[{"text_idx": "#000004", "text": "Ganwyd Kyffin Williams ar Ynys Mo\u0302n yn 1918 a daeth yn un o artistiaid mwyaf llwyddiannus Cymru, yn enwog am ei baentiadau o dirwedd Cymru a\u2019i phobl. Yn dilyn addysg ym Mae Trearddur ac Amwythig, a chyfnod fel asiant tir ym Mhwllheli, ymunodd yn ddiweddarach a\u0302\u2019r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig, lle nad oedd dyfodol iddo oherwydd afiechyd."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Awgrymwyd iddo y dylai ddod yn artist, ac yn 1940 cofrestrodd yn Ysgol Gelf Slade. Tra\u2019n fyfyriwr, nododd Kyffin mai ei ddarlun olew cyntaf erioed oedd \u2018golwg o Gwm Idwal wedi\u2019i baentio o gof\u2019. Cipiodd yr arlunydd Geoff Squire hyn mewn darlun: \u2018Kyffin Williams yn paentio ei olew gyntaf\u2019, ac mae\u2019n bosib gweld y darlun hwn, gan Geoff Squire, yng Nghasgliad Oriel Mo\u0302n."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ar o\u0302l gadael y Slade yn 1944, parhaodd Kyffin yn Llundain, gan sicrhau swydd ddysgu yn Ysgol Highgate. Er iddo symud o gefn gwlad Gogledd Cymru, parhaodd ei waith i ddal ysbryd y dirwedd a\u2019i phobl. Byddai\u2019n aml yn dychwelyd adref, gan lenwi llyfrau braslunio gyda darluniau a oeddyn caniata\u0301u iddo greu paentiadau olew yn ei stiwdio yn Llundain. Wedi ymddeol o ddysgu yn 1973, dychwelodd Kyffin i Ynys Mo\u0302n lle sefydlodd stiwdio ym Mhwllfanogl ar lan Afon Menai, lle gallai edrych dros ei Eryri annwyl. Bu\u2019n gweithio\u2019n ddiflino, gan dderbyn yr OBE am ei wasanaethau i\u2019r celfyddydau yn 1982, a chael ei enwi\u2019n farchog ym 1999. Bu farw yn 2006 yn 88 oed."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Paentwyd y llun uchod gan Kyffin Williams tua 1983. Llun o\u2019r enw \u2018Ffermwyr o Dan Y Grib\u2019 (Olew ar ganfas), yw hwn ac mae\u2019n dangos ffermwyr yn dychwelyd o\u2019u gwaith o dan y Twll Du yng Nghwm Idwal."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Daeth fy nghyswllt cyntaf gyda Chwm Idwal rhwng canol a diwedd\ny mil naw chwedegau. Yr atyniad oedd chwedlau am graig pum can troedfedd o\u2019r enw Craig Idwal. Doedd dim diddordeb gen i bryd hynny mewn paentio na dim byd arall mewn gwirionedd. Roeddwn wedi llwyr ymgolli mewn dringo creigiau."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Llawer o flynyddoedd yn ddiweddarach roeddwn yn cael fy nhynnu at Gwm Idwal eto, ond y tro yma fel arlunydd mynydd gan ddilyn llwybrau arlunwyr tirwedd Prydeinig nodedig a ddechreuodd ymweld a\u0302\u2019r Cwm gafaelgar hwn o ganol y 19eg ganrif. Roedd yr arlunwyr hyn yn ymweld a\u0302 Chwm Idwal er mwyn darganfod golygfeydd aruchel, rhywbeth a ddaeth yn boblogaidd yn ystod cyfnod Rhamantaidd y 19eg ganrif."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mewn celf, mae\u2019n her i ddal ac i ddelweddu arucheliaeth y byd o\u2019n cwmpas. Mae geiriau sy\u2019n gysylltiedig gydag Arucheliaeth yn cynnwys arswyd, tywyllwch, tristwch, bygythiol, enfawr a du. Mae\u2019r elfennauhyn i\u2019w gweld yn aml yng Nghwm Idwal. Nid yw fy narluniau tirwedd o foynyddoedd Cymru yn glynu\u2019n bendant at y dull yma o baentio, ond er mwyn dal drama\u2019r mynyddoedd hyn yn effeithiol, mae rhaid cynnwys elfen o ehangder a bygythiad."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Bydd arlunwyr tirlun yn siarad yn drwyadl am bwysigrwydd golau, ond heb y tywyllwch, ni fydd y golau yn effeithiol. Wrth edrych i mewn i Gwm Idwal, rydych yn wynebu\u2019r De Orllewin sy\u2019n golygu eich bod yn edrych i mewn i\u2019r golau, felly pan wyf yn ymlwybro yn o\u0302l i\u2019r car ar ddiwedd diwrnod hir, dwi\u2019n edrych yn o\u0302l am y tro olaf tuag at Y Twll Du, ac os yr wyf yn lwcus mi gaf i\u2019r profiad o weld ysgolion haul yn torri drwy\u2019r cymylau isel, gan oleuo clogwyni uchaf Glyder Fawr, neu\u2019r Llyn islaw, gan adael gweddill yr olygfa yn y tywyllwch."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Cipiodd 9bach y wobr am yr albwm orau yng ngwobrau \u2018Cerddoriaeth Werin BBC Radio 2\u2019 yn 2015. Mae Lisa, sy\u2019n ysgrifennu caneuon y grw\u0302p ac sy\u2019n brif leisydd, wedi\u2019i magu yn Gerlan ac wedi bod yn crwydro\u2019r mynyddoedd hyn ers blynyddoedd. Isod mae Lisa yn esbonio sut mae\u2019r ardal arbennig hon yn ei hysbrydoli:"}, {"text_idx": "#000015", "text": "\u2018Daw egin fy syniadau wrth gerdded yr hen lwybrau, neu nofio yn y nentydd. Mae fy syniadau a\u2019 nghreadigrwydd yn llifo drwy\u2019r afonydd gla\u0302n gloyw; Afon Ogwen, Afon Caseg, Llyn Idwal. Mae\u2019r caneuon yn mynd a chdi\u2019n o\u0302l i\u2019r tirlun yma, ac yn ail-danio\u2019r teimladau hynny ti\u2019n cael wrth drochi dy hun yn dy gynefin. Dwi wedi bod yn anadlu\u2019r aer yma ers erioed, fedrai\u2019m denig- dwi ddim isio chwaith!\u2019"}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u2018Llyn Du\u2019 gan 9bach \u2013 wedi eu hysbrydoli gan yr ardal ogwmpas cwm Idwal a nofel Caradog Prichard \u2013 \u2018Un nos Oleu leuad\u2019."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae rhyw dynfa yn y cwm i mi er pan oeddwn yn hogyn. Dyma ddau atgof sy\u2019n rhoi dau ddarlun cwbl wahanol o\u2019r cwm:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Sefyll yng ngheg y cwm wrth ymyl y Parch. Griffith Parry, ein gweinidog, ar hwyrnos lonydd yn yr haf. Yntau\u2019n \u2019sgota tair pluen efo genwair greenheart ddeg troedfedd, a hanner dwsin o frithyll bras yn y crwth. Dim i\u2019w glywed yn y llwydwyll ond llepian ysgafn y dw\u0302r ar gerrig y la\u0302n a chlician ysbeidiol y ri\u0302l. Yna, a ninnau ar fin troi am adref, sw\u0302n cipial llwynog o greigiau Clogwyn Tarw y tu o\u0302l inni, a\u2019r cyfarthiad main yn glir dros y cwm fel petai\u2019n datgan ei hawl i\u2019w deyrnas."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Sefyll yng ngheg y cwm yng nghanol storm \u2013 a hynny\u2019n fwriadol er mwyn cael y profiad o deimlo\u2019r terfysg \u2013 un o ddrama\u0302u natur. Y cwm fel pair, yn ferw gwyllt \u2013 yn llawn cymylau isel, a\u2019r gwynt nerthol yn eu troelli a gyrru\u2019r glaw trwm i bob cyfeiriad. Ac o dan y cymylau, wyneb y llyn yn gythryblus, a\u2019r gwynt yn sgyrlio \u2013 yn cipio a lluchio brig y tonnau. Y cwbl yn llawn symud a sw\u0302n. Pair, yn wir. Crochan y diafol. Does ryfedd i rywun alw\u2019r Twll Du yn Gegin Gythraul."}]