[{"text_idx": "#000000", "text": "Mae gan y Parc Cenedlaethol gymeriad daearegol unigryw a gweladwy sy\u2019n rhan sylfaenol o\u2019i dirwedd ragorol a golygfeydd a ffurfiwyd ac a ail-siapiwyd gan brosesau cymhleth fel tectoneg platiau, rhewlifiannau, hindreuliad ac erydiad. Chwaraeodd Eryri ran bwysig yn natblygiad y gwyddorau daear, gyda llawer o ddaearegwyr nodedig yn ymweld i wneud gwaith maes. Mae\u2019n cynnwys cyfoeth o nodweddion daearegol a geomorffolegol sy\u2019n bwysig yn genedlaethol ac yn lleol, ac mae yn Eryri ystod eang o fathau o bridd sy\u2019n cael eu dylanwadu gan y ddaeareg sylfaenol a mathau o graig a hefyd yr arferion rheoli tir/ gweithgarwch."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Dros amser sylweddol, mae gweithredu dynol wedi effeithio mewn gwahanol ffyrdd ar adnoddau daearegol a phridd drwy weithgareddau megis chwarelydda; clirio coetiroedd brodorol ar gyfer amaethyddiaeth; draenio corsydd yr ucheldir; coedwigo masnachol ac erydiad o ganlyniad i weithgareddau hamdden a gorbori."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae LANDMAP yn arf er mwyn helpu gwneud penderfyniadau cynaliadwy a chynllunio adnoddau naturiol at amrywiaeth o lefelau, o leol i genedlaethol. Mae yna bump set ddata gofodol yn cael eu cynnwys yn hyn, sef:"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae\u2019r ddelwedd isod yn dangos canran o ardaloedd o fewn Parc Cenedlaethol Eryri sydd wedi derbyn gradd o uchel neu ragorol o fewn eu categoriau perthnasol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Safleoedd Geoamrywiaeth o Bwysigrwydd Rhanbarthol (RIGS)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd datblygu cronfa ddata GIS ar gyfer y prosiect yn fewnbwn sylweddol gan Gyfoeth Naturiol Cymru, lle y gwelwyd pob un o\u2019r 600 neu fwy o safleoedd a gofrestrwyd hyd yn hyn yn cael eu digideiddio gan Gyfoeth Naturiol Cymru. Ar hyn o bryd Cyfoeth Naturiol Cymru sy\u2019n cynnal y data GIS hwn."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Math arall o fwynau: Cerrig Adeiladu"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Math arall o fwynau: Agregau Eilaidd"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Priddoedd Mawn a Storio Carbon"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Dal a storio carbon yw lle mae carbon deuocsid atmosfferig yn cael ei dynnu allan drwy brosesau naturiol neu artiffisial a\u2019u storio. Mae priddoedd mawn yng Nghymru yn darparu storfa garbon sylweddol. Yr amcangyfrif presennol8 o faint y priddoedd mawn dwfn (\u22650.5m ddyfnder) yng Nghymru yw 90,995ha, tua 4% o gyfanswm arwynebedd y tir. Maent yn darparu\u2019r storfa ddaearol ecosystem fwyaf o garbon yng Nghymru, oddeutu 157mt."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Amcangyfrifir petaent yn cael eu dychwelyd i gyflwr bron yn naturiol, byddau eu potensial lliniaru newid yn yr hinsawdd yn 300,000 tunnell o garbon deuocsid bob blwyddyn. Mae hyn yn fras yn cyfateb i 5% o\u2019r holl allyriadau sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 thrafnidiaeth yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ceir tua 30% o gorsydd mawn Cymru o fewn ffiniau Parc Cenedlaethol Eryri. Er mwyn cael asesiad mwy cywir, mae Awdurdod y Parc Cenedlaethol wedi comisiynu mapio a gwerthuso mawn, cynefinoedd mawndir, gwasanaethau ecosystem cysylltiedig, a blaenoriaethau adfer yn Eryri. Bydd allbynnau\u2019r gwaith hwn yn cynnwys:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "rhestr sy\u2019n seiliedig ar GIS o ddyddodion mawn dwfn (>0.5m) yn ac o fewn byffer amrywiol ffin y Parc Cenedlaethol;\namcangyfrif o stociau carbon mewn mawn, yn seiliedig ar ddyfnder mawn a morffoleg mawndir i nodi safleoedd storio carbon a\u0302 blaenoriaeth o fewn ardal y prosiect;\nmap a gwerthusiad o orchudd cynefinoedd a chyflwr mawndiroedd o fewn ac ar gyrion y Parc Cenedlaethol ar lefel gymunedol planhigion fel NVC a/neu Rhan I. Gorchudd cynefin i gael eu grwpio i mewn i gyfres o ddosbarthiadau sy\u2019n adlewyrchu cyflwr y cynefin eang; cynhyrchu mapiau a thablau maint gorchudd cynefin, sy\u2019n dangos i ba raddau y ceir gorgyffyrddiad o\u2019r dosbarthiadau gorchudd cynefin cyffredinol hyn ar fawn;\nmap yn dangos nodweddion draenio (ffosydd) ar fawn dwfn yn ardal yr astudiaeth yn dilyn methodoleg a ddatblygwyd gan Arolwg Daearegol Prydain;\nmap o \u201cfannau problem\u201d o ran allyriadau a blaenoriaethau adfer drwy draws fapio ffactorau allyriadau i gategori\u0308au gorchudd cynefin diffiniedig i roi allbynnau wedi\u2019u mapio o allyriadau yn o\u0302l dosbarthiadau y cytunwyd arnynt ymlaen llaw;\nnodi cyfleoedd allweddol lle gellid ffocysu gwaith adfer i leihau allyriadau. Bydd hyn yn golygu casglu tystiolaeth yn ymwneud a\u0302 chymeriad a chyflwr cynefin, topograffi (llethr yn bennaf) ac agosrwydd at afonydd a llynnoedd i nodi safleoedd blaenoriaeth ar gyfer adfer. Mae trydydd haen GIS i gael ei datblygu sy\u2019n adlewyrchu \u2018brys adfer\u2019 yn seiliedig ar ba mor agored yw\u2019r safleoedd tir mawn i niwed pellach ac i golli carbon (e.e. safleoedd sydd wedi\u2019u herydu\u2019n ddifrifol);"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Bydd canlyniadau\u2019r gwaith hwn, gyda rhai ohonynt yn cael eu hymgorffori yn y ddogfen hon pan ddo\u0302nt ar gael, yn galluogi\u2019r Awdurdod i ddatblygu strategaeth mawndir i helpu llywio gwaith adfer yn y dyfodol fel elfen o reoli tir yn gynaliadwy ac i helpu i feintioli rhai o\u2019r prif fuddiannau gwasanaeth ecosystem sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 gwaith adfer. Mae\u2019r map isod yn dangos hyd a lled y priddoedd mawn yn Eryri."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae\u2019r map uchod yn arddangos ardaloedd mawndir o fewn Parc Cenedlaethol Eryri (amlinelliad gwyrdd). Mae\u2019r ardaloedd a arddangoswyd yn biws yn dangos yr ardaloedd mawndir."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Cyfanswm stoc carbon ym mhriddoedd man a priddoedd di-fawn o fewn Parc Cenedlaethol Eryri."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Cyfartaledd stoc mawn (t/ha): 666\nCyfartaledd C di-fawn (t/ha): 83"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Hyd a lled y Gorchudd Coetiroedd"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Cymru yw un o\u2019r gwledydd lleiaf coediog yn Ewrop gydag amcangyfrif o ardal goetir o 303,500ha ar 31 Mawrth 2010. Mae hyn yn 14.3% o gyfanswm arwynebedd y tir o\u2019i gymharu a\u0302 chyfartaledd yr UE o 37% y cant. Cyfoeth Naturiol Cymru, ar ran Llywodraeth Cymru, sy\u2019n rheoli 37% o\u2019r coetir yng Nghymru, sy\u2019n cyfateb i 114,000 hectar. Mae 190,000 ha pellach mewn perchnogaeth breifat."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae\u2019r pren o goetiroedd conwydd Cymru yn cael ei ddefnyddio yn bennaf mewn adeiladu, ffensio a phecynnu."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Mae\u2019r gorchudd coetir ym Mharc Cenedlaethol Eryri tua 18%, sy\u2019n cyfateb i tua 38,000ha (12.5% o orchudd coetir Cymru). Er y byddai ardaloedd helaeth o Eryri unwaith wedi bod yn goedwigoedd o goed llydanddail brodorol, mae gweithrediadau dynol wedi gostwng hyn dros sawl mileniwm, fel mai dim ond tua 5% o orchudd coetir y Parc Cenedlaethol sydd bellach yn goetiroedd brodorol, yn cyfateb i (11,000ha)."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mae\u2019r Rhestr o Goetiroedd Hynafol (AWI) yn nodi coetiroedd a fu a\u0302 gorchudd coetir di- dor ers rhai canrifoedd. Dengys astudiaethau fod y coetiroedd hyn fel arfer yn fwy bioamrywiol ac o werth cadwraeth natur uwch na\u2019r rhai a ddatblygwyd yn ddiweddar neu\u2019r rhai lle bu gorchudd coetir ar y safle yn ysbeidiol. Gall y coetiroedd hyn hefyd fod yn bwysig yn ddiwylliannol. Mae\u2019r rhestr newydd sydd wedi\u2019i diweddaru (AWI 2011) yn dangos bod yna tua 95,000ha o goetiroedd hynafol yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Coetir hynafol a safle o gategori anhsybys"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Amcangyfrifir bod dal a storio carbon ar hyn o bryd gan goed yng Nghymru yn dod i tua 1.42 Mt yn flynyddol (tua.3.8% o gyfanswm yr allyriadau carbon deuocsid) ac mae\u2019r Cod Carbon Coetiroedd yn helpu i wella hyn. Mae statws Cymru fel suddfan net ar gyfer carbon yn ganlyniad i ddigwyddiadau isel o newid defnydd tir ac adnodd coedwig gymharol ifanc."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Data o McKay et al, (2003) a gyfrifwyd gan dybio fod 50% o\u2019r biomas yn C; yn eithrio gwreiddiau ma\u0302n a deiliant llydanddail (collddail tybiedig); yn eithrio coedwigoedd sydd mewn eiddo preifat <2ha."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Crynodeb o stociau carbon (MtCO2) mewn biomas coed sy\u2019n sefyll mewn coetiroedd ym Mhrydain Fawr a Chymru."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Ni chyhoeddwyd ffigyrau ar waha\u0302n ar gyfer y stoc carbon mewn coed yn y Parc Cenedlaethol; fodd bynnag, fel man cychwyn, gellir gwneud brasamcan yn seiliedig ar ddau gyfrifiad, yn gyntaf y dosraniad (12.5%) o gyfanswm Cymru o 72 MtCO2 i Eryri ac yna cymhwyso\u2019r ffigyrau amcangyfrifiedig o 300 a 500 tCO2ha-1 yn y drefn honno ar gyfer lleiniau sbriws Sitka a derw i\u2019r c27,000 ha o blanhigfeydd sbriws Sitka a c11,000 o goetiroedd derw yn y Parc Cenedlaethol.10"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Byddai stociau carbon amcangyfrifiedig ym miomas coetiroedd Eryri o fewn yr ystod 9 \u2013 13.6 MtCO2"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Amcangyfrif o gydrannau a chyfrannau stociau mewn coedwig Coedwigaeth Cymru (MtCO2)"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Dengys y diagram bod priddoedd, yn enwedig y gleiau mawnog lle plannwyd y rhan fwyaf o goedwigoedd Eryri, yn cyfrif am y mwyafrif helaeth o stociau carbon mewn coetiroedd."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Byddai hyn yn cyfateb i tua 25.13 MtCO2 mewn priddoedd coetir yn Eryri."}, {"text_idx": "#000042", "text": "9 Nid yw ffynonellau gwybodaeth yn nodi p\u2019un a yw coed llydanddail yn frodorol i safle penodol, felly gwnaed rhagdybiaeth eu bod yn frodorol. Mae\u2019r ymadrodd \u2018adfer coetir hynafol\u2019 yn disgrifio coetir sy\u2019n ymddangos, gyda\u2019r defnydd o dechnegau synhwyro o bell, fel eu bod wedi dychwelyd i gyflwr mwy naturiol. Nid yw\u2019r dynodiad rhestr eiddo yn golygu bod y coetir wedi cael ei adfer yn llawn, na\u2019i fod mewn cyflwr ecolegol da. Efallai\u2019n wir y bydd angen gwaith adfer gweithredol i atgyfnerthu\u2019r gwelliannau o ran cyflwr."}, {"text_idx": "#000043", "text": "10 Mae\u2019r ffigyrau yn deillio o \u201cUnderstanding the carbon and greenhouse gas balance of forests in Britain.\u201d Comisiwn Coedwigaeth 2012."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae\u2019r hinsawdd arforol tymherus llaith yn bennaf wedi\u2019i gyfuno a\u0302 thopograffi Cymru yn golygu bod amaethyddiaeth yn canolbwyntio\u2019n bennaf ar fagu da byw ar gyfer cig a chynhyrchu llaeth. Mae\u2019r gyfran fwyaf yn ymwneud a\u0302 chynhyrchu cig coch (defaid, gwartheg, moch), tua 43% o gyfanswm Allbwn Amaethyddol Cymru. Mae tyfu cnydau a\u0302r neu arddwriaethol a magu dofednod neu foch yn sectorau llai."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae ffermydd defaid neu wartheg yr ucheldir yn cynnwys 31% o\u2019r cyfanswm, gyda 4% yn llaeth. Ar hyn o bryd, mae tua 9.7m o ddefaid yng Nghymru (tua chwarter cyfanswm defaid y DU) ac oddeutu 1.1 miliwn o wartheg."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Mae\u2019r dynodiad Ardaloedd Llai Ffafriol (ALFf) yn cwmpasu 76% o arwynebedd tir amaethyddol yng Nghymru. Diffinnir yr ardaloedd hyn fel tir lle y cyfyngir ar gynhyrchiant amaethyddol oherwydd cyfyngiadau topograffig a hinsoddol megis llethrau serth, priddoedd gwael a llawer o law. Dangosodd Ystadegau Amaethyddol Cymru 2012-2013 fod 63,366 ha o goetir (20% o holl goetiroedd Cymru) ar ddaliadau amaethyddol yn 2013, a leolir yn bennaf yn yr Ardaloedd Llai Ffafriol."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mae\u2019r Awdurdod yn cydnabod pwysigrwydd amaethyddiaeth i Eryri trwy gael staff ymroddedig i weithio ochr yn ochr a\u0302 ffermwyr i gyflenwi Pwrpasau\u2019r Parc Cenedlaethol. Mewn blynyddoedd diweddar, bu\u2019r Adran Amaethyddiaeth yn allweddol wrth dynnu i lawr arian Ewropeaidd er mwyn galluogi ffermwyr i ymgymryd a\u0302 nifer o brosiectau rheoli tir."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Yn ychwanegol at gyflwyno grantiau i reoli tir, mae\u2019r adran hefyd yn darparu cyngor polisi/cymorth technegol ac yn penderfynu ar geisiadau (cynllunio) caniataol datblygiadol am amaethyddiaeth yn y Parc Cenedlaethol."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae\u2019r system Dosbarthiad Tir Amaethyddol yn darparu mecanwaith ar gyfer asesu ansawdd tir amaethyddol i wneud penderfyniadau gwybodus yngly\u0302n a\u0302\u2019i ddefnydd yn y dyfodol. Mae\u2019r dosbarthiad yn seiliedig ar y cyfyngiadau tir ffisegol tymor hir i ddiben defnydd amaethyddol. Ffactorau sy\u2019n effeithio ar y radd yw: nodweddion hinsawdd, safle a phridd a\u2019r rhyngweithiadau pwysig rhyngddynt. Yn Ffigwr 6 gweler fap sy\u2019n dangos y dosbarthiadau tir o fewn y Parc Cenedlaethol. Mae\u2019r tir wedi\u2019i raddio\u2019n 3 (da/ cymedrol) ac is."}]