[{"text_idx": "#000000", "text": "Gweithgareddau y Gymdeithas. Society Activites"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Darlith yr Athro M Wynn Thomas"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Y bardd, dramodydd a chenedlaetholwr James Kitchener Davies (1902-1952) fydd testun cyflwyniad arbennig eleni, 120 o flynyddoedd ers ei eni. Bydd yr awdur M. Wynn Thomas yn bwrw goleuni ar hanes ryfeddol y brodor o ardal Tregaron a ysbrydolai\u2019r mudiad cenedlaethol yng nghymoedd y De."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gobeithiwn y byddwch yn gallu bod yn bresennol. Os na , recordir y ddarlith a bydd ar gael ar wefan y Gymdeithas"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Wrth edrych yn o\u0302l dros fy ngyrfa yn Senedd Ewrop, mae\u2019n anodd credu ei fod wedi ymestyn dros ugain mlynedd. Nid yw\u2019n bosibl mewn erthygl ond rhoi blas ar waith Aelod Senedd Ewrop a cheisio dangos pa mor werthfawr oedd yr Undeb Ewropeaidd i Gymru."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Pan sefais dros y Blaid yn f\u2019etholiad Ewropeaidd gyntaf ym 1989, doedd dim gobaith gennyf o ennill. Erbyn 1999 roedd y sustem bleidleisio wedi newid. Roedd pum aelod i\u2019w hethol i Senedd Ewrop yn cynrychioli Cymru gyfan ar sail canran y bleidlais i bob Plaid yn genedlaethol. Gyda\u2019r bleidlais uchaf gafodd y Blaid erioed a gyda chyffro mawr, cafodd Eurig Wyn a minnau ein hethol fel yr ASEau cyntaf. Roedd yn garreg filltir yn hanes y Blaid."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Roedd yn garreg filltir bersonol i fi hefyd. Roeddwn wedi ymweld a\u0302 Senedd Ewrop yn yr wythdegau wrth gynrychioli\u2019r Blaid mewn cyfarfod Cynghrair Rydd Ewrop (EFA). Fe es i mewn i siambr y senedd i wrando ar drafodaeth ar bolisi rhanbarthol. Doedd y siambr ddim mor olau a thrawiadol a\u2019r hemicycle heddiw a sylwais mor anodd oedd dyfalu pa aelod oedd yn siarad. Roeddwn yn ffigurau bach bron yn ddinod. Er hynny, roedd pob un yn rhoi eu holl egni i mewn i gyflwyno dadl gref yn ystod eu munud neu ddau o amser siarad."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ces i\u2019m synnu a\u2019m hysbrydoli. Roeddwn yn gyfarwydd a\u0302 math o wleidyddiaeth lle\u2019r oedd cymaint yn dibynnu ar bersonoliaeth. Roedd yn bosibl ennill dadl trwy sicrhau bod gwleidydd adnabyddus (dyn, bron yn ddieithriad) yn cefnogi un ochr neu\u2019r llall, ac eraill yn ei ddilyn. Yr unigolion yn hytrach na\u2019r pwnc oedd yn bwysig. Fel arall oedd e yn Senedd Ewrop. Roedd yn ddadl ystyrlon a pharch at bob aelod unigol."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Eironi o\u2019r mwyaf yw\u2019r ffaith bod yr ymgyrch i adael yr Undeb Ewropeaidd wedi\u2019i ennill oherwydd penderfyniad Boris Johnson i\u2019w gefnogi. Roedd penderfyniad mor dyngedfennol yn hongian ar ddewis un dyn. Mae\u2019n adlewyrchu anhwylder gwleidyddiaeth y Deyrnas Gyfunol."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae\u2019n ddiddorol hefyd i nodi bod UKIP wedi ceisio efelychu agweddau gwaethaf diwylliant San Steffan yn Senedd Ewrop. Daeth gweiddi, heclo a sarhad yn nodweddiadol o\u2019u hymddygiad yn y siambr. Gwleidyddiaeth wenwynig."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ces i fy meirniadu yn y wasg sawl gwaith am beidio cwrdd a\u0302 gofynion ffug gwleidydd llwyddiannus yn o\u0302l mesur Prydain. Doeddwn i ddim am gael fy nhynnu oddi wrth fy mhrif amcan. Roedd Cymru yn Ewrop yn llawer mwy na slogan. Fe wnaeth e grynhoi delwedd o Gymru annibynnol yn cydweithio mewn heddwch gyda chenhedloedd eraill yr Undeb Ewropeaidd er mwyn adeiladu Ewrop mwy democrataidd a chyfartal: Ewrop y Bobloedd."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Bues i\u2019n ymgyrchu ar newid hinsawdd, polisi\u0308au masnach deg, yn erbyn GMOs, dros amaeth a chefn gwlad Cymru, dros heddwch a chyfiawnder a dros hawliau ieithoedd lleiafrifol. Yn 2008 enillon ni statws cyd-swyddogol i\u2019r iaith Gymraeg yn Ewrop: nid oedd yn statws swyddogol llawn ond o leiaf roedd ein hiaith yn cael cydnabyddiaeth. Yn 2019 derbyniais wobr Ewropeaidd METANET am fy ngwaith ar gyfartaledd digidol i bob iaith. Ystyrir fy adroddiad yn safon aur ar gyfer ieithoedd lleiafrifol."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Fe ges i gyfleoedd unigryw i fynd i Fforwm Cymdeithasol y Byd yn Porto Allegre ym Mrasil, i Uwchgynadleddau\u2019r Cenhedloedd Unedig yn Johannesburg, Copenhagen a Pharis, ac i gyfarfod y WTO yn Hong Kong. Fe es i hefyd i Irac cyn y rhyfel ac i Gatalonia sawl gwaith ar gais ei llywodraeth i fod yn sylwedydd swyddogol ar gyfer y refferenda ar annibyniaeth. Fe ddes i yn gyfarwydd iawn hefyd a Phalesteina ac Israel trwy ymweld a\u0302\u2019r wlad sawl gwaith gyda dirprwyaeth y senedd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae teithio yn rhan o fywyd wythnosol ASE. Byddwn yn gadael fy nghartref yn Llwynypia bob bore dydd Llun i ddal y tre\u0302n i Frwsel. Nos Iau, byddwn yn cychwyn am adre. Unwaith ym mhob mis byddai\u2019r senedd yn cwrdd yn Strasbourg a oedd yn golygu symud popeth i\u2019r ddinas am wythnos. Y penwythnosau oedd fy amser teithio o gwmpas Cymru."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Cyfrifoldeb o\u2019r mwyaf oedd bod yn llais i Gymru. Anrhydedd o\u2019r mwyaf ar yr un pryd. Roedd yn cymryd llawer o waith cynllunio a pharatoi strategaeth er mwyn codi proffil ac agor pob drws i Gymru. Roedd yn cynnwys son am Gymru ymhob araith yn y senedd, trefnu digwyddiadau cymdeithasol, arddangosfeydd a chynadleddau, cyhoeddi adroddiadau a gwahodd siaradwyr a grwpiau o Gymru er bob cyfle posibl."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ces i gefnogaeth anhygoel gan gynhyrchwyr bwyd a diod Cymru, corau, prifysgolion, mudiadau gwirfoddol a chymunedol a llawer, llawer mwy yn y gwaith yma. Mae lobi\u0308wyr o Gymru heb eu hail!"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Roedd yn bleser arbennig hefyd i gynnig profiad gwaith i gymaint o bobl ifanc o Gymru yn y swyddfa ym Mrwsel. Braint oedd rhoi cyfle iddynt a hefyd i ddangos y dalent a\u2019r potensial anferth sydd yn argoeli\u2019n dda ar gyfer dyfodol ein cenedl."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mae Cymru yn genedl Ewropeaidd. Roeddwn i\u2019n ymgyrchu tan y funud olaf i gadw Cymru yn yr Undeb Ewropeaidd ac rwyf yn dorcalonnus ein bod ni wedi gadael. Pan adewais i Frwsel, gadewais faner draig goch gyda\u2019n grw\u0302p yn y senedd. Maent yn gofalu amdani nes bod Cymru yn o\u0302l i gymryd ei lle priodol gyda chenhedloedd eraill Ewrop a chaiff ein baner ei chodi eto."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Gallwch ei ddarllen yma > Gwanwyn_2021_Cylchlythyr_Hanes_Plaid"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Daeth yn ffigur amlwg ym Mhlaid Cymru, gan olygu papur Saesneg y mudiad Welsh Nation a sefyll yn ymgeisydd drosti yn etholaeth Pontypwl yn etholiad cyffredinol 1970."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Enillodd Harri Webb fri yn fardd yn ystod y 1960au, pan ddechreuodd y mudiad cenedlaethol gynyddu yng nghymoedd diwydiannol y De, a bu\u2019n gyfrannwr rheolaidd i\u2019r cylchgrawn Poetry Wales."}, {"text_idx": "#000035", "text": "\u201cEr bod ei waith yn bennaf yn Saesneg, doedd neb yn fwy o Gymro twymgalon na Harri \u201c."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Roedd Gwilym Hughes yn athro yn Ysgol Glan Clwyd (yn Y Rhyl yr adeg honno) ac yn dysgu celf. Roedd yn gartwnydd arbennig, yn wleidyddol a deifiol. Dyma dau gartw\u0302n ymddangosodd yn y Welsh Nation yn darlunio Alec Douglas-Home a Harold Wilson yn berffaith. Mae\u2019n rhaid bod \u2018Ban Plaid\u2019 wedi\u2019i gyhoeddi yn 1964 fan bellaf, gan nad oedd \u2018ban\u2019 erbyn etholiad 1964.\nRoedd y gwaharddiad radio ar Blaid Cymru yn dal mewn grym yn ystod etholiad 1964, a nifer ein hymgeiswyr wedi codi i 23 (allan o\u2019r cyfanswm o 36 drwy\u2019r wlad i gyd). Daeth i ben ym mis Medi 1964, pan gawsom dwy sgwrs bum-munud (ar y teledu, erbyn hynny): yn Gymraeg gan Chris Rees, ein Dirprwy Lywydd ar y BBC, ac yn Saesneg gan Gwynfor Evans ar TWW \u2013 dros ddeng mlynedd ar o\u0302l i\u2019r Arglwydd Lord Macdonald a\u2019i Gyngor Darlledu geisio dadlau bod distinctive culture, interest and tastes yn cynnwys gwleidyddiaeth, ar adeg pan oedd tua 80% o\u2019r bobl yn pleidleisio mewn etholiadau cyfffredinol.\u2019\nEnillodd Gwilym Hughes etholiad am sedd ar Gyngor Dinesig Y Rhyl."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Ffilmiau Berian Williams ar Amgen"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae\u2019n amlwg o weld y ffilm fod nifer fawr yn ei adnabod ac yn barod i wenu i\u2019r camera. Tybed faint o\u2019r enwogion ydych chi\u2019n gallu enwi?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Bu S.O. Davies yn AS Llafur dros Ferthyr Tudful o 1934 hyd 1970. Cafodd ei ethol am y tro cyntaf mewn is-etholiad yn dilyn marwolaeth yr AS ILP lleol gyda 51% o\u2019r bleidlais (yn erbyn rhyddfrydwr, ymgeisydd ILP a chomiwnydd) a 68% yn etholiad cyffredinol 1935 yn erbyn yr ILP yn unig. Ond am weddill ei yrfa, cafodd gefnogaeth gan ganrannau a amrywiai rhwng 74% ac 81%. Y Pleidwyr a safodd yn ei erbyn yn y 50au a\u2019r 60au oedd Trevor Morgan (fel cenedlaetholwr annibynnol), Ioan Bowen Rees a Meic Stephens."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Ond cyn etholiad 1970 cafodd gohebydd gyda\u2019r Merthyr Express gip ar restr o ddarpar-ymgeiswyr y Blaid Lafur drwy Gymru, Lloegr a\u2019r Alban. Roedd enw S.O. Davies yno, gyda\u2019r symbol * yn ei ymyl. Gofynnodd y gohebydd i\u2019r argraffwyr beth oedd ei arwyddoca\u0302d a chael yr ateb ei fod yn golygu \u2018not re-adopted\u2019 gan fod y blaid leol wrthi yn y broses o ddewis olynydd i S.O., er na fu trafodaeth rhyngddyn nhw ac yntau am y penderfyniad. Cyhoeddodd y Merthyr Express y newydd syfrdanol hwn am ollwng un a oedd wedi gwasanaethu ei bobl fel cynghorydd lleol, maer ac aelod seneddol am ddegau o flynyddoedd."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae\u2019r gweddill yn chwedl. Safodd S.O. fel ymgeisydd \u2018Llafur Annibynnol\u2019 (na fyddai\u2019n gyfreithiol-bosib heddiw), gan ennill 51% o\u2019r bleidlais yn erbyn y Llafurwr swyddogol Tal Lloyd (cyn-faer arall). Drwy gyd-ddigwyddiad rhyfedd, dyna\u2019r union ganrannau (o\u2019u talgrynnu) a gafodd yr S.O. buddugol a\u2019i wrthwynebydd rhyddfrydol yn is-etholiad 1934. Yn 1958 cynhaliwyd cynhadledd flynyddol Plaid Cymru yng Nghastell Cyfarthfa, a Tal Lloyd oedd y maer a groesawodd yr aelodau yn swyddogol i\u2019r fwrdeistref yn rhinwedd ei swydd."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Chris Rees oedd ymgeisydd Plaid Cymru yn 1970. Dywedodd wrthyf un tro nad llongyfarch S.O. a wnaeth yn unig yn y cyfrif ond ychwanegu mai dyna\u2019r tro cyntaf iddo fedru dweud mor falch ydoedd nad oedd wedi ennill ei hun! A gwn am o leiaf un aelod o\u2019r Blaid a fu\u2019n helpu S.O. yn ei ymgyrch."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Roedd S.O. Davies yn wladgarwr. Yn y cofnod Wikipedia amdano dywedir: Largely indifferent to party discipline, he defied official Labour policy by championing such causes as disarmament and Welsh nationalism. Cefnogodd fudiad deiseb Senedd i Gymru yn y 1950au, gan ymuno a\u0302\u2019r siaradwyr ar y llwyfan mewn rali a drefnwyd gan Blaid Cymru yng Nghaerdydd ym Medi 1953 (gw. y llun ar dudalen 297 o Tros Gymru, J.E. a\u2019r Blaid gan J.E. Jones, 1970). Ac yn 1955 cyflwynodd ei fesur \u2018Government of Wales\u2019 yn Nhy\u0302\u2019r Cyffredin, a baratowyd gyda chymorth gan arbeniwyr o blith aelodau\u2019r Blaid. Ond yn o\u0302l y disgwyl, ni fu ei ymgais yn llwyddiannus."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Dyma un rhan ddifyr o\u2019r drafodaeth ar lawr y Ty\u0302. Dywedodd S.O. bod cefnogaeth i\u2019r mesur yn dod o \u2018Monmouthshire, Cardiff, West \u2014\u2019. Torrodd George Thomas (AS Gorllewin Caerdydd) ar ei draws gan honni: \u2018The hon. Gentleman will not get much support there\u2019. Gorffennodd S.O. ei frawddeg yn feistrolgar: \u2018\u2014 Rhondda, and other places\u2019."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]