[{"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019n 20 mlynedd ers symud i mewn i Llety\u2019r Eos ac rydw i bob amser wedi meddwl am hanes y ty\u0302 \u2013 pwy oedd yn byw yno, beth wnaethon nhw a sut roedd yn ffitio i\u2019r pentref ehangach. Dyma grynodeb byr o\u2019r hanes hwn \u2013 sy\u2019n dal i fod yn waith ar y gweill!"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Oherwydd fy niddordeb mewn hanes, daeth deall cefndir y ty\u0302 yn naturiol. Mae hanes y ty\u0302 yn anodd i ddatrus cyn y I950au \u2013 felly at y cyfrifiad a fi i ddarganfod pwy oedd yn byw yn y ty\u0302 a beth wnaethant."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Llwyddais i ddod o hyd i\u2019r ty\u0302 yn o\u0302l ym 1841 ac yna olrhain ei ddeiliaid bob 10 mlynedd tan 1911 (heblaw am 1851 sy\u2019n ymddangos fel pe bai\u2019n colli Llety\u2019r Eos). Ond beth am cyn 1841? Wel, gan ddefnyddio cofnodion plwyf Nannerch, y cofnod cynharaf o\u2019r ty\u0302 oedd claddu Elizabeth Foulkes o Lletty\u2019r Eos ar Ionawr 31ain 1816."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Fodd bynnag, yn ystod edrych drwy\u2019r cyfrifiad dechreuodd dirgelwch ymddangos. O gofio bod gan y ty\u0302 gwreiddiol dwi\u2019n ei adnabod dim ond efo 3 ystafell, sut oedd, ym 1861, bod 14 o bobl yn byw yn yr hyn a oedd yn ymddangos fel 4 ty\u0302 ar waha\u0302n? Ac eto, erbyn 1881 roedd yn dangos fel dau dy\u0302 ar waha\u0302n tan 1901, pan ymddangosodd fel un ty\u0302 o 4 ystafell. Ni waeth sut y ceisiais wneud synnwyr ohono (gan gynnwys ceisio gweld arwyddion o ddrysau a ffenestri ar waha\u0302n yn y gwaith cerrig ), ni allwn weld bod 4 bwthyn ar waha\u0302n yn lletya 14 o bobl."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Dyna pryd y gwnaeth ffrind rannu dolen a\u0302 mapiau degwm Llyfrgell Genedlaethol Cymru \u2013 a gwblhawyd ym 1839. Mae paru rhai o\u2019r enwau o gyfrifiad 1841 a throshaenu map heddiw a\u0302 map degwm 1839, yn dangos yn eithaf clir bod tri bwthyn yn rhan o Llety\u2019r Eos \u2013 mae\u2019n ymddangos yn debygol hefyd mai\u2019r bwthyn ar gornel Ffordd Dinbych (y tro gwael) oedd y pedwerydd. Gweld beth yw eich barn chi:"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Delwedd o fap y degwm 1839."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019r map degwm wyneb i waered gan mai dyma sut y byddem yn ei weld ar fap heddiw. Y ffordd sy\u2019n weladwy ar y map yw\u2019r gilffordd sydd yma heddiw ac mae\u2019n debyg mai\u2019r ty\u0302 a ddangosir wrth ymyl 132 ydi Llety\u2019r Eos heddiw. Mae\u2019n debyg mai\u2019r bwthyn nesaf at 146 ydi Hawthorne Cottage, mae\u2019r ardal gysgodol yn 143a wedi\u2019i rhestru fel coedwig (sy\u2019n debygol o fod y coedwig / cors ar waelod y gilffordd heddiw) a\u2019r bwthyn yn 144 o bosib yw Beck Cottage."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Felly, y rheswm dros ddiflaniad y bythynnod eraill? Wel, mae\u2019n eithaf syml: erbyn 1869 roedd y rheilffordd newydd rhwng yr Wyddgrug a Dinbych wedi\u2019i chwblhau. Mae\u2019n debygol bod o leiaf dau o\u2019r bythynnod gwreiddiol wedi\u2019u colli yn ystod y gwaith adeiladu."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn olaf, yr unig ddarn allweddol arall o wybodaeth o\u2019r map degwm oedd pwy oedd yn berchen ar y bythynod \u2013 mae wedi\u2019i restru, ynghyd a\u0302 llawer o rai eraill, fel eiddo i Thomas Molyneux Williams, perchennog Penbedw ar y pryd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Isod mae tabl yn dangos trigolion Llety\u2019r Eos yn o\u0302l pob cyfrifiad, rhwng 1841 a 1911 (er na allaf ddod o hyd i 1851 ar hyn o bryd)."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Fe welwch o\u2019r uchod mai teulu Le Gallais oedd preswylwyr Llety\u2019r Eos yn ystod cyfrifiad 1911 \u2013 mewn gwirionedd mae\u2019n ymddangos eu bod yn byw yno rhwng 1908 a 1913. Llwyddais i gysylltu ag un o ddisgynyddion y teulu wrth edrych am ychydig o hanes ar y ty\u0302. Yn garedig, darparodd Denise Jefferys, wyres Charles Edward Le Gallais, y stori ganlynol, a ysgrifennwyd gan ei thad-cu ym 1994, pan oedd tua 90 oed. Hefyd, darparodd luniau o Nason a Katie Le Gallais cyn iddynt adael am Ganada."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Tua 5 oed fe symudon ni i Nannerch, 14 milltir o\u2019r Fflint (cartref blaenorol). Roedd y pentref, os gellir ei alw\u2019n hynny, wedi\u2019i leoli ar groesffordd. Ar un cornel roedd pwll ac ar draws y ffordd roedd clwmp o goed ac ar y gornel nesaf roedd ty\u0302, wedi\u2019i amgylchynu gan goed. Nawr, ar y gornel olaf roedd y pentref: ty\u0302, y siop, y swyddfa bost a dau dy\u0302 \u2013 a dyna ni! Ac y tu o\u0302l i hyn i gyd oedd fy ysgol."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Roedd y plasdy mewn coedwig gaerog, tref ynddo\u2019i hun, gydag amrywiaeth fawr o grefftwyr, fel fy nhad. Gan nad oedd rheweiddio, ar gyfer cig roedd yna fochdy, ieir ar gyfer wyau a chig, gwartheg ar gyfer llaeth, hufen a menyn, caeau ar gyfer cynnyrch gardd a hyd yn oed gardd flodau ar gyfer addurno\u2019r ty\u0302, ynghyd a\u0302\u2019u garddwyr. A cheffylau! Ceffylau ar gyfer gwaith maes, ceffylau ar gyfer y cerbydau, ceffylau ar gyfer hela llwynogod, gyda digon ar gyfer gwesteion, ynghyd a\u0302 merlod i\u2019r plant. Hefyd, codwyd ffesantod ar gyfer parti\u0308on saethu. Un tro cymerais ran mewn sesiwn saethu, fel curwr, ynghyd ag eraill. Fe wnaethon ni gerdded mewn llinell tuag at y saethwyr i ddychryn y ffesantod er mwyn i\u2019r gwesteion saethu, yna codi\u2019r adar, mynd a\u0302 nhw yn o\u0302l a\u2019u rhoi mewn rhesi taclus i\u2019r gwesteion eu hedmygu. Yna byddai staff y gegin yn cymryd drosodd ac yn paratoi\u2019r adar ar gyfer y bwrdd."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Perchennog yr ysta\u0302d oedd yr Arglwydd Buddicom, person cyfoethog a dylanwadol fel y gallwch ddychmygu. Yn bersonol, dyfarnodd wobr o chwe cheiniog i mi am dusw o flodau gwyllt (a ddewiswyd gan fy nhad) mewn parti maenor yn dathlu coroni\u2019r Brenin Sio\u0302r ym 1911 pan oeddwn yn wyth oed."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Bwthyn tair ystafell oedd ein cartref, yn dal i fod ar yr ysta\u0302d, tua milltir o\u2019r ysgol a\u2019r pentref. Roedd yn 250 mlwydd oed, wedi\u2019i adeiladu o gerrig gyda waliau 12 modfedd o led, lloriau teils wedi\u2019u gosod ar y ddaear. Roedd adeilad ar waha\u0302n yn cynnwys stafell golchi dillad, popty pobi, stabl a lle chwech. Adeiladwyd y popty o frics gyda drws haearn bwrw. Ar ddiwrnod pobi, byddai Dad yn adeiladu ta\u0302n o bren yn y popty yna, pan fyddai\u2019r brics wedi\u2019u cynhesu\u2019n iawn, byddai\u2019n glanhau\u2019r lludw. Byddai\u2019r fam wedyn yn gosod ei sosbenni toes yn y popty, yn cau\u2019r drws ac yn gadael i\u2019r briciau wneud eu gwaith."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Nid oedd gennym drydan, dim dw\u0302r rhedeg, dim ffo\u0302n a dim ffwrnais. Roedd lle ta\u0302n yn y ddwy ystafell wely, pob un ar bennau\u2019r ty\u0302. Roedd gan yr ystafell ganol yr hob ar gyfer coginio a gwresogi."}, {"text_idx": "#000032", "text": "O amgylch y ty\u0302 roedd caeau a choedwigoedd, ynghyd a\u0302 llwynogod, gwenci\u0308od, draenogod, ffesantod a dwsinau o gwningod. Er mwyn cadw\u2019r cwningod o\u2019i ardd, torrodd Dad goed i wneud pyst ffens. Digwyddodd peth od, y flwyddyn nesaf tyfodd y pyst ffensys hynny yn goed."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Roedd hi\u2019n filltir gerdded i mewn i\u2019r ysgol, dim bryn \u2013 pan es i ar yr un daith gerdded wyth deg mlynedd yn ddiweddarach, roedd wedi tyfu i fod yn fryn a wnaeth i mi bwffio! Roedd yr ysgol yn fach, un ystafell, reit allan o Charles Dickens. Roedd y disgyblion yn eistedd ar un fainc hir. Yr athrawon, hen ddyn gwallt llwyd a\u2019i wraig. Roedd un yn defnyddio bwrdd du pedair troedfedd sgwa\u0302r ar i\u0302sl, ac roedd gan y llall fath o bwlpud i\u2019w ddefnyddio i ddarllen i\u2019r disgyblion oedd yn sefyll islaw. Dim llyfrau na sgriblwyr ond roedd gan bob un ohonom lechen a phensil llechi. Roeddem yn dal yn yr 1800au a 1910 oedd hyn!"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Gyda\u2019r cyfrifiad sydd ar gael yn dod i ben ym 1911 mae\u2019n anodd llunio hanes y bwthyn hyd heddiw. Yr unig wybodaeth sydd ar gael gennyf yw dogfennau eiddo\u2019r ty\u0302. Gwerthwyd y ty\u0302 gan Venetia Digby Buddicom o Penbedw ym 1956 i Arthur Ridgway a brynodd, yn rhyfedd ddigon ym 1966, y tir a feddiannwyd gan yr hen reilffordd gan Fwrdd Rheilffyrdd Prydain."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Felly dyna ni am y tro, mae gen i berchnogion eraill o\u2019r ty\u0302 ers y 1950au ond rwy\u2019n ymwybodol iawn o\u2019u henwi oherwydd diogelu data gan na allaf gysylltu a\u0302 nhw am eu caniata\u0302d."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Os oes gennych unrhyw wybodaeth neu luniau o\u2019r ty\u0302 ym mlynyddoedd cynnar ei hanes, byddwn wrth fy modd yn clywed gennych! E-bostiwch ."}]