[{"text_idx": "#000025", "text": "Adar sy\u2019n Ymweld dros y Gaeaf"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sir Benfro yn yr Oes Haearn"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Codiad yn Lefel y Mo\u0302r"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae Bae yn nodwedd agored, crwm, sydd wedi\u2019i thorri i mewn i\u2019r morlin. Yn Sir Benfro, mae baeau\u2019n gallu bod yn fawr neu\u2019n fach. Mae Bae San Ffraid yn nodwedd fawr, sy\u2019n rhoi\u2019r sia\u0302p nodweddiadol i\u2019r sir wrth ei gweld ar y map. Mae bron fel petai cawr wedi cnoi darn mawr allan o ochr y sir."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mae baeau eraill yn llai. Mae Bae Barafundle, yn ne\u2019r sir, yn agos at bentref Ystagbwll, yn fae hardd sy\u2019n boblogaidd ymhlith ymwelwyr. Mae\u2019r bae\u2019n swatio rhwng clogwyni, ac yn nodi diwedd clogwyni calchfaen Cambriaidd penrhyn Castellmartin i\u2019r de-orllewin, a dechrau\u2019r creigiau tywodfaen coch yng Nghei Ystagbwll, i\u2019r gogledd-ddwyrain."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae Sir Benfro\u2019n enwog am ansawdd ei thraethau a\u2019i dyfroedd. Ychydig iawn o ardaloedd Prydain sy\u2019n gallu hawlio\u2019r un nifer o draethau godidog ag sydd yn Sir Benfro. Maen nhw\u2019n amrywio o ran maint a math, o\u2019r Porth Mawr yn y gogledd i\u2019r ehangder hir o dywod yn Ninbych-y-pysgod i\u2019r traeth clogfeini yng Nghaerbwdi."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Yn Broad Haven, mae yna draeth tywodlyd llydan sy\u2019n ymestyn yn o\u0302l tua\u2019r tir, ble mae yna system o dwyni tywod yn datblygu. Yn agos at y mo\u0302r, mae\u2019r traeth yn fwy gwastad yn gyffredinol, a phan fydd y llanw\u2019n isel, mae\u2019r tywod yn donnog. Fel arfer, symudiadau\u2019r mo\u0302r sy\u2019n achosi\u2019r patrwm tonnog yma, ac mae\u2019r patrwm ar ongl sgwa\u0302r i\u2019r tonnau sy\u2019n dod i mewn.\nYmhellach i ffwrdd oddi wrth y mo\u0302r, mae\u2019r traeth yn fwy serth wrth iddi gwrdd a\u0302\u2019r system dwyni, ac wrth i grafangau glaswellt y tywod ddechrau gafael. Ar ben gogleddol y traeth, mae nant o system lynnoedd Bosherston gerllaw yn llifo arno i\u2019r traeth. Mae\u2019r llif hwn yn ysbeidiol, ond mae yna sianel am lawer o\u2019r flwyddyn, ac yn ystod misoedd y gaeaf, pan fydd y mo\u0302r yn arw, mae dw\u0302r heli\u2019n llifo i fyny\u2019r sianel ac yn llenwi\u2019r lagw\u0302n ar frig y traeth. Mae\u2019n ddiddorol nodi y gall sia\u0302p y traeth newid yn gyflym iawn, gan ddibynnu ar amodau\u2019r tywydd a\u2019r mo\u0302r. Yn ystod yr Haf, mae\u2019r traeth dipyn yn fwy gwastad, ond yn y Gaeaf caiff swm sylweddol o dywod ei waddodi, gan ffurfio banciau uchel, a sianelau dwfn."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Mae ogofa\u0302u mo\u0302r yn nodwedd gyffredin ar forlin Sir Benfro. Fe\u2019u ffurfiwyd wrth i wendidau yn y graig oddi tano (planau gwelyo a chymalau) gael eu herydu gan symudiadau\u2019r tonnau. Oherwydd y gwendidau, roedd modd i\u2019r creigiau gael eu cnoi i ffwrdd gan rym y tonnau, neu yn achos y garreg galch yn ne\u2019r sir, i gael eu toddi."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Dros sawl mil o flynyddoedd, mae holltiadau bach wedi tyfu\u2019n fwy, gan ffurfio ogofa\u0302u o faint amrywiol. Mae ogofa\u0302u mo\u0302r yn gynefin pwysig i nifer o greaduriaid sy\u2019n byw ar hyd Arfordir Penfro. Rydyn ni\u2019n gwybod bod morloi llwyd yn eu defnyddio fel lloches i eni eu rhai bach. Mae rhai adar mo\u0302r hefyd yn defnyddio silffoedd y graig i nythu. Ym Mhenrhyn Ystagbwll, yn agos at Fae Barafundle, mae cytref o heligogod yn defnyddio\u2019r ogofa\u0302u fel safle nythu. Yn Flimston, mae gwylanod coesddu yn nythu mewn system ogofa\u0302u sydd wedi dymchwel."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Porth y Ffynnon ger Porth Clais."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Cre\u0308wyd y dirwedd a welir ar Benrhyn Castellmartin gan y graig sy\u2019n gorwedd o dan y ddaear. Carreg galch garbonifferaidd yw hon, a ble mae\u2019n cwrdd a\u0302\u2019r mo\u0302r mae\u2019n creu rhai o\u2019r golygfeydd arfordirol gorau, a rhai o\u2019r darluniau mwyaf gwych yn Sir Benfro."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Craig waddodol yw carreg galch wedi ei gwneud o olion creaduriaid mo\u0302r marw, fel cwrelau. Wrth i\u2019r creaduriaid farw, roedd eu holion yn suddo i wely\u2019r mo\u0302r, ac adeiladwyd haenau trwchus. Yna, gwasgwyd yr haenau hyn gan bwysedd syfrdanol i ffurfio carreg galch."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae\u2019r clogwyni ym Mhenrhyn San Gofan wedi eu gwneud o garreg galch. Yn gyffredinol, mae copa\u2019r clogwyn yn wastad, ond mae yna wagleoedd ble mae\u2019r dw\u0302r wedi hydoddi\u2019r garreg galch. Yn agos at Benrhyn San Gofan, mae\u2019r graig yn fwy agored ac yn ffurfio \u2018carped\u2019 garw o ddarnau wedi\u2019u torri a\u2019u cracio."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae\u2019r clogwyni carreg galch yn serth ac yn boblogaidd ymhlith dringwyr. Ar eu gwaelod, mae\u2019r traethau o glogfeini wedi ffurfio, ble mae\u2019r mo\u0302r wedi torri o dan sylfaen y clogwyn, gan achosi i rannau o\u2019r clogwyn ddymchwel."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Er ei bod yn boblogaidd ymhlith dringwyr a cherddwyr, mae San Gofan hefyd yn denu ymwelwyr i\u2019r capel bach sy\u2019n swatio mewn hollt yn y clogwyni. Ond mae ymwelwyr hefyd yn dod a\u0302 phroblemau. Mae\u2019r nifer o bobl sy\u2019n ymweld ag un ardal fechan yn gallu achosi erydiad i\u2019r borfa a\u2019r pridd tenau. Mae rhai o\u2019r ardaloedd sydd wedi eu heffeithio waethaf wedi cael eu ffensio er mwyn annog adfywiad y tir. Ble\u2019r oedd y clogwyni wedi syrthio, ailgyfeiriwyd pobl, yn gerddwyr ac yn ddringwyr, er eu diogelwch eu hun."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ar forlin caregog danheddus Sir Benfro, mae yna enghreifftiau o nifer o nodweddion arfordirol. O bentiroedd gwych i faeau eang trawiadol. Mae\u2019n bosib edrych dros rai o\u2019r nodweddion llai, fel y cildraethau a\u2019r baeau bach niferus, y mae\u2019n bosib eu hadnabod yn aml oherwydd eu mynedfeydd cul."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Mae porthladd yn lle ble y gall cychod gysgodi rhag tywydd garw a dadlwytho cargo a theithwyr i\u2019r tir. Mae pobl wedi addasu ac wedi ychwanegu at nodweddion naturiol Sir Benfro, y baeau, y cildraethau a\u2019r pentiroedd, i adeiladu hafanau diogel ar gyfer eu cychod."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Wrth edrych ar fap o forlin Sir Benfro, gellir gweld llawer o borthladdoedd, rhai\u2019n eithaf bach, eraill yn fwy o faint. Defnyddiwyd llawer yn y gorffennol, pan yr oedd Sir Benfro\u2019n lle pwysig ar gyfer cynhyrchu gwrtaith, a wnaed trwy losgi carreg galch, a chloddio am lo."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Gelwir y porthladdoedd hyn yn hafanau, ac ystyr y gair hafan yw cysgod \u2013 gwelir y gair Saesneg, \u2018haven\u2019, mewn llawer o enwau Saesneg yn y sir \u2013 Lydstep Haven, Little Haven, Martin\u2019s Haven. Ystyr y gair porth yw drws neu harbwr, ac mae hefyd i\u2019w weld yng ngogledd y sir mewn enwau llefydd fel Porthgain a Phorthclais. Mae\u2019r gair \u2018cei\u2019yn awgrymu lle ble y gallai\u2019r cychod ddadlwytho\u2019u cargo a\u2019u pobl, ac mae i\u2019w weld mewn enwau llefydd fel Cei Cresswell a Chei Ystagbwll."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mae yna chwe phrif ynys oddi ar arfordir Sir Benfro, pob un ohonynt yn y Parc Cenedlaethol. Mae pobl wedi bod yn byw ar bump o\u2019r ynysoedd hyn ar ryw adeg yn eu hanes. Gallwch ddarganfod mwy am y chwe phrif ynys wrth glicio\u2019r dolennau isod:"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mae Gateholm yn un o nifer o ynysigau sydd i\u2019w gweld oddi ar Arfordir Penfro. Mae\u2019r clogwyni, y pentiroedd a\u2019r ynysigau oddi ar y lan yn cynnwys tywodfaen Dyfnantaidd. Mae\u2019r graig hon yn graig waddodol, wedi ei gwneud o ronynnau o dywod. Miliynau o flynyddoedd yn o\u0302l, gwasgwyd y gronynnau hyn gan bwysedd syfrdanol i ffurfio creigiau newydd. Ers hynny, mae symudiadau\u2019r ddaear wedi troi\u2019r creigiau ar eu hochr."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Mae tywodfaen yn graig feddal, ac mae symudiadau\u2019r mo\u0302r yn gallu ei threulio. Roedd Gateholm yn arfer bod yn rhan o\u2019r tir, ond mae\u2019r mo\u0302r wedi treulio\u2019r graig yn y canol, gan adael ynysig sy\u2019n agos at y clogwyni. Mewn blynyddoedd i ddod, efallai y bydd y mo\u0302r yn erydu fwy, ac fe fydd y bwlch rhwng Gateholm a\u2019r prif dir yn dod yn fwy."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Mae ynysig yn ddarn o dir sydd bron wedi\u2019i amgylchynu\u2019n gyfan gwbl gan ddw\u0302r. Yn Gateholm mae\u2019r dw\u0302r yn amgylchynu\u2019r ynysig pan fydd y llanw\u2019n uchel. Yna, caiff Gateholm ei dorri i ffwrdd oddi wrth y prif dir. Ond pan fydd y llanw\u2019n isel, gellir cyrraedd yr ynysig o\u2019r traeth, trwy gerdded ar draws y traeth a\u2019r creigiau."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Ynys Gateholm a Thraeth yr Albion."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mae ria yn ddyffryn arfordirol suddedig. Ffurfiwyd Ria Solfach miliynau o flynyddoedd yn o\u0302l. Ar ddiwedd oes yr ia\u0302, fe dorrodd dw\u0302r tawdd o\u2019r rhewlifoedd yn ddwfn i\u2019r creigiau gan ffurfio dyffryn afon dwfn a\u0302 llethrau serth. Cafodd y dyffryn ei boddi wrth i lefel y mo\u0302r godi, gan ffurfio\u2019r ria rydyn ni\u2019n ei weld heddiw."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Mae\u2019r creigiau yn Solfach yn Dywodfaen Cambriaidd. Mae tywodfaen yn graig waddodol. Fe\u2019i cre\u0308wyd o dywod a ddyddodwyd miliynau o flynyddoedd yn o\u0302l. Yna, gwasgwyd y tywod hwn o dan bwysedd syfrdanol i ffurfio craig. Mae tywodfaen yn graig y gellir ei erydu\u2019n eithaf hawdd."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Bwa o garreg galch yw\u2019r Bont Werdd, a charreg galch De Arfordir Penfro sy\u2019n gyfrifol am rhai o\u2019r nodweddion naturiol harddaf. Ffurfiwyd y bwa pan dreuliodd y mo\u0302r y graig oddi tano.\nAr un adeg, roedd y bwa yn bentir ymwthiol o graig, sy\u2019n gwthio allan i\u2019r mo\u0302r. Roedd yn gadarn, heb unrhyw dwll na bwa i\u2019w gweld. Fe alluogodd gwendidau yn y graig, a elwir yn gymalau neu\u2019n blanau gwelyo, i\u2019r mo\u0302r, a grym y tonnau, dreulio\u2019r graig. I ddechrau, mae\u2019n debygol y ffurfiwyd dwy ogof ar naill ochr yr esgair a\u2019r llall. Wrth i\u2019r mo\u0302r olchi mwy a mwy o\u2019r graig i ffwrdd yn raddol, ymunodd y ddwy ogof i greu bwa."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Yn 2017 y Bont Werdd ei difrodi gan stormydd Ophelia a Brian. Un dydd, yn y dyfodol, fe fydd canol y bwa\u2019n dymchwel, ac fe fydd y bwa\u2019n dod yn ddwy stac."}, {"text_idx": "#000067", "text": "The Green Bridge of Wales"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Mae staciau yn bileri ynysig o graig sy\u2019n codi\u2019n serth o\u2019r mo\u0302r. O amgylch Arfordir Penfro, mae yna nifer o greigiau stac. Ar un adeg, roedd staciau yn rhan o\u2019r prif dir. Ond, gydag amser, mae\u2019r mo\u0302r wedi gweithio i mewn i wendidau yn y graig, a elwir yn gymalau neu\u2019n blanau gwelyo, ac wedi eu treulio. Yr hyn sydd ar o\u0302l yw stac sydd wedi\u2019i gwahanu oddi wrth y prif dir. Mae rhai staciau\u2019n ffurfio o fwa\u0302u, wedi i\u2019r darn bwaog ddymchwel. Gwelir enghraifft o hyn ym \u2018hont Werdd Cymru sydd yn yr adran ynghylch bwa\u0302u."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Mae Stac Pen yr Hollt ar hyd yr arfordir o Staciau\u2019r Heligog, ac mae ym Maes y Fyddin sy\u2019n eiddo i\u2019r Weinyddiaeth Amddiffyn. Gellir ond mynd ati ar deithiau wedi\u2019u trefnu gan Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro (gwelwch ein tudalen digwyddiadau am ragor o wybodaeth). Mae\u2019r stac fo\u0302r flaenllaw hon wedi cael ei hynysu wrth i glogwyni\u2019r mo\u0302r erydu.\nMae presenoldeb sawl sarn tanfor oddi ar y lan a llwyfandir gwrthwynebol o dan y stac ei hun, yn golygu bod y stac wedi\u2019i gwarchod i raddau helaeth rhag grym llawn y tonnau cryfaf. Er gwaethaf ei hymddangosiad peryglus, mae\u2019r stac, gyda\u2019i chymalau a phlanau gwelyo amlwg, yn lloches i lystyfiant uwchben terfynau symudiadau\u2019r tonnau."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Cliciwch ar y dolenni isod i weld gwybodaeth am y gwahanol fathau o nodweddion arfordirol:"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Mwy am Ddaearyddiaeth y Parc Cenedlaethol"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Mae ymwelwyr o fantais sylweddol i Sir Benfro ac mae twristiaeth yn rhan bwysig o\u2019r economi lleol. Ond, tra bod yna lawer o fanteision, nid yw popet..."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Yma yn Sir Benfro, mae yna amrywiaeth wych o afonydd, o ysblander y Cleddau Ddu a'r Cleddau Wen i'r nentydd lleiaf sy'n byrlymu ar draws llethrau Bryn..."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Darganfyddwch sut mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro yn taclo cynaliadwyedd, newid yn yr hinsawdd a chodiad yn lefel y mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Darganfyddwch rai o\u2019r ffeithiau a ffigyrau diddorol sy'n amlygu pam fod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro mor arbennig."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Dewch i archwilio\u2019r bywyd gwyllt bendigedig sydd wedi ymgartrefu yma ar Arfordir Penfro."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Mae yna lawer o gynefinoedd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro sy'n cynnal amrywiaeth eang o fywyd gwyllt."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Mae\u2019r cerrig sy\u2019n ffurfio sylfeini\u2019r Parc yn un o\u2019r prif resymau dros ein dynodiad fel Parc Cenedlaethol yn y lle cyntaf."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Yn yr adran hon, rydyn ni\u2019n eich gwahodd chi i deithio yn o\u0302l mewn amser i archwilio hanes diwylliannol cyfoethog Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Cysylltwch a\u0302 ni a chofrestrwch eich manylion i gael y diweddariadau diweddaraf ar yr hyn sy'n digwydd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro"}]