[{"text_idx": "#000006", "text": "Caiff pe\u0302l-law ei chwarae drwy ddefnyddio\u2019r llaw i daro pe\u0302l galed mewn casyn o ledr yn erbyn ochr ty\u0302 neu eglwys neu, o\u2019r 18fed ganrif ymlaen, mewn cwrt ac iddo gefn agored. Byddai hwnnw fel rheol yn ymyl tafarn. Ca\u0302i\u2019r gamp ei chwarae o flaen tyrfaoedd i ennill gwobrau ariannol a byddai yno fetio brwd. Mae\u2019n amlwg bod ge\u0302m fwy aristocrataidd yr \u2018Eton fives\u2019 a ga\u0302i ei chwarae mewn ysgolion gramadeg yng Nghymru yn wahanol iawn iawn i\u2019r ge\u0302m be\u0302l-law a chwaraeid gan y dosbarth gweithiol \u2013 yn broffesiynol, yn aml \u2013 ar hyd a lled Morgannwg yn bennaf."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ca\u0302i\u2019r be\u0302l ei tharo a\u0302 chledr y llaw yn erbyn y wal flaen cyn ac ar o\u0302l iddi daro\u2019r llawr unwaith. Yr oedd chwarae\u2019r ge\u0302m yn debyg i chwarae sboncen heb racedi, a\u2019r nod oedd cadw\u2019r be\u0302l allan o gyrraedd y gwrthwynebydd ond y tu mewn i derfynau\u2019r cwrt. A\u0302i\u2019r chwarae yn ei flaen tan i gystadleuydd fethu a\u0302 dychwelyd y be\u0302l. Ca\u0302i\u2019r sgoriau eu marcio ar y wal ffrynt."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn Nelson, Morgannwg, ca\u0302i\u2019r ge\u0302m ei chwarae gyntaf yn erbyn wal wastad tafarn y Nelson (y Village Inn erbyn hyn). Tua 1860, cododd landlord tafarn y Royal Oak gerllaw gwrt pwrpasol i geisio denu cwsmeriaid y Nelson. Efallai i\u2019r mewnfudwyr o Iwerddon a oedd wrthi\u2019n adeiladu Rheilffyrdd y Great Western (y lein o Pontypool Road i Gastell-nedd) a\u2019r Taff Vale \u2013 dwy lein a redai drwy\u2019r pentref \u2013 gyfrannu at gynllunio\u2019r cwrt (camp dosbarth-gweithiol oedd ac yw pe\u0302l-law yn Iwerddon a cha\u0302i ei chwarae mewn llawer \u2018ale fawr\u2019 a fesurai 60\u2019 wrth 30\u2019)."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cwrt y Nelson fu\u2019r un enwocaf o 1880 tan yr Ail Ryfel Byd a chynhelid twrnamaint blynyddol yno o fis Mai tan fis Awst. Byddai llawer o fetio\u2019n digwydd. Ym 1913 codwyd rhwydi gwifrau yno ar o\u0302l i Orsaf yr Heddlu gael ei chodi gerllaw ym 1910. Delir i chwarae pe\u0302l-law yno hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Pe\u0302l-law \u2013 y ge\u0302m genedlaethol \u2018goll\u2019"}]