[{"text_idx": "#000003", "text": "Delwedd o ymddangosiad tebygol llan Gristnogol gynnar, gydag chell eglwysig"}, {"text_idx": "#000004", "text": "ac adeiladau megis gweithdai, celloedd cysgu, ac ati"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ystyr \u2018llan\u2019 ydy darn bychan o dir wedi ei gau i mewn. Yr un elfen sydd mewn \u2018gwinllan\u2019, \u2018corlan\u2019, \u2018perllan\u2019, \u2018coedlan\u2019, ac yn y blaen. Mae\u2019n dod o\u2019r Frythoneg \u2018landa\u2019, sydd yntau yn dod o\u2019r Gelteg \u2018landa\u2019 < *lendh \u2018 , oedd yn golygu \u2018tir agored\u2019. Mae\u2019r ystyr hwnnw yn y gair \u2018llannerch\u2019, sef tir agored mewn coed, fel arfer. Daeth yr un gair i\u2019r Saesneg fel \u2018land\u2019. Yn y Gymraeg a\u2019r Wyddeleg datblygodd yr ystyr o dir eglwysig, eglwys. Mae dwsinau o enwau pentrefi a phlwyfi yng Nghymru yn dechrau gyda\u2019r gair \u2018llan\u2019; a dweud y gwir, mae mwyafrif enwau plwyfi\u2019r wlad yn dechrau gyda\u2019r gair. Mae\u2019n dynodi eglwys, gydag enw ar ei ol, boed hwnnw\u2019n enw priod, neu\u2019n enw cyffredin. Mae\u2019r defnydd yn hen, ac, yn gyffredinol yn mynd a ni yn ol i\u2019r hyn a elwir yn Oes y Seintiau, sef rhwng degawdau cyntaf y bumed ganrif a diwedd y chweched, y cyfnod pan ddaeth Cymru gyfan o dan ddylanwad Cridtnogaeth. Sefydlwyd nifer helaeth o eglwysi gan wahanol bobl: yn aml dim ond rhyw gell o eglwys ac, efallai, un neu ddau o adeiladau eraill, a fyddai yno; dro arall ceid cymuned o wyr eglwysig, gyda sawl gwahanol adeilad, ar gyfer cynhaliaeth y gymuned. Byddai\u2019r eglwys a\u2019r tir o\u2019i chwmpas yn cael ei hamgylchynu gan wrych, neu ffens o wiail, yn bennaf er mayn dynodi perchnogaeth, ond, hefyd, er mwyn cadw anifeiliaid gwylltion allan. Y tir hwn y tu mewn i\u2019r ffens, neu\u2019r \u2018bancor\u2019, oedd y \u2018llan\u2019. Daethpwyd i adnabod y \u2018llan\u2019 trwy roi enw ar ei ol. Mae\u2019r enwau rheiny yn disgyn i bum gwahanol ddosbarth"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Enw\u2019r person crefyddol ( y sant ) a sefydlodd y gell. Fel arfer, sant dinod wdoedd hwn, ac wedi sefydlu un eglwys yn unig, gan dreulio ei oes yno. Ambell dro, gallai fod wedi sefydlu eglwys arall heb fod nepell o\u2019r gyntaf. O\u2019r herwydd, nid oes ond un enghraifft o\u2019r enw, neu ddau pan fo dwy eglwys.Yn aml, byddai pennaeth lleol yn cael troedigaeth grefyddol ac yn cyflwyno darn o dir i godi eglwys arno. Fel cydnabyddiaeth, byddai\u2019r eglwys yn cael ei henwi ar ol y pennaeth, neu un o\u2019i deulu. O\u2019r herwydd, mae gwahanaiethu rhwng hyn a\u2019r dosbarth cynt yn amhosibl.Yr oedd ambell sant yn fwt blaenllaw nag eraill, er enghraifft, Dewi, Illtud, Dyfrig, a Beuno, ac, o\u2019r herwydd, byddai eglwysi yn cael eu cysegru iddynt mewn mwy nag un lle, er mwyn rhoi urddas a statws iddi, ac nid oherwydd fod y sant wedi sefydlu\u2019r eglwys. Fel arfer, yn ardal dylanwad y sant y byddai\u2019r eglwysi hyn. Cysegrwyd llannau i Dewi, er enghraifft, o Benfro ar draws y Deheubarth i Henffordd, Illtud a Dyfrig ym Morgannwg a Gwent, tra mae llannau yn enw Beuno ar draws Gogledd CymruMae mwy nag un eglwys wedi cael ei chysegru i sant penodol, ond mae enw\u2019r llan yn cymryd ei safle, er enghraifft, Llangoed a Llanfaes, wrth ochr ei gilydd ym Mon, un yn y coed, a\u2019r llall yn y maes. Mae nifer o\u2019r rhain yng Nghymrue.e. Llanfynydd, Llangors, Llangwm.Daeth y Normaniaid i Gymru cyn 1100, gan ddod a\u2019r prif seintiau Cristnogol gyda hwy. Pan fyddent hwy yn adeiladu eglwys, neu, ambell dro, yn ail-gysegru un wreiddiol Gymraeg, rhoddid enwau\u2019r seintiau hyn arni. Dyna pam mae sawl enghraifft o Llanfair, Llanbedr, Llanfihangel, ac ati yn y wlad."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Felly, am fil o flynyddoedd pan gyfeirid at unrhyw \u2018lan\u2019, megis Llanllechid, neu Landygai, cyfeirio at yr eglwys a\u2019r tir yn union o\u2019i chwmpas yr oeddid. Erys hynny yn yr iaith, pan sonnir am gorff \u2013 neu briodasferch \u2013 yn mynd \u2018i\u2019r llan\u2019."}, {"text_idx": "#000011", "text": "A \u2018mynd i\u2019r llan mae pawb o hen gariadon\u2019 yr hen ferchetan; mynd i\u2019r eglwys i briodi yr oeddynt, ond i briodi rhywun arall!"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ac, wrth gwrs, wrth ymyl llawer iawn o eglwysi hynafol, y drws nesaf, fel arfer, mae daliad o\u2019r enw Tyddyn ( Tyn ) Llan. Mae tai Tyn Llan Llanllechid gyferbyn a\u2019r eglwys ym mhentref Llanllechid"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae Cae yn elfen cyffredin mewn enwau ffermydd a thyddynnod yng Nghymru. Mae\u2019n perthyn yn gytras i\u2019r gair \u2018cau\u2019, a thir wedi ei gau i mewn yw cae yn y Gymraeg. Y mae, hefyd, yn perthyn i\u2019r gair \u2018caer\u2019, sy\u2019n disgrifio tir yn cael ei amddiffyn trwy gau amdano. Yn wreiddiol, ystyr \u2018cae\u2019 oedd y gwrych oedd yn cael ei ddefnyddio i gau darn o dir;"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Fel y nodir mewn trafodaeth arall, y tir amaethyddol sylfaenol yn yr oesoedd cynnar a\u2019r canol oesoedd oedd y \u2018maes\u2019, oedd yn lle agored. Roedd y rhan a\u0302r ohono yn cael ei rannu\u2019n \u2018lleiniau\u2019 bychain, gyda \u2018thalar\u2019 ym mhen bob un, a \u2018sinach\u2019 gul rhyngddynt. Mewn rhannau eraill o\u2019r maes roedd ardaloedd wedi eu neilltuo i dyfu cnydau, ac, er mwyn cadw anifeiliaid ohonynt a rhoi cyfle i\u2019r cnydau dyfu, fe\u2019u caee\u0308id i mewn gyda chlawdd, neu wrych, sef \u2018cae\u2019. Mewn amser daeth y tir hwnnw y tu mewn i\u2019r gwrych i\u2019w alw yn \u2018gae\u2019. Dyna wraidd y gair \u2018gweirglodd\u2019, am dir yn tyfu gwair, sef \u2018tir i dyfu gwair gyda chlawdd o\u2019i gwmpas."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn Ewrop y Canol Oesoedd datblygwyd dull \u2018 Tri Chae\u2019 o ffermio tir a\u0302r, sef dull o gylchdroi cnydau er mwyn cynhyrchu mwy. Roedd un cae yn cael ei adael i orffwys heb gnwd, tra tyfid yd mewn un arall, a phys, neu geirch yn y trydydd; byddai\u2019r drefn yn cylchdroi bob blwyddyn, gyda phob cae yn cael gorffwys a braenaru un flwyddyn ym mhob tair."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae Cae Mawr ym mhlwyf Llanllechid, sydd, bellach, yn dy moel, ond a fu, hyd 1855, yn ddaliad o 44 acer. Mae\u2019n enw cyffredin, gydag 20 enghraifft ar draws Cymru, y cynharaf ar glawr yn Aberffraw yn 1547. Yr un modd gyda Cae Gwyn ( sydd bellach yn Ty Gwyn); cofnodir 20 o\u2019r rheiny yng Nghymru, gyda\u2019r cynharaf yn Sir Drefaldwyn ym 1557."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Er fod y gair \u2018ffridd\u2019 yn edrych yn hynod o gartrefol yn yr iaith, ac yn air cynhenid Cymraeg, nid hynny yw\u2019r achos; benthyciad o air Saesneg canoloesol ydyw, sef \u2018frith\u2019, a ddatblygodd o\u2019r Hen Saesneg \u2018fyrhode\u2019. Roedd yr Hen Saesneg yn golygu \u2018tir coediog\u2019, neu \u2018goedwig\u2019, ond ehangodd i olygu \u2018rhostir\u2019, neu dir gwael,yn amlach na heb ar lethrau mynydd. Yn wir, yn 1688, nodir mai tir wedi ei gymryd yn ddiweddar o\u2019r mynydd yw \u2018ffridd\u2019. Roedd yn fenthyciad gweddol gynnar i\u2019r Gymraeg, gan y gwelir ef gyntaf yn y 14eg ganrif. Mewn ambell ardal, yn enwedig yn sir Fflint, arhosodd yr ynganiad yn \u2018ffrith\u2019, ond ymhellach i\u2019r gorllewin, meddalodd yr \u2018th\u2019 a throi\u2019n \u2018dd\u2019, gan roi \u2018ffridd\u2019 inni."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mewn ardal fel Dyffryn Ogwen,yn enwedig yn uwch i fyny\u2019r dyffryn, disgwylid llawer iawn o ffriddoedd, ac felly y mae. Yn wir, mae llawer iawn o diroedd y ffermydd ar y llethrau uchaf yn ffriddoedd, ac yn adlewyrchu natur wael y tiroedd ar y ffermydd hynny. Er enghraifft, mae 46 o 104 acer un o\u2019r 3 Corbri yn ffriddoedd, a 26 o 64 acer Cymysgmai felly hefyd, a chyfartaledd eithaf tebyg sydd i\u2019r rhan fwyaf o ffermydd uchaf y llethrau. Fodd bynnag, er fod ffridd yn dir gwael, mae tiroedd salach ar sawl fferm, yn gorsydd, a choed, a chreigiau; gwneud y gorau o\u2019r hyn oedd dan eu traed oedd tynged pob ffermwr. Yr hyn sy\u2019n arwyddocaol yw nad oedd yr un ffridd yn Nant Ffrancon \u2013 ychydig o dir llawr y nant oedd i\u2019r rheiny, gyda\u2019r cymoedd uchel a\u2019r mynyddoedd yn weddill y tiroedd."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Erbyn heddiw mae\u2019r gair \u2018tyddyn\u2019 yn cyfeirio at fferm fechan, neu ddaliad gydag ychydig o dir, gyda gwahaniaeth amlwg rhwng tyddyn a fferm. Cymrwch deitl y cylchgrawn poblogaidd \u2018 Fferm a Thyddyn\u2019, sy\u2019n gwahaniaethu\u2019n amlwg, a dealladwy, rhwng y ddau.. Fodd bynnag, ei ystyr am ganrifoedd oedd daliad o dir, neu\u2019n fwy aml, adeiladau gyda thir ynghlwm wrtho."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Daeth y gair i ddefnydd mwy cyffredin yn dilyn y Pla Du, ( Cymru 1848 \u2013 c 1851). Prif ganlyniad marwolaeth traean y boblogaeth gan y pla oedd chwalu\u2019r hen drefn gymdeithasol, ble\u2019r oedd tirfeddiannwyr mawr a gweithwyr caeth yn trin eu tiroedd. Crynhowyd stadau mawrion \u2013 megis Cochwillan a Phenrhyn, a Choetmor, i raddau llai, yn Nyffryn Ogwen, ac, er mwyn cael y gwerth mwyaf o\u2019r tiroedd, fe\u2019u rhannwyd yn unedau llai, amrywiol eu maint, gan eu gosod ar rent. Pan oedd y Tuduriaid ar yr orsedd ( 1485 \u2013 1603 ), fe ddatblygwyd llawer ar fiwrocratiaeth a gweinyddiaeth, a daeth angen am gofnodion ysgrifenedig, megis rolau rhenti, cytundebau cyfreithiol, ac yn y blaen. Hon oedd canrif twf y cyfreithwyr a\u2019r gweinyddwyr biwrocrataidd! Yr 16ed ganrif yw\u2019r un lle gwelir cofnodi enwau ar ddaliadau tir yn gyffredin am y tro cyntaf, a dyma\u2019r ffynhonell orau am ystyron gwreiddiol enwau llefydd. Canlyniad hyn oedd fod llawer o\u2019r daliadau oedd yn bodoli bellach yn cael eu henwi\u2019n ffurfiol, a\u2019u hoelio ar ddarn arbennig o dir, ac, yn aml iawn, roeddynt yn cael eu galw\u2019n Dyddyn rhywbeth neu\u2019i gilydd, i ddynodi daliad o dir, a hwnnw\u2019n ddaliad o unrhyw faint. Er enghraifft, ym 1565, nodir Tyddyn y Ty Brwyn yn Nant Ffrancon, daliad helaeth ar ochr Llanllechid i\u2019r afon Ogwen. Roedd y tyddyn hwn yn cynnwys Ffridd y Ty Du, a Gallt y Ty Gwyn, sydd, ill dwy, erbyn heddiw, yn ffermydd sylweddol y neu rhinwedd eu hunain"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Tyddyn Sion ap Ifan Delynor ( gellid mai\u2019r un tyddyn yw hwn ag eiddo ei dad, ond fod y tenant wedi newid)"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Dengys y newid enw o denant i denant o\u2019r nodyn hwn ym mhapurau\u2019r Penrhyn yn 1601"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mae CIL yn elfen gyntaf eithaf cyffredin mewn enwau lleoedd yng Nghymru, ee Cilgwyn, Cilfynydd, Ciliau Aeron, ac mae pedwar enw yn Nyffryn Ogwen yn cynnwys yr elfen, sef Cilfodan, Ciltrefnus, Cilgeraint, a Chiltwllan. Mae, hefyd, yn elfen mewn nifer o enwau cyffredin yn y Gymraeg, ee cilwenu, ciledrych, cildwrn, cilddannedd, cil y drws, ac yn y blaen."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Erbyn heddiw, mae \u2018tref\u2019 yn golygu ardal boblog; mae\u2019n fwy na phentref, ac yn llai na dinas ( fel arfer ). Fodd bynnag, yn wreiddiol, rhaniad o dir ydoedd, nid o faintioli penodol, ond yn golygu rhywbeth i bobl y cyfnod. Dyma beth sydd gan Cyfraith Hywel Dda i ddweud am \u2018dref\u2019, wrth so\u0302n am raniadau tir."}, {"text_idx": "#000050", "text": "pedeyr rantyr em pob gauael; pedeyr gauael em pob tref; pedeyr tref em pob maenaul; deudec maenaul a due tref en e kymhut. E"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Mae pedwar rhandir ym mhob gafael, a phedwar gafael ym mhob tref, pedair tref ym mhob maenor ( neu \u2018maenol\u2019 ), a deuddeg maenol a dwy dref, ( sef 50 tref ), ym mhob cwmwd."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Gan fod Dyffryn Ogwen yng nghwmwd Arllechwedd Uchaf, byddid yn disgwyl 50 tref, neu \u2018drefgordd\u2019 yn y cwmwd. Roedd \u2018tref\u2019,felly, yn uned eithaf sylweddol, ac roedd yn cyfateb i fferm fawr heddiw,a honno yn fferm gymunedol, neu\u2019n uned yn cynnal teulu estynedig. Roedd y cyfreithiau yn bur bendant am faint pob tref, hefyd,"}, {"text_idx": "#000053", "text": "un ar pymthec a deugeynt a deu cant ( erw ) en e tref."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Fodd bynnag, nid oedd hyn mor ddeddfol bendant ag yr ymddengys, gan fod maint \u2018erw\u2019 yn amrywio o ardal i ardal yng Nghymru. Yn ogystal, mae\u2019r maint y cyfeirir ato yn disgrifio tir y gellid cael cnydau ohono yn unig, gan fod y coed, y tir pori, a\u2019r tir gwyllt yn ychwanegol iddo."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Roedd gwahanol fathau o drefi yn y Canol Oesoedd, gyda rhai yn cynnal yr arglwydd a\u2019i lys ( Treflys ), rhai yn cynnwys dim ond taeogion yr arglwydd (\u2018trefi caeth\u2019 oedd y rheiny), tra roedd rhai yn perthyn i ddynion nad oeddynt yn gaeth; ym Mangor yr oedd Tre Gwyr Rhyddion. Byddai ambell dref ar gyfer cynnal swyddogion y llys; enghraifft fyddai Maerdref."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Roedd y dref yn cael ei hadnabod yn o\u0302l y math o dref ydoedd, ble\u2019r oedd wedi ei lleoli, pwy oedd y penteulu neu ddisgrifiad o\u2019i lleoliad. Erbyn heddiw, mae\u2019r trefi canol-oesol hyn wedi diflannu, wedi datblygu\u2019n bentref, ( Tregarth, Tregele, Treboeth, Trewalchmai ), neu datblygu\u2019n fferm unigol sylweddol ( Tregwehelyth, Trefeilyr, Tre\u2019r Gof )"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Coeden yw \u2018gwernen\u2019,( lluosog \u2018gwern\u2019 ) a honno\u2019n goeden sy\u2019n hoffi cael ei thraed mewn dwr, sef yn tyfu mewn tir gwlyb. Oherwydd fod lawer o\u2019r coed hyn yn tyfu mewn tir corsiog, datblygodd enw\u2019r goeden yn enw ar y tir, a daeth \u2018 gwern\u2019, \u2018 y wern\u2019,\u2019gwernydd\u2019 i olygu\u2019r tiroedd gwlyb ble ceid y coed. Datblygodd ymhellach i olygu \u2018tir gwlyb, gwael\u2019, boed coed gwern yno ai peidio."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Heddiw, pan ydym yn clywed y gair \u2018parc\u2019 rydym yn meddwl am fath arbennig o dir; meddyliwch am y Parc Cenedlaethol, Parc Penrhyn, neu barc mewn tref, a daw tir agored, eang, a hamddena, i\u2019r meddwl yn syth. Yn ddigon rhyfedd, pan oeddwn yn dechrau ysgrifennu\u2019r nodiadau hyn clywais ar Radio Cymru wrandawr yn holi a oedd y gair \u2018parc\u2019 yn gyfyngedig i un ardal yng Nghymru yn unig, gan nad oedd yn ymwybodol o\u2019r enw yn ei ardal ef/ hi. Petawn i wedi ateb y gwrandawr, fe fyddwn wedi dweud wrtho fod y gair \u2018parc\u2019 yn hen enw yn y Gymraeg; mae\u2019n ymddangos mewn rhyddiaith a barddoniaeth yn ail hanner y 14eg ganrif. Rywdro cyn 1400, fe ganodd Iolo Goch gywydd enwog i Lys Owain Glyndwr yn Sycharth, ac, wrth ddisgrifio\u2019r llys yn fanwl, dywed"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Sy\u2019n dweud wrthym fod mwy nag un \u2018parc\u2019 yn llys yr uchelwr hwnnw; yn o\u0302l Iolo, roedd \u2018parc cwning\u2019 hefyd yno, sef cwningar, lle megid cwningod ar gyfer anghenion bwyd y llys."}, {"text_idx": "#000064", "text": "A dyna beth yw \u2018parc\u2019, tir ; tir,mae\u2019n debyg, sydd yn bur eang ei arwynebedd, ac sydd wedi ei amgau; mewn gair, \u2018cae mawr\u2019. Roedd gan y Gymraeg ei gair cynhenid am dir agored, eang, sef \u2018maes\u2019, ac roedd ganddi air am dir wedi ei amgau, sef \u2018cae\u2019. Mae\u2019n debyg fod y gair \u2018parc\u2019 yn dynodi cyfuniad o\u2019r ddau, sef tir eang wedi ei amgau. Gair benthyg cynnar ydyw o\u2019r Saesneg \u2018park\u2019, a hwnnw, yn ei dro, yn fenthyg o\u2019r Hen Ffrangeg \u2018parc\u2019, oedd yn golygu \u2018 corlan anifeiliaid\u2019, neu \u2018dir wedi ei amgau\u2019. Yn wreiddiol, mae\u2019n weddol sicr, hefyd, mai gair a ddaeth i\u2019r iaith trwy ddylanwad llysoedd uchelwyr ydoedd, gydag enwau ar rannau penodol o diroedd, fel yn Sycharth. Ymledodd i fod yn air ar gaeau, yn amlach na heb, gaeau o faintioli gweddol, er iddo ddatblygu, gydag amser yn gae o unrhyw faint. Mae\u2019r gair yn dal yn fyw ar lafar yn Sir Benfro, fel \u2018perci\u2019 = \u2018caeau\u2019."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Ac mae\u2019n gyffredin, yn hynod o gyffredin, wrandawr Radio Cymru, a hynny ym mhob rhan o\u2019r wlad."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Fodd bynnag, hoffwn ychwanegu\u2019r canlynol, sydd wedi codi o adnabyddiaeth leol o Ddyffryn Ogwen, a hynny yw ei bod yn ymddangos fod ail ystyr i\u2019r gair \u2018parc\u2019, yn yr ardal hon, o leiaf. Fel y gwelir o\u2019r gwahanol enghreifftiau, mae\u2019n golygu tir eang, wedi ei amgau, ond mae, ar adegau, yn amlwg yn cael ei ddefnyddio am goedlan, efallai yn goedlan wedi ei hamgau. Coedlan, yn sicr, oedd, ac yw, Parc y Moch, sef yr ardal sydd o o boptu\u2019r A5 o Fryn Bela i lawr at Bont y Pandy, a choedlannau, yn sicr yw Parc Siambra Gwynion a Pharc Lo\u0302n Isa, o boptu\u2019r rhan ( weddol ) newydd o\u2019r A5 rhwng Tyddyn Iolyn a Llys y Gwynt a\u2019r A55. Coedlan yw Parc Meurig, ond yn fwy diweddar na\u2019r lleill, ond mae\u2019r parc hwnnw yn rhan o Goed y Parc, oedd yn ddaliad mawr o gaeau a choed."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Yn Nyffryn Ogwen mae 4 enghraifft o\u2019r gair mewn enwau daliadau, sef"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Fodd bynnag, rhaid nodi mai prin yw\u2019r enghreifftiau o \u2018parc\u2019 fel enw ar gae unigol yn y dyffryn yn o\u0302l Arolwg 1768; roedd un ar dir Fedw, dau ar desmene y Penrhyn, a thri arall, un ar dir Llys y Gwynt, un ar dir Cororion, ac un ar dir y Ddo\u0302l,( sydd bellach o dan y domen); enwau ar ddaliadau yw\u2019r lleill, a\u2019r rheiny, hyd y gwelir, yn wreiddiol, yn ddaliadau un cae."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Mae\u2019r gair yn gyfuniad o \u2018gwair\u2019 a \u2018clawdd\u2019, ac mae\u2019n golygu \u2018darn o dir ar gyfer tyfu gwair, efo clawdd o\u2019i gwmpas. Roedd angen y clawdd rhag i anifeiliaid grwydro iddo a difetha tyfiant y gwair. Gyda llaw, mae \u2018clawdd\u2019 yn perthyn i \u2018cloddio\u2019, gan mai\u2019r dull o greu clawdd fyddai cloddio pridd a\u2019i godi ar un ochr. Canlyniad hynny yw fod \u2018clawdd\u2019 yn ddieithriad wedi ei wneud o bridd, neu bridd a cherrig, a bod ffos un ochr iddo ( oddi yno y daw\u2019r pridd i greu\u2019r clawdd."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Beth bynnag, mae \u2018gweirglodd\u2019 yn hen air, gyda thystiolaeth ohono ar gael yn y 10fed ganrif. Mae\u2019n dystiolaeth o ffermio traddodiadol a pheidio cylchdroi cnydau yn ddigonol, gan gael yr un cnydau, fwy neu lai, o\u2019r un tir, flwyddyn ar o\u0302l blwyddyn, gydag ond ychydig iawn o gylchdroi cnydau er lles ffrwythlondeb y tir. Roedd tir a enwir yn \u2018weirglodd\u2019 yn cynhyrchu gwair, ac yn borfa flwyddyn ar o\u0302l blwyddyn. Roedd nifer sylweddol y \u2018gweirgloddiau\u2019 ar ddaliadau Dyffryn Ogwen yn 1768 yn dangos natur draddodiadol yr amaethu yn y cyfnod."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Defnyddir hwn am y pant lle rhed y dwfr, fel dyffryn yn ei ystyr cyffredin heddiw, a hefyd am yr afon ei hun, pe bai ond afonig"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Yr unig gymhlethdod, yn aml, yw penderfynu ai at y dyffryn ai at yr afon y cyfeiria\u2019r enw, er enghraifft, gall Sychnant gyfeirio un ai at at dyffryn/glyn/cwm, neu at ffrwd sy\u2019n sychu yn yr haf."}]