[{"text_idx": "#000000", "text": "Cadwodd pentref Efail Isaf ei gymeriad Cymraeg a Chymreig am flynyddoedd lawer, a does dim dwywaith nad oedd y capel yn gymorth mawr i hynny. Fel ym mhob capel, bu yma genedlaethau o arweinwyr a chymwynaswyr disglair, a hwythau\u2019n bobl oedd yn gefn i\u2019r bywyd Cymraeg mewn talcen caled ym Mlaenau Morgannwg am flynyddoedd lawer. Bu\u2019r Parchg. D. Stanley Jones yn weinidog yma am flynyddoedd, ac roedd bri mawr ar y co\u0302r plant oedd yn perthyn i\u2019r capel. Ond maes o law, fe adawodd y dylanwadau estron eu ho\u0302l, ac fe ddechreuodd yr achos ddirywio yn y Tabernacl."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ar ddiwedd y chwedegau, dim ond 40 o aelodau oedd yma, a\u2019r rhan fwyaf o\u2019r rheiny yn bensiynwyr. Saesneg oedd iaith yr Ysgol Sul, ac fe ystyriwyd troi\u2019r oedfaon yn Saesneg. Ond yna, fe gyrhaeddodd gwaed newydd, egni ffres, a brwdfrydedd heintus. Wrth i\u2019r ysgolion Cymraeg gael eu sefydlu yn y fro, denwyd mwy a mwy o Gymry Cymraeg i ymsefydlu yn y cylch, a dechreuwyd cenhadu o\u2019r newydd. Dyrchafwyd y Parchg. D. Eirian Rees yn weinidog gyda chefnogaeth werthfawr pobl fel Edward Morris-Jones a Penri Jones, ac yn raddol daeth tro ar fyd."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ochr yn ochr a\u0302\u2019r bywyd newydd yn y capel ei hun, daeth Efail Isaf yn ganolbwynt i nifer o weithgareddau cymdeithasol a diwylliannol. Cynhaliwyd Eisteddfod Y Garth ar ddechrau\u2019r \u20181970au, ac er fod honno wedi hen ddiflannu, mae Co\u0302r Godre\u2019r Garth yn rhywbeth a dyfodd ohoni. Yn ddiweddarach daeth Co\u0302r Merched y Garth a Pharti\u2019r Efail, a\u2019r tri grw\u0302p yn ymarfer yn rheolaidd yn y pentref, naill ai yn y neuadd neu yn festri\u2019r capel."}, {"text_idx": "#000005", "text": "1976 Derbyniwyd 41 o aelodau yn ystod y flwyddyn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "1977 Adeiladwyd ystafell ymolchi a chegin i\u2019r ty\u0302 capel ar gost o \u00a36,806.84c."}, {"text_idx": "#000007", "text": "1980 Penderfynwyd atgyweirio\u2019r festri gan ychwanegu estyniad ar gost o \u00a36,600.\nDathlu pen-blwydd y capel presennol yn 110 mlwydd oed. Aelodaeth yn 143."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ceir darlun o sefyllfa Tabernacl yn ystod y 70\u2019au gan Penri Jones, a oedd yn Ysgrifennydd y Capel o 1971 i 1975. Ysgrifennodd am y Tabernacl yn ei lyfr Capeli Cymru."}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u201cAr ddiwedd y \u201960au roedd aelodaeth y capel yn 40 a\u2019r rhan fwyaf yn bensiynwyr. Ond daeth ychydig o deuluoedd newydd a chynhaliwyd ymgyrchoedd o dy\u0302 i dy\u0302 ... daeth pobl newydd, pan welsant cyn lleied oedd yn y gwasanaeth ni ddaeth y rhan fwyaf yn o\u0302l, ond yn araf roedd newid yn digwydd.\u201d"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn nechrau\u2019r \u201970au roedd yr Ysgol Sul yn Saesneg ond gyda\u2019r cynydd mewn galw am addysg Gymraeg roedd yn amlwg fod angen Ysgol Sul Cymraeg hefyd. Daeth hyn a chwyldro i fywyd y capel gyda aelodaeth yr ysgol Sul yn cyrraedd 80."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cynyddodd aelodaeth y capel o 78 yn 1974 i 143 yn 1978."}, {"text_idx": "#000013", "text": "(Allan o Capeli Cymru, Gwasg y Lolfa, 1983)\nCofiaf yn dda symud i fyw o Gaerdydd i Don-teg yn 1968 ac ar o\u0302l clywed pregeth Saesneg yn un neu ddau o gapeli honedig Gymraeg y cylch, dyma fentro i\u2019r Tabernacl un bore Sul, Nid oeddwn yn gwybod enw\u2019r capel, pa enwad ydoedd na chwaith iaith y gwasanaethau. Holi gwraig yn y cyntedd a\nchael yr esboniad yn nhafodiaith bersain Cwm Taf: \u2018Cwmra\u2019g yw popeth yma hyd yn hyn.\u2019\nGwyrth oedd canfod cymdeithas o bobl yn byw ryw ychydig o filltiroedd o Gaerdydd ac yn siarad Cymraeg fel iaith naturiol yn y dafodiaith frodorol. Y frenhines yn eu mysg oedd Anti Fei, neu Elvira Davies, a fu\u2019n cyfeilio ac yn hyrwyddo cerddoriaeth ymysg plant y Tabernacl ers cenedlaethau.\nAr ddiwedd y chwedegau 40 oedd rhif aelodaeth yr eglwys a\u2019r mwyafrif yn bensiynwyr. Hwy oedd y to olaf o Gymry Cymraeg yn y pentref. Saesneg erbyn hyn oedd iaith yr Ysgol Sul er bod rhai Cymry o\u2019r Ysgol Gymraeg yno. Pur ddigalon oedd trwch yr aelodau yngly\u0302n a\u0302\u2019r dyfodol, a bu cwrdd eglwys i ystyried newid y gwasanaethau i Saesneg, ond pleidleisiodd bron pawb yn erbyn hynny. Ymaelododd nifer fechan o deuluoedd newydd yn yr eglwys a dechreuwyd cynnal Ysgol Sul Gymraeg ar fore Sul.\nGan fod y Cymry Cymraeg yn symud i\u2019r ardal yn gyson a\u2019r Ysgol Gymraeg yn cynyddu o flwyddyn i flwyddyn roedd cyfle gwych i gryfhau\u2019r eglwys. Paratowyd pamffled at bwrpas cenhadu ac aethpwyd o gwmpas yr ardal yn gwahodd pobl i fynychu. Roedd y Parchedig Eirian Rees wedi ymsefydlu yn y pentref ac etholwyd ef yn weinidog. Deuai rhai i\u2019r oedfaon a digalonni\u2019n syth o weld dim ond rhyw ddwsin wedi dod ynghyd ar nos Sul ond arhosai ambell un ac yn araf daeth yn amlwg fod yr eglwys ar gynnydd."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Corau Rhywbeth dyfodd allan o fwrlwm Cymraeg yr ardal ar ddechrau\u2019r saithdegau oedd Eisteddfod Gadeiriol Cylch Godre\u2019r Garth. Roedd neuadd pentre Efail Isaf dan ei sang, a chystadlu brwd ar bob math o gystadlaethau, gan gynnwys cystadleuaeth y corau cymysg \u2013 20. Co\u0302r (heb fod dan 15 mewn nifer): Huddersfield, Rhif 354 \u2013 Caniedydd. Bu tri co\u0302r yn cystadlu Co\u0302r Aelwyd Pontypridd, Co\u0302r Tonteg a Cho\u0302r Efail Isaf, a gymaint y brwdfrydedd ar y pryd nes i Wil Morus Jones a Penri Jones gael y syniad o ffurfio un co\u0302r o\u2019r tri i gystadlu yn Eisteddfod Bro Myrddin ar ddechrau Awst 1974. Daeth 38 o aelodau i\u2019r ymarfer cyntaf yng Nghapel y Tabernacl, Efail Isaf; ac o fewn tair wythnos roedd dros 70 o gantorion yn brysur ymarfer yr anthem Hosanna gan T.Hopkin Evans. O\u2019r naw co\u0302r a fu\u2019n cystadlu ar Gystadleuaeth y Corau Capeli a Gwledig, y co\u0302r newydd \u2013 Co\u0302r Godre\u2019r Garth \u2013 a orfu, gyda 94 o farciau allan o 100 a\u2019r dyfarniad disglair gan y beirniaid mai \u2018gwefreiddiol\u2019 oedd safon eu perfformiad. Gallwch ddarllen rhagor am lwyddiant Co\u0302r Godre\u2019r Garth yma \u2013 Dathlu Ymhen tair blynedd yn 1977 ffurfiwyd co\u0302r cerdd dant \u2013 Co\u0302r Merched y Garth a fu hefyd yn llwyddiannus iawn. Gallwch darllen eu hanes yma \u2013 Merched. Ymhen rhai blynyddoedd penderfynodd y bechgyn eu bod nhw am ganu cerdd dant hefyd a ffurfiwd Parti\u2019r Efail yn 1996."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Rhywbeth dyfodd allan o fwrlwm Cymraeg yr ardal ar ddechrau\u2019r saithdegau oedd Eisteddfod Gadeiriol Cylch Godre\u2019r Garth. Roedd neuadd pentre Efail Isaf dan ei sang, a chystadlu brwd ar bob math o gystadlaethau, gan gynnwys cystadleuaeth y corau cymysg \u2013 20. Co\u0302r (heb fod dan 15 mewn nifer): Huddersfield, Rhif 354 \u2013 Caniedydd.\nBu tri co\u0302r yn cystadlu Co\u0302r Aelwyd Pontypridd, Co\u0302r Tonteg a Cho\u0302r Efail Isaf, a gymaint y brwdfrydedd ar y pryd nes i Wil Morus Jones a Penri Jones gael y syniad o ffurfio un co\u0302r o\u2019r tri i gystadlu yn Eisteddfod Bro Myrddin ar ddechrau Awst 1974.\nDaeth 38 o aelodau i\u2019r ymarfer cyntaf yng Nghapel y Tabernacl, Efail Isaf; ac o fewn tair wythnos roedd dros 70 o gantorion yn brysur ymarfer yr anthem Hosanna gan T.Hopkin Evans. O\u2019r naw co\u0302r a fu\u2019n cystadlu ar Gystadleuaeth y Corau Capeli a Gwledig, y co\u0302r newydd \u2013 Co\u0302r Godre\u2019r Garth \u2013 a orfu, gyda 94 o farciau allan o 100 a\u2019r dyfarniad disglair gan y beirniaid mai \u2018gwefreiddiol\u2019 oedd safon eu perfformiad."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ymhen tair blynedd yn 1977 ffurfiwyd co\u0302r cerdd dant \u2013 Co\u0302r Merched y Garth a fu hefyd yn llwyddiannus iawn. Gallwch darllen eu hanes yma \u2013 Merched."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ymhen rhai blynyddoedd penderfynodd y bechgyn eu bod nhw am ganu cerdd dant hefyd a ffurfiwd Parti\u2019r Efail yn 1996."}, {"text_idx": "#000021", "text": "1980 \u2013 Atgyweiriwyd ac adeiladwyd estyniad ir Festri ar gost o \u00a36,600."}, {"text_idx": "#000022", "text": "1985 \u2013 Adnewyddwyd to y Capel, gosodwyd ffenestri newydd, tynnwyd allan y \u201cSe\u0302t fawr\u201d a gosodwyd trawst newydd i gynnal y galeri."}, {"text_idx": "#000023", "text": "1987 \u2013 Adeiladwyd wal newydd o gwmpas y fynwent a gwnaed gwelliannau pellach i\u2019r festri ar gost o \u00a311,000."}, {"text_idx": "#000024", "text": "1989 \u2013 Gosodwyd toiledau newydd, yn costio \u00a35,000."}, {"text_idx": "#000025", "text": "1991 \u2013 Gosodwyd organ newydd, yn costio \u00a36,000."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Wrth i\u2019r to newydd o blant dyfu yn y capel gwelwyd yr angen am weithgareddau i bobl ifanc. Fe enwyd y criw ar o\u0302l Twm, cath Eirian ac Ann Rees a ymunai a\u0302\u2019r dyrnaid o bobl ifanc oedd yn cyfarfod bob nos Sul ar yr aelwyd yn Efail Isaf yn 1985."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mewn cyfnod byr tyfodd Teulu Twm ac erbyn 1988 roedd dros 50 o bobl ifanc yn ymgynull yn Festri\u2019r Tabernacl yn wythnosol."}]