[{"text_idx": "#000003", "text": "Cyfeirio at big coch yr aderyn mae enw Saesneg y Fra\u0302n goesgoch ond mae\u2019r enw Gwyddeleg, fel yr enw Cymraeg, yn cyfeirio at y coesau coch. Mae hyn yn awgrymu\u2019r cysylltiad cryf a welir yn aml rhwng y ddwy iaith Geltaidd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Llun o\u2019r fra\u0302n goesgoch.Darparwyd gan y casglwr gwybodaeth, Ben Porter."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae i\u2019r fra\u0302n goesgoch rai nodweddion amlwg iawn. Mae\u2019r fra\u0302n goesgoch yn fach \u2013 yn debyg o ran maint i\u2019r Jac-do, ond mae ganddi big coch crwm, a pha\u0302r o goesau cochion. Gall plu du\u2019r aderyn ymddangos yn nes at liw porffor yng ngolau\u2019r haul."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ecoleg, dynameg gymdeithasol a nodweddion tymhorol:"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ar yr arfordir y mae brain coesgoch yn fwyaf cyffredin, ond gwyddys eu bod i\u2019w cael hefyd yn yr ucheldir ymhellach i mewn i\u2019r tir. Maent yn nythu mewn agennau ac ogofa\u0302u ar hyd clogwyni mo\u0302r, yn ogystal ag mewn adeiladau, hen chwareli a mwyngloddiau, a hyd yn oed mewn tancer a oedd wedi mynd ar y creigiau ar Inis Oi\u0301rr yn Ynysoedd Aran. 1"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Nid dim ond ar hyd yr arfordir y mae brain coesgoch yn byw, maen nhw hefyd yn bwydo ar bryfed a llyngyr ymysg y gwymon a olchir ar y traeth, ar hyd y twyni tywod, ac ar dir ffermio arfordirol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae\u2019r porfeydd a geir yn ardaloedd arfordirol Iveragh a Phen Lly\u0302n yn bwysig iawn i\u2019r fra\u0302n goesgoch, yn enwedig lle maent wedi\u2019u draenio\u2019n dda ac yn wynebu\u2019r de. Mae caeau sy\u2019n cael eu pori\u2019n dda gan ddefaid a gwartheg yn gweddu i ddull bwydo\u2019r fra\u0302n goesgoch, gan ei bod yn gallu gwthio\u2019i phig coch crwm i mewn i\u2019r pridd. Gall presenoldeb da byw hefyd gynyddu\u2019r doreth o anifeiliaid di-asgwrn-cefn a larfa\u0302u sy\u2019n byw ar dail anifeiliaid. Mae ffynonellau bwyd tymhorol fel aeron a grawn yn ychwanegiadau pwysig i\u2019w diet. 2, 3"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae tymor bridio\u2019r fra\u0302n goesgoch yn dechrau tua chanol mis Ebrill, pan y gellir gweld y ceiliog a\u2019r ia\u0302r yn cario deunydd i adeiladu nyth i\u2019w safle nythu. Bydd yr ia\u0302r yn gori am bron i 20 diwrnod ar o\u0302l iddi ddodwy\u2019r wyau. Weithiau bydd yn chwilota am fwyd gyda\u2019r clogwyni yn agos iawn at safle\u2019r nyth, ond mae\u2019n cael ei bwydo\u2019n bennaf gan y ceiliog a fydd yn chwilio am fwyd yn y cyffiniau. Wedi i\u2019r cywion ddeor, bydd y ceiliog a\u2019r ia\u0302r yn gadael y nyth i\u2019r chwilio am fwyd, gan ddychwelyd bob awr i fwydo\u2019r cywion."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Pan fyddant tua 6-7 wythnos oed, bydd y cywion yn dechrau magu plu. Fodd bynnag, maen nhw\u2019n aros gyda\u2019u rhieni nes byddant yn gwbl annibynnol ac yn barod i ymuno a\u0302 haid o frain coesgoch ifanc\u2013 pan fyddant tua 11-12 wythnos oed, ym mis Gorffennaf. 1, 3"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ar hyn o bryd mae\u2019r Prosiect LIVE yn ymchwilio i ymddygiad y fra\u0302n goesgoch wrth iddi chwilio am fwyd am y gaeaf yn Iveragh, ac rydym yn edrych ymlaen at roi gwybod mwy i chi am hyn yn ystod y misoedd nesaf!"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Pa\u0302r o frain coesgoch yn hel deunydd i wneud nyth ym Mhen Lly\u0302n.Darparwyd gan y casglwr gwybodaeth, Ben Porter."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mewn chwedloniaeth, mae cyswllt rhwng y fra\u0302n goesgoch a\u0302\u2019r Brenin Arthur, yr arweinydd Brythonig chwedlonol - sy\u2019n gymeriad mewn llawer o nofelau, drama\u0302u a ffilmiau. Dywedir nad fu\u2019r Brenin Arthur farw \u2013 ond fe\u2019i trowyd yn fra\u0302n goesgoch yn ystod ei frwydr olaf. Gan fod ei ysbryd yn dal i fyw yn y rhywogaeth hon, credir ei bod yn anlwcus iawn i rywun ladd bra\u0302n goesgoch. 4."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Enw arall ar y fra\u0302n goesgoch yn Saesneg yw\u2019r Cornish Chough. Mae\u2019n ymddangos ar Arfbais Cernyw ac mae hynny\u2019n tystio i gysylltiad hanesyddol cryf yr aderyn a\u0302 Chernyw. Atgyfnerthwyd y cysylltiad hwn ymhellach gan ailymddangosiad diweddar y rhywogaeth, pan ddaeth tair bra\u0302n goesgoch o Iwerddon (drwy brosesau cwbl naturiol) i Gernyw yn 2001, ar o\u0302l i\u2019r rhywogaeth ddiflannu\u2019n lleol yn 1973. 5, 6"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn hanesyddol, mae brain coesgoch hefyd wedi cael eu cyhuddo o ollwng gwellt neu ganhwyllau sy\u2019n llosgi ar doeau gan yr awdur Saesneg Daniel Defoe. 4"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn y cyswllt hwn, ystyr enw Lladin y rhywogaeth Pyrrhocorax pyrrhocorax yw \u2018Bra\u0302n Da\u0302n\u2019. Mae\u2019n debyg mai lliw coch ei phig a\u2019i choesau sydd wrth wraidd yr enw hwn, yn hytrach nag unrhyw dueddiad i chwarae efo ta\u0302n nad ydym yn gwybod dim amdano."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Swydd Kerry a Swydd Cork yw cadarnleoedd poblogaeth y fra\u0302n goesgoch yn Iwerddon, a gyda\u2019i gilydd maent yn cynnwys 62% o gyfanswm poblogaeth y fra\u0302n goesgoch yn Iwerddon. 1 Mae brain coesgoch i\u2019w gweld drwy Ardal Warchodaeth Arbennig (SPA) Iveragh, sy\u2019n cwmpasu\u2019r ardal arfordirol rhwng Glenbehy ar arfordir gogleddol y penrhyn i lawr at Lamb\u2019s Head yn y De. Mae rhai o\u2019r mannau gorau i weld brain coesgoch yn ystod misoedd y gaeaf yn yr Ardal Warchodaeth Arbennig yn cynnwys y porfeydd o amgylch Killelan, Bray Head, Goleudy a Llwybr Tetrapod Ynys Valentia, a chylchdaith Bolus Head. Mae\u2019r twyni tywod yn Derrynane hefyd yn tueddu i gynnwys niferoedd cyson o frain coesgoch drwy gydol y gaeaf."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Bra\u0302n goesgoch gyda\u2019i phig wedi\u2019i orchuddio a\u0302 thywod yn hedfan dros Derrynane. Darparwyd gan y casglwr gwybodaeth, Linda Lyne."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Nodyn arbennig ar Benrhyn Lly\u0302n:"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Teulu o frain coesgoch ar hyd yr arfordir. Darparwyd gan y casglwr gwybodaeth, Ben Porter."}]