[{"text_idx": "#000000", "text": "Wil Roberts, neu Wil Coed fel yr oedd pawb yn ei nabod, yn gymeriad amlwg ym Mhlaid Cymru a fu farw yn ystod Mis Hydref 2022. Bu\u2019n weithgar ymhob ymgyrch y Blaid o\u2019r chwe-degau ymlaen ac yn ysgrifennydd effeithiol Cangen Pwllheli. Cyn-lywydd Plaid Cymru Dafydd Wigley a draddododd deyrnged yn ei angladd ac fe\u2019i cyhoeddir yma\u2019n llawn."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Er cof am Wil Coed....Teyrnged."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Bore da! I shall be speaking mainly in Welsh; but on behalf of Siw and the family, I want to thank everyone for their words of sympathy and to those of you from near and far, who are here today. I have made available an English translation of my script, which I hope will enable you to follow my address."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Gyfeillion annwyl \u2013 Fe roddwn y byd am beidio a\u0302 bod yma heddiw; ond does dim yn y byd a fyddai wedi\u2019m hatal rhag ymateb i gais Siw a\u2019r teulu, i mi dalu gair o deyrnged i un fu\u2019n gyfaill arbennig i ni i gyd, mewn amrywiol ffyrdd ar wahanol adegau o\u2019n bywydau. Un annwyl iawn sydd bellach a\u2019i rawd wedi ei rhedeg; a chyfraniad oes \u2013 i\u2019w deulu, i\u2019w fro ac i\u2019w genedl, ysywaeth, wedi dod i ben."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Borema, mae\u2019n cydymdeimlad o waelod calon yn estyn allan i Siw, i Dewi ac Ifan; ac i Quintin sydd hefyd yn rhan o\u2019r teulu; ac i\u2019r wyrion Jordan, Mia a Cai \u2013 yr oedd Wil yn Daid hoffus iddynt; ac i\u2019r teulu oll. A gwn y bydd pob un ohonom eisiau diolch i Siw am y gofal cariadus a roddodd i Wil dros y blynyddoedd; ac yn arbennig, yn ystod y cyfnod olaf heriol y bu raid iddynt ei wynebu fel teulu."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae Siw efo\u2019r sicrwydd a gaiff o\u2019i ffydd, wedi ei seilio yn achos yr Eglwys hon; a bydd hynny\u2019n angor iddi yn y stormydd y mae\u2019n byw drwyddynt. Siw, wrth gwrs, wedi ei magu yn y traddodiad Pabyddol yng Nghaerdydd ac wedi dod dan ddylanwad yr enwog Dad Gregory FitzGerald; ac mae ei ffydd, a\u2019r Eglwys Babyddol, wedi bod yn nerth iddi drwy\u2019r blynyddoedd."}, {"text_idx": "#000006", "text": "A diolch i\u2019r Esgob Emeritws Edwin Regan, am ei arweiniad heddiw, a hefyd drwy\u2019r cyfnod anodd diweddar; ac i bawb sy\u2019n gysylltiedig a\u0302\u2019r achos yma am eich cynhaliaeth o Siw a\u2019r teulu; am eich caredigrwydd tuag atynt; a\u2019ch help ymarferol mewn cyfyngder. A diolch, hefyd, i\u2019r Archddiacon Andrew Jones am y cymorth eithriadol a roddodd yntau, hefyd, i\u2019r teulu."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae Siw wedi gofyn i mi dynnu sylw at y ffaith y bydd croeso i bawb ddod wedyn am luniaeth i Glwb Golff, Pwllheli. Bydd y claddu ym mynwent Deneio wedi\u2019r gwasanaeth; ond i\u2019r rhai nad ydynt am ddod i\u2019r fynwent, mae croeso iddynt fynd ar unwaith i\u2019r Clwb Golff."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae llawer o\u2019n to ni ddim yn sylweddoli fod Wil yn efaill, ond, yn drychinebus o drist, bu farw ei chwaer ar ei genedigaeth; a dan yr amgylchiadau, roedd yn wyrth i Wil oroesi. A dioddefodd y teulu drychineb arall pan fu i frawd iau Wil \u2013 sef Richard \u2013 gael ei ladd yn un ar bymtheg oed, mewn damwain motor-beic."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ond dwi o dan orchymyn gan Siw i beidio a\u0302 bod yn rhu lleddf yn fy sylwadau heddiw, ond yn hytrach i ni gofio Wil fel cyfaill llawen a llon, fel yr oedd i ni oll. Gwnaf fy ngorau i barchu hynny."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Felly aeth adra i weithio yn y Ffatri Laeth am flwyddyn, cyn cael ei dderbyn i Brifysgol Cymru, Bangor, ble roedd yn yr un flwyddyn a\u0302 Dafydd Elis Thomas \u2013 da gweld Dafydd yma heddiw. Enillodd Wil radd dda iawn mewn amaethyddiaeth."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Synhwyrais fod gennyf broblem: roedd Wil ac Osborn Jones (cyfaill ysgol i Wil, a da ei weld yntau, a Glesni yma heddiw hefyd) \u2013 roedd y ddau yn sgyrnygu arnaf. Medda un ohonynt \u201cMae \u2018na hen ddigon o bapurau Saesneg yn cael eu darllen ym Mhwllheli\u201d; gan fygwth fy ngadael efo mynydd o bapurau gwrthodedig. Fe gafwyd cyfaddawd o ryw fath \u2013 a da deud bu Osborn, Wil a minnau yn gyfeillion gydol oes!"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ar o\u0302l graddio ym Mangor, enillodd Wil ysgoloriaeth i astudio am radd uwch mewn Economeg Amaethyddol yn Aberystwyth. Yn ddigon naturiol, aeth Wil ymlaen wedyn i weithio gydag Adran Amaeth Cymru yng Nghaerdydd; ac roedd wrth ei fodd yn teithio o amgylch ffermydd Bro Morgannwg \u2013 a synnu wrth ganfod faint o\u2019r ffermwyr oedd, pryd hynny, yn Gymry Cymraeg; a hwythau mor falch o gael delio a gwas sifil Cymraeg ei iaith."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Aeth Wil ymlaen wedyn i weithio efo Amgueddfa Cymru yn Sain Ffagan, gyda\u2019r cyfrifoldeb o deithio o amgylch Cymru, yn recordio sgyrsiau efo ffermwyr; ac mae ei waith, hyd heddiw, yn un o drysorau\u2019 r Amgueddfa Werin."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Roedd Wil yn Bleidiwr i\u2019r carn, a dim ofn datgan hynny. Er gwaethaf ei atal deud, roedd yn fodlon curo ar ddrysau ledled Cymru; a ble bynnag yr oedd na rali, neu brotest, neu isetholiad, byddai Wil yno."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Erbyn 1970, roedd Wil wedi cyfarfod Siw; a ble gredech chi oedd y fangre cariadus ble bu iddynt gyfarfod? Mewn cyfarfod o Bwyllgor Rhanbarth Plaid Cymru, yng Nghaerdydd! A Siw, bryd hynny, yn un ar bymtheg oed; a Wil deng mlynedd yn hy\u0302n na hi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Bu i Wil a Siw ddechrau canlyn y flwyddyn wedyn, ym 1971 \u2013 y flwyddyn y bu i Elinor a minnau symud i fyw ym Merthyr; a dyna ble cefais gyfarfod Siw am y tro cyntaf \u2013 hi a Wil yn canfasio mewn isetholiad enwog; ac yn aros yn ein cartref, ble \u2013 yn gwbl ddi-steil, roedd hanner Cymru yn campio mewn cydau cysgu, ar lawr y ty\u0302!"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Roedd Wil efo rhinwedd arbennig iawn \u2013 roedd yn gallu cysgu yn rhywle, dan unrhyw amgylchiadau \u2013 cymaint felly iddo, ar un achlysur, ddisgyn I gysgu tra roedd yn teithio ar gefn ei feic ar y Lo\u0302n Goed \u2013 a chael coblyn o godwm!"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Roedd Wil yn un yr oedd damweiniau yn hoff o\u2019i ganfod! Un tro, bu iddo falu ei droed yn yfflon gan beiriant torri gwair."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Damwain arall a gafodd Wil oedd, tra\u2019n blentyn ysgol, yn chwarae yn y cae ac yn gosod ei got ar lawr; ni sylwodd fod moch yn y cae nesa; daeth un mochyn busneslyd, i synhwyro beth oedd y dilledyn ar lawr \u2013 a bwyta\u2019r got yn y man a\u2018r lle. Cafodd Wil andros o row gan ei fam!"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ar adeg arall, tra yn Aberystwyth, cafodd ddamwain car ddifrifol tra\u2019n teithio efo\u2019i gyfaill mawr, Geraint Eckley pan \u2013 wrth fynd dros fryncyn, tarodd rew du ar y ffordd, a thorrwyd cefn Wil mewn tri lle. Ystyr arall i\u2019w enw Wil Cefn Coed. Mae Geraint yn ymddiheuro gan, am resymau iechyd teulu, mae\u2019n methu a bod efo ni."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Soniodd Geraint wrthyf sut y byddai Wil yn cael ryw syniad da i\u2019w ben ar amrant; yna ffwrdd a\u0302 fo. Un bore ym 1969, cyhoeddodd Wil i\u2019w gyd-letywyr yn Aberystwyth, ei fod am fynd i weld yr enwog D J Williams yn Abergwaun y diwrnod hwnnw. Aeth Geraint efo fo; a landio ar DJ yn gwbl ddirybudd; cael croeso mawr; a dod yn gyfeillion mynwesol. Bu Wil wedyn i Abergwaun hanner dwsin o weithiau, i sgwrsio a\u0302 DJ a holi am ei hanes."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ond rhaid dod \u2018no\u0302l at hanes Wil. Bu i Wil a Siw briodi yn 1973 yn Eglwys Pedr Sant, Caerdydd \u2013 ac roedd \u2018na hanes i hynny hefyd!"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Y delynores druan, Eleri Owen, hen ffrind i Elinor a minnau \u2013 yn gorfod canu\u2019r delyn am dros hanner awr, tan ymddangosodd ddirprwy gofrestrydd i gwblhau\u2019r hanfodion cyfreithiol. Ar ddiwedd dwy awr hir iawn, roedd Wil a Siw yn w\u0302r a gwraig!"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yn syth ar o\u0302l y briodas, roedd Wil yn cychwyn ar swydd newydd, sef fel is-Ysgrifennydd Cymdeithas Gwartheg Duon Cymru, oedd a\u0302\u2019i Swyddfa yng Nghaernarfon."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Bu raid torri\u2019r mis mel yn fyr, gan fod bos newydd Wil wedi ei gymryd yn wael. Glaniodd Wil i swydd newydd, a thy\u0302 newydd, mewn cynefin newydd yn ogystal a\u0302 phriodi!"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Roedd yn newid byd sylweddol I Siw; ond roedd Wil yn ei gynefin; ac yn ei elfen. Yn o\u0302l Osborn, Wil oedd y cymeriad yn Llandwrog oedd cadw pawb at ei gilydd. Roedd Wil efo dawn anghyffredin o allu gwneud efo pawb; un o\u2019r bobl mwyaf hoffus a ganfu\u0302m erioed."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Ac roedd Wil yn rhywun y gallwn innau, fel Aelod Seneddol, droi ato, am arweiniad; a gallwn bob amser ymddiried yn ei farn."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Tybia Siw y byddai Wil, o gael ei amser eto, wedi studio hanes a\u2019r Gymraeg. Deleit Wil oedd sgwennu i\u2019r papur newydd. Bu ganddo golofn ar amaethyddiaeth yn y Cymro; a bu\u2019n sgrifennu i bapurau\u2019r Herald, dan y ffug enw Thomas Parry (rhai yn meddwl mai Prifathro Aberystwyth oedd y gohebydd, cystal ei arddull). A bu\u2019n weithgar gyda\u2019r criw bach oedd yn cynhyrchu\u2019r Ddraig Goch a\u2019r Welsh Nation."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Roedd hyn yn waith trwm a chyfrifol; ond roedd gan Wil hiwmor iach a welwyd wrth iddo ysgrifennu llythyrau gogleisiol a dadleuol i\u2019r Herald, dan yr enw \u201cTwtws Parri, Llandwrog\u201d- gan fynegi safbwyntiau a fyddai\u2019n gwylltio ambell drigolyn parchus yn y pentref. Ac roedd pawb yn methu a\u0302 dyfalu pwy oedd y Twtws Parri \u2018ma. Dim ond ychydig o gyfeillion agos oedd yn sylweddoli mai Twtws oedd enw cath Wil a Siw!"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Roedd Wil yn dynnwr lluniau o fri ac am gyfnod bu\u2019n ffotograffydd swyddogol dros y Western Mail mewn gemau rygbi rhyngwladol."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Bu Wil a Siw yn byw yn Llandwrog am bum mlynedd a phryd hynny cafodd Wil ei benodi\u2019n brisiwr tir ac eiddo i Gyngor Gwynedd. Ac yna, symud no\u0302l i fyw yng Nghefn Coed am ddeng mlynedd; ac oddiyno symud i\u2019r Ala, ble buont fel teulu am drideg-chwe blynedd, hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Roedd Wil yn un darbodus efo arian. Un tro daeth Siw ac yntau i lawr i Lundain i gael cinio gyda mi yn Nhy\u0302\u2019r Arglwyddi. Ar o\u0302l cyrraedd cyrion Llundain, bu iddynt sylweddoli fod Wil wedi gadael ei siwt adra! Gan dybio y byddai\u2019n rhaid iddo wisgo siwt yn ystafell bwyta grand yr Arglwyddi, aeth i sawl siop \u2013 a dychryn o weld y prisiau. Cafodd o hyd i siop elusen, ble dalodd bumpunt am siaced; a doeddwn innau ddim callach!"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Fe gofiaf fel ddoe y diwrnod y dywedodd Wil wrthyf, ugain mlynedd yn o\u0302l, a hynny yn stesion Crewe \u2013 ei fod newydd glywed fod cancr y brostad arno. Roedd wedi cael sgytiad; ond roedd yn derbyn y neges efo agwedd gwbl bositif, na fyddai\u2019n gadael i\u2019r cyflwr yn diffinio gweddill ei fywyd, o ba bynnag hyd y byddai hynny. Ond bu iddo ymddeol o\u2019i waith gyda Chyngor Gwynedd i roddi cyfle llawn i\u2019w gorff ymwared a\u0302\u2019r cancr; ac ar o\u0302l pum mlynedd, cafodd y neges bositif fod y cyflwr wedi diflannu."}, {"text_idx": "#000040", "text": "A felly fu; parhaodd Wil dros bymtheg mlynedd i chwarae ei ran ar ei aelwyd; a rhan yn ei gymdeithas yma ym Mhwllheli; yn weithgar efo Cangen y Blaid; yn cynorthwyo Siw yn ei gwaith gyda\u2019r Eglwys hon; ac yn dal i ysgrifennu \u2013 gan gynnwys teyrnged arbennig i\u2019w gyfaill Ioan Roberts , yn y gyfrol \u201cCofio Ioan\u201d."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Ac yna, ychydig cyn y Covid, daeth y cancr yn o\u0302l. Oherwydd y Clo, ni chafodd Wil, am gyfnod, fynd i mewn i Ysbyty. Cafodd brofion niferus; a rheini\u2019n dal i awgrymu fod y cancr wedi cilio eto. Ond wedyn, yn ddiweddarach, gwelwyd symptomau eilwaith a bu i Wil gael codwm yn y ty\u0302."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Roedd pryder ei fod wedi dioddef stro\u0302c; ond nid felly fu. Roedd y cancr wedi ymosod ar ei asgwrn cefn. A chafodd driniaeth hir yn Ysbyty Gwynedd ac Ysbyty Glan Clwyd. Yna, fis Mai eleni, bu i\u2019w asgwrn cefn chwalu. Wedi hynny, bu am wythnosau yn Ysbyty Bryn Beryl, ble y cafodd ofal rhagorol; roedd Wil a Siw yn hynod ddiolchgar i\u2019r staff yno."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Pan fu\u0302m heibio Bryn Beryl yng Ngorffennaf, roedd Wil mewn hwyliau da; yn sgwrsio a\u0302 phawb; ond yn ysu am gael adra at Siw. A gofynnodd Wil i mi ddiolch i bawb a fu\u2019n cysylltu ag ef yn yr Ysbyty; ac i bawb a adawodd negesau iddo efo Siw, yn ystod ei waeledd."}, {"text_idx": "#000044", "text": "A phan gafodd Wil ddod adra ddiwedd Awst, darparwyd gwely arbennig iddo yn y ty\u0302; a bu cyngor Gwynedd yn wych yn gosod ramp ar ei gyfer ac offer i\u2019w helpu cael o gwmpas."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Cafodd help therapyddion Jo a Natasha o Bryn Beryl, a help gan Wasanaeth \u201cTuag Adref\u201d, o Ysbyty Alltwen, yn darparu gofal yn y ty\u0302; ac roedd Wil a Siw yn uchel iawn eu canmoliaeth iddynt. A bu Nyrsys Ardal yn galw dydd a nos, dros saith wythnos. Mae\u2019r teulu yn talu\u2018r clod uchaf posib i\u2019r gwasanaethau cymdeithasol a\u2019r gwasanaeth iechyd; a braf yw clywed hynny. Ond mae un person y mae Siw eisiau i mi enwi\u2019n benodol \u2013 sef Bonnie, y mae llawer ohonoch yn ei hadnabod, trwy ei gwaith yn yng Nghanolfan y Gwystl. Galwodd pob nos yng nghartref Wil a Siw, i\u2019w lanhau a gofalu amdano; a heb ei chymorth hi, dywed Siw go brin y gallai fod wedi ymdopi .....a gwneud hynny yn gwbl ddi-da\u0302l. Yn \u2018does \u2018na bobl da yn yr hen fyd ma, dudwch?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Gwelais Wil am y tro olaf yn ei gartref yn yr Ala, bythefnos yn o\u0302l, ar ddydd Mercher y 5ed o Hydref. Roedd yn ei wely; gyda chyffuriau trwm yn ei lethu; ond bu\u2019n bosib i mi gynnal sgwrs ddifyr ac ystyrlon gydag ef; ei feddwl yn dal yn sionc; a\u2019i ddaliadau cenedlaetholgar mor frwd ag erioed."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Pan soniais am y Rali Fawr dros annibyniaeth yng Nghaerdydd y Sadwrn cynt, y cefais y fraint o\u2019i hannerch, roedd ei lygaid yn pefrio; roedd am glywed mwy o\u2019r hanes. A phan soniais y byddwn yn cyflwyno Mesur yn Nhy\u0302\u2019r Arglwyddi ddydd Gwener nesaf, i warchod pwerau Senedd Cymru, roedd Wil yn frwd ei gymeradwyaeth."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Dwn i ddim a oedd Wil, pryd hynny, yn gwybod \u2013 fel yr oedd Siw wedi\u2019m rhybuddio minnau \u2013 mai go brin y byddai\u2019n gweld diwedd y mis i glywed ffawd yr ymdrech seneddol. Cwta hanner awr gefais efo fo; roedd yn amlwg yn blino; ac roedd yn briodol i mi gilio; ond ddim cyn iddo fyny ysgwyd llaw \u2013 a\u2019r gafael hwnnw yn fy llaw mor gadarn, efallai\u2019n fwy cadarn, nag erioed."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Mae Wil gyda ni ym mhob un o\u2019r ymdrechion hyn; ni aiff yn angof; a ni fydd yn segur; bydd yr atgof amdano yn ein tanio yn ein hymdrechion; a thrwy hynny, bydd yntau, hefyd, yn rhan o\u2019r fuddugoliaeth fawr."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Darlith yr Athro M Wynn Thomas"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Y bardd, dramodydd a chenedlaetholwr James Kitchener Davies (1902-1952) fydd testun cyflwyniad arbennig eleni, 120 o flynyddoedd ers ei eni. Bydd yr awdur M. Wynn Thomas yn bwrw goleuni ar hanes ryfeddol y brodor o ardal Tregaron a ysbrydolai\u2019r mudiad cenedlaethol yng nghymoedd y De."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Gobeithiwn y byddwch yn gallu bod yn bresennol. Os na , recordir y ddarlith a bydd ar gael ar wefan y Gymdeithas"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mae Penri\u2019n adnabyddus i genedlaethau o Gymry ledled ein gwlad fel yr awdur a greodd y cymeriad Jabas. Ond roedd cymaint, cymaint mwy i Penri: yn awdur ar sawl nofel, roedd hefyd yn athro Cymraeg a gwleidydd lleol uchel ei barch."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Cefais y fraint o weithio gyda Penri pan agorwyd Coleg Meirion Dwyfor yn 1993. Roedd o\u2019n un o blith nifer o athrawon uwchradd a ddewisodd ddod i\u2019r coleg newydd er mwyn cynnig addysg o\u2019r salon uchaf trwy gyfrwng y Gymraeg."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Yn ogystal a\u0302 gweithredu fel athro arweiniol, cynrychiolai gymuned Llanbedrog ar Gyngor Gwynedd fel cynghorydd Plaid Cymru lle daliodd bortffolio addysg ar y Bwrdd am sawl blwyddyn gan chwarae rhan allweddol wrth ddatblygu a gweithredu polisi iaith y sir."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Roedd Penri hefyd yn gynrychiolydd undeb ar gyfer undeb athrawon, UCAC. Ar ei gais yntau ymunais ag UCAC, gan ddod yn gynrychiolydd undeb ar ei o\u0302l, ac oherwydd ei anogaeth sefais fel cynghorydd sir yn 2004. Heb ei gefnogaeth, ni fyddwn erioed wedi mentro i wleidyddiaeth. Mae arnaf ddyled bersonol sylweddol iddo."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Pob cydymdeimlad a\u0302 Mair a\u2019r teulu a chyfeillion lu Penri."}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u2018Cariad angerddol tuag at Gymru\u2019\nDywedodd arweinydd Cyngor Gwynedd, Dyfrig Siencyn fod Penri Jones yn\n\u201cgenedlaetholwr, dyn y pethe, un oedd a\u0302 dawn geiriau arbennig ac a\nddylanwadodd ar gannoedd o blant fel athro\u201d.\n\u201cRoedd yn fraint cydweithio a\u0302 Penri oedd mor gadarn ei farn, gw\u0302r cwbl\nddiymhongar, dyn ei filltir sgwa\u0302r ac a oedd a\u0302 chariad angerddol tuag at Gymru, y Gymraeg a phopeth oedd yn ymwneud a\u0302 Lly\u0302n,\u201d meddai.\nYchwanegodd y Cynghorydd Simon Glyn, cadeirydd y cyngor: \u201cGwasanaethodd Penri yn frwd dros ei ardal a thros Gymru am flynyddoedd lawer a bydd coffa da amdano fel aelod o Gyngor Gwynedd ac yn arbennig waith allweddol wrth ddatblygu polisi iaith y sir.\u201d"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Talwyd teyrnged gan y teulu a chyfeillion i Pat Larsen a fu farw ar 20 Tachwedd 2021."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Cafodd ei hethol yn wreiddiol fel cynghorydd ym Mangor, a hynny yn gynnar yn y 1950au. Hi oedd yr unig aelod benywaidd ar gyngor y ddinas."}, {"text_idx": "#000071", "text": "A hithau\u2019n un o aelodau cyntaf Cyngor Gwynedd ar o\u0302l ei sefydlu yn 1974, cynrychiolodd ward Penisarwaun ar sawl cyngor am flynyddoedd lawer."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Aeth yn ei blaen i gael ei hethol yn gynghorydd sir dros ward Llanddeiniolen ac yn hwyrach, dros ward Penisarwaun."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Cafodd ei hethol am y tro cyntaf yng nghanol y 1960au, ac erbyn iddi ymddeol o siambr y cyngor yn 2012 hi oedd y cynghorydd a wasanaethodd am y cyfnod hiraf yng Ngwynedd."}, {"text_idx": "#000077", "text": "\u201cYn wraig flaengar o fewn gwleidyddiaeth leol, yn benderfynol ac yn driw i\u2019w hardal."}, {"text_idx": "#000078", "text": "\u201cDiolch am gael ei hadnabod ac am y cydweithio."}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u201cEstynnwn ein cydymdeimlad cywiraf a\u2019i theulu, yn arbennig felly, ein cyd-gynghorydd presennol, Cai Larsen.\u201d"}, {"text_idx": "#000080", "text": "\u2018Barod i gymryd y dynion ymlaen\u2019"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Wrth siarad a\u0302 golwg360, dywedodd ei bod hi\u2019n \u201cbarod i gymryd y dynion ymlaen a chymryd dim o\u2019u lol nhw\u201d."}, {"text_idx": "#000083", "text": "\u201cRoedd hi\u2019n fodel ro\u0302l i fi yn gynghorydd benywaidd, di-brofiad, gweddol ifanc pan ddechreuais i ar y Cyngor,\u201d meddai."}, {"text_idx": "#000084", "text": "\u201cDw i\u2019n cofio gweld Pat, ac roedd hi mor barod i siarad allan."}, {"text_idx": "#000085", "text": "\u201cRoedd ganddi egwyddorion mor gadarn, a hithau dipyn yn hy\u0302n na fi, a jyst gweld hi\u2019n barod i gymryd y dynion ymlaen a chymryd dim o\u2019u lol nhw."}, {"text_idx": "#000086", "text": "\u201cAr adegau fe wnaeth hi gymryd fi o dan ei hadain hi, ac mae gen i\u2019r parch mwyaf ati hi."}, {"text_idx": "#000087", "text": "\u201cAr adeg pan oedd menywod mewn llywodraeth leol, mewn gwleidyddiaeth, yn brin roeddwn i\u2019n falch o fod yna ar adeg pan yr oedd hi yno. Mae dynion fel petae\u2019n gwybod sut i siarad yn gyhoeddus a sut i leisio\u2019u barn, ac mae dynion yn gwylio dynion eraill er mwyn gwybod sut i wneud hynny."}, {"text_idx": "#000088", "text": "\u201cRoeddwn i mor ffodus i\u2019w chael hi yna, a\u2019i ffordd hi o siarad, a\u2019i ffordd hi o fod yn flaengar o flaen y Cyngor, yn ffordd i fi ddysgu."}, {"text_idx": "#000089", "text": "\u201cRoeddwn i\u2019n dysgu ganddi hi, ac roedd hi\u2019n rhoi hyder imi."}, {"text_idx": "#000090", "text": "\u201cRoeddwn i\u2019n edmygu hi\u2019n fawr."}, {"text_idx": "#000091", "text": "\u201cMae hi\u2019n drist ar ei ho\u0302l hi."}, {"text_idx": "#000092", "text": "\u201cDynes gadarn, ddewr, yn barod i siarad allan, ac yn arloeswraig o ran gwleidyddiaeth Gwynedd.\u201d"}, {"text_idx": "#000093", "text": "\u2018Dynes oedd o flaen ei hamser\u2019"}, {"text_idx": "#000094", "text": "\u201cRwy\u2019n drist iawn o glywed am farwolaeth Pat Larsen, dynes oedd o flaen ei hamser,\u201d meddai Sia\u0302n Gwenllian."}, {"text_idx": "#000095", "text": "\u201cRoedd ei chyfraniad yn un aruthrol, nid yn unig i\u2019w chymuned leol, ond i Wynedd a Chymru gyfan."}, {"text_idx": "#000096", "text": "\u201cArweiniodd y ffordd i ferched fel fi yn ei hysbryd penderfynol di-ildio ac roeddwn i\u2019n ei ystyried yn fraint cael gwasanaethu ochr yn ochr a\u0302 hi fel cynghorydd."}, {"text_idx": "#000097", "text": "\u201cRwy\u2019n meddwl am y teulu ar adeg o dristwch a galar anochel, ond byddaf hefyd yn dathlu bywyd Pat Larsen, ac ar lefel bersonol, byddaf yn diolch am gael ei \u2019nabod a dysgu o\u2019i doethineb a\u2019i dyfalbarhad.\u201d"}, {"text_idx": "#000099", "text": "Wrth edrych yn o\u0302l dros fy ngyrfa yn Senedd Ewrop, mae\u2019n anodd credu ei fod wedi ymestyn dros ugain mlynedd. Nid yw\u2019n bosibl mewn erthygl ond rhoi blas ar waith Aelod Senedd Ewrop a cheisio dangos pa mor werthfawr oedd yr Undeb Ewropeaidd i Gymru."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Pan sefais dros y Blaid yn f\u2019etholiad Ewropeaidd gyntaf ym 1989, doedd dim gobaith gennyf o ennill. Erbyn 1999 roedd y sustem bleidleisio wedi newid. Roedd pum aelod i\u2019w hethol i Senedd Ewrop yn cynrychioli Cymru gyfan ar sail canran y bleidlais i bob Plaid yn genedlaethol. Gyda\u2019r bleidlais uchaf gafodd y Blaid erioed a gyda chyffro mawr, cafodd Eurig Wyn a minnau ein hethol fel yr ASEau cyntaf. Roedd yn garreg filltir yn hanes y Blaid."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Roedd yn garreg filltir bersonol i fi hefyd. Roeddwn wedi ymweld a\u0302 Senedd Ewrop yn yr wythdegau wrth gynrychioli\u2019r Blaid mewn cyfarfod Cynghrair Rydd Ewrop (EFA). Fe es i mewn i siambr y senedd i wrando ar drafodaeth ar bolisi rhanbarthol. Doedd y siambr ddim mor olau a thrawiadol a\u2019r hemicycle heddiw a sylwais mor anodd oedd dyfalu pa aelod oedd yn siarad. Roeddwn yn ffigurau bach bron yn ddinod. Er hynny, roedd pob un yn rhoi eu holl egni i mewn i gyflwyno dadl gref yn ystod eu munud neu ddau o amser siarad."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Ces i\u2019m synnu a\u2019m hysbrydoli. Roeddwn yn gyfarwydd a\u0302 math o wleidyddiaeth lle\u2019r oedd cymaint yn dibynnu ar bersonoliaeth. Roedd yn bosibl ennill dadl trwy sicrhau bod gwleidydd adnabyddus (dyn, bron yn ddieithriad) yn cefnogi un ochr neu\u2019r llall, ac eraill yn ei ddilyn. Yr unigolion yn hytrach na\u2019r pwnc oedd yn bwysig. Fel arall oedd e yn Senedd Ewrop. Roedd yn ddadl ystyrlon a pharch at bob aelod unigol."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Eironi o\u2019r mwyaf yw\u2019r ffaith bod yr ymgyrch i adael yr Undeb Ewropeaidd wedi\u2019i ennill oherwydd penderfyniad Boris Johnson i\u2019w gefnogi. Roedd penderfyniad mor dyngedfennol yn hongian ar ddewis un dyn. Mae\u2019n adlewyrchu anhwylder gwleidyddiaeth y Deyrnas Gyfunol."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Mae\u2019n ddiddorol hefyd i nodi bod UKIP wedi ceisio efelychu agweddau gwaethaf diwylliant San Steffan yn Senedd Ewrop. Daeth gweiddi, heclo a sarhad yn nodweddiadol o\u2019u hymddygiad yn y siambr. Gwleidyddiaeth wenwynig."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Ces i fy meirniadu yn y wasg sawl gwaith am beidio cwrdd a\u0302 gofynion ffug gwleidydd llwyddiannus yn o\u0302l mesur Prydain. Doeddwn i ddim am gael fy nhynnu oddi wrth fy mhrif amcan. Roedd Cymru yn Ewrop yn llawer mwy na slogan. Fe wnaeth e grynhoi delwedd o Gymru annibynnol yn cydweithio mewn heddwch gyda chenhedloedd eraill yr Undeb Ewropeaidd er mwyn adeiladu Ewrop mwy democrataidd a chyfartal: Ewrop y Bobloedd."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Bues i\u2019n ymgyrchu ar newid hinsawdd, polisi\u0308au masnach deg, yn erbyn GMOs, dros amaeth a chefn gwlad Cymru, dros heddwch a chyfiawnder a dros hawliau ieithoedd lleiafrifol. Yn 2008 enillon ni statws cyd-swyddogol i\u2019r iaith Gymraeg yn Ewrop: nid oedd yn statws swyddogol llawn ond o leiaf roedd ein hiaith yn cael cydnabyddiaeth. Yn 2019 derbyniais wobr Ewropeaidd METANET am fy ngwaith ar gyfartaledd digidol i bob iaith. Ystyrir fy adroddiad yn safon aur ar gyfer ieithoedd lleiafrifol."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Fe ges i gyfleoedd unigryw i fynd i Fforwm Cymdeithasol y Byd yn Porto Allegre ym Mrasil, i Uwchgynadleddau\u2019r Cenhedloedd Unedig yn Johannesburg, Copenhagen a Pharis, ac i gyfarfod y WTO yn Hong Kong. Fe es i hefyd i Irac cyn y rhyfel ac i Gatalonia sawl gwaith ar gais ei llywodraeth i fod yn sylwedydd swyddogol ar gyfer y refferenda ar annibyniaeth. Fe ddes i yn gyfarwydd iawn hefyd a Phalesteina ac Israel trwy ymweld a\u0302\u2019r wlad sawl gwaith gyda dirprwyaeth y senedd."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Mae teithio yn rhan o fywyd wythnosol ASE. Byddwn yn gadael fy nghartref yn Llwynypia bob bore dydd Llun i ddal y tre\u0302n i Frwsel. Nos Iau, byddwn yn cychwyn am adre. Unwaith ym mhob mis byddai\u2019r senedd yn cwrdd yn Strasbourg a oedd yn golygu symud popeth i\u2019r ddinas am wythnos. Y penwythnosau oedd fy amser teithio o gwmpas Cymru."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Cyfrifoldeb o\u2019r mwyaf oedd bod yn llais i Gymru. Anrhydedd o\u2019r mwyaf ar yr un pryd. Roedd yn cymryd llawer o waith cynllunio a pharatoi strategaeth er mwyn codi proffil ac agor pob drws i Gymru. Roedd yn cynnwys son am Gymru ymhob araith yn y senedd, trefnu digwyddiadau cymdeithasol, arddangosfeydd a chynadleddau, cyhoeddi adroddiadau a gwahodd siaradwyr a grwpiau o Gymru er bob cyfle posibl."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Ces i gefnogaeth anhygoel gan gynhyrchwyr bwyd a diod Cymru, corau, prifysgolion, mudiadau gwirfoddol a chymunedol a llawer, llawer mwy yn y gwaith yma. Mae lobi\u0308wyr o Gymru heb eu hail!"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Roedd yn bleser arbennig hefyd i gynnig profiad gwaith i gymaint o bobl ifanc o Gymru yn y swyddfa ym Mrwsel. Braint oedd rhoi cyfle iddynt a hefyd i ddangos y dalent a\u2019r potensial anferth sydd yn argoeli\u2019n dda ar gyfer dyfodol ein cenedl."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Mae Cymru yn genedl Ewropeaidd. Roeddwn i\u2019n ymgyrchu tan y funud olaf i gadw Cymru yn yr Undeb Ewropeaidd ac rwyf yn dorcalonnus ein bod ni wedi gadael. Pan adewais i Frwsel, gadewais faner draig goch gyda\u2019n grw\u0302p yn y senedd. Maent yn gofalu amdani nes bod Cymru yn o\u0302l i gymryd ei lle priodol gyda chenhedloedd eraill Ewrop a chaiff ein baner ei chodi eto."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Eleni mae\u2019n ganmlwyddiant geni un o Is-Lywyddion amlycaf Plaid Cymru, Dr Tudur Jones, a fu yn y swydd o 1957 hyd 1964. Fel Is-Lywydd bu\u2019n gefn i Gwynfor yn yr amlwg ac yn hael gyda\u2019i gyngor gwerthfawr iddo yn y dirgel. Gan ei fod yn byw ym Mangor, yr oedd hefyd mewn cysylltiad cyson gyda\u2019r Ysgrifennydd Cyffredinol, Elwyn Roberts, a weithredai o swyddfa Bangor. Roedd y tri, Gwynfor, Tudur ac Elwyn, ar yr un donfedd gan gynrychioli cenedlaetholdeb a godai o se\u0302l dros yr iaith Gymraeg ac a sylfaenwyd ar werthoedd Cristnogol. Fel mae\u2019n digwydd, yr oedd y tri yn Annibynwyr Yn chwedgau\u2019r ganrif ddiwethaf mynegodd Unbeb yr Annibynwyr Cymraeg eu cefnogaeth i hunan-lywodraeth i Gymru, gyda\u2019r datganiad cofiadwy mai problem Cymru oedd ei bod yn rhy bell oddi wrth Dduw ac yn rhy agos i Loegr!"}, {"text_idx": "#000118", "text": "Ganed Dr Tudur yn Rhos-lan ger Cricieth, ond maged ef yn Y Rhyl, yn Nyffyn Clwyd. Yn 1939 aeth i Goleg y Brifysgol, Bangor, lle cafodd ei ethol yn Llywydd Undeb y Myfyrwyr, ac ennill gradd dosbarth cyntaf mewn Athroniaeth. Yn 1945 cofrestrodd yng Ngholeg Mansfield, Rhydychen, lle bu\u2019n astudio efrydiau diwinyddol ar gyfer ennill gradd D.Phil. Cafodd ei ordeinio yn Weinidog yr Efengyl yn 1948, a chyflawnodd yr alwedigaeth honno yn wych fel pregethwr, ysgolhaig ac athro. Yn 1966 fe\u2019i apwyntwyd yn Brifathro Coleg Diwinyddol Bala-Bangor, Bangor, ac ar ei ymddeoliad cafodd ei apwyntio yn athro er anrhydedd yn ei alma mater. Dengys ei ddewis yn Llywydd Ffederasiwn Rhyngwladol yr Annibynwyr o 1981 hyd 1985 y parch a enillasai a raddfa ryngwladol."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Yn 1974 trafododd ei syniadau ar genedligrwydd a chenedlaetholdeb yn y cyd-destun Cymreig mewn cyfrol yn dwyn y teitl, The Desire of Nations. Mae tair gwedd i\u2019r drafodaeth \u2013 athronyddol, hanesyddol a gwleidyddol. Ceisia\u2019r wedd athronyddol ddadansoddi\u2019r cysyniad o \u2018genedl\u2019."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Er ei fod yn gwrthod y damcaniaethau hynny sy\u2019n sylfaenu cenedligrwydd ar ffactorau goddrychol fel teimlad ac ewyllys, nid yw Dr Tudur yn eu diystyru fel elfennau cyfansoddol. Efallai yn wir eu bod yn elfennau hanfodol mewn cenedligrwydd, ond ar eu pennau eu hunain, nid ydynt yn elfennau digonol."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Gyda golwg ar criteria gwrthrychol cenedligrwydd, mae Dr Tudur yn gwrthod maentumiad yr Athro J.R. Jones (1960) fod cenedligrwydd pobl yn gorwedd ar y ffaith eu bod yn \u2018sefyll mewn trac hanesyddol\u2019 sydd yn \u2018anghyffelyb\u2019 ac \u2018anailadroddiadwy\u2019. Y ffaith yw, gallai sawl cymundod nad ydynt yn genedl wenud yr un honiad. Mae hefyd yn gwrthod damcaniaeth ddiweddarach (1966) J.R., sef, i fod yn genedl mae\u2019n rhaid i bobl fod wedi eu trefnu fel gwladwriaeth. Serch hynny, mae\u2019n cydnabod fod agwedd wleidyddol (mewn ystyr estynedig) i genedligrwydd yn gymaint ag y bydd pobl sydd yn synied eu bod yn genedl yn ymwybodol o strwythurau mewnol cymdeithasol a diwylliannol sydd yn unigryw iddynt hwy. Efallai y bydd y strwythurau hynny yn cynnwys sefydliadau gwladwriaethol, ac efallai na fyddant, ond pa un os ydynt neu beidio, does a wnelo hynny ddim a\u0302\u2019u cenedligrwydd."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Adlewyrchir syniadau tebyg yn nadansoddiad Dr Tudur o genedlaetholdeb. Teimlad yw gwladgarwch: cariad at ein gwlad. Ideoleg yw cenedlaethodeb. Y mae iddo weddau gwrthrychol, ymresymol a chyhoeddus. Mae\u2019n gosod cyswllt rhwng y genedl a\u2019r wladwriaeth. Ystyria cenedlaethodeb y wladwriaeth fel offeryn yng ngwasanaeth y genedl. Yn y byd modern, global, mae ar genhedloedd angen sefydliadau gwladwriaethol i ffynnu, a hyd yn oed i oroesi."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Mae i\u2019r math o genedlaetholdeb a arddelir yn The Desire of Nations wreiddiau dwfn yn ffydd Gristnogol Dr Tudur. Y mae\u2019n ymwybodol iawn o\u2019r perygl o eilunaddoli\u2019r genedl neu\u2019r wladwriaeth. Dyma sy\u2019n cyfrif am ei amharodrwydd (fel Saunders Lewis a chefnogwyr cynnar y Blaid) i siarad yn nhermau \u2018annibyniaeth\u2019 wrth drafod hunan-lywodraeth i Gymru. Dyma hefyd wraidd ei wrthwynebiad chwyrn i syniadau\u2019r mudiad Adfer ganol y saithdegau."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Bydd y sawl oedd yn adnabod Dr Tudur yn cofio am ei urddas personol, a huodledd ei fynegiant yn y Gymraeg a\u2019r Saesneg. Yr oedd ei osgo yn awdurdodol, ond gyda haen o hiwmor direidus. Wrth ymateb i honiad George Thomas nad oedd y fath beth a\u0302 dw\u0302r Cymru gan mai eiddo Duw oedd y dw\u0302r mewn gwirionedd, heriodd Thomas i hysbysu brenin Saudi Arabia nad oedd y fath beth ag olew Saudi gan mai eiddo Duw oedd yr olew mewn gwirionedd!"}, {"text_idx": "#000125", "text": "Trist yw cofnodi marwolaeth Maldwyn Lewis yn 93 mlwydd oed ar Ebrill 9fed 2021 yn dilyn gwaeledd byr."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Bu Maldwyn yn aelod o Blaid Cymru er ei ieuenctid ym Mlaenau Ffestiniog, a gweithredodd trosti yn gydwybodol a diflino trwy gydol ei oes."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Ef oedd asiant Dafydd Wigley yn etholiadau 1979 a 1983, a threfnodd ymgyrchoedd lliwgar pan oedd \u201cHerald Ni\u201d yn cael ei ddosbarthu i bob ty\u0302 yn hen etholaeth Arfon."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Ei gyfraniad mwyaf i ardal Porthmadog oedd \u2013 ynghyd a\u0302 Bryan Rees Jones \u2013 sefydlu elusen Rebecca a phrynu\u2019r Cob. Mae Rebecca yn parhau i rannu llogau\u2019r swm a godwyd gan y tollau i Gymdeithasau a Mudiadau yn flynyddol."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Bu hefyd yn weithgar i\u2019r Wylan, papur bro yr ardal. Bu\u2019n Gadeirydd y pwyllgor rheoli ac yn aelod o\u2019r panel Golygyddol."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Cydymdeimlwn yn ddwys a\u0302\u2019i feibion Dewi a Geraint, ei ferch Gwenith a\u2019u teuluoedd oll yn eu profedigaeth."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Plaid Cymru mewn llywodraeth am y tro cyntaf, fel rhan o glymblaid"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Ar o\u0302l brwydr hir S4C yn dechrau darlledu rhaglenni teledu yn Gymraeg"}, {"text_idx": "#000142", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]