[{"text_idx": "#000005", "text": "Comin Gelligaer yw un o\u2019r tirweddau archaeolegol mwyaf hynod yng Nghymru a rhoddir sylw iddo yn Archaeoleg Ucheldir Gwent/Archaeology of the Gwent Uplands gan Frank Olding, cyfrol ddwyieithog o eiddo\u2019r Comisiwn Brenhinol a gyhoeddir eleni. Ar Ddydd Sadwrn, 14 Mai, bydd David Leighton, uwch archaeolegydd y Comisiwn, yn arwain taith dywys addysgiadol a diddorol drwy\u2019r rhostir llwm ond prydferth hwn. Fel rhan o Daith Gerdded Fawr Gymreig Ramblers Cymru, a gynhelir bob blwyddyn drwy gydol mis Mai, bydd cerddwyr yn gallu mynd ar daith bum milltir o hyd i weld safleoedd sy\u2019n dyddio o\u2019r cyfnod cynhanesyddol hyd at yr Oesoedd Canol. Taith gerdded weddol hawdd yw hon a dylai gymryd tua phedair awr i\u2019w chwblhau, gan gynnwys seibiant ar gyfer cinio. Mae\u2019r comin yn ficrocosm o archaeoleg cymoedd de Cymru cyn y Chwyldro Diwydiannol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ar hyd y ffordd, un o\u2019r safleoedd mwyaf diddorol a welwch fydd y Garreg Arysgrifedig Gristnogol Gynnar ar Gefn Gelligaer sy\u2019n fwy na 2.5m o hyd. Ar un adeg yr oedd arysgrif ger gwaelod wyneb gogleddol y garreg a oedd yn darllen NEFROIHI \u2013 \u201ccarreg Ni\u0301a-Froi\u0301ch\u201d \u2013 a oedd, o bosibl, yn coffa\u0301u rhyfelwr o Wyddel, ac sy\u2019n dyddio\u2019n o\u0302l i ddiwedd y chweched neu ddechrau\u2019r seithfed ganrif. Y cyntaf i wneud cofnod o\u2019r garreg hon oedd Edward Lhuyd ym 1693, ond ni ellir gweld yr arysgrif bellach. Byddwn wedyn yn symud ymlaen i weld yr anheddiad canoloesol a elwir yn Ddinas Noddfa. Cafodd y safle hwn ei gloddio yn y 1930au dan oruchwyliaeth y Foneddiges Aileen Fox. Byddwn hefyd yn ymweld a\u0302 nifer o garneddau cylchog o\u2019r Oes Efydd, gan gynnwys carnedd gylchog ysblennydd Carn y Bugail sy\u2019n mesur 19.5m (o\u2019r dwyrain i\u2019r gorllewin) wrth 15.8m. Mae wedi\u2019i gosod o fewn ymylfaen o slabiau enfawr sy\u2019n gogwyddo tuag allan ac mae piler triongli Arolwg Ordnans wedi\u2019i godi arni. Yn y ddeunawfed ganrif a\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg cafodd \u201cesgyrn ac yrnau\u201d a thair cistfaen gyfochrog eu darganfod yma."}]