn bwysig am eu bod nhw\u2019n werthfawr i fioamrywiaeth cynefin."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae holl ystlumod Prydain yn bwydo ar bryfed y maen nhw\u2019n eu dal wrth hedfan. Er mwyn magu eu rhai bach mae angen iddyn nhw ddal nifer fawr. Mae pryfed yn hedfan gyda\u2019r wawr a gyda\u2019r hwyr felly dyma pryd fyddwch chi fwyaf tebygol o weld ystlumod. Gellir clywed ystlumod gydag offer gwrando arbennig yn unig, ac mae\u2019r offer hwn yn newid eu gwichiadau \u2018atsainleoliad\u2019 yn sain y gellir ei glywed."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Sut mae ystlumod yn cael eu gwarchod?\nMae\u2019r corystlum (pipistrelle) cyffredin wedi ei warchod yn Sir Benfro ac mae ganddo\u2019i gynllun gweithredu rhywogaeth ei hun i fonitro llwyddiant y warchodaeth hon. Dyma\u2019r ystlum lleiaf yn y Deyrnas Unedig \u2013 mae ei gorff yn 4cm o hyd a rhychwant ei adenydd yn 20cm. Dyma\u2019r rhywogaeth fwyaf tebygol i\u2019w ddarganfod mewn ardaloedd sydd wedi eu hadeiladu oherwydd mae\u2019r ystlumod yn gallu defnyddio\u2019r holltiadau mewn adeiladau fel cytrefi i feithrin eu rhai bach. Yn y wlad maen nhw\u2019n nythu mewn coed mawr. Mae\u2019r gytref fridio fwyaf o Gorystlumod yn Sir Benfro yn cynnwys tua 1,000 o ystlumod."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Pam mae Corystlumod yn dirywio?\nY prif reswm dros eu dirywiad yw ein bod yn colli\u2019r cynefinoedd sy\u2019n gyfoeth o bryfed o ganlyniad i gyflwyniad dulliau dwys o ffermio. Mae cael gwared ar gloddiau a choetir, draenio gwlypdiroedd a defnyddio symiau mawr o bryfleiddiaid cemegol wedi helpu gostwng y nifer o bryfed i\u2019w hela a\u2019u hamrywiaeth. Yn o\u0302l ymchwil diweddar, ceir hyd i ystlumod yn fwy aml mewn cloddiau coetiroedd a dros ddw\u0302r. Os yw\u2019r ddau gynefin hyn yn newid mae\u2019n gostwng y nifer o bryfed yn y cynefinoedd hyn. Fe fyddai adfer coetir, yn arbennig, o les i boblogaethau Corystlumod oherwydd eu bod yn defnyddio coed i nythu."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae Corystlumod yn nythu mewn coed trwy gydol y flwyddyn. Yn y Gaeaf, maen nhw\u2019n cysgu mewn coed am fod y coed wedi\u2019u hinswleiddio. Oherwydd ein bod ni wedi colli coed aeddfed gyda thyllau addas, mae wedi bod yn anodd i ystlumod oroesi\u2019r Gaeaf. Defnyddir y coed aeddfed hyn hefyd fel safleoedd paru yn yr Hydref a\u2019r Gwanwyn. Mae\u2019r coed hefyd yn ffynonellau gwych ar gyfer pryfed oherwydd maen nhw\u2019n llefydd gwerthfawr i ddatblygu wyau a larfa. Mae\u2019n bwysig iawn, felly, ein bod ni\u2019n cadw coed aeddfed mewn unrhyw goetir. Fe all blychau ystlum artiffisial hefyd helpu\u2019r ystlumod i oroesi ac mae yna raglen a gefnogir gan Grw\u0302p Gwarchod Ystlumod Sir Benfro i roi blychau mewn llawer o safleoedd yng nghoetiroedd y Parc."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae colli llwybrau hedfan cysgodol hefyd wedi arwain at ddirywiad yn y niferoedd. Defnyddir yr heolydd hyn rhwng nythod a thir bwydo. Fel arfer, maen nhw\u2019n fanciau clawdd aeddfed, afonydd a nentydd gyda choed yn crogi drostynt. Mae\u2019r cloddiau a\u2019r dyfrffyrdd hyn hefyd yn eu helpu i wybod pa ffordd i fynd ac yn fannau bwydo ar y ffordd. Fe fydd unrhyw newid i\u2019r coridorau hyn yn cael effaith negyddol ar yr ystlum. Fe fydd y nodweddion hyn yn cael eu rheoli\u2019n fwy sympathetig yn y dyfodol, i gadw eu heffaith llesol ar allu\u2019r ystlum i oroesi."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Yn olaf, rhaid cymryd pob gofal i sicrhau nad ydym yn tarfu ar nythod mamolaeth mewn adeiladau wrth wneud unrhyw atgyweiriadau to, gwaith i estyn adeilad neu drin pethau fel pryfed pren gyda chemegau. Os ydych yn gwybod bod ystlum yn nythu mewn adeilad yna dylech gael cyngor gan Gyfoeth Naturiol Cymru."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mae ystlumod yn goroesi\u2019n dda yn Sir Benfro ond mae angen mwy o ymchwil i ddarganfod ble mae\u2019r 12 rhywogaeth yn byw a sut y gellir rheoli\u2019r cynefinoedd y maen nhw\u2019n byw ynddynt i\u2019w helpu i oroesi."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae\u2019r fra\u0302n goesgoch yn aderyn sydd a\u0302 llawer o chwedlau\u2019n gysylltiedig a\u0302 hi ac mae\u2019n cael ei chrybwyll mewn hanesion fel chwedl y Brenin Arthur. Y fra\u0302n goesgoch yw aelod prinnaf teulu\u2019r fra\u0302n. Mae ganddi big a choesau coch nodweddiadol ac mae\u2019n ehedwr acrobatig."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Gellir eu gweld a\u2019u clywed amlaf yn hwyr yn yr haf ar y clogwyni sydd fwyaf agored i\u2019r Gorllewin, yn hedfan fel grwpiau teuluol wrth i\u2019r rhai bach ddysgu eu sgiliau hedfan. Mae ganddyn nhw alwad \u201cshi-ow shi-ow\u201d nodweddiadol ac yn aml gellir eu clywed cyn eu gweld."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Yn yr haf, maen nhw\u2019n bwyta pryfed ac anifeiliaid di-asgwrn-cefn sy\u2019n byw yn y gwair garw byr neu mewn tail anifeiliaid, fel chwilod, larfa cle\u0302r a morgrug. Yn y gaeaf fe fyddan nhw\u2019n bwyta graen a adewir fel sofl neu\u2019n chwilio am anifeiliaid di-asgwrn-cefn yn y traethellau ar hyd y traeth."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Maen nhw\u2019n nythu mewn ogofau mo\u0302r neu mewn holltiadau yn y graig \u2013 mannau nad oes mynediad hwylus iddynt. Mae eu nythod wedi eu gwneud o frigau, prennau, grug ac eithin ac wedi\u2019u leinio gyda gwla\u0302n, gwallt, gwair ma\u0302n a phlu. Caiff hyd at chwe wy eu dodwy ac maen nhw\u2019n cymryd 18 diwrnod i ddeor. Yng Nghymru, y nifer cyfartalog o gywion bach yw tri ac fe fydd y rhieni\u2019n gofalu amdanyn nhw am sawl wythnos."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Pam maen nhw mor brin?\nFwy na thebyg mai tri ateb sydd i esbonio\u2019u dirywiad. Yn gyntaf, er gwaethaf y ffaith eu bod yn nythu mewn mannau ble nad oes mynediad hwylus o gwbl, mae casglwyr wyau yn dwyn eu hwyau. Erbyn hyn mae\u2019n anghyfreithlon casglu wyau ond mae yna ddigon wedi cael eu dwyn i ostwng poblogaeth y fra\u0302n goesgoch. Yn ail, mae dringwyr clogwyni yn gallu fod yn fwy o fygythiad oherwydd mae\u2019n hawdd iddyn nhw i darfu ar aderyn sy\u2019n deor. Rheswm tebygol arall dros y dirywiad yw newid yn y ffordd y defnyddir y tir. Pan yr oedd ffermio\u2019n llai dwys, roedd anifeiliaid yn pori yn agosach at frig y clogwyni, ble y gallai\u2019r Fra\u0302n Goesgoch ddod o hyd i bryfed yn eu tail. Roedd y pori hyn hefyd yn cadw\u2019r gwair ar yr uchder gorau ar gyfer yr anifeiliaid di-asgwrn-cefn y mae\u2019r fra\u0302n goesgoch hefyd yn eu bwyta. Erbyn hyn, nid yw pori ar gopa clogwyni\u2019n mor gyffredin ac mae\u2019r tir wedi\u2019i orchuddio gyda chloddiau prysgiog fel eithin a\u2019r ddraenen ddu."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Sut maen nhw\u2019n cael eu gwarchod a\u2019u rheoli?\nMae\u2019r fra\u0302n goesgoch yn Atodlen 1 Cyfarwyddeb y GEE EC/79/409- gwarchod adar gwyllt ac yn Atodlen 2 Cynhadledd Berne ar warchod bywyd gwyllt a chynefinoedd naturiol Ewrop. Yn y Deyrnas Unedig maen nhw wedi eu rhestru ar Atodlen 1 Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 ac yng nghategori 2 Adar o Bwysigrwydd i Gadwraeth yJNCC. Mae hyn yn golygu bod yr aderyn lleol hwn wedi ei warchod yn rhyngwladol."}, {"text_idx": "#000055", "text": "I wella\u2019r llwyddiant wrth fridio, mae angen i ni wella\u2019r ffordd y mae\u2019r tir yn cael ei rheoli. Dylai gwelliant mewn arferion rheoli tir gynyddu\u2019r ardal fwydo botensial ac felly fe fydd y nifer o barau sy\u2019n bridio yn gallu cynyddu. Gellir sicrhau bridio llwyddiannus hefyd trwy gyfyngu mynediad ar gyfer dringo mewn mannau bregus yn ystod y tymor bridio. Gallai darparu nythod artiffisial mewn lleoliadau addas hefyd alluogi mwy o barau i fridio. Yn olaf, mae\u2019n bwysig codi ymwybyddiaeth am ddirywiad yr adar a stopio erledigaeth gan ffermwyr a rheolwyr ystadau. Os yw\u2019r grwpiau hyn yn deall sefyllfa\u2019r fra\u0302n goesgoch yna gellir eu hannog i helpu\u2019r adar hyn i fridio ar eu tir."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mae\u2019r pathew yn un o\u2019r mamaliaid mwyaf prin yn y Deyrnas Unedig. Yn wahanol i lygod eraill, mae ganddo gynffon tew a blewog ac mae rhan uchaf ei gorff yn oren/brown. Prin iawn y gwelir y pathew oherwydd anifail y nos ydyw ac mae\u2019n symud o gwmpas yn y canghennau uwchben y ddaear. Mae ond yn dod i lawr i\u2019r ddaear i gysgu dros y gaeaf. Mae\u2019n bwyta blodau, paill, pryfed, ffrwythau a chnau, yn enwedig cnau cyll.\nMae\u2019n gwneud nyth crwn, digon ble\u0302r o wair a rhisgl gwyddfid. Yn y nyth yma, fe all gynhyrchu hyd at saith pathew bach mewn dwy nythaid y tymor. Mae\u2019n enwog am yr oriau y mae\u2019n eu treulio\u2019n cysgu \u2013 tua thri chwarter ei fywyd! Credir mai\u2019r natur gysglyd hon sy\u2019n ei helpu i fyw am pum mlynedd, sy\u2019n amser hir yn nhermau oes bywyd mamaliaid bach."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mae\u2019n drosedd trafod pathew neu ei nyth heb drwydded arbennig.\u200b\nY cynefin delfrydol ar gyfer y pathew yw coetir agored, collddail neu gloddiau sydd wedi gordyfu. Maen nhw\u2019n ffynnu orau mewn coetir wedi\u2019i goedlannu o goed cyll gyda derw, onn, y ddraenen wen, y fedwen a\u2019r ddraenen ddu. Mae angen isdyfiant sy\u2019n cynnwys gwyddfid a mieri. Rhaid bod mwyar ar y mieri bob blwyddyn."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Rydyn ni\u2019n gwybod bod pathewod yn byw yng nghoetiroedd Gogledd Sir Benfro ond maen nhw wedi eu dosbarthu hwnt ac yma ac nid ydym yn gwybod beth yw maint y boblogaeth. Rydyn ni yn gwybod bod 20 pathew yn gwneud poblogaeth hyfyw mewn unrhyw leoliad ar waha\u0302n ac os yw\u2019r boblogaeth mor fawr a\u0302 hyn mae yna bosibilrwydd y gall dyfu."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Pam mae\u2019r pathew\u2019n dirywio fel hyn?\nFel rhywogaeth, mae\u2019n anodd iawn plesio\u2019r pathew o ran rhywle i fyw, ond nid yw gweithredoedd pobl wedi helpu\u2019r achos. Oherwydd y dirywiad mewn rheoli coetiroedd ers y Rhyfel Byd Cyntaf mae\u2019r canopi agored y maen nhw mor hoff ohono, wedi gordyfu a chollwyd yr arfer o gylchdroi coedlannau cyll. Hefyd, palwyd gwrychoedd i fyny ac fe\u2019u rhannwyd ac ni chawsant eu rheoli\u2019n iawn ac felly collwyd llawer o\u2019r coed sy\u2019n cynnal y pathew. Mae poblogaethau wedi gwahanu ac maen nhw\u2019n llai na\u2019r nifer sydd angen er mwyn iddynt fod yn hyfyw. Mae\u2019r nifer o wiwerod llwyd wedi codi ac mae\u2019r pathew\u2019n cystadlu a\u0302 nhw am fwyd."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Sut mae\u2019r poblogaethau\u2019n cael eu gwarchod?\nCaiff pathewod eu gwarchod o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981, ac mae ganddyn nhw statws uchel fel rhywogaeth sy\u2019n flaenoriaeth yng Nghynllun Gweithredu Bioamrywiaeth (CGB) y Deyrnas Unedig. Mae\u2019n drosedd trafod yr anifail neu ei nyth heb drwydded arbennig. Maen nhw hefyd wedi eu gwarchod gan gyfraith Ewropeaidd ac wedi eu rhestru ar Atodlen 2 Rheoliadau Cadwraeth (Cynefinoedd Naturiol) 1994."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Y brif ffordd o\u2019u gwarchod fydd sicrhau bod rheolaeth coetiroedd a gwrychoedd yn y dyfodol yn addas ar gyfer pathewod, i roi digon o gynefinoedd potensial iddynt. Mae yna Rhaglen Blychod Nythu i Bathewod Genedlaethol, sy\u2019n anelu at annog y boblogaeth i dyfu trwy ddarparu safleoedd nythu addas mewn cynefinoedd potensial."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Wrth fonitro\u2019r coetiroedd ble maen nhw i\u2019w gweld yn agos fe ddyliwn ni gael syniad o faint y poblogaethau a gwybodaeth am eu dosbarthiad, ac yna fe fyddwn ni\u2019n gallu creu cynefinoedd potensial er mwyn i\u2019r poblogaethau hyn dyfu. Rydyn ni\u2019n gallu adnabod poblogaeth trwy chwilio am blisg cnau cyll arbennig; fe fydd y pathew\u2019n agor cneuen yn ofalus trwy wneud twll crwn llyfn yn y gneuen yn lle ei dorri yn hanner fel y mae\u2019r wiwer yn ei wneud. Gan nad yw\u2019r pathew fel arfer yn symud ymhell o\u2019i nyth, mae dod o hyd i gneuen fel hyn yn golygu nad yw\u2019r nyth ymhell i ffwrdd."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mae\u2019r Ehedydd yn aderyn bach, brown sy\u2019n nythu ar y llawr ac mae\u2019n byw mewn glaswellt garw agored a geir ar ddolydd, rhostir, gweundir a ffermydd a\u0302r. Mae\u2019n adnabyddus am ei cha\u0302n fyrlymus y mae\u2019n ei chanu wrth hedfan uwchben ei nyth. Y ga\u0302n hon sy\u2019n dweud wrth adar eraill ble mae ei nythod ac i gadw i ffwrdd. Mae\u2019n bwydo ar hadau, planhigion chwyn a\u0302r, blodau a phryfed."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Yma yn Sir Benfro mae 4% o boblogaeth fridio\u2019r Deyrnas Unedig. Yn 1988 roedd tua 8,000 pa\u0302r, ond mae\u2019r nifer yma\u2019n dirywio\u2019n ddifrifol, ac felly mae\u2019r rhywogaeth yn cael ei gwarchod gan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 (fel y diwygiwyd) ac wedi\u2019i rhestru yn Atodlen II Cyfarwyddeb Adar y Gymuned Ewropeaidd. Rhoddwyd statws \u2018uchel\u2019 i\u2019w gwarchodaeth o dan Gynllun Gweithredu Bioamrywiaeth y Deyrnas Unedig. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid gwneud pob peth posib i warchod y rhywogaeth hon er mwyn atal y niferoedd rhag gostwng."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Pam fuodd dirywiad fel hyn?\nMae niferoedd yr ehedydd wedi syrthio oherwydd y ffordd yr ydyn ni\u2019n ffermio. Ers diwedd y Rhyfel diwethaf ac ers y 1970au, mae ffermydd wedi newid y ffordd y maen nhw\u2019n bwydo\u2019u gwartheg ac yn pori eu defaid. Erbyn hyn, mae ffermwyr yn bwydo\u2019u gwartheg ar silwair (gwair wedi\u2019i dwymo) sy\u2019n cael ei dorri yn hwyr yn y Gwanwyn ac efallai ddwywaith arall yn yr Haf. Caiff y glaswellt ei wella trwy wrteithio. Mae defaid hefyd yn cael eu rhoi ar borfa fer mewn niferoedd mawr i gynhyrchu cig oen cynnar ar gyfer yr archfarchnadoedd. Gyda\u2019i gilydd, mae\u2019r elfennau hyn yn golygu tarfu ar nythod yr ehedydd yn y Gwanwyn, a\u2019u dinistrio, ac felly nid oes unrhyw nytheidiau\u2019n cael eu magu\u2019n llwyddiannus."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Mae gaeafau oer, difrifol iawn yn gallu lladd yr adar, ond mae\u2019r rhain yn brin yn Sir Benfro."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Beth sy\u2019n cael ei wneud i atal y dirywiad?\nMae\u2019n eithaf hawdd atal y dirywiad; mynd yn o\u0302l at dechnegau ffermio mwy cynaliadwy sy\u2019n tueddu peidio ag ymyrryd a\u0302 safleoedd y nythod. Nid yw technegau ffermio organig yn achosi\u2019r problemau hyn. Rhoddir cymhelliant i ffermwyr Sir Benfro fynd yn o\u0302l at ddulliau ffermio organig. Fe all y cymhelliant hwn fod yn ariannol, trwy hyfforddiant mewn technegau organig, neu trwy help corfforol i newid y tir yn o\u0302l at fod yn organig. Mae parcmyn a wardeiniaid y Parc yn helpu gydag unrhyw waith corfforol ac yn gallu helpu gyda hyfforddiant."}, {"text_idx": "#000069", "text": "A yw\u2019r camau hyn wedi cael unrhyw effaith?\nWrth gwrs! Ym Maes Awyr Tyddewi, mae\u2019r nifer o ardaloedd o nythod wedi codi tuag at 50% ers 1988. Yn 2004 roedd o leiaf 41 tir nythu, gydag uchafswm o 48 tir nythu. Dyma\u2019r boblogaeth fridio ddwysaf yn y sir ac yn yr haf mae\u2019r aer yn fwrlwm o ga\u0302n yr ehedydd."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Fe ddangosodd gwaith monitro pellach yn 2006 fod y nifer o barau o ehedyddion sy\u2019n bridio wedi codi o 30 yn 1988 i 65. Yn ychwanegol at hyn, gwelwyd cynnydd o ddeg pa\u0302r ers 2005, y cynnydd tymhorol gorau ers cyflwyno\u2019r gwaith monitro."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Mae poblogaethau gwenyn y Deyrnas Unedig wedi gweld dirywiad sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf. Nid yw\u2019r achosion wrth wraidd hyn yn rhai syml, ac maen nhw\u2019n cynnwys colli cynefinoedd, newidiadau amgylcheddol, clefydau a\u2019r defnydd o blaladdwyr. Mae gwenyn yn beillwyr pwysig ar gyfer y rhan fwyaf o rywogaethau blodau gwyllt yn y wlad, ac ar gyfer cnydau amaethyddol. Os fyddan nhw\u2019n diflannu, fe fydd planhigion yn bwrw llai o hadau ac fe allai\u2019r effeithiau fod yn drychinebus i fywyd gwyllt ac i bobl."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Mae llawer o fudiadau\u2019n gweithio i helpu rhywogaethau gwenyn sydd dan fygythiad. Yn eu plith mae ymddiriedolaeth o\u2019r enw Plantlife and Bumblebee Conservation Trust sydd wedi lansio prosiect o\u2019r enw Bee Scene. Mae hyn yn annog ysgolion a grwpiau o blant i gynnal arolygon safleoedd i weld beth yw eu potensial fel cynefinoedd ar gyfer gwenyn."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Yn Sir Benfro, mae\u2019r Ymddiriedolaeth Gwarchod Cacwn a gre\u0308wyd yn 2006 i atal neu wrthdroi dirywiad cacwn, yn gweithio gyda\u2019r Weinyddiaeth Amddiffyn, Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro a Chyfoeth Naturiol Cymru, ar brosiect i wella cynefin blodau gwyllt ar Faes Castellmartin. Mae\u2019r prosiect am gefnogi a, gobeithio, ymestyn, y cynefin ar gyfer un o\u2019r ychydig boblogaethau o gardwenyn main sydd ar o\u0302l."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Mae\u2019r gardwenynen fain yn un o\u2019r cacwn prinnaf yn y Deyrnas Unedig. Dim ond chwe phoblogaeth sydd wedi goroesi, un ohonynt ar Faes y Weinyddiaeth Amddiffyn yng Nghastellmartin. Mae\u2019n hawdd adnabod y wenynen lwyd-werdd hon sydd ag un stribed ddu ar ei chorff, oherwydd cyflymder ei ehediad, sy\u2019n cynhyrchu sw\u0302n si\u0308o uchel ei draw. Mae\u2019r gardwenynen fain yn ffynnu orau ar laswelltir sy\u2019n gyfoeth o berlysiau, fel yr hyn sydd i\u2019w weld ar y maes milwrol. Fe gymerodd y fyddin awenau\u2019r maes cyn yr Ail Ryfel Byd, ac felly mae wedi dianc rhag arferion amaethyddol dwys a modern. Rhagamcanir bod poblogaeth hyfyw o gardwenyn angen cynefin o 10 cilometr sgwa\u0302r."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Fe fydd y prosiect yng Nghastellmartin yn gwella\u2019r cynefin presennol trwy blannu rhywogaethau brodorol o flodau gwyllt, ond hefyd trwy weithio i gysylltu darnau o gynefinoedd. Fe fydd y cynllun o fudd i rywogaethau gwenyn, ond hefyd y creaduriaid niferus sy\u2019n byw yng nglaswelltir Maes Castellmartin."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Gofynnwch i lawer o bobl beth yw noethdagellog ac ni fydd ganddyn nhw syniad. Ond, o amgylch dyfroedd Sir Benfro, mae noethdagellogion yn rhan brydferth o\u2019r blodau a\u2019r ffawna sy\u2019n cael eu hesgeuluso\u2019n aml. Mae eu llwyddiant yn Sir Benfro yn adlewyrchu ansawdd y moroedd oddi ar ein harfordir."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Enw mwy adnabyddus ar y noethdagellog yw\u2019r wlithen fo\u0302r neu ysgyfarnog y mo\u0302r. Mae 108 o rywogaethau wedi eu cofnodi yn nyfroedd y Deyrnas Unedig ac mae mwy na 70 wedi cael eu darganfod oddi ar arfordir Sir Benfro. Mae rhai yn hynod o fach, ychydig o filimetrau o hyd, tra bod eraill yn gallu bod sawl centimetr o hyd. Mae pob un yn a\u0302 chuddliwiau hardd ac yn edrych fel gwymon mo\u0302r neu anemoni\u0308au\u2019r mo\u0302r. Mae gwlithenni mo\u0302r yn gigysyddion ac yn bwydo ar gwrelau ac anemoni\u0308au\u2019r mo\u0302r, tra bod ysgyfarnog y mo\u0302r yn llysysydd ac yn bwyta alga\u0302u a gwymon."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Caiff y moroedd o amgylch gwarchodfa natur forol Ynys Sgomer eu monitro am eu poblogaethau noethdagellogion. Yn 2010 cofnodwyd 55 rhywogaeth o amgylch yr ynys, gan gynnwys sawl rhywogaeth sy\u2019n brin yn genedlaethol, ac eraill na chawsant eu cofnodi o amgylch Sgomer cyn hyn. Deifwyr gwirfoddol sy\u2019n gwneud y gwaith cofnodi."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Nid oes angen i chi fynd i Sgomer, na bod yn ddeifiwr profiadol, i weld y creaduriaid hynod o ddiddorol hyn. Mewn arolwg o Martin\u2019s Haven, y safle lansio ar gyfer cychod i Sgomer, daethpwyd o hyd i 31 rhywogaeth mewn un penwythnos. Mae pyllau glan mo\u0302r Sir Benfro\u2019n gallu cuddio eu cyfrinachau\u2019n dda. Daethpwyd o hyd i wlithenni mo\u0302r gan blant ysgol a fu\u2019n chwilio\u2019r pyllau glan mo\u0302r ym Maenorby\u0302r ac ym Mhorth Lliw."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Rhaid bod llwyddiant y creaduriaid bach hyn yn rhannol ddyledus i ansawdd y moroedd o amgylch arfordir Penfro. Er nad yw\u2019r moroedd yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro, mae Awdurdod y Parc yn gweithio\u2019n agos gyda mudiadau gwahanol i helpu amddiffyn ein dyfroedd morol annwyl ar gyfer pob math o fywyd gwyllt."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Mwy am fywyd gwyllt Arfordir Penfro"}, {"text_idx": "#000083", "text": "Mae glannau creigiog arfordir Sir Benfro\u2019n ferw o greaduriaid od a rhyfeddol."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Mae dyfroedd maethlon Arfordir Penfro\u2019n denu toreth o fywyd gwyllt i\u2019r mo\u0302r, yr arfordir, y clogwyni a\u2019r awyr uwchben, sy\u2019n golygu mai dyma un..."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Bywyd Gwyllt sydd yn sownd neu mewn trafferth"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Yn anffodus, mae bywyd gwyllt weithiau yn mynd yn sownd ar Arfordir Penfro."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Yn ogystal a\u0302 denu twristiaid o bedwar ban byd, mae Sir Benfro hefyd yn llwyddo i ddenu se\u0302r bywyd gwyllt at ein harfordir, gan gynnwys morfilod a sia..."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Gwybodaeth am y Parc Cenedlaethol"}, {"text_idx": "#000091", "text": "Yn esblygiad y dirwedd eithriadol hon, a luniwyd dros filiynau o flynyddoedd, prin bod cyfnod o 70 mlynedd yn cyfrif..."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Darganfyddwch sut mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro yn taclo cynaliadwyedd, newid yn yr hinsawdd a chodiad yn lefel y mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Darganfyddwch rai o\u2019r ffeithiau a ffigyrau diddorol sy'n amlygu pam fod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro mor arbennig."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Gellir diffinio archeoleg fel y broses o 'astudio pobl yn y gorffennol, trwy'r olion y maen nhw'n gadael ar eu ho\u0302l."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Dewch i archwilio\u2019r bywyd gwyllt bendigedig sydd wedi ymgartrefu yma ar Arfordir Penfro."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Mae yna lawer o gynefinoedd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro sy'n cynnal amrywiaeth eang o fywyd gwyllt."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Mae\u2019r cerrig sy\u2019n ffurfio sylfeini\u2019r Parc yn un o\u2019r prif resymau dros ein dynodiad fel Parc Cenedlaethol yn y lle cyntaf."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Yn yr adran hon, rydyn ni\u2019n eich gwahodd chi i deithio yn o\u0302l mewn amser i archwilio hanes diwylliannol cyfoethog Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Cysylltwch a\u0302 ni a chofrestrwch eich manylion i gael y diweddariadau diweddaraf ar yr hyn sy'n digwydd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro"}]