[{"text_idx": "#000002", "text": "Un o nodweddion ail hanner oes Victoria yng Nghymru oedd cymryd yn ganiataol fod deffroadau ysbrydol cynhyrfus yn rhan naturiol o\u2019r profiad Cristionogol. Ni ellir gwneud cyfiawnder a\u0302 hanes Cristionogaeth yng Nghymru fodern heb gymryd hyn i ystyriaeth."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Yn ystod Diwygiad 1859 digwyddodd Etholiad Cyffredinol. Dyma pryd y dechreuodd yr ymyriad Ymneilltuol yn y brwydrau seneddol. Ym Meirion etholwyd W. W. E. Wynne, Peniarth, ond cosbwyd 19 o denantiaid stad Rhiwlas am wrthod pleidleisio iddo. Cawsant eu troi o\u2019u ffermydd. Pan ddaeth Etholiad Cyffredinol 1868 anfonodd Cymru 21 o Ryddfrydwyr a dim ond 12 Tori i\u2019r Senedd. Ymhlith y Rhydfrydwyr yr oedd Henry Richard (1812\u201388), y lladmerydd effeithiol cyntaf yn y Senedd tros iawnderau Ymneilltuol a materion Cymreig, yn ogystal a\u0302 heddwch cydwladol. A chafodd Ymneilltuaeth lais gwleidyddol yn y wasg pan sefydlodd Thomas Gee (1815\u201398) Y Faner ym 1857 a\u2019i chyfuno a\u0302\u2019r Amserau ym 1859. O hyn ymlaen daeth Ymneilltuwyr i deimlo mai dim ond ymgyrchu gwleidyddol a allai sicrhau iddynt eu hiawnderau. A\u2019r cyfrwng oedd y Blaid Ryddfrydol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Un o\u2019r pethau mwyaf trawiadol yn Oes Victoria oedd cynnydd yr ymwybod ymhlith y Cymry eu bod yn genedl, ymwybod a oedd wedi marweiddio o dan ganrifoedd o lywodraeth estron. Ganol y ganrif rhoddwyd ffurf fwy pendant arno trwy waith pobl fel Gwilym Hiraethog, Ieuan Gwynedd a Chymdeithas Clerigwyr Cymraeg Sir Gaerefrog. Bu Michael D. Jones (1822\u201398) a\u2019i ymdrech i sefydlu Gwladfa Gymreig yn yr Ariannin, heb so\u0302n am ei ysgrifennu diorffwys am flynyddoedd ar o\u0302l hynny, yn foddion i gyfoethogi syniad y Cymry am oblygiadau eu cenedligrwydd. A thrwy\u2019r wyth-degau grymusai\u2019r ymwybod a chyfoethogwyd ef ymhellach gan waith gwy\u0302r fel Emrys ap Iwan (1851\u20131906)."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Rhwng 1850 a 1900 bu arweinwyr meddwl Cymru\u2019n ymdrechu\u2019n galed i ddod i delerau a\u0302 syniadau newydd a oedd yn corddi diwinyddiaeth Ewrob. Gwnaeth Lewis Edwards (1809\u201387) gyfraniad sylweddol yn hyn o beth. Daliai gafael Calfinyddiaeth yn gryf ar yr eglwysi ond yr oedd Arminyddiaeth y Wesleyaid yn ennill tir ac o 1870 ymlaen yn prysur ddisodli Calfinyddiaeth. Yn yr Eglwys yng Nghymru yr oedd yr hen safbwynt Efengylaidd yn ildio i ddylanwad Mudiad Rhydychen. Ond yr oedd amheuon ar gynnydd hefyd. Rhwng popeth yr oedd pobl yn codi cwestiynau miniog yngly\u0302n a\u0302 phethau sylfaenol Cristionogaeth erbyn troad y ganrif."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Dechreuodd diwygiad crefyddol yn ne Sir Abertiefi yn Ionawr 1904 ac yn yr haf cafwyd cynyrfiadau tebyg yn Rhosllannerchrugog. Yn yr hydref lledodd y diwygiad gyda grym anghyffredin trwy gymoedd y De ac erbyn y gwanwyn, 1905 ysgubodd trwy\u2019r Gogledd ac hyd yn oed i Lerpwl. Er bod sylw mawr wedi ei roi i Evan Roberts (1878\u20131951), un o nodweddion y diwygiad hwn oedd cynhyrchu llawer o arweinyddion lleol, pobl fel Joseph Jenkins, R. B. Jones, Nantlais Williams, D. M. Phillips ac eraill. Yr oedd yn ddiwygiad hynod gynhyrfus a theimladol, yn cyffwrdd a\u0302 phob dosbarth o bobl, yn rhoi lle blaenllaw i ferched ac yn gyfrifol am argyhoeddi llu mawr o bobl a ddaeth yn ddiweddarach yn golofnau yn yr eglwysi. Tawelodd yn ystod haf 1905 ond daliodd y ta\u0302n gynnau mewn rhai mannau tan haf 1906."}]