[{"text_idx": "#000003", "text": "Mae hanes mwrdwr Humphry (Wmffre) Jenkins wedi ei roi ar gof a chadw mewn ca\u0302n neu faled gan Philyb Thomas"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Llun o Gwm Tywi gyda Nantstalwen i\u2019w weld ar waelod y llun ar yr ochr dde. I gael syniad sut fferm-dy oedd Nantstalen ar yn y ddeunawfed granrif ewch i\u2019r dudalen we callynol "}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae\u2019r rhai hynny sydd wedi darllen hanes Rhys Williams ar y safwe yma ] wedi dod ar draws John Jones o Gilpyll ym mhlwyf Nancwnlle ; roedd yn ffermio yn Nantstalwen am gyfnod yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Symudodd i Gilpyll tua 1875 ac yno y bu yn ddyn cymdeithasol amlwg \u2013 yn Y.H. a Chynghorydd Sir. Ar o\u0302l symud, trosglwyddodd fferm Nantstalwen i\u2019w ferch a\u2019i gwr, J.D. Edwards. Gwnaeth Mr Edwards hefyd, yn ei dro, ildio\u2019r lle i\u2019w fab a bu ef yn byw yno hyd ddechrau chwedegau y ganrif ddiwethaf. Mae\u2019n ddiddorol nodi fod Nantstalwen wedi bod yn gartref i\u2019r teulu yma am genedlaethau, yn ddi-dor o\u2019r ail ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn Nantstalwen y cafodd John Jones ei eni a\u2019i fagu. Ei dad oedd Thomas Jones ac roedd ef yn un o deulu adnabyddus iawn yn ardaloedd y mynydd \u2013 teulu \u201cCochiaid Cwm Tywi\u201d. Mam y teulu hwn oedd Gwen Nant-yr-hwch ac yn o\u0302l Evan Evans [1] :"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae\u2019n debyg mai gwallt coch oedd gan y wraig, sef Gwen Nant-rhwch. Cyfrifid hi yn wraig ddeallus a darbodus dros ben."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Tadcu Gwen (a hen hen ddadcu i John Jones) oedd gw\u0302r o\u2019r enw Humphry Jenkins ac roedd ef yn byw yn Nanstalwen yn hanner olaf yr ail ganrif ar bymtheg ac yn o\u0302l baled gan Philyb Thomas roedd [2] :"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn w\u0302r o rinwedd gla\u0302n Ariannog,"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn fawr ei barch, yn gryf ei foddion,"}, {"text_idx": "#000011", "text": "A phob tegwch Duw a digon"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn o\u0302l yr hanes, ym maled Philyb Thomas, cafodd Humphry Jenkins ei lofruddio gan ei was pennaf a\u2019i ddwy forwyn \u2013 rhan o gynllwyn y tri i ddwyn a rhannu deugain punt o\u2019i arian a oedd wedi eu cuddio mewn cyst yn y ty\u0302. Fe gytunwyd i roi diod gwenwynig i Humphrey Jenkins i\u2019w yfed :"}, {"text_idx": "#000014", "text": "A\u2019i wa\u0302s Penna roi\u2019 iddo wenwyn:"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Gwedi ei ddifa a thresio\u2019i drysor"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yn anffodus i\u2019r cynllwynwyr, ar o\u0302l i Humphry Jenkins gymryd y ddiod, deallodd yn syth fod rhywbeth mawr o le a dyma fe\u2019n yfed potelaid o \u2018salad oil\u2019 i ddofi\u2019r gwenwyn :"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn ebrwydd iawn fe chwyddai\u2019n enbyd,"}, {"text_idx": "#000020", "text": "I ddofi\u2019r gwenwyn oedd yn gwynio."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ar o\u0302l gweld fod y cynllwyn yn mynd i fethu, fe waeth y troseddwyr ymosod yn gorfforol ar Humphrey Jenkins. Hyrddiodd y gwas Humphrey Jenkins i\u2019r llawr a chyda help y morwynion, fe\u2019i mwrdrodd drwy dagu\u2019i geg a hosan wstyd. Roedd rhaid iddo ymatal rhag clymru\u2019r hosan am wddwg y dioddefydd \u2013 fe alle hynny arwain i friw gweledig a chreu tipyn o amheuthaeth ynghylch sut y bu i Humphry Jenkins farw :"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Heb ddim ymlyw i weld yn amlwg,"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Fel y gallent dynu eu bwriad,"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Gwedi\u2019r mawr ddrwg gelu\u2019r mwrddiad"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Llusgodd y tri y corff i ystafell wely a chloi y drws o\u2019r tu fewn a, wedyn mynd allan drwy\u2019r ffenestr. Yno y bu Humphrey Jenkins nes i un o\u2019i gymdogion \u2013 Daniel Prydderch \u2013 alw yn Nanstalwen. Dywedodd y pen-forwyn fod ei meistr wedi cymryd i\u2019w wely yn sal ac wedi cloi\u2019r drws ac nac oedd neb wedi ei weld am ddeuddydd. Mynnodd y cymydog dorri mewn i\u2019r ystafell i gael golwg drosto ei hun ar gyflwr ei gyfaill. Wrth gwrs, fe ganfu Humphrey Jenkins yn farw ond, ar y pryd, nid amheuodd fod unrhyw ddrwg-weithred wedi digwydd."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yn wir doedd neb yn ddrwgdybus tan rhyw ddwy flynedd yn ddiweddarach ar ol iddi fynd yn ffrwgwd rhwng y ddwy forwyn. Mwy na thebyg mai cweryl ynghylch yr arian oedd yn gyfrifol ond, fel canlyniad, fe aeth y forwyn fach i adrodd stori\u2019r gwenwyn a\u2019r tagu wrth y. Cwnstabliaid. Dihangodd y gwas pennaf ac nis gwelwyd fyth wedyn. Cafodd y forwyn fach bardwn am dystio dros y goron ond defrydwyd y forwyn bennaf i farwolaeth. I gymharu a\u0302 phethau heddiw, roedd ei thynged hi yn ddidostur a barbaraidd. \u2013 ei chrogi nes yn hanner marw ac yna ei llosgi wrth y stanc."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Rhoi\u2019r Judge y ferdict iddi grogi,"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yn haner marw cyn ei llosgi"}, {"text_idx": "#000030", "text": ". . . ac yn o\u0302l y falad fe\u2019i rhoddwyd ar da\u0302n :"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mewn pig a llysg hi gadd ei llosgi"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yn ulw ma\u0302n wrth Aberhonddi."}, {"text_idx": "#000033", "text": ". . . hynny yw, mewn tar a chlwm o danwydd yn ulw ma\u0302n wrth Aberhonddi."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Er y dystiolaeth erchyll yn y faled, mae\u2019n fwy na thebyg, meddai Glyn Parry [3], fod Magu (dyna ei henw) yn farw cyn iddi gael ei llosgi. Yn y ddeunawfed ganrif roedd pawb yn cymryd yn ganiataol fod y dienyddwyr yn rhoi terfyn ar fywyd menywod (drwy eu llindagu) cyn iddynt gael eu bwrw ar y ta\u0302n. Daeth y dull yma o gosbi i ben yn y ddeunawfed ganrif ac mae\u2019n debyg mai Magu\u2019r forwyn oedd y ddynes olaf i gael ei llosgi yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Wrth gwrs, y ddadl dros gosb lem oedd y byddai hyn yn ddigon i ddychryn unrhyw un a fyddai yn ystyried troseddu. Yr amser hynny, doedd yna ddim cyfundrefn broffesiynol ar gael i gadw rheolaeth a threfn ; hwyrach, mai creu ofn oedd yr unig fodd y gellid ei ddefnyddio i gyfyngu drwgweithredu. Yn ddiddorol, roedd y baledwyr yn ychwanegu at ofn y gyfraith drwy rybuddio pawb beunydd fod yna gosb arall yn wynebu camweithredwyr, hyd yn oed y rhai hynny oedd heb eu dal. Mae deg pennill olaf baled Philyb Thomas yn ymwneud a\u0302\u2019r gosb honno sydd yn wynebu pawb pan ddaw y dirgel lanas i oleni yn nydd y farn :"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Fe ddichon pob darllenydd gofio,"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Fod gwaed Abel etto\u2019n crio,"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Er dechreu\u2019r byd mae Duw\u2019n cyhoeddi"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Dyma rybudd i bob Cristion"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Rhag cael eu barnu i boen tragwyddol"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Am eu drwg i\u2019r ffwrn uffernol."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Os am weld baled Philyb Thomas fel cyfanwaith, cliciwch y botwm canlynol"}]