[{"text_idx": "#000003", "text": "Rhag ofn bod darllenwyr y nodyn hwn yn cael eu siomi, gwell rhybuddio ar y cychwyn nad clwb pe\u0302l droed oedd y Bethesda United Club. Ond pa sawl gwaith y cawsom ni, yn llafna swnllyd, ein gwahardd am darfu ar chwaraewyr billiards y clwb, a pha sawl gwaith y cawsom ein ceryddu gan rieni pryderus ein bod yn gwastraffu amser drwy geisio efelychu meistri\u2019r \u2018llain gwyrdd\u2019 tra oedd R Williams Parry a\u2019i gyfeillion yn taro\u2019r peli\u2019n grefftus ar y bwrdd nesaf. Atyniad pennaf yr United Club oedd y byrddau biliards, ond nid y byrddau hyn oedd y prif reswm dros fodolaeth y sefydliad."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Sefydlwyd y Bethesda United Club yn 1903 yn olynydd parchus i\u2019r Bethesda Conservative Club a oedd wedi meddiannu\u2019r adeilad trawiadol ac aml bwrpas yn Penrhyn Teras yn ystod degawd olaf y ganrif flaenorol. Prif symbyliad sefydlu\u2019r United Club oedd D. J. Williams, prifathro cyntaf yr Ysgol Sir (Ysgol Dyffryn Ogwen). Yn wir, am gyfnod byr rhwng Ebrill 1895 ac Ionawr 1896 cartrefwyd disgyblion cyntaf yr ysgol yn adeilad yr United Club tra ddd adeilad yr ysgol newydd yn cael ei godi ar y bryn uwchlaw. Yn 1903 cofnodir bod y Conservative Club wedi troi yn fethiant a bod adeilad y Cafe, fel yr adweinid ef, i\u2019w werthu ar ocsiwn. Argyhoeddodd D. J. Williams nifer o ddynion ieuanc y dylid ffurfio cwmni i brynu\u2019r adeilad a thrwy eu cydweithrediad llwyddwyd i\u2019w bwrcasu am \u00a3860, swm sylweddol is o gofio i\u2019r Cafe gostio \u00a32500 i\u2019w adeiladu yn y lle cyntaf yn 1882."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Brodor o Gaerffili oedd D. J. Williams ac yr oedd ei yrfa addysgol ef yn ddrych i\u2019w ddelfryd o sefydlu\u2019r United Club ym Methesda. Yn fachgen deuddeg oed dechreuodd weithio mewn pwll glo ym Margoed cyn ennill ysgoloriaeth y flwyddyn ganlynol i fynychu Ysgol Ramadeg Pengam, cam a arweiniodd yn y diwedd iddo raddio mewn mathemateg o Goleg Worcester ym Mhrifysgol Rhydychen yn 1893. Ar ei apwyntiad i Fethesda ymdaflodd yn frwdfrydig i gynnal bywyd addysgol a chymdeithasol yr ardal ac yr oedd yn flaenllaw yng ngweithgaredd enwad yr Annibynwyr, fel diacon yng nghapel Bethesda, fel arolygwr Ysgol y Plant, cychwynnydd Cymanfa Bethesda a Bangor, yn aelod o bwyllgor Ysgol Sul yr enwad ac o gyngor yr Undeb Cymreig. Fel Annibynnwr selog byddai yn wybodus o weithgaredd W. J. Parry, ei gyd ddiacon, ym mhob agwedd o fywyd cyhoeddus ac addysgol Bethesda a thu hwnt yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Fel cynnyrch un o ardaloedd glofaol De Cymru byddai D. J. Williams yn ymwybodol iawn bur debyg o dwf a dylanwad adeiladol sefydliadau a chlybiau cymdeithasol i weithwyr a ddatblygai\u2019n rhesi yn ardaloedd diwydiannol Prydain yn ystod cyfnod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond ym Methesda y templad i weithgaredd y clwb oedd amcanion cychwynnol y Cafe sef y corff a sefydlodd yr adeilad yn y lle cyntaf yn 1882. Bryd hynny, y bwriad oedd sefydlu canolfan a fyddai\u2019n cynnig gwahanol ddulliau o ddifyrru dosbarth gweithiol y fro mewn cystadleuaeth gyda\u2019r tafarnau, ac yng nghyfarfod agoriadol y Clwb yr oedd y pwyslais ar ddirwest yn ganolog yn araith D. J. Williams y Cadeirydd. Fel \u2018mudiad pwysig\u2019 y disgrifiai ef amcanion y sefydliad, cyn mynd ymlaen i amlinellu bwriadau uchelgeisiol y pwyllgor o sefydlu gymnasiwm a phwll nofio, o gynnal ystafelloedd adloniant a difyrrwch i gynnwys y byrddau billiards, o greu ystafell ddarllen a llyfrgell, ac yn olaf, o gynnal cyfresi o ddosbarthiadau nos a darlithoedd am ddim, yn brif atyniadau\u2019r fenter. Pwysleisiodd fod dau o\u2019r amcanion hyn wedi eu gwireddu yn ystafell y billiards a\u2019r ddarllenfa lle\u2019r oedd 700 o gyfrolau eisoes mewn gofal, gyda 150 yr un wedi eu cyflwyno gan W. J. Parry a D. J Williams ei hun."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Y ffatri gwehyddu sanau yn ystod y rhyfel byd cyntaf"}, {"text_idx": "#000009", "text": "A fu i\u2019r United Club gyrraedd ei amcanion sydd yn fater o gryn drafodaeth. Breuddwydion y co\u0302r uchelgeisiol oedd bod sefydlu gymnasiwn a phwll nofio yn rhan o\u2019r fenter, ond i raddau helaeth gwireddwyd y tri amcan arall yn lled llwyddiannus o ystyried y newid byd rhyfeddol a ddigwyddodd yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Mewn byr amser o ddeng mlynedd dechreuodd y rhyfel byd cyntaf a rhoddwyd yr adeilad i ddefnydd pur wahanol i\u2019w amcanion gwreiddiol. Derbyniodd Lloyd George, y Prif Weinidog, rodd o \u00a35,000 a gasglwyd gan Gymry Gogledd America fel cymorth i bobl Cymry yn ystod y rhyfel. Trodd Lloyd George at Silyn Roberts i ofyn am ei gymorth i weinyddu\u2019r arian. Silyn oedd y gw\u0302r rhyfeddol y dathlwyd 150 mlwyddiant ei eni y llynedd. Yn frodor o Ddyffryn Nantlle yr oedd yn weinidog, yn fardd, yn sosialydd o argyhoeddiad, ac, yn anad dim, ef hefyd oedd sylfaenydd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (WEA) yng Ngogledd Cymru. Trefnodd Silyn gynllun i sefydlu tair ffatri ar gyfer gwehyddu sanau i filwyr ar faes y gad, un ym Mlaenau Ffestiniog, y llall yn Nyffryn Nantlle a\u2019r olaf yn adeilad yr United Club ym Methesda."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ym mhen y rhawg daeth ail ryfel byd i darfu ar heddwch y wlad olygodd unwaith yn rhagor newid ar barhad ac uchelgais y clwb i gyfarfod a\u0302 dyheadau ieuenctid y wlad. Efallai bod y clwb yn rhy gyfyng ei orwelion i gyfnewid ac addasu , a chan mai clwb ar gyfer dynion ydoedd, yn ei hanfod ni allai gymhwyso i wasanaethu\u2019r holl gymdeithas yn ddiduedd. Datblygodd yr adeilad yn ganolfan i Aelwyd yr Urdd yn 1942 ac yn fan addas i gynnal dosbarthiadau addysgol. Cyd ddigwyddiad llwyr oedd i Fudiad Addysg y Gweithwyr (WEA) gael ei sefydlu yn Llundain gan Albert Mansbridge yn yr union flwyddyn yr agorwyd y Clwb ym Methesda, ond yr oedd i\u2019r ddau fudiad rannu\u2019r un amcanion sef i gyflwyno addysg a dysg i\u2019r gymdeithas yn deg ac yn ddiwaha\u0302n. Ac am yr ail dro daeth Silyn i chwarae rhan allweddol yn hanes cymdeithasol ac addysgiadol yr United Club."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn y diwedd nid diffyg cymdeithasol ond yn hytrach gwyfyn damniol yn y pren a orfododd ddymchwel adeilad y Clwb oddeutu 1975, a thrwy hynny gau drws adeilad a lwyddodd i gyfoethogi bywyd a lledu gorwelion cenedlaethau o drigolion Dyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yr oedd gan bentref Llanllechid ei ddyletswyddau lled statudol, yn codi\u2019n benodol o\u2019i gysylltiadau yn gwarchod buddiannau\u2019r plwyf. Gorchwyl pwysig oedd cynnal cyfraith a threfn y plwyf. Yn Llanllechid y lleolwyd y cyffion (stocks) i garcharu troseddwyr, oedd a\u0302\u2019i safle ar lain o dir dros y ffordd i fynedfa\u2019r eglwys. Yn 1849 penderfynodd aelodau Cymdeithas Gwarchod Comin Llanllechid benodi cwnstabl i ddiogelu buddiannau\u2019r plwyf, y swyddog cyntaf o\u2019i fath yn hanes yr ardal mae\u2019n debyg. Mae gwerth nodi manylion y penodiad yn dilyn cofnodion y pwyllgor a gyfarfu yn nhafarn y Red Lion ym mis Chwefror 1849:"}, {"text_idx": "#000015", "text": "\u2018The list of 15 men qualified or willing to serve as constables were made out and it was further resolved to appoint a paid constable in this parish to reside in or near Bethesda whose duty will be to prosecute all notons or drunken persons especially on Sundays and to see if the Publicans do keep regular hours according to the law, and to keep a close a inspection at Bethesda on the Quarry pay days and the week following and also on the first and last days of each month and also to watch and keep care of commons of the parish of Llanllechid and to report every one who may cut turf or injure its pasture to which purpose he must visit the said commons from Penisarnant wall to Bryn Quarry time a week during the month of April, May, June, July, August nnd September, one of his visits to be on Saturday evening in each week ... his salary being fixed this day at fifteen pounds, seven pounds and ten shillings from the Poor Rates, Col. Pennant having kindly proposed to pay the other seven pounds and ten shillings. That the person is to be recommended to Mr Wyatt [goruchwyliwr Stad y Penrhyn] by the Parish Officer and Mr John Parry of Bethesda, if approved by him he will be accounted duly elected\u2019."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn y cyfarfod nesaf cofnodwyd fod ugain swllt i\u2019w gyfrannu at brynu cot i\u2019r plismon ar yr amod fod Pennant hefyd yn cyfrannu\u2019r un faint o arian. Un o gyfrifoldebau ychwanegol y pentref oedd cynnal rhai o sefydliadau\u2019r plwyf. Yn y fynwent, er enghraifft, y lleolwyd y ddeiol garreg a gyflwynwyd yn 1795 gan Dafydd Wilson, bardd ac ysgolfeistr lleol, i gadw amser cyn i fecanwaith y cloc ddiorseddu cyfrwng yr haul. Fel pencadlys amaethyddol yr ardal yr oedd gefail y gof yno yn gwasanaethu cyfres o\u2019r ffermydd cyfagos \u2013 Corbri yn dair uned, Bryn Eithin, Pant Hwfa a Talysarn; ar y cyrion ddau dyddyn Bryn Hafod y Wern, Sychnant, Mignant a Powls, ac yn ddiweddarach yn y ganrif ofynion chwareli Bryn Hafod y Wern a Than y Bwlch. Yn ogystal yr oedd yno weithdy saer coed at ofyn y gymdogaeth. Sefydliad pwysig arall oedd y parc escheat lle y dygid defaid colledig comin Llanllechid i\u2019w carcharu hyd nes eu hadfer gan eu perchnogion, neu eu gwerthu yn y se\u0302l \u2018siet\u2019 arbennig a oedd yn rhan o\u2019r ffair gyflogi a gynhelid yn y pentref ar Hydref 29ain bob blwyddyn. Mae\u2019n bur debyg fod y ddau sefydliad yn perthyn i gyfnod llawer cynharach na 1849 pan drafodwyd sefydlu\u2019r \u2018pinfold\u2019 yn ffurfiol a chyflogi gwarchodwr llawn amser i ddiogelu\u2019r comin. Y Red Lion oedd man cyfarfod y pwyllgorau hyn a pha bentref arall yn Nyffryn Ogwen a\u0302 phoblogaeth barhaol o brin wyth deg allai ymfalchi\u0308o mewn bod a\u0302 dwy dafarn, y Red Lion a\u2019r Bull."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yno hefyd yr oedd eglwys y plwyf, y corff sefydliadol o\u2019r canol oesoedd yr heriwyd ei awdurdod moesol pan sefydlodd y Methodistiaid Calfinaidd gapel Peniel yn y pentref ym 1827. Erbyn 1864 roedd gan y capel mawr 327 o gymunwyr tra bo 204 yn unig yn yr eglwys, buddugoliaeth foesol i Ymneilltuaeth os yw cyfrifo nifer yn bwysicach na mesur cred. Ac ar ochr arall y geiniog rhaid nodi mai yn Llanllechid y lleolwyd talwrn ymladd ceiliogod y plwyf ar safle sydd bellach yn anhysbys, tra bo Ty\u0302\u2019r Ffeltiwr, murddun bychan dinod ar gychwyn y ffordd i Fryn Hafod y Wern, yn bragu cwrw answyddogol i ddisychedu\u2019r plwyfolion. Ac wrth borth yr eglwys yr oedd lleoliad deiol yr haul, y teclyn carreg effeithiol a gyflwynwyd yn 1794 gan Dafydd Wilson, athro ysgol Llanllechid, i gofnodi\u2019r amser i\u2019r plwyfolion, cyfrwng yr hen fyd o bennu amser, a symbol o\u2019r gorffennol ar drothwy croesawu dull y byd newydd o nodi amser drwy gyfrwng oriawr boced."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Sut mae dehongli\u2019r uchod? Ymddengys mai swyddogaethau plwyfol y ffermwyr oedd gwneud y penderfyniadau gweinyddol, gyda chymeradwyaeth swyddogion a pherchennog stad y Penrhyn wrth gwrs. Ffermwyr oedd y cwnstabliaid gwirfoddol, er enghraifft, a hwy oedd yn pennu nifer o wasanaethau cymdeithaso. Roedd yr hen fyd amaethyddol yn rheoli gan arwain, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, at dyndra rhwng cymdeithas fwy hamddenol y tir a chymdeithas fwy heriol diwydiant y chwareli, deuoliaeth sydd yn perthyn i fwy nag un ardal yng Ngwynedd hyd heddiw. Yr hyn sy\u2019n ddiddorol o edrych ar gynllun pentref Llanllechid heddiw yw na newidiodd yn ei faint na\u2019i gymeriad gwledig, a hynny er bod pentref diwydiannol cyfan a dwy chwarel lechi yn ei gysgodi ar y terfyn. Felly, hen werthoedd y byd gwledig gynhaliodd bentref Llanllechid drwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae sawr y byd hwnnw yn dal i aros yno er cymaint cyfnewidiadau\u2019r oes bresennol. Mae bwlch dau gae rhwng y ddau bentref, Llanllechid a Rachub, ond mae mil a hanner o flynyddoedd o hanes yn eu rhannu \u2013 rhyfedd o fyd!"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Clwb Golff Tyn y Maes"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Pwy fyddai wedi dychmygu fod gan Fethesda glwb golff! Tybed beth yw hanes ei sefydlu, a beth tybed fyddai\u2019r rhesymau cymdeithasol am fodolaeth y fath sefydliad? Bellach mae manylion ynghylch y clwb wedi llithro bron i ddifancoll lwyr yng nghof hanes y pentref, ond i\u2019w ganfod yn ddiweddar drwy ymchwil dyfal y Dr J Elwyn Hughes ar gyfer ei erthyglau yn Llais Ogwan, ac yn fwy rhyfeddol fyth, mewn cofnod ar gyrsiau golff diflanedig Prydain sy\u2019n rhan o wefan genedlaethol."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Sefydlwyd clwb golff Nant Ffrangcon, sylwer ar y sillafiad, yn Nhyn y Maes yn 1930 gyda\u2019r Arglwydd Penrhyn, Hugh Napier Douglas-Pennant, a\u2019i wraig Sybil Mary, yn llywyddion anrhydeddus. Yr Arglwydd bid sicr a ganiataodd brydles i\u2019r maes chwarae gan mai ef wrth gwrs oedd y tirfeddiannwr. Agorwyd y clwb yn swyddogol ar Fai 10fed 1930 pan chwaraewyd gornest arddangosiadol gyda Mr Skirton o Glwb Bangor a Mr Lewis Williams o glwb Porth Llechog, Amlwch, yn herio\u2019r ddau aelod o glwb y dathlu, Mr Hugh Lloyd a Mr Wheldon Jones. Nid yw\u2019r canlyniad yn wybyddus. Yn dilyn yr ornest trefnwyd nifer o gystadlaethau agored i\u2019w chwarae ymhlith yr aelodau a\u2019u gwesteion."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Cwpan swyddogol i gystadleuwyr y clwb"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Lleolwyd y \u2018lincs\u2019 ar dir fferm Dolawen ar faes a adweinir fel y \u2018Tir Pal\u2019, llain o dir agored, cwrs ei borfa a phonciog ei dirwedd, sy\u2019n agor i gyfeiriad y de i ehangder Nant Ffrancon. Mae\u2019n hawdd dilyn amlinelliad allanol y cwrs drwy ganlyn y ffordd o Bont Ceunant i gyfeiriad Tai Newyddion cyn yno droi i gerdded i gyfeiriad y gogledd ar lwybr sydd heddiw yn rhan o Lo\u0302n Las Ogwen. Ar ongl eithaf y llwybr cyn bod tomennydd rwbel y chwarel wedi ei orchuddio, troi eto i ddilyn hen lwybr sy\u2019n arwain i\u2019r gogledd ddwyrain at fythynnod y Ceunant. Bellach mae olion mewnol y cwrs wedi hen ddiflannu wrth i flewyn glas llyfn y \u2018ti\u0302s\u2019 a\u2019r \u2018gri\u0302ns\u2019 ildio i lystyfiant garw gweundir dyffryn mynyddig yn Eryri lle nad oedd cwrs golff erioed i fod yn rhan o\u2019i dirwedd."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Byrhoedlog fu hanes y clwb golff yn hanes Dyffryn Ogwen, ac er yr holl lafur a\u2019r balchder o\u2019i sefydlu, daeth ei weithgareddau i ben ar Fehefin 5ed 1936. Mae\u2019n berthnasol gofyn heddiw, o bellter hanesyddol ymron i dri chwarter canrif, beth oedd y cymhelliad seicig a fynnodd sefydlu adloniant mor elitaidd, grachaidd ei ddelwedd, mewn pentref chwarelyddol pur gyffredin yn ystod cyfnod dirwasgiad economaidd tridegau\u2019r ganrif flaenorol? Sefydliad a berthynai i ddosbarth canol ac uwch cymdeithas fwy cyfoethog ac ymwthiol fyddai clwb o\u2019r fath, ond ym Methesda\u2019r tridegau gellid cyfrif ar brin ddeunaw aelod o\u2019r haen hon o\u2019r boblogaeth. Nid pawb ar gyflog chwarelwr allai dalu ta\u0302l aelodaeth a phrynu\u2019r ge\u0302r angenrheidiol a\u2019r trowsus plysffors ffasiynol yn ei ddydd, er mwyn anrhydeddu\u2019r berthynas a\u0302\u2019r clwb. Felly gellid barnu mai aelodaeth ddewisedig, ddethol o blith criw bychan proffesiynol yr ardal a fyddai\u2019n cynnal delwedd crandrwydd y clwb golff. Ond wedi\u2019r cyfan yr oedd sefydlu\u2019r clwb, er byrred ei dymor, yn ddatganiad arwyddocaol a hollbwysig yn hanes y pentref, i nodi fod Bethesda bellach ar y map ac yn dringo\u2019n hyderus i fyny ysgol gymdeithasol y cyfnod."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Y cwt barbar oedd Senedd pentref Rachub ac yno bob nos, oni bai am nos Sul, y trafodid holl agweddau ar fywyd y dreflan, y gymdogaeth a\u2019r byd. Lleolwyd y cwt yn strategol ar y gongl rhwng y Stryd Fawr a Lo\u0302n Groes. Cwt yn hytrach na siop oedd y gyrchfan gyda seti o ryw hen fws, digon cyfforddus er pur ansad ar eu traed o frics, yno i groesawu pob cwsmer am she\u0302f neu i gneifio\u2019u mwng. Nid oedd na dw\u0302r na thrydan yn rhan o gyfleusterau\u2019r cwt a rhaid oedd cyrchu\u2019r dw\u0302r berw o\u2019r drws nesaf mewn hen gwpan a chrac ynddi. Arthur Roberts oedd y barbwr hynaws; blaenor parchus yn Capel Llan, a barbwr amser hamdden oedd efe cans chwarelwr ydoedd wrth ei alwedigaeth a ddilynodd ei dad yn gymwynaswr i dwtio pennau brawdoliaeth y fro. Chwe cheiniog oedd y pris am ei gymwynas, gyda cheiniog o newid gan amlaf i blant, a\u2019r un fyddai\u2019r canlyniad waeth beth fyddai dyhead y ffasiwn \u2013 siortbacnseids."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ond symbol arbennig, ac unigryw, oedd y cwt barbar o\u2019r llu amrywiol o gyfleusterau a oedd yn plethu bywyd pentref hunangynhaliol Rachub yn endid byw \u2013 cymuned o lai na mil o eneidiau, ond un oedd a\u0302\u2019i thras yn ymestyn yn o\u0302l i hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ac wrth gwrs lled un cae a hanner i ffwrdd i\u2019r gogledd yr oedd yr hen sefydliad eglwysig a roddodd ei enw i blwyf Llanllechid a thyfu yng nghysgod hwnnw a wnaeth y pentref gan rannu rhai o\u2019r dyletswyddau gweinyddol, crefyddol, cymdeithasol a gweithiol newydd gyda hen draddodiadau gwledig a chyfansoddiadol y llan o gyfnod llawer cynharach. Wrth gwrs, mantais fawr crynswth pentref Rachub oedd iddo gael ei sefydlu ar lain o dir serth a \u2018achubwyd\u2019 megis o dir comin y Goron gan warantu iddo annibyniaeth o grafangau ysig stad y Penrhyn gan sefydlu ynddo ei her, ei falchder a\u2019i urddas o\u2019r cychwyn cyntaf. Yr oedd iddo hefyd ei adnoddau \u2013 tair chwarel lechi ar y trothwy, os cyfrifid Chwarel y Foel yn drydedd, er na allai\u2019r un o\u2019r tair addo cyflogaeth sicr fel y gallai prif gynheilydd economi\u2019r pentref yn chwarel y Penrhyn. Ac felly chwarelwyr oedd mwyafrif llethol ei phreswylwyr mewn gwaith er bod nifer o dyddynnod bychan yn rhannu\u2019r safle i\u2019r de a ffermydd mwy safonol eu maint yn ymestyn i gyfeiriad y gogledd."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Ac yr oedd y dreflan hon yn endid clos, hunangynhaliol, fwy neu lai, tan ganol yr ugeinfed ganrif gan feddu ar yr holl gyfleusterau a oedd yn angenrheidiol i gynnal a meithrin ei phreswylwyr. Ar un cyfnod yr oedd yn y pentref dair becws, o leiaf saith o siopau bwyd yn cynnig yr amrywiaeth angenrheidiol o\u2019r cigydd i\u2019r groser, i lysiau, i chips, a hyd yn oed i dda da, ac yn Rhes Groes yr oedd yno siop ddillad. Yn y pentref yr oedd yno ymgymerwr yn gwerthu glo a warws i ddosbarthu diodydd pop. Gallai\u2019r pentref gynnal dau gwmni bysiau \u2013 bysus Albert a bysus Grey Motors \u2013 ac yn Rhes Gefn sefydlwyd yr emporiwm mwyaf esoterig Dyffryn Ogwen \u2013 stiwdio dillad benthyg yr enwog John P a gyflenwodd wisgoedd i holl gwmni\u0308au drama\u2019r ardal a thu hwnt. Ar y sgwa\u0302r yr oedd yno unwaith ddwy dafarn, a dwy dafarn arall yn Llanllechid, y pedair yno i ddisychedu gofynion eu cwsmeriaid a fynnai ymgodymu\u2019n groes i barchusion cul y gymdeithas ddirwestol."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Gofalid am werthoedd ysbrydol y pentref mewn tri chapel anghydffurfiol \u2013 capel Salem y Wesleaid, capel Carmel yr Annibynwyr, a chapel Bethel y Bedyddwyr, ac ar y trothwy yn Llanllechid ceid capel Peniel y Methodistiaid Calfinaidd, ac yno, wrth gwrs, yr oedd yr Eglwys Anglicanaidd i ddeiliaid ffyddlon y gyfundrefn Brydeinig o addoli. Chwaraeodd y gwerthoedd ysbrydol hyn ran annatod wrth sefydlu\u2019r pentref ar ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg cans yn Rachub yr agorwyd capel cyntaf y Methodistiaid yn yr ardal yn 1793 wedi i\u2019r achos drosglwyddo o\u2019i nythle cyntaf i lawr y lo\u0302n yn Tai\u2019n y Coed, ei gorffori dros gyfnod o bron i bum mlynedd ar hugain yng nghapel yr Achub, ac yna ei ddanfon gyda se\u0302l bendith ei gymunwyr i agor y fam eglwys yng nghapel y Carneddi yn 1816. Lawn cyn bwysiced i lewyrch y pentref oedd awch ei phreswylwyr am ddiwylliant ac addysg. Sefydlwyd yr ysgol wladwriaethol yn 1828, yr ysgol swyddogol gyntaf yn Nyffryn Ogwen a dilynwyd hi gan yr ysgol Frytanaidd yn 1853. Mater o farn yw pa mor llwyddiannus oedd yr addysg a drosglwyddwyd yn nosbarthiadau\u2019r ddau sefydliad hwn o gofio tystiolaeth y disgyblion a addysgwyd dan drefn haearnaidd a Seisnig ysgolion tebyg yn yr ardal \u2013 gweler er enghraifft dystiolaeth Ernest Roberts yn Ysgol Tancapel, Bethesda neu Syr Ifor Williams yn ysgol Tregarth. Ond yr oedd llwyddiannau ysgubol, wrth gwrs, yn y disgyblion fel yn eu hathrawon. Elias Owen, prifathro ysgol yr eglwys o 1855 hyd 1871, oedd y gw\u0302r craff cyntaf i gofnodi hynodrwydd arbennig archaeoleg yr ardal, tystiolaeth a gyflwynodd mewn erthyglau dysgedig mor gynnar ac 1866. A phe chwilid am un o ddisgyblion galluocaf y gyfundrefn Frytanaidd yna byddai enw Yr Athro W. E. Williams, mab tyddyn Tyddyn Canol, athro electroneg ym Mhrifysgol Bangor ac un o arloeswyr hedfan awyrennau ym Mhrydain, yn sicr o ddod i\u2019r brig, ond un cynrychiolydd fyddai ef o\u2019r fintai broffesiynol enfawr a\u2019r llu mwy o gymdeithion cyffredin a gyfoethogodd fywyd yr ardal a thu hwnt ers sefydlu\u2019r pentref dros agos i ddwy ganrif."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Sail ymlyniad gwleidyddol y gymdeithas oedd gwerthoedd sosialaidd oedd yn coleddu meddylfryd rhyddfrydig gan barchu egwyddorion cydraddoldeb ac annibyniaeth barn drwy ymwrthod ag awdurdod anghyfiawn. Y rhagoriaethau hyn ddaeth i\u2019r brig yn hanes trychinebus cysylltiadau diwydiannol bregus yr ardal pan wynebodd cymdeithas y pentref gynni eithriadol yn y streiciau yn chwarel y Penrhyn ar derfyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau\u2019r ugeinfed. Ac yn y cywair hwn y llwyddodd cynrychiolydd yr ardal ar y Cyngor Sir, yr Henadur Thomas Morris, i gyfrannu ei farn er lles ei etholwyr mewn cyfnod diweddarach yn hanes y pentref."}, {"text_idx": "#000039", "text": "A rhaid peidio ag anghofio campau ysgubol ti\u0302m pe\u0302l-droed Llechid Celts yn chwarae yn fuddugoliaethus yng nghynghreiriau\u2019r gamp yng ngogledd Cymru a balchder bro yn sbardun i\u2019w llwyddiant gyda chnewyllyn y ti\u0302m yn fechgyn lleol i\u2019w clodfori. Ac os am ddathlu balchder y pentref yna rhaid oedd troi allan i gefnogi ei rhianedd yn y carnifal blynyddol, oll yn eu rigelia benthyg, gan mwyaf, o emporiwm John P. Ac fel y cwt barbar symbol o lwyddiant ac urddas pentref oedd hyn oll i gadarnhau\u2019r ymwybyddiaeth o berthyn ac o ddathlu hunaniaeth gymunedol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Un pentref bach yng Nghymru wnaeth gyfraniad enfawr i fywyd y genedl oedd Rachub ac mae\u2019n dal i wneud hynny, diolch byth, fel pentref balch a chlos, ond o dan amodau pur wahanol ers ei sefydlu. Ciliodd y wefr mewn crefydd a distawodd banllefau\u2019r dilynwyr ar y cae pe\u0302l-droed. Cymuned fewnblyg yn gwerthfawrogi ei gwerthoedd sylfaenol oedd Rachub, ond bellach pentref yn edrych allan ydyw yn awr fel nifer o bentrefi tebyg ledled Cymru. Cymuned i gysgu ynddi a theithio allan ohoni yn ddyddiol, neu i ymddeol iddi ydyw yn bennaf bellach, y newid enfawr a ddigwyddodd i\u2019w ffawd ers canol yr ugeinfed ganrif hyd at y presennol."}, {"text_idx": "#000041", "text": "A dyma sut mae beirdd talcen slip Rachub yn rhagweld dyfodol y pentref \u2013"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Bydd stemars yn dod i Rachub"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Bydd efail yr hen Ifan"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Yn storfa fawr a hardd"}, {"text_idx": "#000045", "text": "A\u2019r hen Barc Moch yn borthladd"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae dyddiau bodolaeth y Clwb uchod yn perthyn i gyfnod amhenodol yn ystod chwarter olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, os nad cynt, a byddai\u2019n rhesymol ceisio ei osod yng nghyd-destun yr hyn a ddigwyddai ym Methesda yn ystod y cyfnod cythryblus hwn yn hanes yr ardal. Yn 1886 derbyniodd George Sholto yr olyniaeth i stad y Penrhyn ar farwolaeth ei dad. Ei gam cyntaf oedd diddymu cytundeb Pennant Lloyd, y cytundeb bregus a sefydlodd gymod yn 1874 rhwng y gweithlu a\u2019r perchennog yn Chwarel y Penrhyn. Arweiniodd y cam byrbwyll hwn at ymraniad diwydiannol ar raddfa eithriadol flinderus a gyrhaeddodd ei benllanw mewn streic yn 1896/97 ac yn derfynol yn y streic fawr yn 1900/03."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Ar gychwyn y cyfnod hwn yn 1882 sefydlwyd y The Bethesda Temperance Cafe mewn adeilad pwrpasol a adeiladwyd yn rhan o Deras Penrhyn fel rhan o ddatblygiad gan stad y Penrhyn i adnewyddu porth y gogledd o\u2019r pentref. Yr oedd amcanion sefydlu y Cafe yn berffaith eglur, ei brif fwriad oedd creu canolfan ddirwestol a fyddai\u2019n denu holl weithwyr yr ardal o\u2019r tafarnau, yn hen ac yn ieuanc, gan gynnig iddynt adloniant a chyfleoedd i fraenaru\u2019r meddwl. I wireddu\u2019r ddelfryd adeiladwyd canolfan ac ynddi fyrddau chwarae billiards, darllenfa papurau newydd a neuadd amlochrog ei defnydd ar gyfer cynnal cyngherddau a darlithoedd. Ariannwyd y fenter mewn buddsoddiadau o \u00a31 y pen gan 3000 o gefnogwyr ac yn ebrwydd talwyd cost yr adeilad a\u2019i gynnwys, sef oddeutu \u00a32800."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Sut y bu\u2019r sefydliad hwn fetamorffeiddio yn Bethesda Conservative Club sy\u2019n fater o gryn ryfeddod, ond eto efallai, nid mor annisgwyl yng nghyd-destun y cyfnod. Pennaf gyfranddaliwr y Cafe oedd yr Arglwydd Penrhyn; cadeirydd y pwyllgor rheoli oedd rheolwr stad y Penrhyn, y Cyrnol Sackville West; ac ar y bwrdd penodwyd gwraig yr Arglwydd Penrhyn; cynrychiolwyr o fyd diwydiant a busnes; cefnogwyr yr Eglwys Anglicanaidd gan gynnwys ficer Eglwys St Ann\u2019s, ac yn olaf, megis coeg mewn drama, dri aelod o weithlu chwarel y Penrhyn. Faint o\u2019r aelodau hyn a drawsnewidiwyd yn bwyllgorwyr y Conservative Club nid oes gofnod, ond nodir mai Sackville West a urddwyd yn gadeirydd y clwb. Serch hynny, mae enwau nifer a gymerodd ran i ddathlu agoriad Y Cafe yn 1882 hefyd yn ymddangos yn rhestr mynychwyr \u2018y second grand entertainment this season\u2019 a gynhaliwyd ym mis Tachwedd 1889 yn y Conservative Club. Yn eu plith yr oedd y Parchedigion J. Morgan ac E. R. Jenkins, Mrs E. Philip Williams, gwraig ysgrifennydd y Cafe, a T. H. Owen, Brynllwyd, swyddog yn Chwarel y Penrhyn, a llywydd cynhennus y Conservative Club a fynnai ddadleuon cyhoeddus ar faterion politicaidd dibwys, yn gyntaf yn 1881 mewn gwrthdrawiad a\u0302\u2019r Parchedig Thomas Roberts, gweinidog Capel Jerusalem, a\u2019r ail dro yn 1885 gydag ymladdwr ffyrnicach nag ef yn W. J Parry."}, {"text_idx": "#000051", "text": "A\u0302 Bethesda ar fin suddo i enbydrwydd y streic fawr mae\u2019n ddiddorol sylwi pwy arall a enwyd ymysg pwysigion yr ardal a fynychodd y \u2018grand entertainment\u2019 yn 1889. Yn eu mysg yr oedd Doctor y chwarel a\u2019i ferch; cyfreithiwr; swyddog o swyddfa\u2019r chwarel; preswyliwr ty\u0302 bonedd Ogwen Banc; tafarnwr y Royal Stag; deiliad tyddynnod yr Ynys a Hirdir ym Mynydd Llandyga\u0301i; a nifer o ardalwyr Bethesda, gyda\u2019r mwyafrif yn byw mewn rhannau o\u2019r pentref a berchenogid gan stad y Penrhyn. Yr oedd llawer mwy yn bresennol yn o\u0302l adroddiad y North Wales Chronicle ond cynhwyswyd hwy yn unig o dan bennawd yr etc\u2019s."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Nid camsyniad yw dychmygu fod cynnwys y \u2018grand entertainment\u2019 ychydig yn llai uchelgeisiol ei nod na delfrydau gwreiddiol cwmni dirwestol y Cafe. Yn y cyngerdd cafwyd cymysgedd o eitemau gan unawdwyr, rhai yn canu caneuon Cymreig megis, \u2019Yr eneth dlawd amddifad\u2019, \u2018Merch y melinydd\u2019 ac \u2018Ar y don\u2019, ac eraill yn perfformio amrywiaeth o ganeuon, Saesneg, rhai yn ddifri a rhai yn ddigri, gan gynnwys \u2018Clara Nolan\u2019s ball\u2019, \u2018The Young man who lived on a common\u2019 a \u2018Rootity Toot, she plays the flute\u2019 a\u2019r cantorion hyn wedi eu gwisgo\u2019n addas i gyfleu rhialtwch y caneuon. Cafwyd hefyd ddatganiadau mwy syber ar y piano gan un ac ar y ffidil gan un arall, ac yn yr egwyl o ugain munud rhwng rhan gyntaf y cyngerdd a\u2019r ail gwrandawyd ar Mr Thomas Parry, gw\u0302r o Ddolwyddelan ac arweinydd y noson, yn traddodi \u2018 a stirring political speech\u2019. Ysywaeth, ni chofnodwyd ei chynnwys gan golofnydd y North Wales Chronicle. Eitem gychwynnol y cyngerdd oedd, yng ngeiriau\u2019r colofnydd unwaith eto \u2013 \u2018song and chorus \u2018 Land of my fathers\u2019\u2019, ac i goroni\u2019r noson \u2018The National Anthem\u2019 terminated a most successful entertainment\u2019."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Ond ymhlith tincial y llestri gweigion yr oedd cyfnod bradwrus y streic fawr ar gychwyn a buan y trodd y Conservative Club yn gyrchfan i hybu\u2019r rhai a fynnai weithio drwy gydol yr anghydfod. Yno yr arhosai\u2019r niferoedd ychwanegol o heddweision a ddanfonid i\u2019r pentref o dro i dro i gadw\u2019r heddwch, ac yno hefyd y preswyliai Percival Jones, un o\u2019r dychweledigion cyntaf i dorri\u2019r streic, llofnodwr cyson i gyhoeddiadau pleidiol yr awdurdodau, a gw\u0302r y cyfeirid ato\u2019n ddirmygus yn y Wasg Gymraeg fel \u2018biliard marker yn y cafe\u2019. Rhoddodd terfyn y streic yn 1903 derfyn hefyd i hanes sinigaidd y Bethesda Conservative Club a\u2019i ail greu yn y flwyddyn honno yn sefydliad llai cynhennus o dan arweiniad mwy cymodlon y Bethesda United Club."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Penrhyn Teras yw\u2019r rhes uchel o dai tri llawr sy\u2019n croesawu teithwyr i Fethesda ar ffordd bost Telford o gyfeiriad y gogledd. Adeiladwyd y teras i gynllun tebyg i\u2019w gymar cynharach Ogwen Teras ym mhen arall y pentref sy\u2019n llawer mwy gosgeiddig ei osgo gyda\u2019i dro trawiadol. Nodwedd amlycaf Penrhyn Teras oedd ei adeiladwaith mewn brics coch . Roedd felly yn dra gwahanol ei wneuthuriad i adeiladu traddodiadol yr ardal. Mae adeiladu\u2019r teras yn dyddio i gyfnod ychydig yn gynharach na dyfodiad rheilffordd yr LNWR i Fethesda ym mis Awst 1884. Mantais fawr y teras oedd ei hagosrwydd at yr orsaf a olygai mai\u2019r tai hyn a gyflwynai\u2019r argraff gyntaf o bentref Bethesda i ymwelwyr. Cynlluniwyd y teras i guddio craith amlwg hen chwarel lechi Llety\u2019r Adar, ac o ganlyniad gellid barnu ei bod yn ychwanegiad cadarnhaol i fywiogi mynedfa i\u2019r pentref a oedd cyn hynny yn llwydaidd ac yn ddiolwg."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Yng nghyfrifiad 1891 gallai\u2019r teras ymfalchi\u0308o mewn rhestr bwysfawr o ddinasyddion a masnachwyr uchelgeisiol a gynhwysai ddau feddyg teulu, clerigwr, athro cerdd, dau gigydd, ysgolfeistr, grosar, a gwerthwr glo ymysg eraill. Erbyn degawd cyntaf yr ugeinfed ganrif efallai mai Penrhyn Teras oedd rhan bwysicaf stryd fawr y pentref gan ei bod yn cynnig amrywiaeth o siopau, ac yn eu plith un gwesty. Erbyn 1910 pan gyhoeddwyd y Borough Pocket Guide cyntaf i Fethesda yr oedd pedwar o brif hysbysebwyr y rhifyn yn arddangos lluniau o\u2019u heiddo yn y teras a\u2019u sylw yn pwysleisio fod pwysigrwydd masnachol y pentref wedi gogwyddo bellach oddi wrth Ogwen Teras tuag at y pen gogleddol mwy ffasiynol."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Yr adeilad mwyaf awdurdodol yn y rhes oedd y Bethesda United Club a ffurfiau\u2019r talcen deheuol (gweler hefyd erthygl Y Caffi gan Idris Lewis o 1 Medi 2018). Yr oedd gan yr adeilad hwn gantel urddasol yn llechu\u2019r fynedfa, ac esgynnid i\u2019w gyntedd drwy ddringo tair gris garreg o\u2019r pafin islaw. Cynlluniwyd yr adeilad i gynnig amrywiaeth o gyfleusterau diwylliannol ac adloniadol a gynhwysai lyfrgell, ystafell ddarllen, ystafelloedd cyfarfod, darlithfa ac o leiaf ddwy ystafell ar gyfer chwarae biliards, a hyn oll yn ymestyn dros dri llawr. Ar y llawr isaf yr oedd siop ddanteithion a chartref y gofalwr. Yn 1903 yr oedd yr adeilad dan reolaeth y Bethesda United Club gyda phwyllgor dan gadeiryddiaeth prifathro cyntaf yr Ysgol Sir, D. J. Williams, yn gyfrifol am ei redeg. Cynlluniwyd yr adeilad yn wreiddiol gan Yr Arglwydd Penrhyn i fod yn Glwb Ceidwadol y pentref gyda chaffi yn rhan ohono. Yn ystod cyfnod y Streic Fawr yn 1900 chwaraeai ran flaenllaw fel canolfan i\u2019r rhai a wrthwynebai\u2019r streic. Yno y lletywyd y militia ar eu hymweliadau a\u0302 Bethesda yn ystod terfysgoedd cynnar 1900, ac o bryd i\u2019w gilydd yr oedd yn ddinas noddfa i\u2019r dychweledigion hynny a fynnai weithio yn groes i egwyddor y streic. Cyfeirid at yr adeilad fel y \u2018Cafe\u2019 ac yr oedd yn un o dri lle a roddai loches i\u2019r \u2018bradwyr\u2019 ar y stryd fawr. Y ddwy ganolfan arall answyddogol oedd tafarndai y Waterloo a\u2019r Victoria gyda\u2019i labedi Prydeinig. Preswylydd y \u2018Cafe\u2019 oedd Persi Jones a thrigai Robert Lloyd yn y Victoria, y ddau yn chwarelwyr a\u2019r ddau yn aelodau brwd o bwyllgor dethol a frwydrai dros gryfhau mesurau i ddiogelu\u2019r rhai a fynnai weithio drwy\u2019r anghydfod. Yr oedd y ddau hefyd yn llofnodwyr y llythyr a ymddangosodd yn y wasg yn diolch yn raslon am y bunt wasaidd a gyflwynwyd i\u2019r dychweledigion gan yr Arglwydd Penrhyn yn 1900 , y bunt a adwaenid yn ddirmygus fel \u2018punt y gynffon\u2019. Bid hynny fel y bo, efallai mai ymdrech i adfywio delwedd anghymdeithasol y \u2018Cafe\u2019 oedd sefydlu yr \u2018United Club\u2019 yn 1903 fel mae enw\u2019r sefydliad newydd yn ei gyfleu."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Masnachwr mwyaf llwyddiannus a brwdfrydig y teras efallai oedd T.J. Roberts , Castle House gyda\u2019i \u2018bazaar\u2019 gwerthu pob peth o enweiriau i lestri tsieni, ac o dorri gwallt i deganau plant, a hyn oll am chwech cheiniog a dimau. Bu i dad y gw\u0302r hwn drigo am gyfnod yn Chicago, ac o\u2019r profiad hwn y datblygodd y teulu fersiwn Gymreig o archfarchnad Americanaidd \u2013 y dylanwad cyntaf, bur debyg, at gosmopoleiddio diwylliant pentref Bethesda. O\u2019r siop hon y datblygodd cwmni teithio dibynadwy yn cynnal gwasanaeth rhwng Bethesda a Bangor yn 1926 gan weithredu o garej gyfleus a sefydlwyd ar safle dros y ffordd i Castle House ar y gongl rhwng Ffordd y Stesion a\u2019r briffordd. Hwn wrth gwrs oedd cwmni\u2019r Moduron Porffor a anfarwolwyd yn lleol fel bysus chwech a dima neu fysus Tomi neu fysus Tomi Barbar. Mewn gwirionedd tad perchennog y bazaar oedd gwir gychwynnydd y cwmni gan mai Joseph Roberts a ddechreuodd gario pobl i Fangor mewn cerbyd estynedig ei faint yn fuan wedi terfyn y Rhyfel Byd cyntaf."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Byddai trigolion prysur Penrhyn Teras yn gwaredu pe gwelent gyflwr y teras bonheddig hwn heddiw heb yr un siop, a\u0302\u2019i liw llachar yn bw\u0302l, y bysus wedi diflannu ac adeilad yr United Club wedi ei ddinistrio yn llwyr. Dyna dro ar fyd, ac tro er gwell ysywaeth."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Derbyniodd pentref Bethesda feirniadaeth lem gan rai sylwebyddion am annuwioldeb meddwol ei phreswylwyr. Pan gerddodd George Borrow drwy Fethesda ar ei daith yn Eryri yn 1854 fe fyddai wedi sylwi bid sicr, fel gw\u0302r hoff o\u2019i beint, ar nifer anarferol y tafarndai yn y Stryd Fawr, er, yn rhyfeddol, ni roddodd sylw i hynny yn ei deithlyfr. Pe byddai wedi holi, yn hytrach na gwrando ar sylwadau brathog ei gydymaith am ymddygiad anfoesol preswylwyr y pentref, yna byddai wedi canfod y rheswm pam fod nifer y tafarndai wedi eu cyfyngu i stribedyn byr o\u2019r stryd. Y rheswm oedd fod Stad y Penrhyn yn gwrthod agor tafarndai ar dir y stad a olygai fod y tai tafarn wedi\u2019u cywasgu i dir cyfyng Stad Cefnfaes."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Damwain a hap yw na roddwyd y Star, ac nid Bethesda, yn enw ar y pentref oherwydd yr oedd yno dafarn o\u2019r un enw yn ogystal a\u0302 chapel ar y stryd fawr yn 1820. Bedair blynedd ar o\u0302l ymweliad Borrow yn 1858 gallai cyfeirlyfr masnach Slaters gynnwys rhestr o 18 tafarn a gwestai ym mhlwyf Llanllechid a\u2019r cyfan ac eithrio un wedi eu lleoli ar y Stryd Fawr. Yn ogystal mae Slaters yn nodi fod un ar ddeg o fa\u0302n-werthwyr cwrw hefyd yn masnachu yn y pentref. Yn 1874 rhestrai cyfeirlyfr Worrall 23 tafarn yn y"}, {"text_idx": "#000064", "text": "gymdogaeth: 17 yn y Stryd Fawr, dau ar dir stadau annibynnol, a phedwar ar dir stad y Penrhyn, sef y Bull a\u2019r Red Lion yn Llanllechid, y Bardsey Island yn Rachub a gwesty\u2019r Douglas ym Methesda. O ystyried fod 3,000 yn gweithio bryd hynny yn Chwarel y Penrhyn rhoddai hynny gyfartaledd o 130 chwarelwr i bob tafarn . Pa annuwioldeb, felly? Ysywaeth, gall un meddwyn dynnu sylw torf."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Mae enwau tafarndai Dyffryn Ogwen yr un mor ddiddorol a\u0302\u2019u lleoliadau yn yr ardal. Gellir cofnodi teyrngarwch i\u2019r frenhiniaeth yn y Crown, y King\u2019s Arms, y King\u2019s Head , y Queen\u2019s Head, y George a\u2019r Victoria. Gwell talu gwrogaeth i frwydrau a chadfridogion yr ymerodraeth yn y Waterloo, y Wellington a\u2019r Britannia, a gwell peidio ag anghofio teulu\u2019r Penrhyn yn y Douglas. A sut yn y byd y cafodd dyffryn mor anforwrol a di-arfordir dafarnau yn dwyn enwau fel y Ship, y Menai Bridge a\u2019r Bardsey Island? A rhaid rhoddi terfyn ar y fytholeg fod pob tafarn ar ochr yr afon o\u2019r Stryd Fawr oherwydd yr oedd y Cefnfaes Vaults a\u2019r Castle ar ochr arall y ffordd \u2013 y cyntaf ger siop William Lewis a\u2019r ail gyferbyn a\u0302 hen swyddfa cyngor dinesig Bethesda."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Yr oedd cysylltiad agos rhwng rhai o\u2019r tafarnau a Chymdeithasau Cyfeillgar y pentref, y sefydliadau cleifion hollbwysig a gynlluniwyd i gynnig amrediad o wasanaethau ariannol, cynilion, yswiriant neu bensiynau, i\u2019w haelodau cyn bod so\u0302n am y Wladwriaeth Les. Cyfrannai\u2019r aelodau at gronfa ganolog ar y cyd gan dderbyn y budd-dal perthnasol pan fyddai\u2019r gofyn yn codi. Amcangyfrifwyd fod oddeutu 27,000 o\u2019r Cymdeithasau hyn yn bodoli ym Mhrydain yn 1880, rhai yn enfawr ar raddfa ddinesig ac eraill yn fychan ar raddfa bentrefol. Ym Methesda sefydlwyd Cymdeithas yr Odyddion yn 1839. Roedd ganddi bum cant o aelodau mewn pump cyfrinfa \u2013 y Penrhyn a\u2019r Victoria a gyfarfyddai yn y Percival Arms ar waelod Allt Caffi; y Prince Llywelyn a gyfarfyddai yn y Sportsman; cyfrinfa Bethesda yn y Queens a chyfrinfa Llechid a gyfarfyddai yn y Red Lion yn Llanllechid."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ar ddydd Iau Dyrchafael, diwrnod gw\u0302yl Gristionogol i glodfori dyrchafiad Crist i\u2019r Nefoedd ar y deugeinfed dydd wedi\u2019r Pasg, a diwrnod o w\u0302yl o weithio yn y chwarel, cyfarfyddai aelodau\u2019r cyfrinfeydd yn y Percival Arms, pawb yn gwisgo sashes arbennig eu cyfrinfa, i gerdded i wasanaeth yn eglwys Llandyga\u0301i. Dychwelai pob aelod i\u2019w gyfrinfa benodedig ei hun i drafod busnes y gyfrinfa ac i ddathlu gyda chinio a thipyn o randibw\u0302 i ddilyn bur debyg."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Cymdeithas arall nodedig, a thrwyadl Gymreig ei hamcanion, oedd y Gwir Iforiaid a sefydlwyd ym Methesda yn 1841 gyda thri chant o aelodau. Yr oedd ganddynt ddwy gyfrinfa, sef Gomer a gyfarfyddai yn y King\u2019s Arms, a\u2019r Tywysog Llywelyn a gyfarfyddai yn y King\u2019s Head. Cyrchfan eu gorymdaith hwy oedd Eglwys y Santes Ann ger llyn Meurig. Meddai\u2019r gymdeithas hon ar egwyddorion Cristnogol ac ieithyddol cryf ac ni oddefai aelodau a fyddai\u2019n dwyn anfri drwy amharchu\u2019r egwyddorion hyn. Tebygir y Gwir Iforiaid, a sefydlwyd yn gyntaf yn Wrecsam cyn symud i Gaerfyrddin, yn fath o Gymdeithas yr Iaith Gymraeg gynnar gan fod \u2018cadw y Gymraeg rhag syrthio i lwch angof\u2019 yn un o\u2019i hegwyddorion pwysicaf. Y Rechabiaid oedd trydydd clwb y cleifion ym Methesda. Er syndod nid tafarn oedd man cyfarfod y gymdeithas hon eithr mewn pabell y cyfarfyddai\u2019r aelodau gan olrhain eu tarddiad yn llythrennol i adnod yn llyfr y proffwyd Jeremeia. Cesglid cyfraniadau at y gymdeithas hon ar nos Lun yn dilyn Sadwrn setlo yn y chwarel yn Tan Capel, sef ystafell yr ysgol islaw capel Bethesda."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Tafarndai yn gwasanaethu ardal a phoblogaeth ddiwydiannol oedd rhai Dyffryn Ogwen fel y mae eu lleoliad a\u2019u henwau yn tystio iddo i raddau. Serch hynny mae\u2019n ofynnol gwahaniaethu rhwng tafarndai a gwestai. Fel gwestai yr ystyrid y Victoria a\u2019r Douglas yn y pentref ac yr oedd gan y ddau sefydliad eu gwasanaeth coitis annibynnol i gysylltu a\u0302 Bangor."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Wrth gwrs gwesty cyntaf plwyf oedd y Royal (Plas y Brenin heddiw) yng Nghapel Curig sy\u2019n dyddio i gyfnod degawd olaf y ddeunawfed ganrif. Hwn oedd datblygiad cyffrous a moethus Richard Pennant ar derfyn Ffordd y Lord a adeiladwyd ganddo drwy Nant Ffrancon yn 1790 gyda\u2019r bwriad arloesol o\u2019i sefydlu fel gwesty ar gyfer denu twristiaid i Eryri. Yr oedd i\u2019r sefydliad ei lwyddiannau, fel y tystia cyfeiriadau nifer fawr o deithwyr ac ymwelwyr cynnar i Eryri gan gynnwys George Borrow. Ond er cymaint ei bwysigrwydd newidiwyd llwybr y ffordd Dyrpeg a llwybr diweddarach ffordd bost Telford i osgoi ei leoliad diarffordd ar lan Llynau Mymbyr. Statws y Royal a\u2019r Douglas fel gwestai a arbedodd eu cau yn ystod cyfnod teyrnasiad Edwrad Gordon, yr Hen Lord, yn ystod saithdegau\u2019r ganrif pan benderfynodd na ddylid cael tafarnau ar dir ei stad. Penderfyniad a gadarnhaodd barhad llewyrchus tafarndai pentref Bethesda."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Cysylltiad cyntaf Dyffryn Ogwen a\u0302 chyfundrefn ffyrdd tyrpeg y dwyrain arweiniodd at sefydlu tafarn swyddogol gyntaf yr ardal yn 1801 a hynny cyn datblygu pentrefi diwydiannol yr ardal o 1820 ymlaen. Tafarn Ty\u0302\u2019n Clwt, ger Hen Dyrpeg, oedd y dafarn hon ac ar gyfer gwasanaethu\u2019r fforddolion y\u2019i sefydlwyd ac nid ar gyfer gofynion y gymdeithas leol. Nid oes gofnod fod tafarndai yn rhan o wasanaethau Dyffryn Ogwen cyn i drafnidiaeth a diwydiant dra-arglwyddiaethu ar ddatblygiad yr ardal er bod y porthmyn wedi cyfrannu cyn hynny at wead y gymdeithas wledig. Ond yr oedd bragu cwrw yn rhan annatod o ffabrig y gymdeithas leol fel y tystia adroddiadau am ormodedd dathliadau ar ddyddiau gwy\u0302l a chwaraeon ym Mhenygroes Tregarth ac ar ddol fawr Ty\u0302\u2019n Clwt. Yr arfer oedd bragu gartref ar gyfer gofynion y gymdeithas fel yn Nhy\u0302\u2019r Ffeltiwr, y murddun sy\u2019n sefyll ar ochr y ffordd i Fryn Hafod y Wern yn Llanllechid. Yno pan fyddai\u2019r brag yn barod gosodid torch ar y drws i arwyddo fod y cyflenwad yn barod i\u2019w ddosbarthu a\u2019i yfed."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Y dafarn ger Ty\u0302\u2019n Clwt"}, {"text_idx": "#000074", "text": "A phwy fyddai\u2019n cael y sioc fwyaf heddiw o gerdded stryd fawr pentref Bethesda, yr annuwiol yn disychedu mewn pedair tafarn, ynteu\u2019r duwiol yn sychedu am yr ysbrydol mewn un capel? Rhyfedd o fyd!"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Y ty\u0302 a\u0302 phedwar enw"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Bryn Eithin Bach oedd un enw \u2013 enw sy\u2019n ei egluro\u2019i hun. Tafarn Gelyn oedd un arall, ac roedd fy nhad yn dweud y byddai ei daid yn so\u0302n am adeg a fu pan oedd y sawl a oedd yn byw ynddo yn arfer gosod torch o gelyn ar ddrws y ty\u0302 ar ddiwrnodau gw\u0302yl ac yn bragu cwrw yno i\u2019w werthu i\u2019r trigolion. Roedd gosod dail bythwyrdd \u2013 dail eiddew fynychaf \u2013 ar ddrws ty\u0302 tafarn yn hen draddodiad. Cysylltid celyn a\u0302 dyddiau byr y gaeaf oherwydd bod gwyrddni\u2019r gelynnen yn wrthgyferbyniol i gyflwr y rhan fwyaf o goed yr adeg honno o\u2019r flwyddyn, ac felly\u2019n symbol o barhad. Ar ddrws ty\u0302 tafarn, byddai\u2019n arwydd o wres y croesogarwch na fyddai\u2019n peidio \u2013 croeso bythwyrdd!"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Mae tystiolaeth bod llawer o firi yn ystod y ddeunawfed ganrif ar y dyddiau gw\u0302yl eglwysig hyn yn Nyffryn Ogwen fel mewn ardaloedd eraill trwy Gymru. Dywed Hugh Derfel Hughes fod y trigolion \u201car y Sabbathau yn aml yn cicio pe\u0302l droed, curo bandi, ac yn \u2018dyrnu\u2019r ia\u0302r\u2019 \u201dar Ddo\u0302l Fawr Ty\u2019n y Clwt ac ym Mhen yr Ala yn Nghregarth. Byddai ymladd ceiliogod ym Mhenardd Gron wrth Eglwys y Gelli, ac yn Chwarel Goch caed \u2018Suliau Chwarel Goch\u2019 ar y tri Sul olaf yng Ngorffennaf, pryd y byddai canu a dawnsio i\u2019r delyn, betio, ac yfed yn drwm. Cynhelid \u2018Campiau Cerrig Lwydion\u2019, sef ras redeg i lawr o Lidiart Cerrig Llwydion ac yna i fyny at Lidiart Lleiniau, Talgae. Gelwid yr achlysuron hyn yn \u2018chwareufa gampau\u2019, ac roedd hwyl gystadleuol y gwahanol ymrysonfeydd a dawnsfeydd yn denu niferoedd mawr o\u2019r ardalwyr. Hefyd, roedd Gw\u0302yl Mabsant yn ddigwyddiad blynyddol hynod boblogaidd ym mhob bro, gyda\u2019r plwyfolion yn cofio sant eu heglwys leol drwy dreulio\u2019r dydd yn dathlu a chael sbri."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Fel hyn y mae Hugh J. Williams yn disgrifio un o\u2019r hen arferion yn Llanllechid: \u201cNos Galan Gaeaf elai y bechgyn a\u2019r genethod ieuainc at yr eglwys, er cael gwybod, meddent, enwau y rhai fyddent eu gwragedd neu eu gwy\u0302r y dyfodol, ac fel hyn y gwnaent. Delai pob uno\u2019r genethod bellennau o edafedd gyda hwynt, a chan ddechrau mewn man neilltuol, amgylchent yr eglwys gan adael i\u2019r bellen ddadrys, ac ar o\u0302l cylchu y muriau dychwelent i\u2019r fan y cychwynasant. Yna dechreuent ddirwyn yr edau gan adrodd yn barhaus"}, {"text_idx": "#000084", "text": "\u201cFi sy\u2019n dirwyn, pwy sy\u2019n dal?"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Cydiai uno\u2019r bechgyn ieuainc ym mlaen un o\u2019r edafedd a deuai o\u2019r diwedd i gyfarwfyddiad ag un o\u2019r genethod oedd yn dirwyn. Hwn fyddai ei gw\u0302r, neu o\u2019r un enw, a\u2019r eneth, neu un o\u2019i chyfenw fyddai ei wraig.\u201d"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Daeth yr arferion cymdeithasol y cyfeirir atynt i ben yn araf bach wrth i arweinwyr crefyddol fynnu y dylai\u2019r trigolion ymarfer hunan-ddisgyblaeth. Aethpwyd ati i\u2019w gwahardd, ond cyndyn iawn oedd sawl plwyf i gefnu ar yr hen ddifyrrwch gwerinol. Ceir ymdriniaeth a\u0302\u2019r cyfnod trawsnewidiol hwn yn hanes arferion cymdeithasol ein gwlad gan R.T. Jenkins, a dengys sut y bu gan y Methodistiaid ran flaenllaw yn pregethu\u2019n erbyn y chwaraeon a\u2019r dawnsio drwy eu disgrifio fel gwagedd \u2013 yn weithgarwch a oedd yn groes i ewyllys Duw ac felly\u2019n bechod. Mae\u2019r hanesydd yn so\u0302n am Twm o\u2019r Nant yn edifarhau wrth gofio fel y byddai\u2019n \u201cchware a champio\u201d ar y Suliau nes bod \u201cDdiw llun yn ddiallu\u201d, hynny yw ei fod yn methu gweithio ar ddydd Llun ar o\u0302l diota\u2019n ormodol! Mae\u2019r sylw yma\u2019n arwyddocaol oherwydd rhan o fwriad arweinwyr crefydd a diwydiant yr oes oedd dyrchafu diwydrwydd a hunan-ddisgyblaeth yn rhinweddau allweddol i sicrhau cynnydd, a sefydlu patrymau newydd i ddyddiau gw\u0302yl a gwaith wrth i\u2019r gymdeithas amaethyddol droi\u2019n gymdeithas ddiwydiannol."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Yr enw arall ar Dy\u2019n Lo\u0302n oedd Ty\u0302 Ffeltiwr oherwydd iddo fod ar un adeg yn gartref i w\u0302r a oedd yn ymarfer y grefft o wneud hetiau ffelt \u2013 hetiau cantel. \u2018Brethyn llawban\u2019 a ddywedai\u2019r hen bobl am felt, a\u2019r gair am ei gynhyrchu oedd \u2018llaw bannu\u2019, hynny yw pannu efo\u2019r dwylo sef gwasgu, curo a phantio gwla\u0302n a rhawn ceffyl llaith a chynnes nes ei fod fel mat \u2013 yn geden o ddefnydd gwydn. Yna, ar o\u0302l i\u2019r geden sychu a chaledu, byddai\u2019r ffeltiwr yn ei siapio a\u2019i dorri i wneud het. Enw\u2019r cae agosaf at Gae Bryn Llwm ar ochr Lo\u0302n Bryn ydy Cae Ffeltiwr, a\u2019r enw ar Lo\u0302n Bryn am gyfnod oedd Lo\u0302n Ffeltiwr."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Y traddodiad corawl yn Nyffryn Ogwen"}, {"text_idx": "#000093", "text": "Dyma erthygl arall gyfranwr gwadd, sef Wyn Thomas sy\u2019n uwch ddarlithydd mewn cerddoriaeth ym Mhrifysgol Bangor."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Gwelwyd dwy ganolfan gerddorol o bwys yng ngogledd Cymru\u2019r 19eg ganrif, sef Rhosllannerchrugog yn y dwyrain a Bethesda yn y gorllewin. Tra mai\u2019r diwydiant glo ddenodd y boblogaeth i ardal y Rhos, twf aruthrol yn y diwydiant llechi ynghyd a\u0302 doniau cynhenid trigolion y fro a fu\u2019n ffynhonnell i gyfoeth ac amrywiaeth y traddodiad corawl yn Nyffryn Ogwen.[1]"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Cyfeirir yn aml at gyfraniad eithriadol Robert Williams (1791-1828), Cae Aseth, Dyffryn Conwy[2] a symudodd i weithio yn Chwarel Cae Braich y Cafn yn 1819 ac a gyfrannodd i\u2019r bywyd diwylliannol drwy gynnal dosbarthiadau i ddysgu elfennau cerddoriaeth a nodiant i\u2019r trigolion lleol.[3] Yn y man, ystyriwyd ef yn \u2018dad canu cysegredig ac eglwysig yr ardal\u2019[4] a bu\u2019n gyfrwng i godi safon canu cynulleidfaol y gymdogaeth. Dylanwadodd ar gyw-gerddorion eraill \u2013 rhai fel \u2018Eos Llechid\u2019[5], \u2018Asaph\u2019,[6] a \u2018Gorfinawc o Arfon\u2019[7] \u2013 ac yn dilyn ei farwolaeth annhymig sefydlwyd Cymdeithas y Cantorion Crefyddol yng Nghapel y Carneddi fel parhad i\u2019w waith a chydnabyddiaeth o bwysigrwydd canu corawl a chaniadaeth y cysegr yn ardal Bethesda. Bu\u2019r gymdeithas hon yn llwyddiant ac er y cysylltid hi a\u0302\u2019r Methodistiaid Calfinaidd, deuai\u2019r aelodau ynghyd o bob enwad. O ganlyniad, magwyd llinach o gerddorion fel William Owen, Prysgol,[8] John Parry,[9] David Roberts (\u2018Alawydd\u2019),[10] a Robert Davies (\u2018Asaph Llechid\u2019),[11] a fu\u2019n flaengar yn arwain, hyfforddi, cyhoeddi, cyfansoddi ac yn cydlynu gweithgareddau cerddorol y dref. Cymeriadau fel y rhain a osododd sylfeini\u2019r traddodiad ac a barodd i\u2019r bwrlwm cerddorol ym Methesda ddenu sylw bonedd a gwreng yn ddiwaha\u0302n."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Wrth i\u2019r Mudiad Dirwestol ennill ei blwyf yng Nghymru yn ystod y 1830au-1840au sefydlwyd nifer o gorau dirwest yn Nyffryn Ogwen (e.e. Co\u0302r Dirwestol Braich Melyn a Cho\u0302r Dirwest Y Carneddi) a deuai\u2019r rhain ynghyd yn gyson i gyd-orymdeithio a chyd-ganu gyda chorau o ardaloedd Bangor, Llangefni, Llanrug, Pwllheli a.y.b. mewn Cylchwyliau Dirwestol yng Nghonwy (1849) a Chastell Caernarfon (1850).[12] Emynau dirwest, anthemau a detholiad o weithiau cyfarwydd Handel, Haydn, William Croft a Beethoven fyddai\u2019r arlwy gerddorol gan amlaf, ond yn o\u0302l tystiolaeth y wasg, denai\u2019r achlysuron cyhoeddus hyn gynulleidfaoedd niferus yn eu miloedd."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Erbyn ail hanner y ganrif, roedd yr arfer o gynnal Cylchwyl Gantorol ac Eisteddfod Gerddorol flynyddol ym Methesda wedi ei hen sefydlu a chystadlaethau canu anthemau Cymraeg a Saesneg yn ogystal a\u0302 chystadlaethau cyfansoddi darnau corawl yn gyffredin. Digwyddiadau fel y rhain fu\u2019n symbyliad i sefydlu corau lleol (ym mhonciau\u2019r chwareli, mewn capeli enwadol ac eglwysi, er enghraifft), i godi safon canu\u2019r gymdogaeth ac a fu hefyd yn ysgogiad i gyfansoddwyr ifanc yr ardal i fwrw eu prentisiaeth. Deuai arwyr y byd cerdd yng Nghymru yno hefyd i feirniadu, a rhai fel Edward Stephen (\u2018Tanymarian\u2019),[13] John Mills (\u2018Ieuan Glan Alarch\u2019), Llanidloes,[14] a John Roberts (\u2018Ieuan Gwyllt),[15] a\u2019u tebyg yn gyfrwng i annog datblygiadau ym myd cerddoriaeth a chanu corawl nas gwelwyd mewn ardaloedd eraill o Gymru bryd hynny."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Denai eisteddfodau niferus y dref gystadleuwyr o bob ardal o ogledd Cymru a Chilgwri a heidiai\u2019r tyrfaoedd i fwynhau cystadlu brwd (a ffyrnig, ar brydiau!) rhwng corau\u2019r gymdogaeth a pharthau eraill y wlad. Yn ystod y 1860au gwelwyd bri mawr ar Eisteddfodau Cymreigyddion Bethesda, tra mai Eisteddfodau Ponciau y Chwarel fu\u2019n boblogaidd yn y 1870au. Cynhaliwyd Cyfarfodydd Llenyddol yn gyson yng nghapeli\u2019r fro, ond oherwydd gwerth a phwysigrwydd cerddoriaeth yn y gymuned leol rhaid hefyd oedd cynnwys perfformiadau lleisiol a chorawl ynddynt er mwyn sicrhau cefnogaeth fwy na\u2019r cyffredin. Fel dull o feithrin doniau cerddorol yr ifanc, bu Eisteddfodau\u2019r Plant a\u2019r Eisteddfodau Undebol yn fodd o gynnig llwyfan i\u2019r genhedlaeth iau ac yn eu sgil, daeth cyfle pellach i sefydlu corau deulais (Soprano ac Alto) a thri-llais (SSA) ar eu cyfer. Drwy gyfrwng profiadau amheuthun fel y rhain, y cododd unawdwyr a pherfformwyr lleisiol o\u2019r gymuned a ddaeth i enwogrwydd yn ddiweddarach yn y ganrif. Ond rhaid canmol menter a dyfeisgarwch cerddorion Dyffryn Ogwen yn ogystal. Ym 1853, mentrodd William Morris a hanner-cant o aelodau o Go\u0302r Dirwestol Braich Melyn i dalaith Pennsylvania (Unol Daleithiau) i gynnal cyngherddau ac i chwifio baner gerddorol y genedl.[16] Cyn hwylio o ddociau Lerpwl, roedd y cantorion wedi creu\u2019r fath argraff ar drigolion y ddinas, fel y rhoddwyd sylw i Fethesda ar dudalennau\u2019r papurau newydd ac y daeth enw\u2019r dref yn gyfarwydd yn ardaloedd Everton, Toxteth ac Edge Hill. Ond nid cerddoriaeth gan Handel, Mozart a Mendelssohn yn unig glywyd y tu hwnt i\u2019r Iwerydd, yn hytrach lledaenodd poblogrwydd gweithiau corawl \u2018Eos Llechid\u2019, \u2018Tanymarian\u2019 a J. Ambrose Lloyd ymhlith y Cymry alltud a denwyd sylw cynulleidfaoedd estron i bwysigrwydd a safon neilltuol cerddoriaeth gorawl yn yr \u2018hen wlad\u2019."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Fel cymuned Gymreig, lle rhoddwyd parch a blaenoriaeth i\u2019r iaith, tyfodd yr arfer o gyfieithu gweithiau corawl y traddodiad Ewropeaidd o\u2019r Saesneg, Lladin ac Almaeneg i\u2019r iaith Gymraeg. Cyfeirir at ymdrechion Co\u0302r Shiloh (Tregarth), er enghraifft, i drosi geiriau\u2019r oratorio Jephtha (Handel) i\u2019r Gymraeg:"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Y maent yn mynnu cael meistroli holl gampweithiau prif gerddorion y byd,"}, {"text_idx": "#000102", "text": "gan ddechrau gyda Handel \u2013 yn enwedig bechgyn Tregarth\u2019.[17]"}, {"text_idx": "#000103", "text": "Yn yr un modd, roedd sicrhau unawdwyr ac arweinyddion o dalgylch Bethesda ar gyfer achlysuron o\u2019r fath yn flaenoriaeth \u2013 onid meithrin doniau lleol a\u2019u cefnogi oedd braint y gymuned gyfan? Hyn fu hanes y bariton, David Ffrangcon-Davies,[18] y soprano Megan Telini,[19] ac yn ddiweddarach y mezzo-soprano, Leila Megane.[20] O ganlyniad i\u2019w profiad fel perfformwyr yn Nyffryn Ogwen ynghyd a\u0302\u2019u doniau arbennig, daeth llwyddiant i\u2019w rhan ac fe ledaenwyd enw da\u2019r traddodiad ar lwyfannau cerddorol yng Nghymru a\u2019r tu hwnt. Ond deuai ymwelwyr uchel eu parch i Gastell Penrhyn hefyd (e.e. Y Frenhines Victoria ym 1859 a\u2019r Prif Weinidog William Gladstone ym 1861) ac wrth fwynhau diddanwch corau Bethesda a\u2019r cylch, deuai clod ac anrhydedd i\u2019r gymdogaeth gyfan a sylw pellach i gerddoriaeth a cherddorion y fro. Cyfuniad o gantorion o gapeli ac eglwysi\u2019r ardal oedd aelodau Cymdeithas Gorawl Eglwysig Bethesda a than arweiniad Owen Davies (\u2018Eos Llechid\u2019) rhoddwyd cryn bwyslais ar berfformio gweithiau cysegredig yn y Gymraeg, waeth pwy oedd yn bresennol yn y gynulleidfa. Y Bethesda Glee Society, St. Annes Glee Society a\u2019r Aber and Llanllechid Glee Society fodd bynnag, fyddai\u2019n darparu\u2019r diddanwch cerddorol yn Saesneg."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Wrth i ddylanwadau cerddorol y traddodiad Ewropeaidd gyrraedd gogledd-orllewin Cymru, datblygodd yr arfer o ddarparu cyfeiliant mwy priodol na harmoniwm neu organ ar gyfer canu corawl. Ym mherfformiad y gantata, Gwarchae Harlech (Edward Lawrance) gan y Penrhyn Choral Society cafwyd cerddorfa yn ogystal a\u0302 band pres (y Penrhyn Royal Brass Band) i gynnal y rhannau lleisiol. I gynulleidfa\u2019r cyfnod, byddai hyn yn brofiad anghyffredin a hynod ddeniadol am mai prin oedd offerynwyr ac ensemblau \u2018Clasurol\u2019 o\u2019r fath yn y gymdogaeth bryd hynny. Yn y man, sefydlwyd The Penrhyn String Band a fu\u2019n cynnal cyngherddau\u2019n gyson yn Neuadd y Farchnad (Bethesda) ac a fu\u2019n diddanu\u2019r boblogaeth leol. Drwy gyfrwng eisteddfodau (mawr a ma\u0302n) a gallu creadigol cerddorion y fro, lluniwyd cyfansoddiadau newydd ar gyfer corau a chymdeithasau corawl y fro e.e. yr oratorio Ystorm Tiberias (Tanymarian) a berfformiwyd gan Go\u0302r Undebol o gantorion gorau\u2019r gymdogaeth dan arweiniad R.J. Jones (\u2018Garmonydd\u2019). Ond un mudiad rhyngwladol a ddylanwadodd yn fawr ar allu a chyfeiriad cerddorol y Dyffryn oedd Mudiad y Tonic Sol-ffa a ddenodd filoedd i ddysgu nodiant cerddorol newydd yng nghapeli Jerusalem, Gerlan, Tynymaes, Carneddi, Rhiwlas a.y.b., Drwy gyfres o arholiadau canu a thasgau sain-glust, codwyd safon darllen cerddoriaeth yn nalgylch Bethesda yn rhyfeddol. Y Parch Robert Roberts (brawd John Roberts, \u2018Ieuan Gwyllt\u2019) fu\u2019n athro cyntaf y grefft ac fe\u2019i dysgai ar yr amod y byddai ei ddisgyblion yn sefydlu dosbarthiadau eraill yn eu cymunedau Cristnogol. I gyd-fynd a\u0302 datblygiadau o\u2019r fath, tyfodd poblogrwydd y Gymanfa Ganu yn y sir a gyfrannodd ymhellach at godi safon canu cynulleidfaol ac o ganlyniad, deuai unigolion fel David Jenkins,[21] Roland Rogers[22] a Spencer Curwen[23] i ymweld a\u0302\u2019r ardal ac i gefnogi\u2019r gwaith. Unigolion fel y rhain gafodd brofiad o weithgarwch corawl mewn ardaloedd y tu hwnt i Sir Gaernarfon, a\u2019u dealltwriaeth hwy o\u2019r maes fu\u2019n sail i\u2019r arloesi corawl a cherddorol ym Methesda."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Cyn diwedd y ganrif, roedd The Arvonic Male Voice Choir[24] dan arweiniad Roland Rogers yn teithio i ganolfannau yn Lloegr (e.e. Lerpwl a Huddersfield) i gynnal cyngherddau o gerddoriaeth Gymreig yn ogystal a\u0302 chystadlu, gyda chryn lwyddiant, yn yr Eisteddfodau Cenedlaethol. Iddynt hwy, roedd camu y tu hwnt i Glawdd Offa yn arwydd o hyder a gallu\u2019r co\u0302r i wynebu unrhyw her gerddorol a ddeuai o gyfeiriad y traddodiad yn Lloegr. Ond \u2018menter enbyd\u2019 i go\u0302r o feibion y fro (The Penrhyn and Dinorwic Choir), dan gyfarwyddyd Edward Broome,[25] oedd teithio i Ffair y Byd yn Chicago ym 1893. Er na ddaeth llwyddiant i ran y cantorion y flwyddyn honno, roedd cyflawni camp o\u2019r fath yn arwydd o obeithion rhyngwladol yr amaturiaid hyn ac yn arwydd o ymrwymiad y gymuned i gefnogi ei cherddorion i eithaf ei gallu.[26] Yn wir, roedd y daith i\u2019r Unol Daleithiau mor bwysig ac arwyddocaol yn hanes yr ardal ac yn hanes cerddoriaeth Cymru benbaladr, fel y cyfrannodd Yr Arglwydd Penrhyn swm o \u00a3300 at y costau.[27]"}, {"text_idx": "#000107", "text": "Cor dynion y streic yn 1900 \u2013 un o dri cho\u0302r yn Nyffryn Ogwen"}, {"text_idx": "#000108", "text": "Drwy gydol cyfnod y Streic Fawr (1900-1903) bu cerddoriaeth leisiol ac offerynnol yn rhan allweddol o fywyd cymunedol Bethesda. Parhau wnaeth y canu mawl yn y capeli a\u2019r eglwysi, ond cyfrwng codi arian i liniaru anawsterau gweithwyr a theuluoedd y fro, yn bennaf, fu perfformiadau a chyngherddau corawl bryd hynny. Yn wyneb diffyg Undebau Llafur a Gwladwriaeth Les, roedd disgwyl i\u2019r trigolion ddibynnu ar eu hadnoddau a\u2019u gallu cynhenid ond roedd canu a chyd-ganu yn gyfrwng gwerthfawr hefyd i ledaenu neges! Teithiodd dau Go\u0302r Meibion i barthau gwahanol o Gymru a Lloegr i gyngherdda yn ystod y blynyddoedd argyfyngus hyn, ond y mae hanes ymdrechion Co\u0302r Merched y Streic (dan arweiniad Mary Ellen Parry) yn deilwng o ymchwil ac astudiaeth bellach.[28] Y gwragedd hyn a fu\u2019n gefnogol i\u2019w gwy\u0302r, nid yn unig ar eu haelwydydd, ond ym merw\u2019r frwydr am hawliau a thelerau teg, fu hefyd yn barod i deithio a diddanu a chynnal tlodion y fro.[29] Drwy flynyddoedd y Streic, bu cerddoriaeth a gweithgaredd cerddorol yn gyfrwng i uno\u2019r gymuned ddiwylliedig hon."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Cor merched y streic yn 1900, Mae Miss Mary Ellen Parry yr arweinyddes yng nghanol y rhes flaen a Megan Telini ar dde eithaf y rhes o\u0302l"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Er gwaethaf y colledion ddaeth yn sgil y Rhyfel Byd cyntaf a\u2019r Dirwasgiad a\u2019i dilynodd yn 20au\u2019r ganrif ddiwethaf, parhaodd y diddordeb mewn canu corawl, cymanfaoedd canu, perfformiadau operatig, eisteddfodau coronog a gwyliau corawl yn Nyffryn Ogwen. Cynyddodd y nifer o gorau plant (e.e. Co\u0302r Ysgol y Cefnfaes), daeth perfformiadau o oratori\u0308au crefyddol yn gyffredin yn y capeli (e.e. Judas Maccabeus yng Nghapel Jerusalem) ond yn dilyn anogaeth yr organydd a\u2019r cyfansoddwr, Caradog Roberts (Bangor a Rhosllannerchrugog) sefydlwyd co\u0302r meibion unedig a ddaeth yn gonglfaen i weithgaredd cerddorol y gymuned gyfan am flynyddoedd lawer.[30] Enillodd Co\u0302r Meibion y Penrhyn ei blwyf ymhlith corau blaengar y genedl a chan ddilyn arfer a threfn y gorffennol, bu\u2019n cystadlu\u2019n gyson, yn teithio\u2019n ddyfal ac yn torri cwys newydd ymhlith corau meibion Cymru\u2019r 20fed a\u2019r 21ain ganrif.[31] Heddiw, er gwaetha\u2019r ffaith nad yw caniadaeth y cysegr fel ag y bu yn nyddiau Diwygiad \u201904-05 ac nad oes so\u0302n am Eisteddfod Ponc y Chwarel na Gw\u0302yl Gorawl, fe gododd to o gantorion a chyfansoddwyr o fath gwahanol yn y fro \u2013 unigolion a grwpiau poblogaidd sy\u2019n ymwybodol iawn o bwysigrwydd y traddodiad llenyddol, sy\u2019n tynnu ar gyfoeth cerddorol y gorffennol ond sydd yn diddanu cynulleidfaoedd ymhell iawn o olwg y Dyffryn."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Rydym wedi gwahodd cyfraniadau gan gyfranwyr eraill sydd a\u0302 gwybodaeth am hanes Dyffryn Ogwen. Y cyntaf o\u2019r rheiny yw J. Elwyn Hughes isod. Cofiwch gysylltu os hoffech chi gyfrannu at y wefan."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Deuthum ar draws toriad papur-newydd yn ddiweddar yn cynnwys adroddiad, diddyddiad, a ymddangosodd mewn papur, na chofnodwyd ei enw (ond Y Cymro, efallai), yn dweud hanes y ddrama a berfformiwyd yn yr Ogwen Cinema (Neuadd Ogwen bellach) ym Methesda. Cyflwynwyd y ddrama honno gyntaf mewn perfformiad ar gyfer plant Ysgol Dyffryn Ogwen am hanner awr wedi un bnawn Mercher, Chwefror 13, 1957, ac yna, am saith o\u2019r gloch yr un diwrnod, rhoddwyd ail berfformiad ar gyfer oedolion yr ardal, a\u2019r neuadd dan ei sang y ddwy waith."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Yn o\u0302l yr enw ar ddiwedd yr adolygiad, LLYW oedd yr awdur. Dyfynnaf ei adolygiad isod fel yr ymddangosodd yn y papur-newydd:"}, {"text_idx": "#000144", "text": "HYFRYD o beth ar noson oer a gwlyb o Chwefror oedd troi i mewn i gynhesrwydd Neuadd Ogwen, nos Fercher, y 13eg o\u2019r mis, ac yno ein traws-symud i gyfnod dros ddwy fil o flynyddoedd yn o\u0302l, cyfnod Alecsander fab Philip o Facedon, y gwladweinydd athrylithgar, a\u2019r cadfridog talentog, brenin Macedon, llywodraethwr Groeg, ymerawdwr Persia, gw\u0302r a arfaethai yn y diwedd fod yn arglwydd yr holl ddaear drwy uno tylwythau\u2019r byd yn un teulu mawr. Bu\u2019r cyfrifoldeb a oedd ar ei ysgwyddau yn ormod iddo ac amharwyd ar gydbwysedd ei feddwl. Mewn ffit o dymer nwydwyllt llofruddiodd ei gyfaill gorau a chryfed ei chwant am allu nes mynnu ohono i\u2019r Groegiaid ei gydnabod fel Duw. Ond er amled ei feiau, anghofiwyd hwy\u2019n fuan oherwydd y daioni a gyflawnodd a\u2019i natur hoffus, garedig."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Bu farw yn w\u0302r ieuanc 32 oed ym MabiIon yn 323 C.C., ond mae\u2019r hanes a greodd yn nhymor byr ei fri o ddeuddeng mlynedd yn fwy ei sylwedd, efallai, nag eiddo neb arall o feibion dynion."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Dyna gefndir y ddrama \u2018Alecsander Fawr\u2019 a gyflwynwyd am y tro cyntaf yn Gymraeg gan Gwmni Ysgol Dyffryn Ogwen, Bethesda. Troswyd a chyfaddaswyd y ddrama yn gelfydd o lyfn a naturiol gan Mr Ieuan Ll. Jones, o \u2018Adventure Story\u2019 Terence Rattigan. Cynhyrch\u00adwyd gan Mr Maxwell Roberts a gellid gweld o\u0302l ei hyfforddi gofalus yn y siarad hyglyw, y symudiadau esmwyth a didramgwydd, a\u2019r dysgu trwyadl ar y sgript\u2014segur-swyddi oedd eiddo\u2019r cofweinyddion, gan na fu ball ar gof un o\u2019r cymeriadau."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Rhoed cynhorthwy i gyfarwyddwr y llwyfan, Mr Cecil McCarter, gan aelodau\u2019r staff, Mr Emlyn Evans, a rhai o\u2019r bechgyn hynaf. Gwaith manylgraff Miss Carder oedd llenni\u2019r golygfeydd a fu\u2019n gymorth syl\u00adweddol i greu awyrgylch priodol i\u2019r cyfnod, megis y Deml yn Nelphi, y pebyll a Gerddi Babilon. Cyn\u00adnyrch gwaith celfydd Mrs Eurig Davies, Miss Mabel Jones ac eraill o\u2019r staff oedd y mentyll heirdd cyf\u00adoes a wisgid gan y genethod a dwylo cywrain Mr Idwal Williams a luniodd arfwisgoedd y milwyr\u2014y llurigau a\u2019r coesarnau. Mr Leng o Goleg y Brifysgol, Bangor, a ofalai am y coluro, a gwnaeth ei waith yn fedrus iawn, heb fod yn rhy o ddim."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Gofalwyd am ochr busnes y per\u00adfformiad gan Mr Lewis Hughes, y dirprwy brifathro, gyda\u2019i ddeheurwydd arferol, a bu\u2019r ficer, y Parch. D. T. Davies, yn garedig iawn yn rhoi benthyg set Eglwys Glanogwen i\u2019r cwmni, ac felly arbed cost trwm i\u2019r ysgol."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Aeth anrhydedd blaenaf y perfformiad yn naturiol i DERFEL GRUFFYDD, a lwyddodd i gyfleu cymeriad cymhleth Alecsander i\u2019r byw\u2014ei gorff lluniaidd, ei hyrddiau o dymer afresymol, ei uchelgais gwrthun, ei anwyldeb, ei fonedd, ei garedigrwydd a\u2019i fawrfrydigrwydd\u2014daeth y nodweddion hyn oll i\u2019r golwg yn eu tro yn y rhan hon o\u2019i eiddo\u2014y baich trymaf o ddigon yn y ddrama\u2014rhan a gyflwynwyd yn effeithiol a deallus."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Yr oedd FRANK WILLIAMS, a gynrychiolai Hephaestion\u2014cyfaill mynwesol yr Ymherawdr\u2014yn cyfleu yn ffyddlon a theilwng iawn y cymeriad hoffus, cadarn a theyrngar hwn; bendithiwyd Frank a\u0302 llais treiddgar, cyfoethog, a fu o gryn help iddo wneud ei ran yn naturiol a chredadwy."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Gwych hefyd oedd actio ANN GWYN EVANS, a gyfleodd gymeriad Y Fam Frenhines yn urddasol ac argyhoeddiadol (er ieuenged ei golwg o ystyried ei bod yn \u2018Nain\u2019)."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Yr oedd y perfformiad drwyddo\u2014gwaith yr actorion ar y llwyfan, a llafur dyfal y sawl a ofalai am ei holl reidiau\u2014yn enghraifft glodwiw o gydweithrediad hapus a llwyddiannus rhwng staff a disgyblion. Llongyfarchwn yn galonnog y Prif\u00adathro, Mr Ronald Pardoe, a phawb a fu\u2019n gyfrwng i roi i ardalwyr Dyffryn Ogwen ddehongliad mor gywir o neges y ddrama rymus hon\u2014neges nas dysgwyd hyd yn hyn, ysywaeth, gan deyrnedd daear, sef mai oferedd yw holl ymdrechion uchelgeisiol dyn, pa mor dalentog bynnag y bo hwnnw os sylfaenir hwy ar drachwant am allu ac awdurdod, ar dreisio cyd-ddyn a thywallt gwaed."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Roedd darllen yr adolygiad yn peri i mi fynd i lawr lo\u0302n atgof yn syth. Bu sawl tro trwstan yn ystod yr ymarferion \u2013 a hefyd yn ystod y perfformio ei hun yn yr Ogwen Cinema! Hyd y cofiaf, Mr Ieuan Llewelyn Jones oedd yn cynnal yr ymarferion efo ni a byddai ei wraig, Eurwen, yn dod i\u2019r ysgol i\u2019w helpu ambell waith. Caem hwyl fawr wrth ymarfer a chofiaf fel y byddai Frank Williams (o Faes Bleddyn), John Ffrancon Davies (o Faes Coetmor), Vincent Roberts (o Adwy\u2019r Nant) a minnau (o Fraichmelyn) yn cael hwyl fawr bob tro y clywem gyfeiriad at le o\u2019r enw Egbertana; byddai un ohonom yn siw\u0302r o ofyn \u2019Be\u2019 am Herbertana, Cuthbertana, Hubertana, aballu?\u2019. Ar adegau eraill, byddem yn sicr o ddod o hyd i rywbeth neu\u2019i gilydd a godai hwrdd o chwerthin arnom \u2013 a difetha\u2019r ymarfer am rai munudau."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Ar gyfer y perfformiadau eu hunain, Mrs Eirwen Llewelyn Jones oedd wedi gofalu bod gwisgoedd pawb mor driw ag y bo modd i gyfnod y ddrama ac roedd John Ffrancon, Frank a minnau\u2019n gorfod gwisgo math o \u2019sgertiau\u2019 byr a rhyw stribedi o fetal yn hongian i lawr drostynt \u2013 hynny, heb so\u0302n am y \u2019grefi brownin\u2019 yr oedd yn rhaid i ni ei rwbio ar ein breichiau a\u2019n coesau i roi gwedd dramorol arnom. Doedd neb wedi meddwl y byddai\u2019r gwres cryf o lampau\u2019r llwyfan wedi achosi i\u2019r brownin redeg yn ffrydiau i lawr ein coesau nes gwneud i rywun feddwl am groen sebra."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Bu ambell dro chwithig a barodd embaras hefyd, fel yr adeg honno pan oedd Alecsander, a chwaraeid gan Derfel Gruffydd (o Garneddwen), yn syrthio\u2019n farw ar soffa yng nghanol y llwyfan. Wrth iddo fynd yn o\u0302l yn wysg ei gefn i orwedd ar y soffa, cododd ei \u2019sgert\u2019 yn ddirybudd. \u2019Wna\u0302i hynny mo\u2019r tro i\u2019r hen Derfel, wrth gwrs, a chododd ar ei eistedd, tynnu\u2019r \u2019sgert\u2019 i lawr, a marw eto \u2013 i sw\u0302n bonllefau o chwerthin o\u2019r gynulleidfa!"}, {"text_idx": "#000157", "text": "A dyna\u2019r olygfa honno pan oedd tri milwr, sef Frank, John Ffrancon a minnau ar y llwyfan, yn cymryd arnom ein bod yn feddw ond aeth pethau\u2019n llanast pan roddodd un ohonom y ciw anghywir (a hynny ddwywaith yn olynol) i\u2019w gydactor a pheri i ni fynd drwy ddeialog tair tudalen deirgwaith \u2013 afraid dweud mai\u2019r hyn oedd yn mynd drwy feddyliau\u2019r gynulleidfa (heb so\u0302n am y tri actor!) oedd: \u2019Rydan ni wedi clywed y sgwrs yma o\u2019r blaen ... a ddwywaith cyn hynny hefyd!\u2019 Afraid dweud nad aeth yr un o\u2019r tri ohonom ymlaen i fod yn actorion!"}, {"text_idx": "#000158", "text": "Dro arall, roedd y Fam Frenhines, sef Ann Gwyn Evans (Min Ogwen, ger Cae Gias), wedi rhoi gorchymyn i Mazares (Vincent Roberts) fynd i no\u0302l dw\u0302r i olchi traed Alecsander. Troes Vince i fynd allan i gefn y llwyfan trwy agoriad yn y llenni duon. Gwaetha\u2019r modd, doedd yr agoriad ddim yn amlwg a bu Vince yn ymbalfalu\u2019n wyllt ar hyd y llenni yn ceisio dod o hyd i ble gallai eu gwahanu i gael hyd i\u2019r ffordd allan. Ond methiant fu ei ymdrechion a safodd, wedi ildio\u2019n llwyr, yn wynebu\u2019r gynulleidfa a\u0302\u2019i freichiau ymhleth. Yna, yn wyrthiol bron, ymddangosodd llaw yn dal desgil drwy agoriad yn y llenni wrth ymyl Vince a gosod y ddesgil yn ei law. Mwy o chwerthin o blith y gynulleidfa a Vince yn cerdded fel pe na bai dim wedi digwydd a chyflwyno\u2019r ddesgil, yn gwbl ddiffwdan, gyda\u2019r geiriau: \u2018Dyma eich dw\u0302r, meistr\u2019. A dyna ddiwedd gyrfa fer Vince fel actor!"}, {"text_idx": "#000161", "text": "Ymuno a\u0302 47 o ddilynwyr eraill\nOes gennych chi gyfrif yn barod? Mewngofnodwch nawr."}]