[{"text_idx": "#000005", "text": "Mae un o ddirgelion pensaerni\u0308ol mwyaf Cymru wedi\u2019i ddatrys o\u2019r diwedd o ganlyniad i bartneriaeth rhwng yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru a Labordy Dendrocronoleg Rhydychen.\nY gred oedd i Dy\u0302 Tredegyr, ger Casnewydd, gael ei adeiladu gan Syr William Morgan rywbryd rhwng 1664 (pan etifeddodd yr ystad) a\u2019i farwolaeth ym 1680, ond hyd yn hyn ni chafwyd hyd i unrhyw ddogfennau i brofi pryd yn union y codwyd y ty\u0302.\nYn awr, yn sgil y gwaith arloesol a gafodd ei gomisiynu gan y partneriaid treftadaeth a\u2019i gwblhau gan Labordy Dendrocronoleg Rhydychen, gellir datgelu bod y ty\u0302 yn agos at gael ei orffen yn ystod gaeaf 1670-71."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae adain Duduraidd y ty\u0302 yn dyddio o 1544-74 ond cafodd ei hailadeiladu yn dilyn ta\u0302n yn hanner cyntaf yr 17eg ganrif.\nCafodd y rhes wych o stablau \u2013 yr oedd llawer yn credu ei bod yn dyddio o ddechrau\u2019r 18fed ganrif pan oedd y ty\u0302 yn eiddo i Syr William Morgan KB \u2013 ei chodi\u2019r un pryd a\u0302\u2019r ty\u0302."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Gwyddom bellach fod y stablau yn Nhy\u0302 Tredegyr yn dyddio o\u2019r un cyfnod yn union a\u0302\u2019r plasty ysblennydd wrth ymyl."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ty\u0302 Tredegyr yw un o dai mwyaf godidog cyfnod yr Adferiad drwy Brydain gyfan. Mae ganddo statws rhestredig gradd I (hynny yw, mae o bwys cenedlaethol) ac felly mae\u2019n perthyn i\u2019r 2.5% o adeiladau rhestredig mwyaf nodedig.\nDyma ganolfan hanesyddol un o\u2019r ystadau Cymreig mawr, a ddatblygwyd gan deulu enwog y Morganiaid o\u2019r 15fed hyd yr 20fed ganrif.\nCafodd y ty\u0302 a\u2019r demen eu gwerthu ym 1951 gan John Morgan, yr Arglwydd Tredegar olaf. Cawsant eu prynu yn y diwedd gan Gyngor Bwrdeistref Casnewydd ym 1974 a buont ar agor i\u2019r cyhoedd ers hynny. Yn sgil cytundeb a\u0302 Chyngor Dinas Casnewydd, daeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn gyfrifol am reoli Ty\u0302 Tredegar, ei erddi a\u2019i barcdir ar 16 Mawrth 2012, ar sail prydles o 50 mlynedd.\nMae\u2019r ty\u0302 a\u2019r tiroedd yn gyrchfannau poblogaidd gan ymwelwyr ond mae peth o\u2019i hanes yn ddirgelwch llwyr. A bu\u2019n amhosibl rhoi ateb sicr i\u2019r cwestiwn mwyaf amlwg: \u2018Pryd y cafodd Ty\u0302 Tredegyr ei adeiladu?\u2019 \u2013 tan nawr."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Grym a dylanwad yn Nhy\u0302 Tredegyr"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ty\u0302 Tredegyr oedd y prosiect adeiladu mwyaf yn ystod cyfnod yr Adferiad yng Nghymru. Gwyddom bellach fod y stablau a\u2019r ty\u0302 yn cyfoesi ac yn rhan o un cynllun pensaerni\u0308ol a roddodd fynegiant i rym a dylanwad teulu\u2019r Morganiaid, a barhaodd am 300 mlynedd. Dywedid bod William Morgan, a gododd Dy\u0302 Tredegyr ym 1671, yn werth \u00a34,000 y flwyddyn a\u2019i fod yn cael ei ystyried yn dywysog yn ei wlad ei hun.\nHeddiw gallwn i gyd edmygu\u2019r bensaerni\u0308aeth a\u2019r grefftwriaeth yn Nhy\u0302 Tredegyr, y talodd amdani o\u2019i gyfoeth enfawr, gan wybod ei bod yn dyddio o 1671.\nYn wir, blwyddyn bwysig oedd honno i deulu\u2019r Morganiaid. Roedd Henry Morgan, y mo\u0302r-leidr enwog a hwyliai\u2019r Mo\u0302r Sbaenaidd, yn berthynas bell, a gwnaeth ffortiwn iddo\u2019i hun drwy gipio Panama ym 1671."}]