[{"text_idx": "#000004", "text": "Mae clogwyni calchfaen garw Pen-y-fai ar arfordir deheuol Penrhyn Gw\u0302yr, sy\u2019n serth mewn mannau ac yn llawn holltau a cheudodau, yn gartref i un o\u2019r safleoedd archaeolegol cynhanesyddol pwysicaf ym Mhrydain."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae nifer o ogofeydd yn agos at ei gilydd o dan y clogwyn 30m o uchder, ac Ogof Pen-y-fai (a elwid gynt yn Dwll yr Afr) yw\u2019r amlycaf ohonynt. Mae\u2019n ymestyn 23m i mewn i\u2019r clogwyn a byddai pobl yn ei defnyddio\u2019n ysbeidiol drwy gydol y cyfnod cynhanesyddol, ond mae\u2019n fwyaf adnabyddus am y defnydd o wneid ohoni yn ystod y cyfnod Palaeolithig Uchaf Cynnar, tua diwedd yr Oes Ia\u0302 ddiwethaf. Yn fwyaf arbennig, dyma leoliad claddiad y \u2018Fenyw Goch\u2019 (er mai dyn ydyw mewn gwirionedd) a ddarganfuywd ym 1823, y cafodd amser ei farwolaeth ei ail-ddyddio\u2019n ddiweddar i ryw 33-34,000 o flynyddoedd yn o\u0302l. Dyma\u2019r ysgerbwd anatomegol fodern hynaf i\u2019w ddarganfod ym Mhrydain."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Wyneb y clogwyn ym Mhen-y-fai ar lanw isel. Mae Twll yr Afr ychydig i\u2019r dde o\u2019r canol."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Safle arfordirol y gellir ei gyrraedd ar lanw isel yn unig yw\u2019r ogof bellach, ond pan fyddai helwyr Oes yr Ia\u0302 yn dod yma roedd yr amgylchfyd yn hollol wahanol. Roedd Prydain bryd hynny\u2019n benrhyn yng nghongl ogledd-orllewinol Ewrop. Roedd lefel y mo\u0302r tua 80m yn is nag y mae heddiw ac roedd yr ogof rhyw 100km o\u2019r mo\u0302r. Roedd ar dir uchel gyda golygfeydd eang dros wastadedd helaeth o laswelltir cras \u2013 sef yr ardal sydd bellach yn Fo\u0302r Hafren \u2013 a thros fryniau de-orllewin Lloegr ymhellach draw. Mae esgyrn anifeiliaid a ddarganfuwyd yn yr ogof yn dangos bod y borfa o gwmpas yn cynnal llysysyddion mawr fel ceffylau gwylltion, mamothiaid, rhinoserosiaid gwlanog, ychen gwylltion a cheirw."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Arfordir de Gw\u0302yr yn edrych tua\u2019r dwyrain o Ben-y-fai. Yn ystod Oes yr Ia\u0302 roedd arwyneb y tir yn y fan hyn yn codi\u2019n fwy graddol, os yn anwastad, i dir uwch. Ers hynny, mae lefel y mo\u0302r wedi codi ac wedi torri i mewn i\u2019r arwyneb gan greu clogwyni arfordirol heddiw. Wrth i hyn ddigwydd, cafodd mynedfeydd yr ogofeydd eu torri\u2019n o\u0302l a\u2019r olion meddiannu y tu allan iddynt eu dinistrio."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae\u2019r arteffactau callestr hynaf o\u2019r ogof yn dyddio\u2019n o\u0302l i ddiwedd y cyfnod Palaeolithig Canol Diweddarach. Maen nhw ar ffurf \u2018blaenau deilen\u2019, blaenau arfau mae\u2019n debyg, o fath a ddyddiwyd i ryw 40-43,000 o flynyddoedd yn o\u0302l. Mae\u2019n bosibl iddynt gael eu gwneud gan y Neanderthaliaid brodorol olaf, rhywogaeth arall o fodau dynol, a feddiannai\u2019r rhan hon o Ewrop. Ond mae nifer llawer mwy o ddarganfyddiadau\u2019n perthyn i\u2019r gorwel diwylliannol \u2018Aurignacaidd\u2019 dilynol, sy\u2019n cael ei gysylltu a\u0302\u2019r bobl fodern gyntaf i ddod i mewn i orllewin Ewrop, gan ddisodli\u2019r Neanderthaliaid yn y pen draw. Credir bod y claddiad yn perthyn i\u2019r gorwel diwylliannol hwn. Pen-y-fai yw\u2019r safle Aurignacaidd cyfoethocaf ym Mhrydain. Mae\u2019n un o nifer bach sydd wedi goroesi symudiad y rhewlifoedd a lefelau mo\u0302r uwch. Mae\u2019n bosibl i\u2019r helwyr Aurignacaidd gael eu denu gyntaf i benrhyn Prydain wrth ddilyn y ceirw yr oeddynt yn eu hela. Byddai\u2019r llwybrau mudo tymhorol ar hyd y Sianel (a oedd yn dir sych bryd hynny) wedi denu\u2019r ceirw, a bodau dynol, i dir uwch y gorllewin a\u2019r gogledd-orllewin. Mae\u2019n debyg i\u2019r ogof gael ei meddiannu\u2019n ysbeidiol gan bobl dros filoedd lawer o ganrifoedd, a chan eirth, bleiddiaid ac udfilod yn ogystal. Fel yn y gweddill o Brydain, byddai ogof Pen-y-fai wedi bod yn lle amhosibl i bobl fyw ynddo am gyfnodau hir o amser; yn hytrach, byddent wedi bod yn ymwelwyr achlysurol yn ystod y \u2018rhyng-gyfnodau\u2019, sef cyfnodau pan oedd hinsawdd rewllyd Oes yr Ia\u0302 yn llai oer."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ni wyddom beth a achosodd ei farwolaeth, er ei bod hi\u2019n bosibl iddo gael damwain wrth hela. Roedd bywyd yn galed iawn ar ymylon anghysbell gogledd Ewrop yn ystod Oes yr Ia\u0302. Roedd cymharol ychydig o bobl yn byw yno ac ar adegau roeddynt yn rhywogaeth mewn perygl. Roedd eu hamgylchfyd yn arw dros ben, roedd y cyflenwad bwyd yn ansicr, ac roedd ysglyfaethwyr o\u2019u cwmpas ym mhob man. Ni wyddom pa mor aml y daeth pobl yn o\u0302l i\u2019r ogof wedi\u2019r gladdedigaeth, os o gwbl, ond wrth i\u2019r hinsawdd waethygu ymhellach a llen ia\u0302 yr \u2018uchafbwynt rhewlifol\u2019 agosa\u0301u, byddai\u2019r rhanbarth cyfan wedi mynd yn gynyddol annhrigiadwy a byddai wedi bod yn amhosibl byw yn yr ogof yn y diwedd. Serch hynny, daeth taith y llen ia\u0302 i ben ychydig cyn cyrraedd Pen-y-fan a chadwyd yr ogof yn gyfan i ymchwilwyr y dyfodol."}]