[{"text_idx": "#000000", "text": "Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Mapio Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Datblygwyd adnoddau pellach sy\u2019n datgelu peth o\u2019r wybodaeth a ddaeth i\u2019r golau wrth astudio\u2019r cofebau a\u2019r rhestrau anrhydedd yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Wedi ei ariannu gan y Living Legacies 1914-18 Engagement Centre, y mae canolfan Data Digitisation and Analysis ym Mhrifysgol Queen\u2019s, Belfast, wedi defnyddio\u2019r wybodaeth a gasglwyd gan brosiect \u2018Cofebau Rhyfel Cymru\u2019 a phrosiect \u2018Cofebau Rhyfel Powys\u2019 i greu map sy\u2019n dangos ble gwelir y cofebau hyn. (Mae\u2019r dotiau du yn dod o brosiect Powys a\u2019r gweddill o \u2018Cofebau Rhyfel Cymru\u2019)."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r cofebau a ystyrir yma yn dod o gapeli, ond ceir hefyd enghreifftiau a ddaw o eglwysi, ysgolion, clybiau a mannau gwaith."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Gall y cofebau hyn ddatgelu llawer am yr effaith a gafodd y rhyfel ar gymunedau lleol a sut dewiswyd cofio digwyddiadau 1914-1919 a\u2019r rhai a gollwyd ar faes y gad. Maent yn amrywio llawer yn eu cynllun, y dewis o eiriau i ddisgrifio\u2019r sawl a goffeir, a pha mor gynhwysol ydynt yn eu dewis o\u2019r merched a\u2019r bechgyn i\u2019w cofio a\u2019u anrhydeddu."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Tra bod rhai rhestrau o anrhydedd yn cynnwys delweddaeth militaraidd, y mae cofebau eraill yn gwahaniaethu yn eu barn am yr angen i fynd i ryfel. Gwelir un enghraifft amlwg o\u2019r gwahaniaethau hyn wrth gymharu dewis Tabernacle Pontypridd (i\u2019r chwith) a Bethel Llangyfelach (i\u2019r dde)."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae Tabernacl Pontypridd yn canmol rhinweddau marw er lles y wlad \u2013 mae\u2019r darn barddoniaeth yn cyflwyno safbwynt mam sy\u2019n dweud wrth ei mab: \u201cDy fam wyf fi, a gwell gan fam, it golli\u2019th waed fel dwfr, Neu agor drws i gorff y dewr, Na derbyn bachgen llwfr.\u201d Mae Bethel Llangyfelach ar y llaw arall yn dyfynnu o deyrnged R.Williams Parry i Hedd Wyn y bardd ifanc a fu farw yn Passchendaele: \u201cGarw rhoi\u2019r pridd i\u2019r briddell, mwyaf garw marw \u2019mhell\u201d"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Y mae\u2019r map yn dangos ystod eang o wahaniaeth yn yr hyn y mae cymunedau am gyfnodi am y rhai a wasanaethodd yn y lluoedd arfog. Mae rhai, fel yn y Tabernacl (uchod), yn cynnwys lluniau. Dewis eraill yw nodi dim ond cyfenw ac enw bedydd (neu prif lythrennau\u2019r enw). Arfer eraill o\u2019r cofebau a\u2019r rhestrau anrhydedd yw cofnodi lle roedd y milwyr a\u2019r morwyr yn byw, neu eu rhanc, neu\u2019r dyddiad a\u2019r lle ble lladdwyd hwy."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019r map hefyd yn dangos pa ardaloedd ddewisodd goffa\u0301u y merched a gyfrannodd i waith y rhyfel. Mae\u2019n ymddangos mai tua thraean o gofebau capeli yng Nghymru a gynhwysodd enwau\u2019r merched hyn ynghyd a\u0302\u2019r dynion. Mae rhai o\u2019r capeli a wna hyn mewn clystyrau \u2013 fel y rhai yn ardal Pont-y-pwl. Gwna\u2019r map hi\u2019n hawdd i adnabod y clystyrau hyn. Yn aml rhestrwyd y dynion ar waha\u0302n i\u2019r merched, fel yn achos Capel-y-Garn, Bow Street ger Aberystwyth."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Enwir y chwiorydd Hannah a Rebecca Rees fel nyrsus ar waelod y rhestr yn y gornel dde. Yn achlysurol gwelir enw merch ymhlith y rhai a syrthiodd. Roedd Janet Jones o Lanrwst, Lluesteiwraig (Quarter Mistress) gyda\u2019r Lluoedd Awyr. Ar rho\u0302l anrhydedd y Lleng Brydeinig yn Llanrwst, gwelir ei henw ymhlith y dynion a syrthiodd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Nodwedd arall o\u2019r map yw ei fod yn tynnu sylw at y cofebau a\u2019r rhestrau anrhydedd hynny sy\u2019n coffa\u0301u y sawl a wasanaethodd gyda milwyr tramor. Gyda lluoedd Canada neu Awstralia y gwasanaethodd y mwyafrif er bod nifer llai wedi gwasanaethu gyda\u2019r Ghurkas, Seland Newydd a De Affrica. Y gofeb sy\u2019n coffa\u0301u y nifer fwyaf o ddynion a syrthiodd tra\u2019n gwasanaethu gyda lluoedd tramor yw Cofeb Rhyfel Ysbyty Crucywel. Allan o gyfanswm o 67 a syrthiodd tra\u2019n ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd 8 ohonynt wedi cael eu lladd tra\u2019n ymladd gyda lluoedd tramor (dau o Ganada, tri o Seland Newydd a thri o Awstralia). Mae cyfartaledd uchel o ddynion a wasanaethodd gyda lluoedd tramor yn cael eu coffa\u0301u yng Nghapel Seion, Llangollen \u2013 3 allan o 12, sef chwarter y rhai a wasanaethodd. Ymladdodd un gyda milwyr Awstralia, un arall gyda lluoedd Canada a\u2019r trydydd gyda byddin De Affrica."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ardaloedd cymharol wledig yng Nghymru yw Crucywel a Llangollen a dichon fod yy map yn gallu datgelu rhywbeth am batrymau ymfudo o Gymru ar droad yr ugeinfed ganrif. Mae hefyd yn dangos fod y sawl a ymfudodd wedi dal cysylltiad a\u0302\u2019r famwlad. Ymfudodd un a goffeir o Langollen ddeng mlynedd cyn dechrau\u2019r Rhyfel, ond roedd yn dal i gael ei ystyried yn un o fechgyn Llangollen a chafodd ei enw ar y Rhol Anrhydedd."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae cofeb Capel y Bedyddwyr High St. Abersychan yn crynhoi llawer o\u2019r thema\u0302u a adlewyrchir yn y ffynhonnell hon. Cyflwynir y Rhol Anrhydedd \u2018i\u2019r sawl a gynorthwyodd yr Arglwydd yn erbyn y mawrion yn yr Ymdrech Fawr i ddiogelu delfrydau sanctaidd gwareiddiad\u2019, sy\u2019n dangos nad oedd unrhyw amheuaeth pan comisiynwyd y gofeb pa ochr oedd yn iawn yn y Rhyfel. Rhestrir wyth o ddynion a laddwyd ynghyd a\u0302 70 o wy\u0302r a 7 o ferched a wasanaethodd. Roedd un o\u2019r dynion yn gwasanaethu gyda\u2019r Awstraliaid ac un gyda\u2019r adran feddygol ym myddin Canada."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Hyd yn hyn y mae Prosiect Cofebau Cymru wedi cofrestru dros 160 o gofebau a bron i gant rhol anrhydedd ar draws Cymru. Maent yn cynnwys amrywiaeth \u2013 o frasgopi drafft o Rol Anrhydedd, fel honno yn Eglwys St Cross, Llanllechid ger Bangor, i gerflun gan y cerfluniwr enwog, Mario Rutelli o\u2019r Eidal yn Tabernacl, Aberystwyth."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae defnyddiau\u2019r map ar-lein yn dangos y ffyrdd gwahanol o goffa\u0301u y rhai o Gymru a wasanaethodd yn y Rhyfel. Mae\u2019n dangos ble gwneuthpwyd y rholiau anrhydedd, a\u2019r mannau lle mae cofebau yn unig yn fwy cyffredin. Mae\u2019n rhoi cipddarlun o batrymau mudo ar droad y ganrif ac yn dangos pa gymunedau gredai fod cyfraniad y merched lleol i\u2019r ymdrech yn werth ei gofio."}]