[{"text_idx": "#000004", "text": "Dod o hyd i fedd John Myers, llongwr o Orllewin Affrica, 105 mlynedd ar o\u0302l ei farwolaeth"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Criwiau o longwyr croenddu a suddo\u2019r Falaba"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn 2016 ysgrifenasom flog yn disgrifio suddo\u2019r deithlong SS Falaba ym 1915 pan gollwyd 104 o fywydau. Ymchwiliwyd i\u2019r ffaith led anhysbys fod llawer o aelodau\u2019r criwiau ar longau masnach yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn ddu eu croen ac yn dod o drefedigaethau Prydain bryd hynny. Gan fod y rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yn ystafelloedd injan y llongau, sef y man mwyaf peryglus pe bai llong yn cael ei tharo gan dorpido, fe gafodd llawer ohonynt eu lladd."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn y cwe\u0302st i\u2019r marwolaethau yn dilyn suddo\u2019r Falaba, cafodd corff John Myers ei adnabod gan John Thomas, cyd-aelod o\u2019r criw a oedd hefyd yn hanu o Nigeria, a chafodd ei gladdu ym mynwent Aberdaugleddau."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Er chwilio\u2019n ddyfal am ei fedd, methodd y ti\u0302m llongau-U a\u0302 dod o hyd iddo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn y ffotograff isod dangosir yr aelodau criw a oedd wedi goroesi ar o\u0302l i deithlong arall, yr SS Apapa, gael ei suddo gan long-U ddwy flynedd yn ddiweddarach. Fe foddodd John Thomas, y llongwr a oedd wedi goroesi suddo\u2019r Falaba ac wedi adnabod corff John Myers, ar y llong hon ac mae wedi\u2019i gladdu mewn mynwent ym Mangor. Gosododd Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad garreg fedd i nodi ei fan gorffwys."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Roedd John Aboe o Forcados, Nigeria yn un o oroeswyr y Falaba. Credwn mai ei gerdyn llongwr o\u2019r cyfnod ar o\u0302l y rhyfel yw hwn. Cafodd ei ladd yn yr Ail Ryfel Byd pan suddwyd yr SS Domingo de Larrinaga gan dorpido ym 1940."}, {"text_idx": "#000017", "text": "\u2018Gobeithir codi digon o arian i brynu carreg fedd a\u2019r tir lle mae\u2019r bedd. Os bydd unrhyw arian ar o\u0302l fe\u2019i defnyddir i adnabod pobl groenddu eraill sydd a\u0302 chysylltiad a\u0302 sir Benfro ac i ymchwilio i\u2019w bywydau.\u2019"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae Simon Hancock, a ddaeth o hyd i\u2019r man lle claddwyd John Myers (gweler y llun), ac sydd wedi gwneud ymchwil i longwyr croenddu a llongwyr ethnig lleiafrifol ar y llongau a ddeuai i Gymru, wedi dechrau tudalen Just Giving i geisio rhoddion. Dywed Simon: \u2018Gobeithir codi digon o arian i brynu carreg fedd a\u2019r tir lle mae\u2019r bedd. Os bydd unrhyw arian ar o\u0302l fe\u2019i defnyddir i adnabod pobl groenddu eraill sydd a\u0302 chysylltiad a\u0302 sir Benfro ac i ymchwilio i\u2019w bywydau.\u2019"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Y colledion: yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf fe gollodd cwmni Elder Dempster 42 long i ymosodiadau gan longau-U yr Almaen a lladdwyd 420 o\u2019u gweithwyr; llongwyr croenddu oedd tua thraean (140) o\u2019r rhain. Cofnodwyd eu henwau ar restr gwroniaid Elder Dempster.Terfysgoedd hil: dechreuodd porthladdoeddd Lerpwl a Chaerdydd ddirywio ar o\u0302l y rhyfel a chynyddodd diweithdra ymhlith y morwyr, gan arwain at derfysgoedd hil. Cafodd tua 2,000 o longwyr croenddu eu hanfon yn o\u0302l i\u2019w gwledydd rhwng 1919 a\u2019r 1920au cynnar mewn ymdrech i dawelu\u2019r gwrthdaro, er i lawer o rai eraill a oedd yn magu teuluoedd aros ym Mhrydain.Llongwyr croenddu: Nid oedd llongwyr masnach o Affrica a fu\u2019n gwasanaethu yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn cael eu cydnabod yn ddinasyddion Prydeinig ac nid oedd eu teuluoedd yn gallu hawlio iawndal pe caent eu lladd. Collwyd cryn nifer ohonynt, a\u2019r unig gydnabyddiaeth a gafodd y mwyafrif oedd enw ar Gofeb Tower Hill sy\u2019n coffa\u0301u dynion a menywod y Llynges Fasnach a\u2019r Llyngesau Pysgota a fu farw yn y ddau Ryfel Byd ac nad oes ganddynt fedd ond y mo\u0302r.Blodau ar y bedd: mewn adroddiad papur newydd ar ddathliadau\u2019r Ymerodraeth ym Mangor ym mis Mai 1919, nodir i aelodau eglwys y Santes Fair roi blodau ar feddau dau ddyn croenddu o Upper Warwick street, Lerpwl, a laddwyd pan suddwyd yr Apapa.Dirgelwch y canw\u0302: yr eitem fwyaf yn Amgueddfa Forwrol Lly\u0302n yn Nefyn yw ceufad wedi\u2019i wneud o foncyff. Yn sgil gwaith ymchwil diweddar, daethpwyd i\u2019r casgliad ei fod yn dyddio o ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif a\u2019i fod o bosibl yn un o\u2019r canw\u0302s a ddefnyddid gan longwyr o Orllewin Affrica i fynd ar fwrdd llongau Elder Dempster a oedd yn aros oddi ar arfordir Gorllewin Affrica. Byddid yn mynd a\u0302\u2019r canw\u0302s hyn ar fwrdd y llong ac yna\u2019n eu taflu dros yr ochr cyn docio yn Lerpwl. Daethpwyd o hyd i ganw\u0302 Nefyn yng Nghaernarfon ac mae ei hanes wedi bod yn ddirgelwch hyd yma."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Darllenwch stori Jabez Massaquoi, un o oroeswyr y Falaba, a oedd hefyd yn hanu o Orllewin Affrica, a ymgartrefodd yn Stoke ac a holwyd yno ym 1967."}]