[{"text_idx": "#000000", "text": "Cyhoeddwyd yn Tafod Ela\u0301i Hydref 1987"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Bu treulio awr neu ddwy yng nghwmni Mrs Morfydd Thomas yn ddiweddar yn gyfle i mi gael cipolwg ar fywyd cymdeithas gyfan, Cymraeg ei hiaith, fu\u2019n troedio llwybrau\u2019r pentre yma ymhell cyn i rai fel ni feddwl am gartrefu yn unman."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Disgynyddion y rhain sy\u2019n troi i\u2019r Gymraeg yn siopau\u2019r pentre heddiw, wrth glywed ein parabl ni a\u2019n plant. Maen nhw wedi gweld y cylch cyfan, o unieithrwydd Cymraeg y pentre, drwy\u2019r Seisnigo anochel, i\u2019r adfywiad presennol dan law Cymry dw\u0302ad fel ni, a\u2019r teuluoedd brodorol hynny sy\u2019n mynnu bod eu plant yn ail-afael yn yr iaith."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae Morfydd Thomas yn un o\u2019r tystion hyn, ac mae hi\u2019n diolch am gael gweld y llanw wedi\u2019r trai. Ei hunig ofid yn hyn o beth yw bod capeli Cymraeg Pentyrch i gyd wedi eu chwalu, eu trawsnewid neu eu Seisnigo cyn i ni gyrraedd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Fe gofia hi gyda balchder am ddiaconiaid Capel Penuel yn gwrthod cydymffurfio a\u0302 chais Norwyiad o\u2019r enw Mr Schroeter, arferai fyw yn Greenhurst. Roedd yn Fedyddiwr rhonc, a gofynnodd am gyfarfod a\u0302 diaconiaid Penuel gyda golwg ar droi un gwasanaeth bob Sul yn un Saesneg, fel y gallai ymaelodi. Gwrthodwyd ei gais ar y sail nad oedd digon o drigolion y pentre\u2019n deall Saesneg, ac mai Cymraeg oedd iaith holl blant yr Ysgol Sul. Aeth Mr Schroeter yn ei flaen i sefydlu\u2019r \u201cPentyrch Mission\u201d yn un o fythynnod Castell Cottages, wrth ymyl Y Garej, ac fe barhaodd aelodau Penuel i addoli yn eu mamiaith."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Un o\u2019r \u201cCae Wals\u201d yw Morfydd Thomas ac mae\u2019n falch o\u2019i thras. Cae Wal wrth ymyl Field Terrace, oedd cartref ei thad, Richard Davies, a Dic Cae Wal oedd o i bawb o\u2019i gydnabod. Margaret Gelli Dawel oedd ei mam. Safai Gelli Dawel ar ben ucha Heol Goch, wrth ymyl Penygarn. Yn Gelli Dawel a Chae Wal y bu Mrs Thomas hithau gydol ei phlentyndod, ar waha\u0302n i ddeunaw mis yn Ynyshir, pan benderfynodd ei rhieni y byddai\u2019n well symud yno i fod yn nes at waith ei thad. Ond bu blwyddyn a hanner o Bentyrch yn fwy na digon i\u2019r teulu, ac yn o\u0302l y bu raid dod."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae pawb ohonom ym Mhentyrch wedi cael digon o gyfle yn ein tro i weld lluniau\u2019r pentre cyn y datblygu mawr, ac mae\u2019n hawdd deall pam fod gan Mrs Thomas a\u2019i chyfoedion cymaint o feddwl o\u2019r lle. Nid yw bwrlwm ac asbri ein cymdeithas ni heddiw yn ddim byd newydd i\u2019r parthau hyn. Mae gorffennol ein pentre wedi ei drwytho yn hen arferion a thraddodiadau\u2019r Cymry. Wedi\u2019r cwbwl, oni fu\u2019r Fari Lwyd yn fawr ei bri yma? Ac fe gofir Morfydd Thomas yn dda hefyd am yr hen arfer o gadw Gwylnos noson cyn angladd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae ei hatgofion am yr hanesion a glywai gan ei rhieni\u2019n anghyffredin o ddiddorol \u2013 fel hanes y gw\u0302r a drigai ym Maes yr Haul yn gweld clociau ar werth yng Nghaerdydd, ac yn rhyfeddu fod y ffasiwn ddyfais yn bod. Wedi dysgu dweud yr amser, prynodd un ei hun, a dylifai trigolion yr ardal i\u2019w fwthyn i weld cloc cynta\u2019r cylch! \u2013 Neu\u2019r stori am y niferoedd a a\u0302i i Fferm Llwyndaddu er mwyn gweld sut i wneud paned o de, a\u2019i flasu am y tro cyntaf erioed!"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae Morfydd Thomas yn cofio holl gyffro ymweliad y bws cyntaf a\u0302 Phentyrch ym Mis Mai 1925, a thaith ynddo o Ben-tyrch i\u2019r pwerdy yn costio swllt a phump. Ac yna, bum mlynedd yn ddiweddarach, dyfodiad trydan i\u2019r pentre, i ddisodli\u2019r lampau olew a\u2019r canhwyllau wnaeth gymaint i ddiddosi\u2019r gaeafau hir a thywyll iddi hi a\u2019i chyfoedion."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Bu Morfydd a Windsor Thomas yn cadw aelwyd gynnes, groesawus, lawen yma am dros hanner canrif. Fe dystia pawb i\u2019w hiwmor iach, eu lletygarwch a\u2019u caredigrwydd di-ben-draw."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae Mrs Thomas yn cael trafferth i symud erbyn hyn, Oherwydd anhwylder ar ei choes, ac wedi tr treulio blwyddyn a hanner mewn ysbytai. Mae hi ar hyn o bryd yn yr ysbyty ym Mhontypridd, ac mae ymweliadau gan ei theulu a\u2019i ffrindiau wedi bod yn gysur mawr. Bu colli ei gw\u0302r dair blynedd yn o\u0302l yn ergyd drom iddi a\u2019i hanhwylder hithau\u2019n prysur waethygu. Ni fynnai driniaeth ysbyty ar y pryd am y teimlai fod rhaid iddi ofalu am y ci bach a olygai gymaint i\u2019w gw\u0302r. Bu Ki-Ki yn gwmni ffyddlon iddi yn ei galar, a phan fu farw\u2019r ci, teimlai Mrs Thomas o\u2019r diwedd ei bod hi\u2019n hen bryd iddi roi sylw i\u2019w anhwylderau ei hun."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Bu\u2019n amhosib so\u0302n am Morfydd Thomas heb so\u0302n am Bentyrch. Mae hi\u2019n ymgorfforiad o bethau gorau\u2019r pentre, ac yn meddwl y byd o\u2019r lle. Ac mae\u2019n braf cael dweud fod pawb sy\u2019n ei hadnabod, yn hen ac ifanc, yn meddwl y byd ohoni hithau, ac yn fawr eu parch a\u2019u hedmygedd ohoni."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Un o\u2019r mannau harddaf yn ein hardal yw gwarchodfa natur Cwm Llwydrew, rhwng pentrefi Pentyrch a Gwaelod y Garth. Gorwedd y gwarchodfan yn y pant rhwng y Garth ei hun a\u2019r Garth Bach, ac yno cewch ymgolli yn hyfrydwch natur, gwrando ar drydar yr adar, a chael eich swyno gan liwiau cyfnewidiol y tymhorau, a hyn i gyd o fewn i ychydig o filltiroedd o\u2019r M4 a Chaerdydd. Ond y rhyfeddod mwyaf, wrth gwrs, yw hanes y cwm. Bedd hen ddiwydiant ydyw. Hen dramffyrdd yw llawer o\u2019r llwybrau coediog tomenni sbwriel yr hen weithfeydd yw\u2019r bryncynnau; a ffrwynwyd y nant fach brysur er sicrhau pw\u0302er i\u2019r gweithfeydd fu\u2019n ymestyn o\u2019r cwm ar hyd lan yr afon, lle saif tai Heol-y-nant a Heol Berry heddiw."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Gorwedd Cwm Llwydrew ar ffin ddeheuol maes glo De Cymru, lle mae\u2019r gwythiennau glo a haearn yn brigo i\u2019r wyneb ac felly yn hawdd i\u2019w gweithio. O ganlyniad, bu dynion yn crafu\u2019r mwynau o\u2019r ddaear ers canrifoedd \u2013 ers yr Oes Efydd, mae\u2019n bur debyg. Bu\u2019r Rhufeiniaid yn cloddio yn ardal Machen, ardal debyg iawn o ran ei daeareg, ac y mae\u2019n bosibl eu bod yn gweithio yma hefyd. Datblygodd diwydiant modern yn gynnar iawn yma. Yn o\u0302l Iolo Morgannwg, codwyd dwy ffwrnais haearn \u2013 yr Isaf a\u2019r uchaf \u2013 ym mhlwyf Pentyrch yn amser y frenhines Elisabeth 1. Gwyddwn i ddiwydiant haearn De Cymru ddatblygu\u2019n gyflym iawn yn y blynyddoedd hynny. Roedd galw cynyddol am haearn, a daeth Saeson ac Almaenwyr i\u2019n hardal ni i chwilio am fannau addas, am fod hen ardaloedd traddodiadol y diwydiant haearn yn Lloegr yn brin o goed, tanwydd hanfodol y ffwrnais haearn yn y dyddiau hynny. Sefydlwyd nifer o weithfeydd haearn, a chwympwyd fforestydd De Cymru i fwydo\u2019r ffwrnesi, fel y mae\u2019r faled enwog am Goed Glyn Cynon yn ein hatgoffa"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Roedd Cwm Llwydrew\u2019n ddelfrydol o safbwynt haearn feistr o\u2019r cyfnod hwnnw. Digon o fwyn haearn, a hynny\u2019n agos i\u2019r wyneb, digon o galchfaen hefyd (pwysig lawn i\u2019r broses o doddi haearn), digon o goed a digon o ddw\u0302r \u2013 angenrheidiol i gael pw\u0302er i\u2019r gweithfeydd. Mantais arall oedd bod yr ardal mor agos i\u2019r mo\u0302r ffactor bwysig mewn cyfnod pan ddefnyddid ceffylau pwn i gario nwyddau. Haws o lawer gludo haearn mewn llongau i Fryste neu i borthladdoedd prysur de Lloegr \u2013 neu hyd yn oed ymhellach... Mae\u2019r dystiolaeth gyfoes sy\u2019n ategu honiadau Iolo i\u2019w chael mewn cwyn i\u2019r llywodraeth yn 1574. Roedd gan ddyn o\u2019r enw Ralph Hogge fonopoli ar y busnes o gynhyrchu magnelau, a chwynodd fod Edmund Mathew, perchennog ffwrneisi haearn Pentyrch, yn cynhyrchu gynnau mawrion yno, yn gwbl anghyfreithlon, a, mwy na hynny, yn eu hallforio, efallai i Sbaen. Honnodd fod swyddogion porthladd Caerdydd \u2013 pentref bach tlawd yn y dyddiau hynny \u2013 yn ofni gwrthsefyll dyn cyfoethog fel Mathew. Parhaodd y cwyno \u2013 a\u2019r busnes hefyd, mae\u2019n debyg \u2013 am flynyddoedd, prawf sicr o aneffeithiolrwydd y llywodraeth yn y cyfnod hwnnw i sicrhau bod trigolion ardaloedd anghysbell yn cadw\u2019r gyfraith oni bai bod teuluoedd pwysig yr ardaloedd hynny yn cydweithio gyda\u2019r llywodraeth. Mae\u2019n bur debyg i\u2019r ffwrneisi losgi, i\u2019r peiriannau droi, i\u2019r gefeiliau gynhyrchu eu magnelau, ac i\u2019r ceffylau eu cludo i\u2019r llongau yng Nghaerdydd ar hyd teyrnasiad Elisabeth. Ai cynnyrch gweithfeydd Pentyrch oedd rhai o\u2019r gynnau ar longau\u2019r Armada, efallai?"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn 1602, beth bynnag, gorchmynnodd y llywodraeth Mathew i gau ei ffwrneisi, am iddo gynhyrchu, ac allforio, tua 150 o dunelli o fagnelau ers 1582, pan waharddwyd allforion o\u2019r math. Yn 1609 sefydlwyd comisiwn arbennig i ymchwilio i\u2019r mater. Dywedodd Mathew wrth y Comisiwn iddo gynhyrchu gynnau yn ei weithfeydd ym Mhentyrch a\u2018 un adeg, ond bod y gweithfeydd bellach wedi eu prydlesu i fasnachwr o Gaerdydd, Peter Samyne (neu Semayne). Cadarnhawyd hynny gan Samyne, a dywedodd iddo rentu\u2019r gweithfeydd oddi wrth Mathew tua naw mlynedd yn gynharach (tuag amser gwaharddiad 1602, efallai?). Yn dilyn yr ymchwiliad hwn, penderfynodd Mathew werthu ei diroedd yn Radur a Phentyrch, a symud i fyw yn Iwerddon \u2013 \u2018am ei iechyd\u2019 efallai!"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Yn o\u0302l pob tebyg, parhaodd Samyne gyda\u2019r hen fusnes, oherwydd pan ymchwiliodd y Cyfrin Cyngor i allforion anghyfreithlon o fagnelau yn 1616, gorchmynnon nhw ddistrywio ffwrneisi Samyne. Nid oes cyfeiriadau pellach at weithfeydd haearn Pentyrch, ac felly mae\u2019n bur debyg i orchmynion y llywodraeth gael eu gweithredu y tro hwn \u2013 neu i\u2019r busnes gau o\u2019i hunan."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ond nid dyna ddiwedd gweithio haearn yn yr ardal. Pan ddechreuodd y chwyldro diwydiannol mawr yn Ne Cymru tua chanol y ddeunawfed ganrif, daeth y diwydianwyr, yr haearn-feistri a\u2019r entrepreneurs yn o\u0302l i Waelod-y-garth ac i Gwm Llwydrew. Ail-sefydlwyd gwaith haearn yno yn 1740. Ychydig a wyddom am ei hanes yn y ddeunawfed ganrif, ond yn 1805 gwerthwyd y ffwrneisi a\u2019r gefeiliau i gwmni Harford, Partridge o Fryste, oedd eisioes yn berchen ar waith tun Melingriffith a gweithfeydd haearn eraill yn Ne Cymru. Yn 1810 gwerthwyd gweithfeydd Pentyrch a Melingriffith i Richard Blakemore, ac aeth ati i greu uned ddiwydiannol gref, gyda\u2019r gweithfeydd haearn yn cynhyrchu nwyddau ar gyfer y gweithfeydd tun."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Cododd ffwrneisi chwyth (y rhai a welir yn y llun), a melinau a gefeiliau. Sefydlwyd ffatri brics ychydig i\u2019r gogledd. Adeiladwyd tai i\u2019r swyddogion a\u2019r gweithwyr, a rhwydwaith o dramffyrdd i gysylltu\u2019r gweithfeydd gyda\u2019i gilydd a gyda\u2019r pyllau lle cloddid y calchfaen, y mwyn haearn a\u2019r glo a ddefnyddid bellach i doddi\u2019r mwyn haearn. Ffynnodd y gweithfeydd yn ystod hanner cyntaf yr 19eg ganrif, ond, fel gweithfeydd eraill De Cymru, dirywio a wnaethant yn ystod ail hanner y ganrif, pan ddarganfuwyd bod mwyn haearn De Cymru yn anaddas i\u2019r dulliau diweddaraf o weithio haearn a dur."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Gosodwyd gweithfeydd Melin-griffith a Phentyrch ar werth yn 1881, ond er i fasnachwr o Lerpwl brynu gwaith Melingriffith, doedd dim diddordeb ganddo yng ngwaith Pentyrch, a dychwelodd hwnnw i feddiant y tir-berchennog. Llwyddodd i rentu\u2019r gwaith, mae\u2019n debyg, oherwydd ceir tystiolaeth bod un ffwrnais chwyth yn gweithio tan 1885. Parhawyd i gynhyrchu llenhaearn (\u2018sheet-iron\u2018) yn y gweithfeydd, er yn achlysurol, ond daeth hynny i ben hefyd tua 1915. Aelwydydd oer sydd i\u2019w gweld yn y llun, felly, a dynnwyd tua 1908."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Rhydd y llun argraff arbennig o dda o olwg y gweithfeydd ar ddiwedd eu bywyd \u2014 ac am rai blynyddoedd wedi hynny. Roeddynt yn sefyll o hyd tan ddiwedd yr ail ryfel byd, ac yn fan chwarae boblogaidd iawn gan blant y pentref, a hoffai guddio (yn enwedig os oeddynt mewn trwbwl!) yn y twneli a\u2019r fuyeres (pibau awyr y ffwrnesi chwyth). Yna, ar ddiwedd yr ail ryfel byd, penderfynodd y cyngor lleol glirio\u2019r safle, ac adeiladu tai cyngor yno. Aethpwyd ati i wneud hynny, a diflannodd yr hen weithfeydd o\u2019r golwg. Ond nid am byth."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn ystod mis Mai a Mehefin 1989, dechreuodd cwmni Lovell Partnership Homes Ltd. ar y gwaith o adeiladu fflatiau i\u2019r henoed ar y darn o dir segur rhwng cefn Heol Berry a\u2019r stad newydd o dai ger yr afon. Wrth iddynt glirio\u2019r safle, agorodd twll yn y ddaear na ellid ei lenwi. Aethant ai i gloddio\u2019r twll, a darganfod dwy o ffwrneisi\u2019r hen waith haearn, wedi eu cuddio o\u2019r golwg ers deugain mlynedd, ond heb eu distrywio. Galwodd swyddogion y cwmni am gymorth arbenigwyr pennaf yn y maes hwn, Philip Riden o Goleg y Brifysgol yng Nghaerdydd. Nid yw ffwrneisi haearn y ganrif ddiwethaf \u2013 na hyd yn oed rhai\u2019r ddeunawfed ganrif \u2013 yn bethau anghyffredin ym myd archaeoleg ddiwydiannol De Cymru. Ond yr oedd cyfrinach bellach gan y ffwrneisi hyn. Wrth gloddio, darganfuwyd rhan o ffwrnais gynharach fyth. Adeiladwyd y ffwrnais orllewinol (yr un ar y chwith yn y llun) o gwmpas ffwrnais o\u2019r all ganrif ar bymtheg neu\u2019r ganrif flaenorol \u2013 un o ffwrneisi gwreiddiol hen waith anghyfreithlon Edmwnd Mathew, yn o\u0302l pob tebyg. Syfrdanwyd yr archeolegwyr, ac aethant ati i\u2019w chofnodi\u2019n fanwl iawn. Prin iawn, iawn yw enghreifftiau o ffwrneisi haearn o\u2019r cyfnod hwnnw. Wrth i\u2019r gwaith fynd yn ei flaen, darganfuwyd mwy a mwy o olion gweithfeydd yr unfed ganrif ar bymtheg, darganfyddiad hynod o bwysig wrth geisio datrys hanes gweithfeydd haearn y cyfnod hwnnw."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ond darganfod er mwyn distrywio, gwaetha\u2019r modd. Bydd cwmni Lovell\u2019s yn gwneud eu gorau i ddiogelu a chadw peth o\u2019r safle, ond gyda\u2019r ffwrneisi, a rhai o\u2019r gweddillion eraill, rhaid eu distrywio er mwyn eu hastudio, ac er mwyn diogelu\u2019r safle. Byddai astudiaeth bellach yn golygu blwyddyn o waith, llawer o arian, a hefyd digolledu\u2019r cwmni, a gafodd ganiata\u0302d cynllunio (a sicrwydd nad oedd dim ar o\u0302l o\u2019r hen weithfeydd) gan Gyngor Taf-Ela\u0301i."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Gobaith yr Ymddiriedolaeth Archeolegol yw cyhoeddi llyfr am y gweithfeydd, fel y bo modd i bawb ddysgu mwy amdanynt. Gobaith haneswyr ac archeolegwyr yw y bydd Cyngor Taf Ela\u0301i\u2019n meddwl yn ddwysach cyn rhoi caniata\u0302d cynllunio arall i ddatblygu ardal o bwysigrwydd hanesyddol arbennig iawn. Soniodd Iolo am ddwy ffwrnais ym Mhentyrch. Ble oedd \u2013 neu ble mae \u2013 y llall? Apeliwyd yn ddiweddar ar Gyngor Gymuned Pentyrch i gomisiynu ymchwiliad manwl i archaeoleg yr ardal, rhag ofn i sefyllfa debyg ddigwydd eto, ac i ni ddistrywio, yn ein hanwybodaeth, olion prin gorffennol unigryw\u2019r ardal hanesyddol hon."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Hanes Glo yn yr Ardal"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Glo yn ardal De Taf Elai"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Dros ganrif cyn i byllau glo enwog y Rhondda gael eu hagor roedd bwrlwm y diwyiant glo yn ei anterth o gwmpas mynydd y Garth."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ar ochr ddeheuol maes glo de Cymru mae\u2019r gwythiennau glo yn dod i\u2019r brig yn Llanilltud Faerdref a Phentyrch ac roedd yn hawdd i godi\u2019r glo a\u2019i werthu ar gyfer cynhesu tai. Cawn ddisgrifiad o\u2019r gweithfeydd glo yng nghofnodion Edward Llwyd tua 1690. Mae\u2019n so\u0302n am weithfeydd glo ym mhlwyf Llantrisant yng Nghastellau, Y Glyn, Rhiw Saeson a\u2019r Traen (Tonyrefail). Dywedodd fod nifer o weithfeydd glo ym mhlwyf Llanilltud Faerdref yn cynnwys Maes Mawr a Maes Bach ac mae adroddiadau fod y glo o Bryn y Menyn yn rhoi ta\u0302n llachar ond ddim yn parhau yn hir. Felly roedd cyfnod y 17 a 18 ganrif yn gychwyn llewyrchus gyda\u2019r glo yn cael ei ddefnyddio ar gyfer cynhesu tai, llosgi calch a datblygu\u2019r diwydiant haearn."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yn ardal Llanilltud Faerdref mae nifer o wythiennau yn dod i\u2019r brig ac fe drodd Bryn y Menyn, yr ardal i\u2019r gogledd o Neuadd y Pentref, Efail Isaf, yn fwrlwm o dyllu a chloddio. Cludwyd y glo ar gefn ceffylau ac asynnod dros y Garth i Radyr a Chaerdydd a daeth yr Efail yn rhan bwysig o wasanaeth cludiant yr ardal."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae Lewis Williams yn \u201cMallt o\u2019r Dyffryn\u201d yn so\u0302n am yr arferiad yn y 1730\u2019au o baratoi at y gaeaf oer drwy lenwi cytiau glo y ffermydd o byllau Bryn y Menyn. Roedd hefyd nifer o byllau ar y Foel, meddai. Roedd y glowyr a\u2019r glo yn cael eu codi gan raff ac olwyn. Ar o\u0302l gweithio\u2019r wythi\u0308en am gwpwl o lathenni a\u2019r awyr yn mynd yn wael, byddant yn gadael y pwll ac yn tyllu pwll newydd nepell i ffwrdd. Felly byddant yn gweithio rhan helaeth o\u2019r glo sy\u2019n agos i\u2019r wyneb, heb boeni am awyru\u2019r pwll, nes bod y nwyon yn gwneud hi\u2019n amhosib i gloddio\u2019n bellach yn y pwll hwnnw. Mae mapiau\u2019r cyfnod yn dangos ardaloedd eang o\u2019r ardal lle defnyddiwyd y ffordd yma o gloddio am lo ar raddfa fechan."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Yn ardal Pentyrch mae cofnodion y tirfeddianwyr yn 1615 yn dangos gwerthu dau bwll glo i Matthew, Castell y Mynach. Ac yna yn 1639 rhoddir les ar y gwythiennau glo a haearn ar ochr ddeheuol y Garth o gwmpas Craig Gwilym ac uwchben pentref Gwaelod y Garth. Yn 1760\u2019au mae teulu Talbot o Hensol yn rhoi les i gloddio am lo yn Tyncoed, Craig Gwilym a Choed y Bedw. A hyd heddiw fe welir olion \u2018bell-pits\u2019 ger fferm Craig Gwilym a\u2019r pyllau wedi\u2019u trefnu mewn rhesi i ddilyn y wythi\u0308en."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Wrth i Waith Haearn Pentyrch a Melingriffith ddatblygu o\u2019r 1750\u2019au roedd galw pellach am lo ac fe ddatblygwyd nifer o byllau ar ochr y Garth yn cynnwys Coed y Bedw a\u2019r Lan. Hyd heddiw mae deg mynedfa pwll i\u2019w gweld rhwng Gwaelod y Garth a Tynycoed ac mae ochrau\u2019r Garth yn frith o olion pyllau glo bach."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Ar ddechrau\u2019r 19ed ganrif roedd y tirfeddianwyr am sicrhau fod y glo yn cael ei ddatblygu ar raddfa fasnachol ac fe welir rhes o byllau yn agor ar draws yr ardal o Bontyclun i Waelod y Garth."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Roedd Thomas Powell o Gasnewydd wedi datblygu glofeydd yn Sir Fynwy a Chwm Da\u0302r ac roedd ganddo ddiddordeb yn y glo cartref a gynhyrchwyd yn ardal Llanilltud Faerdref. Agorodd Powell bedwar pwll yn yr ardal o dan yr enw Llantwit Works yn cynnwys Ystrad Berwig, Dihewydd a Tynant o 1840 ymlaen. Daeth datblygwyr eraill i\u2019r ardal, agorwyd y rheilffordd o Lanilltud Faerdref i Drefforest yn 1863 ac roedd y cyfnod hyd at 1870\u2019au yn llewyrchus iawn gyda pyllau mawr a bach yn agor ar draws yr ardal."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Ond er yr holl lewyrch ar y diwydiant roedd gwaith y glo\u0308wr yn galed ac mae llawer o adroddiadau o ddamweiniau difrifol ac angheuol. Yn ystod y cyfnod hyd at 1850\u2019au roedd plant o dan 15 oed yn rhan bwysig o\u2019r gweithlu ac yn wynebu peryglon enbyd. Ymhlith y damweiniau gwaethaf roedd 12 wedi cael eu lladd yn dilyn ffrwydrad yng nglofa y Lan, Gwaelod y Garth yn 1875. Yn 1849 lladdwyd saith o lowyr yng nglofa Llantwit am fod y caets wedi gorlwytho a disgyn 96 llath lawr i grombil y ddaear."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Oherwydd bod gymaint o ddatblygu wedi digwydd ar draws de Cymru bu gostyngiad ym mhris y glo ac fe effeithiodd hynny ar gyflogaeth yn yr ardal a bu raid i nifer o lowyr symud i\u2019r Rhondda i weithio."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Yn y 1880\u2019au buddsoddwyd mewn nifer o byllau i gloddio\u2019r gwythiennau dyfnach. Agorwyd pyllau\u2019r Meiros, Lanelai, Glyn, y South Rhondda a\u2019r South Cambria. Ar droad y ganrif yn 1900 roedd 300 yn gweithio yn y Meirios a 296 yn y South Rhondda ger Brynna. Roedd 171 yn gweithio yn y South Cambria yn ardal Tynycoed i\u2019r gogledd o Creigiau ond cauwyd y pwll yn 1915. Cau fu hanes rhan fwyaf o\u2019r pyllau yn ystod y dirwasgiad yn y 1920\u2019au heblaw am bedwar neu bump pwll newydd a suddwyd ar droad y ganrif yn Coedely yn 1901, Llanharan yn 1922, Cwm yn 1909, Ynysmaerdy yn 1922 a Nantgarw yn 1910. Daeth gwaith yn y glofeydd hynny i ben yn 1986. Agorwyd gwaith glo brig Llanharan/Llanilid yn y 1970\u2019au gan gloddio 300,000 tunnell y flwyddyn tan 1997."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Diolch i Barry Davies a\u2019r Athro Trevor Boyns ac Ellis Davies am eu gwaith yn cofnodi hanes yr ardal. Mae gwefan welshcoalmines.co.uk hefyd yn gofnod gwerthfawr. Ac mae llu o ymchwilwyr yn parhau i dwrio i grombil y ddaear i chwilio am hen weithfeydd."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Cyhoeddwyd yn y Casglwr, Gwanwyn 1997"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Yn 1975 darganfyddais drysor a fu\u2019n guddiedig ers diwedd y ganrif ddiwethaf. Nid aur nac arian mohono, ond eto, roedd yn amhrisiadwy. Pwy fuasai\u2019n meddwl y gallai adfeilion hen siop y pentre ddal y fath ddirgelwch. Yn ystod y ganrif hon, yr oedd y sto\u0302r wedi bod yn gartref i sawl masnachwr parchus a gweithgar, ond neb i gymharu a\u0302 William Evans y perchennog o 1862 hyd 1900. Yr ydym yn dra diolchgar i\u2019r dyn hwn oherwydd dim ond trwy ei weledigaeth a\u2019i ddyfeisgarwch y mae gennym heddiw gasgliad gwych o ddogfennau sy\u2019n dangos bywyd ein pentref bach yn ei gyfanrwydd yn ystod oes Fictoria. Hap a damwain oedd y darganfyddiad. Tynnodd cymydog fy sylw at y ffaith fod darnau bach o bapur yn chwifio yn y gwynt yn gyfagos i furddun yr hen siop. Yr oedd cipolwg ar un ohonynt yn ddigon i gynnau diddordeb; diwedd llythyr personol ydoedd: \u2018. . . Hyn mewn hyfrydwch calon oddi wrth eich ufudd Gomer Thomas\u2019."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Yr oedd y brad-ddrws i\u2019r llofft uwch ben y stablau wedi pydru ac yr oedd y to yn barod i esgor cyfrinachau\u2019r hen William allan i\u2019r byd tu hwnt. Cefais ganiata\u0302d i\u2019w holrhain a hefyd i gadw unrhyw beth o bwysigrwydd hanesyddol i\u2019m hastudiaeth fy hun. Yn ddigon hawdd, agorwyd y drws am y tro cyntaf ers troad y ganrif ac yno o fy mlaen roedd y trysor. Yr oedd William Evans wedi cadw pob darn o bapur perthnasol i\u2019w fusnes a\u2019i fywyd gyda phob blwyddyn wedi eu rhestru ar fonyn gwahanol. Eisteddai\u2019r bwndeli\u2019n daclus mewn rhes ar un ceibren. Gwelais dystiolaeth o ymweliadau cenedlaethau o lygod bach ond ychydig iawn o ddifrod oedd i\u2019w weld, a hynny yn gyfyngedig i\u2019r ymylon. Diolch i\u2019r llygod am eu trugaredd!"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Eisteddais am dair awr y prynhawn hwnnw ymhlith y ceubrennau yn gaeth i\u2019r papurau a\u2019u cynnwys. Wedyn, trowyd fy ngarej yn astudfa am dri mis tra bu\u0302m yn dethol y rhai gorau ac yn eu diheintio. Dros yr wythnosau, datblygodd (allan o\u2019r chwech o sacheidiau gorlawn) ddarlun o fywyd pentrefol hir ddiflanedig. Pentyrch yw\u2019r lle; pentref sydd yn gorwedd ar lechweddau Mynydd y Garth yn nwyrain Morgannwg ond yn fwy cywir, y rhan o\u2019r hen blwyf a elwir yn Benygarn. Dim ond saith milltir o ganol y brifddinas, ond yn fyd gwahanol. Fel y dywedodd y diweddar Athro Griffith John Wi1liams,. \u2018Bu Pentyrch erioed yn enwog am ei Gymreigrwydd, am ei se\u0302l dros bopeth Cymreig . . . pan oedd yr ardaloedd cylchynol yn cael cu boddi gan fo\u0302r o Seisnigrwydd, parhaodd yr iaith yma yn hoew ac yn dirf\u2019. Ac yn anhygoel, wrth ystyried agosrwydd daearyddol y pentref i Gaerdydd, yw\u2019r ffaith fod cofnodion Cyngor Plwyf Pentyrch yn ddwyieithog hyd at y saithdegau cynnar (sef amser y newidiadau mawr yng nghyfun- drefn llywodraeth leol). Yn y rhan hon o Gymru roedd yn wyrth."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Fel y disgwylir, trwy gyfrwng y Saesneg \u2019roedd y mwyafrif o\u2019r gweithredoedd masnachol a gadwyd yn y casgliad er mai Cymraeg oedd iaith gyntaf 95% o drigolion y plwyf yn y cyfnod hwnnw. Er gwaethaf hyn, Cymraeg oedd y llawlyfr a ddysgodd William Evans sut i wneud ei gyfrifon. Yr oedd yn ogystal yn gwerthu ugeiniau o bapurau newydd Cymraeg i\u2019r pentrefwyr ac ambell almanac a nofel yn yr hen iaith. Hyd yn oed yn y cyfraniadau Saesneg cewch gadarnhad nad yr iaith fain a gai flaenoriaeth ym mywyd y gymuned."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Deuthum yn gyfarwydd iawn a\u0302\u2019r teulu Evans wrth i mi ddilyn eu gweithredoedd a nodi eu teimladau yngly\u0302n ag amryw agweddau bywyd. Deuthum i adnabod William ei hun fel dyn uchelgeisiol a gwelais ei gyfoeth yn tyfu dros y deugain mlynedd. Fel masnachwr, mwynhaodd safle go bwysig mewn cymdeithas ac yr oedd yn ddiddorol gweld y berthynas rhyngddo ef a\u2019r ysgolfeistr, y postfeistr a\u2019r ficer. Siop weddol fach oedd hi ar y dechrau ond erbyn y saithdegau, yr oedd yn archfarchnad ei dydd a hyn yn syndod gan gofio mai pentref cymharol ynysig oedd Pentyrch a dim ond llwybrau cul a chreigiog i\u2019w gyrraedd. Yr oedd ganddo gyflenwyr o feysydd pell: daeth ymenyn o Iwerddon a thybaco yn uniongyrchol o America. Mae un llythyr (1862) yn ymddiheuro am godi prisiau oherwydd y rhyfel rhwng y Taleithiau. Yr oedd yn derbyn cig moch o safon yn gyson oddi wrth ffermwr yn Nhregaron ac yr oedd yn brynwr parod pan oedd y moch lleol yn dew. Fel cyflogwr roedd William Evans yn gosod tair amod: rhaid i bob gweithiwr fod (a) yn gallu siarad Cymraeg; (b) yn deilwng o\u2019i ymddiried; (c) yn Fethodist Calfinaidd. \u00a326 y flwyddyn oedd cyflog cyfartal i\u2019w weision."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Dan do\u2019r siop roedd amrywiaeth anferth o bethau cyffredin ac egsotig, o fotymau i bowdr dryll, o feddyginiaethau i fwyd i dda byw; olew, bara a bisgedi, blawd, siwgr, triog a me\u0302l, chwisgi, brandi a gwin, snisin (Finest Black Rappee), ac ugeiniau o sigarau gwahanol. Cannoedd o archebion nwyddau sy\u2019n dangos gofynion sylfaenol teulu cyfoes; bron pob un yn gofyn am ganhwyllau, paraffin a lampblack heb anghofio am gaws, halen a bara. Gwerthwr gwisgoedd oedd William Evans hefyd ac yr oedd yn cadw dillad at bob achlysur, o briodasau i angladdau, o\u2019r cwrdd i\u2019r helfa. Mae sawl archeb am frethyn lle mae\u2019r cwsmer wedi pinio sampl i\u2019r llythyr. Y cyfryw oedd enw da\u2019r siop am safonau uchel, bu cerbydau William Evans yn anfon nwyddau i Fro Morgannwg, Caerdydd, Pontypridd a\u2019r cymoedd, bron pob awr o\u2019r dydd."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Yr oedd melinwyr a gwneuthurwyr celfi\u2019r ardal mewn cysylltiad rheolaidd i\u2019r busnes. Mae\u2019r ugeiniau o anfonebau gan grefftwyr y plwyf, sef Mathews y gof, Thomas y plastrwr, Williams y gwydrwr, a Sianco\u2019r crydd yn creu darlun o lawnder a phrysurdeb. Yn achos Evans ei hun, gwelwn gyfoeth uwch ei alwedigaeth. Eto, yn gwau drwy\u2019r cyfan gallwn weld arwyddion o dlodi a llymder. Y nodiadau di-ri oddi wrth y ficer Parch. Theophilus Rees sy\u2019n dangos yn fanwl gyfyngder ac anobaith rhai o drigolion anghenus y pentref: weithiau yn gofyn am werth swllt o fara i rwystro rhyw deulu bach rhag newynu, neu atolwg am esgidiau ail-law i blant troednoeth. Mae\u2019r disgrifiadau o afiechydon y cyfnod yn cynnwys y dwymyn lyferth (teiffoid) a sawl cyfeiriad at farwolaeth yn y crud."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Un o lywodraethwyr Ysgol Bwrdd Pentyrch oedd William Evans ond cafodd pob un o\u2019i wyth o blant addysg breifat ym Mryste. Hiraethu am bentref eu genedigaeth oeddent yn eu llythyron. Yn rhyfedd, nid oes un o ddisgynyddion William Evans yn byw yn yr ardal heddiw. Yr oedd ei fab, John William, dyn dysgedig a oedd yn siarad pump o ieithoedd gwahanol, yn ysgol- feistr yn y Creigiau hyd at ei farwolaeth yn 1950. Claddwyd ef gyda gweddill y teulu ym mynwent Eglwys St. Catwg, Pentyrch; er mai Methodistiaid eiddgar oeddynt i gyd, yr oedd tyniad cu gwreiddiau dwfn yn yr hen blwyf yn rhy gryf."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Yn y casgliad mae ffurflenni a thrwyddedau sydd yn dangos cymhlethdod rhedeg busnes hyd yn oed yn y dyddiau hynny, yn cu plith, tystysgrifau treth incwm ochr yn ochr \u00a31 dogfennau i ganiata\u0301u gwerthu gwirodydd ac i gyflogi gweision. Mae adlewyrchiad o bron pob golwg ar y natur ddynol ar gael ar y bonau. Ynghyd ag enghreifftiau o dynerwch calon, mae ambell weithred gas; ond ar y cyfan, rhinweddau ydynt a fyddai\u2019n fendithiol i ni i gyd o\u2019u harddel heddiw."}, {"text_idx": "#000055", "text": "O\u2019r cyfan, fy hoff eitem yw llythyr oddi wrth ddyn o Ferthyr at William Evans yn gofyn am rywbeth a archebwyd rhyw fis yn gynharach. Mae\u2019n cyflwyno i\u2019r siopwr y bygythiad: os na cheid yr ambare\u0301l ar unwaith ni allai wneud dim llai na rhoi hanes y mater i gyd-ddiaconiaid William Evans yng Nghapel y Methodistiaid Calfinaidd Horeb, Pentyrch!"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Pen-tyrch a\u2019i Gymeriadau. Don Llewellyn"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Cefais fy ngeni mewn pentre bach ar lechweddau Mynydd y Garth \u2013 yr ucheldir sy\u2019n edrych i lawr ar ddinas Caerdydd. Mae Pen-tyrch erbyn hyn yn rhan o\u2019r brifddinas ei hunan ond trwy gydol yr oesoedd, roedd gwahaniaethau mawr rhwng y ddau le o safbwynt ein ffordd o fyw, ein diwylliant ac yn enwedig ein hiaith. Hyd at 1974, sef amser y newidiadau mawr yng nghyfundrefn llywodraeth leol, roedd cofnodion Cyngor Plwyf Pen-tyrch yn ddwyieithog. Ers hynny, mae\u2019n flin gennyf ddweud, mae busnes y Cyngor Cymuned yn uniaith Saesneg."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Mae fy ngwreiddiau yn ddwfn yn yr hen blwyf yma ac fel pob brodor arall, rwyf yn ymwybodol iawn o\u2019r rhan mae Pen-tyrch wedi i chwarae yn hanes yr ardal. Mae yna draddodiad bod pobl gecrus iawn yn byw yma \u2013 fel y gellir dychmygu oddi wrth hen ddywediadau fel \u2018Rhwng gw\u0302yr Pen-tyrch a\u2019i gilydd\u2019 a \u2018Bit rhyddoch chwi gwyr Pen-tyrch!\u2019 A beth am yr hen driban gynt a oedd yn son braidd yn ddiraddiol am drigolion Pen-tyrch?"}, {"text_idx": "#000060", "text": "Yn sicr, mae Pen-tyrch wedi ymladd yn gryf ac yn ddewr dros y canrifoedd i gadw\u2019i gymeriad arbennig. Yn o\u0302l yr Athro Griffith John Williams, \u2018Bu Pentyrch erioed yn enwog am ei Gymreigrwydd, am ei se\u0302l dros bopeth Cymreig . . . pan oedd yr ardaloedd cylchynol yn cael eu boddi gan for o Seisnigrwydd, parhaodd yr iaith yma yn hoyw ac yn dirf\u2019. Tua deng mlynedd ar hugain yn o\u0302l, buasai\u2019n deg dweud taw Cymraeg oedd iaith gyntaf yr hen frodorion i gyd, gydag amryw o\u2019r canol oed hefyd yn dal eu gafael ar y famiaith. Yn gynnar yn y chwedegau, roedd yr Athro \u2018G.J.\u2019 wedi fy annog i fynd allan gyda recordydd sain i siarad a\u0302 hen frodorion Pen-tyrch rhag i\u2019r dafodiaith ddiflannu am byth. Erbyn hyn, mae gennyf gasgliad amhrisiadwy o ddeuddeg awr o leisiau fy mro ar dap: lleisiau sy\u2019n dangos tinc yr hen Wenhwyseg (curiad calon yr hen Bentyrch) yn llawer gwell nag y gallwn i. Mae\u2019n bwysig cofio mai hon oedd y dafodiaith a siaredid gan ddegau o filoedd o Gymry hyd at hanner can mlynedd yn o\u0302l \u2013 y Wenhwyseg sy\u2019n perthyn i ddwyrain Morgannwg a Gwent: iaith Merthyr Tudful, y Rhondda, Aberda\u0302r, Maesteg, Pontypridd, Bargoed, a Rhymni; y Wenhwyseg a fu\u2019n famiaith i lawer o gewri\u2019r de: Dr Joseph Parry, Dr William Price, Dic Penderyn, Islwyn, Mabon ac yn y blaen."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mae i bob tafodiaith ei hynodion diddorol. Ym Mhen-tyrch, nid \u2018glo\u0308wr\u2019 sy\u2019n gweithio dan ddaear ond \u2018gloiwr\u2019; ac nid hawdd nac esmwyth yw ystyr y gair \u2018rhwydd\u2019 . . . dim ond \u2018cyflym\u2019 yw hwnnw. Dwedent: \u2018Dera \u2018ma\u2019n rhwydd bachan bech\u2019 . . a \u2018Duw, me fa\u2019n gallu retag yn rhwydd!\u2019 Nid Sioned yw Janet ond \u2018Shenad\u2019. Lle mae\u2019r gogleddwr yn dweud \u2018yndi mae o\u2019; mae\u2019r gorllewinwr yn rhoi \u2018Odi ma fe\u2019; ym Mhen-tyrch: \u2018Odi me fa!\u2019 Wedi\u2019r cyfan, pedair iaith wahanol sydd gennym yng Nghymru, sef \u2018Cymraeg\u2019 yn y Gogledd, \u2018Cwmrag\u2019 yng Ngheredigion, \u2018Cymrag\u2019 yng ngorllewin Morgannwg ac yn Nwyrain Morgannwg a Gwent, \u2018Cymreg\u2019 yw hi. Weithiau y dyddiau hyn, mae\u2019r dafodiaith yn destun gwatwar. Mae rhai\u2019n chwerthin wrth ei phen wrth glywed y llefariaid yn culhau a\u2019r cytseiniaid yn caledu; ond mae \u2018na burdeb hefyd. Wrth gwrs mae \u2018na debygrwydd (camarweiniol) rhwng rhai ffurfiau y Wenhwyseg a llefaru sir Drefaldwyn gyda \u2018cel\u2019, \u2018bech\u2019 a \u2018glen\u2019 . . . a chyffelybrwydd a Gwynedd gyda \u2018pocad\u2019, petha\u2019, \u2018ceffyla\u2019, \u2018bora\u2019, \u2018hanas\u2019 ac yn y blaen. Y gwir yw fod y cyfan yn cyfranu at gyfoeth ein hiaith."}, {"text_idx": "#000062", "text": "I mi wrth gwrs, mae\u2019r acenion lleol yn swnio\u2019n hollol naturiol. Wrth recordio llais Edmund Llewellyn (Emwnt Siedi, neu \u2018Shedi\u2019 oblegid taw Shadrach oedd enw ei dad-cu) gofynnais iddo a oedd e\u2019n cofio un Twmws William. \u2018Odw\u2019 oedd ei ateb. \u2018Wy\u2019n cofio fa \u2018net . . . roedd yn dw\u0302ad \u2018ma acha ceffyl acha dydd Sul o Bontclown. Roedd yn dicyn bech yn drwm o glwad. Fe brotiws a\u0302 Shenad, merch Ianto Nant yr Arian, cefnithar Shoni bachan Aron ac yn we\u0302r i William \u201ctred clwm\u201d.\u2019"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Ar y tapiau mae llawer o son am gymeriadau lliwgar, yn eu plith beirdd gwlad, cantorion, ymladdwyr, helwyr ac arwyr y cae rygbi. Doedd dim testun gwell na gorchestion ti\u0302m rygbi Pen-tyrch i droi sgwrs yn sgarmes, ond wrth gwrs, yn yr ardal hon, \u2018y dem\u2019 oedd hi ac nid \u2018y ti\u0302m\u2019 (tem o geffyla yw\u2019r tarddiad). Pan oedd y bechgyn lleol yn chwarae rhywle yng Nghaerdydd roeddynt yn cael eu hystyried yn estroniaid oherwydd eu hiaith a\u2019u hymarweddiad drygionus. \u2018The Welshies are down from the hills!\u2019 oedd y gri. Dim ond chwe milltir i ffwrdd ond roedd yn fyd gwahanol!"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Rhyw bymtheg cant o flynyddoedd yn o\u0302l, roedd Pen-tyrch fel pob cwr a chornel arall o Forgannwg yng nghanol deffroad crefyddol. Daeth Catwg, un o ffigurau mwyaf pwysig yr Eglwys Geltaidd gynnar i\u2019r ardal a sefydlodd \u2018gaethbentref\u2019 (a bond village) ger ffynnon yma. Fe\u2019i gelwir yn Ffynnon Gatwg hyd heddiw a Nant Gwladus (wedi ei henwi ar o\u0302l mam Catwg) yw\u2019r ffrwd sy\u2019n dal i redeg ohoni. Nid oedd pawb o lynwyr Catwg Sant yn y pentref yn haeddu cymaint o ganmol a\u2019r dyn da hwnnw. Bechgyn drwg oedd rhai ohonynt i ddweud y lleiaf! Er enghraifft, yn ystod teyrnasiad Elisabeth I, cafodd trosedd fradwrus ei chyflawni gan berchennog Gwaith Haearn Pentyrch. Bu Edmund Mathew yn gwerthu dryllau a phelau cyflegr i\u2019r Sbaenwyr am ugain mlynedd hyd iddo gael ei rwystro gan orchymyn y Cyfrin Gyngor yn y flwyddyn 1602. Nis gwn i a oedd gan Edmund gydymdeimlad ag achos Sbaen; mae\u2019n debygol taw menter fasnachol lwyr ydoedd."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Un o\u2019n cyn-drigolion gwir ganmoladwy oedd John Jones. Cafodd ei eni yn Llwyndaddu Pen-tyrch yn y flwyddyn 1645. Dangosodd addewid cynnar fel ysgolhaig a chafodd ei dderbyn gan Goleg yr Iesu, Rhydychen pan oedd yn ddwy ar bymtheg oed. Yn fuan fe ddaeth yn gymrawd o\u2019r coleg hwnnw. Wedi graddio\u2019n gyntaf yn y celfyddydau daeth wedyn yn ddoethor yn y gyfraith. Gweithiodd fel meddyg yn Windsor ac yn 1691 penodwyd ef yn Ganghellor Llandaf."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Yn 1683, cyhoeddodd draethawd yn Lladin ar glefydau trofannol, a thua 1700, yn o\u0302l Llyfr Plot (The Natural History of Oxfordshire), dyfeisiodd gloc a gai ei weithio gan awyr yn pasio trwy feginau lledr. Trist yw\u2019r ffaith bod athrylith John Jones wedi\u2019i esgeuluso\u2019n llwyr gan haneswyr gwyddoniaeth yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Yn fy nghyfnod i, un o\u2019r cymeriadau sy\u2019n sefyll maes yn fy nghof yw Tom Jenkins (Twm Crydd). Rhyw ddiwrnod, roeddwn yn trafod tarddiadau enwau\u2019r ffermydd lleol. Mae enwau Cymraeg yn ei phurdeb o\u2019n cwmpas hyd heddiw \u2013 wrth feddwl am \u2018Llwyn y Brain\u2019, \u2018Hendrescuthan\u2019, \u2018Coed Rhiw Ceiliog\u2019, \u2018Llwyn yr Eos\u2019 ac yn y blaen \u2013 mor swynol ag erioed a sawl un yn cynnwys enwau adar. Cofiaf Twm yn son am yr enw \u2018Llwyn y Brain\u2019 ac wrth wrando arno yn dweud ei stori, roeddwn yn ymwybodol o\u2019r elfennau sylfaenol chwedlonol yn ei chynhwysiad. Yn o\u0302l Twm, roedd bachgen yn gwarchod y llafur (hynny yw, yr yd) rhag yr adar. Roedd y crwt yn defnyddio dryll wedi ei lenwi a hoelion yn lle \u2018shots\u2019. Pan welodd y brain yn y coed, saethodd atynt. Fel roedd yr hoelion yn mynd trwy goesau\u2019r brain, roedd yr adar yn cael eu glynu\u2019n sownd ar y canghennau. Wrth i\u2019r adar hedfan i ffwrdd, tynnwyd y coed o\u2019u gwreiddiau. Glaniodd y llu gyda\u2019u llwyth enfawr mewn cae yn swydd Henffordd lle\u2019r oedd da (gwartheg) brown yn pori. Cafodd y da gymaint o sioc aeth eu hwynebau\u2019n wyn. Felly fe gre\u0308wyd brid newydd! (\u2018White faced Herefords!\u2019)"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Twm Crydd oedd yn torri gwallt \u2018mrawd a fi pob yn ail wythnos ac yn ddi-baid y bydde fe\u2019n tynnu\u2019n coesau yngly\u0302n a\u0302\u2019n tad-cu \u2018Dic Soar\u2019. Roedd Twm tua\u2019r un oedran a Dic ac roedd yn gwybod pob dim amdano. Yn o\u0302l Twm, pan yr oeddynt yn ifanc, fe syrthiodd Dic mewn cariad a merch o\u2019r enw Mary Israel a fu\u2019n byw ar y fferm Craig Gwilym \u2013 ond roedd llaw yr eneth fach honno wedi ei gado i fab y ficar. Felly byddai Twm yn canu tra oedd e\u2019n tocio\u2019n gwallt:"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Wrth gwrs, ar y tapiau, mae\u2019r lleisiau yn son am genedlaethau cynharach na fy ffrind Twm. Maen nhw\u2019n gyrru\u2019r gwranda\u0308wr yn syth i\u2019r gorffennol, at gyfnod lle\u2019r oedd llai o ffwdan a ffysg \u2013 pan oedd yr holl blwyf bron yn uniaith Cymraeg. Peth arall yr ydyn ni\u2019n codi o\u2019r tapiau yw hiwmor naturiol y trigolion. Fe gewch chi beth blas o hyn tra bod y siaradwyr yn cyfeirio at feirdd gwlad y pentref. Mae cywilydd arnom ni am fod cyn lleied o\u2019u gwaith nhw wedi goroesi. Gafodd ychydig iawn ohono ei sgrifennu lawr wrth gwrs. Roedd y traddodiad yn gryf gyda chystadlaethau yn cael eu cynnal yn gyson yn y tafarnau yn ystod misoedd y gaeaf. Hefyd, a allwch ddychmygu\u2019r golygfa yng Nghefn Bychan ar nosweithiau\u2019r haf pan oedd y beirdd yn ymgynnull o gwmpas yr hen ffwrwm: \u2018Y fainc farddol\u2019. \u2018Angladd y Mochyn\u2019 oedd y testun ar un achlysur a dyma waith Oli Pritchard am y digwyddiad hwnnw:"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Rwy\u2019n cofio Twm yn son am ddyn o\u2019r enw Jona a oedd yn byw yn \u2018Gwrt y Carna\u2019. Fe fu merch yn byw mewn ty\u0302 cyfagos ac roedd Jona yn caru shia hi er ei bod hi\u2019n dlawd ei hiechyd."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Cofiwch, dydw i ddim yn son am feirdd o safon yma. Rwy\u2019n deall hynny. Dim ond dynion (rhai ohonynt yn hollol anllythrennog) a oedd yn mwynhau dodi geiriau syml at eu gilydd. Un arall oedd Twm Rees o Shini Colas (hynny yw, St Nicholas). Roedd y Twm hyn yn cyrchu tafarn Y Rock yn y pentre \u2018ma o dro i dro. Yn gweithio ar hyd y ffermydd oedd e, o un fferm i\u2019r nall . . . a che\u0302l cwpl o syllta a off a fe i\u2019r dafarn nes bo hi\u2019n stop tap. Bysa fa\u2019n cysgu mewn sguboria \u2018ma a co. Ond rhyw nyswith yr oedd wedi ce\u0302l gormod yn y dafarn ac ar ei ffordd i ffindo rhywle i gysgu fe gwmpws a dorws ei goes. Ac fel hyn y canodd a\u2019:"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Cymeriad arall oedd Sio\u0302n y Mynydd. Un diwrnod, roedd yn ymddangos o flaen yr anadon ym Mhontypridd ar gyhuddiad o fod yn feddw ac yn gorwedd yn y gwter. Gofynnodd cadeirydd y fainc os oes rhywbeth ganddo i ddweud yn ei amddiffyniad."}, {"text_idx": "#000078", "text": "\u2018Wel,\u2019 medda Sio\u0302n . . . \u2018roedd y bai ar y ddau ddyn a oedd yn dal fi lawr!\u2019"}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u2018Dau ddyn?\u2019 gofynnodd y cadeirydd,\n\u2018Dau ddyn? . . . yn o\u0302l y plismon roet ti ar ben dy hunan! . . . beth sy . . . \u2018"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Wel, roedd dau ddyn yn dal fi lawr ta be dwedodd hen Sio\u0302n."}, {"text_idx": "#000081", "text": "\u2018Wel, pwy oedd y dau ddyn yma ta?\u2019"}, {"text_idx": "#000083", "text": "Dros y canrifoedd mae trigolion Pen-tyrch wedi ennill enw am fod yn ofergoelus. Roedd ganddynt gred ddofn yn y byd gornaturiol. Rwy\u2019n cofio fy hunan stori\u0308au yngly\u0302n a\u0302\u2019r Ceffyl Dwr, y Toeli, Jac y Lantarn, a\u2019r ysbrydion i gyd a oedd yn cyrchu corneli tywyll y plwyf. A beth am \u2018Y Ladi Wen\u2019. Mae pobl yn fyw heddiw ym Mhen-tyrch sy\u2019n barod i ddweud eu bod nhw wedi gweld y ddrychiolaeth \u2018na. Dywedir yr unig ffordd o osgoi y weledigaeth ddychrynllyd oedd i adrodd y pennill . . . pennill a safodd ar wefusau plant gwirioneddol ddiniwed fy nghenhedlaeth i:"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Roedd ein hewyrth yn rhybuddio pawb wastod gyda:"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Atgofion niwlog sydd gennyf o\u2019r addysg a gefais yn ysgol bentre Pentyrch. Teml i addoli arwyr Lloegr oedd hi yr adeg honno beth bynnag, lle dysgais am Robin Hood a Hereward the Wake, Drake a Nelson, Wellington a William Pitt. Fawr o ddim am hanes Cymru. Felly hoffwn gael fy ystyried yn un o fethiannau mwyaf llwyddiannus yr ysgol honno!"}, {"text_idx": "#000088", "text": "Ond mae\u2019n rhaid i mi gyfaddef fod gennyf atgofion melys hefyd."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Mae\u2019n dda gennyf weld y ffordd y mae\u2019r ysgolion lleol heddiw yn ennyn diddordeb y plant ym mywyd ac yn hanes eu hardal. Trueni fod cymaint a\u0302 oedd yn ddiddorol wedi diflannu yn ystod y gorffennol agos. Er fy mod yn perthyn i\u2019r genhedlaeth honno a welodd ddirywiad yr iaith, pleser mawr ydyw cofio\u2019r dylanwadau cynnar. Ni all dim fod yn fwy torcalonnus na gweld bro wedi colli ei thraddodiadau a phob cof am y pethau a fu. Llongyfarchiadau i aelodau Clwb y Dwrlyn Pen-tyrch am ei hymdrechion i adfywio\u2019r hen ddefod . . . y Fari Lwyd. Atgof sy\u2019n dod yn o\u0302l yn gryf yw fy ngolwg cyntaf o\u2019r ddau frawd Twm a Shoni Caerwal a\u2019u \u2018cyfeillion diniwad\u2019 yn cyrraedd gyda\u2019r Fari. Llais tenor Twm yn canu\u2019r hen don \u2013 mae\u2019n dal i rewi fy esgyrn hyd heddiw:"}, {"text_idx": "#000090", "text": "\u2018Mae gen i hen Fari \u2013 y lanha yn Gymru\nY lana yn Gymru nos Heno . . . \u2018"}, {"text_idx": "#000092", "text": "\u2018Does gen ti ddim Mari; hen fwlsyn sy gennyt ti . . . a stwffa\u2019n hen recsyn . . . \u2018 a.yb."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Un stori arall. Ym mis Rhagfyr 1951 roedd mast teledu y Wenfo yn cael ei adeiladu ar gyfer y trosglwyddiad cyntaf o deledu yng Nghymru a Gorllewin Lloegr oedd i fod yn dechrau yn y mis Ionawr canlynol. Roedd y mast yn hawdd i\u2019w weld oddi wrth Pentyrch ac yr on ni\u2019n gallu gweld y polyn yn tyfu dydd wrth ddydd. Roedd Twm Crydd ag Edmund Shedi yn eistedd ar y ffwrwm oedd yn gyferbyn a\u2019r Lewis Arms ac roeddynt yn edrych i lawr tuag at y Wenfo. Roeddynt wedi sylwi fod polyn arall, llai na hanner uchder yr un tal, wrth ei ochor. Dyma Twm yn gofyn i Edmund: \u2018Beth yw pwrpas y polyn byr \u2018na ta Edmwnt?\u2019"}, {"text_idx": "#000095", "text": "\u2018I raglenni plant weden i,\u2019 medda fa!"}]