[{"text_idx": "#000004", "text": "Fel rhannau eraill o Ynysoedd Prydain, mae gan Gymru amrywiaeth gyfoethog o barciau a gerddi hanesyddol. Maen nhw\u2019n rhan o hunaniaeth genedlaethol Cymru, maen nhw\u2019n cyfoethogi gwead a phatrwm ein tirweddau, ac maen nhw\u2019n gofnod gwerthfawr o newid cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd. Mae gan barcdiroedd nifer o wahanol nodweddion, gan gynnwys patrwm y coetiroedd a\u2019r coed, rhodfeydd, prif lonydd, nodweddion dw\u0302r, adeiladau, ac adeiladweithiau eraill. Cafodd y rhan fwyaf o barciau eu creu o amgylch plastai neu gestyll ac roedd gan lawer o\u2019r rhain erddi \u2013 lleoedd caeedig ar gyfer tyfu ffrwythau a llysiau neu wedi\u2019u cynllunio ar gyfer pleser. Mae\u2019r berthynas rhwng y gwahanol nodweddion yn cyfrannu at gymeriad unigryw parciau a gerddi unigol."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Adnodd bregus yw\u2019r tirweddau hyn. Mae\u2019n hawdd gwneud niwed iddynt neu eu dinistrio\u2019n llwyr. Mewn ymateb i esgeulustod yr ugeinfed ganrif, sefydlodd Cadw y Gofrestr o Barciau a Gerddi Hanesyddol (CBGH/RHPG) ym 1994. Catalog cynhwysfawr o barciau a gerddi yng Nghymru sydd o ddiddordeb hanesyddol arbennig yw\u2019r Gofrestr. Cafodd ei chyhoeddi ar ffurf cyfres o gyfrolau rhanbarthol rhwng 1993 a 2002, ac ar y dechrau roedd yn cynnwys disgrifiadau o 375 o safleoedd. Ychwanegwyd mwy yn ystod y blynyddoedd diwethaf ac mae\u2019r cyfanswm yn agos at 400 erbyn hyn. Mae\u2019r Gofrestr yn rhoi sylw i sawl math o dirwedd, yn amrywio o barciau ceirw canoloesol a gerddi Tuduraidd i ysbytai, mynwentydd, parciau cyhoeddus, a safleoedd diwydiannol hyd yn oed o\u2019r ugeinfed ganrif. Disgrifir nifer o erddi maestrefol preifat hefyd. Gellir gweld y disgrifiadau hyn o barciau a gerddi hanesyddol drwy fynd i Coflein, cronfa ddata\u2019r Comisiwn Brenhinol o safleoedd a henebion, a phori yn y cofrestri printiedig a gedwir yn llyfrgell Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Asedau hanesyddol gwerthfawr yw parciau a gerddi cofrestredig. Mae pob un yn ffynhonnell unigryw o wybodaeth am y gorffennol, mae gan bob un hanes arbennig i\u2019w adrodd. Drwy eu hastudio, gellir cael tystiolaeth bwysig ynghylch sut a phryd y cawsant eu creu, sut y caent eu defnyddio, a sut maen nhw wedi newid dros amser \u2013 tystiolaeth a fydd yn cyfrannu at yr hyn a wyddom am ddatblygiad parcdiroedd a gerddi. Ystyrir eu bod yn werthfawr hefyd am y ffordd maen nhw\u2019n cyfoethogi\u2019r amgylchedd naturiol drwy ymgorffori nodweddion dw\u0302r, llynnoedd, pyllau, afonydd a nentydd, planhigfeydd brodorol ac egsotig, a choed hynafol. Mae llawer ohonynt yn cynnig cynefinoedd pwysig i fywyd gwyllt a chyfleoedd i\u2019r cyhoedd fwynhau\u2019r awyr agored, gan gyfrannu at iechyd a lles pobl leol ac at yr economi drwy ddenu ymwelwyr. Yn y modd hwn, maen nhw o gymorth i gyrraedd y nodau yn Neddf Llesiant Cenedlaethau\u2019r Dyfodol (Cymru) 2015. Fel adnodd sy\u2019n gallu darparu mwynhad a chyfleoedd addysgol, ac fel rhwydwaith gwerthfawr o leoedd gwyrdd, mae ein parciau a gerddi hanesyddol yn chwarae rhan bwysig yn yr ymgyrch i greu Cymru iachach a gwyrddach."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Un o ddibenion allweddol y Gofrestr yw codi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd y tirweddau cynlluniedig hyn ac annog y rheiny sy\u2019n eu rheoli i\u2019w trin fel lleoedd gwerthfawr a nodedig. Mae\u2019r gyfundrefn gynllunio yn eu gwarchod, a darperir data at"}, {"text_idx": "#000008", "text": "ddefnydd awdurdodau lleol er mwyn sicrhau y ca\u0302nt eu cynnwys mewn Cynlluniau Datblygu Lleol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Sefydlwyd y Gofrestr fel offeryn anstatudol i ddechrau. Yn Neddf Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) 2016 fe gafodd y Gofrestr ei chydnabod yn ffynhonnell bwysig o wybodaeth ar gyfer diogelu tirweddau hanesyddol. Gosododd y ddeddf gyfrifoldeb statudol ar Weinidogion Cymru i lunio a chynnal y Gofrestr, gwaith a ga\u0302i ei wneud yn ymarferol gan Cadw, Gwasanaeth Amgylchedd Hanesyddol Llywodraeth Cymru. Cyn gosod y Gofrestr ar sail statudol yn ystod 2020, bu\u2019n rhaid adolygu ffiniau\u2019r holl barciau a gerddi a chynnal rhaglen o ymgynghoriadau gyda pherchnogion a rheolwyr. Ymgymerwyd a\u0302\u2019r ymgynghoriad mewn partneriaeth a\u0302\u2019r Comisiwn Brenhinol. Cysylltwyd a\u0302 pherchnogion tir a throsglwyddwyd gwybodaeth, er mwyn codi ymwybyddiaeth a lleddfu pryderon. Ymwelwyd a\u0302 llawer o\u2019r safleoedd. Mewn rhai achosion, arweiniodd hyn at ddileu rhannau o barcdir o\u2019r Gofrestr lle roedd nodweddion neilltuol wedi\u2019u colli o ganlyniad i ddatblygiadau diweddar. Mewn achosion eraill, mae ffiniau parcdir wedi\u2019u helaethu o ganlyniad i adnabod nodweddion nad oeddynt yn hysbys gynt."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Er mai pwrpas cofrestru yw diogelu a chadw nodweddion hanfodol parciau a gerddi hanesyddol, nid rhwystro newid yw\u2019r bwriad. Mae tirweddau hanesyddol yn parhau i ddatblygu fel erioed, ac mae newid yn angenrheidiol yn aml er mwyn sicrhau eu bod yn gynaliadwy yn y tymor hir. Gall y newidiadau hyn gynnwys llawer gwahanol fath o weithgaredd, yn amrywio o waith cynnal a chadw rheolaidd i waith newydd. Mae\u2019n bosibl y bydd newidiadau sy\u2019n effeithio ar barciau a gerddi hanesyddol neu eu lleoliadau yn newid eu pwysigrwydd a\u2019u cymeriad hanesyddol, felly parheir i\u2019w gwarchod drwy gyfrwng y gyfundrefn gynllunio."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Y prif fygythiadau a symbylodd y penderfyniad i greu\u2019r Gofrestr yn y lle cyntaf oedd troi parciau a gerddi yn dir amaethyddol a datblygu ac ehangu trefol/diwydiannol. Mae\u2019r bygythiadau hyn yn parhau, a rhaid ychwanegu newid hinsawdd atynt erbyn hyn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Bydd newid hinsawdd yn cael llawer o effeithiau gwahanol ac rydym yn gweld rhai ohonynt eisoes. Bydd natur parciau a gerddi hanesyddol yn newid. Bydd y cynnydd mewn stormydd, gwyntoedd cryfion, glawiad, sychderau a chyfnodau oer yn peri cryn ddifrod. Mae posibilrwydd y bydd llifogydd yn effeithio ar fwy na hanner ohonynt. Efallai y bydd y tywydd cynhesach a\u2019r tymor tyfu hirach o fudd i rai planhigion egsotig sy\u2019n hoffi gwres. Ond mae tymereddau uwch hefyd yn debygol o ddwysa\u0301u\u2019r bygythiad oddi wrth rywogaethau ymledol, pla\u0302u ac afiechydon. Mae\u2019n ddigon posibl y collir rhywogaethau bregus. Bydd hafau poethach a sychach yn cynyddu pwysau ymwelwyr ar ardaloedd cyhoeddus."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Beth bynnag y bo\u2019r bygythiad, bydd angen addasu er mwyn lleddfu\u2019r effeithiau. Wrth addasu i newid, pa un a yw\u2019n ddymunol neu\u2019n angenrheidiol, bydd rheolaeth dda yn hanfodol. Bydd hyn yn sicrhau y cedwir yr hyn sy\u2019n arbennig am ein parciau a gerddi hanesyddol cofrestredig er lles a mwynhad pawb heddiw ac yn y dyfodol."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Er bod parc a gerddi o gwmpas Ty\u0302 Dyffryn ers y ddeunawfed ganrif neu gynt, mae\u2019r safle\u2019n fwyaf adnabyddus am ei erddi Edwardaidd crand a sefydlwyd o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen ar y parcdir, nad yw mor helaeth ag y bu. Mae\u2019r gerddi rhestredig Gradd 1 yn gyfuniad o ardaloedd ffurfiol eang ac elfennau clyd mwy cywrain, ac yn ffrwyth gwaith Thomas Mawson, pensaer tirwedd mwyaf blaenllaw y dydd, a Reginald Cory, y perchennog a chasglwr planhigion enwog. Daeth a\u0302 llawer o blanhigion newydd o wledydd fel China i\u2019w tyfu yn Nyffryn."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Prifysgol Aberystwyth: campws Penglais (NPRN 309001)"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Oherwydd ei safle ar godiad tir yn agos at y mo\u0302r, yn wynebu\u2019r prifwyntoedd de-orllewinol, hwn yw un o\u2019r campysau mwyaf agored yng ngwledydd Prydain, ac roedd angen amddiffyn ei adeiladau rhag y gwyntoedd hallt. Dechreuwyd plannu cyn dechrau ar y gwaith adeiladu hyd yn oed, a gosodwyd yr adeiladau yn y bylchau rhwng y clystyrau dwys o lwyni a choed uchel ac isel, yr oedd y rhan fwyaf ohonynt yn fytholwyrdd. Bellach mae lleiniau cysgodi\u2019n gwarchod y safle. Mae\u2019r campws yn edrych fel gardd goetir fawr ac fe\u2019i rhestrir fel safle Gradd 1 yn y Gofrestr gan ei fod yn un o\u2019r cynlluniau tirlunio modern pwysicaf yng Nghymru."}]