[{"text_idx": "#000000", "text": "Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Yn ddiweddar derbyniais gopi o gofeb y sawl a weithiodd cyn 1914-18 i gwmni British Mannesmann yn Glandw\u0302r, Abertawe (gyda diolch i Bernard Lewis a Pam McKay). Mae\u2019r gwaith wedi hen fynd, ynghyd a\u0302\u2019r gofeb, mae\u2019n debyg. Fodd bynnag, cadwodd deulu Hubert McKay doriad o\u2019r South Wales Daily Post o 1922 neu 1923 sy\u2019n adrodd am ddadorchuddio\u2019r gofeb. Gwelir bod y teulu wedi rhoi \u2018X\u2019 wrth ochr enw Hubert."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae gweld fod 58 wedi eu lladd yn y Rhyfel yn syndod \u2013 a mwy na hynny, mae\u2019n hynod o drist. Roedd 1,600 o wy\u0302r yn gweithio yn y cwmni yn 1914, ac felly bu farw un o bob 27 fel canlyniad i\u2019r Rhyfel."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Wrth edrych y tu hwnt i\u2019r rhifau, mae\u2019n amlwg fod mwy i\u2019r stori na hynny. Roedd papurau newydd Abertawe, a gredai ar y pryd fod y Rhyfel yn gyfiawn, yn frwdfrydig i roi cyhoeddusrwydd i\u2019r cwmni\u0308au a wna\u0302i fwyaf i annog eu gweithwyr i wirfoddoli i ymuno a\u0302\u2019r fyddin. Cyhoeddent rhestrau yn dangos faint o ddynion a ymunodd o\u2019r gwahanol weithfeydd, ac enillydd y \u2018gystadleuaeth\u2019 hon oedd Cwmni British Mannesmann. Ar restr y Cambrian Daily Leader ar 14 Medi 1914 ceir enwau 210 o weithwyr y cwmni oedd yn \u2018gwneud eu dyletswydd\u2019. Mae llawer o\u2019r enwau hyn \u2013 yn cynnwys Hubert McKay \u2013 ar rhestr y sawl a fu farw."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Felly pam oedd dynion y cwmni hwn mor awyddus i wirfoddoli? A oes ganddo unrhyw beth i wneud a\u0302\u2019r ffaith fod prif weithle\u2019r cwmni yn yr Almaen? Mae adroddiad mewn papur newydd ar ddechrau\u2019r Rhyfel yn dweud fod dau fab Mr Roeder, rheolwr y gweithle, yn dychwelyd i\u2019r Almaen i ymladd dros eu gwlad. Gan dderbyn fod pwysau ar y cwmni\u0308au i ddangos eu ffyddlondeb i\u2019r Brenin ac i\u2019r Wlad, a olygai hynny fod gweithle Mannesmann yn eiddgar i weld cymaint ag y gellid o wirfoddolwyr yn ymuno a\u0302\u2019r fyddin?"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Cadwodd y teulu McKay y toriad o\u2019r South Wales Daily Post 18 Hydref 1917 oedd yn cofnodi marwolaeth Hubert, a laddwyd ar 9 Hydref yng Ngwlad Belg. Ysgrifennodd swyddog iddo farw \u2018dros yr achos ac er clod i\u2019w gatrawd\u2019. Ni wyddys pa le y mae ei fedd, ond ceir ei enw ar Gofeb Tyne Cot."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Y mae hefyd nifer o ddynion a weithiai ar un adeg i Mannesmann na welir eu henwau ar y gofeb hon. Gwasanaethodd James Keefe yn Rhyfel y Boer, gan ymuno a\u0302\u2019r fyddin eto fel hyfforddwr, ond bu farw o ryw aflwydd yn mis Tachwedd 1915. Pedair ar bymtheg oedd Richard William Thomas pan laddwyd ef yn Fflandrys yn Hydref 1917. Ugain oed oedd Thomas Ivor Jones pan fu farw ar Ffrynt y Gorllewin ym Medi 1918."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Coffeir y mwyafrif o\u2019r gw\u0302yr a enwir yma ar Cenotaph Abertawe, lle enwir 2,274 a laddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae\u2019r darlun a welir uchod yn dangos enw William Henry Phelps, a lladdwyd yn y cyrch ar Mametz Wood ar 10 Gorffennaf 1916, tra\u2019n gwasanaethu gyda 14eg Bataliwn y Gatrawd Gymreig (y \u2018Swansea Pals\u2019). Caiff ei goffa\u0301u hefyd ar gofres capel yr Annibynwyr yn Carmarthen Road, Abertawe."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Un a goffeir mewn capel arall yw David James Jones a enwir ar gofeb Caersalem Newydd, Treboeth. Fe\u2019i lladdwyd pan suddwyd H.M.S. Genista gan long tanfor yn Hydref 1916. Dywed y papur newydd ei fod \u2018yn llanc addawol iawn y disgwylid iddo gael gyrfa lwyddiannus. Roedd yn hynod boblogaidd a bydd cylch eang yn galaru ar ei o\u0302l.\u2019 I gael rhyw syniad o effaith y rhyfel ar weithwyr cwmni Mannesmann gellir cynyddu\u2019r teimlad hwnnw am un person 58 gwaith, a mwy."}]