[{"text_idx": "#000002", "text": "Fe ymddengys bod pw\u0302er a dylanwad Aeddan ymhlith Brythoniaid Cymru wedi bod yn sylweddol. Mewn un chwedl, anogwyd Aeddan gan Dewi ac eraill i ddefnyddio ei bwerau gwyrthiol i wella mab Brenin y Brythoniaid, a oedd yn ddall, yn fyddar ac yn gloff. Anfonwyd y bachgen at Aeddan, ac fe weddi\u0308odd yn daer am ei adferiad a maes o law fe wellodd y bachgen yn wyrthiol. Yn dilyn y wyrth hon, dywedir fod enw Aeddan wedi dod yn hysbys ledled y deyrnas. Dengys straeon fel hyn bod y teulu mwyaf pwerus yn y deyrnas yn dibynnu ar ddynion sanctaidd fel Aeddan. Heb os, roedd olynwyr Aeddan, y clerigwyr a gofnododd y straeon hyn, yn awyddus iawn i bwysleisio hyn wrth y rhai a rheolai\u2019r wlad."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dengys stori arall am gyfnod Aeddan yng Nghymru sut y cafodd digwyddiadau\u2019r unfed ganrif ar ddeg a\u2019r ddeuddegfed ganrif effaith ar y ffordd yr adroddwyd yr hanes amdano. Mae\u2019n adrodd yr hanes am sut y gwnaeth y Brythoniaid yng Nghymru wynebu\u2019r perygl o oresgyniad gan fyddinoedd mawr y Sacsonaidd. Anfonwyd Aeddan gan Dewi i faes y gad ac yno fe weddi\u0308odd dros y Brythoniaid, wrth iddynt wynebu eu gelynion Sacsonaidd lawer mwy niferus. Yn dilyn ymyrraeth Aeddan, trodd y Sacsoniaid a ffoi a chawsant eu herlid a\u2019u lladd gan y Brythoniaid dros yr wythnos ganlynol. \u201cNi laddwyd yr un Brython drwy law y Sacsoniaid drwy gydol y cyfnod a hynny trwy ras Duw a gwyrthiau Maedoc. Ac ni wnaeth yr un Sacson oresgyn Prydain tra roedd Maedoc yno ac yn dilyn y gwyrthiau hyn\u201d. Mae\u2019n bosibl bod y stori hon wedi\u2019i chreu ar adeg pan oedd Cymru dan fygythiad y Normaniaid a gellir ei dehongli fel ymgais gan y Cymry i ddychryn goresgynwyr posib."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ceir sawl hanesyn arall am gyfnod Aeddan yng Nghymru. Fe iachaodd ddyn oedd ag anffurfiad ar ei wyneb, \u201coedd a\u0302 wyneb mor wastad a\u0302 bwrdd, heb lygaid na thrwyn\u201d. Unwaith tra\u2019n cludo cwrw yn o\u0302l i\u2019r fynachlog, difrodwyd y llestr a chollwyd y cwrw. Ond fe wnaeth Aeddan arwydd y groes, atgyweirio\u2019r difrod a chludo\u2019r cwrw i\u2019w gyd-fynachod."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Digwyddodd trychineb Pysgotwyr Tinnaberna yn yr 1810au. Pentref pysgota bach ar arfordir gogledd Wexford ger Kilmuckridge oedd Tinnaberna. Aeth dau gwch pysgota allan i\u2019r mo\u0302r ar dydd gwledd Sant Martin, 11 Tachwedd. ac fe\u2019u chwythwyd allan ymhell i Fo\u0302r Iwerddon gan storm. Collwyd un, ond cyrhaeddodd y llall dir arfordir Cymru. Cafodd y criw fwyd a lloches gan ffermwr, ond ni allent gyfathrebu ag ef gan mai dim ond Cymraeg siaradai. Yn y diwedd, cyrhaeddodd y dynion yn o\u0302l yn Ballycotton, Swydd Corc a cherdded yn o\u0302l i Wexford i gael eu cyfarch gan berthnasau a oedd yn credu eu bod wedi mynd am byth. Daeth hanes y drasiedi hon yn destun baled sy\u2019n dal i gael ei chanu\u2019n lleol."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Fis Hydref 1827, suddodd y sgwner Elizabeth oddi ar Benrhyn Duffcarrick, i\u2019r gogledd o Courtown ac fe foddwyd bob un o\u2019r naw morwr ar hugain. Llong o Aberdaugleddau yn Sir Benfro oedd yr Elizabeth ac roedd ei chapten William Griffiths yn frodor o Abergwaun. Claddwyd ei gorff ym mhridd Wexford ym mynwent Prospect ger Ballymoney. Nid yw\u2019n hysbys a gafodd cyrff y morwyr eraill eu darganfod."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae carreg fedd gain i\u2019w gweld yno hyd heddiw gyda\u2019r arysgrif isod."}, {"text_idx": "#000014", "text": "\u201cYma gorwedd gweddillion William Griffiths o Abergwaun, Sir Benfro, De Cymru, diweddar gapten y sgwner Elizabeth o Aberdaugleddau, a ddaeth i ddiwedd ei fordaith ddaearol gyda\u2019r holl griw ar Hydref 28ain, 1827 yn 35 mlwydd oed."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Yr Arglwydd a\u2019m hachubodd rhag stormydd a pheryglonFe\u2019m rhyddhaodd o donnau Neifion a gwyntoedd Boreas.Ond gerllaw\u2019r graig hon fe gollais fy anadl addfwynAc mewn tonnau gwylltion a moroedd geirwon, dioddefais wewyr Marwolaeth.\u201d"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Dechreuodd y tri ar eu taith yn y canw\u0302 pren am 11 y bore o draeth Ardamine, Courtown, Swydd Wexford. I\u2019w helpu ar y daith 85 milltir/140km aeth y bechgyn a\u0302 chyflenwadau oedd yn cynnwys tair potel o lemone\u0302d, naw potel o ddw\u0302r a phedwar paced o fisgedi! Roedden nhw hefyd wedi prynu radio a chwmpawd, ond fe wlychwyd y canw\u0302 gan don ychydig ar o\u0302l gadael y traeth, gan ddinistrio\u2019r radio, felly doedd dim modd iddyn nhw gysylltu a\u0302\u2019r lan na chlywed rhagolygon y tywydd. Cymerodd y daith dros Fo\u0302r Iwerddon dros 24 awr. Drwy gydol y daith roedd cefn y canw\u0302 o dan ddw\u0302r gan mai dwy sedd oedd ynddo, ac roedd yn rhaid i un ohonynt eistedd gyda\u2019i goesau o boptu\u2019r canw\u0302, gan newid seddi pob awr. Daeth y tri morwr hyd yn oed o hyd i dwll yn y canw\u0302 ychydig ar o\u0302l gadael Iwerddon, ond roedden nhw\u2019n benderfynol na fydden nhw\u2019n troi yn eu holau."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ond nid dyna ddiwedd ar y peryglon. Wrth iddyn nhw agosa\u0301u at arfordir Penfro roedd cerrynt cryf, creigiau ac ymchwyddiadau oedd yn bygwth troi eu cwch drosodd, ac o ganlyniad cymrodd chwe awr i\u2019r dynion rwyfo\u2019r ddwy filltir olaf i\u2019r lan. Pan gyrhaeddon nhw fae bychan ym Mhen Strwmbl, treulion nhw dair awr arall yn ceisio dringo craig 150 troedfedd yn y tywyllwch. Pan gyrhaeddon nhw ben y graig, o\u2019r diwedd, aethon nhw i dy\u0302 gwyliwr y glannau cyfagos. Roedd yntau wedi bod allan yn chwilio am y dynion gan fod eu diflaniad wedi achosi chwilio mawr o\u2019r awyr a\u2019r mo\u0302r ar ddwy ochr Mo\u0302r Iwerddon. Fe alwyd yr heddlu a chawsant eu harestio\u2019n ddiymdroi gan eu bod wedi dod i mewn i\u2019r wlad yn anghyfreithlon. Dywedwyd wrthyn nhw mai Ffrancwyr oedd y rhai diwethaf i lanio\u2019n annisgwyl yn y bae, a hynny pan oedden nhw ar fin goresgyn Cymru!"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Aethpwyd a\u0302\u2019r tri anturiaethwr i dref Abergwaun, ac yno buon nhw\u2019n adrodd eu hanes wrth newyddiadurwyr. Yn hwyrach, ymddangosodd y stori ar newyddion 6 o\u2019r gloch y BBC i bawb gael ei chlywed. A fel petai hynny ddim yn ddigon, rhoddodd Arglwydd Faer Abergwaun ryddid y dref iddyn nhw cyn iddyn nhw gael eu hanfon yn o\u0302l dros Fo\u0302r Iwerddon (ynghyd a\u0302\u2019u canw\u0302) ar gwch bost o Abergwaun i Rosslare!"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Wrth agosau at Wexford, gwelodd y bechgyn eu rhieni yn aros amdanyn nhwn Rosslare. Gan boeni am ymateb eu rhieni, gofynon nhw i gapten y cwch ollwng eu canw\u0302 i\u2019r dw\u0302r gyda rhwyd bysgota. Fe gytunodd a rhwyfodd y bechgyn i fyny\u2019r arfordir i Courtown er mwyn osgoi eu rhieni. Roedd band Pibau Gorey yn aros amdanyt a chawsant groeso fel arwyr yn eu tref enedigol. Roedd popeth yn iawn gyda\u2019u rhieni a wnaethon nhw byth wneud dim byd o\u2019r fath eto, gan rybuddio eraill mai \u201ccw\u0302n gwallgof ac ambell i ddyn o Courtown\u201d fyddai\u2019r unig rai fyddai\u2019n gwneud y fath beth.Peter Sinnott, Gorey Guardian, 2005."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yn 2005, bedwardeg pump o flynyddoedd ar o\u0302l y daith ryfeddol honno, fe gynhaliwyd dathliadau yn Abergwaun i gofio hanes y dynion ifanc o Wexford. Y tri dyn ifanc oedd y rhai cyntaf i groesi Mo\u0302r Iwerddon mewn canw\u0302 dwy sedd mewn hanes. Mae nifer wedi ceisio torri eu record, ond heb lwyddiant."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Roedd James Wade, neu Shemi Wa\u0302d, yn dipyn o gymeriad a stori\u0308wr lleol, ac mae nifer o straeon gwerin o ogledd Sir Benfro yn arbennig naill ai\u2019n ymwneud a\u0302\u2019r gw\u0302r lliwgar hwn, neu\u2019n cael eu priodoli iddo. Roedd yn byw mewn bwthyn bach, gwyngalchog gyferbyn a\u0302 Chapel Berachah ar Broom Street, Wdig (a ailenwyd yn Duke Street yn ddiweddarach). Roedd Shemi\u2019n ennill ei damaid fel gweithiwr crwydrol: garddio i\u2019r byddigions lleol, teithio o un fferm i\u2019r llall i ladd moch a helpu gyda\u2019r cynhaeaf. Ond roedd hefyd yn berchen ar gwch bach, ac fe dreuliai lawer o\u2019i amser yn pysgota am benwaig Abergwaun i\u2019w gwerthu er mwyn eu halltu a\u2019u ffri\u0308o, a physgod cregyn i\u2019w gwerthu i bobl leol ac ymwelwyr yn ystod y tymor."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Bu farw ar 2 Ionawr 1897, wedi cyrraedd ei bedwar ugain oed. Mae ei garreg fedd yn Rhos-y-Caerau, Pencaer yn wynebu rhai o\u2019i hoff fannau: Garn Fawr, Garn Fechan a Garn Folch. Roedd gan Shemi hefyd dipyn o enw fel poerwr baco gorau\u2019r fro, felly pe bai unrhyw un yn ddigon dewr i amau ei straeon celwydd golau, roedd yn beth call sefyll mwy na chwe throedfedd oddi wrtho! Dyma un o\u2019r hanesion hynny."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Un diwrnod braf o haf, roedd Shemi\u2019n pysgota ar y Parrog gyda dwsin o fachau ac abwyd ar bob un i ddenu pysgod. Ar o\u0302l prynhawn hir yn llygad yr haul yn aros am frathiad, teimlodd Shemi\u2019n gysglyd, felly cymerodd gam neu ddau yn o\u0302l, aeth i orwedd ar fryncyn glaswelltog, clymodd y llinynnau o amgylch ei bigwrn de ac o fewn eiliadau, roedd yn cysgu\u2019n drwm. Roedd Shemi\u2019n cysgu mor drwm fel na sylwodd ar y llanw\u2019n cilio, gan adael yr holl abwyd ar ei linynnau pysgota yn y golwg."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mewn dim o dro, dyma haid o wylanod yn glanio a llowcio\u2019r abwyd i gyd. Ar o\u0302l ychydig eiliadau dyma chwyrnu Shemi\u2019n tarfu arnynt, ac i fyny i\u2019r awyr a\u0302 nhw, gan hedfan dros Fae Ceredigion a llusgo Shemi y tu o\u0302l iddynt, ac yntau\u2019n dal mewn trwmgwsg. Hedfanodd y gwylanod yr holl ffordd i Iwerddon, gan lanio o\u2019r diwedd ym Mharc Phoenix, Dulyn. Cafodd Shemi gymaint o ergyd pan darodd y ddaear nes iddo ddeffro o\u2019r diwedd. Wedi dychryn, rhyddhaodd ei hun o\u2019r llinynnau pysgota a baglodd hwnt ac yma yn ceisio deall lle\u2019r oedd y lle dierth yma. Sylweddolodd cyn hir ei fod yn Iwerddon, ond gan ei bod yn nosi ac yntau\u2019n adnabod neb, aeth i chwilio am loches am y nos. Ar gyrion y parc gwelodd res o ganonau. Un bach o gorff oedd Shemi, ac felly dringodd i mewn i faril un o\u2019r gynnau mawr, a chyn pen dim syrthiodd i gysgu."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ond yn ddiarwybod i Shemi druan, roedd yn arfer gan y fyddin danio sali\u0301wt o\u2019r canon bob bore. Ac felly, a\u0302 Shemi\u2019n dal i gysgu\u2019n drwm, fe\u2019i saethwyd yn ddiseremoni allan o\u2019r baril a thros Fo\u0302r Iwerddon. Drwy drugaredd, glaniodd ar laswellt meddal Pencw, yn agos at ei gartref yn Wdig."}]