[{"text_idx": "#000002", "text": "Roedd effaith y Rhyfel ar y Mo\u0302r ar gymunedau yng Nghymru yn enfawr, nid yn unig mewn ardaloedd arfordirol a\u0302 hanes hir o fynd i\u2019r mo\u0302r, megis penrhyn Lly\u0302n, ond hefyd mewn lleoedd lle gwirfoddolodd cyfran uchel o\u2019r dynion i wasanaethu yn y llynges wrth gefn, er enghraifft, gweithfeydd tunplat Llanelli. Mae enwau llongwyr a gollwyd ar y mo\u0302r ar bron pob cofeb ryfel ym mhentrefi a threfi Cymru."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Pan oedd anwyliaid i ffwrdd ar y mo\u0302r gallai eu teuluoedd dreulio misoedd yn aros am newyddion, a phe bai\u2019r gwaethaf yn digwydd a\u2019u perthynas yn cael ei boddi, ni fyddai corff i\u2019w gladdu yn aml iawn. Byddai\u2019r straen o hawlio iawndal gan y cwmni llongau a phensiwn gan y llywodraeth, yn ogystal a\u0302\u2019r tlodi a ddeuai yn sgil colli enillwr cyflog, hefyd yn cael effaith fawr ar deuluoedd a chymunedau."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Cafodd y prinder bwyd a dogni a achoswyd o ganlyniad i golli cymaint o longau masnach effaith ar gartrefi a busnesau lleol ar hyd a lled Cymru."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Anghofir am yr effeithiau tymor-hir yn aml. Roedd llawer o\u2019r rheiny a oroesodd wedi cael eu hanafu neu eu trawmateiddio wrth wasanaethu ar y mo\u0302r ac effeithiodd hyn ar eu gallu i ddod ag arian i mewn ar o\u0302l y rhyfel. Mae\u2019n debyg hefyd i effeithiau emosiynol y trawma gael eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Cafodd llongwyr du a llongwyr o leiafrifoedd ethnig mewn porthladdoedd fel Caerdydd a\u2019r Barri ddylanwad mawr ar eu cymunedau, gan briodi menywod lleol a magu teuluoedd yn aml. Cafodd elfennau o\u2019u diwylliant brodorol, megis bwyd a cherddoriaeth, eu cyflwyno ganddynt i\u2019w cymunedau ac aethant ati i greu sefydliadau fel Clwb Athletau Rhyngwladol Caerdydd (CIACS) yn Nhre-biwt, a gynhyrchodd sbortsmyn fel Joe Erskine a Billy Boston. Cafodd y terfysgoedd hil ym 1919, a\u2019r tlodi a achoswyd gan ddiweithdra yn y dociau ar o\u0302l y rhyfel, effeithiau hirbarhaol."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Un o\u2019r agweddau pwysicaf ar y prosiect llongau-U yw gweithio gyda chymunedau i ddarganfod stori\u0308au lleol o bob rhan o Gymru nad yw llawer o bobl yn gwybod amdanynt. Mae unigolion wedi dod atom gyda ffotograffau, llythyrau, dogfennau a gwybodaeth sydd wedi bod yn eu teuluoedd ers cenedlaethau. Mae\u2019r trysorau hyn yn werthfawr iawn gan eu bod yn ychwanegu manylion a stori\u0308au dynol at y darlun ehangach o Gymru a\u2019i rhan yn y Rhyfel ar y Mo\u0302r. Credwn fod yna lawer mwy ohonynt yn aros i gael eu darganfod a\u2019u rhannu."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Beth y Gallwch Chi Ei Wneud"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cynnal digwyddiad cymunedol yn eich neuadd neu lyfrgell leol neu mewn lleoliad cyfleus arall a gwahodd pobl i ddod a\u0302\u2019u gwybodaeth i\u2019w chofnodi a\u0302 sganiwr a/neu gamera.\nDefnyddio fideo, neu sain yn unig, i recordio pobl yn adrodd eu hanesion.\nYmweld a\u0302 chartref preswyl neu ganolfan ddydd i\u2019r henoed i roi sgwrs ac i gofnodi atgofion a stori\u0308au.\nGwneud ymchwil i stori leol.\nTynnu ffotograffau o gerrig beddi a chofebau lleol a gwneud ymchwil i\u2019r enwau.\nDod a\u0302 phobl at ei gilydd i wneud rhywbeth creadigol, er enghraifft, cerflun, paentiad neu gerdd."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Awgrym: Hysbysebwch eich digwyddiad drwy roi posteri mewn siopau a llyfrgelloedd ac ar hysbysfyrddau. Rhowch hysbysiad yn y papurau lleol a chysylltwch a\u0302 grwpiau Facebook a\u2019r orsaf radio leol i wneud cyhoeddiad."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Awgrym: Os ydych chi\u2019n recordio rhywun mae\u2019n well gwneud hynny mewn ystafell lle mae llawer o ddodrefn meddal, fel ystafell fyw, i dawelu seiniau. Recordiwch gyfeillion neu deulu yn siarad a\u0302\u2019i gilydd gan fod hyn yn helpu\u2019r sgwrs i lifo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Awgrym: Gwnewch nodiadau am beth rydych chi wedi\u2019i gofnodi a defnyddiwch gyfeirnod i gysylltu\u2019ch nodiadau a\u0302\u2019r wybodaeth a gofnodwyd, e.e. byddai gan ffotograff wedi\u2019i sganio yr un rhif ffeil a\u0302\u2019r nodyn sy\u2019n dweud pwy ddaeth a\u0302\u2019r ffotograff, beth mae\u2019n ei ddangos, y dyddiad, ac unrhyw fanylion defnyddiol eraill."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Awgrym: Os ydych chi am ddefnyddio\u2019r wybodaeth a gasglwch ar-lein neu mewn arddangosfa, sicrhewch eich bod chi\u2019n cael caniata\u0302d y perchennog. Gallwch argraffu ffurflen ganiata\u0302d sy\u2019n egluro i beth y byddwch chi\u2019n defnyddio\u2019r wybodaeth, a\u2019i rhoi i berchennog y wybodaeth i\u2019w llofnodi i ddangos ei fod yn cytuno."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Royal Commission on the Ancient"}]