[{"text_idx": "#000002", "text": "Mae Gwn y Garth, sy\u2019n un o\u2019r gynnau troffi Almaenig olaf o\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf sydd wedi goroesi ym Mhrydain, wedi\u2019i restru gan Cadw erbyn canmlwyddiant diwedd y rhyfel hwnnw. Saif y gwn \u2014 sy\u2019n howitzer maes ysgafn 105mm \u2014 ar Dwyn-y-Garth gyda golygfeydd ysgubol dros ddyffryn Gwy a phentref Erwyd ym Mhowys. Dywedir i fenyw leol, sef Nessa Williams-Vaughan (Mrs Lionel Trafford yn ddiweddarach), gael y gwn gan y Swyddfa Ryfel fel cofeb i\u2019w brawd, Christopher, a dynion lleol eraill a oedd wedi marw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Cafodd ei lladd mewn damwain car \u2014 yr un angheuol gyntaf yn Swydd Henffordd yn o\u0302l pob so\u0302n \u2014 cyn y gellid danfon y gwn yn 1920. Serch hynny, gwireddwyd ei dymuniad gan gymunedau Erwyd a Llandeilo Graban, a lusgodd yr howitzer i fyny llethrau Twyn-y-Garth a\u2019i osod yn ei le."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Ar o\u0302l bod yn agored i\u2019r tywydd am ddegawdau, roedd cyflwr y gwn wedi dirywio\u2019n sylweddol erbyn 1999. Fodd bynnag, cafodd ei adfer gan Gyngor Cymuned Castell Paun fel prosiect ar gyfer y mileniwm gyda chymorth 6ed Bataliwn y Peirianwyr Trydanol a Mecanyddol Brenhinol a chrefftwyr lleol. Mae bellach wedi\u2019i restru fel enghraifft brin sydd wedi goroesi o\u2019r miloedd o ynnau maes y gelyn a oedd wedi\u2019u gwasgaru ar un adeg ledled y Deyrnas Unedig yn sgil yr hyn yr oedd llawer yn gobeithio y byddai\u2019n \u2018rhoi terfyn ar bob rhyfel\u2019."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Cyn i ddigwyddiadau coffa\u0301u\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf ddechrau yn 2014, roedd Cadw wedi rhestru bron 240 o gofebion rhyfel ledled Cymru, yn amrywio o gafnau dw\u0302r ceffylau i adeiladau ysbytai. Ceir llawer mwy mewn adeiladau dinesig neu addoldai rhestredig neu o\u2019u hamgylch. Serch hynny, nid oedd rhai cofebion nodedig, megis Gwn y Garth, wedi cael eu dynodi."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ceir cofeb arall a restrwyd yn ddiweddar ym mhentref Nantlle, ar lethrau gorllewinol Eryri, sef llechfaen borffor dywyll wedi\u2019i cherfio, a gafodd ei chloddio, ei gweithio a\u2019i chodi yn 1922. Mae arysgrif Gymraeg yn coffa\u0301u 14 o chwarelwyr o chwarel Penyrorsedd gerllaw. Cafodd y gofeb, a osodwyd yn wreiddiol yn y chwarel, ei symud yn ddiweddarach i\u2019w lleoliad presennol o flaen capel y pentref."}, {"text_idx": "#000006", "text": "O amgylch enwau\u2019r meirwon ceir golygfeydd wedi\u2019u cerfio\u2019n gywrain o\u2019r bywyd gwaith y byddai\u2019r dynion wedi bod yn gyfarwydd ag ef yn y chwarel. Mae dau chwarelwr yn gwylio llechfeini yn cael eu llusgo i fyny wyneb y chwarel i weithdy i\u2019w prosesu. Mae llechi gorffenedig yn disgyn ar reilffordd ar oleddf i\u2019w cludo ymaith. Ar draws gwaelod y gofeb, fodd bynnag, ceir panorama sy\u2019n dangos troedfilwyr yn symud ymlaen i faes brwydr diffaith yn llawn ffosydd a llwyfannau gynnau mawr, sy\u2019n atgoffa\u2019r darllenwr o aberth y dynion. Heddiw, mae\u2019r gofeb ingol hon nid yn unig yn ein hatgoffa o effaith drychinebus y Rhyfel Byd Cyntaf ond hefyd o ddiwydiant a ffynnai ar un adeg ym mynyddoedd gogledd Cymru."}]