[{"text_idx": "#000001", "text": "Mae\u2019r cysyniad o dir comin yn mynd yn o\u0302l ganrifoedd."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Cafodd \u201ccominwyr\u201d hawliau gan Arglwydd y Faenor i ymgymryd a\u0302 nifer o wahanol weithgareddau."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Roedd yr hawliau hyn yn amrywio o gomin i gomin, ond roeddent yn cynnwys casglu coed ta\u0302n, pysgota, pori anifeiliaid, torri mawn, casglu rhedyn ar gyfer gwasarn, a hawliau eraill oedd yn amrywio yn o\u0302l anghenion lleol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae gwahanol ddarnau o ddeddfwriaeth y llywodraeth wedi ffurfioli\u2019r traddodiadau hyn."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Pwy sy\u2019n berchen ar Dir Comin?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae pob tir comin yn eiddo i rywun. Gall perchnogion fod yn unigolion preifat, yn sefydliadau neu\u2019n gyrff cyhoeddus."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Trwy hyn, gall Cominwyr, a elwir weithiau\u2019n \u201cborwyr\u201d, bori\u2019u hanifeiliaid (defaid yn bennaf ond hefyd gwartheg, moch, ceffylau a hyd yn oed hwyaid) ar ddarn o dir a rennir \u2013 sef y comin \u2013 heb ffensys na ffiniau rhyngddynt."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019r \u201cHawliau Comin\u201d yn ymwneud yn bennaf ag eiddo a dyna pam y mae\u2019r rhan fwyaf o ffermydd a leolir ar bwys comin yn meddu ar yr hawliau hyn."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae nifer a math o\u2019r da byw a gaiff pob Cominwr eu pori wedi\u2019u nodi mewn Cofrestr Tir Comin, sy\u2019n dyrannu\u2019r uchafswm o wartheg, defaid, merlod neu dda byw eraill y gall pob Cominwr eu pori."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Dim ond Cominwyr Cofrestredig sydd a\u0302 hawliau pori, ni ddylai unrhyw un arall bori da byw ar dir comin."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae rhan fwyaf y defaid a welwch ar y comin yn fri\u0302d lleol o\u2019r enw Defaid Mynydd De Cymru, a weithiau fe\u2019u gelwir yn \u201cNelson\u201d neu\u2019n \u201cGlamorgan Welsh\u201d. Maent yn fri\u0302d gwydn sydd wedi addasu i amodau garw\u2019r bryniau a\u2019r tiroedd comin yn Ne Cymru."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Fe welwch lawer o Wartheg Duon Cymru yn pori\u2019r comin. Mae\u2019r bri\u0302d traddodiadol hwn o wartheg Cymreig yn un o\u2019r bridiau gwartheg hynaf yn y DU a dyma\u2019r unig fri\u0302d brodorol o Gymru."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae\u2019r Map hwn yn dangos yr holl dir cyffredin ledled Cymru:"}]