[{"text_idx": "#000002", "text": "Pan chwalodd cwmni rhyngwladol McAlpine bensaerni\u0308aeth gyson ponciau Chwarel y Penrhyn yn 70au\u2019r ganrif ddiwethaf collodd Dyffryn Ogwen un o\u2019i golygfeydd mwyaf syfrdanol. Yr oedd cafnio wyneb y Fronllwyd yn gyfres o lwyfannau cymesur, fel pe byddai rhyw gawr synhwyrol wedi arolygu\u2019r gwaith, yn orchestwaith na fynnai gael ei ddinistrio. Ond nid cawr mo\u2019r pensaer na\u2019r adeiladwr, ond yn hytrach genedlaethau o chwarelwyr a fu\u2019n datblygu cynllun arloesol a sefydlwyd yn gyntaf yn 1799 gan y rheolwr James Greenfield."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae cynllun pwysig William John Roberts, Pant, yn arddangos datblygiad y chwarel hyd at gyfnod dauddegau\u2019r ganrif ddiwethaf fwy neu lai. Mae\u2019n rhoddi darlun o gloddfa frig agored wedi ei gweithio yn gyfres o bonciau cymesur yn dringo llethr y mynydd, a lleoliad twll hirgrwn dwfn islaw a oedd agos at fod yn 130 acer mewn ehangder. Mae prif echel y twll yn dilyn hollt y graig ar ogwydd gogledd ddwyrain i dde orllewin ac mae\u2019r agoriad yn filltir o hyd a\u2019i echel groes yn 580 llath mewn hyd. Yn 1920 yr oedd tua ugain o bonciau yn weithredol, eu huchder rhwng 60 ac 80 troedfedd, a chyfanswm dyfnder y chwarel yn ymestyn i 1200 troedfedd. Cyfeirir at raniad cyffredinol y chwarel fel yr ochr chwith y dwyrain ac ochr dde yn y gorllewin. Yn gyffredinol gellid ystyried fod pob ponc yn uned annibynnol ond yn cyfrannu i undod canolog y gwaith drwy gyfrwng gelltydd o\u2019r ponciau uchaf neu danciau codi o wahanol leoliadau isel yn y twll, yn ogystal a\u0302 rhaffau dur a oedd yn crogi yn uchel ar draws cyfanwaith y chwarel. Mae\u2019r cynllun yn nodi lleoliad ponc Red Lion, megis ar hanner ffordd yn nhrefn y ponciau, sef y prif lawr ar gyfer cynhyrchu llechi a gweinyddu\u2019r gloddfa. O bonc y Ffridd y cenid yr utgorn ar bob awr yn y dydd i rybuddio fod saethu ar ddigwydd ac yno, mewn cyfnod diweddarach, y lleolwyd y gloch a genid ar gyfer yr un gorchwyl. Ponc George oedd man cychwyn y ffos danddaearol a oedd yn gwaredu dw\u0302r o\u2019r chwarel i\u2019w arllwys i afon Ogwen bron i ddau gilomedr i ffwrdd ger Tanysgrafell, a gwaith mintai o Formoniaid a ddaeth i\u2019r ardal o Ferthyr Tydfil yn 1837 oedd tyrchu\u2019r ffos holl bwysig hon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Perthyn haenau llechi\u2019r chwarel i\u2019r Cyfnod Daearegol Is-Gambriaidd ac yr oeddynt wedi eu trefnu yn welyau cyson islaw craig galed graean y Fronllwyd. Roedd trefn y gwelyau llechfaen fel a ganlyn: ar y brig yr oedd haen y llechen wyrdd, haen a oedd oddeutu 60 troedfedd mewn trwch; islaw caed prif haen y llechen borffor sef gwely o graig union ei hollt ac o wead main yn mesur oddeutu 90 troedfedd mewn trwch. Cyfeirid at yr haen hon fel y llechen sidanaidd a hon a oedd craidd prif olud y chwarel. Yr haen isaf yw\u2019r llechen lwyd fraith, llechen galed ei chyfansoddiad gyda hollt anunion oedd yn gofyn am offer arbenigol i\u2019w thorri a\u2019i thrin ac am y rhesymau hyn nid oedd wedi ei chwarelu yn gyson ers dechrau\u2019r ganrif. Yn gyffredinol gellid casglu fod cynlluniau ar gyfer dyfodol y chwarel yn 1920 yn canolbwyntio ar ddatblygu haenau mwy proffidiol yr ochr chwith er bod hynny yn golygu newid cwrs afon Ogwen a symud miliynau o dunelli rwbel oedd yn gorchuddio\u2019r haenau mwyaf dewisol."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Y cyfeiriadau mwyaf diddorol yw\u2019r rhai sy\u2019n cofnodi digwyddiadau yn hanes Prydain neu gofnod arbennig yn hanes y chwarel. Mae Twll Dwndwr yn gyfeiriad uniongyrchol at un o dyllau sylfaenol y gwaith yng nghyfnod William Williams ar derfyn y ddeunawged ganrif, tra perthyn Agor Boni i gyfnod rhyfel Napoleon Boneaparte rhwng Ffrainc a Phrydain yn 1793 i 1815. Gadawodd rhyfel y Crimea, a frwydrwyd rhwng lluoedd Prydain/Ffrainc yn erbyn byddin y Tsar o Rwsia yn y cyfnod o 1853 i 1856, ei hoel wrth enwi tair o\u2019r ponciau \u2013 Crimea, Sebastapol a Malakoff \u2013 a Malakoff oedd y frwydr dyngedfennol ym mis Medi 1855 a derfynodd y gwarchae ar borthladd Sebastabol lle\u2019r oedd llynges Mo\u0302r Du y Tsar yn cael ei gwarchod rhag hwylio allan i ymosod ar Fo\u0302r y Canoldir. Aelodau o deulu brenhinol Lloegr ar eu hymweliad a\u0302\u2019r chwarel oedd ffynhonnell rhai o enwau\u2019r ponciau eraill. Yn 1864 ymwelodd y Brenin Edward VII a\u0302\u2019r chwarel ac enwyd ponc Edward yn ar ei o\u0302l, a dilynwyd ef gan ymweliad Princess Mary, a ddaeth yn Frenhines Mary yn ddiweddarach, yn dilyn ei hymweliad hi yn 1894."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Un o ragoriaethau cynllun Greenfield oedd iddo wneud y chwarel yn lle llawer mwy diogel i weithio ynddo \u2013 rhagor nag un clogwyn serth yr oedd yno bellach nifer o glogwyni llai eu maint wedi eu cafnio dan reolaeth i wyneb y graig. Serch hynny, yn hwyr neu\u2019n hwyrach, yr oedd y saethu di-baid gyda ffrwydron, yn sicr o wanio a datod cymalau a ffawtiau\u2019r graig, a bu hynny ddigwydd ar fwy nag un achlysur yn hanes y chwarel. Gellir rhesymu i ffawd fod yn garedig na chafwyd trychinebau erchyll yn y chwarel ar ddau achlysur. Digwyddodd y cyntaf ym mis Gorffennaf 1872 pan ddatgysylltodd hyd at bedair ponc ar ddeg ar ochr chwith y chwarel a dymchwel dau gan troedfedd i\u2019r twll islaw wedi i\u2019r graig gael ei thanseilio. Cyd-ddigwyddiad graslon oedd i\u2019r cwymp ddigwydd pan oedd y gwaith ar gau a thrwy hynny arbed trychineb a fyddai wedi bod yn angheuol i fyddin o weithwyr. Yn 1890 bu cwymp llai ei faint, eto ar yr ochr chwith, ac yn ystod cyfnod modern y gwaith digwyddodd cwymp dros nos ym mis Ebrill 2012 a beryglodd ddatblygiad pellach y chwarel bryd hynny. Un o nodweddion peryclaf y chwarel yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd y Talcen Mawr, neu Malakoff fel yr adweinid ef gan rai, sef piler anferth o gyfansoddiad olifin dolerit folcanig a dra-arglwyddiaethai dros y gloddfa, gyda\u2019r rheidrwydd fod yn rhaid ei ddinistrio er diogelwch i\u2019r gweithlu a dyfodol y gwaith. Digwyddodd hynny ar Sadwrn 20 Ebrill 1895 mewn ffrwydrad dan reolaeth pan ddefnyddiwyd saith tunnell a hanner o bowdwr du i\u2019w chwalu dan amodau diogel. Un o\u2019r gwy\u0302r a chwaraeodd ran flaenllaw yn y \u2018big blast\u2019 oedd Thomas Roberts o Ben y Bont, Llandyga\u0301i, ac yn dra eironig lladdwyd y gw\u0302r hwn naw diwrnod yn ddiweddarach mewn damwain a\u0302 wagan llawn rwbel ar ben yr allt ar Bonc Ffridd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Canolbwynt pob ponc oedd y caban, neu\u2019r cwt ta\u0302n fel y gelwid ef yn Chwarel y Penrhyn, ac mae llawer wedi ei ysgrifennu am ddylanwad arloesol y sefydliad hwn yn llywio pob agwedd o fywyd gweithwyr y chwarel. Fel y nodwyd eisoes gweithredai pob ponc fel uned annibynnol a\u2019r cwt ta\u0302n oedd man cyfarfod y gweithlu i fwyta eu lluniaeth ac i drafod ac ymgomio ynghylch materion pwysig y dydd. Yr oedd Llywydd i bob cwt ta\u0302n ac ef a fyddai yn sefydlu to\u0302n a chyweirnod y drafodaeth a ddigwyddai ymhlith dynion, a feddai ar safon ddeallusol a oedd ben ac ysgwydd uwchlaw rhai o berchnogion y gwaith. Y gwahaniaeth mawr rhyngddynt oedd mai Cymraeg oedd iaith y gweithlu a Saesneg oedd iaith y meistri, ac ni fynnai\u2019r lleiafrif wrando ar iaith y mwyafrif. Gweithredai pob ponc nid yn unig fel uned ddiwydiannol ond hefyd fel canolfan ddiwylliannol yn cynnal amryfal weithgareddau ac ar brydiau yn cystadlu yn erbyn y goreuon o bonciau eraill megis yn yr eisteddfod a drefnwyd ar bonc y Wyrcws yn 1876 neu\u2019r cyngerdd mawreddog a gynhaliwyd ar bonciau\u2019r chwarel ym mis Medi 1860 i ganu oratorio\u2019r Meseia gan Handel."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Pan chwalwyd cynllun cyfansawdd y ponciau gan gwmni McAlpine yn 1965 cyfrif y ponciau oedd 23 ar yr ochr chwith ac 15 ar yr ochr dde er bod nifer o\u2019r ponciau yn dilyn o gylch y twll yn ddifwlch a dyfnder yr holl waith yn mesur o waelod y twll i\u2019r brig yn 500 metr (1500 troedfedd). Megis atgof yw\u2019r ponciau bellach ers i foderniaeth mewn dympar a dreigiau dur ysgubo ymaith pob arwydd o grefftwaith y gorffennol a phallodd y ga\u0302n a\u2019r dadlau megis dafnau o wlith ar godiad yr haul. Ond nid yw\u2019r sylw uchod yn berffaith gywir. Pan gyflwynwyd cais i ehangu\u2019r chwarel fodern gan ei pherchnogion rai blynyddoedd yn o\u0302l trefnwyd i ail ddefnyddio enwau traddodiadol y ponciau ar gyfer y rhai newydd ac felly erys peth o ogoniant y gorffennol i\u2019r dyfodol. Islaw rhoddir rhestr o bonciau\u2019r chwarel cyn i gwmni McAlpine ei pherchnogi yn 1965."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ffynhonnell yr wybodaeth \u2013 Gwnaethpwyd cywiriadau sylfaenol i\u2019r nodyn hwn gan Dafydd Roberts, Cae\u2019r Wern, Tregarth a thrwy ei garedigrwydd ef y cyhoeddir cynllun ei dad o bonciau\u2019r chwarel. Cyfrannwyd ymhellach gan Idris Lewis, Dolwern drwy ei luniau o\u2019r chwarel ac ef a dynnodd ein sylw at erthygl bwysig Elias Owen isod. Cydnabyddir hefyd luniau o archif y diweddar Alaw Jones, Parc Moch."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yr oedd mis Mehefin 1801 yn fis cofiadwy yn hanes Chwarel y Penrhyn. Hwn oedd y mis pryd yr agorwyd am y tro cyntaf y dramffordd geffylau i ddanfon prif gynnyrch llechi\u2019r chwarel i Borth Penrhyn i\u2019w gwerthu i\u2019r byd. Yr oedd adeiladu system mor uchelgeisiol o newydd a hyblyg ei defnydd yn gam allweddol yn natblygiad y chwarel. Yn 1819 yr oedd Michael Faraday, y gwyddonydd byd-enwog ym maes electromagneteg a dyfeisydd y dynamo trydan cyntaf, ar daith gerdded drwy Gymru yn fachgen ieuanc 28 oed. Ysgrifennodd yn fanwl a gwybodus am ei daith, ac yn arbennig am y rhan o Fangor i Gapel Curig olygodd iddo ymweld, yn llawn cyffro a rhyfeddod, a\u0302 Chwarel y Penrhyn. Wrth gerdded mae\u2019n cofnodi\u2019r canlynol \u2013 \u2018We soon met lines of wagons on the railway proceeding down to the sea laden with slate slabs. One of these lines consisted of 25 wagons each heavily laden, hooked together and they were drawn apparently with the greatest ease by three horses. It was extremely curious to see this broad and heavy line moving along the way and bending round its slight contortions like an immense snake and the half dozen of men and boys that were sitting here and there on the wagons looked as if they were thinly scattered over the moving mass\u2019."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ond fel pob cynllun chwyldroadol yr oedd iddo hefyd ei ganlyniad negyddol i un garfan o weithlu\u2019r ardal. Y garfan dan sylw, yn o\u0302l adroddiadau\u2019r cyfnod, oedd y certwyr niferus a\u2018u ceffylau heini a oedd bellach wedi colli eu cyflogaeth drwy ddyfodiad y dramffordd. Gallasai un rhediad o chwech wagan ar y cledrau a dau geffyl i\u2019w tywys gyflawni, fwy neu lai, orchwyl deuddeg trol a chymaint ag ugain ceffyl. Ond tybed a oedd yna argyfwng cyflogaeth mewn gwirionedd? Cyn trafod y mater ymhellach mae\u2019n berthnasol ystyried bod cynhyrchu un dunnell o lechi yn golygu creu hyd at ugain tunnell o wastraff rwbel, a chyn i bob chwarel allu gweithredu yn drefnus yr oedd cyn bwysiced gwaredu\u2019r rwbel mewn modd nad oedd yn tagu\u2019r haenau llechi yn y graig. Ac i wneud hynny yn llwyddiannus yr oedd yn rhaid wrth gynllun i ddosbarthu\u2019r ddau gynnyrch yn effeithiol drefnus a bod grym symudol effeithiol wrth law i yrru\u2019r broses."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Cafwyd cynllun cyntaf o chwarel y Penrhyn, dyddiedig i fis Mehefin 1793, gan W. Jones o Fangor, sef union wyth mlynedd cyn agor y dramffordd. Fel y byddai\u2019r disgwyl, ffyrdd llydan sydd yn tramwyo\u2019r gwaith, i\u2019w defnyddio, bur debyg, gan droliau a cheffylau i wasanaethu gofynion ymarferol cloddfa oedd yn mynnu lledaenu ei gorwelion ar y safle. Ond a fyddai\u2019r patrwm hwn i\u2019w fabwysiadu o dan gynlluniau mwy uchelgeisiol y ganrif a oedd i ddilyn? Mae paentiadau gan artistiaid o\u2019r chwarel ar dro\u2019r ganrif, megis lluniau gan John Warwick Smith a Thomas Hawkins yn portreadu rhyferthwy\u2019r chwarel yn hytrach na manylder ei gweithrediad. Ond mewn ysgythriad o\u2019r chwarel yn 1808, gan artist o\u2019r enw Rowle, amlygir yn flaenllaw ar flaen y llun drac rheilffordd eithriadol lydan, gyda rheliau pren, does bosib, gan mor anghyfarwydd fyddai cyfarpar o\u2019r fath i olwg yr arlunydd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Llun gan Rowle dyddiedig i 1808"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Yng nghefndir y llun i\u2019r dde portreadir dyn yn gwthio wagen sy\u2019n amlwg yn symud ar drac, a dyn arall ar lwyfan uwch yn cyflawni\u2019r un gorchwyl. Y rhyfeddod yw mai dynion sy\u2019n tynnu a gwthio\u2019r wagenni ac nid ceffylau. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach o graffu ar gynllun uchelgeisiol Greenfield yn 1824 i ddatblygu\u2019r chwarel yn gyfres o bonciau cymesur, mae\u2019n amlwg fod y gelltydd a ddangosir yn dringo\u2019r llethrau serth i wahanol rannau o\u2019r gwaith yn anorfod yn ddibynnol ar reliau cyn eu bod yn weithredol. Mae\u2019n amlwg, felly, o fewn ychydig flynyddoedd o agor y dramffordd, fod holl gyfundrefn isadeiledd y chwarel hefyd yn ddibynnol ar gynllun gwe o reliau i gyfarfod a\u0302 gofynion symudol y gwaith."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ond beth, tybed, oedd y grym a fyddai yn gyrru\u2019r holl gyfundrefn? Rhaid disgwyl tan ganol y ganrif cyn canfod fod gan geffylau ran allweddol yn rhedeg cyfundrefn ddosbarthu Chwarel y Penrhyn. Cofnodir, er enghraifft, fod 37 ceffyl yn gweithio yno yn 1850 tra bod gweithlu\u2019r chwarel yn rhifo hyd at 2150 o ddynion. Mae dau ysgythriad o\u2019r chwarel o gyfnod canol y ganrif, yn ategu\u2019r sylw uchod. Mae godidowgrwydd trefn reolaidd y ponciau a safiad mawreddog y Talcen Mawr yn tra arglwyddiaethu yn y ddau engrafiad, ond os edrychir yn fanwl gwelir, yn y cyntaf, gasgliad o ymwelwyr trwsiadus yn edmygu\u2019r olygfa tra bod eu gwastrodion yn gofalu am eu meirch. Ond o graffu i\u2019r cefndir, yno gwelir fod dwy res o dryciau, pum tryc mewn un a phedair yn y llall, yn cael eu tywys gan gwpwl o geffylau yr un, yn y ddwy res. Canolbwynt yr ail engrafiad yw\u2019r twr bychan o weithwyr ar dde\u2019r llun sy\u2019n amlwg yn trwsio neu osod o\u2019r newydd lwybr y rheliau, tasg fythol hanfodol y \u2018platelayer\u2019 ar bob rheilffordd boed mewn chwarel neu ar lawr gwlad, i\u2019w chynnal a\u2019i rhedeg yn ddiogel."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yn 1860 yr oedd ymwelydd o Rwsia, Mr Zarunyi, ar daith o Iwerddon i Lundain ac wedi torri ar ei siwrnai drwy aros ym Mangor am noson neu ddwy. Wedi dychwelyd adref cyhoeddodd ei argraffiadau, am y ddinas, ei sylwadau ar y pontydd dros y Fenai, ac ar ei ymweliad brys a\u0302 chwarel lechi, ac er nad yw yn ei henwi, mae\u2019n amlwg mai chwarel y Penrhyn oedd hi. Cofnododd ei ryfeddod at brysurdeb ac ymdrechion egni\u0308ol y gweithlu cyn ychwanegu ei ryfeddod pellach \u2013 \u2018Here I must say a few words about the working horses. These horses are distinguished by their stature and especially by their legs, which in size and strength resemble hundred-year-old oak trees. Having seen such a horse for the first time in London I could not believe my own eyes, that this domesticated animal should have such massive legs, like an elephant or hippopotamus\u2019. Mae\u2019n amlwg nad oedd ceffylau gwedd i\u2019w gweld yn Rwsia yn amser Mr Zarunyi, ond mae ei sylw yn adrodd cyfrolau am bwysigrwydd y ceffyl yng nghyfundrefn chwarel y Penrhyn yn ystod cyfnod canol y 19g."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Ac mae\u2019n amlwg fod pwysigrwydd y ceffyl wedi ymestyn o gyfnod sefydlu\u2019r chwarel oddeutu 1800 hyd at y mis tyngedfennol yn 1876 pan benderfynwyd fod ste\u0302m i redeg holl rwydwaith rheilffyrdd y gwaith \u2013 yn y chwarel, yn y porthladd ac yn y tre\u0302n rhwng y ddeupen. Er hynny, yn sgil y canfyddiad cyfyd llu o gwestiynau diddorol ynghylch lle\u2019r ceffyl yng nghyfundrefn y chwarel. Pam na chafodd hanfod mor bwysig yn hanes y gwaith sylw llawer mwy dyladwy? Pwy oedd yn gyfrifol am redeg y gwasanaeth \u2013 ffermwyr lleol ar log ynteu gwastrodion cyflogedig yn y chwarel? Faint o geffylau oedd yn angenrheidiol i redeg cloddfa a fyddai yn ei hanterth yn cyflogi hyd at 3,000 o weithwyr yng nghyfnod canol y ganrif?; Lle\u2019r oedd y buarthau i gynnal mintai mor fawr o feirch yng nghynteddau\u2019r chwarel? Yn ddi-os, byddai cribinio drwy adroddiadau\u2019r wasg a phapurau\u2019r Penrhyn o\u2019r cyfnod yn sicr o roddi atebion i rai o\u2019r cwestiynau hyn, ond am y tro rhaid bodloni na cheir atebion i\u2019r rhelyw ohonynt. Mae un ffaith yn sicr, o ystyried y dystiolaeth, y byddai newid y cyfrwng o nerth anifail byw i \u2018anifail\u2019 ste\u0302m yn 1876 wedi creu llawer mwy o anghydfod cyflogaeth nag a ddigwyddodd yn 1801 pan sefydlwyd y dramffordd gyntaf."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Yr oedd sefydlu system rheilffordd ste\u0302m yn golygu buddsoddiad enfawr gan y perchennog a olygai brynu cyfarpar newydd i\u2019w rhedeg yn effeithiol. Rhwng 1876-7 prynwyd deg injan ste\u0302m gan gwmni lleol deWintons yng Nghaernarfon, saith i weithio yn uniongyrchol yn y chwarel a thair i weithio\u2019r brif linell i Borth Penrhyn. Yn ystod bodolaeth y rheilffordd ste\u0302m prynwyd hyd at 43 o injans i redeg y rhwydwaith \u2013 rhai yn newydd gan gwmni lleol deWintons, nifer (16) gan gwmni enwog Hunslet o Leeds. Prynwyd eraill yn ail law o wahanol gwmni\u0308au, y mwyafrif o Brydain ond un o\u2019r Almaen a thair gan gwmni Baldwin o Philadelphia yn dilyn eu gwasanaeth i fyddin Unol Daleithiau America yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf. Datblygiad diddorol yn ystod cyfnod tridegau\u2019r 19g oedd creu gyfres o 18 injan a addaswyd o geir modur Morris, ac yn ddiweddarach ychwanegu fflyd o 22 injan wedi eu peiriannu gan ddisel, creaduriaid eithriadol ddefnyddiol, ond rhyfeddol ddi-ramant, na lwyddodd i ddisodli tra arglwyddiaeth yr injans ste\u0302m yn chwarel y Penrhyn. O ystyried y chwarel yn ei gyfanrwydd, yna yr oedd rhwydwaith y rheilffordd a gynlluniwyd nid yn unig yn anferthol gymhleth ei faint, ond eto yn ddigon hyblyg ei gynllun i ymestyn i bob rhan o\u2019r gwaith o\u2019r brif bonc ganolog yn Red Lion i\u2019r ponciau ymylol yn y twll a hyd at y llethrau uchaf. Nid bod pob injan ste\u0302m o fewn cyrraedd yr holl bonciau ac yn y mannau mwyaf anhygyrch cryfder y cefn a bo\u0302n y fraich oedd y grymoedd perthnasol i yrru\u2019r wagenni fel yn y darlun gan Earle yn 1808. Yn y chwarel darparwyd nifer o wagenni i ateb gwahanol ofynion y gwaith \u2013 y mwyaf niferus oedd y wagenni cydnerth o haearn i gario gwastraff bras y rybelwr gydag un pen yn agored er mwyn arllwys y cynnwys yn ddidrafferth dros erchwyn y domen. Amcangyfrifwyd bod oddeutu 2,000 o\u2019r wagenni hyn at ddefnydd yn y chwarel, yn ychwanegol at nifer y wagenni sled agored ar gyfer cludo cerrig melin mawr eu maint."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Map 1914 yn dangos cynllun y rheilffyrdd ar Bonc Red Lion yn 1914"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ac yna megis gwlith y bore ar fore heulog o Fai diflannodd yr holl gyfundrefn yr un mor swta yn 1962 \u2013 y rheliau, y wageni a\u2019r holl injans \u2013 oll yn atgof pell i\u2019w diorseddu gan nifer bychan o lori\u0308au anferth yn tramwyo lonydd breision fel y certiau gynt yn 1793 pan gynlluniwyd y chwarel gyntaf gan yr enwog William Williams o Landyga\u0301i. O na fyddai hisian hiraethus yr injan ste\u0302m yn dychwelyd unwaith eto! Nostalgia llwyr!"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Noder fod ceffylau wedi gweithio yn chwareli Dyffryn Nantlle hyd at gyfnod eu cau yng nghanol y 19g."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Pont y Tw\u0302r a rhai o bontydd eraill yr ardal"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Caradog Pritchard a gyfeiriodd sylw hudolus at \u2018Y llyn bach diog wrth Bont y Tw\u0302r\u2019 yn ei bryddest \u2018Y Briodas\u2019, ond er cymaint rhamant yr encil hwn i\u2019r bardd perthyn pwysigrwydd arbennig i Bont y Tw\u0302r oherwydd ei bod yn un o brif safleoedd strategol Dyffryn Ogwen. Yno yr oedd un o groesfannau pwysicaf ardal canol y dyffryn lle\u2019r oedd y prif lwybr o blwyf Llandyga\u0301i yn croesi i ymuno a\u0302 llwybr cyffelyb ym mhlwyf Llanllechid. Yno hefyd yr oedd dolen i gychwyn y llwybr i Nant Ffrancon ac ymlaen i ucheldir Eryri. Pwysigrwydd strategol y safle, bid sicr a arweiniodd Tywysogion Gwynedd i leoli eu tw\u0302r gwarchodol ar y graig uwchlaw\u2019r afon, ac mae\u2019n fwy na thebyg fod pont o fath ar y safle yn y 13g os nad yn gynharach. Nodir safle pont ar fap Arolwg y Penrhyn yn 1768, ac ugain mlynedd yn ddiweddarach cofnodir bod y bont hon mewn cyflwr truenus pan aethpwyd ati i\u2019w hatgyweirio yn 1788. Ond pa bont oedd dan sylw yn 1788? Ar yr ail o Awst y flwyddyn honno gwnaethpwyd cytundeb rhwng dau saer coed a dau saer maen lleol i atgyweirio ac ailadeiladu Pont y Tw\u0302r, nad oedd yn o\u0302l y disgrifiad mewn cyflwr addas, ac, yn ychwanegol, i atgyweirio tri chan llath o ffordd a oedd yn arwain at y bont. Yna mae\u2019r cytundeb yn mynd rhagddo i nodi \u2013 neu, i adeiladu pont newydd islaw\u2019r rhyd ger melin Coetmor. Ychwanegwyd cynllun o\u2019r bont newydd ac iddi un bwa yn mesur 39 troedfedd ond rhoddwyd pennawd anghywir i\u2019r cynllun sef Pont y Tw\u0302r yn hytrach na Phont Coetmor. Mae\u2019n amlwg fod cryn gamddealltwriaeth ynghylch y cytundeb, ond nid digon mae\u2019n amlwg i rwystro\u2019r datblygiadau oherwydd aethpwyd ati i atgyweirio yr un, a chodi o\u2019r newydd y llall o\u2019r pontydd yn ystod 1788."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Nodwedd unigryw Pont y Tw\u0302r yw bod ganddi dri bwa yn rhan o\u2019i hadeiladwaith, sydd, o ganlyniad, yn ei gwahaniaethu o weddill y pontydd carreg un bwa a adeiladwyd ar Afon Ogwen. Lled y bont wreiddiol oedd 11 troedfedd, a oedd yn fesur eithriadol gul ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus cerbydau\u2019r ffordd dyrpeg, ac am y rheswm hwn fe\u2019i lledaenwyd i 19 troedfedd yn 1805 fel mae Hyde Hall yn ei gofnodi. Gwnaethpwyd y gwaith ychwanegol i\u2019w chryfhau rhag y llif ar ochr isaf y bont sy\u2019n wynebu i gyfeiriad y mo\u0302r. Mae dau brif fwa\u2019r bont a\u0302 rhychwant o 12 troedfedd, a\u2019r trydydd, ar ochr y de orllewin, ychydig yn llai a\u0302 rhychwant o 10 troedfedd yn unig. Cynhelir y bont gan golofnau cerrig praff sy\u2019n dair troedfedd mewn trawsfesur, a lluniwyd hwy fel bod blaen llym ar ddwy ochr fel ag i dorri grym y llif. Atgyfnerthwyd y colofnau sy\u2019n wynebu\u2019r llif gyda bwtresi ychwanegol gan ychwanegu at gryfder adeiladwaith y bont."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Nid Pont Coetmor oedd yr unig bont a adeiladwyd o\u2019r newydd yn ystod y cyfnod hwn. Ar y pumed o Fedi 1800 arwyddwyd cytundeb i William Roberts adeiladu Pont y Gaseg am \u00a3290, swm a oedd hefyd i gynnwys gofal am gyflwr y bont am y saith mlynedd dilynol. Drwy arwyddo\u2019r cytundeb yr oedd y bont yn caniata\u0301u cwblhau\u2019r ffordd rhwng Bont Uchaf yn Carneddi a Chapel Cwta, mesur a olygodd datblygu pentrefan Braichmelyn yn fuan wedyn i ddilyn y ffordd."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Yng ngogledd y dyffryn yr oedd Pont Talybont yn groesfan strategol yr un mor bwysig a\u0302 Phont y Tw\u0302r gan ffurfio dolen gysylltiol rhwng llwybrau trafnidiaeth y ddau blwyf yn y 18g fel yn y canrifoedd cynharach bid sicr. Tybed nad oedd hefyd warchodfan i\u2019r bont hon oherwydd, yn ddiweddar, darganfuwyd gwrthgloddiau pridd isel yn y coed ger y safle \u2013 y \u2018tal\u2019 yn Nhalybont efallai?"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae archaeolegwyr yn dra ymwybodol o bwysigrwydd ardal Llandyga\u0301i yn ystod y cyfnod Rhufeinig, ac mae\u2019n amlwg fod pont yn croesi afon Ogwen yn y cyffiniau ar y ffordd rhwng caerau Segontiwm yng Nghaernarfon a Chaerhun yn Nyffryn Conwy. Ond yn y 18g pwysigrwydd y bont oedd i gynnal y ffordd dyrpeg o Gonwy i Fangor, ac fel ym Mhont y Tw\u0302r yr oedd adeiladwaith y bont yn amherffaith. Ar Ionawr 17 1792 arwyddwyd cytundeb gyda James Defford i adeiladu pont newydd yn lle\u2019r hen bont bren wreiddiol ar y safle ar gost o \u00a3955. Trwy hyn sefydlwyd unwaith yn rhagor bwysigrwydd strategol Pont Talybont."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Pont y Tw\u0302r yw\u2019r fynedfa i gerbydau i Chwarel y Penrhyn, ac mae llif cyson y drafnidiaeth fodern i\u2019r gloddfa wedi tarfu ar dawelwch lledrithiol \u2018llyn bach diog\u2019 y bardd. Prin fod lled bresennol y bont yn gymwys i dramp cyson y lori\u0308au enfawr sy\u2019n ei defnyddio\u2019n ddyddiol, ond mae cryfder yr hen bont i gynnal pwysau anferthol y drafnidiaeth yn glod enfawr i fedrusrwydd adeiladwyr y bont hon ar gychwyn y 19g sydd wrth gwrs bellach ychydig dros ddau gan mlynedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Nid oes yr un afon yn bod o dan y cread heb fod dyn neu natur, rhywbryd neu rhywdro, wedi cynllwynio i newid rhan, neu fwy, o\u2019i llwybr i\u2019r mo\u0302r. Nid yw afon Ogwen yn eithriad i\u2019r rheol hon, ac mae sawl ymyrraeth i\u2019w ganfod yn ei chwrs rhwng ei tharddiad yn Llyn Ogwen a\u2019i haber yn Aberogwen. Ym Mhont Ogwen, er enghraifft, newidiwyd ei chwrs rhag i\u2019w dyfroedd lifo\u2019n beryglus a boddi prif dwll cynhyrchu chwarel y Penrhyn, tra islaw yn Aberogwen sythwyd ei gwely drwy dorri gwddf y ddolen fawr oedd yn atal ei llif i\u2019r mo\u0302r. Mewn mannau eraill dargyfeiriwyd ei dyfroedd i bweru ma\u0302n ddiwydiannau \u2013 melinau blawd yng Nghoetmor a Chochwillan, pandai ym Mhont y Pandy a Melin Cochwillan a pheiriannau cynnal a chadw Stad y Penrhyn yn y Felin Isaf yn Llandyga\u0301i. Ym Mhont Ogwen mae pwerdy Ynni Ogwen yn defnyddio ei dyfroedd i gynhyrchu trydan mewn cynllun cymunedol uchel iawn ei glod a\u2019i lwyddiant. Mae rhai o bapurau\u2019r Penrhyn o gyfnod y 18g yn tystio fod yr afon yn creu problemau dyrys yn ardal Llandyga\u0301i yn dilyn llifogydd enfawr. Ym mis Mawrth 1770 ysgubodd llif yr afon y bont yn Llandyga\u0301i a pheryglu\u2019r felin, ei hargae a\u2019i fflodiart olygodd adeiladu \u2018hedge\u2019, cob coed pur debyg, i waredu\u2019r afon rhag creu dinistr pellach. Mae\u2019r dystiolaeth hon yn cadarnhau fod mesurau cynnar wedi eu cymryd i warchod dolydd ei glannau rhag eu niweidio\u2019n barhaol. Tybed a oes tystiolaeth fod camau tebyg wedi eu cymryd i ddiogelu a newid gwely\u2019r afon mewn rhannau eraill o\u2019i chwrs yn Nyffryn Ogwen? Credir bod camau eraill wedi\u2019u cymryd, ond heb dystiolaeth ddogfennol i gadarnhau\u2019r gosodiad a gyflwynir isod."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Un o nodweddion amlycaf yr afon ar ei thaith o gwta ddeng milltir i\u2019r mo\u0302r yw nifer y dolydd agored sy\u2019n agor cydrhwng plygiadau o greigiau caled lle gorfodwyd yr afon i erydu ei gwely mewn cyfres o raeadrau prysur megis ym Mhont Ogwen, neu drwy gafnio ei llwybr mewn ceunant dwfn megis rhwng Pont Coetmor a Phont y Pandy. Ar derfyn Oes yr Ia\u0302, ddeng mil a mwy o flynyddoedd yn o\u0302l, cyfres o lynnoedd bychan oedd yn llenwi\u2019r dolydd hyn gyda phlygiau\u2019r creigiau megis gwrthgloddiau yn atal y dw\u0302r yn o\u0302l hyd oni, ymhen amser, i erydiad a llif yr afon eu bylchu. Mae\u2019r ddo\u0302l sy\u2019n ymestyn yn eang rhwng pentref Bethesda a Phont Coetmor yn y gogledd yn gynnyrch yr amodau ffisegol hyn, ac mae\u2019n amlwg fod yr afon wedi chwarae rhan bwysig yn hanes datblygiad y rhan hon o Ddyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Wrth lifo\u2019n egni\u0308ol drwy bentref Bethesda yr oedd talcen enfawr y graig yn Ffordd y Stesion yn gorfodi\u2019r afon i wyro i\u2019r gorllewin cyn ymollwng i lifo\u2019n rhydd a dilyffethair hyd gweirglodd agored Do\u0302l Ddafydd, cartref presennol clwb rygbi pentref Bethesda, ac i\u2019r ddo\u0302l gyferbyn yn Nhy\u2019n Clwt. Heddiw gellir gweld cysgodion ei llwybr dolennog mewn lluniau o\u2019r awyr, ac yn nhir Ty\u2019n Clwt mae\u2019n bosibl dilyn craith fylchog ei gwely hyd oni ei bod yn cysylltu, fwy neu lai, gyda ffrwd fechan sy\u2019n llifo islaw rhes tai Fron Ogwen, gyda chob cerrig i\u2019w gwarchod, cyn ymuno ag afon Ogwen uwchlaw Pont Coetmor. Mae map Arolwg y Penrhyn 1768 o blwyf Llanllechid yn dangos yn eglur lwybr troellog ac ansefydlog yr hen wely ochr yn ochr a\u0302 llwybr gwely newydd yr afon."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ar fapiau Ordnans y cyfnod 1888/1900 mae llwybr troellog \u2018ffosil\u2019 yr hen afon yn ffurfio\u2019r ffin statudol rhwng plwyfi Llanllechid a Llandyga\u0301i, ac yn dechnegol fe berthyn do\u0302l fawr Ty\u2019n Clwt i blwyf Llanllechid ac nid i blwyf Llandyga\u0301i, sefyllfa i gnoi cil arno gan mai i stad Coetmor y perthynai\u2019r tir hwn yn wreiddiol cyn 1855, ac nid i stad y Penrhyn. Ers cyn cof afonydd oedd yn ffurfio\u2019r ffiniau mwy arhosol rhwng tiriogaethau cymunedau bychan a gwledydd mawrion fel ei gilydd, a dyna oedd swyddogaeth afon Ogwen yn ogystal. Yr oedd dau blwyf Dyffryn Ogwen mewn bodolaeth ers y Canol Oesoedd fel unedau eglwysig a\u2019r afon, fel heddiw, oedd y ffin rhyngddynt. O dan drefn weinyddol Tywysogion Gwynedd yn y 13g afon Ogwen oedd yn gwarchod y ffin rhwng trefgor Creuwyrion a threfgor Bodfeio yng nghwmwd Arllechwedd Uchaf. Yn hanesyddol, felly, perthyn hen gwrs afon Ogwen i gyfnod cynnar iawn yn y Canol Oesoedd, ond nid yw\u2019r casgliad hwn yn cyfrannu dim at ddatrys pam, sut a phryd y daeth y gwely newydd i fodolaeth rhwng Do\u0302l Ddafydd yn y de a Phont Coetmor yn y gogledd."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Cyfeiriwyd eisoes at bwysigrwydd map Arolwg y Penrhyn yn cadarnhau fod llwybr newydd yr afon wedi ei sefydlu, fwy neu lai, cyn ac yn sicr erbyn 1768. Dengys y map fod y ddolen rhwng y talcen llechi islaw Ffordd y Stesion ac aber afon Galedffrwd (Pont Sarnau) mewn bodolaeth ac mae\u2019n rhesymol ystyried yr adeiladwyd y cob cerrig bryd hynny i ddargyfeirio\u2019r afon rhag llifo i Ddo\u0302l Ddafydd, gan ymestyn y cob ymlaen cyn belled a\u0302 Llyn Tsieni. Adnewyddwyd y rhag-glawdd yn y 19g gyda llechi o domen rwbel chwarel gyfagos Llety\u2019r Adar. Golygodd hyn droi\u2019r afon i lifo am gryn chwarter milltir mewn dolen sylweddol ei maint, ond o gyrraedd at ddo\u0302l fawr Ty\u2019n Clwt gorfodwyd hi unwaith yn rhagor i wyro, cyn mabwysiadu ar wely cymharol unionsyth sy\u2019n arwain i Ddo\u0302l Goch yn y gogledd orllewin. Oddi yno i Bont Coetmor mae\u2019r afon yn crymu unwaith yn rhagor i lifo eto rhwng cobiau cerrig sy\u2019n atgyfnerthu ei thorlannau. Yn y tro yn Nhy\u2019n Clwt mae banc o gerrig sylweddol ei faint ar lan y ddo\u0302l sy\u2019n gyrru\u2019r dw\u0302r i redeg yn gyflym i gyfeiriad y dorlan gyferbyn \u2013 nid banc naturiol mo hwn ond yn hytrach un a adeiladwyd mewn cymysgedd o gerrig cymedrol eu maint sydd wedi eu hangori gan drefniant o lechi ar eu cylith \u2013 a\u2019r banc hwn sy\u2019n gwthio\u2019r afon i newid ei chwrs."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Ond i ba bwrpas y gwnaethpwyd yr holl gyfnewidiadau hyn i\u2019r afon rhwng Do\u0302l Ddafydd a Phont Coetmor? Yr esboniad rhesymol, ond nid efallai\u2019r cywiraf, fyddai fod newid ei chwrs wedi ei gynllunio i atal llifogydd ar y dolydd, ond mae profiadau\u2019r cyfnod presennol yn tanseilio\u2019r fath ganlyniad. Gellir cynnig dwy ddamcaniaeth arall, y ddwy yn seiliedig ar leoliad a phwysigrwydd Ffos Coetmor yn yr estyniad islaw\u2019r tro ger do\u0302l fawr Ty\u2019n Clwt, er mae\u2019n rhaid cyfaddef nad oes tystiolaeth ddogfennol i gynnal yr un o\u2019r ddau ddyfaliad a ganlyn. Ffos Coetmor yw un o ffosydd cynharaf Dyffryn Ogwen a luniwyd yn arbennig i wasanaethu hen blasty bonheddig Coetmor y gellir olrhain ei hanes yn o\u0302l i\u2019r 15g os nad cynt, ac yn wreiddiol yr oedd y ddyfrffos hwn yn ymuno ag afon Ogwen ychydig fetrau i\u2019r gogledd o\u2019r tro yn yr afon. Addaswyd y ffos mewn cyfnod diweddarach i ddanfon ei dw\u0302r i bweru\u2019r felin rawn ger Pont Coetmor gryn hanner milltir i\u2019r gogledd, ac ychwanegwyd at ei chyfaint drwy adeiladu fflodiart yn nhro\u2019r Ogwen i gyflenwi dw\u0302r ychwanegol i weithio chwarel lechi Coetmor ym Mryn Bella. Addasiadau diweddarach na map 1768 oedd y rhain \u2013 y felin yn ddyddiedig nid cynt na 1788, sef dyddiad pont Coetmor, a\u2019r chwarel i 1826 \u2013 a dyna grynhoi tystiolaeth y cyntaf o\u2019r ddau ddyfaliad, sef mai addasiadau ar ddechrau\u2019r 19g oedd yn gyfrifol am newid cwrs yr afon. Mae\u2019r ail dybiaeth yn ystyried dyddiad cynharach i Ffos Coetmor, ac o\u2019i chyflawni yn y Canol Oesoedd, sut y byddai ei dyfroedd yn ymuno ag afon Ogwen, o gofio y byddai cwrs yr afon yn llifo gryn bellter i ffwrdd ar eithaf do\u0302l fawr Ty\u2019n Clwt? Mae canlyniad y dybiaeth yn eglur, sef bod cyd-berthnasedd yr afon a\u2019r ddyfrffos yn perthyn i gyfnod amhenodol cyn 1768. O\u2019i ystyried mae\u2019r casgliad hwn efallai yn rhy ryfeddol i\u2019w dderbyn, sef y troswyd afon Ogwen yn benodol ar gyfer derbyn dyfroedd ffos hynafol Coetmor, a hynny, bur debyg, mor gynnar a\u0302\u2019r Canol Oesoedd. Yn dra anffodus ni all Map 1768 gadarnhau\u2019r dybiaeth gan mai map tiriogaeth y Penrhyn ydyw, ac fel yr eglurwyd yn gynharach, ar dir annibynnol stad Coetmor y byddai\u2019r ddau ddyfrffos wedi ymuno."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Y banc cerrig ar lan do\u0302l fawr Ty\u2019n Clwt sy\u2019n gorfodi afon Ogwen i wyro i\u2019r dorlan gyferbyn"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Ym mhlwyf Llanllechid yr oedd yn gwbl angenrheidiol fod gan holl fa\u0302n chwareli\u2019r plwyf gysylltiad uniongyrchol gyda ffynonellau dibynadwy o ddw\u0302r i\u2019w pweru i weithio\u2019n llwyddiannus. Ac nid oedd chwarel Pantdreiniog, y fwyaf a\u2019r bwysicaf yn y plwyf, yn eithriad i\u2019r gofyn hwn. Bu chwarel Pantdreiniog mewn gwaith am dros gyfnod o ganrif, ond yn ysbeidiol \u2013 plwc o weithio cyn dirwasgiad ac yna ail gychwyn \u2013 hyd nes cyrraedd ddyddiad ei chau yn derfynol yn 1907. Ond drwy gydol ei blynyddoedd ar agor yr oedd dw\u0302r yn hanfodol i\u2019w gweithrediad a\u2019i llwyddiant. Afon Ffrydlas sydd gryn hanner milltir i\u2019r de-ddwyrain o leoliad y chwarel oedd prif, ac unig, ffynhonnell ei dw\u0302r. Mae ceg Ffos Fawr Pantdreiniog, fel y gelwid hi ganrif a mwy yn o\u0302l yn yr ardal, i\u2019w chanfod yng ngheunant Cerrig y Rhyd islaw adfail bwthyn Nant y Ty\u0302 sydd ar y lan gyferbyn a rhes tai Tan y Foel."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Yno yr oedd cafnau pren i ddechrau, ac yn ddiweddarach pibellau pridd, yn dringo\u2019r llethr o wely\u2019r afon i ffos agored islaw Tan y Foel i ganlyn ymlaen i Gilfodan, cyn newid yn llwybr tanddaearol i gyrraedd Allt Cafnau oedd, fel mae\u2019r enw yn ei nodi, yn arwain y dw\u0302r oddi yno i gyfeiriad y chwarel. Dengys map yn 1855 fod llyn bychan yn dal y dw\u0302r ar ymyl dwyreiniol y chwarel, a\u2019r cyflenwad hwn a ddefnyddiwyd ymhen amser i weithio rhai o brif beiriannau\u2019r chwarel yn ystod cyfnod cynnar ei datblygiad. Y peiriannau pwysicaf oedd y brif allt i gysylltu a\u0302 gwaelod y twll ar ochr y de a\u2019r pwmp heidrolig ar ymyl y gogledd oedd yn gwarchod gwaelod y twll rhag cael ei foddi. Ar un cyfnod diweddarach yn hanes y chwarel yr oedd dw\u0302r o\u2019r Ffos Fawr yn llifo drwy gafn agored o lechi ar un ochr o Stryd y Dw\u0302r ac yn arwain yn uniongyrchol i safle olwyn ddw\u0302r a safai ar erchwyn gogledd y twll, a\u2019r olwyn hon oedd yn gweithio\u2019r pwmp islaw. Yr oedd y pwmp yn codi\u2019r dw\u0302r gwastraff i lefel oedd yn arwain yn uniongyrchol i Afon Ogwen islaw Stryd y Graig yn y pentref. Yn ystod cyfnod olaf gweithio\u2019r chwarel rhwng 1903 a 1907 trosglwyddwyd prif beiriannau\u2019r chwarel i weithio a\u0302 stem, egni o losgi glo a oedd yn llawer drytach i\u2019w gynhyrchu na dw\u0302r, ond yr oedd cyfraniad y dw\u0302r lawn cyn bwysiced yn gweithio offer y pwmp. Aildrefnwyd y cyflenwad i redeg mewn pibell ddur ar y terfyn eithriadol gul rhwng ymyl y twll a ffin eiddo\u2019r Penrhyn i\u2019r gogledd. O\u2019i safle uwchlaw yr oedd y bibell yn disgyn hyd wyneb y clogwyn i weithio offer y pwmp yn y dyfnder islaw, a buan y daeth clonc riddfannol, gyson y falfiau i\u2019w gyffelybu i anadl rhyw fod arallfydol, ac o ganlyniad cyfeirid yn barchus at y pwmp fel \u2018Jac Pirs\u2019."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Chwaraeodd y ffin rhwng y ddau eiddo ar ochr y gogledd ran allweddol yn hanes chwarel Pantdreiniog, ac yn fwyaf arbennig yn nyddiau cynnar y gloddfa. Yn wreiddiol Stad Coetmor oedd yn gymydog i stad Cefnfaes cyn iddi gael ei phrynu gan stad y Penrhyn yn 1855. Yr oedd chwarel fechan Llety\u2019r Adar wedi agor ar stad Coetmor mor gynnar a\u0302 dechrau\u2019r 19g ac yn cydoesi ar y terfyn gyda thwf cynharaf Pantdreiniog. Derbyniai Llety\u2019r Adar ei dw\u0302r o lyn bychan yn Llidiart y Gwenyn, lleoliad i\u2019r dwyrain o\u2019r chwarel, a\u2019i gronni mewn cronfa fawr ar dir uwchlaw\u2019r gloddfa sydd heddiw yn rhan o gwrtil Ysgol Dyffryn Ogwen. Oddi yno llifai\u2019r dw\u0302r i weithio peiriannau\u2019r gwaith i\u2019w safle islaw ar ffordd bost Telford ym mynedfa\u2019r gogledd i bentref Bethesda. Terfynwyd gweithio chwarel Llety\u2019r Adar yn fuan yn y 19g a bryd hynny byddai perchnogion Pantdreiniog wedi bod yn hynod awyddus i dderbyn ei chyflenwad ychwanegol at ddefnydd y gwaith, ond nid oedd bosib i drefniant cymdogol o\u2019r fath fyth ddigwydd rhwng dwy stad a oedd yn cydfyw yn anfoddog ar y terfyn a\u0302\u2019i gilydd, ac yn arbennig felly pan hawliodd stad y Penrhyn ei statws fel y cymydog mwyaf nerthol wedi\u2019r pryniant yn 1855."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Cynllun chwarel Pantdreiniog cyn ac wedi 1903; noder mai dw\u0302r oedd yn gweithio\u2019r chwarel cyn 1903 a pheiriannau stem ar o\u0302l 1903; sylwer ar leoliad pwysig y pwmp heidrolig ar ochr gogledd y twll yn nau gyfnod gweithio\u2019r chwarel"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Nid yw\u2019r un o\u2019r ddwy chwarel, Llety\u2019r Adar na Phantdreiniog, bellach yn bodoli yn nhirwedd yr ardal, ond erys eu henwau fel atgof prin o\u2019u gorffennol fel sefydliadau gwaith o bwys. Ar y llaw arall mae rhannau o Ffos Fawr Pantdreiniog yn aros hyd heddiw yn gofadail distadl i hanes y gloddfa, ac mae enwau Stryd y Dw\u0302r ac Allt Cafnau yn ategu cyfraniad allweddol yr hen chwarel i economi a datblygiad cymdeithasol pentref Bethesda yn ystod y 19g"}, {"text_idx": "#000066", "text": "Ym mis Awst 1903 wynebai Dyffryn Ogwen ei thrydedd flwyddyn o anobaith wrth i streic fawr chwarel y Penrhyn barlysu gobeithion cymdeithas ddrylliedig a oedd yn disgwyl gweld terfyn cymodlon i\u2019r anghydfod brwnt a rannai\u2019r ardal."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Gyda chynni\u2019r streic yn gwasgu a chyflwr enbydus y gymuned yn dwyn sylw cenedlaethol dechreuwyd trafod yn 1902 y posibilrwydd o drosi Chwarel Pantdreiniog yn uned gydweithredol flaengar a sefydlog pe onid gellid sicrhau nodd ariannol cynhwysfawr i gadarnhau\u2019r fenter. Yng nghynhadledd yr Undeb Gydweithredol a gynhaliwyd yn Doncaster yn ystod Llungwyn 1903 derbyniwyd y cynnig yn unfrydol i sefydlu cwmni y North Wales Quarries Limited a threfnwyd i brynu chwareli Pantdreiniog, Moel Faban a Thanybwlch am \u00a318,400. Trefnwyd cynhadledd bwysfawr ym Methesda ym mis Awst i lansio\u2019r ymgyrch ac nid oedd ball ar y brwdfrydedd na\u2019r anogaeth ariannol a ddilynodd. Derbyniodd her sefydlu\u2019r cwmni gefnogaeth barod gan Undebau gweithiol a chymwynaswyr dyngarol ledled Prydain, a derbyniwyd buddsoddiadau unigol gan unigolion a oedd a\u0302 chydymdeimlad ag achos y chwarelwyr ac a fynnai drechu craidd yr anghydfod sef yr hyn a elwid yn \u2018Penrhynism\u2019. Ac fel hunan hysbysebwr heb ei ail cyfrannodd W. J. Parry yn helaeth i gyflwyno trasiedi Bethesda i sylw cenedlaethol y wasg Seisnig ac yn ysgrifau byrlymus, y llygad-dyst C. Sheridan Jones. Penodwyd cyfarwyddwyr i arolygu\u2019r fenter ac mae\u2019n werth manylu pwy oedd y parchusion a etholwyd \u2013 Cadeirydd, Richard Bell, AS Derby, ac Arweinydd Undeb Gweithwyr y Rheilffyrdd; William Abraham (Mabon), Llywydd cyntaf Ffederasiwn Glowyr De Cymru ac AS y Rhondda; J. C. Gray, o\u2019r Undeb Gydweithredol; Henry Vivian, o Gymdeithas Cydbartneriaeth Llafur yn Llundain; a Griffith Edwards, Ysgrifennydd Pwyllgor y Streic, a\u2019r unig gynrychiolydd lleol ar y panel. Etholwyd W. J. Parry yn rheolwr i redeg y tair chwarel gyda Sheridan Jones yn Llundain yn ysgrifennydd y cwmni. Pencadlys y cwmni oedd Manceinion."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Y Cyfarwyddwyr yn ymweld a\u0302 Chwarel Pantdreiniog yn 1904 \u2013 noder sgaffaldiau\u2019r blondins a\u2019r injan ste\u0302m"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Yr oedd blynyddoedd cyntaf y cynllun yn lled llwyddiannus. Gwariwyd yn helaeth ar foderneiddio chwarel Pantdreiniog. Agorwyd dwy bonc newydd, Bryntirion a Coetmor, gan adnewyddu\u2019r ystolion a oedd yn cyrraedd i waelod y twll. Sefydlwyd cynllun o wifrau dur, y \u2018blondins\u2019, i godi cerrig a rwbel o ddyfnder y twll a defnyddiwyd peiriannau stem drudfawr i weithio\u2019r offer. Ychwanegwyd pwmp heidrolig newydd at yr hen un i sychu dw\u0302r y twll a threfnwyd fod pibellau dur yn eu cyflenwi er sicrhau gwell defnydd ohonynt. Cyflwynwyd injans ste\u0302m i hwyluso trefn fewnol y chwarel ac adeiladwyd trydydd gris ar y tomennydd. Amgylchynwyd ymyl ddeheuol y chwarel gyda llwybr a gynlluniwyd drwy drefniant i nodi\u2019r ffin gyda stad y Penrhyn. Rhwng Ebrill 1903 a Medi 1906 cynhyrchwyd gwerth \u00a322,920 o lechi gwerthadwy a thalwyd \u00a328,000 mewn cyflogau i\u2019r gweithlu. Mynnai Parry ganolbwyntio ar ddatblygu Pantdreiniog ond yr oedd y cyfarwyddwyr yn dymuno gwario ar ddatblygu\u2019r ddwy chwarel arall yn ogystal. Yn y broses, ac yn groes i gyngor Parry, afradwyd \u00a310,000 ar ddatblygu\u2019r ddwy gloddfa pan, yn ei farn ef, y gofyn oedd gwario o leiaf \u00a360,000 cyn disgwyl i\u2019r unedau dalu eu ffordd. Erbyn 1907 dim ond pedwar dyn oedd yn gweithio ym Moel Faban, dim un yn Nhanybwlch ac oddeutu 100 ym Mhantdreiniog. Mae\u2019n amlwg felly fod dwy farn yn hollti\u2019r cynlluniau o\u2019r cychwyn cyntaf, y farn bragmataidd leol yn arwain drwy bwyll a phrofiad a\u2019r farn estron esoterig yn mynnu drwy ddelfryd ac anwybodaeth. Ceisiodd Parry ar fwy nag un achlysur ymddiswyddo ond yr oedd Bell yn ei annog i aros drwy bledio \u2013 \u2018you are the soul of the concern, and to think of giving it up now would completely cripple us\u2019."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Ond nid hollt ymysg y cyfarwyddwyr oedd yr unig rwystr a wynebai\u2019r cynllun, ac mae\u2019n rhaid cydnabod bellach mai megis ta\u0302n siafins oedd brwdfrydedd cychwynnol y fenter. Un o\u2019r problemau sylfaenol oedd bod cynllun y North Wales Quarries Limited wedi ei lansio gwta dri mis yn unig cyn i\u2019r streic lusgo i\u2019w therfyn anfoddhaol ym mis Tachwedd 1903. Yn araf ciliodd y sylw a\u2019r cydymdeimlad cenedlaethol a\u0302 dioddefaint Dyffryn Ogwen ac yn raddol prinhaodd y ffynonellau ariannol i gynnal y fenter wrth i ddiffygion y cynllun cydweithredol ddod i\u2019r amlwg. Un o obeithion y cynllun oedd y byddai cynnyrch y tair chwarel yn cystadlu ar y farchnad agored gan dorri monopoli cynhyrchu a gwerthu\u2019r llechi. Ond derbyniodd y cynllun wrthwynebiad ystyfnig gan y cwmni\u0308au mawr a oedd am ddiogelu eu marchnad, ac ar derfyn y streic buan iawn yr ail sefydlodd Chwarel y Penrhyn eu masnach mewn cystadleuaeth. Disgwylid yn ogystal y byddai undebau a chwmni\u0308au o fewn y mudiad cydweithredol yn blaenoriaethu prynu cynnyrch y cynllun ond ar y farchnad agored mae\u2019n amlwg na ellid disgwyl am eu cymorth yn barhaol i gadarnhau dyfodol y cwmni yn y tymor hir. Ac fel yr oedd yr arian yn prinhau felly hefyd yr oedd cymhlethdodau rhedeg y cynllun yn dod i\u2019r amlwg. Parry fel y rheolwr oedd i ymgodymu a\u0302\u2019r problemau hyn ac fel ffigwr amlwg mewn cymdeithas ddrylliedig ef oedd yn wynebu llach ei gyd blwyfolion o orfod diswyddo gweithwyr wrth i\u2019r cynllun fethu. Ac i ychwanegu at yr amarch, cafodd ei feirniadu\u2019n sarhaus yn y wasg leol am fod yn feistr llawn mor anhrugarog at ei weithwyr ym Mhantdreiniog a\u0302\u2019r Arglwydd Penrhyn yn chwarel y Penrhyn. Rhaid cofio nad dyngarwr trugarog oedd Parry er cymaint oedd ei ymdrech i bortreadu ei hun fel gwarchodwr annibyniaeth a chynheilydd y di-waith yn ei gymuned."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Tomen Chwarel Pantdreiniog uwchlaw Lon Pa\u0302b, ysgol y Cefnfaes ar ganol y llun,y stryd fawr ar chwith y llun. Noder hefyd leoliad Ty\u0302 Mawr (ty\u0302 deulawr sengl wrth droed y domen ar y dde o\u2019r llun) cartref rheolwr y chwarel yn y cyfnod cyn 1900"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Mae\u2019n syndod fod chwarel Pantdreiniog fel safle diwydiannol weledol wedi diflannu o\u2019r pentref yn 1974 o dan gynllun gwella\u2019r amgylchfyd a ariannwyd gan y Swyddfa Gymreig. Dim ond y Ty\u0302 Mawr, cartref y rheolwr ym Mryntirion, ac un o glogwyni\u2019r twll a erys i\u2019n hatgoffa o fodolaeth y chwarel eiconig hon ym Methesda. Ond dair mil a mwy o filltiroedd i ffwrdd ym mhentref South Poultny yn Nhalaith Vermont yn yr Unol Daleithiau mae chwarel Pantdreiniog arall yn aros. Yno, ar ddechrau\u2019r ganrif ddiwethaf fe\u2019i hagorwyd yn chwarel lechi, ond yn nhreigl amser camsillafwyd ei henw a Pantrhiniog ydyw bellach. Collwyd safle gweledol Pantdreiniog yn ei phentref gwreiddiol yng Nghymru ond yn ei phentref mabwysiedig yn Vermont yr enw a gollwyd. Rhyfedd o fyd!"}, {"text_idx": "#000080", "text": "\u2018Roedd hi\u2019n dipyn o siom i Edward Gordon Douglas, Barwn cyntaf y Penrhyn, pan sylweddolodd yn 1873 fod trenau ste\u0302m yn gweithio chwareli ei gystadleuwyr yng Ngwynedd \u2013 Dinorwig gyntaf yn 1848 gan droi yn gynllun cyflawn yn 1870; Ffestiniog yn 1863, a Thalyllyn yn 1864. Ar ei ddesg yr oedd cynlluniau manwl gan Charles Spooner, rheolwr a phrif beiriannydd Rheilffordd Ffestiniog, i gyflwyno cynllun cynhwysfawr tebyg i\u2019r un a fodolai yn Ffestiniog ar gyfer y chwarel yn ogystal ag i wasanaethu teithwyr y fro. Onid oedd hon yn sefyllfa bryderus i berchennog chwarel y Penrhyn wrth iddo sylweddoli fod ei gystadleuwyr wedi cael y blaen arno, tra yn 1801 ei ragflaenwyr ef oedd ymysg y cyntaf ym Mhrydain i gyflwyno tramffordd ar reiliau mewn chwarel. Mewn cyflwyniad i gynllun cynharach yn 1868 awgrymodd Spooner- \u2018I have ...considered that a small railway to be of the same gauge as present tramway worked by Locomotive Steam Engines between Penrhyn Quarries and Bangor Slate Wharves would greatly facilitate transit\u2019. Yr oedd y cynllun i gynnwys llinell newydd o\u2019r porthladd drwy ddyffryn Afon Cegin i Felin Hen ac ymlaen i Dregarth ac yno i ymuno a\u0302 thramffordd y chwarel yn Dinas i ganlyn gweddill y ffordd hyd at y chwarel. Fel yn ei gynllun yn Ffestiniog ystyriai Spooner weithio\u2019r rheilffordd drwy ddisgyrchiant naturiol yr allt i ddanfon y llwyth o\u2019r chwarel i\u2019r porthladd, gan ddefnyddio trenau ste\u0302m i ddwyn y cerbydau gwag yn o\u0302l i\u2019r chwarel. Pris cyflawni\u2019r cynllun fesul milltir oedd \u00a33,250 a\u2019r pris cyflawn dros chwe milltir a hanner fyddai \u00a337,737 a\u2019r pris i gynnwys cost tair injan ste\u0302m yn ogystal."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Ond Barwn ystyfnig oedd y Barwn o Landyga\u0301i, ac yn 1873 derbyniodd gynllun diwygiedig gan Spooner. Yn y cynllun hwn yr oedd y Felin Fawr i\u2019w throsi yn ganolfan cynnal a chadw i\u2019r rheilffordd ac yr oedd gorsaf i deithwyr a nwyddau i\u2019w hagor ger Ffordd y Garth ym Mangor a changen i gyrraedd i\u2019r porthladd. Ar ei llwybr i\u2019r chwarel yr oedd cyfres o orsafoedd i\u2019w sefydlu yn Nhyddyn y Felin (Felin Hen), Tregarth a Hendyrpeg ac yn nherminws Coed y Parc byddai\u2019n cysylltu a\u0302 rhwydwaith fewnol y gloddfa. Yr oedd un ychwanegiad diddorol wedi ei gynnwys sef bod cangen i redeg o Ty\u0302\u2019n y Clwt i bentref Bethesda gydag un orsaf i\u2019w sefydlu ger Cae Gas a\u2019r llall ym mhen arall y pentref. Ychwanegodd Spooner gynlluniau manwl o\u2019r injans, y wagenni nwyddau a\u2019r cerbydau teithwyr y byddai\u2019n argymell eu defnyddio a rhwydwaith ste\u0302m gyflawn oedd hon pe byddid yn ei derbyn. Cost yr holl brosiect, i\u2019w gwblhau mewn blwyddyn o waith, fyddai \u00a351,551."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Linda, un o injans cwmni Hunslet, yn croesi\u2019r draphont ger y fynedfa i\u2019r cei ym Mhorth Penrhyn"}, {"text_idx": "#000083", "text": "Ond Barwn yr un mor ystyfnig oedd yn trigo yn Llandyga\u0301i, ac nid oedd am dderbyn y cynllun er i Spooner gyflwyno cynllun diwygiedig arall i\u2019w sylw. Gwraidd y broblem oedd fod y Barwn yn mynnu mai cynllun i\u2019r chwarel yn unig ddylai gael ei gyflawni, heb roi ystyriaeth i anghenion y pentref. Yn y cyfamser yr oedd y Barwn o dan bwysau eithriadol o ddau gyfeiriad. Yn y pentref yr oedd ymgyrch ar droed gan rai o\u2019i dinasyddion amlycaf i ddod a\u0302 rheilffordd genedlaethol yr LNWR i Fethesda er mwyn gwella\u2019r cysylltiad rhwng y chwarel a\u2019r porthladd. Yn y chwarel, ar y llaw arall, yr oedd anesmwythyd diwydiannol pur ddifrifol yn cyniwair. Yn dilyn cwymp mawr yn y chwarel yn 1872 cyflwynwyd adroddiad pur ddamniol ynghylch diffygion trefniadaeth y gloddfa a\u2019r angen i foderneiddio a gwella diogelwch y gweithlu. Arweiniodd yr anghydfod at streic yn 1874. Yn yr awyrgylch anffafriol hwn y penderfynwyd yn 1874 i archebu dwy injan ste\u0302m gan gwmni deWinton o Gaernarfon \u2013 Lord Penrhyn a Lady Penrhyn- ar gost o \u00a3300 yr un. Rhoddwyd y ddwy i weithio\u2019n fewnol rhwng ponc Red Lion a phen yr allt i\u2018r Felin Fawr. Yn Rhagfyr y flwyddyn ganlynol archebwyd dwy injan ste\u0302m ychwanegol gan gwmni John Beaston o Derby ar gost o \u00a3828 yr un, y ddwy eto i weithio o fewn y chwarel. Mae achlysur eu derbyn i\u2019r gwaith wedi ei gofnodi mewn nodyn gan Francis, rheolwr y chwarel, i Arthur Wyatt, prif asiant stad y Penrhyn, ac meddai \u2013 \u2018we had a trial just now on the engine in the presence of hundreds of men, women and boys from the mill; to Cilgeraint empty, and from Cilgeraint with 24 waggons .... and this is the most hard step of the line\u2019. Y diwrnod canlynol adroddodd eto \u2013 \u2018 we had the engines to work this afternoon and it is alright. But unfortunately the guard had an accident; He broke his arm. What a job. I would not for \u00a310\u2019."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Gobaith mawr y Barwn oedd y byddai cyflwyno trafnidiaeth ste\u0302m i\u2019r chwarel yn lleddfu ychydig ar yr anesmwythyd oedd yn y gwaith, ac felly yn ochelgar iawn y derbyniodd gytundeb gan Robert Algeo yn 1877 i addasu\u2019r rheilffordd o ben allt Dinas i\u2019r Felin Fawr, cynllun a oedd yn ei hanfod yn seiliedig ar waith cynharach Spooner. Ym mis Mawrth 1878 derbyniodd ail gynllun i adeiladu llwybr newydd i\u2019r rheilffordd o Dinas i\u2019r porthladd ac agorwyd yr holl rwydwaith yn derfynol ar Hydref 6ed 1879. Yn unol a\u0302 dymuniad y Barwn cynllun preifat i\u2019w weithredu er budd y chwarel yn unig oedd hwn ac ni ddymunai gyhoeddusrwydd tebyg i\u2019r hyn a estynnwyd wrth agor rheilffordd gymunedol Spooner yn Ffestiniog."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Gweithiodd y rheilffordd yn eithriadol effeithiol o gyfnod ei hagor yn 1879 hyd at ddyddiad ei chau\u2019n derfynol yn 1965. Mae\u2019n hawdd i ni feirniadu penderfyniadau\u2019r gorffennol heb sylweddoli pa mor aneffeithlon oedd y gwasanaeth erbyn chwedegau\u2019r ugeinfed ganrif, ond yr oedd yn bur amlwg erbyn hynny na ellid rhedeg y gwasanaeth ar gost economaidd hyd y diwedd. Ac mae\u2019n hawdd eto i ni feirniadu\u2019r penderfyniad i chwalu\u2019r holl gyfundrefn, ond does dim dwywaith pe byddai\u2019r rheilffordd hon mewn bodolaeth heddiw y byddai wedi cyfrannu\u2019n helaeth at economi Dyffryn Ogwen. A meddyliwch, beth pe byddai\u2019r Barwn wedi awdurdodi adeiladu\u2019r gangen i bentref Bethesda? Ond mae hanes yn gyforiog o\u2019r \u2018pe byddai!"}, {"text_idx": "#000091", "text": "Caiff dw\u0302r yr afon ei hidlo trwy sgriniau mynediad sydd ag arwynebedd o 5m2 ac wedi eu lleoli ger glan orllewinol yr afon ychydig islaw Pont Ogwen."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Yn o\u0302l rheolau Cyfoeth Naturiol Cymru mae \u2019n rhaid i\u2019r trothwy uwchlaw pen ucha\u2019r sgrin fod ychydig yn uwch na\u2019r trothwy ar ochr ddwyreiniol yr afon."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Islaw\u2019r sgriniau mae cafnau concrid yn arwain y dw\u0302r i bibell 1.2m o ddiamedr ac i mewn i gawg enfawr (forebay yn Saesneg) lle caiff unrhyw aer sydd wedi ei ddal yn y dw\u0302r gyfle i ddianc cyn i\u2019r dw\u0302r ruthro i lawr pibell 0.9m diamedr sy\u2019n arwain yr holl ffordd i lawr i\u2019r pwerdy wedi ei leoli ger yr afon 16.5m islaw. Ar ei anterth mae 850 litr yr eiliad yn llifo trwy\u2019r bibell ac mewn cyfnod o awr gall gynhyrchu hyd at 100kWh."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Mae llif yr afon yn amrywio\u2019n fawr ac mae\u2019n bwysig gwybod beth yw lefel yr afon ar unrhyw adeg a hefyd lefel y dw\u0302r yn y cawg. Caiff lefel yr afon uwchlaw trothwy\u2019r sgriniau ei fesur gan synhwyrydd wedi ei leoli ar ochr Pont Ogwen ac mae synhwyrydd tebyg y tu fewn i\u2019r cawg yn mesur y dyfnder yno."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Tu fewn i\u2019r pwerdy mae echelion sy\u2019n troi\u2019n gyflym a pheth offer sy\u2019n symud heb rybudd. Felly mae ein gwirfoddolwyr yn gorfod bod yn ofalus iawn yno ac wrth lanhau\u2019r sgriniau yn yr afon. Mae hi hefyd yn eithaf swnllyd y tu mewn i\u2019r pwerdy."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Mae\u2019r llun uchod yn gymorth i egluro prif nodweddion mecanyddol y pwerdy. Daw\u2019r dw\u0302r i mewn trwy\u2019r bibell las sy\u2019n rhedeg o\u2019r wal ar y chwith. Pe bai angen archwilio\u2019r offer tu fewn i\u2019r tyrbein gellir defnyddio\u2019r olwyn ddu i gau falf i rwystro\u2019r dw\u0302r rhag llifo trwodd."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Lleolir y tyrbein mewn blwch metel lliw glas tywyll sydd wedi ei angori\u2019n gadarn mewn dyfnder o goncrid. Gallwch weld yr echel lliw coch, sy\u2019n cael ei throi wrth i lif y dw\u0302r daro\u2019r silindr tu fewn. Er mwyn rheoli cyflymder yr echel mae dwy fraich y naill ochr i\u2019r blwch yn agor neu gau\u2019r llafnau llywio. Mae\u2019n hanfodol fod yr echel yn troi yn gyson ar 400 tro y funud. Caiff y breichiau eu codi neu ostwng gan system hydrolig olew dan bwysau."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Tu cefn i\u2019r cyfan mae rheolaeth electroneg. Mae\u2019r drefn yn cofio faint o drydan oedd yn cael ei gynhyrchu ar wahanol lefelau dw\u0302r yn yr afon a\u2019r cawg a defnyddir yr wybodaeth hon i benderfynu os oes angen newid lleoliad y breichiau."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Er mwyn i ni allu trosglwyddo\u2019r trydan i\u2019r grid cenedlaethol mae angen i\u2019r generadur sy\u2019n trosglwyddo\u2019r ynni cylchol o\u2019r echel i ynni trydanol droi ar gyflymder o 1000 tro y funud. Caiff hyn ei sicrhau trwy ddefnyddio blwch ge\u0302r gyda chyfradd o 5:2. Wrth i\u2019r blwch ge\u0302r weithio mae\u2019r ymdrech yn peri iddo dwymo ac mae\u2019n hanfodol fod yr olew ynddo yn cael ei oeri. Dyna yw pwrpas y blwch gwyn gyda rhyddiadur bychan ar ei gefn. Gellir cymharu tymheredd yr olew sy\u2019n gadael ac yn dychwelyd i\u2019r blwch ge\u0302r wrth gyffwrdd y bibell yn ofalus."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Cludir y trydan o\u2019r generadur trwy wifren drwchus sy\u2019n rhedeg dan y llawr ac yn ei thro i fyny\u2019r rhiw i\u2019r caban mesurydd ar y lo\u0302n las uwchlaw cyn ymuno a\u0302\u2019r grid. Pan fydd y tyrbein yn rhedeg ar ei anterth mae llif y trydan yn twymo ychydig ar y gwifrau sy\u2019n ei gario i\u2019r grid. Golyga hyn fod gwahaniaeth rhwng faint o drydan, wedi ei fesur mewn MWh, rydym yn ei gynhyrchu a faint rydym yn ei allforio."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Datblygodd Chwarel y Penrhyn nifer o brosiectau arloesol dros y blynyddoedd ac o gwmpas 1929 adeiladwyd system hydro oedd yn defnyddio\u2019r afon i gynhyrchu aer dan bwysau i\u2019w ddefnyddio i dyllu\u2019r graig gyda driliau niwmatig. Er bod yr hen bwerdy, gyda\u2019i dyrbein o wneuthuriad y cwmni enwog Gilkes, wedi mynd a\u2019i ben iddo erbyn hyn mae\u2019n parhau i ennyn edmygedd y rhai sydd a\u0302 diddordeb. Does dim amheuaeth mai dyna oedd y symbyliad i sefydlu Ynni Ogwen."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Penderfynwyd cychwyn y fenter yn gynnar yn 2016 a lluniwyd prosbectws deniadol yn apelio am fuddsoddwr. Bu\u2019r ymateb yn anhygoel. Buddsoddodd 307 o bobl gyfanswm o \u00a3459,350 mewn cyfnod byr. Mae mwy na hanner y buddsoddiadau yn \u00a3500 neu lai ac mae dros 80% o\u2019r buddsoddwyr yn byw yn lleol. Dros y tair blynedd diwethaf rydym wedi talu llog o 3% yn flynyddol i\u2019n buddsoddwyr."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Mae Ynni Ogwen yn denant i Stad y Penrhyn, perchnogion yr afon, ac i gwmni chwareli Breedon sydd piau\u2019r tir. Ein rhent blynyddol yw\u2019r uchafswm o \u00a34K neu 6% o werth ein hallforion trydanol."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Mae mesuryddion clyfar yn cofnodi faint o drydan a gynhyrchir a hefyd faint sydd yn cael ei allforio bob hanner awr. (Half Hourly Data.) Mae\u2019r bwrdd electroneg yn y pwerdy yn arddangos y data perthnasol ac mae\u2019n hanfodol cofnodi\u2019r data hwn yn wythnosol; dyna un o ddyletswyddau ein gwirfoddolwyr."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Y gobaith yw y bydd yr elusen newydd yn gymorth i ddileu\u2019r G o GYNNI OGWEN."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Mynedfa i\u2019r chwarel a\u2019r bont drwy\u2019r cob ym Mryn Llwyd"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Mae\u2019r nodyn hwn yn trafod adeiladu rhagfur hir ac uchel yn Chwarel y Penrhyn nad oedd iddo, hyd sy\u2019n wybyddus, enw swyddogol yn hanes y gloddfa. Adeiladwyd y cob i redeg rhwng Pont Ogwen a Bryn Llwyd, gan ffurfio mwgwd gwarcheidiol ar y fynedfa i\u2019r chwarel. Yr oedd hwn yn anferth o ragfur solet ei adeiladwaith (oddeutu 300 metr o hyd a 7 metr o uchder) ac i gyrraedd y chwarel lluniwyd agoriad bychan, yn bont gul, i gael mynediad drwyddo. Mae\u2019n debyg nad oedd arbenigedd mawr yn ei adeiladwaith, mur o glytiau llechi cymesur tebyg i ragfuriau\u2019r Felin Fawr oedd yn ei gyfansoddiad. Nid oedd prinder yn y chwarel o\u2019r deunydd crai i\u2019w adeiladu, er nad oedd ei adeiladwaith syml i\u2019w gymharu ag ysblander peirianyddol pont Rhiwbryfdir ym Mlaenau Ffestiniog er enghraifft. Serch hynny yr oedd yn adeilad a fyddai\u2019n tynnu sylw unrhyw ymwelydd a fyddai\u2019n gorfod ymwthio drwy ei agoriad cyfyng i fynychu\u2019r chwarel."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Rhan o fap ordnans 1888. Noder safle\u2019r ffordd haearn rhwng Tros y Ffordd a Ty\u2019n y Coed (canol isaf y map) ac yn dilyn yn fwa o amgylch y tomennydd rwbel ar y ffordd i Fryn Llys a\u2019r Felin Fawr (llwybr presennol Ffordd Las Ogwen)"}, {"text_idx": "#000114", "text": "Gellir pennu cyfnod adeiladu\u2019r rhagfur i\u2019r degawd rhwng 1888 ac 1899 o ganfod y newidiadau a welir ym mapiau ordnans manwl y deng mlynedd sydd rhwng y ddau ddyddiad. Yr ardal benodol sydd dan sylw oedd estyniad o dir gwyrdd, megis, rhwng tomennydd amgylchynol a oedd yn arwain at brif fynedfa\u2019r chwarel yn ardal Bryn Llwyd. Cynhwysai\u2019r rhimyn hwn o dir nifer o dai megis Bryn Llwyd a Ty\u2019n y Coed ac yno hefyd yr oedd capel cyntaf enwad yr Annibynwyr yn Nyffryn Ogwen yn Tros y Ffordd. Yn 1888 dengys y map fod rheilffordd yn croesi\u2019r ardal hon o ochr chwith y gwaith, ochr y gogledd ddwyrain, i ymuno, ar yr un llaw, a\u0302 rhwydwaith prif bonc cynhyrchu\u2019r chwarel yn Red Lion, ac ar y llaw arall i arwain yn ddolen estynedig hyd ymyl ddwyreiniol y twll nes cyrraedd y Felin Fawr yng Nghoed y Parc. Cynlluniwyd y rheilffordd i redeg rhwng Tros y Ffordd ac yn rhyfeddol o agos at gongl adeilad Ty\u2019n y Coed. Erbyn 1899 mae\u2019n amlwg fod nifer o newidiadau wedi digwydd yn ystod y ddegawd a aeth heibio. Yn gyntaf cynlluniwyd dyfrffos o afon Ogwen uwchlaw Pont Ogwen i fwydo dw\u0302r i weithio pympiau hydrolig y chwarel a hynny mor gynnar a\u0302 chanol y ganrif. Yn ail adeiladwyd y cob mawr i gynnal y rheilffordd ar lwybr sydd bellach yn rhedeg i\u2019r dwyrain o Dyn y Coed gan fanteisio yn ogystal ar gopa tomen fechan i godi uchder y lein uwchlaw dau begwn y pant islaw yn Tros y Ffordd."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Golygodd adeiladu\u2019r cob newid holl gynllun trafnidiaeth fewnol y chwarel. Hwylusodd uchder y cob i gysylltu\u2019n uniongyrchol gyda Phonc Red Lion gan hepgor y ddolen fawr ar ochr y dwyrain a arweiniai i\u2019r Felin Fawr. Drwy wneud hyn gallai\u2019r chwarel ymestyn y twll a\u2019r tomennydd i gyfeiriad y dwyrain ac yn raddol gladdu hen wely\u2019r rheilffordd, sydd, o ryfeddod yn ein cyfnod ni, wedi ei hail adfer ar ffurf Lo\u0302n Las Ogwen. Ond i gynnal y cysylltiad hollbwysig a\u0302\u2019r Felin Fawr cynlluniwyd gallt o ben gogledd Ponc Red Lion i arwain yn uniongyrchol i\u2019r Felin. Dyma efallai un o\u2019r gelltydd pwysicaf yn yr holl gyfundrefn a\u2019r unig un i\u2019w gweithredu drwy gysylltiad cadwyn ar ddrwm yn hytrach nag ar wifren fel gweddill gelltydd y chwarel. Felly, erbyn 1899 yr oedd y gyfundrefn newydd mewn bodolaeth ac adeilad y cob yn ddolen hollbwysig yn ei chynnal."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Rhan o fap ordnans 1914. Noder y cob mawr yn ei lawn faint ac yn cyfeirio\u2019r rheilffordd i Bonc Red Lion ac ymlaen i Fryn Llys a\u2019r Felin Fawr"}, {"text_idx": "#000117", "text": "Yn ystod cyfnod hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif ehangodd pwysigrwydd y cob fwyfwy wrth i gyfnewidiadau yng nghynlluniau\u2019r chwarel ddatblygu o\u2019r newydd. Erbyn dauddegau\u2019r ganrif yr oedd cynlluniau ar droed i weddnewid ochr chwith y gwaith oherwydd mai yno y tybiai\u2019r perchnogion weld ei dyfodol mwyaf llwyddiannus. Un o\u2019r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol oedd i newid sianel Afon Ogwen rhwng Pont Ogwen a Phont y Tw\u0302r, yn benodol rhag bod ei dyfroedd yn peryglu twll y chwarel ar ymyl gorllewin ei glan. Ail gynllun oedd datblygu system o aer dan bwysedd i weithio driliau tyllu\u2019r graig drwy\u2019r chwarel i ddisodli\u2019r hen drefn lafurus o dyllu drwy law. Yn ganolog i\u2019r cynllun roedd cynhyrchu egni drwy harneisio dw\u0302r o afon Ogwen fel y grym i weithio tyrbin a leolwyd mewn cwt nepell o Fryn Llwyd."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Cysylltwyd y cwt drwy ddyfrffos o gronfa fechan a gynlluniwyd ar yr afon uwchlaw Pont Ogwen, ac unwaith yn rhagor defnyddiwyd y cob fel y ddolen gyswllt hollbwysig i drosglwyddo\u2019r bibell aer i\u2019r chwarel. 1929 oedd y flwyddyn y datblygwyd y cynllun aer dan bwysedd yn y chwarel a chymal Pont Ogwen oedd yr unig un i\u2019w bweru ag egni heidro. Trydan a ddefnyddiwyd i weithio\u2019r cynllun yn rhannau eraill y gwaith. Pwysigrwydd y cynllun heidro oedd ei fod yn cynnig, ar amcangyfrif, arbedion o \u00a31610 y flwyddyn, swm a oedd ben ac ysgwydd yn rhatach i\u2019w gynnal na\u2019r cymal cyfatebol a bwerwyd ag ynni trydan."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Y cob mawr yn edrych i gyfeiriad y de yn dangos y bibell aer dan wasgedd ar yr wyneb"}, {"text_idx": "#000120", "text": "Daeth newid byd i\u2019r chwarel yn ystod chwedegau\u2019r ganrif pan ddaeth trefn hen ffasiwn o dan berchnogaeth y Penrhyn i\u2019w therfyn a chyflwynwyd cyfundrefn newydd o redeg y gwaith gan gwmni mawr rhyngwladol McAlpine. Ysgubwyd ymaith y gofyn am dyrbin hen ffasiwn i gynhyrchu aer dan bwysedd ac yn sgil y newid daeth un o brif swyddogaethau\u2019r cob i\u2019w derfyn. Lawn cyn bwysiced oedd dull sylfaenol y perchnogion newydd o redeg y gwaith. Cynt rhwydwaith o reilffyrdd cul oedd sylfaen y drefn fewnol, a\u2019r tre\u0302n bach oedd y cyfrwng allanol sidet, hen ffasiwn ac anghymwys, bellach trefnwyd i hepgor yr holl gyfundrefn yn llwyr drwy ddefnyddio cyfresi o lori\u0308au trymion i wasanaethu\u2019n fewnol a thrafnidiaeth cludiant cyhoeddus i ddosbarthu\u2019n allanol. O ganlyniad yr oedd y cob mawr yn rhwystr enfawr i hwylustod y gyfundrefn yn ogystal ag i ddelwedd allanol y gwaith. Ac felly nid drwy bont gul mewn rhagfur gwarcheidiol enfawr yr oedd y chwarel i\u2019w phortreadu i\u2019r byd mawr modern allanol. Yn 1964 chwalwyd y cob ac yn y weithred hon daeth symbol o\u2019r hen gyfundrefn i\u2019w derfyn."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Yr oedd ymgyrch ar droed er 1875 gan rai o ddinasyddion blaenllaw Bethesda i ddod a\u0302 rheilffordd yr LNWR i\u2019r pentref. Roedd hynny yn rhannol er mwyn gwella trafnidiaeth gyhoeddus ac yn rhannol er mwyn cystadlu a\u0302 chynlluniau\u2019r Penrhyn i drosi\u2019r dramffordd rhwng y chwarel a\u2019r porthladd yn rheilffordd gyriant stem ar gledrau llinell gul a fyddai hefyd efallai yn gwasanaethu dinas Bangor. Nid oedd cynllun y Penrhyn wrth fodd y pentrefwyr ac meddai un o\u2019r gwrthwynebwyr \u2013 \u2018No way,walking from the centre of Bangor to the station? Never! A proper train, not some small quarry train for us!\u2019 Gallwch ddychmygu W. J. Parry a\u2019i gyfoedion yn goelcerth o fellt a tharanau, eu gwrid yn fflamgoch yn poeri ta\u0302n a brwmstan! Rhaid oedd aros tan 1879 cyn y cafwyd cytundeb rhwng y gwahanol garfanau i adeiladu\u2019r rheilffordd, penderfyniad a groesawyd yn y pentref a\u0302 choelcerth ar Fraichmelyn a thanio gynau cerrig canon ledled y dyffryn. Yn 1884 agorwyd rheilffordd yr LNWR rhwng Bangor a Bethesda. Hwn oedd y cam olaf yn natblygiad rhwydwaith rheilffyrdd Gogledd Cymru, ac roedd yn gyfraniad seicolegol eithriadol bwysig i feddylfryd dinasyddion y pentref. Bellach, gallasai\u2019r teithiwr talog, pe mynnai, gyrraedd hyd at bellafoedd Istanbul ar yr Orient Express o stesion Bethesda!"}, {"text_idx": "#000126", "text": "Lleolwyd terminws y lein ar domennydd hen chwarel lechi Llety\u2019r Adar ym mhen gogleddol y pentref a datblygwyd seidin nwyddau eang i\u2019w ganlyn. Roedd y gangen yn gadael prif lein y gogledd yn Bethesda Junction wrth geg y bont fawr sy\u2019n croesi Afon Cegin ger y Bryn yn Llandyga\u0301i ac yn rhedeg i\u2019r Felin Hen, yna ymlaen drwy Dregarth hyd nes cyrraedd y terminws. Cynlluniwyd arhosfan yn Felin Hen a stesion fwy yn Nhregarth, ac yr oedd adeilad y terminws un platfform ym Methesda yn fawr ac yn llawer crandiach na\u2019r cyffredin ar gyfer llinell gymharol ddinod a byr ei thaith."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Golygodd adeiladu\u2019r rheilffordd hefyd adeiladu o leiaf bedair prif bont bwa sengl, un bont bwa triphlyg i groesi Afon Ogwen ger Pont Coetmor, un twnnel dan fryn Dinas yn Nhregarth a nifer o fylchau dwfn ac argloddiau uchel rhwng y Bryn yn Llandyga\u0301i a Bethesda. Dim ond yn ddiweddar, ers agor y llwybr i gerddwyr y mae modd gwerthfawrogi adeiladwaith ardderchog y pontydd gyda\u2019r bwa\u0302u o waith brics ar ffurf gwyntyllau gosgeiddig, y gwaith carreg yn gelfydd a\u2019r pentanau mewn tywodfaen nadd a gludwyd o gyrion Caer."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Pont y Rheilffordd ym Mryn Bela"}, {"text_idx": "#000129", "text": "Cwmni Thomas Nelson o Gaerliwelydd oedd yn gyfrifol am adeiladu\u2019r rheilffordd a dywedir fod pedwar cant o chwarelwyr heb waith, neu\u2019n gweithio wythnos fer, wedi eu cyflogi i gyflawni\u2019r contract. Dechreuwyd ar y gwaith ym Mis Medi 1881 a chroesawyd y tre\u0302n cyntaf i Fethesda ar Orffennaf 1af 1884. Cost y prosiect oedd oddeutu \u00a370,000 gyda gwariant ychwanegol o \u00a330,000 ar ehangu Stesion Bangor."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Yr oedd dylanwad y rheilffordd yn enfawr ar Fethesda. Gellid bellach dderbyn nwyddau trymion, megis glo, blawd a deunyddiau adeiladu, yn hwylus ac yn llawer rhatach i\u2019r ardal. Amcangyfrifwyd, er enghraifft, fod wyth swllt yn cael ei ychwanegu at bob tunnell o lo a gludid i\u2019r pentref cyn hynny. Ond i yrwyr ceffylau, ac yr oedd 90 ceffyl yn gysylltiedig a\u0302 chario nwyddau a nifer tebyg yn cludo pobol, golygai dyfodiad y rheilffordd derfyn ar eu gwasanaeth. Sefydlodd W.J.Parry ei warws nwyddau ar safle\u2019r seidin ond, fel prif werthwr ffrwydron a phylor du Gogledd Cymru, bu bron iddo chwythu\u2019r holl derminws i ebargofiant pan ddifrodwyd ei warws gan da\u0302n difrifol yn 1896 gwta ddeuddeng mlynedd wedi agor y rheilffordd. Er ei phrysurdeb, masnach unffordd i Fethesda oedd masnach y seidin gan fod holl gynnyrch chwarel y Penrhyn yn defnyddio\u2019r lein fach i\u2019r porthladd yn Aber Cegin ac yno yn cysylltu\u2019n uniongyrchol a\u0302\u2019r gwasanaeth cenedlaethol o gangen a sefydlwyd yn 1852. Yn llawer pwysicach roedd dylanwad y rheilffordd ar fywyd cymdeithasol y pentref. Daeth teithio i Fangor a thu draw yn bleser yn hytrach nag yn orchwyl annymunol, a\u2019r rheilffordd yn cynnig y gwasanaeth cyflymaf i greu rhwydweithiau busnes yn ogystal, yn gyflymach na\u2019r post ac yn fwy dibynadwy na thrafodaeth amhersonol ar y teleffon."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Stesion Bangor, felly, oedd y gyffordd hwylusaf i w\u0302r busnes proffesiynol fel W. J. Parry i gysylltu a\u0302\u2019i gleientau, a\u2019r tre\u0302n oedd yn cynnig yr amrywiaeth gorau o deithiau i drefnyddion tripiau Ysgolion Sul y cyfnod. Y tre\u0302n hefyd oedd y gwasanaeth prysuraf yn ystod streic fawr 1900/03. Y stesion oedd man cychwyn a chroesawu\u2019r lluoedd oedd yn gweithio i ffwrdd yn Ne Cymru a Swydd Gaerhirfryn. Yn 1902 adroddwyd yn y wasg fod hyd at 600 o streicwyr yn cyrraedd Bethesda ar gyfer gwyliau\u2019r Nadolig, y Pasg a\u2019r Sulgwyn. Roedd y stesion hefyd yn gyrchfan arbennig ar gyfer creu terfysg bwriadol, a bu\u2019n fan cychwyn rhai o\u2019r brwydrau ffyrnicaf rhwng carfannau\u2019r streic. O ganlyniad yr oedd dan wyliadwriaeth barhaol gan yr heddlu. Adroddir fod tua 100 o blismyn yn gwarchod y stesion yn ystod Pasg 1902 ac ar dro arall gorfodwyd y tre\u0302n i aros am ugain munud yn stesion Tregarth cyn i\u2019r gwffas ddod i\u2019w therfyn."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Yn raddol collodd y rheilffordd ei phwysigrwydd i drafnidiaeth gyhoeddus y bws a\u2019r car yn ystod hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn 1951 terfynwyd y gwasanaeth i deithwyr a daeth y tre\u0302n nwyddau olaf i\u2019r pentref yn 1963."}]