[{"text_idx": "#000002", "text": "Abercegin \u2013 llun gan artist anhysbys o\u2019r hafan cyn dyddiad ei throi yn borthladd swyddogol"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Datblygwyd y porthladd yn Aber Cegin i allforio llechi Chwarel y Penrhyn i bedwar ban byd. Yn 1786 sicrhaodd Richard Pennant angorfa yn Aber Cegin drwy brydles gan Esgob Bangor a\u2019i dasg yn awr oedd datblygu porthladd masnachol i dderbyn llongau i\u2019w llwytho oddi ar y cei yn hytrach nag o\u2019r traeth. Y \u2018pwll\u2019 yn Aber Cegin oedd pen llanw\u2019r mo\u0302r i\u2019r afon ac yno yn 1790 adeiladwyd y cei cyntaf i dderbyn llongau o 300 i 400 tunnell. Adeiladwr o Bentir, Thomas Knowles, oedd yn gyfrifol am gyflawni\u2019r gwaith ac ymestynnai\u2019r cei hyd at 600 troedfedd i gyfeiriad y mo\u0302r. Yn 1803 ychwanegwyd at y cei cyntaf i gyrraedd allan ymhellach i ddw\u0302r pen llanw, datblygiad a fyddai\u2019n caniata\u0301u i longau gyrraedd at ddwy ochr y cei. Datblygiad pwysig arall oedd adeiladu tramffordd y chwarel yn 1801 i drosglwyddo cynnyrch y gloddfa yn effeithiol i\u2019r cei. Cost y ddwy fenter i Pennant, y cei a\u2019r dramffordd, oedd \u00a3170,000. I gyflawni\u2019r gofyn mewn marchnad oedd yn ehangu\u2019n gyflym ychwanegwyd at y cei gwreiddiol drachefn yn 1820 i dderbyn 100 o longau ac yn 1855 adeiladwyd ail gei gan greu doc mewnol rhwng yr hen a\u2019r newydd. Bryd hynny cysylltwyd Porth Penrhyn gyda dolen i brif reilffordd yr LNWR, ond rhaid oedd aros tan 1879 cyn y troswyd tramffordd y chwarel yn rheilffordd i drafnidiaeth stem. Fel terminws y rheilffordd adeiladwyd sied arbennig i gynnal a chadw injans stem y brif lein, ac ynddi hefyd byddai injans llai, ond prysur, y porthladd yn cael eu tanio a\u2019u gweinyddu."}, {"text_idx": "#000005", "text": "O\u2019r cychwyn cyntaf datblygwyd y porthladd i fod yn ganolfan ddiwydiannol yn ogystal a\u0302 safle masnachol. Fel un o aelodau seneddol dinas Lerpwl yr oedd gan Pennant gysylltiad agos gyda diwydianwyr y dref a masnach caethwasiaeth ryngwladol ei eiddo yn Jamaica. Ei gyfaill mawr oedd Samuel Worthington, masnachwr blawd o Lerpwl a sefydlydd crochendy\u2019r Herculaneum yn y ddinas. Drwy drefniant rhwng y ddau penderfynwyd mewnforio callestr o Sussex ac Iwerddon drwy Aber Cegin i\u2019w falu yn y Felin Isaf yn Llandyga\u0301i cyn ei ddanfon yn o\u0302l i\u2019r crochendy i wydro wyneb y llestri. Symudodd Worthington i fyw i Landyga\u0301i a phenodwyd ef yn gyfrifol am werthiant cynnyrch y chwarel, swydd o fawr bwys oherwydd y dirwasgiad yn y farchnad o ganlyniad i drethiant uchel y llywodraeth ar lechi ac effeithiau\u2019r rhyfel gyda Ffrainc. Drwy ei gysylltiadau gallai ef drefnu masnach ehangach i\u2019r llechi a\u2019u hallforio i borthladdoedd pellach na Lerpwl ac Iwerddon. Yn 1801 sefydlwyd ffatri i gynhyrchu llechi ysgrifennu yn y porthladd, diwydiant nad oedd yn drethadwy, ac erbyn 1804 cynhyrchai\u2019r gwaith 136,000 o dabledi gan ddefnyddio 3000 troedfedd o goed fframio a chyflogi rhwng 25 a 30 o fechgyn. Cymaint oedd llwyddiant y fenter hyd nes ennill marchnad eu prif gystadleuwyr yn y Swistir a difrodi\u2019r diwydiant yno. Cymerodd y Penrhyn ofalaeth lawn o\u2019r ffatri yn 1829 ac fe\u2019i hehangwyd ymhellach yn 1847. Cyn hynny yr oedd diwydiannau eraill wedi eu sefydlu yno i gynnwys yn 1828 tair odyn galch ac erbyn 1874 gweithdy peirianyddol i drin yr injans stem a gyflwynwyd gyntaf i\u2019r porthladd yn 1874. Ychwanegwyd atynt injans prif linell y chwarel yn 1878 pan adeiladwyd sied arbennig i\u2019w cadw. Yr oedd prysurdeb y porthladd yn ei anterth yn ystod chwarter olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac allforion llechi yn cyrraedd marchnadoedd Cyfandir Ewrop a\u2019r Unol Daleithiau, a hyd at 20 llong y mis yn gadael y cei a chyfanswm o 35,000 tunnell o lechi\u2019r flwyddyn yn cael eu hallforio. Adeiladwyd dwy lifddor gadarn i gronni dyfroedd Afon Cegin yn llyn eang i\u2019r de o\u2019r bont sy\u2019n arwain i\u2019r porthladd, ac yr oedd gan y llyn hwn bwrpas arbennig i hwyluso trafnidiaeth forol y porthladd. Pan fyddai llongau trymlwythog ar gychwyn eu mordaith, a\u2019r llanw yn rhy isel i\u2019w hwylio\u2019n rhwydd, yna agorid y llifddorau gan adael i ddw\u0302r y llyn lifo i\u2019r cei gan chwyddo\u2019r llanw isel yn ddigon uchel i hwylio\u2019r llongau trymaf yn ddidramgwydd ar eu taith."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Law yn llaw a\u0302 gweithgaredd prysur y porthladd yr oedd hefyd i ddatblygu fel canolbwynt gweinyddol y chwarel a stad y Penrhyn. Yn ei gyffiniau agos yr oedd Lime Grove cartref Benjamin Wyatt, asiant cyntaf stad y Penrhyn a benodwyd i\u2019r swydd gan Richard Pennant yn 1786. Y gw\u0302r hirben a dylanwadol hwn a benderfynodd ddatblygu aber Afon Cegin i fod yn borthladd, ac yn ystod cyfnod o 33 mlynedd o wasanaeth hyd at ei farwolaeth yn 1818 cynlluniodd nifer o ddatblygiadau pellach yn y porthladd. Mae yno gasgliad o adeiladau gweinyddol pwysig ar y cei sy\u2019n cynnwys ty\u0302 mawreddog Swyddfa\u2019r Porthladd, a adeiladwyd yn 1832 i gynllun gan Benjamin Wyatt mewn arddull bensaerni\u0308ol regency. Yno hefyd mae prif swyddfa weinyddol stad y Penrhyn a adeiladwyd mewn arddull italianate yn 1860. Mae pensaerni\u0308aeth yr adeiladau hyn, amrediad diwydiannol y safle, a\u2019i brif swyddogaeth fel canolbwynt allforio llechi chwarel y Penrhyn i\u2019r byd, yn destament i lwyddiant a hyder stad y Penrhyn yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Cynllun y porthladd yn 1917"}]