[{"text_idx": "#000004", "text": "Canys y daeth Cristnogaeth mor gynnar i Gymru, a\u2019r Nadolig o\u2019r herwydd yn cael ei dathlu yma ers bron i 1700 o flynyddoedd, nid syndod mo\u2019r ffaith bod yr w\u0302yl wedi gadael ei ho\u0302l ar enwau lleoedd y wlad."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r enwau Nadoligaidd hyn yn enwau capeli, oherwydd tueddiad ymneilltuwyr i enwi eu capeli ar o\u0302l llefydd yn y Beibl. Dyna sy\u2019n esbonio pam bod cymaint o lefydd o\u2019r enw Bethlehem neu Nasareth yng Nghymru, boed yn gapeli, neu\u2019n bentrefi a enwyd ar o\u0302l eu capel, fel Bethlehem ym mhlwyf Llangadog, Sir Gaerfyrddin. Mae\u2019r Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol yn cynnwys 35 man o\u2019r enw Bethlehem ledled Cymru, y rhan fwyaf ohonynt yn gapeli. Mae hi hefyd yn cynnwys cae o\u2019r enw Park Bethlehem o 1841 ym mhentref Pwll-trap yn Sir Gaerfyrddin. Mae\u2019r cae ar bwys Capel Bethlehem, ac mae\u2019n debyg ei fod yn eiddo i\u2019r capel."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae cae arall o\u2019r enw Bethlehem y tu allan i Gaergwrle, Sir y Fflint. Nid oes capel o\u2019r enw yn yr ardal, ond mae\u2019r cae yn ffinio a\u0302 Bedlam Lane, ac mae\u2019n debyg bod Bedlam yn llugurniad o Bethlehem, fel y gwelir yn enw\u2019r ysbyty cleifion iechyd meddwl enwog yn Llundain, a enwyd yn wreiddiol yn Hospital of St. Mary of Bethlehem. Ceir enghraifft ddiddorol o enw fferm yn Sir Gaernarfon, sef Glan-Bethlehem ym mhlwyf Llanllechid. Mae\u2019r fferm ar draws y ffordd o Gapel Bethlehem."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Er mai ym Methlehem y ganwyd yr Iesu, hanai ei deulu o dref Nasareth, felly mae\u2019r lleoliad hwnnw wedi gadael ei farc ar dirlun Cymru hefyd, gyda 17 lle o\u2019r enw Nasareth neu Nazareth. Eto, mae\u2019r mwyafrif ohonynt yn gapeli."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019r gair Nadolig ei hun yn ymddangos ymysg enwau lleoedd y wlad, ac mae\u2019n debyg mae Castell Nadolig ym Mhenbryn, Ceredigion yw\u2019r enghraifft enwocaf. Mae Castell Nadolig yn fryngaer sy\u2019n edrych dros Fae Ceredigion y credir ei fod yn ganolfan bwysig yn y canrifoedd olaf cyn dyfodiad y Rhufeiniaid. Cofnododd Iwan Wmffre yn Place Names of Cardiganshire mai \u2018Kastell yn Dolig\u2019 oedd enw\u2019r lle mewn llawysgrif yn dyddio o 1571/2, ac mae Cofnodion Ysta\u0302d Gogerddan yn rhoi\u2019r ffurf bresennol ar yr enw ym 1594."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Am ragor o wybodaeth ar y safle hwn, gwelwch flog cynharach gan Dr Toby Driver, sy\u2019n trafod y pa\u0302r o lwyau dewindabaeth gyn-Gristnogol a ddarganfuwyd yno yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Castell Nadolig o\u2019r awyr yng ngolau isel y gaeaf, Rhagfyr 2019."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ceir dau le arall yn dwyn yr enw \u2018Nadolig\u2019, sef fferm Castell-nadolig yn Orllwyn Teifi, Ceredigion, a chae ym Mhentrefoelas o\u2019r enw \u2018Pant Nadolig\u2019."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Am ragor o wybodaeth am enwau lleoedd yng Nghymru, ewch at ein Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Mae\u2019n darparu dirnadaeth ddiddorol i ddefnydd tir, archeoleg a hanes Cymru!"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Dymuna pawb yn y Comisiwn Brenhinol Nadolig llawen a blwyddyn newydd dda i chi."}]