[{"text_idx": "#000001", "text": "Thomas Pennant, Affrica a chaethwasiaeth"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ym mis Awst 1788, dychwelasai Pennant i Downing wedi ymweliad a\u0302 Lerpwl yng nghwmni ei wraig, Anne (ne\u0301e Mostyn). Fel yr oedd hi\u2019n digwydd, \u2018doedd o ddim yn teimlo\u2019n rhy dda: roedd wedi\u2019i daro gan y ffliw yn ystod ei arhosiad, a llythyr brysiog yn unig oedd ganddo i\u2019w gynnig i\u2019w gyfaill, y casglwr printiau Richard Bull o Stryd Stratton, Llundain, a North Court, Ynys Wyth. Adroddodd Pennant, serch hynny, ei fod yn ei waeledd wedi stryffaglu drwy longau\u2019r caethion wrth y cei yn Lerpwl, gan nodi, yn gryno, mai ei unig sylw ynghylch y mater sobor hwnnw oedd \u2018ein bod yn gafael mewn blaidd gerfydd ei glustiau\u2019."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Roedd 1788 yn flwyddyn nodedig yn nechreadau\u2019r achos ym Mhrydain i ddiddymu\u2019r fasnach gaethweision: bwriadasai William Wilberforce ddwyn cynnig gerbron Ty\u0302\u2019r Cyffredin o blaid gwneud hynny, a phan rwystrwyd ef gan salwch rhag cyflawni hynny, gorchmynodd William Pitt archwiliad i\u2019r fasnach gan y Cyfrin Gyngor yn y lle cyntaf ac yna, ym mis Mai 1788, gan y Ty\u0302. Pasiwyd deddf hefyd i reoli\u2019r niferoedd ar fwrdd y llongau oedd yn cludo caethweision er mwyn gwella\u2019r amodau yr oeddynt yn eu dioddef, hynny drwy ymdrechion Syr William Dolben. Ac, erbyn mis Mai 1789 yr oedd Wilberforce wedi gwella ac yn barod i ymuno a\u0302 brwydr y gwnaeth gymaint drosti, gan roi gerbron gynigion blynyddol yn ystod y 1790au dros ddiddymu\u2019r fasnach."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Lerpwl a Richard Pennant, Barwnig Penrhyn"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn y cyd-destun hwn y gwnaeth Pennant ei sylwadau ynghylch ffyrnigrwydd caethwasiaeth, gan fynd yn ei flaen i gydnabod fod ei deimladau ef ar destun y fasnach yn \u2018rhyfeddol o ranedig\u2019. Yr oedd agwedd Bull ar y mater yn fwy cadarn: pan gyhoeddwyd llythyrau Charles Ignatius Sancho, bachgen du a achubwyd yn ddwyflwydd oed rhag amodau erchyll caethwasiaeth, gan fynd yn ei flaen i redeg siop groser yn Westminster a phleidleisio yn etholiadau seneddol 1774 ac 1780 (yr unig ddyn o dras Affricanaidd i wneud hynny), roedd enw \u2018Richard Bull, Esq.\u2019 ar y rhestr o danysgrifwyr (er nad oedd enw Pennant, ysywaeth)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dros ddegawd yn ddiweddarach, yng nghanol cyfnod cythryblus o chwyldro a rhyfela, mynegodd Bull ei falchder o fod yn Brydeiniwr a\u2019i obaith y byddai hawliau pobl o bob dosbarth drwy\u2019r byd yn cael eu cadarnhau drwy dra-arglwyddiaeth Prydain. Ac os oedd modd yn y byd, ategodd, \u2018rwy\u2019n gobeithio y bydd y fasnach gaethweision cyn hir wedi darfod amdani\u2019. Beth, tybed, oedd agwedd Pennant at anfadwaith triniaeth Prydain o bobl dduon Affrica?"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gellid disgwyl o ystyried ei sylw yn ei lythyr at Bull ym mis Awst 1788 nad oedd Pennant yn ddiddymwr cadarn (bryd hynny, o leiaf), a\u2019i fod yn gweld y darlun o safbwynt y masnachwyr yn ogystal a\u0302\u2019r caethion. Wedi ymweliad a\u0302 Lerpwl y flwyddyn flaenorol, nodasai Pennant fel yr oedd Corfforaeth y ddinas am wario \u00a3200,000 yn prynu strydoedd cyfan o dai gyda\u2019r bwriad o\u2019u dymchwel a\u2019u hailadeiladu yn ysblennydd. Ni phasiodd farn ynghylch y darlun hwn o gynnydd, dim ond cofnodi\u2019r ffaith, felly anodd yw gwybod a oedd yn gweld y cysylltiad rhwng cyfoeth Lerpwl a\u2019i hymrwymiad cynyddol yn y fasnach gaethweision, ac os ydoedd, beth oedd ei deimladau yngly\u0302n a\u0302\u2019r peth. Drwy ei berthynas a\u0302 Richard Pennant, Barwnig Penrhyn o 1783 (roedd y ddau yn ddisgynyddion i un o abadau Dinas Basing yn y bymthegfed ganrif), byddai\u2019n bur debyg o fod yn ymwybodol o rwystredigaethau\u2019r masnachwyr wrth weld yr ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth yn codi ste\u0302m yn ystod y 1780au hwyr. Fe siaradodd Richard Pennant yn erbyn ymgyrch Wilberforce wrth iddi gychwyn yn 1787 ac amddiffynnodd y masnachwyr a\u2019r planhigfawyr y flwyddyn ganlynol yn Nhy\u0302\u2019r Cyffredin. Roedd y Barwnig Penrhyn yn ei gwneud hi\u2019n ardderchog o enillion ei blanhigfeydd yn Jamaica, ac yn defnyddio\u2019r elw i ddatblygu ei fusnes yn sir Gaernarfon, drwy gynyddu\u2019r allbwn o\u2019i chwarel yn sir Gaernarfon ac agor porthladd i allforio\u2019r llechi oddi yno i Lundain, Lerpwl, Bryste, Hull, Iwerddon, Yr Alban a hyd yn oed i India\u2019r Gorllewin, fel y nododd mewn llythyr at Pennant tua 1795."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn o\u0302l ei Tour in Wales yn 1778, yr oedd Pennant yn falch iawn o adrodd fod Castell y Penrhyn yn mynd i gael ei adfer i\u2019w hen lewyrch wedi dyfodiad preswylwyr newydd (daeth rhan o\u2019r sta\u0302d i feddiant y Barwnig Penrhyn wedi marwolaeth ei dad-yng-nghyfraith, y Cadfridog Hugh Warburton, yn 1771). Mae\u2019n ymddangos fod hwn yn brosiect a barhaodd dros gyfnod gweddol hir: ym mis Medi 1790 adroddodd Pennant wrth Bull ei fod ar fin cychwyn ar siwrne ar y fferi ofnadwy dros afon Conwy i ymweld a\u0302\u2019i \u2018gyfaill da, yr Arglwydd Penrhyn\u2019, oedd yn ei gymell ef a Mrs Pennant i ddod i weld ei hen gastell ar ei newydd wedd. Roedd Penrhyn yn dal i annog taith o\u2019r fath mewn llythyr at Pennant tua 1795, pan honnodd ei fod wedi diwygio cryn dipyn ar y lle ers i Thomas Pennant ei weld ddiwetha\u2019. Derbyniodd Pennant wahoddiad i gartref Penrhyn yn Winnington, swydd Gaer, yn ogystal. At hyn, anfonai Penrhyn gyfarchion teuluol caredig at Pennant, gan gydymdeimlo ag ef pan ddaeth profedigaeth i\u2019w ran, a\u2019i longyfarch ar achlysuron hapus. Roedd yn barod i ateb ymholiadau Pennant fel awdur teithlyfrau, hefyd. Mewn llythyr dyddiedig tua 1795, rhoddodd Penrhyn amlinelliad o sefyllfa ei fusnes fel perchen chwarel lechi, gan nodi cyfyngiadau ar y cynnydd yn ei ffigyrau allforio yn ystod 1795, diolch i\u2019r rhyfel yn erbyn Ffrainc a chodiad yn y trethi. Efallai mai ymateb yr oedd Penrhyn yma i ymholiadau penodol oddi wrth Thomas Pennant, y math o holi yr oedd yn gyson yn ymgymryd ag o at ddiben cyflawni ei deithlyfrau, er nad ymddangosodd golygiad arall o\u2019r Tour in Wales wedi i Benjamin White gyhoeddi ail argraffiad yn 1784. Mae gwybodaeth ynghylch y planhigfeydd yn Jamaica yn gwbl absennol o lythyr y Barwnig Penrhyn, fodd bynnag, a gellir cymryd na holodd Pennant ef ynghylch y rheini."}, {"text_idx": "#000012", "text": "\u2018Amlinellau\u2019r Byd\u2019 a Joseph Plymley"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Anodd dychmygu, serch hynny, na fyddai gan Pennant ddiddordeb ym mentrau Penrhyn yn India\u2019r Gorllewin, ac ym mherthynas eu llwyddiant a\u0302 thriongl y fasnach gaethweision a\u2019i phegynau cychwynnol mewn dinasoedd megis Lerpwl ar y naill llaw, a gorllewin cyfandir Affrica ar y llaw arall. Yn ei lythyr at Bull ym mis Awst 1788 cyfeiriodd Pennant ei gyfaill at ei lawysgrif ar \u2018Affrica\u2019. Rhan oedd hon o \u2018Outlines of the Globe\u2019, \u2018magnum opus\u2019 Pennant, gwaith y bu wrthi\u2019n ddyfal yn ei ysgrifennu a\u2019i ddarlunio o 1788 ymlaen. Yr oedd yr ardal ar arfordir gorllewinol y cyfandir a ddioddefodd fwyaf oddi wrth y fasnach gaethweision yn hawlio sylw yn yr \u2018Amlinellau\u2019, sydd bellach yn cael ei gadw yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol (National Maritime Museum) yn Greenwich. Rhydd yr unfed gyfrol ar ddeg sylw i\u2019r diriogaeth rhwng afon Senegal a Phenrhyn Negro, ac mae\u2019n cynnwys gwybodaeth ynghylch y fasnach gaethweision. Os na theimlai Pennant y gallai holi ei berthynas o\u2019r Penrhyn ynghylch materion ynghlwm wrth gaethwasiaeth, y mae\u2019n bur sicr ei fod wedi cael hyd i rywun arall i\u2019w holi ac i ddarparu\u2019r wybodaeth a geisiai ar gyfer ei \u2018Affrica\u2019. Wedi\u2019r cyfan, roedd Pennant yn ddyn \u2018oedd yn \u201dnabod pawb\u201d, chwedl Goronwy Wynne, ac o edrych ar ei waith a\u2019i ohebiaeth, yn enwedig, gwelir fod ei gysylltiadau yn croesi ffiniau gwleidyddol, cenedlaethol a disgyblaethol dro ar o\u0302l tro yn ei hanes."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Un cysylltiad croes i\u2019r cyswllt teuluol a\u0302 Barwn Penrhyn oedd ei gyfeillgarwch a\u0302 theulu Plymley o Longnor yn sir Amwythig. Bu Pennant yn gohebu ynghylch hanes byd natur a\u0302 Plymley\u2019r hynaf rhwng tua 1768 a 1774, ac o 1782 ymlaen roedd mewn cysylltiad yn ogystal a\u0302 Plymley\u2019r ieuengaf. Pan ysgrifennodd Katherine, chwaer i Plymley\u2019r ieuengaf, yn ei dyddiadur ym mis Hydref 1791 fod Thomas Clarkson, un o enwau mwyaf blaenllaw y mudiad i ddiddymu\u2019r fasnach gaethweision, wedi ymweld a\u0302 chartref y Plymliaid yn Longnor, roedd hi\u2019n nodi moment bwysig yn nechreuadau perthynas y teulu a\u0302\u2019r ymgyrch. Etholwyd ei brawd, Plymley\u2019r ieuengaf, yn aelod anghytrig (fel y byddai\u2019r Cymmrodorion wedi dweud), o bwyllgor Llundeinig yr ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth y flwyddyn honno, a daeth yn gadeirydd y Gymdeithas er Diddymu\u2019r Fasnach Gaethweision (Society for Effecting the Abolition of the Slave Trade, sefydlwyd 1787) yn sir Amwythig. Ymddiddorai yn ogystal yng ngwaith y Gymdeithas er Hyrwyddo Darganfod Rhannau Mewnol Affrica (Association for Promoting the Discovery of the Interior Parts of Africa), ac yma, heb os, roedd gan Thomas Pennant ddiddordeb mewn cyd-bererinio ag ef. Mae papurau Pennant yn cynnwys taflen brintiedig yn hyrwyddo\u2019r Gymdeithas gan nodi ei hamcan, sef sicrhau archwilio pellach ar gyfandir Affrica. Mae llythyrau oddi wrth Plymley at Pennant yn 1792 yn adrodd ar waith mwnolegwyr a llysieuwyr yn Sierra Leone, lle\u2019r ymsefydlodd cyn-gaethweision mewn ail wladfa Brydeinig o 11 Mawrth 1792 ymlaen. Cynigia Plymley, drwy ei gysylltiadau, ddisgrifiadau sy\u2019n lleoli un darganfyddiad mewn cyd-destun cyfarwydd i Pennant, drwy gyffelybu bryn o haearnfaen yn Sierra Leone a\u0302\u2019r mwyn copr ar Fynydd Parys."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Nid yw\u2019n syndod gweld Pennant wedi\u2019i hudo gan ddarganfyddiadau newydd, cyfareddol, cyfandir Affrica, ond teg dweud nad esgeulusodd Plymley, yn ysbryd aelodau\u2019r Gymdeithas er Hyrwyddo Darganfod Rhannau Mewnol Affrica, dynnu sylw at gaethwasiaeth yn Affrica yn ogystal. Mae llythyr at Pennant dyddiedig 1788 yn so\u0302n am y fasnach, ac anodd credu na fu gan wybodaeth y gw\u0302r o sir Amwythig lais yn sylwadau\u2019r \u2018magnum opus\u2019 yn ei chylch."}]