[{"text_idx": "#000006", "text": "Bydd llawer o bobl yn dweud wrthych mai un o bleserau mawr archwilio archifau yw darganfod gwybodaeth nad oeddech chi\u2019n chwilio amdani yn hytrach na\u2019r wybodaeth roeddech chi ei heisiau mewn gwirionedd! Bydd y darganfyddiad yn aml yn ddeunydd annisgwyl yn ymwneud a\u0302\u2019r pwnc, lle neu unigolyn rydych chi\u2019n ymchwilio iddo, ond weithiau gall fod ar ffurf cofnodion nad oeddech chi\u2019n chwilio amdanynt a hynny ar bwnc hollol wahanol."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Er y gall ymchwilio ymhellach i\u2019r darganfyddiadau hyn eich arwain ar gyfeiliorn, maen nhw\u2019n gwneud ymchwil archifol yn antur hynod ddifyr i feysydd newydd. Mae hyn yr un mor wir yn achos staff archifdai, sydd yr un mor dueddol (yn fwy tueddol efallai!) i ddiflannu i lawr tyllau cwningod..."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fel y gw\u0302yr y rhan fwyaf ohonoch, arbenigedd y Comisiwn Brenhinol yw astudio amgylchedd hanesyddol adeiledig Cymru, yn hytrach na phlanhigion ac anifeiliaid ei hamgylchedd naturiol. Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (CHCC) yw ein harchif genedlaethol ar gyfer amgylchedd hanesyddol Cymru. Ceir ynddi wybodaeth, lluniadau, llawysgrifau, adroddiadau, ffotograffau, a chofnodion digidol yn ymwneud a\u0302 mwy na chan mil o safleoedd archaeolegol, henebion, adeiladau a safleoedd arforol. Ni fyddech felly\u2019n disgwyl dod o hyd i unrhyw anifeiliaid yn y Cofnod, ond mae digon ohonynt i\u2019w gweld os edrychwch yn ofalus."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cyn mynd ymlaen, fe ddylwn i bwysleisio fy mod i, wrth so\u0302n am \u2018anifeiliaid yn y Cofnod\u2019, yn golygu ffotograffau a delweddau o anifeiliaid sydd i\u2019w cael yn ffeiliau\u2019r archif ac NID anifeiliaid sy\u2019n crwydro\u2019n rhydd yn y storfeydd. Mae ein harchifyddion yn llym iawn yngly\u0302n a\u0302\u2019r ail..."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn gyntaf, mae portreadau o anifeiliaid yn rhan annatod o rai agweddau ar amgylchedd hanesyddol Cymru, er enghraifft, cerfiadau, murluniau a cherfluniau. Felly maen nhw o ddiddordeb i\u2019r Comisiwn Brenhinol ac fe\u2019u cynhwysir yn CHCC fel nodweddion diddorol a manylion adeiladau hanesyddol a safleoedd eraill."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn ail, mae gennym anifeiliaid a gynhwyswyd yn anfwriadol mewn ffotograffau, yn aml gan staff arolygu\u2019r Comisiwn wrth iddynt dynnu lluniau o safleoedd hanesyddol."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Gwartheg, defaid a cheffylau yw rhai o\u2019r anifeiliaid sy\u2019n ymddangos amlaf yng nghefndir neu flaendir ffotograffau o safleoedd hanesyddol. Er y gallant fod yn niwsans a gorchuddio\u2019r heneb rydyn ni\u2019n ceisio tynnu ei llun, gallant hefyd fod yn ddefnyddiol iawn i ymchwilwyr drwy, er enghraifft, roi amcan o raddfa neu o ddefnydd neu gyflwr y safle."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Gall anifeiliaid hefyd fod yn rhan annatod o bwrpas neu ddiddordeb safle, megis bywyd gwyllt brodorol eiconig. Yn wir, mae weithiau\u2019n anodd dweud ai\u2019r anifail neu\u2019r safle yw prif destun y ffotograff. Yn achlysurol iawn rydych chi\u2019n cael yr argraff mai\u2019r lleoliad hanesyddol sy\u2019n dod yn ail!"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Yn olaf, y drydedd ffordd y gall anifeiliaid wneud eu ffordd i CHCC yw wrth i ni ddilyn arfer archifol. Un o egwyddorion allweddol arfer archifol yw cyfanrwydd y casgliad neu sancteiddrwydd y grw\u0302p archifol, y cyfeirir ato weithio fel respect des fonds. Mae llawer o\u2019r casgliadau yn CHCC wedi\u2019u rhoi gan sefydliadau neu unigolion. Maen nhw\u2019n ymwneud yn aml ag un safle hanesyddol, e.e. o arolwg archaeolegol. Sut bynnag, mae rhai rhoddion, yn enwedig rhai gan unigolion, yn cwmpasu amrywiaeth o safleoedd ac ardaloedd. Mewn achosion o\u2019r fath, lle mae\u2019r casgliad yn ymdrin a\u0302 nifer o bynciau neu dopigau, mae weithiau\u2019n fwy priodol iddo gael ei roi i archif arall e.e. Llyfrgell Genedlaethol Cymru neu archif sirol. Ond os yw\u2019r rhan fwyaf o\u2019r deunydd yn ymwneud ag amgylchedd hanesyddol Cymru fe fyddwn ni fel rheol yn derbyn y rhodd gyfan er mwyn cadw cyfanrwydd y casgliad, yn unol a\u0302\u2019n Polisi Casglu. Drwy ganiata\u0301u i ychydig o ddeunydd amherthnasol ddod i mewn i\u2019r archif rydyn ni\u2019n cynnal cyd-destun yn ogystal a\u0302 pherthnasoedd gwreiddiol y cofnodion."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae egwyddor respect des fonds hefyd yn cyfrif am y dyrnaid o enghreifftiau o ddeunydd archifol CHCC sy\u2019n ymwneud a\u0302 safleoedd y tu allan i Gymru, gan gynnwys y delweddau isod o gasgliad Arthur Chater."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Gobeithiaf fod y ffotograffau hyn wedi dangos bod natur archifau \u2013 yn archif CHCC neu mewn unrhyw archif arall \u2013 yn ei gwneud hi\u2019n anochel y dewch o hyd i bethau anarferol ac annisgwyl."}]