[{"text_idx": "#000004", "text": "Darganfyddiadau lwcus o dwll cwningen yn ailysgrifennu cynhanes un o ynysoedd Cymru"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae darganfyddiadau ar hap sy\u2019n mynd yn o\u0302l 9000 o flynyddoedd yn datgelu stori newydd am Ynys Sgogwm, Sir Benfro"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae offer carreg a darnau o grochenwaith a ddarganfuwyd ar hap yn nhwll cwningen gan wardeiniaid Ynys Sgogwm wedi peri syndod i\u2019r arbenigwyr ac yn cynnig gwybodaeth newydd am gynhanes yr ynys hon."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae Ynys Sgogwm yn gorwedd ddwy filltir oddi ar arfordir deheuol Sir Benfro ac mae\u2019n eiddo i Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt De a Gorllewin Cymru. Mae\u2019n enwog am y degau ar filoedd o adar mo\u0302r sy\u2019n nythu yno yn ystod misoedd y gwanwyn a\u2019r haf."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae Ynys Sgomer gerllaw yn fwy adnabyddus na Sgogwm am ei harchaeoleg gynhanesyddol, ond newidiodd hynny i gyd ym mis Mawrth 2021 pan gododd y wardeiniaid Richard Brown a Giselle Eagle, sy\u2019n byw ar eu pennau eu hunain ar Ynys Sgogwm ar hyn o bryd, garreg betryalog lefn o dwll cwningen ger bwthyn yr ynys yng nghysgod brigiad craig."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sylweddolodd Andrew ar unwaith beth oedd arwyddoca\u0302d y darganfyddiad:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "\u2018Roedd y lluniau\u2019n dangos \u201ccerigyn befelog\u201d o\u2019r cyfnod Mesolithig Diweddar (Oes Ganol y Cerrig), erfyn y credir ei fod yn cael ei ddefnyddio mewn cymunedau heliwr-gasglwr rhyw 6000 i 9000 o flynyddoedd yn o\u0302l i gyflawni tasgau fel paratoi crwyn morloi ar gyfer gwneud cychod, neu brosesu bwydydd fel pysgod cregyn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u2018Er bod y mathau hyn o offer yn gyffredin ar safleoedd arfordirol ar dir mawr Sir Benfro a Chernyw, yn ogystal ag yn yr Alban a gogledd Ffrainc, dyma\u2019r enghraifft gyntaf o Sgogwm, a\u2019r dystiolaeth gadarn gyntaf bod pobl yn byw ar yr ynys yn y cyfnod Mesolithig Diweddar.\u2019"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Dywedodd Dr David, sydd wedi cyfarwyddo cloddiadau ar safleoedd tebyg yn Sir Benfro, fod dod o hyd i gerigyn befelog ar Ynys Sgogwm yn ddigwyddiad cyffrous."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Roedd mwy o ddarganfyddiadau i ddod. Yn ogystal a\u0302 chodi ail erfyn Mesolithig o\u2019r fath y diwrnod wedyn, sylwodd Richard a Giselle ar ddarnau mawr o grochenwaith cwrs a gawsai eu cicio allan o dyllau cwningod yn yr un lle."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Y tro hwn, Jody Deacon, Curadur Archaeoleg Gynhanesyddol yn Amgueddfa Cymru, a sylweddolodd beth oedd eu harwyddoca\u0302d. Mae\u2019n debyg bod un darn mawr trwchus, wedi\u2019i addurno a\u0302 llinellau endoredig o amgylch y brig, yn rhan o rimyn Llestr Ffiol o\u2019r Oes Efydd Gynnar, a gysylltir fel rheol a\u0302 chladdfeydd amlosgi. Cafodd llestri o\u2019r fath eu cynhyrchu rhwng 2100 a 1750 CC, oddeutu 3750 o flynyddoedd yn o\u0302l, ac nid ydynt yn anarferol yng ngorllewin Cymru. Fodd bynnag, dyma\u2019r enghraifft gyntaf i\u2019w darganfod ar Ynys Sgogwm, neu ar unrhyw ynys arall ar arfordir gorllewinol Sir Benfro o ran hynny."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cynlluniau i archwilio archaeoleg Ynys Sgogwm"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae Toby Driver a Louise Barker, archaeolegwyr o Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, wedi cynnal arolygon archaeolegol ar Ynys Sgomer, Ynys Dewi a Gwales gerllaw. Yn awr mae cynlluniau ar y gweill i ymweld a\u0302 Sgogwm yn ddiweddarach yn 2021 yng nghwmni\u2019r arbenigwyr eraill, os bydd cyfyngiadau COVID yn caniata\u0301u, i ymchwilio ymhellach i\u2019r darganfyddiadau cyffrous hyn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "\u2018Gwyddom o arolygon o\u2019r awyr a laser-sganio o\u2019r awyr a wnaed yn y gorffennol gan y Comisiwn Brenhinol fod olion caeau ac aneddiadau cynhanesyddol ar Ynys Sgogwm, ond ni fu unrhyw gloddio yma."}, {"text_idx": "#000020", "text": "\u2018Mae rhai darganfyddiadau cynhanesyddol anhygoel yn cael eu gwneud nawr ar yr ynys. Mae\u2019n ymddangos i\u2019r cwningod darfu ar domen gladdu o\u2019r Oes Efydd Gynnar oedd wedi cael ei hadeiladu ar ben safle heliwr-gasglwr o Oes Ganol y Cerrig. Mae\u2019n llecyn cysgodol, lle mae bwthyn yr ynys yn sefyll, ac mae\u2019n amlwg bod pobl yn byw yma ers miloedd o flynyddoedd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u2018Diolch i lygaid craff y wardeiniaid, rydyn ni wedi cael yr offer Mesolithig cyntaf a\u2019r crochenwaith Oes Efydd cyntaf o Sgogwm. Hyd yn hyn does gennym ni ddim byd tebyg o Ynys Sgomer nac Ynys Dewi, sy\u2019n ynysoedd mwy o faint."}, {"text_idx": "#000022", "text": "\u2018Er gwaethaf y cyfnod clo, mae wardeiniaid Ynys Sgogwm wedi gallu rhannu ffotograffau a fideos manwl o\u2019u darganfyddiadau ag arbenigwyr drwy Gymru, gan roi cyfle i ni i gyd fwynhau\u2019r cyffro.\u2019"}]