[{"text_idx": "#000013", "text": "Gerald De Windsor a\u2019r Dywysoges Nest"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sir Benfro yn yr Oes Haearn"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Codiad yn Lefel y Mo\u0302r"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Beth yw\u2019r testun yr ydyn ni\u2019n hoffi ei drafod yn fwy nag unrhyw beth arall?! Y tywydd wrth gwrs! Ac o dirweddau trofannol i rewlifoedd a haenau ia\u0302, mae Prydain wedi gweld popeth."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Tua 125,000 o flynyddoedd yn o\u0302l roedd yr hinsawdd yn llawer cynhesach na heddiw, ond fe oerodd yn sylweddol hyd nes y rhewlifiannau mawr diwethaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn o\u0302l. Ar yr adeg hon, roedd llawer o Brydain o dan haenau o ia\u0302 a fwydwyd gan rewlifoedd a oedd yn llifo allan o\u2019r ardaloedd mynyddig."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Pan doddodd yr ia\u0302, fe adawodd ddyddodion clog-glai ar ei o\u0302l a oedd wedi cael eu cafnu a\u2019u llifanu o greigiau ar hyd ei lwybr tua\u2019r de tuag at Sir Benfro, ac ar ei thraws. Mewn llawer o lefydd, roedd y dw\u0302r tawdd yn ail-weithio\u2019r dyddodion hyn i ffurfio haenau o dywod a graean. Felly, ar un adeg, fe gafodd lawer o\u2019r tywod hyfryd ar ein traethau ei gario lawer o filltiroedd gan Fo\u0302r rhewedig yr Iwerydd."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae haenen isaf y dyddodion sy\u2019n gorwedd dros y llwyfan o greigiau yn ne Aber Llydan (llun uchod), sydd 2-4m uwchben y marc penllanw presennol (a ddangosir o\u2019r newid o wyrain brown golau i gennau du) yn cynnwys cerrig crynion a chregyn sydd wedi cael eu smentio\u2019n naturiol gyda\u2019i gilydd i ffurfio craig. Mae profion ar asidau amino\u2019r creigiau mewn labordy yn dweud eu bod tua 125,000 mlwydd oed."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae hyn yn dangos bod yna rai cyfnodau cymharol fyr yn ystod \u2018Oes yr Ia\u0302\u2019, sy\u2019n cyfeirio at y cyfnod o 2 miliwn o flynyddoedd hyd nes prin 10 mil o flynyddoedd yn o\u0302l, pan yr oedd yr hinsawdd yn gynhesach na\u2019n hinsawdd ni ar hyn o bryd."}, {"text_idx": "#000046", "text": "O ganlyniad, rhaid bod tipyn llai o ia\u0302 i\u2019w weld ar yr Ynys Las a Phenrhyn yr Antarctig, gan achosi i lefelau\u2019r mo\u0302r godi 6m yn uwch nag y mae heddiw.\nMae gan hyn oblygiadau pwysig wrth i ni gynllunio ar gyfer newid yn yr hinsawdd yn y dyfodol!"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Yn Ogof Golchfa, mae yna dystiolaeth o lwyfan traeth gyda cherrig crynion a chlogfeini, fel y gwelir yn Ne Aber Llydan (Llun 1)."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae\u2019r haenen nesaf yn y dilyniant yn Ogof Golchfa yn dangos tystiolaeth o ddirywiad dramatig yn yr hinsawdd (amodau rhew parhaol), ac uwchben hyn mae \u2018clog-glai a meini dyfod mawr (a gludwyd gan yr ia\u0302) yn dangos tystiolaeth fod yr ardal hon, yn y pendraw, wedi ei gorchuddio gan Haenen Ia\u0302 Mo\u0302r Iwerddon."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Mae\u2019n bwysig cofio bod lefel y mo\u0302r bryd hynny, yn lleol, 40m yn is nag y mae nawr, ac felly nid oedd y morlin ble y mae heddiw."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Wrth i\u2019r ia\u0302 ostwng at ei lefelau presennol, fe gododd lefel y mo\u0302r yn gyflym ac yna sefydlogi\u2019n araf gan gyrraedd ei sefyllfa bresennol tua 5 mil o flynyddoedd yn o\u0302l. Yn ystod y gwelliant hwn yn yr hinsawdd, fe ddatblygodd coetir dros Sir Benfro, gan gynnwys yr ardaloedd hynny sydd bellach wedi ildio\u2019u tir i\u2019r codiad yn lefelau\u2019r moroedd, gan arwain at chwedl Gymreig Cantre\u2019r Gwaelod."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Cantre\u2019r Gwaelod yw\u2019r deyrnas danddwr hynafol chwedlonol y dywedir iddi fod wedi bodoli ar dir ffrwythlon rhwng Ynys Dewi ac Ynys Enlli, yn yr ardal a adwaenir heddiw fel Bae Ceredigion i\u2019r gorllewin o Gymru."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Wrth i\u2019r ia\u0302 ostwng, fe fu lefelau mo\u0302r ymgodol yn boddi ardaloedd arfordirol isel, a adwaenir heddiw fel Bae Ceredigion, Bae Sain Ffraid a Bae Caerfyrddin."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Ail-weithiwyd clog-glai a thywod graeanog a ddyddodwyd wrth i\u2019r haenau ia\u0302 doddi, i ffurfio traethau a grynnau o raean bras a symudodd yn fuan tua\u2019r tir dros ardaloedd coediog, gan adael tystiolaeth o \u2018goedwigoedd boddedig\u2019 ar eu holau, sydd i\u2019w gweld ar y rhan fwyaf o draethau Sir Benfro ond sy\u2019n aml ynghudd o dan y tywod."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Yn aml, fe glywch chi bobl yn dweud bod bryniau clegyrog ynysig fel Carn Llidi a Phenberi, ger y Porth Mawr, neu Garn Fawr ar Ben-caer, yn olion hen l..."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Anghofiwch am gestyll, bryngaerau o\u2019r oes haearn, traethau tywodlyd euraidd a\u2019r fan hufen ia\u0302. Rydyn ni\u2019n so\u0302n am yr hyn sydd o dan eich traed! ..."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Cysylltwch a\u0302 ni a chofrestrwch eich manylion i gael y diweddariadau diweddaraf ar yr hyn sy'n digwydd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro"}]