[{"text_idx": "#000005", "text": "Delweddu Affrica: Cyflwyniad i\u2019r prosiect"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Copi\u0308wyd y tri adroddiad yn llaw amanuensis Pennant (llaw wahanol i\u2019r cynharaf, cyfrol 10) mewn llawysgrifau ffolio mawr a\u2019u haddurno a\u0302 detholiad cyfoethog o brintiau wedi\u2019u hysgythru, darluniau, mapiau, siartiau morwrol, a dyfrlliwiau gwreiddiol. Mae cyfrol 11, canolbwynt y prosiect hwn, yn ymwneud yn benodol a\u0302 materion ynghlwm wrth y ddadl danbaid ym Mhrydain a gwledydd Ewropeaidd eraill tua diwedd y 1780au ynghylch diddymu\u2019r fasnach drawsiwerydd mewn caethweision. Adlewyrchir y drafodaeth yn nhestun Pennant ac yn ei ddewis o ddelweddau. O\u2019i ystyried ochr yn ochr a\u0302 thrafodaethau cyfredol ynghylch cydraddoldeb a chynhwysiant o fewn cymunedau yng Nghymru ac yn ehangach, mae hwn wedi bod yn bwynt trafod pwysig i\u2019r grw\u0302p o academyddion a churaduron a gyfarfu ar-lein yn ystod misoedd Mehefin a Gorffennaf 2021 i ddechrau proses o ystyried cyd-destun hanesyddol y llawysgrif a\u2019i goblygiadau yn ein cyfnod ni. Roedd y grw\u0302p yn cynnwys Dr Aaron Jaffer, Yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol (NMM); yr Athro Olivette Otele, Ysgol Astudiaethau Dwyreiniol ac Affricanaidd, Prifysgol Llundain; yr Athro Andrew Prescott, Prifysgol Glasgow; a\u2019r Athro Bettina Schmidt, Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant. Ymunodd yr Athro Chris Evans, Prifysgol De Cymru a\u0302 ni ar un achlysur; a chafwyd trafodaeth un-i-un a\u0302 Dr Alexander Scott, o\u2019r Amgueddfa Caethwasiaeth Ryngwladol (International Slavery Muesum; ISM)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn dilyn ystyriaeth o\u2019r cwestiynau anodd sy\u2019n codi o hanes caethiwed, sefydlwyd cysylltiad ag artist o dras Affricanaidd, Mfikela Jean Samuel. Wedi\u2019i eni yn Camerw\u0302n, mae Mfikela bellach yn byw ac yn gweithio ym Mangor, Gwynedd. Yno, mae\u2019n hyrwyddo pobl ifanc o dras Affricanaidd, gan eu cefnogi ar eu teithiau creadigol fel artistiaid a\u0302 gweledigaeth gadarnhaol a brwd dros eu treftadaeth Affricanaidd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Thomas Pennant, \u2018Outlines of the Globe\u2019"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn gyntaf, siaradodd Dr Rhys Kaminski-Jones a Dr Ffion Mair Jones o\u2019r Ganolfan Geltaidd am \u2018Outlines of the Globe\u2019 gan Pennant. Mae Dr Rhys Kaminski-Jones ar hyn o bryd yn archwilio \u2018Outlines\u2019 Pennant fel Cymrawd Caird yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol. Dangosodd ei anerchiad ef sut y cyflwynodd Pennant ei olwg \u2018ddychmygol\u2019 ar y byd trwy lygaid asiantau imperialaidd; sut, yn hynod ddiddorol, yr amrywiai ei safbwyntiau yn o\u0302l y rhanbarth a ddisgrifiai, gan adlewyrchu rhagfarnau ei ffynonellau (er enghraifft, daw \u2018hil\u2019 i\u2019r amlwg yn gliriach yn ei adroddiad ynghylch Gorllewin Affrica nag mewn unrhyw un arall); a sut yr uniaethodd Pennant, fel Cymro, a\u0302\u2019r prosiect i wladychu India, gan osod \u2018haenen o Gymreictod\u2019 dros y gwladychiad. Gan ddisgrifio\u2019r \u2018Outlines\u2019 fel testun problematig a chythryblus, tynnodd Dr Kaminski-Jones sylw at lais awdurdodol amhersonol Pennant, a\u2019r modd y\u2019i defnyddiodd i liniaru cefndir imperialaidd ei hysbyswyr a\u2019r busnes brwnt y buont yn ymwneud ag ef gyda llewyrch deallusoldeb yr Ymoleuedigaeth."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cyflwyniad i gyfrol 11 o\u2019r \u2018Outlines\u2019 a gafwyd gan Dr Ffion Mair Jones. Trafododd berthynas y gwaith a\u0302 lleisiau diddymwyr a oedd yn gyffredin ym Mhrydain o tua 1788 ymlaen; sut yr oedd yn condemnio hanes Prydain o ymwneud a\u0302 chaethiwo pobl Affrica; ond hefyd sut yr arddangosai gariad Pennant at ddarganfod byd natur, rhywbeth nad oedd ond yn bosibl drwy waith naturiaethwyr a gyflogid drwy\u2019r fasnach mewn Affricaniaid wedi\u2019u caethiwo."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Wedi hyn, symudodd y drafodaeth at safbwyntiau hanesyddol yn fwy eang. Trafodwyd gwleidyddiaeth diddymu\u2019r 1780au a\u2019r 1790au gan yr Athro John Oldfield, mewn papur a ddangosai sensitifrwydd i le Pennant yng nghyd-destun agenda diwygio\u2019r degawdau hyn. Soniodd yr Athro Oldfield am sefydlu\u2019r \u2018Gymdeithas er Diddymu\u2019r Fasnach mewn Caethweision\u2019, y gymdeithas wrth-gaethwasiaeth gyntaf, ym mis Mai 1787. Er mor anodd oedd gwrthwynebu caethwasiaeth a\u2019r fasnach mewn rhai wedi\u2019u caethiwo, a ystyrid yn elfennau anhepgorol mewn ymerodraeth (teimlad a fynegir hefyd yn adroddiad Pennant ynghylch Gorllewin Affrica), creodd y gymdeithas hon lwyfan ar gyfer gwrth-gaethwasiaeth. Roedd eu haelodau, llawer yn Grynwyr ac/neu yn ddynion busnes, yn cynnwys Granville Sharp, Thomas Clarkson, a\u2019r llyfrwerthwr James Phillips, a chyflwynodd yr Athro Oldfield ddarlun o\u2019r technegau a roddwyd ar waith ganddynt wrth ddatblygu eu hagenda ar gyfer diddymu: eu defnydd o lenyddiaeth a phrintiau; a\u2019u hymdrechion i greu rhwydwaith ar gyfer yr achos drwy farchogaeth ar hyd a lled gwlad i siarad a\u0302 grwpiau o gefnogwyr a sicrhau bod cydlynu rhwng pwyllgorau lleol a\u2019r gymdeithas yn Llundain. Roedd y defnydd o ddeisebu fel arf gwleidyddol yn ganolog i ymgyrchoedd yn 1788 ac 1792: deiseb 1792, gyda 519 o lofnodwyr, oedd y fwyaf erioed i gael ei hanfon i Dy\u0302\u2019r Cyffredin. Yng Nghymru, anfonwyd deisebau o Gaerdydd, Abertawe, Penfro, a Hwlffordd, ynghyd a\u0302 Wrecsam yn y gogledd-ddwyrain. Ar ororau Cymru, anfonodd Amwythig a Bridgenorth ddeisebau; ni fu deiseb o Gaer, ond roedd esgobaeth y ddinas honno eisoes wedi deisebu\u2019r senedd yn erbyn y fasnach mewn caethweision yn 1788. Byddai Pennant wedi bod yn ymwybodol iawn o\u2019r tw\u0302f hwn mewn gweithredu."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Siaradodd yr Athro Chris Evans am le Cymru o fewn caethwasiaeth ehangach yr Iwerydd. Dechreuodd drwy ddyfynnu tystiolaeth ar gyfer y raddfa enfawr a\u2019r rhychwant gronolegol sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 chaethwasiaeth rhwng Affrica a\u2019r Byd Newydd: llwythwyd rhwng 12.5 miliwn o Affricanwyr ar longau a glaniodd 10.7 miliwn yn y Byd Newydd rhwng 1520 a 1866. Roedd y fasnach yn arbennig o amlwg yn y Caribi\u0302 a Brasil (45% o\u2019r cyfanswm) a\u2019r cyfraddau\u2019n is ar gyfer Gogledd America (4 i 5%). Daeth Prydain yn chwaraewr amlwg yn y ddeunawfed ganrif, a bu\u2019n flaenllaw hyd at ddileu caethwasiaeth yn 1807. Cyfeiriwyd at gronfeydd data arwyddocaol a oedd yn galluogi ymchwilio i dystiolaeth ynghylch caethwasiaeth drawsiwerydd: Slave Voyages a Legacies of British Slavery. Ni chychwynnodd unrhyw fordaith drawsiwerydd o borthladd yng Nghymru; rhwystrwyd hyn gan ddiffyg cyfoeth yn y wlad o amgylch y porthladdoedd i ddarparu\u2019r cyfalaf sylweddol oedd yn angenrheidiol ar gyfer mentrau o\u2019r fath. Fodd bynnag, roedd \u2018pethau\u2019 Cymreig ynghlwm wrth y fasnach: o ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg, tecstilau gwla\u0302n yn tarddu o dde Meirionnydd a gorllewin sir Drefaldwyn (fel y nododd Pennant yn ei Deithiau), a chopr a gynhyrchwyd gan weithfeydd diwydiannol Cymreig o ddechrau\u2019r ddeunawfed ganrif. Roedd Cymru, fel mannau eraill ar gyrion byd yr Iwerydd, yn rhan o gefnwlad helaeth a oedd yn ymwneud a\u0302 chaethwasiaeth ac, yn hynny o beth, roedd yn \u2018dorcalonnus o normal\u2019."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Y siaradwr olaf oedd yr artist Mfikela Jean Samuel. Roedd ei weledigaeth o hanes Gorllewin Affrica Pennant yn wahanol o ran ei ffocws ac yn berthnasol i deitl y gweithdy: \u2018Caethwasiaeth, Diddymu, a thu hwnt\u2019. Cwestiynodd Mfikela y farn gyffredinol am Affrica y mae\u2019n dod ar ei thraws yn ei gartref newydd yng Nghymru, lle mae\u2019r meddwl yn mynd yn syth at y cysylltiad annatod a\u0302 hanes caethwasiaeth. Mae Affrica yn gymaint mwy, a dim ond un rhan fach o\u2019i stori yw caethwasiaeth, meddai. Eglurodd mai dyna oedd yn ei feddwl wrth iddo archwilio dros 130 o ddelweddau o adroddiad llawysgrif Thomas Pennant ar Orllewin Affrica a gwneud detholiad ohonynt i seilio\u2019i waith fel artist creadigol arnynt ar gyfer y prosiect hwn. Gan rannu gwaith oedd ar y gweill ganddo, dangosodd luniadau yn ymateb i bwnc caethiwo ond soniodd hefyd am gynlluniau ar gyfer golwg fwy cadarnhaol ar Affrica mewn darluniau pellach. I ddarllen mwy am yr arddangosfa sy\u2019n cynnwys gwaith Mfikela Jean Samuel ar gyfrif llawysgrif Gorllewin Affrica Pennant, gweler <HERE: Link to material in Word document: Gwefan WIN CT 2, Golwg ar Orllewin Affrica o Gymru>"}]