[{"text_idx": "#000002", "text": "Mwy o fanylion mis Mai"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Rwyf yn un o frodorion yr ynys. Cefais fy magu yn ardal y Star, plwyf Penmynydd, ond rwyf yn byw yn Llanfair Pwllgwyngyll ers 1977. Bum yn athro hanes am flynyddoedd lawer, ym Mhwllheli, ac yna yn Nhryfan, Bangor."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Erbyn hyn rwyf yn diwtor rhan-amser gyda\u2019r WEA. Yn ddiweddar fe fum wrthi yn sgwennu llyfr ar hanes y Rhyfel Mawr yn y rhan hon o\u2019r ynys -sef \u2018Y Rhwyg\u2019, a bydd hwn yn cael ei gyhoeddi yr haf yma gan Wasg Carreg Gwalch."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Rwyf yn aelod o\u2019r Blaid ers 1973, ac wedi bod yn ymgyrchwr, canfasiwr, dosbarthwr taflenni a chnociwr drysau ers etholiad 1974."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Roedd Ivy yn gymeriad. Dyna, heb os, farn pawb a\u2019i cwrddodd ac a gafodd y fraint o\u2019i \u2018nabod a\u2019i galw yn gyfaill."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Neu, yn hytrach, bu\u2019n llu o gymeriadau: yn gefn i\u2019w theulu gydol ei hoes; yn dipyn o ddeinamo yn ei chymuned; yn weithgar mewn eglwys a chapel; yn dipyn o deithiwr byd; yn fyfyriwr iaith a hanes ac yn ymddiddori ym materion cyhoeddus ar bob cyfri\u2019 a chyfle. Yn clymu\u2019r cyfan ynghyd, bu ganddi agwedd bersonol oedd yn onest a phlaen tuag at bawb a phopeth \u2013 pwy bynnag oeddynt, beth bynnag bo\u2019u hamgylchadau; a choronwyd y cyfan gan synnwyr digrifwch sych a miniog fyddai\u2019n taro nodyn yn berffaith gan osod rhywbeth yn gwmws mewn perspectif."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Cafodd Ivy ei geni yng Ngodreaman ym Medi 1921. Bu cryn ddeall a gallu ganddi. Ond fel llawer o ferched ei chyfnod \u2013 waeth pa mor ddeallus oeddynt \u2013 ni chafodd gyfle i barhau a\u0302\u2019i haddysg. Rhaid oedd gadael ysgol ar y cyfle cyntaf i helpu cynnal cartref. Yn eirionig, cyflafan yr Ail Ryfel Byd a roddodd rhywfaint o gyfle i ferched yr oes ymestyn eu gorwelion a\u2019u profiadau wrth fynd i weithio am y tro cyntaf mewn ffatri, siop neu swyddfa fel agwedd ar ymdrech enfawr y rhyfel, a dyna fu hanes Ivy."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Wedi\u2019r drin, priododd hi a\u0302\u2019i gw\u0302r Tom yn eglwys Sant Margaret, Aberaman gan ymgartrefu yn York Street a magu teulu yno. Roedd Tom hefyd yn gymeriad hoffus ar y naw: yn saer a chynhaliwr ym mhwll Aberaman am flynyddoedd ond a\u0302\u2019i galon ar bethau\u2019r wlad \u2013 ceffylau, cneifio, cynaeafu \u2013 fel oedd yn gweddu i w\u0302r fu\u2019n enedigol o Aberaman ond yn ymwybodol o gefndir ei deulu yng Nghwm Senni cyn iddynt ymadael am weithfeydd Morgannwg."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Bu Ivy a Tom yn Gymry da a\u0302 pheth Cymraeg ganddynt. Pan benderfynnodd Pat a\u2019i diweddar w\u0302r Graham fagu eu plant yn Gymry rhugl, penderfynnodd Ivy, gyda phwrpas ac ymroddiad nodweddiadol ohoni, fwrw ati i wella\u2019i Chymraeg i fod ynghanol y bwriad. Ces i\u2019r fraint o fod yn diwtor iddi mewn dosbarth yn yr hen Ysgol Aman yn ystod y 1980au; ac oherwydd ei hymroddiad wrth fwrw ati, buan oedd hi cyn bod Ivy yn eitha\u2019 rhugl a pharod ei llafar yn Gymraeg. Ers hynny, ni fu Saesneg rhyngom; ac ers sefydlu Clochdar ym 1987, bu\u2019n un o ddarllenwyr a chefnogwyr mwyaf ffyddlon y papur."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ymroddodd Ivy a Tom yn hael o\u2019u hamser yn ystod y 1980au a\u2019r \u201890au i gynorthwyo\u2019r Blaid yng Ngodreaman adeg pob etholiad. Ar y pryd, gweithiwn yn helaeth fel asiant etholiad i\u2019r Blaid a bu, yn aml, lu o broblemau wrth drefnu ymgyrch. Ond ni fu angen gofidio erioed am yr orsaf bleidleisio yn Ysgol Aman pan fu honno yng ngofal y teulu Thomas."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ymaelododd Ivy yng nghapel Gwawr, Jubilee Road, a bu\u2019n weithgar yno dros gyfnod o flynyddoedd. Rhywfaint ar o\u0302l iddi golli Tom yn y flwyddyn 2000, penderfynwyd taw\u2019r peth gorau fyddai symud i Gaerdydd a bod yn nes at Pat a\u2019i hw\u0302yrion, a dyna a wnaed. Ar o\u0302l symud, byr o dro oedd hi nes bod Ivy wedi darganfod Ty\u0302\u2019r Cymry yng Nghaerdydd a mynd yno\u2019n gyson tra\u2019r oedd yn medru. Mwynheuodd hefyd amryw daith i Awstralia i ymweld a\u0302 Steve a\u2019i deulu yno."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Cafodd Ivy ail wynt i\u2019w hwyliau yng Nghaerdydd a blas ar deithio o gwmpas yn annibynol ar fysiau\u2019r ddinas tra medrai. Ymunodd gyda Pat ym mywyd cynulleidfa Gymraeg yr Undodiaid yng Nghaerdydd ac yn Highland Place, Aberda\u0302r ac roedd fel petai hi wedi cael cartref ysbrydol newydd cydnaws a\u0302\u2019i natur yn y traddodiad pwyllog a rhesymol hwnnw. Gwnaeth lu o ffrindiau newydd yng Nghaerdydd gan edrych bob amser yn ymarferol a ffyddiog tua\u2019r dyfodol. Ond arhosodd yn hoff o ddarllen Clochdar ac edrychai ymlaen ag awydd bob amser at dderbyn ei chopi misol."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Bu ei phryd bob amser ar ei phlant a\u2019i hw\u0302yrion. Cafodd bleser dibendraw ynddynt bob un a llawenydd o\u2019r mwyaf iddi fu medru dathlu ei phenblwydd yn 90 oed mewn iechyd da yn eu mysg ar y 3ydd Medi llynedd (gweler y llun)."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ar o\u0302l cyfnod byr o salwch, bu farw Ivy ar 27 Ebrill yng nghartref ei merch. Bu\u2019r angladd yn Thornhill, Llanisien ar yr 8fed Mai gyda\u2019r Parchg. Eric Jones. Aberda\u0302r yn arwain y gwasanaeth. Bendith iddi hi a\u2019r teulu oedd bod Steve wedi gallu dod draw o Awstralia mewn da bryd (fel y gwnaeth gyda\u2019i deulu adeg penblwydd ei fam fis Medi)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Dathliad o fywyd a chymeriad Ivy oedd y gwasanaeth yn Thornhill y diwrnod hafaidd hwnnw: rhywbeth ffyddiog a gododd ysbryd y sawl fu yno \u2013 fel y gwaneth Ivy ei hun mor gyson pan yn fyw. Ac eto, wrth lunio\u2019r geiriau hyn er cof amdani, nis gallaf ddiosg ymdeimlad fy mod wedi colli hen ffrind yn ogystal a\u0302 ffrind a aeth yn hen."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Cynog Dafis Erthygl yn Barn Medi 2012. Eileen Beasley a\u2019i gwr, Trefor, a ddechreuodd y traddodiad o weithredu\u2019n uniongyrchol dros yr iaith Gymraeg. Pan ddaeth Eileen a Trefor Beasley ynghyd fe grewyd cyfuniad dansierus (yng ngwir ystyr y gair) o ddeallusrwydd, diwylliant, minogrwydd dadansoddol, cyndynrwydd ystyfnig, cymwynasgarwch, cynhesrwydd rhadlon, ac yn arbennig ddewrder. Ar un olwg chaech chi ddim dau mwy gwahanol. Eileen yn ferch ffarm o berfedd y wlad, yn athrawes raddedig (Cymraeg a Ffrangeg) hyddysg mewn llenyddiaeth, ac yn Gristion o argyhoeddiad dwfn, yn gadarn ac yn glir ei gwerthoedd. Trefor yntau yn lo\u0308wr, yn swyddog undeb a ddaeth dan ddylanwad Marcswyr megis Nun Niclas, yn heliwr o frid, ac yn anffyddiwr cymhleth a chanddo feddwl beriniadol miniog a hiwmor eironig gogleisiol. Roedd eu penderfyniad i ymgartrefu, wedi priodi yn 1951, yn yr Allt, ar gyrion Llangennech, yng ngolwg y wlad a\u2019r maes glo carreg, yn arwyddluniol o\u2019u gwreiddiau gwahanol. Ond gwahanol neu beidio, fuodd yna erioed gydymlyniad cryfach. Cenedlaetholdeb a\u2019u cydaelodaeth o Bwyllgor Gwaith Plaid Cymru a\u2019u dygodd ynghyd \u2013 Trefor wedi\u2019i ddenu\u2019n arbennig gan syndicaliaeth D.J. Davies \u2013 a\u2019r Iaith wrth gwrs. Wedi bod yn ymgeisydd seneddol go lwyddiannus cefnodd Trefor ar y Pwyllgor Gwaith yn dilyn y penderfyniad i beidio gweithredu\u2019n uniongyrchol yn Nhryweryn. Daeth y cyfle\u2019n go fuan i weithredu\u2019n uniongyrchol mewn modd gwahanol pan aeth y cwpwl hynod yma benben a\u0302 Chyngor Dosbarth Gwledig Llanelli ar fater papur treth Cymraeg. Go brin bod na chynghorwyr na swyddogion wedi sylweddoli cymaint o fatl oedd o\u2019u blaenau. Wyth mlynedd o ymrafael, un-deg-chwech ymddangosiad o flaen llys ac ymweliadau dro ar o\u0302l tro gan y beili i atafaelu\u2019u heiddo. Daeth buddugoliaeth o\u2019r diwedd ar ddwy ffurf: papur treth dwyieithog a, gwell byth, Eileen yn cael ei hethol yn enw Plaid Cymru yn aelod o\u2019r union gyngor a\u2019i herlidiodd gyhyd. Beth tybed oedd trybestod meddyliau a theimladau\u2019r cynghorwyr yna pan gerddodd hi mewn i\u2019w canol nhw, yn we\u0302n radlon o glust i glust, dwi\u2019n amau dim! Ond nid brwydr oedd hanes y 1950au i gyd. Ganwyd y ddau blentyn, Elidyr a Delyth, cymeriadau hynod yn eu hawl eu hunain, a sefydlwyd aelwyd glyd a llawen, dodrefn neu beidio, fel y gall aml i ymwelydd o\u2019r cyfnod yna dystio. Ac roedd yna eifr a chwningod a ffowls yn ddiddanwch a chynhaliaeth fel ei gilydd. Lles y plant ac argyhoeddiad ynghylch pwysigrwydd addysg Gymraeg a barodd iddyn nhw symud ganol y 1960au i dy ar y topiau uwchlaw Llanharan gyda thanciau yn y to i grynhoi dwr glaw. Aeth y plant i Ysgol Rhydfelen, penodwyd Eileen yn athrawes yno, a threuliodd Trefor gyfnod yn Amgueddfa Sain Ffagan. Drwy\u2019r cyfnod yna fe\u2019u gwelid yn gyson yng ngwrthdystiadau Cymdeithas yr Iaith a threuliodd Trefor gyfnod yn y carchar. Dychwelyd fu eu hanes wedyn at wreiddiau Eileen yn Henllan Amgoed. Ar ei waeth yr aeth iechyd Trefor, dan effeithiau cynyddol clefyd y llwch glo ac arthritis. Bu farw yn 1994. Parhaodd Eileen yn weithgar ym mhob dull a modd, a\u2019i phlant a\u2019u teuluoedd yn destun llawenydd a difyrrwch iddi\u2019n barhaus. Tan yn agos i\u2019r diwedd roedd hi\u2019n athrawes ar ddosbarth oedolion yn Ysgol Sul capel Henllan Amgoed. Ac i\u2019r capel hwnnw, adeilad annisgwyl o brydferth, y daeth cyfeillion, perthnasau ac edmygwyr ynghyd ar 16 Awst i dalu\u2019r gymwynas olaf. Cafwyd gwasanaeth bendithiol a diymffrost o dan ofal y Parchedigion Llinos Edwards a Maurice Loader. Oedodd y gynulleidfa\u2019n hir wedyn i rannu\u2019u hatgofion a\u2019u meddyliau am Eileen, Rosa Parkes Cymru ys dywedodd Emyr Llywelyn, ac am Trefor bron cymaint. Welwn ni mo\u2019u tebyg eto. Braint enfawr fu eu hadnabod. Ddaeth yna ddim corff i\u2019r capel. Roedd hwnnw wedi mynd i Ysgol Feddygol Caerdydd ar gyfer ymchwil. Ys dywedodd hen gyfaill a chymrawd, gweithredu uniongyrchol hyd y diwedd. Bu farw Eileen Beasley ar 12 Awst 2012."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Dyma luniau a dynnais yn ystod yr wythnos honno, gan ddangos:-"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Hefyd ceir dau lun o ddarlledu anghyfreithlon yn ystod ymgyrch yr etholiad (rhan o\u2019m casgliad \u2018Radio Wales\u2019o luniau)"}, {"text_idx": "#000034", "text": "O astudio ei fywyd, darllen yn helaeth amdano a dod i\u2019w adnabod yn bersonol \u2013 yr unig gasgliad y gallwn ni ddod iddo, a holl haneswyr y dyfodol rwyn siwr yw hyn:"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Sut y llwyddodd un bod dynol i gyflawni cymaint yn ystod ei fywyd \u2013 ie, yn wleidyddol \u2013 ond hefyd mewn cymaint o feysydd eraill \u2013 a\u2019r cyfan i gyd er mwyn Cymru. Roedd Gwynfor Evans yn w\u0302r arbennig, arbennig iawn, ac yn berson na welwyd ymroddiad mor llwyr i\u2019w wlad, ac am wn i, yn hanes diweddar ein cenedl."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Yn o\u0302l un amcangyfrif fe deithiodd e dros filiwn a chwarter o filltiroedd yn ystod ei oes \u2013 er mwyn Cymru. Ac yn o\u0302l Graham Jones o\u2019r Llyfrgell Genedlaethol \u2013 \u201cCasgliad Gwynfor yw\u2019r casgliad mwyaf a fedd y Llyfrgell, ac mae mhell o fod yn gyflawn o hyd.\u201d"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Yn ei gofiant i Gwynfor mae Rhys Ifans yn nodi iddo gyhoeddi ei filiynfed gair yn ei unfed llyfr ar ddeg yn 1989. Cyhoeddodd nifer helaeth o lyfrau wedi hynny, a hyn i gyd ar waha\u0302n i\u2019r cannoedd ar gannoedd o erthyglau, yn y Gymraeg a\u2019r Saesneg yn fisol ar gyfer papurau Plaid Cymru, Y Ddraig Goch a\u2019r Welsh Nation, yn ogystal a\u0302 phapurau cenedlaethol a lleol eraill, ynghyd a\u0302 datganiadau wythnosol, taflenni a phamffledi di-ddiwedd \u2013 y cyfan yng nghyfnod y teipiadur \u2013 lle mae\u2019n cydnabod mai Rhiannon ei wraig fyddai\u2019n gwneud y gwaith caled hwnnw i gyd iddo. Hwn oedd cyfnod \u2018grym y gair mewn print\u2019 \u2013 cyfnod y darllen mawr, cyn ac yn ystod dyfodiad cynnar radio a theledu."}, {"text_idx": "#000039", "text": "\u201cMae\u2019r enw yn rhan annatod o hanes deffroad Cymru yn yr ugeinfed ganrif.\u201d"}, {"text_idx": "#000041", "text": "\u201cGwynfor a greodd y \u2018mudiad cenedlaethol\u2019 \u2013 Gwynfor hefyd oedd tad Ymgyrch Senedd i Gymru ... Mae cofeb arhosol yr ymgyrch honno i\u2019w chael ym Mae Caerdydd \u2013 Fe\u2019i gelwir yn gynulliad, y symbol gloywaf, er gwell neu er gwaeth, o awydd y Cymry i fyw fel cenedl wleidyddol.\u201d"}, {"text_idx": "#000042", "text": "\u201cGwynfor Evans oedd gwladgarwr mwyaf Cymru\u2019r ugeinfed ganrif a gwnaeth ei ymroddiad i\u2019w wlad drawsnewid rhagolygon y Cymry fel cenedl.\u201d \u2013 Dyna\u2019r frawddeg gyntaf i ddisgrifio\u2019r person hwn yn \u2018 Gwyddioniadur Cymru\u2019 yr Academi Cymreig. Derbyniodd Gymredoriaeth nifer o\u2019n colegau ac ry ni\u2019n so\u0302n am y person a fu\u2019n Llywydd y Dydd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn gyson a llawer amlach na neb arall yn ein cyfnod ni. Ar y diwedd fe restaf anrhydeddau a roddwyd iddo na ddaeth i ran neb arall ers canrifoedd \u2013 os o gwbl."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Roedd Capel y Tabernacl, Y Barri yn gartref ysbrydol i\u2019r holl deulu gyda mam a thad Gwynfor yn cymryd rhan flaenllaw yno a\u2019i dadcu Y Parchedig Ben Evans yn weinidog cyntaf y Tabernacl. Ei dad yn ddiacon ac yn arweinydd y ga\u0302n a cho\u0302r cymysg gyda dros gant o leisiau yn perfformio\u2019r oratorios mawr yn gyson. Yn y flwyddyn 2000 dadorchuddiwyd Ffenesr Liw newydd yn y capel i gofio am Dan a Catherine Evans. Fe sefydlodd Dan a Cathrine Evans fusnesau llewyrchus ac enwog iawn yn nhref y Barri."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Gwynfor, capten Ti\u0302m Hoci\u2019r Ysgol"}, {"text_idx": "#000047", "text": "A phan yn y coleg digwyddodd dau beth a effeithiodd yn drwm iawn ar ei ddyfodol \u2013 y cyntaf:"}, {"text_idx": "#000048", "text": "\u201cRhyfeddai ar ymroddiad llanciau a llancesau a fyddai\u2019n gwerthu\u2019r Ddraig Goch o gwmpas strydoedd Aberystwyth \u2013 Gwenant Davies, Eic Davies ac eraill.\u201d"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Ac yn ail \u2013 \u201cond un diwrnod gwelodd bamffledyn melyn y tu allan i siop lyfrau yn Aberystwyth \u2013 The Economics of Welsh Self Government gan DJ Davies. Symudodd y llyfryn hwn pob math o amheuaeth, ac yn haf 1934 aeth at Cassie Davies yn y Barri i ymuno a\u0302\u2019r Blaid Genedlaethol.\u201d"}, {"text_idx": "#000051", "text": "\u201cA dyma pryd y dechreuodd dyn ifanc hynod o olygus o\u2019r Barri, yn gwisgo blaser Coleg Aberystwyth alw i\u2019m gweld er mwyn cael siarad am y Blaid newydd hon a gofyn am gael ymuno a\u0302 hi.\u201d"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Aeth Gwynfor i Rydychen wedyn yn fyfyriwr a sefydlu cangen o\u2019r Blaid yno a dod yn ysgrifennydd yr enwog Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd yno yn 1936."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Er iddo anfon erthygl o Rydychen i gylchgrawn ei hen ysgol ac i rannau ohoni ymddangos yn y Western Mail, yn Ionawr 1937 y cyhoeddwyd ei erthygl gyflawn gyntaf yn Y Ddraig Goch yn ymwneud a\u0302 sefydlu Gwersyll Sain Tathan, ac yn Ysgol Haf Plaid Cymru yn y Bala y flwyddyn honno cynigiodd benderfyniad yn galw am roi safle swyddogol i\u2019r iaith Gymraeg. A wyddoch chi beth \u2013 fe gasglwyd 400,000 o lofnodion yn cefnogi\u2019r cynnig hwnnw cyn i\u2019r ail ryfel byd roi pen ar y gwaith."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Felly, fe welwch fod Gwynfor wedi cymryd ei gamau breision cyntaf yn yr hyn a ddatblygodd yn ymgyrch oes iddo \u2013 er mwyn Cymru. Daeth yn aelod o Bwyllgor Gwaith y Blaid yn genedlaethol yn 1937 ac o fewn chwe mlynedd, yn 1943 fe\u2019i dewiswyd yn Is-Lywydd y Blaid. Wedyn ar y 1af o Awst 1945 yng Nghynhadledd Llangollen (bum niwrnod cyn gollwng y bom ar Hiroshima) fe\u2019i etholwyd yn Llywydd Plaid Cymru ac yntau ond yn 32 oed \u2013 a bu\u2019n llywydd ac arweinydd am y 36 mlynedd nesaf \u2013 gan gychwyn ar ei genhadaeth fawr gydol ei oes."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Yn y cyfamser roedd e wedi priodi ei gymar oes Rhiannon ac yn byw yn Wernellyn, Llangadog ac wedi cychwyn menter busnes Tai Gerddi yno. Rwyn hoffi ei ddisgrifiad o sut y syrthiodd e am Rhiannon. Meddai Gwynfor yn ei lyfr Bywyd Cymro \u2013 pan alwodd e yn nhy mam a thad Rhiannon yng Nghaerdydd \u2013"}, {"text_idx": "#000058", "text": "Fe\u2019i priodwyd ar Ddydd Gw\u0302yl Ddewi 1941, ac meddai Pennar Davies yn ei lyfr: \u201cOs bu\u2019r nef erioed yn trefnu priodasau mae\u2019n sicr iddi gael hwyl wrth lunio hon. Ac ni ellir gorbrisio cyfraniad Rhiannon Evans at weithgarwch ei gw\u0302r.\u201d Fe wna i gyfeirio at deulu\u2019r Dalar Wen eto."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Safodd Gwynfor ei etholiad Seneddol cyntaf ym Meirionydd yn 1945. Arwain Protest Llyn y Fan dydd Calan 1947 ac Abergeirw 1948, a\u2019i ethol yn aelod o Bwyllgor Urdd y Graddedigion o Lys y Brifysgol ac o Gyngor yr Annibynwyr y flwyddyn honno yn ogystal ac Ysgrifennydd Cymreig y Gyngres Geltaidd a gyfarfu yn Nulyn \u2013 a chyd-annerch gydag Eamonn De Valera yng Nghaerdydd. Mae\u2019n rhaid bod yr edmygedd yng Nghymru yn fawr iawn ohono gan iddo fod yn Llywydd y Dydd yn Eisteddfod genedlaethol Bae Colwyn mor gynnar a\u0302 1947 ac yntau ond 34 oed. Onid yw hi\u2019n amlwg erbyn diwedd y 40\u2019au fod Gwynfor Evans wedi sefydlu ei hun fel arweinydd cenedlaethol ac yn dderbyniol iawn gan ei bobl."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Yn 1949 arweiniodd Gwynfor Rali mwyaf uchelgeisiol Plaid Cymru erioed \u2013 Daeth 4,000 o bobl ynghyd i Fachynlleth er mwyn galw am Senedd i Gymru, ac yn dilyn araith Gwynfor nododd un gohebydd mai Gwynfor ac nid Aneurin Bevan a haeddai wisgo mantell areithiwr gorau Cymru. Rali\u0308au eraill Senedd i Gymru wedyn ym Mlaenau Ffestiniog yn 1950 ac yna\u2019r Rali Fawr yng Nghaerdydd yn 1953 gyda chwarter miliwn o bobl wedi arwyddo deiseb i\u2019w chyflwyno i Dy\u0302\u2019r Cyffredin. Safodd Gwynfor Etholiad Cyffredinol ym Meirionydd yn 1950, is-etholiad Aberda\u0302r yn 1954 a Meirion eto yn 1955 a 1959."}, {"text_idx": "#000063", "text": "\u201cNid cynt y cododd Mr Gwynfor Evans i siarad nag y cododd y miloedd yn y babell fawr i\u2019w groesawu a rhoddi iddo gymeradwyaeth hir.\u201d Ac meddai Gwynfor yn ei lyfr Bywyd Cymro \u2013 \u201cAc eithrio\u2019r ymgyrch dros Senedd i Gymru, Tryweryn oedd y bwysicaf o\u2019n holl ymgyrchoedd.\u201d Mae arweiniad Gwynfor yn y frwydr honno wedi ei chofnodi\u2019n fanwl a\u2019r dirprwyaethau i Lerpwl ac yn y blaen yn ddigwyddiadau hanesyddol. Meddai Gwynfor \u2013 \u201cRoedd y Cymry mor unol ag y bydd cenedl byth. Anwybyddwyd eu barn yn llwyr. Dinoethwyd natur democratiaeth Cymru.\u201d"}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201cEi hymroddiad diflino a\u2019i dawn lachar hi yn y pumdegau yn fwy na dim a agorodd y drws i lwyddiant Gwynfor ym muddugoliaeth fawr Caerfyrddin yn nes ymlaen.\u201d Yn wir fe ddywedodd Jennie Eirian ei hun ar ol etholiad 1957 \u2013 \u201cBydd y Blaid yn ennill y sedd hon o fewn 10 mlynedd.\u201d Fe wnaeth hynny yn 1966 \u2013 o fewn 9 mlynedd!"}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ble rwy i\u2019n mynd i ddechre dywedwch am fuddugoliaeth Gwynfor yn is-etholiad 1966? Mae\u2019r hanes hynny\u2019n haeddu darlith gyflawn ar waha\u0302n. Fe gewch chi honno yn 2016 pan fyddwn ni\u2019n dathlu 50 mlynedd y fuddugoliaeth! Y cyfan rwyf am ddweud heno yw i\u2019r ffaith i Gwynfor ennill y fuddugoliaeth honno newid cwrs hanes gwleidyddol Cymru am byth. Cyhoeddodd Gwasg y Dryw record o Gwynfor yn siarad yn dilyn ei fuddugoliaeth \u2013"}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u201cGadewch i ni\u2019n awr ewyllysio bywyd llawn i\u2019n gwlad a mynnu cael sefydliad sy\u2019n creu bywyd cyflawn. Llywodraeth Cymreig yw\u2019r sefydliad hanfodol.\u201d Dyna eiriau Gwynfor ar y record. Ry ni wedi cael y sefydliad hwnnw bellach. Ry ni ar y ffordd i Lywodraeth gyflawn Gymreig sef gweledigaeth lawn Gwynfor."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Ond, meddyliwch amdano yn mynd i ffau\u2019r llewod yn Llundain ac i Dy\u0302\u2019r Cyffredin \u2013"}, {"text_idx": "#000071", "text": "\u201cWrth fy nhywys trwy\u2019r ystafelloedd te\u0302, cyfeiriodd Emrys Hughes at y bwrdd Cymreig \u2013 \u2018I wouldn\u2019t sit there if I were you\u2019, meddai, \u2018Your name is mud there.\u2019 Ai Goronwy Roberts heibio yn y coridor heb edrych arnaf. Mae\u2019n anodd i neb gofio neu ddychmygu\u2019n awr pa mor fileinig y bu George Thomas. Roedd hwnnw\u2019n aruthr yn ei wrth Gymreictod ac yn filain... Ef oedd arswyd cenedlaetholdeb Cymreig a\u2019r iaith Gymraeg.\u201d"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Dyna\u2019r lle yr aeth Gwynfor iddo, ond fe fanteisiodd e ar y sefydliad ymerodraethol hwnnw ar bob cyfle i frwydro tros Gymru ac i alw am hunan-lywodraeth. Pethe fel hyn \u2013"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Gyda chymorth y Grw\u0302p Ymchwil, daeth i\u2019r casgliad mai\u2019r dacteg orau fyddai iddo ymladd rhyfel guerrilla a gofyn cwestiynau dirifedi ynghylch cyflwr Cymru. Byddai cwestiynau Gwynfor yn gyrru\u2019r gwasanaeth sifil yn wallgo bost: erbyn diwedd y flwyddyn gyntaf roedd e wedi gofyn dros 600 o gwestiynau a chyhoeddwyd pob cwestiwn a\u2019r atebion ar ffurff tair cyfrol \u2013 Llyfrau Du Caerfyrddin. Yna gosod achos Plaid Cymru ger bron y Comisiwn Brenhinol ar y Cyfansoddiad yn 1969."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Colli Caerfyrddin wedyn yn 1970 \u2013 dilyn yr Arwisgo, gweithredu Cymdeithas yr Iaith a\u2019r FWA (os oedd sut beth yn bod!). Colli wedyn o 3 pleidlais ym"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Mawrth 1974 a chael buddugoliaeth ysgubol wedyn yn Hydref 1974. Am hanner awr wedi tri\u2019r bore roedd 3,000 ar Sgwar Nott i glywed y canlyniad a bod Gwynfor wedi cael 23,325 o bleidleisiau. Hon oedd yr unig sedd i Llafur golli\u2019r noson honno ar draws y Deyrnas Unedig. No\u0302l i Lundain unwaith eto ond gyda\u2019r ddau Ddafydd erbyn hyn! Yn aml byddai ei ddiwrnod gwaith yn dechrau am naw o\u2019r gloch y bore ac yn ymestyn hyd oriau ma\u0302n y diwrnod canlynol."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Faint sy\u2019n gwir sylweddoli i\u2019r cyfnod hwn fod yn allweddol i symud y ddadl ymlaen am Gynulliad i Gymru a\u2019r Alban? Pam? Roedd tri cenedlaetholwr o Gymru yn y Senedd yn ogystal a saith o\u2019r SNP o\u2019r Alban. Dim ond tri o fwyafrif oedd gan y Llywodraeth dros y pleidiau eraill. Meddai Gwynfor \u2013 \u201cDyna\u2019r sefyllfa wleidyddol mwyaf obeithiol y bum i ynddi erioed,\u201d a gorfodwyd y Llywodraeth i ildio i\u2019r symudiad tuag at sefydlu Cynulliad i Gymru a\u2019r Alban \u2013 a dyna gychwyn ar y daith anodd a hir honno sydd wedi ei chyrraedd bellach, yn fwy o lawer yn yr Alban nac yng Nghymru!"}, {"text_idx": "#000078", "text": "Fe drefnodd y Blaid Lafur y math o ofynion gyda\u2019r Refferendwm am Gynulliad i Gymru a\u2019r Alban fel roedd hi\u2019n amhosibl i\u2019r bleidlais Ie i ennill. Fe gofiwn am Neil Kinnock ac eraill o fewn y Blaid Lafur yn ymgyrchu\u2019n gryf yn erbyn polisi eu plaid eu hunain a chael tragwyddol heol i wneud hynny. Y canlyniad oedd Na i Gynulliad yng Nghymru yn 1979. Rhys Ifans sy\u2019n dweud eto \u2013"}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u201cBu llawer tro ar fyd yng ngyrfa Gwynfor, ond hon oedd yr ergyd drymaf. Iddo fe roedd y refferendwm yn bleidlais ar gwestiwn ysbrydol a dirfodol ynghylch bodolaeth Cymru. Torrodd Gwynfor ei galon a chyfaddefodd na wyddai beth a godai fwyaf o gyfog arno \u2013 gwaseidd-dra a thaeogrwydd y Cymry neu dwyll a llygredd y Blaid Lafur.\u201d"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Collodd yr Etholiad Cyffredinol a ddilynodd y Refferendwm oherwydd cyhoeddi arolwg barn y BBC ychydig ddiwrnodau cyn yr etholiad a oedd yn dweud mai trydydd gwael fyddai Gwynfor. Yn fy marn bersonol i roedd hyn i gyd wedi ei drefnu gan \u2018y sefydliad\u2019 i geisio cael gwared a\u0302 Gwynfor o Dy\u0302\u2019r Cyffredin. Yn wir, cyfaddefodd y BBC yn dilyn arolwg manwl i\u2019r cwmni a gariodd allan yr arolwg barn eu bod yn \u2018anerbyniol bell ohoni\u2019!"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Ymateb Gwynfor oedd \u2013 pe bai e wedi ennill yr etholiad hwnnw, gyda\u2019i iechyd mor symol ar y pryd, fydde fe ddim yn dal ar dir y byw! Ac yna yn 1981 ar ol 36 o flynyddoedd fel Llywydd Plaid Cymru fe roddodd Gwynfor y gorau iddi yn y Gynhadledd yma yng Nghaerfyrddin."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Dyna ichi ddarlun cyflym iawn o waith a dylanwad Gwynfor yn wleidyddol."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Oedd, roedd y dylanwad hwnnw\u2019n fawr iawn a fydde ni fyth lle\u2019r un ni heddi heb fod Gwynfor wedi cyflawni cymaint. Mae ei lwyddiant gwleidyddol yn cael ei gydnabod bellach gan bawb. Gw\u0302r arbennig iawn iawn."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Ond yr hyn sy\u2019n rhyfedd am y gw\u0302r hwn yw ei fod wedi cyflawni cymaint mwy ochr yn ochr neu yn wir ar waha\u0302n i\u2019w yrfa wleidyddol. A\u2019r hyn rwy am geisio ei wneud nawr yw rhoi blas yn unig ichi, a\u2019ch atgoffa o\u2019r gwaith arloesol ac aruthrol arall a wnaeth e."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Rhai o lyfrau niferus Gwynfor"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Fydde Gwynfor yn dechrau pob araith yn ddieithriad bron gyda gwers hanes. Sdim ots ble bydde fe, sdim ots beth fydde\u2019r achlysur roedd Hanes Cymru yn rhan o\u2019i neges. Roedd e\u2019n credu bod hi\u2019n bwysig iawn iawn ein bod ni fel pobl yn dod i wybod ein hanes. Ymgyrchodd am ddysgu Hanes Cymru yn ein hysgolion \u2013 mewn cyfnod pan oedd dim bron o hynny\u2019n digwydd, ac fe aeth e ati i ysgrifennu a chyhoeddi llyfrau ac fe bwysodd ar eraill i wneud hynny hefyd \u2013 \u201cNod Gwynfor drwy gydol ei oes oedd deffro\u2019r ymwybod cenedlaethol trwy drwytho pobl yn hanes Cymru ac adfer cof ei phobl a chryfhau eu hewyllys i fyw.\u201d (Dr Geraint Jenkins)"}, {"text_idx": "#000089", "text": "Meddyliwch iddo fynd ati ar ddydd Nadolig 1970 i ysgrifennu\u2019r ddwy ddalen gyntaf o nodiadau Aros Mae! Roedd e ar werth ymhen 7 mis a gwerthwyd yr argraffiad cyntaf o 5,000 yn bur gyflym ac yna ail argraffiad buan. Fe aeth Elin Garlick i\u2019w gyfieithu i\u2019r Saesneg a\u2019i alw\u2019n Land of My Fathers. Ail argraffwyd deirgwaith wedyn ac fe ddywedodd y cyhoeddwyr Ty\u0302 John Penry \u2013 \u201chwn yw\u2019n gwerthwr gorau ni o bob llyfr a gyhoeddwyd.\u201d"}, {"text_idx": "#000090", "text": "Ond ei glasur arall hanesyddol yw Seiri Cenedl sef portreadau a hanes 65 o wy\u0302r a gwaragedd a gyfrannodd mewn gwahanol ffyrdd at adeiladu a chynnal ein cenedl. Meddyliwch am yr holl waith ymchwil sydd ynghlwm wrth ysgrifennu llyfrau hanes a phenodau am bobl \u2013 a\u2019r ffeithiau yn hollol gywir!"}, {"text_idx": "#000091", "text": "Fe wnes i gyfeirio ar y dechrau at Gwynfor fel awdur hynod o doreithiog \u2013 awdur rhyw 30 o lyfrau i gyd \u2013 yn ogystal a\u0302 phamffledi a\u2019r taflenni a\u2019r erthyglau wedyn \u2013 diderfyn \u2013 yn y Gymraeg a\u2019r Saesneg. Fe soniodd e wrtha i unwaith bod hi\u2019n fwriad ganddo i ysgrifennu un llyfr arall yn dilyn ei holl deithio ar hyd ei oes trwy Gymru \u2013 sef llyfr ar Siopau Chips Cymru gan ei fod wedi bwyta mewn cymaint ohonyn nhw ar ei deithiau!"}, {"text_idx": "#000092", "text": "Fe glywson ni\u2019r Parchedig Beti Wyn James a Mererid Hopwood yn crynhoi pwysigrwydd a chyfraniad Gwynfor yn y ddau faes hwn yn y gwasanaeth coffa a gynhaliwyd yng Nghapel y Priordy bnawn Sul Medi\u2019r 2il. Felly, wna i eto ond nodi rhai o\u2019r prif ffeithiau."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Bu\u2019n athro Ysgol Sul ar bobl ifainc yn ei gapel Providence Llangadog am flynyddoedd lawer, a\u2019r hyn sy\u2019n arbennig oedd hyn \u2013 ble bynnag yr oedd Gwynfor ar y nos Sadwrn \u2013 bron yn ddieithriad byddai\u2019n dychwelyd ar gyfer ei ddosbarth Ysgol Sul y diwrnod wedyn. Darllenwch bennod gyfan am Gwynfor y Cristion a phennod gyfan am Gwynfor yr Heddychwr yn llyfr Pennar Davies \u2013 maent yn rhoi darlun manwl a chyflawn i ni o ddyfnder ffydd a meddwl y dyn."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Magwyd ef ar aelwyd Gristnogol yn y Barri a\u2019i dadcu\u2019r Parchedig Ben Evans yn weinidog cyntaf Capel y Tabernacl. Roedd ei wncwl Idris (brawd ei dad) yn weinidog hefyd ac yn bregethwr o\u2019r radd flaenaf. Daeth Gwynfor yn Gadeirydd Undeb Eglwysi yr Annibynnwyr Cymraeg pan ond yn ddeugain a dwy oed. Ni chafodd neb mor ifanc ei ethol erioed cyn hynny. A bu Guto ei fab hefyd yn Llywydd yr Undeb yn ddiweddar."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Mae\u2019n bwysig cofio i Gwynfor yn ei araith gyntaf ar lawr Ty\u0302\u2019r Cyffredin seilio ei obaith dros Gymru ar y gwerthoedd Cristnogol yn ei hetifeddiaeth."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Ymgymerodd a\u0302 nifer o swyddi yng nghyfundrefn yr Annibynnwyr hefyd a bu\u2019n allweddol yn sefydlu Ty\u0302 John Penry a\u2019i weinyddiaeth. Roedd e\u2019n berson ymarferol yn ei Gristnogaeth."}, {"text_idx": "#000098", "text": "\u201cRwyn heddychwr yn gyntaf a chenedlaetholwr wedyn\u201d oedd geiriau Gwynfor ac fe gafodd ryddhad diamod pan fu ger bron Tribiwnlys milwrol yng Nghaerfyrddin yn 1940. Ac yn dilyn ysgrifennu ei erthygl gyntaf yngly\u0302n a\u0302 San Tathan yn 1937 fe ddaeth o dan ddylanwad ei arwr mawr George M LL Davies, gan ddod yn Ysgrifennydd Mudiad Heddychwyr Cymru ac yng ngofal y babell yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1938. Trwy ei oes bu\u2019n arwain protestiadau a siarad mewn Rali\u0308au Heddwch \u2013 Rali Abertawe 1940, Rali Fawr Epynt lle y trowyd 400 o bobl allan o\u2019u cartrefi, Rali Abergeirw 1948 a\u2019r llun enwog o Rali Trawsfynydd yn 1951 \u2013 rhain i gyd yn erbyn y Swyddfa Ryfel yn cymryd tiroedd Cymru."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Bu Cymdeithas y Cymod yn ddyledus iawn iddo am ei gymorth a\u2019i arweiniad ac fe gyhoeddodd Gwynfor nifer o lyfrynnau a phamffledi fel They Cry Wolf a Wales Against Conscription. Yna, yn 1973, cyflwynodd ei ddarlith enwog yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd \u2013 Cenedlaetholdeb Di-Drais. Bu yr un mor gefnogol i Fudiad CND hefyd ac fe siaradodd yn gryf iawn dro ar o\u0302l tro yn erbyn y rhyfel yn Fietnam ac fe\u2019i cynigiodd ei hun fel tarian ddynol yn Hanoi yn 1968 \u2013 ond fe wrthodwyd mynediad i\u2019r grw\u0302p \u2013 ond roedd y weithred yn nodweddiadaol o w\u0302r na allai sefyll a gwylio\u2019r fath laddfa. Ac meddai Dafydd Elis Thomas amdano yn un o gylchlythyron Cymdeithas y Cymod:"}, {"text_idx": "#000100", "text": "\u201cGanwyd yr enaid mawr hwn yn y ganrif fwyaf treisgar yn hanes y byd. Yn nhywyllwch yr ugeinfed ganrif ryfelgar a threisgar bu ei fywyd yn olau.\u201d"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Fe fuodd Gwynfor yn allweddol yn yr ymgyrch i sicrhau Radio i Gymru ac yn 1939 dile\u0308odd y BBC raglenni Cymru yn llwyr. Yn Eisteddfod Genedlaethol Llandybie yn 1944 fe gyflwynodd Gwynfor ddarlith i lond capel ar Radio Yng Nghymru. Cyhoeddwyd y ddarlith yn Gymraeg ac yn Saesneg ac fe wrthwyd 10,000 o gopiau ohoni! Dadleuodd Gwynfor dros ymreolaeth ym maes darlledu, ac i dorri stori arall yn y frwydr yn fyr \u2013 fe gafwyd hynny ac fe etholwyd Gwynfor yn aelod o Bwyllgor Ymgynghorol Cymreig y BBC yn 1946."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Gwelodd Gwynfor hefyd erbyn canol y 50\u2019au byddai dyfodiad teledu yn peri newid chwyldroadol yn y gyfundrefn gyfathrebu a bod bygythiad mawr i\u2019r iaith Gymraeg a\u2019n diwylliant. Gwthiodd Gwynfor y syniad hwnnw o deledu Cymru, ond ni chododd y llywodraeth fys bach i helpu, ac ni lwyddodd i gyflawni ei amcan. Gwnaeth Gwynfor araith seneddol bwysig yn 1969 yn galw\u2019n glir ar y llywodraeth i sefydlu Sianel Gymraeg ac fe wyddoch am yr ymgyrchu honno yn y 70\u2019au. Mae hanes yr ymgyrch i sicrhau sefydlu S4C yn un a gysylltir gyda Gwynfor a\u2019i fwriad i ymprydio ar o\u0302l i\u2019r Llywodraeth Dori\u0308aidd dorri eu gair \u2013 mae\u2019r stori honno\u2019n ddarlith arall wrth i ni ymhen y mis ddathlu 30 mlynedd o ddarlledu ar S4C."}, {"text_idx": "#000105", "text": "A\u2019r peth arall yr wyf am ei nodi \u2013 ar waha\u0302n i\u2019r arweiniad di-ildio a roddodd Gwynfor i bob agwedd o\u2019r iaith oedd ei ymgyrch am Goleg Cymraeg. Roedd Gwynfor yn aelod o Lys y Brifysgol ac fe gynigiodd yn 1951 y dylid sefydlu Coleg Cymraeg ac fe sefydlwyd pwyllgor i ystyried hynny. Roedd pawb yn erbyn ond Gwynfor. Paratodd Gwynfor Femorandwm manwl i ddangos yr angen am y math hwn o goleg yng Nghymru eto yn 1953. Ar hyd y blynyddoedd fe fu e wrthi \u2013 ymgyrch arall ganddo yn 1973 ac yna yn 1986 wrth annerch y Seremoni Raddio Gymraeg gyntaf a drefnwyd gan Undeb by Myfyrwyr Cymraeg yn Aberystwyth. Mawr fu ei ddycnwch a\u2019i ddylanwad di-ildio \u2013 a bellach mae\u2019r Coleg Cymraeg hwnnw yn bod a\u2019i Ganolfan Weinyddol yma yng Nghaerfyrddin yn Y Llwyfan."}, {"text_idx": "#000106", "text": "\u201cNi fyddai byth yn dweud wrthym ni na\u2019n plant \u2013 \u2018cer i ffwrdd. Rwyn rhy brysur\u2019, ac ni chododd erioed fys atom i\u2019n ceryddu. Roedd ei amynedd gyda\u2019r plant yn ddibendraw.\u201d Dyna eiriau Meinir ei ferch. Fe symudon nhw i fyw o Wernellyn i\u2019r Dalar Wen yn 1953 \u2013 \u201cAnrheg priodas fy nhad oedd y Dalar Wen wedi ei gohirio am bymtheng mlynedd\u201d meddai Gwynfor. Roedd popeth yng ngwneuthuriad y ty\u0302 o Gymru a Dewi Prys brawd Rhiannon a\u2019i cynlluniodd.\u201d"}, {"text_idx": "#000107", "text": "Fe gawson nhw 7 o blant ac mewn ymateb i newyddiadurwr fe ddywedodd Gwynfor mai ei hoff ddywediad Beiblaidd oedd \u2013 \u201cFfrwythwch ac amlhewch a llenwch y ddaear\u201d. Hoffai chwarae gyda\u2019r plant \u2013 a gwisgo lan fel Anti Jini gan dwyllo\u2019r wyrion mai hanner chwaer o America oedd hi. Hoffai gerdded wedyn gyda\u2019r plant, a\u2019r hoff le oedd y Garn Goch \u2013 lle y gwasgarwyd ei lwch a lle mae\u2019r garreg goffa iddo wrth droed y Garn honno. Fel ei dad, roedd Gwynfor yn gerddorol hefyd a hoffai ganu\u2019r piano. Yn o\u0302l ei frawd Alcwyn byddai Gwynfor yn tueddu i fynd at y piano pan oedd pwysau\u2019r byd arno, ac wrth chwarae byddai\u2019n medru ymlacio\u2019n hyfryd."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Fe symudodd Gwynfor a Rhiannon i Dalar Wen arall ym Mhencarreg ger Llanybydder yn haf 1984 i ymddeol. Cynhaliwyd swper fawr ffarwelio yn Neuadd Llangadog gyda\u2019r ardal yn talu teyrnged i ddau a wnaeth gymaint dros Gymreictod eu cymdogaeth dros gyfnod o 45 o flynyddoedd. Pan etholwyd 17 o aelodau Plaid Cymru i\u2019r Cynulliad cyntaf yn 1999 fe ddaethon nhw gyd i Bencarreg i weld Gwynfor a Rhiannon. Galwodd Winnie Ewing gyda Rhodri, Cynog a Roy Llywelyn heibio hefyd."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Maddeuwch i mi am ddyfynu hyn o ddarn yn Saesneg, ond rwy am ei ddweud yn y gwreiddiol am ei fod yn dangos yn glir mawredd y person hwn. Ar y diwrnod cyn i Gwynfor ddathlu ei 90 oed dyma yr ysgrifennwyd amdano yn y Western Mail. Y pennawd oedd \u2013 \u2018Pacifist giant of Welsh culture whose place in history is secured \u2013 Wales celebrates 90 years of Gwynfor\u2019:"}, {"text_idx": "#000110", "text": "\u201cGwynfor Evans has been described as \u2018one of the greatest souls of the 20th century. Alongside Lloyd George and Aneurin Bevan he is one of the last century\u2019s three greatest Welsh politicians. But he arguably stands alone and ahead of them all in the measure of his influence and is one of the few people from any era recognised solely by their Christian name."}, {"text_idx": "#000111", "text": "\u201cGwynfor\u2019s place in history is secure, and not just through his achievements and influence but his public acclaim. He was chosen by readers of Wales on Sunday as Millenium Icon ahead of Lloyd George and Aneurin Bevan, voted Welsh Person of the Millemium ahead of Owain Glyndw\u0302r by readers of Y Cymro and was reader\u2019s choice in the Western Mail\u2019s Person of the Millenium Award. They were popular endorsements of the greatest living Welshman of the 20th century.\u201d"}, {"text_idx": "#000113", "text": "Ac i orffen rwyf am ddyfynu\u2019r Athro Geraint Jenkins yn ei anerchiad o werthfawrogiad yn y Gymanfa Ganu Fawr a gawson ni yng Nghapel Heol Awst i gofio am Gwynfor yn fuan ar o\u0302l ei farw. Dyma ddywedodd e \u2013"}, {"text_idx": "#000114", "text": "\u201cEwch ati i ganmol ac anrhydeddu\u2019n gyhoeddus enw Gwynfor drwy godi cofgolofn urddasol iddo. Pa le gwell i godi cofeb urddasol nag yma yng Nghaerfyrddin, lle y profodd ei awr fawr ar 14 Gorffennaf 1966 fel y gall eich plant a phlant eich plant ddod yma i ryfeddu at un o eneidiau mawr ein cenedl.\u201d Ac fel y gwyddoch chi mae\u2019r gwaith hwnnw yn awr wedi ei gychwyn gyda\u2019r bwriad o gyflawni\u2019r gofeb erbyn 2016 sef hanner can mlwyddiant y fuddugoliaeth fawr honno yn 1966."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Ac meddai\u2019r Dr Geraint Jenkins: \u201cEi fwriad oedd adeiladu cenedl rydd, gyfrifol a hyderus drwy adfer cof ei phobl a chryfhau ei hewyllys i fyw \u2013 ac fe ddylsem gofio amdano fel \u2018Llusernwr y canrifoedd coll\u2019. Dro ar o\u0302l tro roedd Gwynfor yno yn sefyll yn y bwlch \u2013 mae ei fywyd yn ddrych o hanes Cymru o 1940 ymlaen. Sail bywyd Gwynfor oedd ei Gristnogaeth a\u2019i heddychiaeth.\u201d"}, {"text_idx": "#000117", "text": "A brawddegau olaf Rhys Ifans yn ei gofiant swmpus oedd: \u201c Ni wnaeth neb fwy na Gwynfor yn ystod yr ugeinfed ganrif. Nid hon oedd y Gymru Gymraeg Gristnogol y breuddwydiodd Gwynfor amdani, ond Cymru yw hi o hyd. Roedd Cymru, y genedl a garodd mor angerddol, wedi goroesi, rhag pob brad.\u201d"}, {"text_idx": "#000121", "text": "Gellir hefyd eu harchebu drwy\u2019r post am \u00a35.00 y sieciau\u2019n daladwy i"}, {"text_idx": "#000130", "text": "Araith yn Eisteddfod y Fro"}, {"text_idx": "#000131", "text": "Lle : Pabell y Cymdeithasau 2"}, {"text_idx": "#000134", "text": "Hanes Menywod ym Mhlaid Cymru"}, {"text_idx": "#000136", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]