[{"text_idx": "#000000", "text": "Sylwadau ar Wyddoniaeth Heddiw (ac ambell bwnc arall). [diweddariad 15/8/2022]"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Yn o\u0302l y confensiwn cyffredinol nid yw firysau yn fyw. Gwneir y gosodiad hwn am nad oes modd iddynt atgynhyrchu\u2019u hunain heb gymorth cell sy\u2019n gydnabyddedig fyw. Gwell peidio ag oedi gormod gyda hyn, neu bydd rhyw ddarllenydd craff yn gofyn a ydy\u2019r go\u0302g yn fyw, felly ? A llu o gwestiynau tebyg \u2013 gan gynnwys \u201cbeth yw ystyr \u201cbyw\u201d ?\u201dGwell symud ymlaen. Efallai nad ydynt yn fyw, ond mae pob math o briodoleddau hynod o debyg i fywyd ganddynt. Daeth hyn yn fwy hysbys i\u2019r cyhoedd, ac i firolegwyr dros y misoedd diwethaf."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Un pennawd a ddaliodd fy sylw ddechrau mis Hydref, oedd bod ti\u0302m rhyngwladol o dan arweinyddiaeth Chase Nelson a Zachary Ardern wedi darganfod genyn newydd yn cuddio yng ngenom ein cyfaill SARS-CoV-2. Ers arbrofion Beadle a Tatum yn 1941, sylweddolwyd mai diben clasurol genyn yw creu un protein. O adnabod holl broteinau SARS-CoV-2 (gan gynnwys y protein \u201csbeic\u201d sydd wrth wraidd brechlynnau arbrofol consortia Pfizer a Phrifysgol Rhydychen), mae\u2019n hawdd canfod y genynnau. Gyda\u2019r holl sylw arno, fe dybiech y byddai adnabod holl enynnau y firws yn un o\u2019r pethau cyntaf i\u2019w gwneud. Wedi\u2019r cwbl nid oes llawer ohonynt ac ychydig iawn o le iddynt guddio. O\u2019u cymharu a\u0302 3 mil miliwm o unedau (basau) y genom dynol, tila iawn yw\u2019r 29,903 sydd gan y firws \u2013 wedi\u2019u dosbarthu rhwng rhyw bymtheg genyn. Pob genyn, ar gyfartaledd, a\u0302 dim ond ychydig mwy o fasau na\u2019r nifer o lythrennau rydych wedi\u2019u darllen hyd yma yn yr erthygl hon (tua 1500, gan gynnwys y bylchau)."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ond mae firysau yn \u201cchwarae\u201d gyda geiriau mewn modd a fyddai\u2019n creu eiddigedd yn y lluniwr pos croeseiriau gorau. Ystyr \u201cgair\u201d yn y cod genetig yw\u2019r tripledi o fasau sy\u2019n cynrychioli pob asid amino yn y protein a gynhyrchir \u2013 ynghyd a\u0302\u2019r atalnodi \u201cdechrau\u201d a \u201cgorffen\u201d. Mewn egwyddor byddai rhes o 1500 bas yn diffinio protein o 498 asid amino (500 heb y dechrau a\u2019r diwedd). O adnabod dim ond rhan o ddilyniant y protein, mae modd adnabod y genyn. Megis canfod brawddeg gyfan oddi wrth gymal yn unig ohoni drwy edrych am y brif lythyren a\u2019r atalnod llawn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ym myd geneteg \u201carferol\u201d, cyffredin yw chwilio am y tripledi \u201cdechrau\u201d ac yna darllen y dilyniant megis darllen llyfr. Fel yn llawysgrifau\u2019r canol oesoedd, does dim bylchau rhwng y geiriau. Ond gan mai tair llythyren sydd i bob gair, nid yw hyn yn broblem o gwbl. Parhau nes cyrraedd y tripled \u201cgorffen\u201d. Y symlrwydd hwn sydd wrth wraidd holl gampau peirianneg genynnau Oes Newydd geneteg."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ond at gampau\u2019r firysau. Oherwydd mai ychydig o le sydd mewn firws i\u2019w genynnau (boed o DNA neu, yn achos SARS-CoV-2, RNA) arweiniodd esblygiad at gynildeb eithafol. Beth am ddefnyddio dilyniant un protein ar gyfer un hollol wahanol drwy ddim ond symud ymlaen un bas ? Dau brotein am bris un ? N euh ydy noe dtr i ? Na, dydy hynny ddim yn gweithio. Neu ydy e\u2019 ? Beth am yr \u201cydy\u201d yng nghanol y carbwl ? Mae iddo ystyr Cymraeg. (Cliw \u2013 darllenwch y frawddeg heb fylchau.) A dyma\u2019r rhyfeddod. Ers y datrysiad cyntaf o ddilyniant DNA cyfan (y firws \u03a6X174) yn 1977, \u2018rydym yn gwybod bod genynnau nifer o firysau ag iddynt ystyr llwyr \u2013 ond hollol wahanol (sef protein arall) \u2013 wrth ddarllen yr un gyfres o fil a mwy o lythrennau, ond cychwyn eu darllen un llythyren yn hwyrach. Dyna fy mhos Nadolig i ddarllenwyr Barn \u2013 dod o hyd i frawddegau ystyrlon sy\u2019n gwneud hyn yn y Gymraeg ! (Debygwn i, y byddai\u2019r gynghanedd groes yn lle da i gychwyn chwilio.) Mewn ambell firws DNA, sydd a\u0302 dau ddilyniant yn cyd-ymdroelli, mae dwy ochr yr un \u201cfrawddeg\u201d yn ystyrlon. Mae hyn er gwaetha\u2019r ffaith bod hunaniaeth pob llythyren ynghlwm a\u0302\u2019i gymar. (C gyferbyn a phob G a A gyferbyn a phob T.)"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Genyn o\u2019r fath yma yw ORF3d, genyn \u201cnewydd\u201d SARS-CoV-2. (Mae gan \u03a6X174 dri, ac mae gan SARS-CoV-2 yn awr bump.) Pwysigrwydd darganfyddiadau o\u2019r fath yw\u2019r goleuni y maent yn eu taflu ar esblygiad, tarddiad ac epidemioleg y firws. Yn eu papur yn y cylchgrawn ar-lein, eLife, mae Nelson a\u2019r ti\u0302m yn dangos mai, o\u2019r 21 gwahanol fath a ddisgrifir dim ond yn RNA y firws a ddaw o Pangolin a ddadansoddwyd yn 2017 y gwelir yr un genyn. Ers amser bu amheuaeth bod yr anifail hynod hwn wedi bod yn bont rhyngom a tharddiad y firws mewn ystlumod."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mewn Sw\u0302 firysau, ymhlith yr \u201canifeiliaid bach\u201d y byddai\u2019r Coronafirysiau. Yn lloc yr \u201celiffantod\u201d y byddai math arall o firws \u2013 y Pandorafirws. Fe\u2019i darganfuwyd yn 2013, ac mae iddo enom ag iddo 2.5 miliwn bas (canwaith maint SARS-CoV-2) \u2013 y mwyaf o unryw firws. Dim ond yn 2003 y darganfuwyd y cyntaf o\u2019r mimifirysiau (o mimicking microbe) ac ar y cychwyn nid oedd yn hawdd eu gwahaniaethu o facteria. Maent yn dilyn rheol euraid \u2013 nid oes modd iddynt atgynhyrchu eu hunain heb ddefnyddio cell arall. Ond mewn nifer helaeth o ffyrdd eraill maent yn cwestiynu bodolaeth ffin pethau byw. Mae ganddynt nifer helaeth o enynnau \u2013 2,500 yn achos P. salinus. Pob un yn dibynnu ar gell byw arall i\u2019w cyfieithu i brotein."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ddiwedd Medi ymddangosodd papur ar wefan (cyn-cyhoeddi) bioR\u03c7iv, gan Bernard la Scola a\u2019i gydweithwyr, yn manylu ar weithgaredd nifer o\u2019r genynnau. Yn bennaf trwy ddarllen y DNA yn o\u0302l y dechneg a ddisgrifiwyd uchod, gan ddechrau o\u2019r tri bas \u201cdechrau\u201d, canfuwyd wyth o ensymau a gysylltir ag un o lwybrau metabolaidd pwysicaf bywyd \u2013 Cylch Krebs. Bu modd gosod genyn un ohonynt, dehydrogenas isositrat, mewn bacteriwm Escherischia coli, lle gwnaeth waith yr ensym cynhenid. Rhyfeddach fyth oedd bod modd dangos fod yr ensymau hyn yn creu potensial trydanol (a pH) ar draws pilen y firws a bod modd rheoli hyn trwy ddefnyddio un o\u2019r molecylau bach (Asetyl CoA) sy\u2019n ei rheoli yn ein celloedd ni. Mae hyn yn cyfateb i weithgaredd holl bwysig y mitocondria mewn celloedd anifeiliaid, planhigion a ffwng. Mae\u2019r darganfyddiadau hyn yn hollol annisgwyl ac yn profi ymhellach ein disgrifiad cyffyrddus o fywyd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ond y stori Nadoligaidd i mi yw un a ymddangosodd yn Animal Conservation fis Hydref. Mae Bronte van Helden a\u2019i chydweithwyr ym Mhrifysgol Gorllewin Awstralia, Albany, wedi bod yn astudio\u2019r Oposwm cynffon gylchog y Gorllewin. Cyn dyfodiad y dyn gwyn i\u2019r cyfandir, roedd y creaduriaid bolgodog hyn yn gyffredin ar draws de-orllewin Awstralia. Bellach mewn tri lleoliad cyfyng ger Albany yn unig y ceir hwy. Yn ddiweddar sylweddolwyd eu bod i\u2019w gweld yn gyffredin yng ngerddi\u2019r dref. Yma maent yn bwyta rhosynnod a\u2019u dail a ffrwythau o\u2019r coed. Y syndod i van Helden oedd eu bod yn ymgartrefu\u2019n barhaol yn y gerddi \u2013 wedi cefnu ar eu cynefin yng nghefn gwlad yn llwyr."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Pynciau: Genyn cudd, Pandorafirws, Oposwm"}]