[{"text_idx": "#000001", "text": "Cestyll yng Nghaerdydd a Gerllaw"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae Cymru\u2019n wlad sy\u2019n enwog am ei chasgliad o gestyll mawreddog, yn enwedig \u2018Cylch Haearn\u2019 enwog Edward I yn y gogledd. Fodd bynnag, yn sicr nid yw de Cymru yn ddieithr i amddiffynfeydd canoloesol ychwaith ac nid yw ardal Caerdydd yn eithriad."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Sedd arglwyddiaeth y mers bwerus Morgannwg, cafodd Caerdydd ei hysgwyd oddi wrth reolwyr brodorol Cymreig gan farchogion Normanaidd, a oedd wedi dilyn Gwilym Goncwerwr o Ffrainc. Roedd y Gororau yn diriogaethau ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr lle roedd cestyll yn fodd hanfodol o gadw rheolaeth dros y ffin elyniaethus."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Cafodd arglwyddi\u2019r gororau fraint arbennig i reoli eu tiroedd yn annibynnol, gyda hawliau\u2019n cael eu cadw fel arfer gan y Goron yn Lloegr. Fel y cyfryw, gallent osod eu cyfreithiau, eu llysoedd a\u2019u trethi eu hunain; creu marchnadoedd, bwrdeistrefi a choedwigoedd; ac, wrth gwrs, adeiladu cestyll."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Caerdydd oedd prif sedd a chanolfan weinyddol Arglwyddiaeth Morgannwg, a sefydlwyd gan y Normaniaid ar safle caer Rufeinig gynharach. Aeth perchenogaeth y castell trwy lawer o ddwylo dros y canrifoedd nes iddo ddod yn y pen draw i\u2019r teulu Bute, trwy briodas, ym 1766. Trydydd Ardalydd Bute a\u2019i bensaer, William Burges a gyfunodd, ar ddiwedd y 1800au, angerdd am hanes gyda chyfoeth enfawr i ailadeiladu\u2019r castell mewn arddull ysblennydd, neo-gothig."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Nid Caerdydd oedd yr unig safle lleol i deimlo dylanwad cydweithrediad Bute & Burges. Roedd Castell Coch (Castell Coch) yn adfail o\u2019r 13eg ganrif a oedd wedi tyfu\u2019n wyllt ar ysta\u0302d Bute ac, ar o\u0302l clirio a dadorchuddio\u2019r olion, penderfynwyd ailadeiladu\u2019r castell bach fel preswylfa ar gyfer preswyliad achlysurol yn yr haf. Y canlyniad yw strwythur gwirioneddol wych gyda meindyrau conigol, stori dylwyth teg a thu mewn wedi\u2019i addurno\u2019n drawiadol. Fodd bynnag, bu farw Burges o oerfel difrifol a ddaliwyd yn ystod ymweliad safle a\u0302\u2019r castell ym 1881 ac anaml, os o gwbl, yr ymwelodd yr Ardalydd wedi hynny."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Caerffili yw\u2019r gaer ganoloesol fwyaf yng Nghymru ac yn ail yn unig i Windsor ym Mhrydain. Yn gorchuddio 30 erw, fe\u2019i hadeiladwyd yn y 13eg ganrif gan arglwydd didostur y Mers, Gilbert de Clare mewn ymateb i fygythiad y Tywysog Cymreig, Llywelyn ap Gruffudd. Rhyw saith canrif yn ddiweddarach, y 4ydd Ardalydd Bute a geisiodd adfer y Castell. Gan helpu i liniaru effeithiau\u2019r Dirwasgiad Mawr ar yr economi leol, cyflogodd ei brosiect adfer rhyfeddol weithlu sylweddol a chostiodd filiynau o arian heddiw."}, {"text_idx": "#000009", "text": "4.5 milltir o Gastell Caerdydd"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Heddiw, yr unig weddillion gweladwy o gastell canoloesol yma yw\u2019r llenfur o\u2019r 13eg ganrif sy\u2019n amlinellu\u2019r clostir blaengwrt sia\u0302p d. Erbyn yr 16eg ganrif, roedd y castell wedi mynd yn adfail ac fe\u2019i disodlwyd gan faenor o fri o oes Elisabeth. Yn ddiweddarach roedd Sain Ffagan yn eiddo ar wahanol adegau gan aelodau o deuluoedd Herbert a Windsor, yr oedd eu realaeth hefyd wedi dal Castell Caerdydd. Windsor, 3ydd Iarll Plymouth, a roddodd y Castell a\u2019r tiroedd yn 1946 er mwyn caniata\u0301u creu\u2019r Amgueddfa Werin Cymru sydd ar y safle heddiw."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cofrestrwch ar ein rhestr bostio Castell Caerdydd i dderbyn y newyddion diweddaraf a beth sydd ymlaen."}]