[{"text_idx": "#000000", "text": "Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Pentref yn Nyffryn Ogwen, sir Caernarfon yw Tregarth. Mae capel y Methodistiaid Wesleaid, \u2018Shiloh\u2019 a\u2019r eglwys, \u2018St Mary\u2019s\u2019 yn dal ar agor ac mae ganddynt gofebau sy\u2019n cofio rheiny a gollodd eu bywydau yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae\u2019r eglwys hefyd yn dal cofeb yr hen ysgol Sul, a ffenestr gwydr lliw er cof am y brodyr Brock. Eu tad oedd pennaeth yr ysgol leol. Mae gatiau\u2019r eglwys hefyd yn gofeb i\u2019r sawl a fu farw yn y ddau ryfel byd."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae cofeb Shiloh yn rhestru enwau a chartrefi aelodau\u2019r gynulleidfa a fu farw yn ymladd yn y rhyfel (er enghraifft: Richard Jones \u2013 Tyddyn Dicwm). Mi roedd yn rhaid rhestru enw\u2019r stryd neu\u2019r fferm lle roeddent wedi byw, gan bod y gymuned yn adnabod pobl trwy enw\u2019r lle roeddent yn byw, yn hytrach na thrwy eu cyfenwau. Felly, mae\u2019n debyg y byddai Richard Jones wedi cael ei adnabod fel Richard Tyddyn Dicwm. Mae\u2019r gatiau tu allan i St. Mary a chofeb yr ysgol Sul hefyd yn nodi lle roedd y milwyr yn byw. Roedd hyn yn bwysig hefyd gan fod nifer o\u2019r milwyr efo\u2019r un cyfenw \u2013 mae 43 enw ar gofeb yr ysgol Sul, ac o\u2019r rheiny mae 13 yn \u2018Jones.\u2019"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae cofeb St Mary, ar y llaw arall, yn ymddangos fel ei bod yn canolbwyntio mwy ar y rhan roedd y milwyr yn chwarae yn y rhyfel yn hytrach na\u2019u rhan yn y gymuned. Nid yw\u2019r gofeb yn dweud lle roedd y milwyr yn byw, na hyd yn oed enw cyntaf y rhai a laddwyd. Yn lle hynny, mae\u2019n rhestru eu rheng yn y fyddin; llythyren gyntaf eu henw; cyfenw a\u2019r flwyddyn a\u2019r ardal lle y syrthion nhw. Mae\u2019r gofeb gwydr lliw i\u2019r brodyr Brock yn St Mary yn adlewyrchu\u2019r pwyslais ar ymdrechion milwrol. Rydym yn gwybod o gofeb yr ysgol Sul bod y teulu yn byw yn Sunnyside, ond nid yw\u2019r gofeb wydr yn so\u0302n am hynny. Mae\u2019n darllen: \u2018In loving memory of Lieut. Herbert Leslie Brock (BA Wales) 20th Div. MGC. Killed in action in France April 10th 1918 age 28, and Private Ivor James Baxter Brock 14th Batt. R. W. F. killed in France Sept. 1st 1917 age 19. \u201cGreater love hath no man than this that a man lay down his life for his friends.\u201d S. John XV 13\u2019 (Er cof annwyl am Lieut. Herbert Leslie Brock (BA Cymru) 20fed adran. MGC. Lladdwyd wrth ymladd yn Ffrainc Ebrill 10fed 1918 yn 28 mlwydd oed, a Preifat Ivor James Baxter Brock 14fed adran. R.W.F. wedi lladd yn Ffrainc Medi 1af 1917 yn 19 mlwydd oed. \u201cCariad mwy na hwn nid oes gan neb, sef bod i un roi ei einioes dros ei gyfeillion\u2019 Ioan XV. 13.)"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae cofebion gwahanol yn cofio dynion mewn gwahanol ffyrdd, ac mae\u2019r un peth yn wir am ysgrifau coffa y papurau newydd. Un amcan y prosiect (ymhlith eraill) yw ymchwilio i gofebau ar draws Cymru er mwyn gweld os yw hi\u2019n bosib nodi patrymau yn eu harddull a\u2019u geiriad. Er enghraifft, a oedd nodi cartref y milwr ar gofeb yn nodwedd unigryw i ogledd Cymru, neu a oedd hi\u2019n arferol ar draws cefn gwlad Cymru? A oedd pob Eglwys Anglicanaidd yn nodi lle ac ar ba ddyddiad y bu aelodau o\u2019i chynulleidfa farw yn y rhyfel? Mae angen mwy o ymchwil hefyd ar ysgrifau coffa y papurau newydd \u2013 a oedd eu safbwynt crefyddol neu wleidyddol yn cael effaith ar y math o ysgrif goffa roeddent yn eu cyhoeddi?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae tair enghraifft o ysgrifau coffa dynion o Tregarth yn dilyn. Roedd Y Llan yn bapur Anglicanaidd dwyieithog, tra roedd y Gwyliedydd Newydd yn bapur y Wesleaid. Roedd Y Genedl yn fwy gwleidyddol ei naws, gan gefnogi\u2019r Rhyddfrydwyr ond hefyd yn croesawu cyfraniadau oedd yn adlewyrchu\u2019r safbwynt sosialaidd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae\u2019r erthygl yma ond wedi edrych yn fras ar rhai cofebau mewn un pentref. Mi fyddai\u2019n hynod ddiddorol os gallai eraill edrych ar gofebau ac ysgrifau coffa eu hardaloedd lleol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Posted In: chapels / capeli, memorials"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ar wal y tu fewn i\u2019r Tabernacl, capel y Bedyddwyr yn yr Aes yng nghanol Caerdydd, mae cofeb i goffa\u0301u chwech o ddynion yr eglwys a fu farw yn y Rhyfel Mawr."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019r gofeb ei hunan yn un mawreddog, wedi\u2019i cherfio mewn marmor."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Nid oes cofnod i ddweud os fu \u2018Rhestr Anrhydedd\u2019 yn cael ei arddangos yn ystod blynyddoedd yr ymladd i nodi cyfraniad pob un o ddynion y Tabernacl i\u2019r lluoedd arfog. Fodd bynnag, mae adroddiadau blynyddol y capel yn nodi enwau pawb a oedd wedi ymaelodi, ac felly fe welwn fod ymglymiad yr eglwys a\u0302\u2019r rhyfel yn dwysau o flwyddyn i flwyddyn. Roedd 45 o enwau ar y rhestr ar ddiwedd 1915, 62 yn 1916, a 66 yn 1917 (gan gynnwys pedwar a oedd wedi cael eu lladd). Roedd nifer aelodau y Tabernacl yn ystod y rhyfel yn amrywio o oddeutu 520 i 560: mae\u2019r cyfanswm o 66 felly yn cynrychioli rhan sylweddol o ddynion ifainc y Tabernacl."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Rhestr o aelodau\u2019r eglwys a oedd yn gwasanaethu yn 1916"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Gellid gweld yn yr un modd sut y dyfnhaodd effaith y Rhyfel o edrych ar sylwadau\u2019r gweinidog yn yr adroddiadau. Ar ddiwedd 1914 cafwyd llawer mwy o so\u0302n am y ta\u0302n a oedd wedi achosi niwed i\u2019r capel nag am y Rhyfel, ond fe aeth sylwadau\u2019r Parch Charles Davies yn fwyfwy prudd a theimladol wrth i\u2019r ymladd barhau a chipio mwy a mwy o ddynion ifainc o\u2019i braidd. \u2018Gadawant fwlch mawr ar eu hol, a theimlwn y baich yn trymhau ar ein hysgwyddau yn herwydd colli eu gwasanaeth gwerthfawr\u2019 ysgrifennodd ar gychwyn 1917 yn yr adroddiad am 1916. Fodd bynnag, nodwch ei fod yn datgan yn glir mai rhyfel cyfiawn oedd hwn wrth ddisgrifio \u2018teyrngarwch\u2019, \u2018dewrder\u2019 ac \u2018aberth\u2019 y dynion, \u2018yn eu gwaith yn wynebu anghyfleusterau a pheryglon rhyfel er amddiffyn ein gwlad, a sicrhau buddugoliaeth i gyfiawnder a gwir rhyddid yn ein byd\u2019."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn y rhestrau o ddynion ceir nodiadau am ble\u2019r oedd nifer ohonynt yn gwasanaethu. Ar ddiwedd 1916 roedd nifer fawr ohonynt mewn gwersylloedd yn Lloegr neu Gymru; 14 gyda\u2019r BEF (British Expeditionary Force) ar Ffrynt y Gorllewin; chwech yn yr Aifft; pedwar yn Salonica ac un yn Bombay."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yr enw cyntaf ar y gofeb yw Oscar D. Morris. Mae\u2019n bosibl dod o hyd i dipyn o wybodaeth amdano: mae\u2019r llythyrau a anfonodd wrth geisio ymuno a\u0302\u2019r Corfflu Cymreig ar gael ar wefan Cymru1914 \u2013 "}, {"text_idx": "#000018", "text": "Gellir hefyd dod o hyd i adroddiad am ei ddyrchafiad i fod yn lifftenant (Awst 1915 \u2013 ac yna adroddiadau am ei farwolaeth ar Ffrynt y Gorllewin ar 21 Ebrill 1917 ( a )"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ceir enw Oscar hefyd ar gofeb rhyfel y capel roedd yn ei fynychu cyn symud i Gaerdydd \u2013 Salem, Nantyffyllon."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Yr ail enw yw W. Bevan Rees, un o Landybi\u0308e, Sir Gaerfyrddin (a oedd yn 20 oed ac yn gweithio fel glo\u0308wr adeg cyfrifiad 1911). Bu yntau farw ym Mhalesteina ar 3 Tachwedd 1917."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Reggie I.V.C.Thomas yw\u2019r enw nesaf: bu yntau farw ar 24 Tachwedd 1917 yn 19 oed, tra\u2019n gwasanaethu ar Ffrynt y Gorllewin gyda\u2019r South Wales Borderers. Nid oes ganddo fedd, ond mae ei enw ar gofeb Cambrai."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Gellir darganfod John Wynford Thomas fel bachgen 12 oed yng nghyfrifiad 1911, yn byw yn Llanbedr Efelffre. Nid oes awgrym pa bryd y symudodd i Gaerdydd, ond fe listiodd yn y ddinas, gan ymuno a\u0302\u2019r South Wales Borderers. Fe\u2019i laddwyd yn Fflandrys ar 31 Hydref 1917."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Er gwaethaf ei enw cyffredin, mae\u2019n bosibl bod yn sicr mai\u2019r William John Thomas a enwir ar y gofeb yw\u2019r llanc 18 oed a fu farw ar 11 Gorffennaf 1918 tra\u2019n gwasanaethu gyda\u2019r Army Service Corps. Fe\u2019i gladdwyd ym mynwent Cathays, Caerdydd."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Tags: chapels / capeli, memorials, WW1"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yng Nghapel yr Annibynwyr yn Rhyd-y-main (chwe milltir o Ddolgellau ar y ffordd i\u2019r Bala), gwelir plac pres mewn lle amlwg i goffa\u0301u dynion lleol a laddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Fe\u2019i lleolir ar y wal y tu o\u0302l i\u2019r pulpud fel y\u2019i gwelir gan unrhyw un sy\u2019n addoli yno wrth iddo edrych ar y gweinidog."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Wedi rhestru eu henwau ynghyd a\u0302\u2019u cyfeiriadau ceir adnod o\u2019r Beibl: \u201cMYFI YW YR ATGYFODIAD A\u2019R BYWYD\u201d (Ioan 11:27). Mae\u2019r geiriau\u2019n rhai cyfarwydd a gellir dod o hyd i arysgrifau tebyg mewn capeli ac eglwysi ar draws Cymru."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Rhestrir un ar ddeg o enwau:"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mae\u2019n ddiddorol fod yr union un enwau i\u2019w gweld ar gofeb capel lleol arall. Capel yn perthyn i\u2019r Methodistiaid Calfinaidd rhwng Rhyd-y-main a Bryncoedifor oedd Siloh a sefydlwyd yn 1874 ond sydd bellach yn dy\u0302 annedd. Mae\u2019r goflech farmor bellach i\u2019w gweld ym mynwent y capel."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Felly, tra bod y mwyafrif o gapeli Cymraeg ond yn coffa\u0301u y sawl o\u2019u cynulleidfa hwy a wasanaethodd ac a syrthiodd yn y rhyfel, yn yr achos hwn y mae\u2019r ddau gapel wedi penderfynu anrhydeddu pobun o\u2019r ardal a laddwyd. Ar adeg pan fodolai rhyw gymaint o gystadlu rhwng y gwahanol enwadau, dichon fod hyn yn dangos fod y galar oedd yn eu huno yn fwy na\u2019r gwahaniaethau athrawiaethol oedd yn eu gwahanu."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Gellir dod o hyd i bron bob un a enwir yma ar Gofeb tref Dolgellau. Mae ymchwil i hanes y dynion hyn yn dweud llawer mwy wrthym amdanynt. (Y ffynonellau a chwiliwyd am wybodaeth yw llyfryn sydd ymhlith archifau Meirionnydd yn Nolgellau, a gwefan )."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Am y ddau arall a goffeir, mae\u2019n debyg y gellir adnabod William Hughes \u2013"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Fodd bynnag, nid yw\u2019r wybodaeth sydd ar gael yn gymorth i adnabod Thomas Evans, Coedrhoslwyd."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Posted In: chapels / capeli, iconography, memorials"}]