[{"text_idx": "#000001", "text": "Roedd y caffi cymunedol ym Mhenygroes Yr Orsaf yn gyfforddus lawn ar nos Sul, Mawrth 15ed, 2020. Roedd y bardd lleol, Karen Owen, yn cynnal noson yng nghwmni Aled Jones Williams, ac roedd y caffi newydd ddathlu blwyddyn o fod mewn bodolaeth. \u201cRoedd pethau yn dod yn eu blaen yn dda iawn\u201d meddai Ben, un o\u2019r sylfaenwyr. Sefydlwyd Siop Griffiths fel menter gymdeithasol dair mlynedd ynghynt, wedi i\u2019r gymuned godi dros \u00a350,000 i brynu\u2019r hen siop ironmongers yng nghanol y pentref a\u2019i droi yn gaffi."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Yr hen ddyddiau \u2013 ffermwyr ifanc mewn cyfarfod yn Yr Orsaf"}, {"text_idx": "#000003", "text": "\u201cBwriad menter Siop Griffiths oedd dangos bod y gymuned yn gallu creu pethau eu hunain. Wedi blwyddyn o waith adeiladu, roedd y ty\u0302 drws nesaf yn barod i groesawu\u2019r ymwelwyr cyntaf \u2013 dyna fyddai\u2019n sicrhau incwm i\u2019r fenter. Roedd y caffi, efo Pam yn coginio bwyd cartref, wedi ennill ei blwyf, ac roedd y gweithdy yn y cefn wedi ei addasu i fod yn Ganolfan Ddigidol. Wedi misoedd o beintio, roedd y lle ar fin cael ei agor ddechrau Ebrill. Roedd hwyliau da ar bawb.\u201d"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Newidiwyd swyddi\u2019r rhain dros nos. Y noson farddoniaeth ar Fawrth 15fed oedd y noson olaf i\u2019w chynnal yn Yr Orsaf am amser maith. Ar y dydd Llun stopiodd Greta, Elliw a Daniel weithio ar eu prosiectau. Penderfynodd Siop Griffiths i ofyn iddynt ddechrau trefnu ymateb y gymuned i Covid-19. Ar y dydd Gwener, caeodd drysau Caffi\u2019r Orsaf. Erbyn y bore canlynol roedd slogan newydd ar wal ym Mhenygroes, \u2018I gadw\u2019n saff, cadwch ddigon pell\u2019."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd y gwaith oedd wirioneddol angen ei wneud yn gwbl amlwg \u2013 sef cefnogi\u2019r gymuned a chadw cysylltiad gyda phobl hy\u0302n a bregus. O fewn dyddiau, roedd taflen wedi ei llunio a\u2019i hargraffu \u2013 dan enw Grw\u0302p Cefnogi Penygroes Covid-19. Roedd bwriad deublyg i\u2019r daflen, casglu enwau gwirfoddolwyr, a helpu pobl oedd yn hunan-ynysu. Erbyn yr 20fed o Fawrth, roedd taflen yn cael ei dosbarthu i bob ty\u0302 ym Mhenygroes. Drannoeth, caeodd yr ysgol uwchradd a\u2019r ysgol gynradd yn y pentref, ac roedd gorchymyn i bawb aros adref."}, {"text_idx": "#000008", "text": "\u201cRydan ni mor falch inni weithredu\u2019n fuan. Bu cyfarfod lleol yn Llanllyfni, y pentref nesaf, ar Fawrth 17, felly bu Dyffryn Nantlle ar y blaen i\u2019r datblygiadau\u201d meddai Ben."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gwirfoddolwyr yn dosbarthu taflenni yn Nhalysarn"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn niffyg unrhyw ganllawiau ffurfiol, bu rhaid i\u2019r gweithwyr geisio rhoi trefn eu hunain ar waith. O fewn llai na thair wythnos, roedd system yn ei lle gyda dros hanner cant o wirfoddolwyr yn y pentref a dros 80 wedi gofyn am gymorth. Erbyn Ebrill 4ydd, roedd taflenni yn cael eu rhannu ym mhentref Talysarn, filltir i ffwrdd, i bentref oedd heb Grw\u0302p Cefnogi. Roedd Talysarn yn bentref Cymunedau yn Gyntaf ac mewn deng mlynedd, buddsoddwyd miliwn o bunnau yno. Eto, nid oedd grw\u0302p cefnogi wedi codi, sydd yn peri i rywun feddwl bod angen mwy na phwmpio arian i adfywio cymuned."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019r drefn yn ei lle bellach, ond roedd hi\u2019n anodd ar y cychwyn, gan nad oedd canllawiau gan Lywodraethau Prydain na Chymru. Cododd y mater o gadw gwirfoddolwyr yn saff mewn cyfnod mawr o ansicrwydd. Sut oedd pobl hy\u0302n i dalu am y nwyddau, gan nad oeddent yn bancio yn electronaidd? Sut oedd mynd a\u0302\u2019r deunydd i\u2019w tai? Pob tro roedd angen i\u2019r grw\u0302p, fel sawl cymuned arall, chwilio am y wybodaeth a sefydlu trefn, gyda chanllawiau gan yr awdurdodau yn dilyn yn hwyr."}, {"text_idx": "#000012", "text": "\u201cBob bore, rydym yn cael cyfarfod ar y we\u0302 i gynnal ein gilydd\u201d eglura Ben. \u201cDoes gen i ond edmygedd at ein gweithwyr ifanc. Yr ydym yn gofyn llawer ganddynt, ac y maent wedi troi ati yn frwd i addasu. Dydi o ddim yn waith hawdd, yn enwedig mewn cyfnod o bryder. Rhaid iddynt ddelio a\u0302 materion tu hwnt i\u2019w profiad, sut i sgwrsio efo pobl efo dementia ac anghenion o bob math. Mae\u2019n waith sy\u2019n gallu bod yn emosiynol iawn, achos efo pobl rydan ni\u2019n delio.\u201d"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Oes yna ddiffygion wedi bod? \u201cOes\u201d atebodd Ben. \u201cY ffordd mae\u2019r llywodraethau wedi paratoi ar gyfer y pandemig, wedi gadael i\u2019r afiechyd gael gafael ar y boblogaeth, wedi methu amddiffyn gweithwyr efo offer argyfwng ac wedi methu darparu awyryddion. Mae\u2019r ymateb bob tro wedi rhoi\u2019r economi \u2013 a\u2019r cyfoethog \u2013 yn gyntaf.\u201d"}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u201cFelly mae hyn wedi profi dau beth \u2013 nad yw\u2019n wir deud bod pobl yn apathetig \u2013 maent yn dod i lenwi\u2019r bwlch pan ddaw\u2019r galw. Mae hyd yn oed y curo dwylo bob nos Iau i\u2019r gwasanaethau gofal yn dangos bod teimlad cryf o undod ymysg pobl. Yn ail, dydi o ddim yn wir nad oes yna synnwyr o gymuned. Mae Covid-19 wedi dangos fod yna gryfder gwirioneddol mewn cymunedau. Yn wir, pan mae pethau yn mynd i\u2019r pen, dim ond y synnwyr o gymuned a gofal pobl dros ei gilydd sydd gennych.\u201d"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Oes gwers arall? \u201cMae sawl grw\u0302p yn yr ardal wedi bod yn cydweithio ar yr economi sylfaenol. Mae Covid-19 wedi dangos i ni beth oedden ni\u2019n ei wybod yn barod \u2013 fedrwch chi ddim gwahanu cymuned, cymdeithas a\u2019r economi. Hefyd, mae\u2019r argyfwng wedi dangos pwy sy\u2019n creu\u2019r cyfoeth yn ein cymdeithas. Mae\u2019r staff gofal, y bobl stacio sillfoedd, gweithwyr y cyngor, i bobl ar gytundebau sero-awr neu\u2019r hunan-gyflogedig, maen nhw i gyd wedi parhau i weithio i\u2019n cynnal, ac mewn argyfwng go iawn, dydi\u2019r bancwyr a\u2019r biliwne\u0302rs heb gyfrannu dim.\u201d"}]