[{"text_idx": "#000002", "text": "Mae waliau cerrig a chloddiau pridd mor hen a\u0302 chyfnod y Neolithig chwe mil o flynyddoedd yn o\u0302l. Pan ddaeth yr amaethwyr cyntaf i Brydain a dewis ffermio tiriogaethau parhaol yr oedd yn angenrheidiol codi ffiniau i gadw\u2019r anifeiliaid rhag crwydro o\u2019r caeau ac i ddiogelu\u2019r cnydau bwyd a dyfid yn y caeau. Mae gan archaeolegwyr sy\u2019n archwilio safleoedd amaethyddiaeth gynnar ddiddordeb mawr mewn canfod natur a chyfansoddiad y terfynau sydd i\u2019r caeau. Dengys eu hymchwil fod aredig llain o dir, yn arbennig llain ar lethr, yn creu llwyfan isel rhwng dau raniad o\u2019r tir. Yr enw technegol ar y llwyfan isel yw linsied (lynchet). Wrth i\u2019r linsied ddatblygu yn nodwedd fwy amlwg byddai cerrig, cynnyrch o aredig y tir, yn cael eu casglu a\u2019u pentyrru ar y rhaniad i greu wal isel, neu byddai llwyni yn tyfu hyd yr ymyl i greu rhwystr ar ffurf clawdd. Yn nhreigl y canrifoedd diflannodd y cerrig ac ysgubwyd ymaith y gwrychoedd ond erys y llwyfannau isel i nodi terfynau parhaol y caeau. Ar ffridd Corbri yn Llanllechid ceir enghreifftiau ardderchog o\u2019r linsiedau hyn ac fe\u2019u gwelir gliriaf mewn lluniau a dynnwyd o\u2019r awyr sy\u2019n dangos patrymau\u2019r caeau cynhanes fel rhan o dirwedd yr ardal hon. Yng Nghoed Uchaf gwelir patrymau gwahanol oherwydd yno datblygwyd y linsiedau yn lleiniau hirion cyfochrog sy\u2019n rhan o anheddfan gynhanes nad yw\u2019n amlwg bellach oherwydd ei gorchuddio gan dyfiant eithin a mieri ar y safle."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Nid yw\u2019r drafodaeth uchod yn ateb y cwestiwn pam fod waliau cerrig yn gyffredin mewn rhai rhannau o\u2019r wlad a chloddiau pridd mewn rhannau eraill. Ardal o waliau cerrig sych yw Dyffryn Ogwen tra bo Mo\u0302n, Eifionydd a Lly\u0302n yn ffafrio cloddiau, ac efallai mai rhesymau daearegol sy\u2019n bennaf gyfrifol am hyn yn hytrach na\u2019i fod yn ddewis i\u2019r unigolyn. Yn ystod Oes yr Ia yr oedd y rhewlifau yn erydu creigiau ucheldir Eryri gan adael pentyrrau o feini a cherrig yn weddill, tra ar y gwastadeddau\u2019n ffinio\u2019r mynyddoedd, ardaloedd o ddyddodi graean, priddoedd a cherrig man a geid yno ac felly byddai\u2019r dewis o adnodd bras yn llawer prinnach. Serch hynny, y mae un clawdd i\u2019w gael yn Nyffryn Ogwen sef yr un ym mharc Ocar, er mai clawdd cynnal yn hytrach na chlawdd terfyn a fyddai hwn. O edrych yn fwy manwl mae dosbarthiad waliau cerrig Dyffryn Ogwen yn bur ddiddorol."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Waliau sy\u2019n dynodi ffiniau caeau\u2019r ardal ac mae pwysigrwydd arbennig i\u2019r wal derfyn diriogaethol, wal y mynydd, sy\u2019n nodi\u2019r ffin rhwng yr iseldir a amgaewyd a\u2019r ucheldir sy\u2019n ffridd agored. Nodwedd arbennig o Ddyffryn Ogwen yw bod wal y mynydd yn cadw fwy neu lai at gyfuchlin 250metr a phrin iawn fod waliau sy\u2019n amga\u0301u caeau yn ymestyn y tu draw i\u2019r llinell hon fel y gwelir mewn ardaloedd eraill yn Eryri. O\u2019r Bronydd hyd at wal y mynydd uwchlaw Pont Ogwen gellir cerdded gweundir Llanllechid yn ddirwystr."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Prin fod y patrwm yn newid ar lethrau serth Nant Ffrancon er bod yma rai waliau tiriogaethol sy\u2019n dringo\u2019n uchel i nodi terfynau efallai yng Nghwm Bual a Chwm Graianog. Mae\u2019n anodd rhoi dyddiad pryd yr adeiladwyd y terfynau hyn ond gellir crybwyll y gallasai rhai berthyn i gyfnod cynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan ddaethpwyd a\u0302 bugeiliaid o\u2019r Alban i wella ansawdd ffermio\u2019r ardal dan nawdd stad y Penrhyn a dylanwad brwdfrydig Edward Gordon Pennant, Barwn cyntaf y Penrhyn. Fel y nodwyd uchod, waliau o gerrig sychion sy\u2019n nodweddu ein hardal ni, hynny yw waliau a adeiladwyd drwy grefft arbennig y saer maen o blethu cerrig y wal heb ddefnydd mortar ar sylfaen o gerrig breision, gan gryfhau\u2019r adeiladwaith gyda cherrig cloi pwrpasol a\u2019i gwarchod gyda rhes gymesur o gerrig copa ar y brig."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Muriau llechi y Felin Fawr"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae ffurf arall ar waliau cerrig i\u2019w gweld yn Nyffryn Ogwen sef y muriau carreg anferth eu maint a adeiladwyd i gynnal safleoedd diwydiannol yn yr ardal. Yr enghreifftiau gorau yw\u2019r muriau sy\u2019n cynnal safle\u2019r Felin Fawr yng Nghoed y Parc, er bod gofynion diogelwch ein canrif ni bellach wedi golygu chwalu llawer ar anferthedd eu hadeiladwaith. Adeiladwyd y muriau o bennau llechi wedi eu llifio, megis gwastraff o brosesau trin cerrig yn y felin, ac ar eu huchaf yr oedd rhai o\u2019r muriau oddeutu chwe metr (20 troedfedd) mewn maint. Estynnwyd y muriau i gynnal llwybr tramffordd y chwarel gyda\u2019r rhannau mwyaf nodedig ger Tanysgrafell ac yn y gulfan gywasgedig rhwng Hendyrpeg a Dinas. Dyddiad adeiladu\u2019r dramffordd oedd 1801 ac felly mae rhannau o\u2019r muriau hyn yn dyddio i\u2019r cyfnod hwn a cheir cadarnhad o hyn gan Telford sy\u2019n cyfeirio at lwybr y ffordd Dyrpeg yn Dins a adeiladwyd yn 1802 gan bwysleisio ei pheryglon rhwng tyrrau llechi mawr y dramffordd uwchlaw a cheunant yr Afon Ogwen islaw."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Muriau o garreg a llechen ar ffordd Dinas"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Cyfuniad o ffens lechi a wal gerrig yn ffurfio\u2019r un terfyn ar ffridd y Bronydd yn Llanllechid"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn olaf mae\u2019n rhaid cyfeirio at ddull arall o ffurfio ffin rhwng dau eiddo sef y ffens lechi sydd yn nodwedd arbennig o ardaloedd chwarelyddol Gwynedd. Gweler Cyfeiriad Bingley yn 1748 -\u2018the fences are made with pieces of Blue Slate ... driven into thr ground about a foot distant from each other and interwoven near the top with briar;\u2019 to hold them together\u2019."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ffens bileri yn Mynydd Llandyga\u0301i"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Defnyddiwyd ffens fel dull cost effeithiol o bennu\u2019r ffin rhwng dau gae bychan neu yn derfyn rhwng dau eiddo, megis yn Nhanybwlch a Llwybr Main ym Mynydd Llandyga\u0301i, datblygiadau sy\u2019n perthyn i chwedegau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hanfod y rhwystr yw ffurfio rhes o bileri cul ond talsyth gyda gwifren ddur yn eu plethu er mwyn cryfder ar hyd y pennau. Mewn rhai enghreifftiau defnyddiwyd crawiau llechi llydan yn lle\u2019r pileri main i ffurfio\u2019r ffens ond pur anaml y defnyddid y dull dros bellter ac eithrio mewn enghraifft nodedig ar y llwybr troed sy\u2019n dringo rhwng Sgwa\u0302r Penybryn a Ffordd Carneddi ac fe gyfeirir ato ar dafod leferydd fel y \u2018Llwybr Pleri\u2019."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae waliau cerrig yn nodweddu cymeriad ardal ac yn rhan o\u2019i hanes a\u2019i datblygiad. Gresyn yw gweld nifer o waliau\u2019r ardal mewn cyflwr gwael megis y rhai sy\u2019n ffurfio ochr y gogledd o\u2019r ffordd rhwng Plas Ffrancon a Hen Barc ar Lo\u0302n Newydd. Adlewyrchiad o ddiffyg parch at ein treftadaeth ydyw fandaliaeth o\u2019r fath hon."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Pentrefan Ty\u2019n y Maes ym map Ordnans 1888. Noder safle\u2019r dafarn wreiddiol ac adeiladau ychwanegol y fferm ac ar ymyl y gogledd ddatblygiad trefnus tai yr iard. Noder hefyd y ddau gapel a thafarn Tan y Dderwen ar ymyl y gogledd."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Oedd yr oedd yna dafarn yn Nhyn y Maes ac ella bod ganddi enw crandiach na\u2019r Tyn y Maes Inn ond dyna\u2019r enw sy\u2019n ymddangos yng nghyfrifiad 1841. Sara Jones oedd yn cadw\u2019r dafarn. Roedd yn wraig 55 oed, a chanddi bedwar o feibion di-briod, y pedwar yn weision fferm yn o\u0302l y dynodiad, a\u2019u hoedran yn amrywio o\u2019r hynaf yn 30 a\u2019r ieuengaf yn 20 oed. Rhestrir yn ychwanegol fod yno bum dyn/bachgen yn gyflogedig fel gweision fferm a phedair menyw ieuanc yn gwasanaethu fel morwynion. Felly, yr oedd crynhoad go sylweddol o weithwyr yn gysylltiedig a\u0302\u2019r dafarn, oedd hefyd yn gweithio fel fferm yn nhraddodiad llawer o dafarndai yng nghefn gwlad Cymru\u2019r cyfnod. Ac o ystyried nifer y gwasanaethyddion, yn deulu a gweision, gellir barnu fod y fferm efallai yn bwysicach na\u2019r dafarn gan ei bod yn hen sefydliad yn Nant Ffrancon. Yn Arolwg y Penrhyn 1768 caiff ei chofrestru yn fferm 220 acer ei maint, ac er bod bron ei hanner yn dir mynydd bras ei phorfa yn dringo\u2019r Allt, Pen yr Allt a Chae Celyn i gyfeiriad Cefn yr Orsedd i\u2019r dwyrain, yr oedd gweddill y ddaliadaeth ar lawr y dyffryn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Rhan o fap y Degwm 1845 sy\u2019n dangos yn eglur fodolaeth y dafarn ar fin ffordd fawr Telford. Noder nad oes adeiladau eraill ar y safle yn Nhy\u2019n y Maes"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ond i ddychwelyd at y dafarn yn Nhyn y Maes. Mae\u2019n bur debyg nad oedd wedi ei sefydlu pan deithiodd Hyde Hall y ffordd yn 1809/1811, ond erbyn 1819 ychydig flynyddoedd cyn agor ffordd bost Telford cyfeirir at ei bodolaeth mewn sylw hyfryd gan y gwyddonydd cynnar, byd enwog, Michael Farraday, a ymwelodd a\u0302\u2019r dafarn ar ddydd Gwener, Gorffennaf 30, 1819. Yr oedd ef ar daith drwy Gymru, ac ar y diwrnod wedi cerdded o Fangor i Gapel Curig cyn yno ddal y goets i Langollen o westy\u2019r Royal ( ... it has so many doors I was obliged to ask a person standing by which I was to go in at)! Prif fwriad ei ymweliad a\u0302 Dyffryn Ogwen oedd mynd i chwarel fawr Cae Braich y Cafn, nid i ganmol ei pherchennog fel y rhelyw o deithwyr y cyfnod, ond i sylwi yn fanwl ar y dull o\u2019i threfnu a\u2019i gweithio. Wedi gadael y chwarel mae\u2019n adrodd iddo ymuno a\u0302\u2019r ffordd dyrpeg ym Mhont Ogwen ac meddai \u2013 being very hungry and thirsty we were tempted by a very clean looking inn to rest and refresh ourselves, and were soon heartily engaged with nice bread and butter and cheese accompanied with good cwrw\u2019. Pa well tysteb i groeso a glanweithdra syml y Tyn y Maes Inn gan w\u0302r a ddatblygodd drwy ei ddyfeisiadau yrfa fel un o wyddonwyr cynnar enwocaf y byd."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Y ffordd a\u2019r dafarn oedd y sylfaen i ddatblygiad pentref bychan Tyn y Maes yn ystod y 19g. Er hynny yr oedd gwasanaeth y goits fawr fwy neu lai wedi peidio erbyn canol y ganrif pan agorwyd y rheilffordd o Gaer i Gaergybi oedd yn cynnig gwasanaeth cyflymach ac esmwythach i\u2019r teithwyr rhwng Llundain a Dulyn. Dengys cyfrifiad 1841 fod o leiaf 19 o fythynnod wedi\u2019u sefydlu yn yr hyn a gyfeirir ato fel \u2018iard\u2019 Tyn y Maes, datblygiad cryno y drws nesaf i\u2019r fferm a\u2019r dafarn. Yn ddi-feth, gyda nifer fechan o eithriadau, chwarelwyr a\u2019u teuluoedd oedd preswylwyr y tai hyn, ffaith sy\u2019n codi mwy nag un cwestiwn diddorol. Pryd yn union, a phwy oedd datblygwr yr \u2018iard\u2019 fechan hon? Rhaid dyfalu yn absenoldeb ffeithiau sy\u2019n dweud yn wahanol. Datblygiad ar dir y Penrhyn oedd yr \u2018iard\u2019, a phentref ym mherchnogaeth y Penrhyn yn ei gyfanrwydd fyddai Tyn y Maes. Ar gychwyn y 19g, ac yn arbennig erbyn dyddiad y cyfrifiad yn 1841, yr oedd problem cartrefu\u2019r lluoedd oedd yn tyrru i Ddyffryn Ogwen i weithio yn y chwarel yn un enfawr. Tybed, felly, ai datblygiad arbennig oedd yr \u2018iard\u2019 i ateb y gofyn hwn, yn rhagflaenydd arbrofol, efallai, i ddatblygiad llawer mwy ei faint ym Mraichmelyn oddeutu\u2019r un cyfnod oedd hefyd o dan warchodaeth y Penrhyn? Ymhlith chwarelwyr yr \u2018iard\u2019, ac yn arwyddocaol iawn eu cyflogaeth, yr oedd dau \u2018horse keeper\u2019, ostleriaid bur debyg yng nghyflogaeth y dafarn er nad yn byw dan yr unto. Gw\u0302r 65 oed oedd Evan Jones a\u2019i gydweithiwr Owen Jones yn 25 oed, er nad ymddengys fod perthynas deuluol rhyngddynt. Yr oeddynt hwy eu dau yn nhraddodiad ostler llawer mwy ei fri o Dyn y Maes, sef William Roberts cyfansoddwr yr emyn-do\u0302n \u2018Andalucia\u2019, rhagflaenydd oedd yn gweithio, debyg yn y dafarn, yn 1830 pan gyfansoddodd ei gampwaith. Yn fuan wedi\u2019r cyfrifiad agorwyd dau gapel yn y pentref \u2013 Bethel yn 1843 i\u2019r Methodistiaid a Saron i\u2019r Annibynwyr yn 1848 \u2013 dau sefydliad a gyfrannodd foddion gras a diwylliant i\u2019r gymuned."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ysywaeth, byr iawn fu cyfnod bri y Tyn y Maes Inn. Erbyn cyfrifiad 1861 yr oedd wedi peidio a\u0302 bod, a thafarn llawer llai ei phwysigrwydd, a phellach o gyrraedd cymuned yr \u2018iard\u2019, wedi agor yn is i lawr y ffordd yn Nhan Dderwen. Yr oedd tranc y dafarn i\u2019w ddisgwyl unwaith yr agorwyd y rheilffordd i Gaergybi o Gaer yn 1848, datblygiad roddodd derfyn i bwysigrwydd sefydliadol y goits fawr ar ffordd Telford. Aeth y dafarn yn o\u0302l i\u2019w phriod ddyletswydd yn fferm, a chwaraeodd y pentref ei rhan yn faestref brin ei hadnoddau i gynnal gweithlu chwarel y Penrhyn. Yna, yn raddol ar ddechrau\u2019r ganrif newydd edwinodd pwysigrwydd yr \u2019iard\u2019 fel lle i fyw ynddo, ac ymhen amser adfeiliodd y tai yn swp anhrefnus ar fin y ffordd, gan adael Ty\u2019n y Maes yn bentref llai grymus, ac ar y cyrion i ganolfannau mwy poblog ac amrywiol eu cyfleoedd oedd hefyd yn llawer nes at y chwarel yn Nyffryn Ogwen. Eironi mawr Tyn y Maes oedd iddo ddatblygu yn y diwedd yn bentrefan diarffordd ar ffordd brysur yr A5."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae\u2019r broses yn dechrau drwy gneifio gwla\u0302n y ddafad sy\u2019n arwain at gribo a glanhau\u2019r cnu cyn nyddu\u2019r gwla\u0302n yn edafedd drwy ddefnyddio\u2019r droell. Yng nghofnodion ewyllysiau Dyffryn Ogwen, sy\u2019n dyddio o\u2019r ail ganrif ar bymtheg a\u2019r ddeunawfed, yr oedd y droell yn rhan anhepgor o feddiannau mwyafrif y trigolion. Mae\u2019r pwyslais ar wla\u0302n yn rhan o\u2019r newid a ddigwyddodd yn yr economi leol pryd y daeth bugeilio defaid lawn cyn bwysiced, os nad yn bwysicach, na magu gwartheg. Ac fe honnir mai o\u2019r gair gwlanen y tarddodd y gair Saesneg flannel, cyfeiriad sy\u2019n nodi pwysigrwydd y diwydiant gwla\u0302n yng Nghymru yn y gorffennol."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Yn Nyffryn Ogwen mae\u2019r enw pandy wedi goroesi mewn dau leoliad arbennig, sef tyddyn y Pandy yn Nhregarth, ac ar Bont y Pandy ar yr A5 gerllaw Tyddyn Dicwm. Er hynny, yr oedd dau bandy arall yn Nyffryn Ogwen, er nad adnabyddir hwy wrth yr enw pandy. Saif y cyntaf ym Melin Cochwillan, a\u2019r ail ym Mhen Isa\u2019r Nant yn Nant Ffrancon. Gwell trafod y pedwar yn unigol oherwydd eu hynodrwydd."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Cofnodir y Pandy hwn yn rhan o dyddyn o ychydig dros ugain acer yn Arolwg y Penrhyn yn 1768. Lleolwyd y pandy islaw Craig y Pandy a chynhwysai\u2019r tyddyn saith cae. Ymddengys bod adeiladau perthynol y pandy, y ty\u0302, a gardd y ty\u0302 wedi eu lleoli ar safle pur eang o fwy na thair acer. Y cae arall holl bwysig a nodir oedd Cae\u2019r Dentur Bach, llain at faintioli dwy acer, ac mae\u2019r enw hwn wedi goroesi hyd y presennol ar y safle yn Nhregarth. Mae lleoliad y pandy yn ddiddorol oherwydd na chafodd ei adeiladu ar lan afon, ond yn hytrach derbyniai\u2019r dw\u0302r o afonig fechan oedd yn tarddu ger Fronheulog cyn llifo i Waun y Pandy i\u2019r gogledd o\u2019r safle. Yno yr oedd llyn bychan yn derbyn y dw\u0302r a fflodiart yn ei arwain i\u2019r pandy pan fyddai\u2019r gofyn. Ar y ffin a\u0302\u2019r Pandy yr oedd fferm Moelyci ac mae yno hefyd gae o\u2019r enw Cae\u2019r Pandy, er mae\u2019n bur annhebyg fod hwn yn dynodi safle pandy annibynnol i\u2019r un a saif ar y terfyn yn Nhregarth. Serch hynny mae\u2019n rhaid ystyried fod y Pandy islaw Craig y Pandy yn rhan o rwydwaith llawer ehangach o felinau a berthynai i ddalgylch Afon Cegin. Y llyn bychan yn Waun y Pandy oedd tarddle\u2019r dw\u0302r a redai i weithio\u2019r felin flawd yn y Felin Hen a oedd i lawr y ffordd o Foelyci, tra ar afon Gegin yr oedd melin rawn arall yng Nghoed Howel gyda dw\u0302r yr afon i droi\u2019r felin wedi ei gronni y tro hwn mewn argae llawer mwy a oedd wedi ei lleoli i\u2019r de yng Nglasinfryn. Yr argae hwn oedd hefyd yn cyflewni dw\u0302r i\u2019r felin wla\u0302n a sefydlwyd yn y pentref yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a\u2019r datblygiad hwn, bid sicr, oedd uchafbwynt y crynswth melinau a adeiladwyd yn yr ardal hon."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Yr oedd y pandy hwn yn rhannu\u2019r un safle ym Melin Cochwillan a\u0302\u2019r felin flawd a\u2019r odyn galch, ac o ganlyniad nid yr enw pandy oedd flaenaf wrth gyfeirio at ei leoliad. Rhannai\u2019r pandy yr un ffos ac a gyrchai ddw\u0302r o Afon Ogwen i weithio\u2019r felin, cyfleustra a oedd yn nodwedd gyffredin mewn sawl safle arall debyg yng Nghymru. Mae\u2019r pandy, fel y felin, wedi eu cofnodi yn Arolwg y Penrhyn yn 1768, a chan bod eu lleoliad mor agos at blasty Cochwillan ar y dorlan uwchlaw, gellid ystyried efallai y byddai dyddiad eu sefydlu yr un mor gynnar a\u0302\u2019r plasty yn y Canol Oesoedd. Mae\u2019r Arolwg yn cofnodi\u2019r Pandy fel tyddyn o 13 acer ac mae Cae\u2019r Dentur yn llain amlwg yn yr uned sy\u2019n mesur ychydig yn fwy na dwy acer mewn maint. Mae yno hefyd Cae Haidd, sy\u2019n dair acer mewn maint, a pherthynas y cae hwn a\u0302\u2019r felin y drws nesaf yn fater o gryn ddiddordeb o nodi nad oedd caeau yn rhan o uned y felin. Ar ddyddiad yr Arolwg nid oedd tenant yn y Felin nac yn Nhy\u0302\u2019r Felin, tra enwir Robert Thomas yn y Pandy. Mae\u2019r Arolwg yn cofnodi un ffaith arall ddiddorol sef bod rhan o\u2019r Allt Wyllt ar lan yr afon wedi ei difrodi mewn gorlifiad ac mae hwn bid sicr yn cyfeirio at orlifiadau difrifol a ddigwyddodd yn yr ardal ychydig flynyddoedd cyn dyddiad yr Arolwg."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Mae Pont y Pandy yn cofnodi enw\u2019r pandy a chwalwyd pan adeiladwyd y bont a\u2019r ffordd bost gan Telford yn y lleoliad hwn yn 1819. Mae Telford hefyd yn cofnodi yn un o\u2019i gynlluniau rhag baratoawl i\u2019r ffordd, enw\u2019r pandy fel Pandy Coetmor, a dyna sefydlu\u2019r ffaith paham nad oes cyfeiriad ato yn Arolwg y Penrhyn yn 1768. Mae Pont y Pandy ac Afon y Llan yn dynodi\u2019r ffin rhwng stadau\u2019r Penrhyn a Choetmor ac felly James Coytmor Pugh ac nid Richard Pennant oedd perchennog y pandy yn y ddeunawfed ganrif. Yn 1786 gwnaeth William Earl, y tir fesurydd o Norwich a gynlluniodd fapiau Arolwg Penrhyn yn 1768, gynllun o safle\u2019r pandy ar gyfer y perchennog uchod. Ynddo mae lleoliadau\u2019r adeiladau wedi eu dangos yn glir cyn bod y ffordd bost wedi eu gwahanu. Ar lan yr afon mae dau adeilad gyda\u2019u gerddi perthynol wedi eu dynodi, a lled un cae i\u2019r dwyrain ddau adeilad gefn wrth gefn."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Pont y Pandy \u2013 llwybr y ffos yn codi o\u2019r Ogwen \u2013 llun drwy garedigrwydd Einion Thomas"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Dengys y cynllun y perthynai deunaw cae i\u2019r pandy, cyfanswm o ddau ddeg pum acer i\u2019r uned, ond yn dra anffodus ni enwir y caeau yn y gofrestr. Erbyn 1839 dengys cofnod y Degwm fod yr eiddo wedi ei rannu yn ddau, un yn uned o 10 acer yn perthyn i John Thomas, a\u2019r llall o 11 acer ym meddiant Edward Parry. Serch hynny, yr oedd adeiladau\u2019r pandy wedi eu gwarchod yn naliad John Thomas er eu bod bellach wedi eu rhannu ar y naill ochr gan ffordd Telford. Mae\u2019n rhesymol gofyn a oedd y pandy yn dal mewn gwaith erbyn hynny? Ychydig iawn o olion y pandy a erys hyd heddiw ar ochr yr afon. Ar y lan i\u2019r de gellir canfod gwely\u2019r ffos a oedd yn bwydo\u2019r pandy, ac mae mur allanol yr adeilad i\u2019w weld yn sbecian o dan domen enfawr o bridd sy\u2019n gorchuddio\u2019r safle ers yn ddiweddar. Ar ochr y dwyrain o\u2019r ffordd mae\u2019r adeiladau yno, y ty\u0302 a dwy siambr ar un llawr, yn coleddu\u2019r enw Pandy, ond ymchwil pellach yn unig a all sefydlu pa mor wreiddiol yw eu hadeiladwaith."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Pont y Pandy yn 1840 \u2013 manylyn o fap y degwm yn dangos ffordd Telford yn rhannu\u2019r safle; noder fod y ddau fwthyn y tu uchaf i\u2019r ffordd yn sefyll hyd heddiw"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Nid oes tystiolaeth ysgrifenedig i brofi mai pandy oedd yr adeilad sy\u2019n rhannu\u2019r un safle a\u0302\u2019r llaethdy enwog a adeiladwyd gan Richard Pennant i\u2019w wraig Anna Susannah ym Mhenisa\u2019r Nant. Ond mae un ffaith arbennig sy\u2019n awgrymu hynny. Yn Afon Ogwen rhwng Llyn Dolawen a Llyn Pont Ogwen mae Llyn Dentur a\u2019i leoliad fwy neu lai yn union gyferbyn a Phenisa\u2019r Nant, ac ar y llethr uwchlaw mae yno hefyd Fryn Dentur. Gan nad oedd Richard Pennant wedi sefydlu llaethdy ei wraig tan ddiwedd y ddeunawfed ganrif nid yw\u2019r enwau hyn yn ymddangos yn yr Arolwg a awdurdododd ef o stad y Penrhyn yn 1768. Rhaid dyfalu felly fod y llaethdy a\u2019r felin yn cydoesi, ac o ddyfalu ymhellach ofyn beth oedd pwrpas adeiladu\u2019r felin onid oedd pandy fel mae\u2019r enwau dentur yn eu hawgrymu yn y gymdogaeth agos? O dderbyn yr ymresymiad hwn gellir synhwyro fod y pandy yn rhan o gynlluniau arloesol Richard Pennant i gyfoethogi economi ei stad. Golygai sefydlu\u2019r pandy gost ariannol cychwynnol mewn agor ffos o Afon y Berthen yn Nhynymaes gryn hanner milltir i ffwrdd i bweru\u2019r adeiladau ar y safle, ac o wneud hynny gellir ystyried pa mor fanteisiol oedd sefydlu\u2019r pandy a\u2019r llaethdy yn ogystal a\u0302\u2019r fferm fodel yn Nolawen i sbarduno\u2019r economi leol. O durio ymhellach yn archifau stad y Penrhyn mae\u2019n sicr y canfyddir tystiolaeth ddogfennol a fyddai\u2019n profi, neu\u2019n gwrthbrofi, y dehongliad uchod o\u2019r pandy ym Mhenisa\u2019r Nant."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Wedi pwyso a mesur y dystiolaeth am bandai Dyffryn Ogwen ystyrir bod tri ohonynt wedi eu sefydlu o leiaf cyn cyfnod canol y ddeunawfed ganrif, ac y gallasai un ohonynt o leiaf olrhain ei hynafiaeth yn o\u0302l i gyfnod llawer cynharach yn y Canol Oesoedd. Enghraifft ddiweddarach fyddai\u2019r pandy ym Mhenisa\u2019r Nant, os cywir y dadansoddiad, ond fel y tri arall yr oedd hwn hefyd yn adlewyrchu pwysigrwydd y diwydiant gwla\u0302n yn economi amaethyddol Dyffryn Ogwen mewn oes a fu."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Yr oedd gan bentref Llanllechid ei ddyletswyddau lled statudol, yn codi\u2019n benodol o\u2019i gysylltiadau yn gwarchod buddiannau\u2019r plwyf. Gorchwyl pwysig oedd cynnal cyfraith a threfn y plwyf. Yn Llanllechid y lleolwyd y cyffion (stocks) i garcharu troseddwyr, oedd a\u0302\u2019i safle ar lain o dir dros y ffordd i fynedfa\u2019r eglwys. Yn 1849 penderfynodd aelodau Cymdeithas Gwarchod Comin Llanllechid benodi cwnstabl i ddiogelu buddiannau\u2019r plwyf, y swyddog cyntaf o\u2019i fath yn hanes yr ardal mae\u2019n debyg. Mae gwerth nodi manylion y penodiad yn dilyn cofnodion y pwyllgor a gyfarfu yn nhafarn y Red Lion ym mis Chwefror 1849:"}, {"text_idx": "#000044", "text": "\u2018The list of 15 men qualified or willing to serve as constables were made out and it was further resolved to appoint a paid constable in this parish to reside in or near Bethesda whose duty will be to prosecute all notons or drunken persons especially on Sundays and to see if the Publicans do keep regular hours according to the law, and to keep a close a inspection at Bethesda on the Quarry pay days and the week following and also on the first and last days of each month and also to watch and keep care of commons of the parish of Llanllechid and to report every one who may cut turf or injure its pasture to which purpose he must visit the said commons from Penisarnant wall to Bryn Quarry time a week during the month of April, May, June, July, August nnd September, one of his visits to be on Saturday evening in each week ... his salary being fixed this day at fifteen pounds, seven pounds and ten shillings from the Poor Rates, Col. Pennant having kindly proposed to pay the other seven pounds and ten shillings. That the person is to be recommended to Mr Wyatt [goruchwyliwr Stad y Penrhyn] by the Parish Officer and Mr John Parry of Bethesda, if approved by him he will be accounted duly elected\u2019."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Yn y cyfarfod nesaf cofnodwyd fod ugain swllt i\u2019w gyfrannu at brynu cot i\u2019r plismon ar yr amod fod Pennant hefyd yn cyfrannu\u2019r un faint o arian. Un o gyfrifoldebau ychwanegol y pentref oedd cynnal rhai o sefydliadau\u2019r plwyf. Yn y fynwent, er enghraifft, y lleolwyd y ddeiol garreg a gyflwynwyd yn 1795 gan Dafydd Wilson, bardd ac ysgolfeistr lleol, i gadw amser cyn i fecanwaith y cloc ddiorseddu cyfrwng yr haul. Fel pencadlys amaethyddol yr ardal yr oedd gefail y gof yno yn gwasanaethu cyfres o\u2019r ffermydd cyfagos \u2013 Corbri yn dair uned, Bryn Eithin, Pant Hwfa a Talysarn; ar y cyrion ddau dyddyn Bryn Hafod y Wern, Sychnant, Mignant a Powls, ac yn ddiweddarach yn y ganrif ofynion chwareli Bryn Hafod y Wern a Than y Bwlch. Yn ogystal yr oedd yno weithdy saer coed at ofyn y gymdogaeth. Sefydliad pwysig arall oedd y parc escheat lle y dygid defaid colledig comin Llanllechid i\u2019w carcharu hyd nes eu hadfer gan eu perchnogion, neu eu gwerthu yn y se\u0302l \u2018siet\u2019 arbennig a oedd yn rhan o\u2019r ffair gyflogi a gynhelid yn y pentref ar Hydref 29ain bob blwyddyn. Mae\u2019n bur debyg fod y ddau sefydliad yn perthyn i gyfnod llawer cynharach na 1849 pan drafodwyd sefydlu\u2019r \u2018pinfold\u2019 yn ffurfiol a chyflogi gwarchodwr llawn amser i ddiogelu\u2019r comin. Y Red Lion oedd man cyfarfod y pwyllgorau hyn a pha bentref arall yn Nyffryn Ogwen a\u0302 phoblogaeth barhaol o brin wyth deg allai ymfalchi\u0308o mewn bod a\u0302 dwy dafarn, y Red Lion a\u2019r Bull."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Yno hefyd yr oedd eglwys y plwyf, y corff sefydliadol o\u2019r canol oesoedd yr heriwyd ei awdurdod moesol pan sefydlodd y Methodistiaid Calfinaidd gapel Peniel yn y pentref ym 1827. Erbyn 1864 roedd gan y capel mawr 327 o gymunwyr tra bo 204 yn unig yn yr eglwys, buddugoliaeth foesol i Ymneilltuaeth os yw cyfrifo nifer yn bwysicach na mesur cred. Ac ar ochr arall y geiniog rhaid nodi mai yn Llanllechid y lleolwyd talwrn ymladd ceiliogod y plwyf ar safle sydd bellach yn anhysbys, tra bo Ty\u0302\u2019r Ffeltiwr, murddun bychan dinod ar gychwyn y ffordd i Fryn Hafod y Wern, yn bragu cwrw answyddogol i ddisychedu\u2019r plwyfolion. Ac wrth borth yr eglwys yr oedd lleoliad deiol yr haul, y teclyn carreg effeithiol a gyflwynwyd yn 1794 gan Dafydd Wilson, athro ysgol Llanllechid, i gofnodi\u2019r amser i\u2019r plwyfolion, cyfrwng yr hen fyd o bennu amser, a symbol o\u2019r gorffennol ar drothwy croesawu dull y byd newydd o nodi amser drwy gyfrwng oriawr boced."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Sut mae dehongli\u2019r uchod? Ymddengys mai swyddogaethau plwyfol y ffermwyr oedd gwneud y penderfyniadau gweinyddol, gyda chymeradwyaeth swyddogion a pherchennog stad y Penrhyn wrth gwrs. Ffermwyr oedd y cwnstabliaid gwirfoddol, er enghraifft, a hwy oedd yn pennu nifer o wasanaethau cymdeithaso. Roedd yr hen fyd amaethyddol yn rheoli gan arwain, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, at dyndra rhwng cymdeithas fwy hamddenol y tir a chymdeithas fwy heriol diwydiant y chwareli, deuoliaeth sydd yn perthyn i fwy nag un ardal yng Ngwynedd hyd heddiw. Yr hyn sy\u2019n ddiddorol o edrych ar gynllun pentref Llanllechid heddiw yw na newidiodd yn ei faint na\u2019i gymeriad gwledig, a hynny er bod pentref diwydiannol cyfan a dwy chwarel lechi yn ei gysgodi ar y terfyn. Felly, hen werthoedd y byd gwledig gynhaliodd bentref Llanllechid drwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae sawr y byd hwnnw yn dal i aros yno er cymaint cyfnewidiadau\u2019r oes bresennol. Mae bwlch dau gae rhwng y ddau bentref, Llanllechid a Rachub, ond mae mil a hanner o flynyddoedd o hanes yn eu rhannu \u2013 rhyfedd o fyd!"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Ar ucheldir comin Llanllechid, dyffryn Afon Ffrydlas a chyrion y Carneddau yng nghymoedd Caseg a Llafar mae yno doreth o safleoedd sy\u2019n perthyn i gyfnodau cynhanes a chyfnodau hanesyddol diweddarach. Olion cymdeithasau yn byw ar y cyrion sydd i\u2019w gweld yn yr ardaloedd hyn yn defnyddio adnoddau\u2019r ucheldir pan fyddai amgylchiadau economaidd, amgylcheddol, neu hyd yn oed boliticaidd, yn caniata\u0301u. Credir, er enghraifft, fod yr ucheldir wedi ei boblogi yn ystod cyfnod yr Oes Efydd (2500-750 Cyn Crist) fel yr oedd prinder tir yn yr iseldir yn gorfodi cymdeithasau, dan orfodaeth efallai, i ledu i diroedd ymylol llai ffrwythlon, onid i ymadael yng nghyfnod dilynol yr Oes Haearn (750 -45CC) wrth i\u2019r adnoddau ddirywio dan bwysau newid hinsawdd."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Mewn arolwg diweddar cofrestrodd yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol fwy na 700 o safleoedd a nodweddion archaeolegol yn yr ardaloedd hyn, ond y broblem enfawr ydyw gosod y mwyafrif ohonynt yn eu cyd-destun hanesyddol cywir. Yn gyffredinol, dosberthir safleoedd a nodweddir gan adeiladau crwn i gyfnod cynhanes a chyn Rufeinig, tra perthyn safleoedd ac adeiladau sgwarog i gyfnodau o\u0302l-Rufeinig, y Canol Oesoedd a chyfnod y Chwyldro Diwydiannol Diweddar, ond rhaid pwysleisio mai rhaniad cyffredinol iawn yw hwn. I\u2019r categori cynhanes perthyn carneddau claddu, twmpathau llosgi cerrig, ac anheddau byw gyda nifer ohonynt wedi eu cysylltu a\u0302 chaeau bychan a waliau cerrig isel sydd yn ymddangos heddiw fel petaent yn igam ogamu ar grwydr diamcan hyd y gweunydd."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Prif nodwedd llawer o\u2019r adeiladau o gyfnodau diweddarach yw eu bod yn ymddangos yn ddigyswllt a neilltuedig. Ystyrir fod canran uchel yn gorlannau neu yn ffaldiau, rhai yn sefydliadau dros dro, eraill yn fwy parhaol gyda chwt bychan neu loches yn gysylltiedig, ac eraill yn addasiadau o adeiladau cynharach, rhai o gyfnod cynhanes, at ddefnydd mwy perthnasol i\u2019w cyfnod. Yn arolwg yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol cofnodir bod 94 safle corlan yn ucheldir Llanllechid a\u2019r Carneddau ac maent oll yn rhan o economi fugeiliol a ddatblygodd oddeutu dechrau\u2019r ddeunawfed ganrif. Ond mae hefyd olion o economi gynharach, a llai diffiniol, a ddatblygodd yn yr ardaloedd hyn, fel mewn rhannau eraill o Gymru, yn ystod y 12fed ar 13eg ganrif. Seiliwyd yr economi ar ransio gwartheg a\u2019i nodwedd amlycaf yw adeiladau hirsgwar sy\u2019n amrywio rhwng deuddeg a 40 troedfedd mewn hyd a rhwng naw i ddeunaw troedfedd mewn lled. Maent wedi\u2019u gwasgaru yn yr ucheldir ar uchder rhwng 600 a 1200 troedfedd. Ystyrir i\u2019r adeiladau hyn wasanaethu fel hafotai mewn cyfundrefn drawstrefa, ac fel yn yr Oes Efydd, awgrymir mai gwasgfa ar adnoddau yn yr iseldir oedd yn gyfrifol fod tiroedd ymylol yn yr ucheldir, a phorthiant gweunydd yr haf, yn cael eu defnyddio i fagu gwartheg. Cofnododd Pennant yn ei daith drwy Ogledd Cymru yn 1773-6 symudiad poblogaeth drawstrefol i\u2019r ucheldir ond erbyn diwedd y ganrif peidiodd y drefn a\u0302 bod."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mae oddeutu deuddeg hafoty ar ffurf tai hirion yn yr ucheldir sy\u2019n ffinio\u2019r Carneddau, gyda saith enghraifft yn nyffryn Afon Caseg. Mae Hafoty Famaeth wedi ei lleoli ger tarddle Afon Ffrydlas ar uchder o 1700 troedfedd. Nodir y safle gan furiau trwchus ar sylfaen o feini mawr ac mae\u2019r adeilad yn mesur 9 wrth 15 troedfedd. Adeiladwyd corlan ddiweddarach ym mhen de orllewinol yr hafoty, ac mae\u2019r enw yn awgrymu swyddogaeth yr adeilad fel meithrinfa i anifeiliaid. Y safle arall berthnasol yw Hafoty Lowri sydd wedi ei leoli i\u2019r de o\u2019r Gyrn ar uchder o 1500 troedfedd. Yno canfyddir adeilad mwy sgwarog sy\u2019n mesur 15 troedfedd gyda\u2019r muriau yn sefyll hyd at chwe throedfedd o uchder. Yn gyffredinol, adeiladwyd yr anheddau hirion i ddilyn yn hytrach na bod yn groes i\u2019r llethr, ac mae ganddynt leoliad agos at ddw\u0302r. Ychydig o\u2019r safleoedd hyn a archwiliwyd yng Ngwynedd a\u2019u prif nodwedd yw tlodi eu diwylliant materol a dyddiad amhendant eu sefydlu, yn amrywio o\u2019r Canol Oesoedd diweddar hyd at y ddeunawfed ganrif. Yn wreiddiol mae\u2019n debyg fod gan y safleoedd hyn ledaeniad ehangach yn yr iseldir yn ogystal ag yn yr ucheldir ond fod olion yr iseldir wedi eu chwalu gan ddatblygiadau diweddarach. Ar y llaw arall, datblygodd rhai o\u2019r safleoedd yn gynsail i rai o ffermydd cynnar yr ardal, yn arbennig felly\u2019r rhai sydd ar y ffin rhwng y ddau amgylchfyd."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Cynllun adeiladau hirsgwar o gyfnod amhenodol ger Tan y Garth"}, {"text_idx": "#000058", "text": "Yng Nghiltwllan a Than y Garth, er enghraifft, mae adeiladau hirsgwar o gyfnod cynnar amhenodol yn amlwg yn sylfaenol i ddatblygiad y ffermydd hyn fel sefydliadau parhaol yn nhirlun ardal Gerlan a chyrion dyffrynnoedd y Carneddau. Cynrychiolwyr mwyaf adnabyddus yr economi hon oedd y porthmyn a fyddai\u2019n gyrru\u2019r gwartheg i\u2019w gwerthu ym marchnadoedd Lloegr. Gadawodd y porthmyn eu marc ar Ddyffryn Ogwen mewn dau safle arbennig. Y cyntaf oedd Capel Ogwen yn aber afon Ogwen lle\u2019r oedd safle derbyn y gwartheg wedi iddynt groesi i\u2019r tir mawr o Fo\u0302n, i\u2019w hail drefnu yno cyn cychwyn ar eu hynt. Mae\u2019r ail safle, Ty\u0302 Glas, ar y ffin rhwng Nant Ffrancon a Nant y Benglog, ac yno yr oedd y porthmyn yn ymgynnull gyda\u2019u gyrroedd yn dilyn cwblhau rhan gyntaf eu taith wedi gadael glannau\u2019r Fenai."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Mae gwaith ymchwil diweddar dan nawdd Cynllun y Carneddau a\u2019r Parc Cenedlaethol yn debygol o gyfrannu\u2019n sylweddol at ein gwybodaeth o archaeoleg ucheldir plwyf Llanllechid. Drwy ddulliau newydd o ddarganfod o\u2019r awyr, megis LAIDAR, daw toreth o wybodaeth newydd ynghylch safleoedd a therfynau oedd gynt yn guddiedig dan orchudd o fawn a llystyfiant Gyda gwybodaeth fanwl o\u2019r fath daw cyfle i osod safleoedd fel yr hafotai yn eu gwir gyd-destun archaeolegol a hanesyddol a gweld, efallai, sut yr oeddynt yn cyd-gysylltu a\u0302\u2019i gilydd i gynnal economi mewn amgylchedd ymylol oedd ar y gorau yn y Canol Oesoedd yn anodd a bregus. Megis ar gychwyn mae ail ddehongli cymdeithasau trawstrefa ucheldir y Carneddau, ac Eryri yn gyffredinol, a bydd rhyfeddodau i\u2019w disgwyl o\u2019r ymchwil a gyflwynir yn y blynyddoedd nesaf."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mae fferm Cilfodan yn ddaliad o dir yn Nyffryn Ogwen.Yn wahanol i\u2019r rhan fwyaf o diroedd y dyffryn, fu hi erioed ym meddiant y Penrhyn, a phrofodd hynny o fudd mawr i un teulu. Yr oedd y fferm yn ymestyn o\u2019r mynydd uwchlaw Tyddyn Sabel, i lawr ar hyd Ffrydlas, at y ffin a\u0302 fferm Pant, yna Pen y Bryn, ac i lawr ar hyd ffin Pen y Bryn i lawr i Ogwan. Yr ochr arall yr oedd yn ffinio efo Cae Ifan Gymro, ac yna ar hyd ffin stad Coetmor i Ogwan."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Ceir so\u0302n am ei thir yn 1627, pan yw rhenti nifer o diroedd all in the township of Bodfeio\u2019 yn cael eu prynu oddi wrth Syr Thomas Williams, Y Faenol am \u00a3244 gan Morris ap John ap Ieuan o gwmwd Dinorwig. Gan mai aelod o deulu Cochwillan oedd y Syr Thomas Williams a werthodd y rhenti, mae\u2019n debyg mai perthyn i Gochwillan yr oedd tir Cilfodan yn wreiddiol. Yn o\u0302l y ddogfen hon, y caeau dan sylw yw"}, {"text_idx": "#000066", "text": "Mae\u2019r enwau yn dangos yn amlwg mai tir Cilfodan yw\u2019r rhan fwyaf, os nad y cyfan, o\u2019r caeau hyn. Mae Cae Clochydd yn parhau yma. Fwy na dwy ganrif yn ddiweddarach mae les yn cael ei rhoi \u2018 on a parcel of land called Cae Clochydd, bounded on the south-east by the river Ffrydlas, and on the west by the road leading from Pencarneddi to Bont Uchaf\u2019. Mae\u2019n ddigon hawdd, felly, adnabod ffiniau\u2019r tir sy\u2019n cadw ei enw mewn rhes o dai yn y Carneddi heddiw, a hwnnw\u2019n enw sy\u2019n bodoli ers o leiaf pedair canrif. Mae\u2019r caeau sy\u2019n cyfeirio at \u2018gaer\u2019 hefyd yn amlwg yn rhan o dir y fferm bresennol. Mewn dogfen o 1859 sonnir am roi les i Robert Prees of Cilyfodan \u2018 for 60 years of lands called Pen y Gaer, Pen y Gaer Bach, part of cae Fuches Hen, and Cae Fuches Ganol\u2019, ac yn 1861 rhoddir les arall ar \u2018Cae Cyll, and Cae Fuches Hen\u2019, Yr un tiroedd yw\u2019r rhain a\u0302\u2019r caeau a nodir yn nogfen 1627, ond eu bod, mewn sawl achos, wedi eu rhannu ymhellach. Nid oes reswm, mewn gwirionedd, i gymryd nad oedd yr holl caeau a nodir yn 1627 yn perthyn i Gilfodan."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Yn 1660, yr oedd Cilfodan, hefyd, yn amlwg wedi dod i feddiant yr Owen ap William ap Richard o Fodfeio a nodwyd, oherwydd mae cofnod ohono ef, a\u2019i wraig, Elisabeth yn rhoi i\u2019w mab, Ellice Owen"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Mae\u2019n debyg fod Cilfodan a Chae Garw yn ddau ddaliad gwahanol, gan fod cyfeiriadau at Gilfodan Uchaf a Chilfodan Isaf, gyda\u2019r Isaf yn ymestyn i lawr at yr afon. Beth bynnag, mae\u2019r caeau sy\u2019n cael eu rhoi i Ellice yn gyffredinol yn rhai a enwir yn rhan uchaf Cilfodan wedi hynny. Yr hyn sydd fwyaf arwyddocaol am y weithred o roi\u2019r tir i\u2019r mab gan ei rieni yn 1660 yw fod y tir, am dros ddwy ganrif wedi hynny, yn aros ym meddiant yr un teulu, sef teulu yr Ellice (Ellis) Owen uchod, teulu y sefydlogodd eu cyfenw yn Ellis, ar o\u0302l yr Ellice Owen hwn, mae\u2019n debyg. Ellis fu\u2019r teulu o ganol y 18fed ganrif ymlaen ( ar waha\u0302n i un gangen fu\u2019n cyfnewid enw a chyfenw am ganrif wedyn ). Diddorol nodi, hefyd, ei bod yn ymddangos fod Owen yn enw ar fab, (hynaf, fel arfer), y teulu bob cenhedlaeth wedi hynny."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Fel y nodwyd, erbyn 1691 mae\u2019n sicr fod wedi dau ddaliad, gan fod dogfen ar gael sy\u2019n cofnodi trosglwyddo rhan o dir Cilfodan gan Richard Rowlands a Henry Owen, Dologwen, i John Morris o Lanllechid fel gwaddol priodas. Awgryma enwau\u2019r caeau a nodir mai\u2019r rhan isaf Cilfodan yw hon. Diddorol iawn yw fod un cae yn 1691, fel yn 1627, yn cael ei enwi yn Cae Chwarel, sy\u2019n gyfeiriad cynnar iawn at chwarelydda yn y dyffryn. Tybed ai dyma egin Chwarel Pantdreiniog, oedd i gyd ar dir yr hen Gilfodan?"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Mae\u2019n debyg yr arhosodd Cilfodan Uchaf yn nheulu Ellis ( er bod dogfen o 1733/34 y nodi fod y tir yn eiddo i Richard Williams, Kiltreflys, \u2018yeoman\u2019). Am Gilfodan Isaf, dengys treth tir 1792 fod gw\u0302r o\u2019r un enw a\u0302\u2019r un a gafodd y tir ganrif ynghynt fel gwaddol priodas, John Morris, yn talu treth ar dir honno. Fodd bynnag, mae\u2019n amlwg nad ef oedd y perchennog, gan fod fod Owen Ellis ( perchennog y Gilfodan Uchaf ) wedi prynu\u2019r tir ddwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1794, a hynny am \u00a3735, oddi wrth Maurice Jones, Gent, Bryn y Pin, Gaerhun ( sef y Caerhun yn Nyffryn Conwy. Gyda llaw, wn i ddim a oedd Owen Ellis a Maurice Jones yn perthyn, ond, yn sicr, yn 1861, roedd w\u0302yr, neu or-wyr, Owen Ellis, Owen arall, yn ffermio Bryn y Pin efo\u2019i deulu ifanc). Beth bynnag oedd a wnelo yr \u2018yeoman\u2019 o Giltrefnus a\u2019r lle yn 1733, mae\u2019n amlwg mai\u2019r Ellisiaid oedd yno o hyd, gan fod Owen Ellis yn talu treth tir ar Gilfodan Uchaf yn 1791, ac mae cyfeiriadau eraill at y teulu yng Nghilfodan yn y ddeunawfed ganrif. Mae\u2019n debyg fod gan drefn forgeisi\u2019r cyfnod, ac o fenthyca yn erbyn tir, rywbeth i\u2019w wneud a hyn. Beth bynnag am hynny, yn 1794, unwyd yr holl diroedd o\u2019r afon i\u2019r mynydd ym mherchnogaeth yr Ellisiaid. Roedd y pryniant hwn yn un hynod o ffortunus, gan iddo ddod ar yr adeg gorau posibl, o safbwynt lleoliad y tiroedd, a thwf y diwydiant llechi yn Nyffryn Ogwen. Doedd Owen Ellis ei hun ddim yn byw yng Nghilfodan, er bod perthnasau iddo yno, gan ei fod ef yn ffermio i lawr ger Traeth Lafan. ( Gweler yr erthygl ar Cefnfaes am fwy am yr Ellisiaid )"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Cyn so\u0302n am gyfraniad Cilfodan i ddatblygiad Bethesda, dylid cyfeirio at un ffaith diddorol arall. Chwaer i\u2019r Owen Ellis a nodir uchod oedd Elizabeth Ellis, neu, fel yr adwaenid hi ar lafar, Betsan Ellis. Yn 1771 roedd hi\u2019n ferch ifanc yn byw yng Nghilfodan. Roedd hi\u2019n un o\u2019r Anghydffurfwyr cyntaf yn yr ardal, yn Fedyddwraig, a chafodd ei bedyddio, yn o\u0302l yr hanes, mewn ffynnon ar dir Cilfodan ( neu, mewn cyfeiriad arall, yn afon Ffrydlas, ar dir y fferm ). Nodir mai yn ei chartref hi y cafwyd y bregeth Anghydffurfiol gyntaf yn yr ardal, ond mae amheuaeth ai yng Nghilfodan, ai yn y Tyddyn Isaf, y bu hynny, gan iddi symud i Dyddyn Isaf o Gilfodan. Beth bynnag am y lleoliad, gwyddom y traddodwyd y bregeth cyn 1785, gan i Betsan Ellis ymfudo i Ogledd America y flwyddyn honno."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Yn o\u0302l at Owen Ellis, Chilfodan. Fe unodd ef diroedd y ddwy Gilfodan rhyw ddeng mlynedd wedi i Pennant uno\u2019r gweithfeydd bychain annibynnol ar Gae Braich y Cafn. A brynodd o Gilfodan Isaf oherwydd ei fod yn rhagweld y dyfodol, neu am ei fod am fwy o dir? Pwy a w\u0302yr? Beth bynnag, fe brofodd yn bryniant hynod o ffodus iddo ef, a\u2019i ddisgynyddion. Yn 1815/16 gwelwyd fod angen capel Methodistaidd mawr yn yr ardal, ac fe roddodd Owen Ellis brydles o gan mlynedd ar dir Cilfodan i adeiladu Capel Carneddi arno, a symudodd cynulleidfa fechan capel Rachub yno. Datblygodd Capel Carneddi yn fam eglwys holl gapeli Methodistaidd yr ardal. Cafodd \u00a315 am y les, gydag ardreth blynyddol o \u00a32. Ar o\u0302l 1815, y mae stryd fawr Bethesda, hefyd, yn datblygu, ac mae hon, i gyd o Gapel Bethesda ( codwyd 1820 ) i lawr at waelod y stryd, ar dir Cilfodan."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae fferm Cilfodan yn prysur ddadfeilio, oherwydd fod datblygiad Chwarel Cae Braich y Cafn wedi golygu twf mawr ardal Bethesda. Yng Nghyfrifiad 1841, gwelir fod na 88 o bobl yn byw mewn 44 o dai yn Llidiart y Gwenyn, ar dir Cilfodan. Yn 1862, roedd teulu\u2019r Ellisiaid yn derbyn rhent o rhwng \u00a32 a \u00a330 punt y flwyddyn am y tai hyn. Hyd at 60au\u2019r ganrif gwelir nifer helaeth o ddogfennau cyfreithiol sy\u2019n dangos datblygiad Carneddi a Bethesda, a chynnydd eithriadol yng nghyfoeth yr Ellisiaid. Er enghraifft, Chwefror 26, 1857, rhoddwyd les am 34 mlynedd ar"}, {"text_idx": "#000076", "text": "\u2018 a parcel of land adjoining the road from Llanllechid to Carneddi, formerly part of a field called Llain y Tu uchaf i\u2019r Ffordd, which was in turn called Cilyfodan\u2019"}, {"text_idx": "#000077", "text": "er mwyn codi tri thy\u0302 arno. Dim ond un o nifer helaeth tebyg yw\u2019r ddogfen hon."}, {"text_idx": "#000079", "text": "\u2018Draft lease for 51 years of certain lands called Tan y Ffordd, formerly part of Cilfoden Farm\u2019"}, {"text_idx": "#000080", "text": "ar rent o \u00a330 y flwyddyn gyntaf, a \u00a360 y flwyddyn bob blwyddyn wedi hynny. Mae\u2019r lleoliad, natur yr ymgymerwyr, a maint y rhent, yn awgrymu\u2019n gryf iawn mai les i ddatblygu Chwarel Pantdreiniog yw hon."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Erbyn yr 1860au yr oedd Cilfodan Isaf, fwy neu lai, wedi diflannu\u2019n gyfangwbl o dan y datblygiad trefol newydd o dai, siopau, swyddfeydd, a mannau busnes eraill a dyfasai yn sgil datblygiad Chwarel Cae. Ar ei thir y codwyd y Stryd Fawr bron i gyd, yr holl dai y ddwy ochr i\u2019r stryd, a\u2019r mwyafrif llethol o\u2019r hyn oedd yn Fethesda a\u2019r Carneddi, Bont Uchaf, Cae Star, Penygraig, Bryntirion, a nifer o dai bychain a elwid yn Twr Tewdws, nad oes, bellach ond un yn aros, sef Twr."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Map o diroedd y Penrhyn 1768"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Mae fferm Cilfodan yn ddaliad o dir yn Nyffryn Ogwen. Yn wahanol i\u2019r rhan fwyaf o diroedd y dyffryn, fu hi erioed ym meddiant y Penrhyn, a phrofodd hynny o fudd mawr i un teulu. Yr oedd y fferm yn ymestyn o\u2019r mynydd uwchlaw Tyddyn Sabel, i lawr ar hyd Ffrydlas, at y ffin a\u0302 fferm Pant, yna Pen y Bryn, ac i lawr ar hyd ffin Pen y Bryn i lawr i Ogwan. Yr ochr arall yr oedd yn ffinio efo Cae Ifan Gymro, ac yna ar hyd ffin stad Coetmor i Ogwan."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Mae\u2019r enwau yn dangos yn amlwg mai tir Cilfodan yw\u2019r rhan fwyaf, os nad y cyfan, o\u2019r caeau hyn. Mae Cae Clochydd yn parhau yma. Fwy na dwy ganrif yn ddiweddarach mae les yn cael ei rhoi \u2018 on a parcel of land called Cae Clochydd, bounded on the south-east by the river Ffrydlas, and on the west by the road leading from Pencarneddi to Bont Uchaf\u2019. Mae\u2019n ddigon hawdd, felly, adnabod ffiniau\u2019r tir sy\u2019n cadw ei enw mewn rhes o dai yn y Carneddi heddiw, a hwnnw\u2019n enw sy\u2019n bodoli ers o leiaf pedair canrif. Mae\u2019r caeau sy\u2019n cyfeirio at \u2018gaer\u2019 hefyd yn amlwg yn rhan o dir y fferm bresennol. Mewn dogfen o 1859 sonnir am roi les i Robert Prees of Cilyfodan \u2018 for 60 years of lands called Pen y Gaer, Pen y Gaer Bach, part of cae Fuches Hen, and Cae Fuches Ganol\u2019, ac yn 1861 rhoddir les arall ar \u2018Cae Cyll, and Cae Fuches Hen\u2019, Yr un tiroedd yw\u2019r rhain a\u2019r caeau a nodir yn nogfen 1627, ond eu bod, mewn sawl achos, wedi eu rhannu ymhellach. Nid oes reswm, mewn gwirionedd, i gymryd nad oedd yr holl gaeau a nodir yn 1627 yn perthyn i Gilfodan."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Yn 1660, yr oedd Cilfodan, hefyd, yn amlwg wedi dod i feddiant yr Owen ap William ap Richard o Fodfeio a nodwyd, oherwydd mae cofnod ohono ef, a\u2019i wraig, Elisabeth yn rhoi i\u2019w mab, Ellice Owen"}, {"text_idx": "#000090", "text": "Mae\u2019n debyg fod Cilfodan a Chae Garw yn ddau ddaliad gwahanol, gan fod cyfeiriadau at Gilfodan Uchaf a Chilfodan Isaf, gyda\u2019r Isaf yn ymestyn i lawr at yr afon. Beth bynnag, mae\u2019r caeau sy\u2019n cael eu rhoi i Ellice yn gyffredinol yn rhai a enwir yn rhan uchaf Cilfodan wedi hynny. Yr hyn sydd fwyaf arwyddocaol am y weithred o roi\u2019r tir i\u2019r mab gan ei rieni yn 1660 yw bod y tir, am dros ddwy ganrif wedi hynny, yn aros ym meddiant yr un teulu, sef teulu yr Ellice (Ellis) Owen uchod, teulu y sefydlogodd eu cyfenw yn Ellis, ar o\u0302l yr Ellice Owen hwn, mae\u2019n debyg. Ellis fu\u2019r teulu o ganol y 18fed ganrif ymlaen ( ar waha\u0302n i un gangen fu\u2019n cyfnewid enw a chyfenw am ganrif wedyn ). Diddorol nodi, hefyd, ei bod yn ymddangos fod Owen yn enw ar fab, (hynaf, fel arfer), y teulu bob cenhedlaeth wedi hynny."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Mae\u2019n debyg yr arhosodd Cilfodan Uchaf yn nheulu Ellis ( er bod dogfen o 1733/34 y nodi fod y tir yn eiddo i Richard Williams, Kiltreflys, \u2018yeoman\u2019). Am Gilfodan Isaf, dengys treth tir 1792 fod gw\u0302r o\u2019r un enw a\u2019r un a gafodd y tir ganrif ynghynt fel gwaddol priodas, John Morris, yn talu treth ar dir honno. Fodd bynnag, mae\u2019n amlwg nad ef oedd y perchennog, gan fod Owen Ellis (perchennog y Gilfodan Uchaf ) wedi prynu\u2019r tir ddwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1794, a hynny am \u00a3735, oddi wrth Maurice Jones, Gent, Bryn y Pin, Gaerhun ( sef y Caerhun yn Nyffryn Conwy. Gyda llaw, wn i ddim a oedd Owen Ellis a Maurice Jones yn perthyn, ond, yn sicr, yn 1861, roedd w\u0302yr, neu or-w\u0302yr, Owen Ellis, Owen arall, yn ffermio Bryn y Pin efo\u2019i deulu ifanc). Beth bynnag oedd a wnelo yr \u2018yeoman\u2019 o Giltrefnus a\u2019r lle yn 1733, mae\u2019n amlwg mai\u2019r Ellisiaid oedd yno o hyd, gan fod Owen Ellis yn talu treth tir ar Gilfodan Uchaf yn 1791, ac mae cyfeiriadau eraill at y teulu yng Nghilfodan yn y ddeunawfed ganrif. Mae\u2019n debyg fod gan drefn forgeisi\u2019r cyfnod, ac o fenthyca yn erbyn tir, rywbeth i\u2019w wneud a hyn. Beth bynnag am hynny, yn 1794, unwyd yr holl diroedd o\u2019r afon i\u2019r mynydd ym mherchnogaeth yr Ellisiaid. Roedd y pryniant hwn yn un hynod o ffortunus, gan iddo ddod ar yr adeg gorau posibl, o safbwynt lleoliad y tiroedd, a thwf y diwydiant llechi yn Nyffryn Ogwen. Doedd Owen Ellis ei hun ddim yn byw yng Nghilfodan, er bod perthnasau iddo yno, gan ei fod ef yn ffermio i lawr ger Traeth Lafan. ( Gweler yr erthygl ar Cefnfaes am fwy am yr Ellisiaid )."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Cyn so\u0302n am gyfraniad Cilfodan i ddatblygiad Bethesda, dylid cyfeirio at un ffaith ddiddorol arall. Chwaer i\u2019r Owen Ellis a nodir uchod oedd Elizabeth Ellis, neu, fel yr adwaenid hi ar lafar, Betsan Ellis. Yn 1771 roedd hi\u2019n ferch ifanc yn byw yng Nghilfodan. Roedd hi\u2019n un o\u2019r Anghydffurfwyr cyntaf yn yr ardal, yn Fedyddwraig, a chafodd ei bedyddio, yn o\u0302l yr hanes, mewn ffynnon ar dir Cilfodan ( neu, mewn cyfeiriad arall, yn afon Ffrydlas, ar dir y fferm ). Nodir mai yn ei chartref hi y cafwyd y bregeth Anghydffurfiol gyntaf yn yr ardal, ond mae amheuaeth ai yng Nghilfodan, ai yn y Tyddyn Isaf, y bu hynny, gan iddi symud i Dyddyn Isaf o Gilfodan. Beth bynnag am y lleoliad, gwyddom y traddodwyd y bregeth cyn 1785, gan i Betsan Ellis ymfudo i Ogledd America y flwyddyn honno."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Yn o\u0302l at Owen Ellis, Cilfodan. Fe unodd ef diroedd y ddwy Gilfodan rhyw ddeng mlynedd wedi i Pennant uno\u2019r gweithfeydd bychain annibynnol ar Gae Braich y Cafn. A brynodd o Gilfodan Isaf oherwydd ei fod yn rhagweld y dyfodol, neu am ei fod am fwy o dir? Pwy a w\u0302yr? Beth bynnag, fe brofodd yn bryniant hynod o ffodus iddo ef, a\u2019i ddisgynyddion. Yn 1815/16 gwelwyd fod angen capel Methodistaidd mawr yn yr ardal, ac fe roddodd Owen Ellis brydles o gan mlynedd ar dir Cilfodan i adeiladu Capel Carneddi arno, a symudodd cynulleidfa fechan capel Rachub yno. Datblygodd Capel Carneddi yn fam eglwys holl gapeli Methodistaidd yr ardal. Cafodd \u00a315 am y les, gydag ardreth flynyddol o \u00a32. Ar o\u0302l 1815, y mae stryd fawr Bethesda, hefyd, yn datblygu, ac mae hon, i gyd o Gapel Bethesda ( codwyd 1820 ) i lawr at waelod y stryd, ar dir Cilfodan."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae fferm Cilfodan yn prysur ddadfeilio, oherwydd bod datblygiad Chwarel Cae Braich y Cafn wedi golygu twf mawr ardal Bethesda. Yng Nghyfrifiad 1841, gwelir fod yna 88 o bobl yn byw mewn 44 o dai yn Llidiart y Gwenyn, ar dir Cilfodan. Yn 1862, roedd teulu\u2019r Ellisiaid yn derbyn rhent o rhwng \u00a32 a \u00a330 punt y flwyddyn am y tai hyn. Hyd at 60au\u2019r ganrif gwelir nifer helaeth o ddogfennau cyfreithiol sy\u2019n dangos datblygiad Carneddi a Bethesda, a chynnydd eithriadol yng nghyfoeth yr Ellisiaid. Er enghraifft, Chwefror 26, 1857, rhoddwyd les am 34 mlynedd ar"}, {"text_idx": "#000095", "text": "er mwyn codi tri thy\u0302 arno. Dim ond un o nifer helaeth tebyg yw\u2019r ddogfen hon. Yn Nhachwedd yr un flwyddyn gwelir cytundeb rhwng Owen Ellis a Thomas Morris a John Roberts o Bantdreiniog, a Robert Griffith o Fethesda, \u2018Grocer \u2018"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Erbyn yr 1860au yr oedd Cilfodan Isaf, fwy neu lai, wedi diflannu\u2019n gyfan gwbl o dan y datblygiad trefol newydd o dai, siopau, swyddfeydd, a mannau busnes eraill a dyfasai yn sgil datblygiad Chwarel Cae. Ar ei thir y codwyd y Stryd Fawr bron i gyd, yr holl dai y ddwy ochr i\u2019r stryd, a\u2019r mwyafrif llethol o\u2019r hyn oedd ym Methesda a\u2019r Carneddi, Bont Uchaf, Cae Star, Penygraig, Bryntirion, a nifer o dai bychain a elwid yn Twr Tewdws, nad oes, bellach ond un yn aros, sef Twr."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Pan ydym yn meddwl am adeilad rhestredig, rydym yn dueddol o feddwl am gestyll, a phalasau, ynghyd ag eglwysi cadeiriol mawreddog o oes a fu. Ond nid dyna\u2019r achos o bell ffordd: erbyn hyn mae bron popeth sydd o ddiddordeb hanesyddol yn rhestredig, ac yn cael eu hamddiffyn. Gall hyn gynnwys unrhyw beth, o gastell i gwt, ac o deml i ffens grawiau. Yn gyffredinol, mae dau fath o wrthrych yn rhestredig. Yn gyntaf, ceir y pethau rheiny sy\u2019n unigryw, megis Castell Penrhyn, Pont Menai, neu Dy\u0302 John Iorc, ac yn ail, ac yn llawer mwy niferus, ceir y gwrthrychau hynny sy\u2019n cynrychioli eu math, megis ffens grawiau ym Mynydd Llandyga\u0301i, neu restai Bryn Eglwys. Perthyn i\u2019r ail ddosbarth hwn y mae testun y nodyn hwn."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Er bod sawl mochyn wedi byw mewn castell, a phlas, cartref yr anifail ei hun yw\u2019r adeilad rhestredig dan sylw, a hwnnw\u2019n gartref i fochyn, neu foch, Maes Caradog yn Nant Ffrancon. Yn wir, mae\u2019r rhan fwyaf o adeiladau Maes Caradog yn rhestredig, ond am y twlc y soniwn ni. Does dim yn arbennig ynddo, mwy nag oedd yn y moch a breswyliai ynddo; fe\u2019i rhestrwyd yn syml am ei fod yn gynrychioladol o ran o adeiladau pob fferm o ganol y 19 ganrif ymlaen, ac wedi eu hadeiladu i batrwm cyffredin."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Mae hanes hir i gadw moch yn Ewrop, er mai yn Tsieina y\u2019u dofwyd ac y\u2019u magwyd gyntaf, rai miloedd o flynyddoedd yn o\u0302l. Yma yng Nghymru, yr oedd moch yn anifeiliaid cyffredin, yn cael eu cadw mewn haid, gyda\u2019r meichiad (bugail moch ) yn eu gwarchod. Yn o\u0302l y chwedl, meichiaid Matholwch oedd y rhai cyntaf i weld Bendigeidfran yn ei brasgamu hi ar draws y mo\u0302r i ddial camwri ei chwaer, Branwen, a hwch o Nantlle a ddarganfu Lleu Llaw Gyffes, pan drowyd hwnnw yn eryr wrth geisio ei ladd. Yma, yn Nyffryn Ogwen, roedd moch fil o flynyddoedd yn o\u0302l, canys roedd corlan iddynt yng Nghororion, gan fod yr enw yn deillio o Greu ( = corlan foch ) wyrion rhywun neu\u2019i gilydd. Roedd y mochyn yn anifail hawdd iawn ei gadw, a hynny i bobl gyffredin, gan nad oedd angen tir arno, fel gwartheg ac ati. Os am fynd allan, gellid ei droi allan i dir comin i rychu a thyrchu, dim ond ei gadw i mewn yn y nos, rhag anifeiliaid rheibus \u2013 a dyna fyddai pwrpas y \u2018creu\u2019 . Roedd moch yn arbennig, hefyd, am eu gallu i fwyta mes, sy\u2019n wenwyn pur i\u2019r rhan fwyaf o greaduriaid. I\u2019r hen Gymry, Gw\u0302yl Ieuan y Moch, a ddethlid ar 29 Awst, oedd y dyddiad cyntaf pan fyddai\u2019n gyfreithlon rhedeg moch yn y coed i\u2019w pesgi ar fes. Efallai mai dyna darddiad enw Parc Moch yn Llanllechid, sef coedlan i yrru moch iddi ar y cyfnod penodol."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Erbyn heddiw, peth prin iawn yw gweld mochyn (pedeircoes ) ar unrhyw fferm, oni bai ei bod yn arbenigo mewn magu\u2019r creadur arbennig hwn, ond am ganrif a mwy rhwng canol y 19eg ganrif a chanol yr 20fed ganrif, roedd moch yn rhan hanfodol o economi cefn gwlad. Roedd twlc mochyn ar bob fferm a thyddyn, ac mae enghreifftiau o sawl ty\u0302 moel ( = ty\u0302 heb ddim ond gardd ynghlwm wrtho) yn cadw mochyn, a hynny yng nghanol trefi a phentrefi. Roedd twlc mochyn mewn libart sawl ty\u0302 cynnar yn Nyffryn Ogwen. Mae ambell enghraifft wedi ei gofnodi , cyn dyfodiad Byrddau Iechyd Cyhoeddus a Chynghorau Trefol a Sirol, o unigolion yn cadw mochyn i mewn yn y ty\u0302, hyd yn oed. Tua 1890, fe safodd y nofelydd Daniel Owen etholiad ar gyfer Cyngor Tref yr Wyddgrug, ac un o\u2019i brif bolisi\u0308au oedd gwrthwynebu cynlluniau\u2019r Cyngor i atal trigolion y dref rhag cadw mochyn mewn twlc yn yr ardd."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Roedd marchnad fawr i gig y mochyn, yn enwedig yn ninasoedd Cymru a Lloegr, a datblygwyd economi, gyda phorthmyn moch lluosog yn rhan o\u2019r rhwydwaith lleol. Amrywiai\u2019r rhain o borthmyn oedd yn prynu yn lleol a gyrru i\u2019r dinasoedd, i rai oedd yn prynu moch bach i ail-lenwi twlc oedd wedi ei wagio i\u2019r farchnad. Bu datblygiad y rhwydwaith drenau yn ail chwarter y 19eg ganrif, hefyd, yn gymorth i\u2019r fasnach foch, gan y gellid, yn awr, yrru llwythi ohonynt yn gyflym o\u2019r wlad i ddinasoedd mawr Prydain."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Roedd, o leiaf, un mochyn, yn cael ei ladd yn flynyddol ar bob fferm ar gyfer ei gig, gan ei fod, wedi ei halltu, yn gallu parhau dros y gaeaf, mewn oes di-rewgell. Roedd diwrnod lladd mochyn yn achlysur pwysig yng nghalendr y byd amaethyddol. Roedd y mochyn yn arbennig iawn, hefyd, oherwydd bod defnydd i bob rhan o\u2019i gorff; yn wir, dywedid y defnyddid \u201cpob rhan o\u2019r mochyn heblaw\u2019r wich.\u201d"}, {"text_idx": "#000106", "text": "A dyma ddychwelyd at gwt mochyn Maes Caradog, un o ddwsinau ar ddwsinau o rai cyffelyb yn Nyffryn Ogwen. Cafodd ei adeiladu, gan Stad Penrhyn, y landlord, yn niwedd y 19eg ganrif, yn gwt dwbl ar gyfer dwy hwch a dwy dorllwyth, neu rhyw ddeg o foch tewion. Mae\u2019n dilyn patrwm generig oedd gan y stad, ac mae cynlluniau ar gyfer adeiladu cwt mochyn ym mhapurau\u2019r Penrhyn yn Archifdy\u2019r Brifysgol. Yn nechrau\u2019r 1960au, fodd bynnag, fe addaswyd un rhan o gwt Maes Caradog ar gyfer creu pwll trochi defaid; roedd hyn yn adlewyrchu\u2019r diwedd fu i fagu moch wedi canol y ganrif honno. Mae\u2019n adeilad cadarn, o gerrig rwbel, gyda tho llechi iddo, a llechi awyru yn ei grib. Mae iddo gwt ar gyfer cysgod, rhywbeth hanfodol i fochyn, gan fod ei groen yn gallu llosgi\u2019n hawdd mewn haul cryf ( dyna sy\u2019n egluro natur mochyn i rowlio mewn mwd a baw \u2013 amddiffyn ei groen y mae, nid bod yn fudr, fel y gred naturiol! ). Mae\u2019r cowt bach y tu allan wedi ei wneud o gerrig graean, ac mae llefydd bwydo yn y wal flaen."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Mae pob enw ar gae yn hwyluso tasg y perchennog yn trefnu gwaith dyddiol y fferm neu\u2019r tyddyn yn llwyddiannus, ond mae\u2019r enwau hefyd yn ddrych i etifeddiaeth ardal a\u2019i threftadaeth. Ym Mhrydain byth ers i drefn amaethyddol y Neolithig chwe mil o flynyddoedd yn o\u0302l ddechrau rhannu\u2019r amgylchfyd gwyllt yn gyfres o unedau trefnus caeedig, megis caeau, felly hefyd y daeth y rheidrwydd i gyfeirio atynt yn unigol gydag enw. Ac mae\u2019r enwau, fel ffurf ffisegol y caeau, wedi gorfod newid dros y canrifoedd yn ymateb i gyfnewidiadau mewn dulliau amaethu, datblygiadau economaidd, gofynion statudol y llywodraeth neu reol y tirfeddianwyr, ac mae\u2019r enwau gan amlaf yn adlewyrchu\u2019r newidiadau hyn. Ond tra bod y newydd yn disgrifio\u2019r presennol erys rhai enwau o\u2019r hen, hen amser."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Gellir dosbarthu enwau caeau i fras gategori\u0308au syml \u2013 categori lleoliad, megis \u2018cae dan beudy\u2019 neu \u2018cae pella\u2019; categori eu defnydd megis\u2019 buarth yr w\u0302yn\u2019 neu \u2018gweirglodd y tro\u2019; categori disgrifiadol megis \u2018boncen eithin\u2019 neu \u2018talwrn y rhedyn\u2019; categori enwau personol megis \u2013 \u2018cae Rhys Powel\u2019 neu \u2018tyddyn Morfydd uchaf\u2019; ac yn olaf caeau ag enwau anghyffredin arnynt, megis \u2018 cae gwrnog\u2019, \u2018bichd\u2019, \u2018pedair llathen\u2019, \u2018cae cyd\u2019 neu \u2018dalar bengam\u2019, i enwi ond ychydig."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Wrth bwyso a mesur cofnod enwau caeau ardal Dyffryn Ogwen heddiw, sydd bellach yn rhestr o dros fil o enwau, ychydig iawn o eiriau anghyffredin a berthyn iddi. Caiff ei nodweddu yn bennaf gan amledd enwau lleoliad a defnydd sydd, ar yr olwg gyntaf, yn ymddangos yn ailadroddus a dibwys. Ond fel y nodwyd uchod mae\u2019n gofnod hyfyw a gwerthfawr sy\u2019n cynrychioli agwedd ar gymdeithas amaethyddol y presennol, ond er hynny mae\u2019n agored i\u2019w newid ac felly mae\u2019n frau a bregus i\u2019w cholli oni chaiff ei chofnodi. A dyna yn union sydd wedi digwydd ym Mynydd Llandyga\u0301i, er enghraifft. Cyn 1800 gweundir agored heb neb yn byw ynddo ydoedd, ond yn ystod y ganrif ganlynol amgaewyd yr holl ardal yn gyfres o gaeau bychan ynghlwm a\u0302 nifer o fythynnod, unedau o rhwng dwy a chwe acer mewn maint, a oedd yn cynnal poblogaeth o chwarelwyr llawn amser a thyddynwyr rhan amser, y gwaith gartref yn bennaf yn ddyletswydd y wraig a\u2019r plant. Yr oedd i bob cae ei enw syml yn y categori\u0308au lleoliad neu ddefnydd mae\u2019n bur debyg, ond heddiw wrth geisio cofnodi\u2019r enwau dim ond deuddeg sydd wedi goroesi o gyfnod cymdeithas sydd bellach wedi diflannu bron yn llwyr ers bron i hanner canrif. Ac yn y broses o golli enwau a breuo\u2019r iaith Gymraeg aeth cymeriad ardal Mynydd Llandyga\u0301i hefyd ar chwa\u0302l."}, {"text_idx": "#000112", "text": "I\u2019r rhai sy\u2019n ymddiddori mewn hanes mae\u2019n resyn na chofnodwyd enwau caeau Dyffryn Ogwen yn Arolwg y Degwm yn 1834 a hynny oherwydd esgeulustod y cofnodwr mae\u2019n debyg, ac o ganlyniad mae plwyfi Llandyga\u0301i a Llanllechid ymhlith yr ychydig yng Nghymru sydd heb restr berthnasol. Serch hynny mae yn Nyffryn Ogwen gofnod yn Arolwg y Penrhyn 1768 sy\u2019n dyddio i bron ganrif yn gynharach na\u2019r Degwm. Mae\u2019r Arolwg yn rhestru holl enwau caeau\u2019r ffermydd, tyddynnod a bythynnod y fro a berthynai i\u2019r stad gan nodi eu lleoliad ar fapiau sydd yr un mor fanwl eu cynnwys a\u0302\u2019r rhestrau enwau. Mae\u2019r casgliad hwn felly yn agor ffenestr annisgwyl i ddadansoddi economi amaethyddol Dyffryn Ogwen ar derfyn y Canol Oesoedd megis, a chyn cychwyn y cyfnod diwydiannol a wnaeth chwalu seiliau\u2019r hen drefn yn y fro. Fel y byddai\u2019r disgwyl mae enwau lleoliad a defnydd yn britho\u2019r casgliad ond mae enwau disgrifiadol, personol ac anghyffredin yn llawer pwysicach nag yn y cofnod modern presennol. Dengys yr enwau bwysigrwydd magu gwartheg yn yr economi, ac mewn cyfundrefn sydd a\u0302 phwyslais ar fod yn hunangynhaliol mae tyfu grawn, tatws a magu geifr, ebolion a cheffylau yn chwarae eu rhan. Mae corsydd, gwlypdiroedd a choedlannau gwern, ponciau anhydrin, tir gwyllt a chreigiog yn mynnu sylw, ac mae\u2019r enwau anghyffredin yn cyfeirio at hen, hen ddulliau amaethu yn y \u2018tir agored\u2019 a oedd yn prysur ddiflannu cyn, ac yn ystod, cyfnod cofnodi\u2019r arolwg \u2013 hen enwau megis tir gwag, pedair pladur, gwrthgwys a llociau. Yn y rhanbarth ar y ffin rhwng plwyfi Llanllechid ac Abergwyngregyn ymddengys nifer uchel o enwau personol \u2013 Barbara, Ellen, Ednyfed, Joseph, Heilyn ac Ifan \u2013 a rhai ohonynt a\u0302 chysylltiad agos a\u0302 Llys y Tywysogion yn Abergarthcelyn yn y drydedd ganrif ar ddeg; cymeriadau pwysig megis Ednyfed Fychan, disdain Llywelyn ap Iorwerth, a Heilyn ap Cynfrig a oedd yn un o lysgenhadon Llywelyn ap Iorwerth."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Wrth gwrs mae enwau a ffiniau caeau yn newid yn nhreigl amser ond mae\u2019n rhyfeddol mor wydn y deil rhai. Ym Mryn Eithin, Llanllechid, er enghraifft, erys \u2018Bryn Llwm\u2019 a \u2018Cae Ty\u0302\u2019r Ffeltiwr\u2019 yn enwau digyfnewid ers 1768 ar y ddau gae sy\u2019n gyfochrog a\u0302\u2019r ffordd i Fryn Hafod y Wern, a thebyg fod llawer mwy o enghreifftiau i\u2019w darganfod yn yr archif drwy ymchwil pellach. Ond beth am yr enw \u2018Cae Ysbyty\u2019 a berthyn i ddau gae sydd yn yr ardal? Mae un ohonynt bellach yn gae chwarae i blant yn Rachub, a\u2019r ail yn stribyn bychan cul, llai na hanner acer ei faint, ar allt serth ger y ty\u0302 ym Mlaen y Nant yn Nant Ffrancon. Yn arolwg 1768 gelwir y cae yn Rachub yn Cae Groes ac adnabyddir yr ail fel Gweirglodd Ty\u0302 Croes. A dyma pryd y gall dychymyg redeg yn rhemp! Beth tybed yw arwyddoca\u0302d y gair \u2018croes\u2019 yn y ddau enw? A oes yma gysylltiad rhyngddynt a\u0302 llwybr pererinion y Canol Oesoedd, troedffordd a oedd yn Rachub nepell o safleoedd eglwysi cynnar Llanerchyn. Ym Mlaen y Nant gwelir y cae o\u2019r un enw yn dringo\u2019n serth uwchlaw\u2019r fferm yn llwybr cydnabyddedig, os gerwin, i Fuarth Rhiwiau ac ymlaen hyd ochr Foel Goch i gysylltu yn y man a\u0302 Chwm Gafr cyn arwain i wastadnant Nant Peris. Ond pam yr enw Cae Ysbyty tybed? Gellir egluro hwn ym Mlaen y Nant ond nid yn Rachub, ysywaeth. I\u2019r cae hwn ym Mlaen y Nant y danfonir pob anifail sy\u2019n glaf, ac yno i\u2019w gwella ymhen y rhawg o flasu\u2019r amrywiol flodau a phlanhigion a dyf yn rhan o lystyfiant naturiol y llethr, llystyfiant a gatalogiwyd gan ymwelydd diweddar i gynnwys oddeutu 70 math o blanhigion lleol a\u2019r mwyafrif ohonynt yn meddu ar rinweddau meddyginiaethol arbennig."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Mae pob enw yn drysor boed mor ddinod ac ailadroddus a \u2018cae isaf pellaf\u2019 neu \u2018cae tan y beudy\u2019 oherwydd maent yn rhan o\u2019n treftadaeth a\u2019n hetifeddiaeth, i\u2019w cadarnhau, a\u2019u trosglwyddo i genedlaethau ein dyfodol. Mae prosiect enwau caeau Dyffryn Ogwen bellach wedi tynnu i\u2019w derfyn ar o\u0302l dwy flynedd o waith casglu manwl ac mae\u2019n gyfuniad o weithgaredd diflino nifer o gasglwyr diwyd ac o gydweithrediad parod ffermwyr ac aelodau o gymdeithas amaethyddol Dyffryn Ogwen, yn bobl leol ac yn bobl sydd bellach ar wasgar. Ni ellid fod wedi cwblhau\u2019r gwaith heb gefnogaeth a nawdd Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru a\u2019r Gymdeithas sydd bellach yn gwarchod yr archif enwau ar goflein ddigidol genedlaethol. Tybed sut y bydd cymdeithas Dyffryn Ogwen ymhen wyth can mlynedd yn dadansoddi\u2019r drysorfa hon? Mawr obeithiwn y byddant yn cofnodi\u2019r cyfnewidiau a ddigwydd drwy dreigl y canrifoedd ond a\u0302\u2019n gwaredo, os mai donkey paddock number one fydd yr enw a ben y rhestr!"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Saif fferm Blaen y Nant ar y talcen mawr sy\u2019n gwarchod pen deheuol Nant Ffrancon. Mae\u2019n hen fferm a berthynai yn wreiddiol i stad y Penrhyn ym mhlwyf Llandyga\u0301i, daliadaeth o 963 acer. Cynhwysai hyn ucheldir Llwyn y Tarw a ymestynnai hyd at 600 acer at fynydd Tryfan a Llyn Bochlwyd yn ogystal a\u0302 chan acer ar graig fawr y Benglog. Ar lawr y Nant yr oedd plethiad o weirgloddiau llai eu maint ynghyd a\u0302 chors sylweddol, ac ar y llethrau uwchlaw ymestynnai gweirgloddiau brasach eu natur i gyrion Creigiau Gleision a Chwm Coch. Deiliad y fferm yn o\u0302l manylion Arolwg stad y Penrhyn yn 1768 oedd Rowland Williams. Bu ef farw yn 1774 gan adael ewyllys a restrai ei eiddo. Yr ewyllys hon yw testun y cofnod hwn."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Mae\u2019r ewyllys yn gyforiog o wybodaeth am natur y drefn amaethyddol yn Nant Ffrancon ar diwedd y ddeunawfed ganrif. Mae\u2019n rhestru manylion ynghylch maint y stoc, amrediad oedran yr anifeiliaid, a\u2019u gwerth ar farwolaeth y perchennog. O\u2019r manylion hyn gellir cael bras amcan beth fyddai maint disgwyliedig incwm blynyddol y deiliad, ac yn fwy penodol, beth oedd gwerth terfynol stad y deiliad ar ei farwolaeth. Drwy ystyried y manylion hyn gellir canfod beth oedd craidd y gyfundrefn amaethyddol a thrwy hynny werthuso ei chyfraniad i\u2019r gymdeithas yr oedd y ffermwr hwn yn rhan ohoni."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Mae perthnasedd y manylion yn amlwg. Diben yr holl gyfundrefn oedd magu gwartheg sto\u0302r ar gyfer y farchnad a hynny ar gynllun cylchol o dair neu bedair blynedd i gynnwys lloi blwydd, heffrod a bustych yn eu llawn dwf. Cynsail y drefn oedd y gwartheg magu, adnodd pwysicaf a mwyaf gwerthfawr Rowland Williams, er yn yr achos hwn nid oedd yn berchen ar darw i\u2019w gwasanaethu. Roedd pwyslais hefyd ar fagu defaid ac w\u0302yn gyda bodolaeth praidd nid ansylweddol ei maint, gyda geifr yn adnodd ychwanegol er llawer llai eu gwerth. Rhoddir sylw hefyd i fesurau bychan o rawn a gwair, yr olaf yn ffrwyth tyfiant o weirgloddiau llawr y dyffryn, a\u2019r grawn yn gynnyrch a bwrcaswyd i mewn yn fwy na thebyg. O ystyried ei ewyllys, a gwerth cyflawn ei stad, bernir fod Rowland Williams yn ffermwr cysurus ei fyd er nad y mwyaf cefnog o bell ffordd o\u2019i gyfoedion yn Nant Ffrancon a Nant y Benglog."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Yn gyffredinol mae ewyllysiau ffermwyr ucheldir Dyffryn Ogwen yn arddangos cyfoeth arbennig. Canfyddir mai cyfartaledd enillion amaethyddol deuddeg ffermwr yn yr ucheldir o gyfnod diwedd y ddeunawfed ganrif oedd \u00a3186 gyda\u2019r amrediad yn amrywio o \u00a352 i \u00a3643. Amcangyfrifir y gallasai incwm blynyddol rhai o\u2019r unigolion hyn fod o leiaf \u00a344, y swm wedi ei bennu ar sail gwerthiant chwech bustach (\u00a321), chwech llo (\u00a38) a 75 o ddefaid (\u00a315). Mantais fawr y ffermydd oedd eu maint, yn amrywio yn Nant Ffrancon rhwng 141 acer (Penisa\u2019r Nant) a 1388 acer (Pentref) a olygai fod y sefydliadau yn cynnal cyfartaledd uchel o stoc er mor erwin y tir ac er cymaint y colledion mae\u2019n bur debyg. Cymharer, er enghraifft, fferm 287 acer Rowland Williams, Ty\u0302 Gwyn, Nant Ffrancon yn 1768, gyda Talysarn, fferm 110 acer Richard Williams ar lwyfandir llawer brasach Llanllechid yn 1781. Gwerth amaethyddol Ty\u0302 Gwyn oedd \u00a3288 yn cynnwys naw buwch, 30 o wartheg sto\u0302r, 140 o ddefaid ac w\u0302yn, chwe cheffyl, tri mochyn a phedair gafr gyda gwerth \u00a334 o haidd a \u00a323 punt o wair yn ychwanegol. Yn Nhalysarn y stoc gyfatebol oedd chwe buwch, 16 bustach a lloi, 40 dafad a saith ceffyl gyda \u00a34 o wair a \u00a37 o rawn i roddi cyfanswm terfynol o \u00a395 punt."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Mae\u2019n werth edrych ar ewyllys Robert Coytmor yn 1725 i gael cadarnhad pellach am flaengaredd economi yr ucheldir. Y gw\u0302r bonheddig hwn oedd perchen stad Coetmor, oedd ar y pryd a\u0302 meddiannau helaeth ym mhlwyf Llanllechid. Mae tair adran ddadlennol i\u2019r ewyllys, un yn cyfeirio at gnewyllyn y sta\u0302d ym mhlasty Coetmor ar lwyfandir Llanllechid, yr ail yn crybwyll eiddo ar fferm Ty\u0302\u2019n Hendre ar fras diroedd yr iseldir, a\u2019r drydedd yn rhestru cynnwys y fferm fynydd yn Nhal Llyn Ogwen yn Nant Ffrancon. Yng Nghoetmor gynhwysai\u2019r stoc 14 buwch, wyth ych, un anifail blwydd a phum mochyn \u2013 y cyfan werth \u00a364 punt. Ond coron y sefydliad oedd y ceffylau, o leiaf 24 ohonynt a oedd yn werth \u00a396, ac un, y \u2018chesnut stone horse\u2019, ei hun werth \u00a330. Dyma felly arddangos cyfoeth uchelwr o dras. Yn Nhy\u0302\u2019n Hendre nid yw cyfanswm y gwartheg wedi\u2019i gofnodi, ac eithrio pum llo ac un fuwch, ond pris y cyfan, gan gynnwys \u2018corn chest and old table\u2019, oedd \u00a317. Yn Nhal Llyn Ogwen, fferm na wyddys ei maint yn 1725, nifer y gwartheg oedd pump, y gwartheg sto\u0302r yn 63, i gynnwys saith ych, wyth bustach, 14 heffer, 13 heffer blwydd, naw bustach bychan a 12 llo blwydd, gyda chyfanswm ariannol y cyfan yn \u00a3105. Yn ychwanegol yr oedd gan y sefydliad 383 o ddefaid a 74 gafr oedd werth \u00a337.5s. Yn dra diddorol mae\u2019r rhestr hefyd yn cynnwys cyfeiriadau at dair troell, parsel o edafedd, pum tunnell o lo a pharsel o olosg, yr oll yn gwneud cyfanswm ychwanegol o \u00a38.4s. Gwerth ariannol Robert Coetmor yn 1725 oedd \u00a3341.9s gyda chrynswth yr arian yn deillio o\u2019i fferm yn ucheldir Nant Ffrancon."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Mae\u2019n amlwg o\u2019r drafodaeth uchod fod llewyrch ariannol yn gysylltiedig ag economi ffermydd ucheldir Dyffryn Ogwen. Mae\u2019r canlyniad yn ategu ymchwil ddiweddar sy\u2019n dangos, yn groes i\u2019r farn gyffredin am aflwyddiant economi amaethyddol ucheldir Cymru, fod cyfundrefn ucheldir Eryri yn braffach ac yn fwy cost effeithiol na\u2019r economi gyfatebol a berthynai i lawr gwlad yr ardal. Manteision mawr yr economi oedd maint y sefydliadau, cyfartaledd uchel y stoc, traddodiad gwydn o ffermio a chraffter yr amaethwyr yn goresgyn holl amodau anodd yr amgylchedd. Ac mae ewyllys megis un Rowland Williams yn 1774 yn gofnod o flaengaredd yr economi hon."}]