[{"text_idx": "#000000", "text": "Dwi\u2019n gwenu wrth feddwl amdanynt \u2013 Lenin a Silyn yn sgwrsio yn yr Amgueddfa Genedlaethol yn Llundain lle daethant i \u2018nabod ei gilydd tua 1903. Ar yr olwg gyntaf, does dim yn debyg rhwng y chwyldroadwr o Rwsia a\u2019r gweinidog Methodist o Ddyffryn Nantlle, ond mae nodweddion cyffredin. Roedd dyddiadau eu geni a marw yn debyg, roeddent yn rhannu\u2019r un credoau gwleidyddol, a daethant yn ddigon enwog i gael eu hadnabod gan un enw yn unig. Wedi dweud hynny, falle fod mwy wedi clywed am Lenin na Silyn."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ganed Silyn, neu Robert Roberts, yn fab i chwarelwr ym 1871 ym Mryn Llidiart, Pen Cymffyrch, tyddyn sy\u2019n adfail yn un o ardaloedd uchaf a mwya diarffordd Dyffryn Nantlle. Gadawodd ysgol Nebo yn 13 oed a mynd i weithio i\u2019r chwarel. Ond diau fod hanesion am ei ewythr wedi dylanwadu arno. Collodd hwnnw ei waith pan yn ddwy ar bymtheg oed wedi streic yn Chwarel y Penrhyn 1846 a bu raid iddo \u2018fudo i\u2019r Amerig. Yno, yn Etholiad 1861 bu\u2019n areithio ar ochr Abraham Lincoln."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Ond roedd cyfiawnder cymdeithasol yn fater o synnwyr cyffredin i chwarelwyr Dyffryn Nantlle, ac yno y cafodd Silyn ei addysg go iawn. Wedi pum mlynedd yn y chwarel, cafodd fynd i Ysgol Ramadeg Clynnog. Wedi astudio yno am dair blynedd, fe\u2019i derbyniwyd yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Bangor. Graddiodd gyda anrhydedd mewn Saesneg cyn mynd i astudio ar gyfer y Weinidogaeth yng Ngholeg y Bala, a dilyn cwrs gradd MA ar yr un pryd. Ef oedd un o\u2019r pum cyntaf yng Nghymru i ennill gradd MA. Erbyn hynny, roedd wedi cael cryn lwyddiant gyda\u2019i farddoniaeth ac wedi ennill cadeiriau yn y steddfodau coleg. Ym 1902, ennillodd goron yr Eisteddfod Genedlaethol, ac yn weinidog ar gapel Cymraeg Methodist yn Llundain."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ni anghofiodd Silyn ei wreiddiau, ac yn sicr, roedd o flaen ei oes. Mor gynnar a\u0302 1896, roedd yn tarannu yn erbyn \u2018the jingoism and the land grabbing of John Bull\u2019, ac yn dadlau dros Ddiarfogi. Mynnai mai ymryson masnachol rhwng gwledydd oedd yn achosi cymaint o wario ar arfogaeth, a bod pentyrru arfau yn gwneud rhyfel yn fwy tebygol. Yn y flwyddyn hon, cyhoeddodd ei fod yn Sosialydd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd yn w\u0302r ifanc a garai gynnwrf, ac wrth sgwennu ei gofiant, meddai nhaid am Silyn, \u2018Os byddai rhywbeth mawr yn digwydd yn rhywle, yr oedd Silyn eisiau bod yn ei ganol\u2019. Pan oedd rhyfel rhwng Groeg a Thwrci ym 1897 a Groeg yn ymladd dros annibyniaeth i Greta, Silyn oedd un o\u2019r ddau gyntaf i gynnig ei henwau i fynd yno i ymladd drosti. Ei arwr mawr oedd Byron, ac roedd elfen ramantaidd gref yn ei gymeriad. Ym 1903, roedd wedi ymweld a\u0302\u2019r Unol Daleithiau a Chanada, wedi cael cyfnod o dri mis yn pregethu yn Utica, teithiodd i Ffrainc, Gwlad Belg a\u2019r Iwerddon."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Wedi tair mlynedd lwyddiannus yn Llundain, daeth ef a\u2019i gariad, Mary Parry i Danygrisiau i fyw. Priodwyd y ddau, aethant i fyw i Afallon ac ef oedd gweinidog Bethel. Er fod y capel wedi ei ddymchwel bellach, mae\u2019r festri yn enwog fel stiwdio recordio Gai Toms. Ganed tri o blant iddynt, Glynn, Meilir a Rhiannon."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn w\u0302r ifanc 34 oed, daeth Silyn yn weinidog poblogaidd yn Nhanygrisiau, yn enwedig efo\u2019r bobl ifanc. Doedd ganddo fawr o amynedd efo ffug barchusrwydd rhai aelodau oedd yn edrych i lawr eu trwynau ar gwmni drama. Ymateb Silyn oedd mynd ati i sgwennu drama iddynt."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ni chafodd unrhyw anhawster cymhathu ei grefydd a\u2019i wleidyddiaeth, dwy ochr i\u2019r un geiniog oeddent. Pan basiwyd Deddf Tyddynod ym 1908, er mwyn i\u2019r Cynghorau Sir brynu tir a\u2019i osod i dyddynwyr, bu Silyn yn frwd o blaid y syniad. Ysgrifennodd gyfres o erthyglau i\u2019r Glorian am sut i wneud cais am dyddyn. Cyn pen dim, roedd wedi ei ethol fel Cynghorydd Sir yn ddiwrthwynebiad. Ambell waith, sgwennai lythyr i gwyno fod ffermwr wedi ei droi o\u2019i fferm, dro arall, sgwennai at Fwrdd Llywodraeth Leol am fod hen wraig wedi gorfod aros pum wythnos cyn cael ei phensiwn (sy\u2019n taro nodyn cyfoes efo\u2019r problemau gaiff pobl heddiw efo\u2019r credyd cynhwysol). Yn y Blaid Ryddfrydol y\u2019i magwyd, ond roedd yn aelod o\u2019r Fabian Society o oedran cynnar iawn. Bu\u2019n hynod weithgar gyda\u2019r ILP \u2013 yr Independent Labour Party. Pan ddaeth trefnydd yr ILP yng Ngogledd Cymru i siarad ym 1908, cychwynnodd Silyn gangen ym Mlaenau Ffestiniog. Dyna sut y daeth David Thomas, Talysarn (fy nhaid) a Silyn i adnabod ei gilydd. Deuai Silyn i annerch canghennau oedd David Thomas wedi ei sefydlu yn Sir Gaernarfon, a deuai David Thomas i annerch y canghennau yn Sir Feirionnydd yr oedd Silyn wedi ei sefydlu. Erbyn Rhagfyr 1908, yr oedd Silyn wedi cyhoeddi pamffled ceiniog, \u2018Y Blaid Lafur Anninynnol, ei Hanes a\u2019i Hamcan."}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u2018Nis gall neb agor ei lygaid ac edrych.. heb gael ei argyhoeddi mai perchnogion tir a chyfalaf yw gwir feistriaid y genedl....Ond dan Sosialaeth fe baid eiddo yn yr ystyr hwn a\u0302 bod, oblegid fe droir y cyfan yn eiddo\u2019r cyhoedd; yna fe ddaw grym llywodraethol sydd yn awr yn nwylaw ychydig oludogion yn eiddo\u2019r holl bobl. Fel hyn y golyga Soaialaeth ryddid trefniadol, a chydraddoldeb gweleidyddol perffaith\u2019"}, {"text_idx": "#000012", "text": "\u2018Gelyn anghymodlawn gwyddoniaeth a Sosialaeth yw\u2019r dyn hunanol, a fyn gadw ei feddwl a\u2019i egni i wasanaethu arno ef ei hun.\u2019"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mynych oedd y galwadau arno i ddarlithio yn y De. Bu yno deirgwaith yn nechrau 1909 a bu\u2019n annerch yr W\u0302yl Lafur ym Merthyr ar Galan Mai 1911. Siaradwr pwyllog a thawel ydoedd, a siaradai gyda argyhoeddiad dwfn a gallai lenwi cyfarfodydd. Un oedd yn w\u0302r ifanc bryd hynny oedd Jim Griffiths, a etholwyd yn ddiweddarach fel Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Meddai am Silyn,"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Afallon, cartref Silyn yn Nhanygrisiau"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Cai pobl ddifyr noddfa ar aelwyd Afallon. Mae\u2019n debyg fod llawer ohonom yn gyfarwydd a\u0302\u2019r cerflun trawiadol ar y brif stryd yn Nulyn, o\u2019r undebwr Jim Larkin. Daeth o i annerch cyfarfod yn y Blaenau ym Mawrth 1911 a rhoddodd gopi o\u2019i gyfrol \u2018Labour in Irish History\u2019 yn anrheg i Silyn. Dau arall fu yno oedd Keir Hardie a George Lansbury. Un o gyfeillion Silyn oedd gw\u0302r cyfoethog o\u2019r enw George Davison a adeiladodd blasty iddo\u2019i hun yn Harlech, Wernfawr. Gwerthwyd y ty\u0302 yn rhad i Tom Jones i\u2019w droi yn Goleg Harlech. Yno y cynhaliwyd cynhadledd yn 1910 i drafod Adroddiad y Lleiafrif ar Ddeddf y Tlodion, a ysgrifennwyd gan Sidney a Beatrice Webb (a gafodd lawer mwy o sylw na\u2019r adroddiad swyddogol). Byddai Ysgol Haf y Fabian Society yn cael ei chynnal yn flynyddol yn Penrallt, Llanbedr, rhyw dair milltir o Harlech. O ganlyniad i waith Silyn a\u2019i gyfeillion, sefydlwyd Pwyllgor Cenedlaethol Cymreig i hyrwyddo diwygio Deddf y Tlodion gyda George Davison yn ysgrifennydd. Dan y teitl, I\u2019r Gad yn erbyn Tlodi, cyhoeddodd ei erthyglau ar Adroddiad y Lleiafrif yn Y Glorian. Darlithiodd yn aml ar y pwnc efo\u2019r testun, \u2018Cors Tlodi a\u2019r modd i\u2019w sychu\u2019. Pwyswyd ar Silyn yn aml i sefyll fel ymgeisydd seneddol, ond gwrthod a wnaeth."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Y pwnc agosaf at galon Silyn oedd addysg i\u2019r gweithiwr. Doedd dim syndod mai\u2019r testun yn un o eisteddfodau bach Blaenau Ffestiniog oedd crynhoi ffeithiau Adroddiad. Y Lleiafrif. Roedd ef a Mary Silyn wedi cael eu hysbrydoli mor gynnar a\u0302 1905 ar eu hymweliad a\u0302 Denmarc, a daethant yn gyfarwydd gyda gwaith yr Esgob Grundvig, sylfaenydd yr Ysgolion Gwerin yno. Mor gynnar a\u0302 1906, daeth a chymdeithasau lle\u0302n lleol at ei gilydd ac un o\u2019r pethau cyntaf wnaeth Silyn oedd adeilady ysgoldy gan fod y festri rhy fach i gynnal cyfarfodydd. Ym 1909, yng Nhwyl Lafur y Chwarelwyr, clywodd anerchiad gan Tom Jones,"}, {"text_idx": "#000018", "text": "\u201cMynnwch ddosbarthiadau i astudio...Robert Owen; dysgeidiaeth y Tadau Eglwysig ar fasnach; dysgeidiaeth y Testament Newydd ar ryfel a neges Denmarc a\u2019r Iwerddon i amaethwyr Cymru.\u201d"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Dyma danio\u2019r fflam yn Silyn. Er nad oedd wedi clywed am sefydlu\u2019r WEA ym 1903, wedi clywed Tom Jones (a oedd yn aelod o\u2019r WEA) yn annerch, cafodd ei ysbrydoli. Anfonodd Tom Jones gopiau o\u2019r cylchgrawn misol, \u2018The Highway\u2019 iddo. Yr oedd Silyn a Tom Jones yn aelodau o Lys Coleg Bangor. Gofynnodd Silyn i Goleg Bangor am ddarlithydd a allai gynnal dosbarthiadau ar economeg yn y Blaenau. Ymatebodd y Coleg yn ffafriol. Wedi cysylltu ag Undeb y Chwarelwyr, dewiswyd Blaenau Ffestiniog fel y lle i gynnal y dosbarthiadau cyntaf. Meddai John Morris Jones, \u201cRydw i\u2019n deall be sy arnoch chi ei eisiau \u2013 eisiau magu arweinwyr sy arnoch chi, on\u2019te?\u201d Roedd o wedi deall yn burion."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Dyna sut y daeth y darlithydd ifanc, J F Rees i\u2019r Blaenau i roi cyfres o 24 darlith ar Hanes Diwydiant. Daeth pump ar hugain i\u2019r dosbarth, a thri ohonynt yn swyddogion yr Undeb. Dyma gychwyn Dosbarthiadau Tu Allan a barodd am flynyddoedd pan oedd Coleg Bangor yn berthnasol i\u2019r bobl leol. Awgrymodd Silyn eu bod yn mynd i ardaloedd chwarelyddol eraill a chychwyn dosbarthiadau i weision ffermydd Sir Feirionnydd. Meddai Silyn yn Y Glorian yn 1911,"}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u2018Bydd y dynion hyn (fydd wedi dilyn y dosbarthiadau am dair blynedd) yn gaffaeliad mawr ar gynghorau lleol a sirol, ac yn ddinasyddion deallgar a chryfion mewn gwlad.\u2019"}]