[{"text_idx": "#000000", "text": "Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ers yr hydref 2015 mae prosiect Cofebion Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr wed bod yn paratoi ar gyfer ymchwilio\u2019r ystod o gofebau ar draws Cymru i\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf. Wedi\u2019i ariannu\u2019n hael gan y Living Legacies Engagement Centre, bwriad y prosiect yw dechrau\u2019r gwaith o lenwi\u2019r bwlch yn ein dealltwriaeth o gofebau \u2018answyddogol\u2019 i\u2019r Rhyfel Mawr yng Nghymru. Er i lawer o waith gael ei wneud ar sut y coffawyd y rhyfel yng Nghymru, rydym wedi gweld tuedd i ganolbwyntio ar y cofebau \u2018swyddogol\u2019 \u2013 hynny yw, y rhai sy\u2019n amlwg yng nghanol y dref neu\u2019r ddinas. Mae\u2019r rhain yn cael eu rhestru ar gronfeydd data, ond ni chynhwysir nifer o gofebau eraill, a sefydlwyd gan gapeli, gweithleoedd, ysgolion a chlybiau."}, {"text_idx": "#000003", "text": "\u2013 ymchwiliad manwl o gofeb unigol, gan ddadansoddi bywydau\u2019r dynion a restrir arno"}, {"text_idx": "#000004", "text": "\u2013 astudiaeth o ddosraniad y cofebau, a sut y ceir patrymau amrywiol o goffa\u0301u ar draws Cymru"}, {"text_idx": "#000005", "text": "\u2013 astudiaeth o\u2019r delweddau a ddefnyddiwyd, eto gan edrych ar y gwahaniaethau ar draws ardaloedd Cymru"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Wrth i ni baratoi seiliau\u2019r prosiect, rwyf wedi parhau a\u0302\u2019r gwaith o gasglu lluniau o gofebau mewn capeli. Rwy\u2019n credu bod y rhain yn siarad cyfrolau am agweddau pobl a chymunedau ar draws y wlad at y rhyfel. Wrth gwrs, cyn mis Awst 1914 roedd y sefydliadau hyn yn gryf yn erbyn militariaeth, ond fe allwn weld sut gafodd y sefyllfa ei thrawsnewid wrth astudio Rhestr Anrhydedd Adulam, eglwys y Bedyddwyr ym Mo\u0302n-y-maen (gogledd Abertawe)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fel nifer o gofebau capeli eraill, fe restra hon nid yn unig y rhai a syrthiodd, ond pob dyn a wasanaethodd. Nid yw\u2019n fawr o syndod fod 48 enw ar y rhestr: ymhlith capeli eraill y Bedyddwyr yng Ngogledd Abertawe mae 81 o enwau ar gofeb Caersalem Newydd (Tre-boeth), 99 ar un Seion (Treforys) a 52 ar un Soar (Treforys). Ym 1914 roedd gan Adulam 231 o aelodau (ychydig yn llai na\u2019r tri chapel arall a enwyd) ac felly fe allwn fod yn sicr bod y rhan fwyaf o ddynion ifainc Adulam a oedd yn medru ymuno a\u0302\u2019r lluoedd arfog wedi gwneud."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019r Rhestr Anrhydedd hon yn ddiddorol ac yn anghyffredin oherwydd mae\u2019r un a\u2019i lluniodd (T. Lewis o Dreforys) wedi rhoi ei enw, a\u2019r dyddiad 1917. Felly roedd hon yn ddogfen \u2018fyw\u2019, gyda mwy o enwau yn cael eu hychwanegu wrth i\u2019r ryfel rygnu ymlaen a mwy o ddynion ifainc Adulam yn cael eu recriwtio. Wrth sylwi fod y gofod rhwng y llinellau ar waelod y ddogfen yn newid, gwelwn fod rhai o\u2019r enwau wedi\u2019u gwasgu i mewn. Hefyd, fe ychwanegwyd enwau brwydrau i\u2019r pileri ar y naill ochr, gan gynnwys brwydr a ymladdwyd ym 1918."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae cynllun y gofeb hon yn wahanol i bob un arall a welais, er bod rhai nodweddion yn gyffredin. Mae dwy ddraig goch yn y corneli ar ben y ddogfen, sydd yn debyg i\u2019r hyn sydd ar gofeb Penuel, Casllwchwr. Mae casgliad o faneri gwledydd y Gynghrair yn y canol, yn debyg i gofeb Bethel, Llanelli. Ceir pileri ar naill ochr y rhestr o enwau, sy\u2019n debyg i\u2019r cofebion yng nghapel Mynydd Bach. Ond un nodwedd na welais erioed o\u2019r blaen yw\u2019r darlun o Kitchener o dan y baneri. Mae\u2019n rhyfedd gweld llun o ryfelwr fel Kitchener, nad oedd yn adnabyddus am ei gydymdeimlad ag egwyddorion Anghydffurfwyr Cymru, mewn capel Cymraeg."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Awgrymaf fod geiriad y gofeb hon yn arwyddocaol. \u2018Rhestr yr Anrhydeddus \u2013 Aelodau\u2019r Eglwys a\u2019r Gynulleidfa sydd yn gwasanaethu eu Duw, eu Brenin a\u2019u Gwlad\u2019. Mewn nifer o gapeli Cymru ceir cofebau sydd yn datgan bod y dynion wedi ymladd dros \u2018Rhyddid\u2019 ac \u2018Anrhydedd\u2019, ond nid yw\u2019n gyffredin i gael datganiad plaen fel hwn bod y dynion yn ymladd dros Duw."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cwestiwn allweddol y mae\u2019n rhaid bod yn ofalus yn ei gylch yw: A ydym yn gallu dod i\u2019r casgliad bod prawf yn y gofeb bod y capel yn derbyn y ddadl bod hon yn rhyfel cyfiawn? Nid ydym yn gallu dweud i sicrwydd bod y gynulleidfa gyfan wedi\u2019i hymrwymo i ymladd y rhyfel hyd y diwedd, beth bynnag y gost, ond mae\u2019n amlwg bod arweinyddiaeth yr eglwys yn cyd-fynd a\u0302\u2019r casgliad mai brwydr oedd hon rhwng y da a\u2019r drwg. Credaf fod y ffaith bod y gofeb hon wedi\u2019i chreu ym 1917 yn arwyddocaol: erbyn hynny roedd pawb yn ymwybodol bod hwn yn rhyfel hynod o ddrudfawr a dinistriol. Nid oedd Prydain yn ennill y rhyfel ym 1917, ond yn hytrach yn colli niferoedd torcalonnus o ddynion yn barhaus mewn brwydrau nad oedd yn arwain at unrhyw obaith o fuddugoliaeth fuan. Ond ceir datganiad plaen yn y ddogfen hon bod yr achos yn un cyfiawn, oherwydd os ydi Duw ar ochr y Cynghreiriaid, ni all fod unrhyw amheuaeth yngly\u0302n a\u0302 phwy sydd ar ochr cyfiawnder."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Fe ddaw tystiolaeth bellach o dudalennau\u2019r papurau newydd lleol, y Cambrian Daily Leader a\u2019r Herald of Wales. Wrth chwilio\u2019r ar wefan hynod o ddefnyddiol gallwch ddod o hyd yn hawdd i adroddiadau am dros ddwsin o\u2019r dynion ar y rhestr yn cael eu hanrhydeddu gan y capel pan ddychwelasant adref, naill ai dros dro yng nghanol y rhyfel neu ar o\u0302l i\u2019r tanio dawelu. (Gweler, er enghraifft, yr adroddiadau ar Gwilym Leyshon a Willie Martin)."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Felly mae\u2019r gofeb unigol hon yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth sydd yn gallu ein cynorthwyo i ddeall ymateb y gymuned hon i\u2019r rhyfel. Bwriad y prosiect yw i rannu manylion rhai cannoedd o gofebau Cymreig, sy\u2019n rhoi\u2019r cyfle i ni astudio ymateb pobl a chymunedau ar draws Cymru i her eithriadol y Rhyfel Mawr. Felly cawn weld yn well y creithiau a adawodd y rhyfel hwn ar ein cenedl."}]