[{"text_idx": "#000001", "text": "These home-travels are the first part of an account of my own country; and were actually performed in the year mentioned in the title page. The world justly loves the reality; therefore, this is mentioned to satisfy the public, that they are not formed out of tours undertaken at different periods"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae\u2019r dudalen deitl yn enwi\u2019r flwyddyn MDCCLXX [1770], ond mewn sawl argraffiad o\u2019r gyfrol gyntaf o deithiau Pennant, cywirwyd y dyddiad i\u2019r flwyddyn MDCLXXIII [1773]. Dyna fan cychwyn hynod gymysglyd, felly, yn enwedig o ystyried y pwynt a wneir yn yr \u2018Advertisement\u2019 i\u2019r gyfrol gyntaf (gw. uchod)!Rwy\u2019n tynnu sylw at hyn cyn cychwyn adrodd hanes fy nhaith Bennantaidd fy hun am ddau reswm. Yn gyntaf, er mai 1773 oedd \u2018gwir\u2019 ddyddiad y daith y mae Pennant yn so\u0302n amdani yma, roedd llawer o gynnwys y cyfrolau yn tynnu ar daith y bu arni yn 1770, drwy rannau o Feirionnydd, yn bennaf. Y daith honno sydd y tu cefn i\u2019r blog hwn. Yn ail, os oedd Pennant yn gallu, er iddo honni \u2013 yn gwbl amlwg wallus a chamarweiniol \u2013 mai mewn un cyfnod yn unig y cyflawnwyd ei daith drwy ogledd Cymru, fe alla\u2019 innau hefyd lunio blog cerdded yn seiliedig ar deithiau wedi\u2019u gwasgaru dros sawl penwythnos yn ystod haf 2017, gan gychwyn ar ddydd Sul, 7 Mai, pan gefais gwmni fy merch i ddringo i fyny Carn Dochan yng Nghwm Pennantlliw, a gorffen ar ddydd Sadwrn, 1 Gorffennaf, ar ymweliad a drefnwyd gan Gymdeithas Hanes Sir Feirionnydd a\u0302 Chaer-gai, ger Llanuwchllyn. At hyn, bu dau ymweliad pellach a\u0302 phlwy Llanuwchllyn \u2013 y naill i weld yr eglwys yn y pentref ar 14 Mai, a\u2019r llall i archwilio\u2019r ddau Glan-llyn, ar 21 Mai. Ers hynny, rydw i wedi bod i fyny Carn Dochan sawl gwaith, y tro diwethaf mewn gwynt rhynllyd ar 2 Ionawr 2020."}, {"text_idx": "#000003", "text": "A dyna\u2019r dystiolaeth ffeithiol ynghylch fy nhaith yn gyflawn ... wel, bron a\u0302 bod, achos wnes i ddim nodi \u2018mod i wedi cael cryn dipyn o gymorth gan y peiriant pedair olwyn er mwyn cyflawni\u2019r holl deithio, ac na fu cymaint a\u0302 hynny o gerdded. Ond os oedd gan Pennant hawl defnyddio \u2018keffel\u2019, fel y mae\u2019n ei enwi wrth John Lloyd, Caerwys, mewn enghraifft brin yn ei lythyrau o \u2018newid iaith\u2019 i\u2019r Gymraeg, am wn i nad oedd gen innau hawl gyrru car."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Wedi bod ar grwydr ym Meirionnydd yr oedd Pennant, fel y soniais, yn 1770. Cafodd lety yng Nghors-y-gedol gyda William Vaughan, ac yna yn yr Hengwrt, ger Dolgellau (sydd wedi\u2019i ddymchwel bellach, ond nid cyn i Moses Griffith gael cyfle i dynnu llun ohono). O\u2019r Hengwrt, daeth yn ei flaen dros y Garneddwen i gyfeiriad Llanuwchllyn a\u2019r Bala, cyn ymadael am ddyffryn Edeyrnion a Chorwen a\u2019i hanelu hi\u2019n o\u0302l am ei gartref, Downing. Yn ardal Llanuwchllyn, daliwyd ei sylw gan graig uchel Carn Dochan:"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Turned on the left out of the road to see Castel [sic] Corn Dochon; seated on a high rock about a mile from the road. two sides of the rock are precipices. in front is a deep foss cut in the rock. The first part of the castle is a Tour 43 feet by 22 in the inside; & rounded at one end. behind that the ruins of a square Tower joined to the other by a wall; beyond that is another tower too ruinous to mark its form. on each side of the second tower is a deep foss: then the remains of a wall now quite flung down, & by the remains it must have been very considerable. the first is the most entire; the inside faced with square stones & joined with mortar of gravel & shells, is pretty entire."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r disgrifiad yn nodweddiadol fanwl. Chlywn ni ddim am ei ymdrechion yn cyrraedd brig y graig. (... Parcio\u2019r car wrth bont afon Lliw; troi i\u2019r dde wrth dy\u0302 Heulwen a Charles; mynd heibio Ty\u0302 Du, cartre\u2019 Mrs Davies, athrawes y plant, a\u2019i chi bach du yn cyfarth yn ddig arnom; ac yna dechrau dringo\u2019n serth ar hyd ffordd drol, wedi\u2019n hamgylchynu gan sw\u0302n dw\u0302r yn llifo o\u2019r bryniau ac yn cael ei harnesu i weithio cynllun hydro Do\u0302l Hendre \u2013 wel, ym mis Ionawr 2020, o leiaf.) Am y copa\u2019n syth a\u0302 Pennant, a ninnau\u2019n llusgo ar ei o\u0302l, gan gyrraedd i weld chwalfa o gerrig yn ymestyn o\u2019n cwmpas. Wnes i ddim sylweddoli, ar yr ymweliad cyntaf, mor dyrog oedd y castell, a bod olion ail dw\u0302r yn cuddio y tu o\u0302l i\u2019r un cyntaf. Un peth trawiadol yng nghanol yr argraff gyntaf o anhrefn oedd bod olion codi waliau (neu felly ro\u2019n i\u2019n tybio) o fewn muriau\u2019r castell. Waliau bach isel, taclus, o garreg, fel petai\u2019r ffermwr yn ceisio creu corlannau i\u2019w ddefaid ar y copa unig hwn. Wedi dod yn o\u0302l adref, a gwglo, gwelais mai olion gwaith archaeolegol oedd ar y gweill yng Ngharn Dochan oedd yn gyfrifol am y waliau hyn."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Er mwyn rhoi Pennant ar brawf, fe aethom ati i fesur. Troed am bob troedfedd i gyfateb a\u0302\u2019i ddeugain a thair a\u2019i ddwy ar hugain o. Ac roedden ni\u2019n bur gytu\u0302n. Yna\u2019r olygfa. Er na chododd Pennant ei ben o\u2019i lyfr nodiadau, cymaint yr oedd ei sylw wedi\u2019i hoelio ar y dystiolaeth ynghylch hyd a lled y castell, roedd hi\u2019n anodd i ni beidio a\u0302 mwynhau edrych o\u2019n cwmpas o\u2019r safle dyrchafedig hwn: gweld Llyn Tegid, wrth gwrs, i lawr yn y dyffryn, ond hefyd y ffermydd a\u2019r tyddynnod bach i fyny ochrau Peniel a draw am ail gwm mawr yr ardal, Cwm Cynllwyd. (Teithiodd Pennant drwy Gynllwyd, hefyd, ar ei ffordd i Ddinas Mawddwy, ond nid yn ystod taith 1770, er iddo uno\u2019r ymweliadau a\u0302\u2019r ddau gwm yn y naratif a gyhoeddodd yn ail gyfrol ei Deithiau, The Journey to Snowdon (1781)."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yr ail le yr arhosodd Pennant ynddo yn ystod ei ymweliad ag ardal Penllyn yn 1770 oedd un o eglwysi\u2019r pum plwyf. Saif eglwys Llanuwchllyn gyferbyn a\u0302 thafarn yr Eryrod yn y pentref. Yno, cyfarfu a\u0302 \u2018dyn carreg\u2019 Haf Llewelyn, sef Ieuan ap Gruffudd ap Madog, un o ddisgynyddion Rhirid Flaidd, Arglwydd Penllyn, \u2018in full armt & spurs. on his breast plate roses, & on his belly a wolfs head\u2019. Doedd dim mynediad cyhoeddus i\u2019r eglwys yn ystod mis Mai 2017, felly gofynnais i Mel Williams ddod i\u2019w hagor i mi. A\u0302 dyddiau\u2019r eglwys fel addoldy bellach wedi dod i ben, mae Mel wedi bod yn arwain ymgyrch i droi\u2019r adeilad yn ganolfan treftadaeth, a llwyddodd ef a\u2019i bwyllgor i ennill un o Grantiau\u2019r Loteri at y diben. Doedd y gwaith atgyweirio ddim wedi\u2019i gychwyn pan fu\u0302m i yn yr eglwys, ond roedd Ieuan ap Gruffudd ap Madog yno\u2019n gorwedd yn llonydd a digyffro. Pan ymwelodd Pennant, fe ymdrechodd i gofnodi\u2019r geiriau ar y gofeb:"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Fel yn achos mesuriadau\u2019r Gaer uwchlaw, defnyddiodd Pennant y nodiadau hyn yn y golygiad cyntaf o The Journey to Snowdon. Ymhelaethodd hefyd, i drafod elfennau gweledol nodedig y cerflun: presenoldeb yr helmed gonig am ben y marchog, y mwffler mael am ei wddf a\u2019i e\u0302n, y ddau ben blaidd \u2013 un ar ei frest, un arall ar ei fol (ond ni nododd fod traed Ieuan yn gorffwys ar gerflun o flaidd cyfan) \u2013 a\u2019r tri rhosyn yn eu gwahanu. Tybed i ba raddau roedd y disgrifiad hwn yn ddyledus i\u2019r darlun a wnaeth Moses Griffith o\u2019r gofeb ac a gynhwyswyd yn ddiweddarach gan Pennant yn ei gyfrol loffion o\u2019r Teithiau yng Nghymru?"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Dim ond cael ei enwi wrth basio, fel petai, a wnaeth Glan-llyn yn nyddiadur taith 1770. Wrth i Pennant deithio i gyfeiriad y Bala, nododd ei ymwybyddiaeth o gartrefi Syr Watkin Williams Wynn yn yr ardal, sef Caer Gai a \u2018Glan a Llyn another seat\u2019. Fel y gw\u0302yr trigolion Penllyn, y mae dau adeilad ar lan Llyn Tegid sy\u2019n hawlio\u2019r enw \u2018Glan-llyn\u2019: fferm, sy\u2019n gartref i faes gwersylla helaeth ar lan y dw\u0302r, a phlasdy, sy\u2019n wersyll o fath gwahanol \u2013 Gwersyll Urdd Gobaith Cymru \u2013 fry ar y boncyn uwch ei ben. Fel y mae ymchwil gan Michael Freeman i gofnodion teithwyr i Gymru yn y ddeunawfed a\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi dangos, yr oedd Syr Watkin wedi adeiladu ty\u0302 newydd ym mhen pellaf y llyn erbyn dechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. \u2018We ... rode as far as Sir Watkin W. Wynne\u2019s new house at the end of the Lake \u2013 a heavy gloomy building, and from its scite [sic], losing almost all the fine features which Vachddeiliog commands\u2019, nododd Richard Fenton ym mis Mehefin 1804. Fel \u2018a very neat summer-box\u2019 y disgrifiodd yr arlunydd Edward Pugh Fachddeiliog, a godwyd gan Syr Richard Colt Hoare ar ben ac ochr arall Llyn Tegid. A\u0302\u2019i olygfeydd ysblennydd o\u2019r llyn ac o Arenig Fawr, nid oes amheuaeth nad yw lleoliad ty\u0302 haf Colt Hoare yn rhagori ar safle Glan-llyn, ond y mae\u2019n dal braidd yn annisgwyl gweld lleoliad Gwersyll yr Urdd yn cael ei ddisgrifio mor negyddol. Beth bynnag am hynny, y mae geiriau Fenton yn torri\u2019r ddadl ynghylch pa un o\u2019r ddau Lan-llyn oedd yn sefyll pan ymwelodd Pennant a\u0302 Phenllyn yn 1770. Fel \u2018an old house near the water edge\u2019 y disgrifiodd Pennant y Glan-llyn a welodd ef yn fersiwn gyhoeddedig ei Deithiau, felly y mae\u2019n amlwg mai at Fferm Glan-llyn \u2013 sy\u2019n cael ei henwi fel \u2018Hen-glan-llyn\u2019 ar fap Ordnans o tua 1900 \u2013 y cyfeiriai. Fe fu\u0302m i ar ymweliad a\u0302\u2019r ddau safle: mwynhau cerdded mor agos at y dw\u0302r ger yr Hen Lan-llyn, ac ailfyw atgofion plentyndod o ymweld a\u0302 Gwersyll yr Urdd yn achos yr ail. (Cerdded i fyny grisiau carreg oer wedi ein cyfarwyddo i ddiosg ein hesgidiau er mwyn mynd i\u2019r ystafelloedd newid heb faeddu\u2019r llawr sy\u2019n dod i\u2019r cof gryfaf, gwaetha\u2019r modd!)"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Nid yw\u2019n syndod gweld diddordeb Pennant yng Nghaer Gai: \u2018 the name savors of antiquity; perhaps a roman station\u2019. Ymhelaethodd mewn nodiadau pellach, gan holi a oedd unrhyw berthynas rhwng \u2018Cai\u2019 y gaer a thad maeth i\u2019r brenin Arthur (\u2018Quaere what Credit is due to the story of its being the Residence of one Gai Arthur\u2019s Foster Father\u2019). Yn y Teithiau (1778), gallodd gefnogi\u2019r ddamcaniaeth ynghylch cysylltiadau Rhufeinig Caer Gai drwy gyfeirio at waith yr hynafiaethydd William Camden. Tynnodd sylw yn ogystal at fanteision y safle (\u2018it is certain, that it had been a fortress to defend this pass, for which it is well adapted, both by situation, and form of the hill\u2019), er nad yw\u2019n ymddangos ei fod yn gwybod am y ffordd Rufeinig a\u2019i cysylltai a\u0302 Chaersws yn y canolbarth, a chaer bwysig Segontium yn Arfon. Allwn ni ddim ond dyfalu ai sgyrsiau a\u0302 thrigolion Penllyn a roddodd iddo\u2019r wybodaeth ynghylch yr holl ddarnau arian a ganfuwyd yn yr ardal ac a gynigiai dystiolaeth bellach mai caer Rufeinig oedd Caer Gai. Nid yw\u2019n ymddangos fod Pennant wedi ymweld yn 1770 nac ychwaith, o bosibl, yn ystod taith 1773. Efallai nad oedd Syr Watkin gartref ar y pryd, ond petai wedi mynd, byddai wedi cael cadarnhad pellach o\u2019r berthynas a\u0302\u2019r Rhufeiniaid drwy sylwi ar y defnydd o gerrig coch, nodweddiadol o\u2019u caer ddylanwadol ar ororau Cymru, Deva Victrix (Caer), yma a thraw yn adeiladwaith y plasdy mawreddog a thrawiadol sy\u2019n sefyll ar y safle heddiw. Ar ddiwrnod fy ymweliad i a Chymdeithas Hanes Sir Feirionnydd a\u0302 Chaer Gai, cawsom gyflwyniad gan yr hanesydd Beryl Griffiths i\u2019r adeilad a\u2019r gaer yn y cae y tu o\u0302l iddo, cyn mynd i lawr i\u2019r pentref i wrando ar ddarlith Beryl ynghylch Rowland Vaughan, trigiannydd enwocaf y plas, un y mae \u2018cof amdano yn dal ar dafodleferydd yn Llanuwchllyn hyd heddiw\u2019. A Pennant, yntau, yn ymddiddori yng ngwleidyddiaeth rhyfeloedd cartref y ganrif a ragflaenai ei gyfnod ef, digon tebyg y byddai hanes y brenhinwr pybyr hwn, cyfieithydd Eikon Basilike\u2019r Brenin Siarl i\u2019r Gymraeg, wedi bod o ddiddordeb iddo. Ysywaeth, nid yw Vaughan i\u2019w weld ar dudalennau\u2019r Teithiau."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ac wedi\u2019r teithio yn ardal Llanuwchllyn, dychwelyd i gyfeiriad y Bala fu fy hanes i ar bob un o\u2019r ymweliadau. \u2018The ride along the Lake fine. its sides well cultivated, & diversified with small woods. The mountains low & green ...\u2019."}, {"text_idx": "#000021", "text": "All images courtesy of the National Library of Wales, unless stated otherwise 2015 (Welsh)"}]