[{"text_idx": "#000003", "text": "Ni fu amser gwell i ymchwilio i\u2019r unigolion a fu\u2019n gwasanaethu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Un o ganlyniadau cyfnod y coffa\u0301u, 2014-18, yw bod cyfoeth o wybodaeth wedi cael ei uwchlwytho i wefannau gan sefydliadau a chymunedau wrth i ddeunydd newydd gael ei ddarganfod neu\u2019i ddigido ac ymchwil newydd gael ei wneud. Yr hyn sy\u2019n dilyn yw canllaw \u2018camau cyntaf\u2019 i\u2019w ddefnyddio wrth ymchwilio i longwr neu longwraig unigol a fu\u2019n gwasanaethu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gan ddefnyddio rhai o\u2019r adnoddau hawdd eu cyrchu hyn."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Os bu farw\u2019r unigolyn rydych chi\u2019n ymchwilio iddo/iddi wrth wasanaethu ar long yn y Rhyfel Byd Cyntaf, un o\u2019r lleoedd cyntaf i chwilio am wybodaeth yw gwefan Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Llenwch un neu ragor o\u2019r blychau a chliciwch \u2018search\u2019. Mae\u2019r wybodaeth sydd ar gael yn cynnwys rheng unigolyn, dyddiad ei eni, enw\u2019r llong yr oedd yn gwasanaethu arni, ei oedran, perthynas agosaf, a chyfeiriad y berthynas agosaf."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Awgrym: Gallwch fireinio\u2019r canlyniadau drwy roi tic yn y blychau \u2018Served in Merchant Navy\u2019 a/neu \u2018Served in Navy\u2019."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Awgrym: I chwilio am bobl o le penodol a fu farw, teipiwch enw lle, e.e. \u2018Swansea\u2019, yn y blwch \u2018Additional Information\u2019 heb lenwi unrhyw flwch arall."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Awgrym: Gallwch ddefnyddio\u2019r dudalen chwilio Find Cemeteries & Memorials i chwilio am fynwent benodol. Dechreuwch ysgrifennu enw neu le mynwent yn y blwch \u2018name\u2019. Bydd hyn yn agor rhestr ac wedyn gallwch glicio ar yr un cywir. Yna cliciwch \u2018search\u2019 a bydd y cyswllt i\u2019r dudalen fynwent honno yn ymddangos. Cliciwch hwn i weld enwau\u2019r rhai sydd wedi\u2019u claddu yno, e.e. mae\u2019r cofnod ar gyfer \u2018Holyhead (Maeshyfryd) Burial Board Cemetery\u2019 yn rhestru\u2019r wyth llongwr masnach o\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf sydd wedi\u2019u claddu yno."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Awgrym: Gallwch lawrlwytho canlyniadau chwiliad fel ffeil gronfa ddata csv. Mae hyn yn ddefnyddiol os oes gennych nifer fawr o ganlyniadau i chwilio drwyddynt, neu os ydych chi am ailddefnyddio\u2019r data."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae cytundeb criw yn rhestru holl griw\u2019r llong, eu rheng neu radd, dyddiad geni, man geni, cyfeiriad weithiau, cyflog, a dyddiadau ymuno a gadael y llong. Mae llongau yr oedd ganddynt gytundebau yn amrywio o gychod pysgota bach i\u2019r teithlongau mwyaf a gyflogai adrannau cyfan o swyddogion dec, llongwyr, a staff peirianyddol ac arlwyo \u2013 gallai fod cymaint a\u0302 400 o unigolion arnynt. Mae menywod hefyd yn cael eu rhestru, yn stiwardesau, nyrsys, metronau ac ati. Mae llongau a suddwyd gan y gelyn weithiau\u2019n ymddangos yn y rhestrau os oedd amser i adael y llong ac achub ei dogfennau."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ble i ddod o hyd i restrau criw"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Rhestrau Criw y Llynges Fasnachol \u2013 1915 Mae rhestrau criw o\u2019r Amgueddfa Forwrol Genedlaethol (National Maritime Museum) a\u2019r Archifau Cenedlaethol (The National Archives) wedi cael eu cyfuno a\u2019u copi\u0308o gan wirfoddolwyr i gynhyrchu\u2019r gronfa ddata chwiliadwy ar-lein hon, sy\u2019n cynnwys cofnodion am fwy na 750,000 o longwyr a oedd yn gwasanaethu ym 1915. Rhoddant fanylion megis enw, oedran, cenedligrwydd, cyfeiriad, rheng ac enwau\u2019r llongau y buont yn gwasanaethu arnynt."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ar gyfer blynyddoedd eraill y rhyfel: 1914 a 1916\u201318, chwiliwch y Maritime History Archive yn Newfoundland, lle mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r rhestrau criw sydd wedi goroesi yn cael eu cadw:"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Os byddwch yn chwilio\u2019r gronfa ddata hon, mae\u2019n ddefnyddiol cael rhif swyddogol y llong gan y byddai enwau llongau\u2019n cael eu newid neu eu hailddefnyddio\u2019n aml. Gallwch ddod o hyd i\u2019r rhif swyddogol hwn ar-lein mewn sawl ffordd wahanol, er enghraifft:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Teipiwch enw\u2019r llong, neu ran ohono, i mewn i dudalen chwilio llongau y CLIP. Byddwch yn gweld rhestr o longau sydd a\u0302\u2019r enw dan sylw, ynghyd a\u0302\u2019u rhifau swyddogol. Mae\u2019r chwiliad uwch yn caniata\u0301u i chi fewnbynnu amrediad o ddyddiadau a\u2019r porthladd lle cafodd y llong ei chofrestru."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Neu gallwch fynd yn uniongyrchol i Restrau Criw y Llynges Fasnachol \u2013 1915 a theipio enw\u2019r llong yn y blwch chwilio. Er enghraifft, os chwiliwch am y llong APAPA fe gewch ddwy restr griw o 1915 ar y wefan ond hefyd rif swyddogol y llong: 136797. Pan deipiwch y rhif hwn ym mlwch chwilio \u2018Official No.\u2019 gwefan y Maritime History Archive, Newfoundland, bydd yn dangos bod ganddynt restrau criw ar gyfer 1916 a 1917. Dim ond rhestr griw 1915 sydd ar gael ar-lein. Bydd angen archebu\u2019r rhestrau criw yn Newfoundland drwy glicio ar y cyswllt Ordering Crew Agreements ar waelod y dudalen. Codir ta\u0302l am anfon copi\u0308au o\u2019r rhain a nodir y ffioedd ar y dudalen honno."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Llongwyr Masnach a Oroesodd y Rhyfel"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Nid yw cofnodion y Gofrestr Fynegeiedig Ganolog o Longwyr Masnach (Central Indexed Register of Merchant Seamen) ar gyfer 1913\u201317 wedi goroesi, ond mae\u2019r cardiau gwreiddiol ar gyfer 1918-41 i\u2019w cael yn Archifau Southampton. Gallwch eu cyrchu ar-lein drwy ddefnyddio gwefan FindMyPast. Gallwch chwilio\u2019r set hon o gofnodion yn o\u0302l enw a/neu fan geni. Er i\u2019r cardiau mynegai hyn ddechrau cael eu creu ychydig ar o\u0302l diwedd y rhyfel, byddai\u2019r rhan fwyaf o\u2019r llongwyr a gofnodir arnynt wedi gwasanaethu ar longau yn ystod y rhyfel, ac mae\u2019r ffotograffau a gwybodaeth bersonol ar y cardiau yn adnodd hynod o gyfoethog i ymchwilwyr. Cofnodant swyddi\u2019r llongwyr, y llongau y buont yn gwasanaethu arnynt, ble roeddynt yn byw, a disgrifiadau o\u2019u tatw\u0302s weithiau!"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae\u2019r cofnodion hyn yn arbennig o werthfawr gan eu bod yn rhoi manylion amrywiaeth eang iawn o bobl, yn ddinasyddion Prydeinig, dynion a menywod tramor wedi\u2019u cofrestru ym Mhrydain, aelodau criw profiadol ac aelodau ifanc y criwiau caban."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Dyma enghraifft o ganlyniadau chwilio am le \u2018Llanelly\u2019 (hen sillafiad) yn yr achos hwn. Mae\u2019n cynhyrchu 378 o ganlyniadau ac mae clicio ar yr eicon camera glas ar yr ochr dde bellaf yn dangos sganiau o gardiau unigol y gellir eu lawrlwytho."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Awgrym: ar o\u0302l cael canlyniadau\u2019r chwiliad, mireiniwch nhw drwy ddefnyddio \u2018Order by\u2019 \u2018Event\u2019 yn y gwymplen. Dangosir y canlyniadau cynharaf yn gyntaf."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae cofnodion mwy na 43,000 o longwyr y Llynges Frenhinol a fu farw rhwng 1914 a 1920 ar gael ar Find my Past WW1 Naval Casualties. Gallwch gael gwybodaeth fel man geni, y llong yr oeddynt yn gwasanaethu arni, eu rhif gwasanaeth, achos eu marwolaeth, ac enw a chyfeiriad eu perthynas agosaf."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Awgrym: Gallwch chwilio yn o\u0302l y dref lle cawsant eu geni, e.e. bydd chwiliad sy\u2019n defnyddio \u2018Llanelly\u2019 (hen sillafiad) yn dod o hyd i gofnodion naw llongwr; neu yn o\u0302l hen sir, e.e. bydd chwiliad sy\u2019n defnyddio \u2018Anglesey\u2019 yn dod o hyd i gofnodion 31 llongwr."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Cronfa ddata chwiliadwy o\u2019r holl swyddogion a llongwyr a fu\u2019n gwasanaethu yn y Llynges Frenhinol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf yw Royal Navy First World War Lives at Sea. Mae wedi\u2019i seilio ar y cofnodion gwasanaeth sy\u2019n cael eu cadw yn Yr Archifau Cenedlaethol. Gallwch gael llawer o fanylion yma, megis rhif gwasanaeth, llongau y buont yn gwasanaethu arnynt, y brwydrau y buont ynddynt, galwedigaeth flaenorol, rheswm dros gael eu rhyddhau, a pherthynas agosaf. Gallwch ei chwilio yn o\u0302l enw ac mewn ffyrdd eraill, er enghraifft, yn o\u0302l llong, tref neu bentref, neu alwedigaeth flaenorol."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae gwirfoddolwyr yn parhau i gopi\u0308o\u2019r cofnodion gwreiddiol i\u2019r wefan a disgwylir y bydd y gwaith yn cael ei gwblhau yn 2021."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Fe ddaeth llawer o ddynion o Gymru a fu\u2019n gweithio mewn diwydiannau trwm megis dur a glo yn wirfoddolwyr yn Llynges Frenhinol Wrth Gefn (RNR) neu Wirfoddolwyr Wrth Gefn y Llynges Frenhinol (RNVR) cyn ac yn ystod y rhyfel, a buont yn gwasanaethu mewn brwydrau mawr ar y mo\u0302r fel Brwydr Jutland ac yn Gallipoli. Byddai eraill yn gweithredu\u2019r gynnau ar longau masnach arfog ac yn gwasanaethu ar dreill-longau a oedd yn chwilio am ffrwydron mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Mae\u2019r set hon o gofnodion yn cynnig llawer o wybodaeth ddefnyddiol, megis dyddiadau gwasanaeth, galwedigaeth, rheng, llongau y gwasanaethwyd arnynt, sylwadau ar gymeriad y llongwr, dyrchafiadau a dyfarniadau."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Set arall o gofnodion y gallwch ei chwilio yw\u2019r Royal Naval Division Service Records 1914-1920. Cardiau yw\u2019r rhain sy\u2019n rhoi manylion mwy na 50,000 o ddynion a ymunodd ag Adran y Llynges Frenhinol neu a fu yng nghanolfan hyfforddiant cychwynnol Crystal Palace yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Maen nhw\u2019n rhoi manylion personol fel crefydd, cyflogaeth sifil, rhif gwasanaeth, dyddiadau gwasanaeth a rhyddhau o wasanaeth, a chyfeiriad cartref. Maen nhw hefyd yn nodi unrhyw glwyfau a ddioddefwyd gan y llongwyr."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Awgrym: mae gan y cardiau hyn fwy nag un dudalen, felly cliciwch i\u2019r dudalen nesaf i weld y cofnod llawn."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Gallwch chwilio\u2019r set hon o gofnodion ar wefan Find My Past yn o\u0302l enw person neu enw llong (yn y blwch \u2018Location\u2019). Bydd y canlyniadau\u2019n rhoi\u2019r manylion canlynol: enw, dyddiad marwolaeth, man lle bu farw, oedran, rheng, cenedligrwydd, cyfeiriad olaf ac achos marwolaeth."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Yng Nghymru rydym ni\u2019n ddigon ffodus i allu cyrchu papurau newydd o\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf am ddim drwy fanteisio ar y gronfa ddata Papurau Newydd Cymru Arlein. Defnyddiwch y wefan hon i ddarganfod adroddiadau papur newydd cyfoes am longwyr a llongwragedd, angladdau, ysgrifau coffa a chofebau, a phytiau niferus eraill o wybodaeth leol."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Awgrym: Wrth chwilio, rhowch gynnig ar ddefnyddio geiriau sy\u2019n golygu\u2019r un peth. Er enghraifft, adroddiadau sy\u2019n defnyddio\u2019r geiriau \u2018llongwr\u2019, \u2018morwr\u2019, \u2018seaman\u2019, \u2018sailor\u2019, \u2018mariner\u2019 ac ati. Yn aml mae\u2019r ymadrodd \u2018killed by enemy action\u2019 yn golygu bod y llong wedi\u2019i suddo gan dorpido neu ffrwydryn mo\u0302r Almaenig. Mae llong-U yn cael ei galw\u2019n \u2018submarine\u2019 yn aml. Nid yw llongau\u2019n cael eu henwi fel rheol ond gallwch eu hadnabod yn o\u0302l dyddiad a lleoliad y suddo."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Awgrym: Cofiwch fod llawer o\u2019r adroddiadau yn Gymraeg ac y bydd angen i chi ddefnyddio geiriau Cymraeg i ddod o hyd i\u2019r rhain."}, {"text_idx": "#000041", "text": "I ddod o hyd i wybodaeth am unigolion sydd wedi\u2019u henwi ar gofebau yng Nghymru, ynghyd a\u0302 gwybodaeth a ffotograffau a lwythwyd i fyny gan gyfranwyr, chwiliwch y safleoedd canlynol:"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Cafodd ei sefydlu yng Nghonwy ym mis Ionawr 2012 i ddarparu llwyfan i gymdeithasau, cymdeithasau proffesiynol, cyrff cyhoeddus, sefydliadau addysgol a grwpiau cyffelyb ennyn diddordeb y cyhoedd yn hanes lleol. Mae\u2019n cynnig gwybodaeth am amrywiaeth o wefannau priodol. Mae\u2019r adran ar gofebau\u2019n cynnwys manylion y rheiny sydd wedi\u2019u henwi ar feddau rhyfel y Rhyfel Byd Cyntaf a\u2019r Ail Ryfel Byd ym mynwentydd Cymru. Gwirfoddolwyr sydd wedi gwneud yr ymchwil i bob unigolyn ac mae\u2019n cynnwys gwybodaeth nad yw ar gael yn unman arall."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Mae\u2019r wefan hon yn cynnwys gwybodaeth am yr holl gofebau rhyfel yn Sir Ga\u0302r, Ceredigion a Sir Benfro. Cafodd yr ymchwil ei wneud gan Steven John, a greodd y wefan ac sydd wedi cyflwyno gwybodaeth newydd i Gomisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad am bobl nad ydynt wedi\u2019u cynnwys yn ei gofnod. Nid yw llawer o\u2019r wybodaeth am unigolion ar gael yn unman arall ac mae wedi\u2019i hategu gan ffotograffau a thoriadau papur newydd weithiau."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Sefydlwyd y prosiect i ymchwilio i gofebau mewn capeli, gweithleoedd, ysgolion a chlybiau sy\u2019n coffa\u0301u aelodau o\u2019r lluoedd arfog a fu farw yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Nid yw\u2019r rhan fwyaf o\u2019r rhain i\u2019w cael ar y cronfeydd data presennol. Nod y prosiect yw cadw\u2019r wybodaeth sydd ar y cofebau hyn a rhannu lluniau ohonynt ac unrhyw ymchwil sydd wedi\u2019i wneud iddynt."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Find a Grave: mae\u2019r wefan hon yn dwyn ynghyd filiynau o ffotograffau o feddau a gyfrannwyd gan wirfoddolwyr. Gallwch wneud cais am gopi\u0308au o ffotograffau a gofyn am wasanaeth gwirfoddolwr lleol i dynnu lluniau o fedd neilltuol."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Awgrym: gallwch chwilio yn o\u0302l enw\u2019r fynwent a mireinio yn o\u0302l y dyddiad y bu farw\u2019r sawl sydd wedi\u2019i gladdu."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Sefydliad nid-er-elw yw\u2019r War Graves Photographic Project. Mae\u2019r wefan yn gartref i ffotograffau o feddau rhyfel y Rhyfel Byd Cyntaf a dynnwyd gan wirfoddolwyr. Gallwch chwilio\u2019r rhain yn o\u0302l enw a mynwent, eu gweld ar y wefan, a\u2019u prynu am \u00a34 (copi digidol)."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Byddai amrywiaeth eang o fedalau\u2019n cael eu dyfarnu i\u2019r rheiny a fu\u2019n gwasanaethu yn y Rhyfel Byd Cyntaf fel swyddogion a dynion wedi\u2019u listio yn y Llynges Frenhinol a\u2019r Llynges Frenhinol Wrth Gefn. Chwiliwch y Gallantry and Long Service Medals and Awards ar wefan Find my Past i ddod o hyd i gerdyn medalau unigolyn. Gallwch ei lawrlwytho wedyn o wefan Yr Archifau Cenedlaethol am da\u0302l bach."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ar o\u0302l y rhyfel, creodd y Brenin Sio\u0302r V y teitl \u2018Merchant Navy\u2019 i anrhydeddu\u2019r llongau masnach am y rhan allweddol yr oeddynt wedi\u2019i chwarae yn yr ymladd. Cafodd medal newydd ei chyflwyno, Medal y Llynges Fasnachol (Mercantile Marine Medal). Roedd delweddau o agerlong, llong hwylio, a llong-U yn codi o\u2019r tonnau ar y fedal hon."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Gallwch chwilio Cardiau Mynegai Medalau\u2019r Llynges Fasnachol a Medalau Rhyfel Prydain ar wefan Find my Past i ddod o hyd i longwr unigol. Bydd gwybodaeth sylfaenol ar y cerdyn am y medalau a ddyfarnwyd i longwyr unigol a\u2019r cyfeiriad yr anfonwyd y medalau iddo. Gellir lawrlwytho\u2019r cardiau hyn am da\u0302l bach o wefan Yr Archifau Cenedlaethol o dan BT/351."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Ar o\u0302l i chi ddarganfod gwybodaeth am unigolyn yn yr adnoddau uchod, gallwch chwilio am fwy o wybodaeth am ei deulu, cartref, ysgol a gwaith mewn ffynonellau hanes teulu. Gallwch chwilio gwefan Find My Past gartref, neu yn eich archifdy neu lyfrgell leol lle gallwch ei chyrchu am ddim. Mae Find my Past wedi derbyn cofnodion am fedyddiadau, gostegion, priodasau a chladdedigaethau yng Nghymru gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru a Grw\u0302p Archifyddion Sirol Cymru a fydd yn eich helpu gyda\u2019ch ymchwil. Bydd y cyfrifiadau, yn enwedig cyfrifiad 1911, yn rhoi manylion eu teuluoedd a ble roeddynt yn byw cyn y rhyfel."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Yn 2021, pan fydd cyfrifiad 1921 ar gael i\u2019r cyhoedd, byddwch chi\u2019n gallu gweld manylion unigolion a theuluoedd a oedd yn byw yn y cyfnod ychydig ar o\u0302l i\u2019r rhyfel ddod i ben. Bydd hyn yn ddefnyddiol o ran cael gwybodaeth am y morwyr hynny a ddaeth i fyw ym mhorthladdoedd Cymru ar o\u0302l y rhyfel ac am eu teuluoedd a\u2019u galwedigaethau."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Gallwch ddarganfod mwy drwy chwilota ym mhapurau newydd o gyfnod y Rhyfel Byd Cyntaf ar gronfa ddata Papurau Newydd Cymru Arlein. Defnyddiwch y wefan hon i ddarganfod adroddiadau papur newydd cyfoes am longwyr a llongwragedd, angladdau, ysgrifau coffa a chofebau, a phytiau niferus eraill o wybodaeth leol."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Ymwelwch neu cysylltwch a\u0302\u2019ch archifdy lleol i gael gwybodaeth o gofnodion eraill fel cofnodion geni, priodi a chladdu, cofnodion ysgol, ewyllysiau, a chofrestri etholiadol. Gallwch chwilio catalogau\u2019r gwahanol gasgliadau i ddarganfod cofnodion eraill, fel llythyrau a ffotograffau, neu recordiadau hanes llafar."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Gweler y rhestr o gysylltau i archifdai yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Ewch i adran astudiaethau lleol eich llyfrgell i chwilio am gasgliadau o ffotograffau a memorabilia, yn ogystal a\u0302 llyfrau am yr ardal leol."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Ymwelwch a\u0302\u2019ch amgueddfa leol i weld arteffactau, ffotograffau a memorabilia o\u2019r cyfnod."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Gweler y rhestr o gysylltau i amgueddfeydd yng Nghymru y mae ganddynt gasgliadau\u2019n ymwneud a\u0302\u2019r mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Royal Commission on the Ancient"}]