[{"text_idx": "#000000", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Cafodd tua 4,000 o aelodau'r 38th (Welsh) Division eu lladd neu eu clwyfo ym mrwydr Coedwig Mametz yn 1916"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Mae un frwydr a oedd yn gymharol fechan o'i chymharu a\u0302 brwydrau mawr y Rhyfel Byd Cyntaf wedi gadael ei ho\u0302l yn ddwfn yng Nghymru. Roedd y frwydr am Goedwig Mametz yn rhan o ymgyrch enfawr y Somme ym 1916."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Parhaodd y gyflafan ar y Somme am bedwar mis a hanner ym 1916: dim ond rhwng 7 a 12 Gorffennaf roedd yr ornest am Goedwig Mametz."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yr arwyddoca\u0302d i Gymru yw mai dyma'r frwydr gyntaf yr ymladdodd milwyr y 38th (Welsh Division). Roedden nhw hefyd yn cael eu hadnabod a\u0302 chryn gyfiawnhad fel 'Byddin Lloyd George'."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Galwodd Lloyd George yn ei areithiau i Gymru ddarparu ei byddin gyntaf ers dyddiau Glyndw\u0302r, ac fe ymatebodd dynion ifanc Cymru yn eu miloedd."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Wedi iddyn nhw gael eu hyfforddi, yn bennaf yng Nghymru, fe gyrhaeddodd y recriwtiaid hyn Ffrynt y Gorllewin tua diwedd 1915, ac fe gawson nhw brofiad o fywyd y ffosydd mewn rhai o'r sectorau tawel am rai misoedd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yna, chwe diwrnod wedi i'r ymgyrch ddechrau ar y Somme, fe gafodd yr Adran hon y dasg o glirio Coedwig Mametz, sef coedwig drwchus a oedd wedi'i throi'n amddiffynfa gadarn gan y milwyr Almaenig a oedd wedi ei dal ers dwy flynedd. Yn wynebu'r Cymry brwdfrydig ond di-brofiad oedd un o unedau cadarnaf byddin yr Almaen, catrawd Lehr."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fodd bynnag, wedi i'r Cymry lwyddo i ennill y dydd, fel y nododd Colin Hughes yn ei lyfr o 1982 am y frwydr, chafodd y milwyr ddim unrhyw glod swyddogol am eu gwrhydri ond yn hytrach fe gawson nhw eu hanfon i rywle tawel yn bell i ffwrdd o'r ymladd."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae crynhoad o'r ymateb swyddogol yn y cofnod yn nyddiadur y Cadfridog Haig: 'Ni wnaeth y 38th Welsh Division ... symud ymlaen i ymosod gyda digon o benderfyniad.'"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mewn gwrthgyferbyniad ag agwedd nawddoglyd uchel-swyddogion y Fyddin, yr ymateb yng Nghymru oedd ymffrostio yn newrder a dycnwch y milwyr Cymreig. O fewn wyth diwrnod i'r frwydr cyhoeddodd papurau newydd lythyrau a oedd ag adroddiadau person-cyntaf o'r ymladd, rhai ohonyn nhw'n fanwl eu disgrifiadau. Ym mhob un o'r adroddiadau mae yna ddatganiadau o falchder bod y milwyr o Gymru wedi profi eu hunain yn ddewr."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Felly, fel y mae'r farddoniaeth gafodd ei hysgrifennu gan y milwyr eu hunain yn awgrymu, roedd ymgais gan y dynion a ymladdodd yn y frwydr i hybu balchder yn eu gorchestion. Mae adroddiad diddorol o fis Medi 1916 sy'n disgrifio criw o filwyr Cymreig yn Ffrainc yn bloeddio 'Pwy gliriodd y Germaniaid o Mametz Wood? Y milwyr Cymreig'."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cofebau Cymreig i'r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Fe ddaeth pwysau ychwanegol oddi uchod i goffa\u0302u'r frwydr fel 'brwydr Gymreig'. Pan fu i Lloyd George ymweld a\u0302 recriwtiaid Cymreig ym mis Awst 1916 yn y gwersyll enfawr ym Mae Cinmel - fe'u hysbrydolodd gydag araith a gyhoeddodd mai 'Y Fyddin Gymreig yrodd y gelyn ar ffo o Goed Mametz'."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Yn yr ewfforia a ddaeth wedi'r 'fuddugoliaeth' yn 1918 fe gafodd nifer o gerddi eu cyfansoddi am wrhydri'r Cymry ar faes y gad, a nifer ohonyn nhw yn canolbwyntio ar Goedwig Mametz."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Felly yn y 1980au pan gododd diddordeb ym mhrofiadau milwyr y Rhyfel Mawr, wrth i'r nifer o dystion leihau, fe ddwyshaodd y sylw ar yr hyn wnaeth y Cymry yn Nghoedwig Mametz. Cafodd cofeb drawiadol David Petersen ei chodi ar y safle. Ar y lefel leol, fe barodd atseiniad enw Mametz mewn cymunedau ar hyd a lled y wlad."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Prif StraeonTro pedol ar newid dyddiau cystadlu corawl EisteddfodPublished1 awr yn o\u0302lPencampwriaeth y Chwe Gwlad: Cymru 31-5 IwerddonPublished1 awr yn o\u0302lBro Morgannwg: Arestio dau wedi protest asgell ddePublished25 munud yn o\u0302l"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Tro pedol ar newid dyddiau cystadlu corawl Eisteddfod"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ifan Davies: Rhestr chwarae caneuon 'chillout'"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Sut mae denu adar i'r ardd?"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Ble nesa' i di\u0302m rygbi Cymru?"}]