[{"text_idx": "#000001", "text": "Mae\u2019r nodyn hwn yn ail drafod pwnc a gafodd sylw ar y wefan rai misoedd yn o\u0302l o dan bennawd trefgor Cororion a\u2019r Wern Fawr. Y mae a wnelo a\u0302 threfn weinyddol a llywodraethol Cymru, a Gwynedd yn benodol, o dan y tywysogion Llywelyn Fawr (1173-1240), Dafydd ap Llywelyn (bu farw 1246) a Llywelyn ein Llyw Olaf (bu farw 1282) yn y drydedd ganrif ar ddeg. Abergwyngregyn, neu Abergarthcelyn fel y gelwid ef bryd hynny, oedd safle maerdref bwysicaf cwmwd Arllechwedd Uchaf a lleoliad Llys y Tywysogion am agos i 60 mlynedd hyd oni diddymwyd grym Gwynedd gan goncwest y Brenin Seisnig Edward y cyntaf yn 1284. Gan fod Aber yn rhannu arfordir y Fenai a\u0302 phlwyf Llanllechid mae dylanwad trefn weinyddol y llys i\u2019w ganfod yn y rhan hon o\u2019r ardal estynedig hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Trefn ffiwdal oedd yr un a weinyddwyd gan y Tywysogion yng Ngwynedd, megis a fodolai, fwy neu lai, yng ngweddill cyfandir Ewrop yn ystod yr un cyfnod. Y Tywysog oedd y teyrn a llywodraethai ei deyrnas yng ngogledd Cymru drwy gyfrwng nifer o is raniadau gweinyddol. Rhennid y cantref, fel y brif uned, yn nifer o gymydau, a\u2019r cymydau hyn wedyn wedi eu his-drefnu yn drefgorau. Y cwmwd oedd yr uned lywodraethol bwysicaf gyda gweinyddwyr y tywysog yn ymweld a\u0302 hwy yn fisol er mwyn casglu\u2019r rhent a threfnu\u2019r gwasanaethau a oedd yn ddyledus i\u2019r Tywysog. Ar farwolaeth Llywelyn ap Gruffydd yn 1284 awdurdododd Edward gynnal ystent i gofnodi holl feddiannau\u2019r Tywysog drwy ei diriogaeth, ond ysywaeth ni oroesodd y ddogfen hon. Yn 1352 trefnwyd ail ystent a adnabyddir fel y Record of Caernarvon, dogfen mewn Lladin yn cofnodi holl gymydau a threfgorau\u2019r dalaith ac sy\u2019n ddrych i ddeall cymhlethdodau tirfeddiant y cyfnod yn ogystal a\u0302\u2019r newidiadau sylfaenol a orfodwyd ar y deyrnas gan y goncwest. Perthynai dwy elfen i ddaliadaeth y tir \u2013 y tir rhydd a oedd ym meddiant y tylwyth, a\u2019r tir taeog a oedd yng ngofal y gwy\u0302r caeth. Yn y tir rhydd, rhwymau perthynas hyd at y bedwaredd genhedlaeth a oedd yn sicrhau\u2019r tir yn yr hyn a elwid yn wely neu\u2019n afael. Dan y drefn Gymreig, ar farwolaeth sylfaenydd y gwely rhennid y tir rhwng y brodyr, y cefndryd ac yn olaf y cyfyrdyr, ond ar gyrraedd y bedwaredd genhedlaeth byddai\u2019r tir yn perthyn i\u2019r deiliad olaf fel y gallasai ef ail gychwyn y broses o rannu ei etifeddiaeth. Disgwylid i ddeiliaid y gwely rhydd gyfrannu at ofynion milwrol y tywysog a bod yn bresennol hefyd yn y llys bob tair wythnos ac yn yr uchel lys pan fo\u2019r gofyn. Yn ychwanegol yr oedd deiliaid y gwely i dalu rhent isel am yr etifeddiaeth yn ogystal a\u0302 chyfrannu at rai taliadau ychwanegol. Yn y tir caeth yr oedd y taeog ynghlwm a\u0302\u2019r tir ac yn gyfrifol am dalu dyledion trymach mewn rhent a gwasanaethau i\u2019r tywysog. Yr oedd gan y tywysog hefyd ei diriogaeth ei hun yn arbennig yn y Faerdref, ond hefyd ym mhob cwmwd, a chyfrifoldeb y taeog fyddai i drin y tir hwn a chyfrannu o\u2019i chynnyrch mewn anifail a chnwd at fuddiant y tywysog. Yn ychwanegol perthynai hafodydd i\u2019r tywysog ar lethrau\u2019r ucheldir ble byddai ei wartheg yn pori yn yr haf."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Pwysigrwydd y gwely fel uned tir oedd fod iddo sail gyfreithiol yn ogystal a\u0302 bod yn nodwedd ddaearyddol ar lawr gwlad, wele \u2013 hwn yw\u2019r tir a berthyn i mi am gwehelyth ond mae hefyd yn sylfaen i\u2019n cynhaliaeth! Yn o\u0302l gorchmynion cyfraith Hywel Dda, a gofnodwyd ddwy ganrif yn gynharach na chyfnod y Tywysogion, yr oedd mesuriadau rheolaidd i gynnwys y rhaniadau tir \u2013 pedair erw mewn tyddyn; 16 erw mewn gafael, ac yn y blaen, hyd y drefgor oedd a\u0302 256 erw. Cyfyd problemau anodd wrth geisio trosglwyddo\u2019r mesuriadau materol hyn yn ddarnau o dir gyda ffiniau cydnabyddedig i\u2019w diffinio. Ar lawr gwlad cynrychiolid y gwely gan gyfres o renciau hir, cyfochrog a gweladwy, ond ymysg y rhain byddai unedau\u2019r tylwyth ar wasgar yn hytrach na bod ar ffurf un bloc cryno."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Fel y gellid disgwyl mae tiroedd cysylltiol y llys yn perthyn yn bennaf i ddyffryn ac ucheldir Aber. Yno y ceir llu o enwau sy\u2019n dynodi pwysigrwydd y sefydliad \u2013 Henfaes, sef y maes gwreiddiol, Ty\u2019n y Mw\u0302d sef safle castell mwnt a beili Normanaidd o\u2019r unfed ganrif ar ddeg, ac yn ei gysgod safle neuadd y Llys a ddarganfuwyd mewn archwiliadau archeolegol diweddar. Yno roedd hefyd Llwyn Ednyfed Fychan, ac Ednyfed oedd disdain Llywelyn ap Iorwerth; Llys Sgolaig, sef cartref y clerc yng ngweinyddiaeth y gyfundrefn; Llys Madog, ac ef oedd ysgrifennydd Llywelyn ap Gruffydd; Pentre Du, sef pen eithaf yr uned amaethyddol a chartref y taeogion. Yna yn yr ucheldir roedd yr hafodydd \u2013 Hafod Meuryn, Hafod Nant Rhaeadr a Hafod y Gelyn, yr olaf oedd bwthyn hela\u2019r tywysogion, ac uwchlaw ar y bryniau y ffriddoedd pori yn Nant Mawan (Anafon), Nanhysglain a\u2019r Cras. Ond yn ogystal perthynai tiroedd y Llys i arfordir y gorllewin o Aber fel mae enwau megis Ty\u2019n yr Hendref, Tai\u2019r Meibion a\u2019r Wig yn eu cyfleu, ac yno hefyd ceir cyfeiriadau fel Nant Heilyn, a Heilyn ap Cynfrig oedd un o lys genhadon Llywelyn ap Iorwerth; a Chae Gwilym Ddu, sef y barwn William de Breos a ddienyddiwyd gan Lywelyn ap Iorwerth yn 1230. Ac yn y caeau o gylch Tai\u2019r Meibion gwelir rhith y gyfundrefn amaethyddol yn y rhenciau isel sy\u2019n brigo\u2019n donnau ansylweddol eu maint drwy wyneb y borfa bresennol a hefyd yn y llwyfannau sefydlog unionsyth sydd yn nodweddion amlwg yn nhirlun y bryn uwchlaw Tai\u2019r Meibion."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Er tryloywder tystiolaeth y Record of Caernarvon am berchnogaeth y tir, y rhenti dyledus a\u2019r gwasanaethau a oedd i\u2019w cyflawni i\u2019r oruchwyliaeth, eto erys y broblem ddaearyddol o sefydlu ffiniau i\u2019r trefgorddau. Mewn astudiaeth ddiweddar o gwmwd Nantconwy, un o\u2019r pedwar cwmwd yng nghantref Arllechwedd , a oedd yn cynnwys trefgorddau caeth Trefriw a Dolwyddelan, trefgorau rhydd Cwmllanerch a Betws a threfgorddau cymysg Penmachno a Gwedir (Gwydir), dim ond mewn tri achos yn unig y gellir canfod sail i ffiniau\u2019r gwahanol unedau hyn o fewn y cwmwd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Eto mae un ddogfen bwysig ymhlith papurau Stad y Penrhyn sydd efallai yn cyflwyno tystiolaeth pur wahanol am ffiniau\u2019r unedau o fewn trefgor Cororion mewn un rhan o Ddyffryn Ogwen. Mae\u2019r ddogfen ar ffurf map ac mae\u2019n werth cofnodi\u2019r teitl yn llawn cyn ceisio ei ddadansoddi. ... the ville of Creuwyrion , now Llandegai parish in the hundred of Uchaph ... showing the probable positions of the different Gavels mentioned in the extent of Edw(ard). Mae cryn ddadlau ynghylch dilysrwydd y map hwn a beth yn union oedd y bwriad o\u2019i greu yn y lle cyntaf. Mae\u2019r map yn dyddio i gyfnod Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn, ac mae\u2019n bur debyg yn gopi ar raddfa llawer llai ei faint a\u2019i gynnwys o un o fapiau George Leigh sy\u2019n rhan o Arolwg y Penrhyn yn 1768. Ynddo nodir safle y porthladd yn Aber Cegin, baddondy gwraig Richard ar y traeth gerllaw\u2019r Penrhyn a bras leoliad y chwarel ym Mraich y Cafn, manylion sydd yn dyddio\u2019r map yn derfynol i ddegawd olaf y ddeunawfed ganrif. Mae tiriogaeth y map yn ymestyn o lan y Fenai i Gapel Curig yn y de, sef holl ymestyniad plwyf Llandyga\u0301i fel y nodwyd yn y teitl. Mae terfyn y de felly yn ffinio a\u0302 threfgor Gwedir yng nghwmwd Nantconwy yng nghapel Curig. Defnyddiwyd y map hefyd fel sail i gynnwys ychwanegiadau diweddarach megis yn ardal Tregarth, Mynydd Llandygai ac ardal chwarel Cae Braich y Cafn sy\u2019n nodi llociau amga\u0301u yn dyddio yn bennaf rhwng 1718 a 1850 yn o\u0302l nodiadau ymyl ddalen y map. Serch hynny sylwer fod lloc Bodfeurig wedi ei gofnodi mewn dogfen rent o gyfnod y Frenhines Elizabeth yn yr unfed ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Beth sydd a wnelo hyn a\u0302 threfgor Creuwyrion? Awgrymir y defnyddiwyd map o gyfnod diweddarach i gofnodi trefn, lleoliad daearyddol a pherchnogaeth y 9 gafael a berthynai i\u2019r drefgor yn Cororion fel y\u2019u rhestrwyd yn ystent 1352. Nodir yn nheitl y map mai lleoliad tebygol sydd i\u2019r gafaelion, ond ystyrir bod eu dilyniant o Afon Menai i Gapel Curig yn un cywir a bod y ffiniau rhyngddynt, er efallai yn rhai cyffredinol, eto yn dderbyniol yn ddaearyddol. O edrych yn fanwl ar y map canfyddir fod sawl llawysgrifen wedi cyfrannu i\u2019w ffurf derfynol, ond mae\u2019r ysgrifen sy\u2019n nodi enwau\u2019r unedau yn amlwg gyson drwyddo, fel yn wir y llawysgrifen lai ei maint sy\u2019n cofnodi nodweddion manwl rhai o\u2019r gafaelion. Cynnwys y rhestr hon enwau sy\u2019n cyfateb i ffermydd yn y gymuned heddiw \u2013 er enghraifft Cefn y Coed yng ngafael 2, Coed Howel yng ngafael 3 a Moelyci yng ngafael 5 \u2013 ac onid tybed fod y manylion hyn yn nodi arwyddoca\u0302d arbennig i\u2019r gafaelion unigol? Serch hynny o fewn tiriogaeth Gafel Arthergon y llyn yn unig a gofnodir yng Nghororion ac yno enw Perthi Corniog sy\u2019n dwyn y sylw pennaf. Pam hynny tybed, a pha mor gywir yw ffiniau\u2019r gafaelion a ddangosir? Pe defnyddid yr ystadegau maint yn o\u0302l cyfraith Hywel, yna mae\u2019n amlwg mai ffiniau cyffredinol iawn a ganfyddir ar y map. O ganlyniad mae pob gafael a ddynodir yn llawer mwy nag 16 acer a chan hynny mae cyfanswm holl erwau\u2019r trefgorau yn fwy na 256 erw."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Os cywir y dadansoddiad uchod yna mae\u2019n rhaid bod unigolyn anhysbys, neu aelodau o gorff cynharach, wedi cyfleu rhywfaint o dystiolaeth o Ladin y Record of Caernarvon i fap y Penrhyn erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn niffyg gwybodaeth byddai\u2019n ddiwerth pendroni ymhellach ynghylch y ffynhonnell debygol ond cyfyd un cwestiwn arall sydd yn werth ei ystyried \u2013 beth oedd y rheswm dros fodolaeth y map? Bernir mai Benjamin Wyatt, prif asiant a strategydd cyfrwys Richard Pennant, oedd awdur y map, a\u2019i ddefnydd tebygol fyddai i gadarnhau hawl difwlch ei feistr ers y bedwaredd ganrif ar ddeg i diriogaeth cyfran helaeth o Ddyffryn Ogwen fel yr ymgorfforir ef heddiw ym mhlwyf presennol Llandyga\u0301i. Y ddogfen hon oedd i gadarnhau hawl y Penrhyn i diroedd y byddai\u2019r Goron hefyd yn ei hawlio, a\u2019r trysor, wrth gwrs, oedd gwirio meddiant Richard Pennant o chwarel Cae Braich y Cafn. Beth feddyliai\u2019r Tywysogion tybed am y fath ffugio?"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae dyddiau bodolaeth y Clwb uchod yn perthyn i gyfnod amhenodol yn ystod chwarter olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, os nad cynt, a byddai\u2019n rhesymol ceisio ei osod yng nghyd-destun yr hyn a ddigwyddai ym Methesda yn ystod y cyfnod cythryblus hwn yn hanes yr ardal. Yn 1886 derbyniodd George Sholto yr olyniaeth i stad y Penrhyn ar farwolaeth ei dad. Ei gam cyntaf oedd diddymu cytundeb Pennant Lloyd, y cytundeb bregus a sefydlodd gymod yn 1874 rhwng y gweithlu a\u2019r perchennog yn Chwarel y Penrhyn. Arweiniodd y cam byrbwyll hwn at ymraniad diwydiannol ar raddfa eithriadol flinderus a gyrhaeddodd ei benllanw mewn streic yn 1896/97 ac yn derfynol yn y streic fawr yn 1900/03."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ar gychwyn y cyfnod hwn yn 1882 sefydlwyd y The Bethesda Temperance Cafe mewn adeilad pwrpasol a adeiladwyd yn rhan o Deras Penrhyn fel rhan o ddatblygiad gan stad y Penrhyn i adnewyddu porth y gogledd o\u2019r pentref. Yr oedd amcanion sefydlu y Cafe yn berffaith eglur, ei brif fwriad oedd creu canolfan ddirwestol a fyddai\u2019n denu holl weithwyr yr ardal o\u2019r tafarnau, yn hen ac yn ieuanc, gan gynnig iddynt adloniant a chyfleoedd i fraenaru\u2019r meddwl. I wireddu\u2019r ddelfryd adeiladwyd canolfan ac ynddi fyrddau chwarae billiards, darllenfa papurau newydd a neuadd amlochrog ei defnydd ar gyfer cynnal cyngherddau a darlithoedd. Ariannwyd y fenter mewn buddsoddiadau o \u00a31 y pen gan 3000 o gefnogwyr ac yn ebrwydd talwyd cost yr adeilad a\u2019i gynnwys, sef oddeutu \u00a32800."}, {"text_idx": "#000014", "text": "A\u0302 Bethesda ar fin suddo i enbydrwydd y streic fawr mae\u2019n ddiddorol sylwi pwy arall a enwyd ymysg pwysigion yr ardal a fynychodd y \u2018grand entertainment\u2019 yn 1889. Yn eu mysg yr oedd Doctor y chwarel a\u2019i ferch; cyfreithiwr; swyddog o swyddfa\u2019r chwarel; preswyliwr ty\u0302 bonedd Ogwen Banc; tafarnwr y Royal Stag; deiliad tyddynnod yr Ynys a Hirdir ym Mynydd Llandyga\u0301i; a nifer o ardalwyr Bethesda, gyda\u2019r mwyafrif yn byw mewn rhannau o\u2019r pentref a berchenogid gan stad y Penrhyn. Yr oedd llawer mwy yn bresennol yn o\u0302l adroddiad y North Wales Chronicle ond cynhwyswyd hwy yn unig o dan bennawd yr etc\u2019s."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Nid camsyniad yw dychmygu fod cynnwys y \u2018grand entertainment\u2019 ychydig yn llai uchelgeisiol ei nod na delfrydau gwreiddiol cwmni dirwestol y Cafe. Yn y cyngerdd cafwyd cymysgedd o eitemau gan unawdwyr, rhai yn canu caneuon Cymreig megis, \u2019Yr eneth dlawd amddifad\u2019, \u2018Merch y melinydd\u2019 ac \u2018Ar y don\u2019, ac eraill yn perfformio amrywiaeth o ganeuon, Saesneg, rhai yn ddifri a rhai yn ddigri, gan gynnwys \u2018Clara Nolan\u2019s ball\u2019, \u2018The Young man who lived on a common\u2019 a \u2018Rootity Toot, she plays the flute\u2019 a\u2019r cantorion hyn wedi eu gwisgo\u2019n addas i gyfleu rhialtwch y caneuon. Cafwyd hefyd ddatganiadau mwy syber ar y piano gan un ac ar y ffidil gan un arall, ac yn yr egwyl o ugain munud rhwng rhan gyntaf y cyngerdd a\u2019r ail gwrandawyd ar Mr Thomas Parry, gw\u0302r o Ddolwyddelan ac arweinydd y noson, yn traddodi \u2018 a stirring political speech\u2019. Ysywaeth, ni chofnodwyd ei chynnwys gan golofnydd y North Wales Chronicle. Eitem gychwynnol y cyngerdd oedd, yng ngeiriau\u2019r colofnydd unwaith eto \u2013 \u2018song and chorus \u2018 Land of my fathers\u2019\u2019, ac i goroni\u2019r noson \u2018The National Anthem\u2019 terminated a most successful entertainment\u2019."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ond ymhlith tincial y llestri gweigion yr oedd cyfnod bradwrus y streic fawr ar gychwyn a buan y trodd y Conservative Club yn gyrchfan i hybu\u2019r rhai a fynnai weithio drwy gydol yr anghydfod. Yno yr arhosai\u2019r niferoedd ychwanegol o heddweision a ddanfonid i\u2019r pentref o dro i dro i gadw\u2019r heddwch, ac yno hefyd y preswyliai Percival Jones, un o\u2019r dychweledigion cyntaf i dorri\u2019r streic, llofnodwr cyson i gyhoeddiadau pleidiol yr awdurdodau, a gw\u0302r y cyfeirid ato\u2019n ddirmygus yn y Wasg Gymraeg fel \u2018biliard marker yn y cafe\u2019. Rhoddodd terfyn y streic yn 1903 derfyn hefyd i hanes sinigaidd y Bethesda Conservative Club a\u2019i ail greu yn y flwyddyn honno yn sefydliad llai cynhennus o dan arweiniad mwy cymodlon y Bethesda United Club."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn o\u0302l traddodiad danfonodd uchelwr o Lydaw, Ifor Hael, ei fab Tegai a\u2019i ferch Llechid, yn genhadon i Gymru yn ystod y seithfed ganrif Oed Crist gan sefydlu\u2019r eglwysi sy\u2019n dwyn eu henwau yn Nyffryn Ogwen. Cyfeiriwyd at yr eglwys ganoloesol gyntaf yn Llanllechid mewn rhestr gwerth o Norwich yn dyddio i 1284, ond ni chanfyddir enw rheithor cyntaf yr eglwys, Robert Evans, Deon Bangor, hyd 1534. Disgrifiwyd yr eglwys fel adeilad hir ac isel yn cynnwys corff yn mesur 14.9 medr (49 troedfedd) wrth 14.6 medr (48 troedfedd) ei hyd a 6 medr (20 troedfedd) wrth 14.6 medr (48 troedfedd) yn y gangell. Yr oedd iddi lawr carreg a lle i 214 o gymunwyr addoli. Yn y pen deheuol adeiladwyd capel gweddi bychan, ond dengys bras gynllun o\u2019r eglwys yn 1768 fod adeilad bychan yn cydio yn y pen dwyreiniol yn ogystal, gan roddi i\u2019r adeilad sia\u0302p llythyren C y tu wyneb allan."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Nodir fod seiliau\u2019r eglwys gynnar wedi\u2019u lleoli i\u2019r dwyrain o\u2019r eglwys bresennol. Amgylchynwyd yr eglwys gan y fynwent hirsgwar ei ffurf gyda mur uchel yn ei chau ar ymyl y ffordd, ond yr oedd gweddill y fynwent yn agored i\u2019r caeau a\u2019i hamgylchynai. Yr oedd y fynedfa yn arwain o\u2019r ffordd ar ymyl y dwyrain."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Porth eglwys wreiddiol Llanllechid o\u2019r canol oesoedd a gynhwyswyd o fewn adeiladwaith yr eglwys bresennol"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae adeiladwaith y porth gwreiddiol bellach yn arwain i is ystafell ar ymyl orllewinol yr eglwys tra bo porth presennol yr eglwys yn dyddio o gyfnod ail adeiladu\u2019r eglwys."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Cynhaliwyd ymchwiliad gan esgob Bangor yn 1623 i\u2019r holl gwynion yn erbyn offeiriaid ei esgobaeth. Yn Llanllechid cydnabyddid mai dim ond tri gwasanaeth y flwyddyn a gynhelid, er bod traddodiad yn mynnu mai yn y Pasg yn unig y cynhelid y gwasanaeth blynyddol. Achwynwyd hefyd fod ceffylau\u2019r rheithor y Dr Gruffydd William (1587?- 1673) yn halogi\u2019r fynwent. Y Dr Gruffydd hwn oedd rheithor Llanllechid ac am gyfnod byr ei arhosiad cyflwynodd eglwys Llanllechid i wleidyddiaeth wenwynig yr eglwys, y frenhiniaeth a\u2019r senedd yn ystod cyfnod y Rhyfel Cartref yn yr ail ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Brodor o gylch Llanrug oedd Gruffydd Williams. Addysgwyd ef yn lleol cyn mynd yn fachgen 16 oed i ysgol Eglwys Grist, Rhydychen. Oddi yno aeth i Goleg Iesu, Caergrawnt gan raddio yn 1606. Cymhwysodd ei hun ymhellach drwy ennill nifer o raddau uwch gan gynnwys gradd Doethor mewn Diwinyddiaeth yn 1621. Ordeiniwyd ef yn offeiriad yn 1607 a dechreuodd ddringo yn gyflym iawn drwy rengoedd yr eglwys. Bu\u2019n ddarlithydd yng ngholeg eglwys gadeiriol Sant Paul a derbyniodd reithoriaeth un o blwyfi\u2019r ddinas drwy ddylanwad ei gyfaill a\u2019i noddwr John Williams (gweler Ty\u0302 John Iorc a Y Dalar Hir). Yn anffodus iddo ataliwyd ei yrfa eglwysig yn 1616 pan bregethodd, fel cefnogwr brwd i\u2019r brenin, yn erbyn y Piwritaniaid a chyhoeddi llyfr The Resolutions of Pilate nad oedd yn dderbyniol gan esgob Llundain. Gwaharddwyd ef rhag pregethu ond drwy ymyrraeth ffafriol ar ei ran gan Archesgob Caergaint penodwyd ef yn rheithor Llanllechid. Mae blynyddoedd ei arhosiad yn Llanllechid yn cyfateb i gyfnod rhwng 1617 ac 1621, ond nid i 1634 fel y nodir gan Hugh Derfel. Nid oedd yn gyfnod hawdd oherwydd croesodd gleddyfau diwinyddol a gwleidyddol a\u0302 Lewis Bayly, esgob Bangor, a oedd yn Biwritan rhonc. Unwaith yn rhagor achubwyd ei gam gan archesgob Caergaint, ond erbyn 1624 ymadawodd am Gaergrawnt ac yn 1625 penodwyd ef yn gaplan teuluol Iarll cyntaf Penfro."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Dychwelodd yn o\u0302l i\u2019r gogledd yn 1626 a derbyniodd reithoriaeth Trefdraeth ym Mo\u0302n. Penodwyd ef yn gaplan brenhinol yn 1636 a\u2019r un flwyddyn gwnaed ef yn ddeon eglwys gadeiriol Bangor, swydd a gadwodd mewn enw o leiaf hyd ddiwedd ei oes. Bu\u2019n agos at gael ei wneud yn diwtor i\u2019r Tywysog Charles a Dug Caerloyw yn 1636 ond ni enillodd gefnogaeth yr archesgob William Laud ac aeth y swydd i ffefryn arall. Yn 1641 cysegrwyd Griffith yn esgob Ossory (Swydd Kildare) yn Iwerddon yn yr un flwyddyn ag y derbyniodd ei gydwladwr a\u2019i gyfaill John Williams ffafriaeth y brenin a\u2019i wneud yn esgob Caerefrog. Fis yn unig wedi ei ddyrchafu yn Ossory gorfu i Griffith ffoi o Iwerddon pan dorrodd gwrthryfel allan yn y wlad a dihangodd i\u2019w gartref yn swydd Northampton. Yr oedd y blynyddoedd a ddilynodd rhwng 1645 a\u2019r Adferiad yn 1660 yn rhai eithriadol gythryblus ac ansefydlog yn ei fywyd wrth iddo deithio o un man i\u2019r llall yn ddi-angor, weithiau yn Northampton neu Rydychen, yn Llundain neu Iwerddon, ac am gyfnod estynedig yn Llanllechid. Difrodwyd ei gartref yn Northampton gan filwyr y Weriniaeth gan adael ei wraig a\u2019i blant yn dlodion, ac ar daith o Ddulyn i Gymru yn 1647 ymosodwyd arno gan ddwyn ei arian a\u2019i adael ar ofyn ei gyfeillion. Drwy\u2019r cyfnod hwn yr oedd ei fywyd mewn perygl ac mae\u2019n rhyfeddol na chafodd ei garcharu a\u2019i ddienyddio o ystyried mai ef oedd un o awduron mwyaf cyson , toreithiog a tanbaid ei gyfnod yn ei gondemniad o\u2019r Senedd a chulni ei chrefydd Biwritanaidd. Llosgwyd ei gyfrol The Grand Rebellion yn gyhoeddus yn 1647 ac yn ei gyfrol fawr The Great Antichrist Reveled yn 1660 mae\u2019n disgrifio\u2019r llywodraeth yn San Steffan fel \u2018a collected pack or multitude of hypocritical, heretical, blasphemous and most scandalous wicked men that have fulfilled all the prophecies of the Scripture\u2019. Pa ryfedd felly nad oedd ei feirniadaeth yn dderbyniol gan ei elynion!"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ond pam y dychwelodd i Lanllechid tua 1647? Yno yr oedd ganddo eiddo a brynodd, mae\u2019n debyg, yng nghyfnod ei arhosiad cyntaf fel offeiriad yr eglwys yn 1617. Ef oedd perchennog Plas Hwfa, yn ogystal ag un tyddyn, pedwar ty\u0302 a naw cae, eiddo tipyn llai rhodresgar na\u2019r hyn yr oedd yn gyfarwydd ag o mewn rhannau eraill o\u2019r wlad, ond eiddo a\u2019i cynhaliodd yn llafurio fel tyddynwr cyffredin drwy gyfnod estynedig ei arhosiad. Tybed a fyddai wedi cyfarfod a\u0302\u2019i noddwr mewn dyddiau gwell, John Williams, a ffodd hefyd, yn o\u0302l traddodiad, i Ddyffryn Ogwen? Go brin, efallai, gan fod John yn chwarae ffon ddwybig yn ystod y cyfnod hwn yn cyfryngu gyda\u2019r Seneddwyr ar o\u0302l cael ei amddifadu o\u2019i loches yng nghastell Conwy. Serch hynny yr oedd Griffith yn bresennol yng nghynhebrwng John yn eglwys Llandygai yn 1650."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Sut dylid gwerthfawrogi bywyd Griffith Williams yr offeiriad gyda\u2019i gysylltiadau brenhinol a\u2019r offeiriad gwrthodedig a alltudiwyd i Lanllechid? Mewn oes eithriadol dymhestlog a gwenwynig ei chysylltiadau gwleidyddol gellir awgrymu mai offeiriad bydol yn hytrach nag un ysbrydol ydoedd, gyda\u2019i uchelgais ar ddringo ysgol hierarchaidd yr eglwys a chadw ffafrau\u2019r frenhiniaeth. Ni ellir amau ei allu ysgolheigaidd, ei ddewrder mewn print na\u2019i deyrngarwch i\u2019r brenin a\u2019i harweiniodd at dlodi personol. Nid oedd cyfaddawdu yn rhan o\u2019i gymeriad ac yn ystod cynni eithaf ei gyfnod yn Llanllechid gwrthododd fywoliaeth fras eglwys yn swydd Gaerhirfryn yn ogystal a\u0302 chynnig o da\u0302l o \u00a3100 y flwyddyn gan y Senedd ar yr amod y byddai\u2019n ymostwng i\u2019r drefn. Ar y llaw arall yr oedd ei deyrngarwch i\u2019r brenin yn fwy felly nag i\u2019w deulu. Cafodd ei wysio gerbron yr uchel gomisiwn yn 1636 am esgeuluso ei wraig a gorfu iddo arwyddo ymrwymiad gwerth \u00a3500 y byddai o hynny ymlaen yn ei pharchu fel y dylai bonheddwr barchu ei wraig. Ac yn Llanllechid mae\u2019n bur debyg y byddai ei geffylau wedi derbyn mwy o\u2019i sylw na\u2019i blwyfolion. Ond ar ei farwolaeth nid anghofiodd ei ddyled i Lanllechid. Yn ei ewyllys yn 1671 barnodd fod gwerth trethadwy ei eiddo yn y plwyf i\u2019w ddefnyddio er sefydlu elusen i gynnal y tlodion, ymrwymiad o ddyngarwch gan w\u0302r eithriadol fydol ei fuchedd."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Adroddir bod offeiriad eglwys Llanllechid yn fuan ar o\u0302l adeiladu\u2019r eglwys newydd yn 1846 wedi penderfynu dadorchuddio rhai o\u2019r beddrodau cynnar yn y fynwent. Darganfu nifer o feddrodau, ac un o\u2019r rhai mwyaf diddorol oedd y feddrod fwrdd sydd yn y fynwent heddiw ond a leolwyd yn wreiddiol i\u2019r gogledd o safle\u2019r hen eglwys. Mae\u2019r bedd, sy\u2019n dyddio o 1682, yn coffa\u0301u William Buckley o Goyden a fu farw\u2019n wyth deg oed ar ymweliad a\u0302\u2019i deulu a oedd yn byw ym mhlasty Coetmor. Dywedir ei fod yn briod a\u0302 merch y plasty. Achos ei farwolaeth oedd iddo gael ei daro gan fellten, ond edrydd traddodiad iddo gael ei ladd ym mrwydr y Dalar Hir."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Ymladdwyd y frwydr hon ar 5 Mehefin 1648 yng nghyffiniau fferm y Wig ar ddolydd gwastad plwyf Llanllechid sy\u2019n ffinio Afon Menai. Brwydr ydoedd rhwng dilynwyr y Brenin a chefnogwyr y Seneddwyr yn y Rhyfel Cartref a rwygodd gymdeithas Prydain yn yr ail ganrif ar bymtheg. Yn 1643 ar ddechrau\u2019r anghydfod yr oedd cefnogaeth uchelwyr Gwynedd yn gadarn a diwyro i\u2019r brenin ond wedi hynny erydodd y gefnogaeth wrth i luoedd y Seneddwyr roi pwysau ar eu teyrngarwch ac ymosod o\u2019r dwyrain ar eu tiriogaeth. Syr John Owen, Clenennau (1600-1666) oedd y ffigur mwyaf blaenllaw ymysg y brenhinwyr. Roedd yn ymladdwr dewr a di-ildio ac yn w\u0302r cyson ei deyrngarwch i\u2019r brenin. Ar ddechrau\u2019r rhyfel ef oedd cadfridog catrawd troedfilwyr Gwynedd a frwydrodd ar ran y brenin mewn nifer o ymladdfeydd yn Lloegr. Anafwyd Syr John ym mrwydr Bryste ganol 1643 ac yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn fe\u2019i penodwyd yn raglaw Reading. Y flwyddyn ganlynol derbyniodd swydd fel rhaglaw Castell Conwy, penodiad nad oedd wrth fodd John Williams, Archesgob Caer Efrog, a oedd wedi ymgartrefu yn y castell wedi iddo gael ei ddarostwng o\u2019i uchel benodiad yn yr eglwys gan y Seneddwyr. Erbyn 1646 roedd byddin Thomas Mytton, cadfridog lluoedd y Seneddwyr yn y gogledd wedi meddiannu Castell Conwy a gorfu i Syr John ildio i\u2019w fyddin. Fe\u2019i dirwywyd yn drwm a\u2019i alltudio i dawelwch ei stad yn Clenennau."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ym mis Mawrth 1648 dechreuodd Syr John Owen gynllunio gwrthymosodiad yn erbyn y Seneddwyr yng Ngwynedd. Erbyn hynny roedd Thomas Mytton wedi meddiannu castell Caernarfon ac fe gychwynnodd Syr John nifer o gyrchoedd bychan yn erbyn ei gadarnle. Fis yn ddiweddarach ehangodd Syr John ei fyddin i gynnwys 150 o farchfilwyr a 120 o droedfilwyr gan ymosod ar Mytton a oedd a byddin fechan o 20 marchfilwr a 60 troedfilwr o dan warchae yn y castell. Danfonodd Mytton am gymorth a chasglwyd garsiwn o tua 100 o droedfilwyr a 69 marchfilwr o Gaer a Chonwy i ddod i\u2019w gynorthwyo, a hynny o dan arweinyddiaeth Twisleton, rhaglaw Dinbych, a Carter rhaglaw Conwy. Cyfarfu byddin Syr John a\u0302 byddin y Seneddwyr mewn brwydr symudol ar y Dalar Hir ar 5 Mehefin. Bu\u2019r frwydr ar y cychwyn yn llwyddiannus i\u2019r Brenhinwyr ond bwriwyd Syr John oddi ar ei geffyl ac fe\u2019i hanafwyd a\u2019i gymryd yn garcharor gan roi terfyn buan i\u2019r holl ymrafael. Yn y sgarmes adroddir bod 30 o filwyr cyffredin Syr John wedi\u2019u lladd a 100 wedi\u2019u cymryd yn garcharorion tra bo gweddill gwy\u0302r y pladuriau a\u2019r picffyrch wedi ffoi. Yn o\u0302l tystiolaeth Hugh Derfel yr oedd y \u2018Cadben Bukley\u2019 hefyd yn un o\u2019r rhai a laddwyd."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Ar derfyn y frwydr aed a\u0302 Syr John i Lundain a\u2019i garcharu yng nghastell Windsor. Dedfrydwyd ef i\u2019w ddienyddio, ond drwy ymbil ei gyfeillion cafodd bardwn ac fe\u2019i hanfonwyd yn o\u0302l i\u2019w stad yn Clenennau. Bu raid iddo eto dalu dirwyon drud am ei gamweddau. Derbyniodd y Cadben Taylor, a fu\u2019n gyfrifol am fwrw Syr John oddi ar ei geffyl, wobr o \u00a3200 am ei orchest ac roedd yr arian i\u2019w gymryd o etifeddiaeth Syr John. Derbyniodd y ddau raglaw Twisleton a Carte wobr o \u00a31,000 yr un am eu gwasanaeth gorchestol yn y frwydr a\u0302\u2019r arian hwnnw i\u2019w gymryd o ystadau y rhai a orchfygwyd yn y rhyfel. Yn dilyn y frwydr cynhaliwyd cyrch o ddychryn ac ysbeilio yn ardal Llanllechid gan fintai o filwyr buddugoliaethus, gan ychwanegu at boen a diflastod cymdeithas gyffredin a oedd eisoes mewn cynni mawr. Adroddir bod ffosydd y frwydr i\u2019w canfod yn y caeau gerllaw y Wig a bod pelennau magnel wedi\u2019u canfod mor bell i ffwrdd a\u0302 Bronydd, ac eraill yn dra annisgwyl mor bell a\u0302 Phlas Hwfa yn Llanllechid."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mae\u2019n bur debyg fod helynt y frwydr, hanes y cyrchoedd a ddilynodd ac enwau\u2019r rhai a gymerodd ran wedi tyfu i fod yn rhan o chwedloniaeth lafar Dyffryn Ogwen a gofnodwyd gan Hugh Derfel Hughes. Rhaid dychwelyd felly at hanes y Cadben Bukley a gladdwyd ym mynwent Eglwys Llanllechid. Tybed ai chwedloniaeth sy\u2019n ei anfarwoli fel un a laddwyd ym mrwydr y Dalar Hir tra, mewn gwirionedd, iddo gael ei gladdu fel y bonheddwr William Buckley ddeugain mlynedd yn ddiweddarach ar o\u0302l cael ei daro gan fellten yng Nghoetmor."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Y mae i Gae\u2019r Mynydd ym Mynydd Llandyga\u0301i hanes cymhleth a diddorol iawn. So\u0302n yr ydym am gyfnod cymharol fyr rhwng 1790 ac 1805, ond cyfnod eithriadol bwysig yn hanes Dyffryn Ogwen pan oedd Richard Pennant, arglwydd cyntaf stad y Penrhyn, yn sefydlu ei chwarel lechi ar lethrau\u2019r Fronllwyd yng Nghae Braich y Cafn. Yr oedd y fenter yn llwyddiannus ac yn cynnig potensial eithriadol o\u2019i datblygu. Yr oedd cymhlethdodau cenedlaethol a rhyngwladol yn rhwystro gwireddu\u2019r potensial hwnnw er hynny. Y bygythiad rhyngwladol oedd y rhyfel rhwng Ffrainc a Phrydain, rhyfel Napoleon Boneparte, a ddechreuodd yn 1793, a\u2019i effeithiau\u2019n rhwystro datblygu marchnadoedd ar y cyfandir. Ymhellach, yr oedd llongau rhyfel Ffrainc yn gysgod parhaol ar arfordir Prydain gan atal mynediad i\u2019r farchnad dramor hyd oni ddaeth y rhyfel i\u2019w therfyn gyda buddugoliaeth Trafalgar yn 1815. Yn nes adref yr oedd penderfyniad llywodraeth Prydain i godi treth o 20% ar lechi, ac yn ddiweddarach 40%, er mwyn diogelu cynhyrchwyr teils de Lloegr yn rhwystr eithriadol anhaeddiannol i ddatblygiad y diwydiant."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Canlyniad y rhwystrau hyn oedd colledion yn y farchnad lechi a chyfnod o ansicrwydd yn y chwarel a arweiniodd at ddiswyddo hyd at 300 o chwarelwyr yng Nghae Braich y Cafn. Yr oedd sgil effeithiau\u2019r dirwasgiad yn bur ddifrifol ac roedd yn bosibl y gallasai\u2019r cyni arwain at anghydfod cymdeithasol, bygythiad na allai Richard Pennant a\u2019i brif swyddogion, William Williams a Benjamin Wyatt, ei anwybyddu. Ymateb Pennant oedd cyfeirio\u2019r di-waith i lafurio ar gynlluniau ymarferol ac uchelgeisiol i wella isadeiledd plwyf Llandyga\u0301i. Un o\u2019r cynlluniau oedd adeiladu estyniad i Ffordd y Lord yn 1798 i gyrraedd at Gapel Curig a gwasanaethu yno westy\u2019r Royal. Cynllun arall o\u2019r un cyfnod oedd adeiladu porthladd yn Aber Cegin a\u2019i gysylltu yn 1801 a\u0302\u2019r chwarel gyda thramffordd ar reiliau. Yn 1796 ymgymerodd ag un cynllun arall, llawer mwy di-nod, ond un oedd a\u0302 goblygiadau cymdeithasol tra arwyddocao, sef awdurdodi plannu can acer o datws ar ffridd agored i\u2019r gogledd o\u2019r chwarel. Defnyddiwyd y dull Gwyddelig o blannu \u2013 dull rhwydd o greu gwely lle mae tatws yn y rhes gyntaf yn cael eu gorchuddio gan dywarchen y rhes nesaf gan ailadrodd y broses hyd at ddiwedd y llain. Mewn cyfnod o gyni mawr, a thrwy ei raslonrwydd, golygodd y cynllun nad oedd plwyfolion ei ysta\u0302d ym Mynydd Llandyga\u0301i yn wynebu newyn. Ychwanegodd Pennant at y fwydlen drwy yrru penwaig o un o oradau\u2019r Penrhyn i leddfu\u2019r cyni. Cyfeiriwyd at y gwely tatws fel Cae\u2019r Mynydd."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Ar yr un pryd ag yr oedd Pennant yn cyflawni ei wasanaeth dyngarol i\u2019w blwyfolion yr oedd hefyd yng nghanol brwydr etholiadol i gynrychioli Sir Gaernarfon yn y Senedd. Ei wrthwynebydd oedd Syr Robert Williams o\u2019r Friars ym Miwmares a oedd yn Chwig yn o\u0302l ei ddaliadau gwleidyddol. Ef a orfu mewn etholiad eithriadol gynhennus a phersonol annymunol pan ymosodwyd yn gyhoeddus ar Pennant fel Tori mewn cyfres o bamffledi ffiaidd a dialgar. Yn yr ornest ymosodwyd ar Pennant ar sgwa\u0302r Conwy gan w\u0302r yn chwifio \u2018dwy gigwain dridaint\u2019 a thatws a phenwaig ynghlwm wrthynt ac yn ei gyfarch yn ddirmygus fel \u2018Arglwydd y pytatws a\u2019r penwaig\u2019. O ganlyniad i\u2019r ymrafael honnir fod Pennant wedi tyngu y byddai\u2019n gofalu bod gwellt yn tyfu ym marchnad ac ar heolydd Conwy. Os gwir yr honiad, yna daeth ei gyfle yn 1802 pan gynlluniwyd y Ffordd Dyrpeg o Bentrefoelas i Landyga\u0301i i gyfeirio drwy Gapel Curig a Nant Ffrancon gan osgoi Llanrwst a Chonwy."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Ond i ddychwelyd yn o\u0302l i Gae\u2019r Mynydd. Cynllun a weithredodd am un flwyddyn yn unig fu planhigfa datws Cae\u2019r Mynydd ac mae\u2019n eithaf tebygol na fyddai wedi bod yn llwyddiannus yn y blynyddoedd canlynol oherwydd amodau hinsoddol tra anghyffredin. Adwaenir y tair blynedd 1798, 1799 a 1800 fel blynyddoedd o brinder ym Mhrydain pan fethodd cnydau bwyd dyfu drwy\u2019r holl deyrnas. Cofnodir 1798 fel blwyddyn o sychder mawr a ddilynwyd yn 1799 gan eira a rhew caled a barhaodd hyd at fis Mehefin ac a ddilynwyd gan lifogydd enfawr ym mis Gorffennaf. Patrwm tebyg oedd i\u2019r flwyddyn ganlynol gydag eira a rhew a barhaodd hyd at yr haf gan atal plannu cnydau hyd weddill y flwyddyn. Yn yr argyfwng canmolwyd graslonrwydd Richard Pennant yn lleol ond drwy ymyrraeth y Llywodraeth yn ganolog yr arbedwyd dinasyddion y wlad rhag newynu."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Rhesi tatws Cae\u2019r Mynydd heddiw"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Ond ddau gan mlynedd yn ddiweddarach a fyddai\u2019n deg holi ynghylch cymhellion Richard Pennant yng Nghae\u2019r Mynydd? Ef wedi\u2019r cyfan oedd y diwydiannwr uchelgeisiol yr oedd ei olud yn deillio o blanhigfeydd siwgr Jamaica. Ai ymgais i ddiwyllio rhan o weundir agored a diffrwyth Moelyci drwy lafur rhad ac am ddim ei blwyfolion oedd y gwely tatws? Ac ai tacteg i ennill sylw cyhoeddus i\u2019w ymgyrch etholiadol oedd rhannu bwyd a\u0302\u2019i weithlu difreintiedig? Chwi ddarllenwyr diduedd a gaiff benderfynu p\u2019un ai dyngarwr hael ei gymwynas oedd Pennant ynteu arch gyfalafwr cyfrwys a breintiedig."}]