[{"text_idx": "#000001", "text": "Cefnfaes \u2013 hen fferm ddiflanedig"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Fferm yng ngwaelod plwyf Llanllechid oedd Cefnfaes, yn terfynu ar yr hen Dai\u2019r Meibion. Nid yw\u2019n bodoli bellach, a hynny ers dros ganrif a hanner. Mae\u2019r enw yn awgrymu ei bod yn hen ddaliad, gan ei fod yn mynd a\u0302 ni i\u2019r Canol Oesoedd, pan oedd \u2018maes\u2019 yn dir agored , heb gaeau amgaeedig. ( Mae\u2019r gair \u2018cae \u2018yn perthyn i\u2019r gair \u2018cau\u2019 )."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ym Mawrth 1675 y cawn y dystiolaeth ysgrifenedig cyntaf o\u2019r daliad, mewn cytundeb ble mae Syr Robert Williams o\u2019r Penrhyn yn rhoi les i Hugh ap William Gruffydd o Lanllechid ar chwarter \u2018Cefn-faes in the parish of Llanllechid\u2019 am 17 mlynedd, a hynny am un taliad o \u00a325 a 4 ceiniog y flwyddyn o rent. Yr un dyddiad rhoddwyd les ar yr un telerau ar chwarter arall o dir Cefnfaes i Hugh Davies o Aber."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Daw\u2019r dystiolaeth ysgrifenedig nesaf yn 1715. Yr hyn sy\u2019n ddiddorol yma yw\u2019r hyn a ddywedir am yr enw"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Lease .... of a cottage,tenement, and lands called the Grose, alias Kevnevaes, in the parish of Llanllechid."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Felly, yn ol y ddogfen hon, enw gwreiddiol Cefnfaes oedd Y Groes. Nid oes cofnod arall o hyn ar gael, ond mae\u2019n hynod ddiddorol fod dau Dyddyn Maes y Groes heb fod nepell o\u2019r Cefnfaes, ac, wrth gwrs, mae Maes y Groes yn bod heddiw. Tybed ai Cefn Maes y Groes oedd enw\u2019r tir gwreiddiol, gyda \u2018cefn\u2019 yn air cyffredin yn golygu \u2018cefnen\u2019 o dir?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Gwelwn Cefnfaes nesaf yn 1751 pan oedd gw\u0302r o\u2019r enw John Hughes yn talu 12 swllt o dreth tir arni. Pan wnaed arolwg o diroedd y Penrhyn yn 1768, nodwyd fod Rowland Williams yn rhentu Cefnfaes, oedd yn ddaliad o 142 erw, gyda 26 o gaeau o amrywiol faint iddi."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Erbyn 1793, mae tenantiaeth Cefnfaes wedi dod i ddwylo gw\u0302r o\u2019r enw Owen Ellis. Ef a\u2019i ddisgynyddion fu\u2019n dal tenantiaeth Cefnfaes am weddill ei bodolaeth fel fferm ac, oherwydd cysylltiad y teulu hwn a\u0302\u2019r Cefnfaes y mae Ysgol/ Canolfan Cefnfaes a Stryd Cefnfaes ym Methesda heddiw."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Carreg fedd y teulu Ellis"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Gellir olrhain teulu Owen Ellis ym mhlwyf Llanllechid am, o leiaf, ganrif cyn cymryd tenantiaeth Cefnfaes, ac roeddynt yn deulu lluosog, canghennog yn y plwyf. Yn 1793, roedd Owen yn byw yn y Cefnfaes, oherwydd y flwyddyn honno mae ei frawd, Harry, oedd yn byw yn y Groeslon, yn ysgrifennu ei ewyllys, oedd yn rhoi ei holl eiddo i Owen Ellis, of Cefnfaes, ac yn ei enwi\u2019n ysgutor i\u2019r ewyllys. Bu Owen Ellis yn y Cefnfaes hyd ei farw yn 1802. Yn dilyn marwolaeth ei gw\u0302r ymddengys i\u2019w weddw, Jane, ffermio\u2019r Cefnfaes am rai blynyddoedd. Yna, yn 1813, cawn gofnod o roi tenantiaeth ar y cyd i\u2019r weddw, Jane ( nee Williams) a\u2019i mab hynaf, Owen Ellis arall. Mae\u2019n amlwg iddo ef, am gyfnod cyn hynny, fod yn byw mewn ardaloedd eraill, gan i\u2019w ddau fab hynaf, Owen,( g. 1802) a Humphrey,( g. 1803), gael eu geni mewn rhannau eraill o Arfon, un yn Llanberis, a\u2019r llall ym Metws Garmon. Bu\u2019r Owen Lewis hwn yn denant y Cefnfaes hyd ei farw yn 75 oed yn 1850."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Erbyn hynny mae\u2019r fferm wedi ei rhannu\u2019n ddwy, ond yn dal yn nhenantiaeth yr un teulu. Cyn y rhannu swyddogol, roedd dau dy\u0302 ar y fferm, sef Cefnfaes, neu Hen Gefnfaes, a Chefnfaes Newydd.Yn ol Cyfrifiad 1841, yng Nghefnfaes roedd Owen Ellis, 65 oed, ei fab hynaf 39 oed, yntau\u2019n Owen, tri o blant eraill, Ellis, 30 oed, Ann, 25, a Catherine, 25. Yno, hefyd, roedd 5 o weision a morynion. Yng Nghefnfaes Newydd, wedyn, roedd ail fab Owen, Humphrey, 38, ei wraig, Jane, 35, a\u2019u plant, Owen, 14, Catherine, 9, a William, 8. Yn llyfrau rhent Stad y Penrhyn 1849 gwelir y broses o rannu\u2019r hen fferm yn ddau ddaliad annibynnol. Am Gefnfaes nodir"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Gyda\u2019r ddwy fferm roedd y mwyafrif o dir hen ddaliad Pwll Budur, ynghyd a\u0302 rhan o\u2019r Wig, oedd yn terfynu ar y Cefnfaes. Roedd ( Hen ) Gefnfaes yn 80 acer, a Chefnfaes Newydd yn 60 acer. Er mai yn 1849 y nodir hyn yn swyddogol, mae\u2019n amlwg fod y rhaniad yn bodoli\u2019n answyddogol beth amser cyn hynny; ar fap OS (Argraffiad 1880, ond gydag un newid yn unig, sef dangos y rheilffordd, ers argraffiad 1839), dangosir Cefnfaes Newydd a Hen Gefnfaes, gyda\u2019r gyntaf rhwng Tai\u2019r Meibion a Thraeth Lafan, a\u2019r Newydd fwy wrth ochr tir Tai\u2019r Meibion tua\u2019r de-orllewin. Mae\u2019r rheilffordd yn rhannu\u2019r ddwy, ond gyda thiroedd y ddwy ohonynt i\u2019r gogledd-orllewin o\u2019r A5."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn 1849 roedd Owen Ellis yn talu rhent blynyddol o \u00a3100 ar un daliad, tra\u2019r oedd ei fab, Humphrey, yn talu \u00a375 y flwyddyn ar y llall. Mae\u2019n arwyddocaol mai dyma renti uchaf holl ffermydd y plwyf, ar wahan i\u2019r \u00a3130 yr oedd James Wyatt yn ei dalu am fferm Glan y Mo\u0302r. Mewn cymhariaeth, doedd rhent un o ffermydd Cochwillan ond \u00a365 y flwyddyn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Bu farw\u2019r ail Owen Ellis yn 1850. Yn dilyn ei farwolaeth cymrwyd tenantiaeth Cefnfaes gan ei fab hynaf, Owen, gydag Ann, yn cadw ty\u0302 iddo, y drydedd genhedlaeth, a\u2019r trydydd Owen Ellis, i ffermio Cefnfaes. Yn ystod ei denantiaeth ef y daw bodolaeth Cefnfaes fel fferm annibynnol i ben."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae enwau rhai o gaeau Cefnfaes yn dangos natur wlyb y tir hwn mewn oes cyn ei ddraenio, ( ar dywydd gwlyb iawn gellir gweld y natur hwn hyd heddiw) . O\u2019r 142 erw yn y daliad gwreiddiol, , roedd Cors y Cefnfaes yn 29 acer, ac roedd Cae Llaciau ( \u2018llaciau\u2019 y gelwir y sianeli ar Draeth Lafan y daw\u2019r llanw i mewn ar eu hyd o flaen y llanw, felly, byddai Cae Llaciau yn awgrymu ffrydiau o ddwr ), Gwern Fudr, a Gwern y Cae Newydd yn 22 acer ychwanegol o\u2019r fferm, oedd yn gwneud traean o\u2019i thir yn dir gwlyb, o fawr werth i amaeth. Mae tir sydd wedi ei enwi oherwydd presenoldeb coed gwern, fel arfer, yn wlyb, gan mai mewn tir o\u2019r fath y tyf y coed rheiny. Oherwydd natur gwlyb y tir, yn 1850 fe roddodd y stad \u00a310 i Gefnfaes, a \u00a34:10:0 i Gefnfaes Newydd for draining lands"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae ewyllys Owen Ellis yr hynaf ( bf 1802 ) yn dangos inni sut fferm oedd Cefnfaes yn ei oes ef. Fferm gymysg ydoedd, fel holl ffermydd ei dydd, gyda\u2019r prif bwyslais ar fod yn hunan-gynhaliol, er bod marchnad i gynnyrch dros-ben, yn anifeiliaid a chnydau. Roedd Owen Ellis yn berchen ar 7 buwch, 5 bustach, 5 o wartheg teirblwydd, a 5 o wartheg blwydd, y cyfan werth \u00a3129. Roedd 6 cheffyl ar y fferm, gwerth \u00a35 yr un, nifer o ddefaid, oedd werth \u00a330, ac un mochyn, gwerth \u00a32. Roedd yno gynnyrch hefyd, yn yd, haidd, a gwenith, gwair, a gwellt, y cyfan werth \u00a333. Mae nifer bychan yr anifeiliaid, yn ogystal a\u0302 nifer uchel y ceffylau, ar gymaint o dir yn awgrymu fod cnydau sylweddol yn cael eu tyfu. Dylid cofio, yn ogystal, fod ffermio\u2019n dal yn weddol gyntefig, yn ddigyfnewid ers y Canol Oesoedd, ac mai dyma\u2019r cyfnod y sefydlwyd Cymdeithasau Amaethyddol ym mhob sir er mwyn moderneiddio a gwella amaethyddiaeth Prydain. Yn ogystal, mae enwau caeau yn dangos sefydlogrwydd defnydd yn y cyfnod cyn gweld gwerth cylchdroi cnydau a defnydd tir. Er enghraifft, mae Gweirglodd yn awgrymu\u2019n gryf mai dyma\u2019r defnydd bob blwyddyn o\u2019r tir hwn. Felly, hefyd, gyda\u2019r rhan fwyaf o gaeau ag enwau defnydd amaethyddol."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Er bod Cefnfaes yn fferm o faint sylweddol, bychan oedd y ty\u0302. Tair ystafell sydd iddo, sef cegin, siambar, a llofft, gyda\u2019r holl ddodrefn yn werth llai na \u00a323. Wedi cymryd dillad Owen Ellis a holl offer y fferm i ystyriaeth, mae sta\u0302d ffermwr Cefnfaes yn 1802 yn \u00a3279:12:0, sy\u2019n cyfateb i lai nag \u00a320,000 heddiw. Fodd bynnag, yr oedd, wyth mlynedd cyn ei farw, wedi llwyddo i brynu Cilfodan Isaf, ac roedd y fan honno yn mynd i fod o elw mawr i\u2019w ddisgynyddion."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ym 1850 bu farw Owen Ellis, y mab, a\u2019i gladdu ym mynwent Llanllechid gyda\u2019i wraig, Catherine (oedd wedi marw yn 1816). Mae\u2019n ddiddorol cymharu Cefnfaes yn ei gyfnod ef gyda\u2019r fferm yng nghyfnod ei dad. Tair ystafell oedd i\u2019r ty\u0302 o hyd, ond mae un \u2018washouse\u2019 ychwanegol. \u00a38:10:0 oedd gwerth yr holl ddodrefn, llai o dipyn na gwerth dodrefn ei dad hanner canrif ynghynt. Mae\u2019r ystafelloedd gwely wedi mynd ychydig yn fwy crand, hefyd, gan mai 2 bedrooms sydd yno yn 1848 (pan ysgrifennwyd yr ewylly ) ac nid siambr a llofft fel yn1802. Roedd ganddo 20 o wartheg, 2 yn llai na\u2019i dad , un gaseg ( ddall! ) ac un ceffyl, lle\u2019r oedd gan ei dad 6, ac un mochyn oedd yno yn awr hefyd. Mae\u2019r lleihad, mwy na thebyg, oherwydd fod daliad y mab, oherwydd y rhannu, yn llai o dipyn na daliad ei dad. Mwy diddorol yw gweld y gwahaniaeth mewn prisiau. Yn 1850 \u00a33 oedd gwerth buwch, ble\u2019r oedd hi\u2019n \u00a37 hanner canrif ynghynt, ac mae\u2019r lleihad ym mhrisiau pob anifail yn debyg \u2013 ar waha\u0302n i geffyl, sydd wedi mwy na dyblu yn ei werth, o \u00a35 yn 1802 i \u00a311:10:0 yn 1850. Mae, hyd yn oed, y mochyn druan wedi colli chwarter ei werth mewn hanner canrif. Roedd y fferm yn parhau i dyfu yr un cnydau, a hynny ar oddeutu\u2019r un cyfraddau ag yn amser y tad. Roedd gan y mab, hefyd, tua\u2019r un faint o\u2019r cnydau yn ei ydlan a\u2019i storfeydd, gyda gwerth y cyfan yn \u00a317:14:0, tra\u2019r roedd cnydau ei dad werth bron i \u00a310 yn fwy. Fodd bynnag, roedd y gwahaniaeth yn y gwair a\u2019r gwellt oedd gan y tad, gan fod ganddo werth \u00a39:4:0 yn fwy o hwnnw na\u2019i fab. Ar y cyfan, felly, mae\u2019n ddiddorol sylwi nad oes fawr o wahaniaeth i\u2019w weld rhwng amaethyddiaeth y Cefnfaes yn 1802, a\u2019r amaeth yno yn 1848."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Roedd hi\u2019n arfer i sawl ffermwr ddal tir ychwanegol i\u2019w ddaliad cartref. Erbyn 1840 roedd Owen Ellis, Cefnfaes,ynghyd a\u0302 Hugh Jones, Tyn Hendre, hefyd yn rhentu rhan o Dai\u2019r Meibion, sef y caeau eang ar y llethrau, Bronnydd Uchaf a Bronnydd Ganol. Ar y terfyn a\u0302 Chefnfaes, tua Thraeth Lafan, yr oedd daliad o 41 acer o\u2019r enw Pwll Budur. Tir gwlyb oedd hwn yn ei hanfod, fel y dengys enw\u2019r tri chae oedd iddo \u2013 Cae Pen y Lana ( Glannau? )( 14 erw), Tir Sych y Pwll ( 8 erw ), a Tir Gwlyb ( 19 acer ). Gellir gweld y pwll budr ei hun hyd heddiw, wrth gerdded Llwybr yr Arfordir o Aberogwen tuag Aber, ac fe ellir gweld dyfrffos Pwll Budr yn llifo i\u2019r mo\u0302r. Yn 1768 roedd Pwll Budur yn cael ei osod gyda Rallt, ac yn 1840, Ann Hughes, Aberogwen, oedd yn dal y tir. Fodd bynnag, yn 1849, nodir ym mhapurau\u2019r Penrhyn"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mewn gwirionedd, rhoddwyd ychydig o dir Pwll Budur i Glan y Mo\u0302r, hefyd, ond aeth y mwyafrif helaeth at dir Cefnfaes. Felly, yn awr, mae Cefnfaes yn ddaliad mwy, er mai tir gwlyb yw llawer o\u2019r ychwanegiad, ac mae Owen Ellis a\u2019i blant yn ffermio dros 120 acer yn ngwaelod plwyf Llanllechid."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Rhwng 1840 a diwedd y ganrif fe wnaeth Stad Penrhyn newidiadau a gwelliannau mawr i nifer o ffermydd eu stad. Un elfen oedd uno tiroedd i greu daliadau mwy hyfyw. Er ei bod yn arfer ers blynyddoedd lawer i un tenant ddal mwy nag un daliad, ( fel y gwelwyd gyda Phwll Budur ) yn ail hanner y 19 ganrif, gwelir y Penrhyn yn uno tiroedd yn fwriadol, a rheiny\u2019n uno parhaol. Canlyniad y broses hon oedd colli sawl daliad oedd wedi bodoli am ganrifoedd. Roedd gan y Penrhyn ddau fath o denant. Yn gyntaf, roedd y tenantiaid blynyddol, a rhennid y rhain yn Denantiaid Calan Mai ac yn Denantiaid Calan Gaeaf. Y dosbarth arall oedd Tenantiaid Le\u0302s. Roedd tenantiaeth y rhain wedi ei gosod fel les o hyn a hyn o flynyddoedd, ( unrhyw hyd rhwng 21 mlynedd a their cenhedlaeth ), ac ni allai, fel arfer, ddod i ben ond ar ddiwedd y les, neu pe byddai\u2019r tenant yn ildio\u2019r les Tenantiaeth Calan Gaeaf oedd i\u2019r ddwy Gefnfaes, ond Tenantiaeth Les oedd un Tai\u2019r Meibion. Yn 1857 daeth tenantiaeth les Tai\u2019r Meibion , oedd yn nwylo Henry Evans ers blynyddoedd, i ben, ac fe fanteisiwyd ar hynny i uno\u2019r ddwy Gefnfaes efo Tai\u2019r Meibion i wneud un fferm sylweddol iawn , a rhoddwyd y denantiaeth i\u2019r ddau frawd Ellis efo\u2019i gilydd. Yn Ro\u0302l Rhent Penrhyn 1857 nodir ychwanegu at Gefnfaes"}, {"text_idx": "#000029", "text": "\u2018Chief part of Tai\u2019r Meibion out of lease\u2019"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mae les 1859 gan y Penrhyn yn gosod 256 acer, sef tiroedd \u2018 old Cefnfaes, Cefnfaes Newydd, Tai\u2019r Meibion, and Ffridd Bryn Adda ( ger y Bronnydd )\u2019, a\u2019r cyfan o dan enw Tai\u2019r Meibion, i Owen a\u2019i frawd, Humphrey Ellis. Erbyn hyn, mae\u2019r rhent blynyddol wedi cynyddu ganpunt, i \u00a3 392."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Er gwaethaf yr uno, mae\u2019n amlwg i\u2019r ddau frawd aros yn eu hen gartrefi am rai blynyddoedd. Yng Nghyfrifiad 1861, mae Owen, yn hen lanc, yn byw gydag Ann, ei chwaer ddibriod, yn yr Hen Gefnfaes, tra bod Humphrey a\u2019i wraig yn dal yng Nghefnfaes Newydd."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Fel y nodwyd, o dan enw Tai\u2019r Meibion yr unwyd tiroedd y pedwar daliad, a hwnnw oedd yr enw a oroesodd. Erbyn 1863, ceir cyfeiriad at \u2018Owen Ellis, Tai\u2019r Meibion, Gent\u2019, ac yn 1867, sonnir am Owen Ellis, \u2018formerly of Cefnfaes, and now of Tai\u2019r Meibion\u2019. Erbyn Cyfrifiad 1871, nid oes so\u0302n am yr un o\u2019r ddau Gefnfaes. Yn y cyfrifiad hwnnw mae Owen, Humphrey, Jane, ac Ann, eu chwaer, yn byw efo\u2019i gilydd yn Nhai\u2019r Meibion. Mae\u2019r ddwy Gefnfaes wedi diflannu\u2019n llwyr, ond arhosodd atgofion amdanynt ar dir Tai\u2019r Meibion, gan mai enwau dau o gaeau\u2019r fferm oedd \u2018Cae ty\u0302 yr hen Gefnfaes\u2019, a \u2018Chae Cefnfaes Newydd\u2019, sy\u2019n amlwg yn olion tiroedd y ddwy fferm. Cae arall, mewn rhan mwy gwlyb o\u2019r tir, oedd Cors y Cefnfaes, ( sef y gors a nodwyd yn 1768 )ac, fe erys hyd heddiw goedlan ar y tir gyda\u2019r enw Coed Cefnfaes. Mae\u2019r goedlan hon yn ymestyn o\u2019r A55 ger bythynnod Tan yr Allt i lawr i\u2019r ochr draw i\u2019r Rheilffordd."}, {"text_idx": "#000034", "text": "A dyna ni, ddiwedd Cefnfaes. Diflannodd y fferm, neu\u2019n hytrach, y ffermydd, yn nechrau 60au\u2019r 19 ganrif, ond ni ddiflannodd yr enw. Arhosodd yn enw\u2019r stad a dyfodd oherwydd fod tenant Cefnfaes yn berchen ar fferm Cilfodan yn Nyffryn Ogwen, ac ar ran helaeth o dir y fferm honno y datblygwyd Bethesda a\u2019r Carneddi. Oherwydd hynny, daeth cyfoeth i Owen Ellis a\u2019i ddisgynyddion, a chan mai tenant Cefnfaes oedd Owen pan oedd twf Bethesda yn ei anterth, daeth Stad Cefnfaes i fod. Petai Bethesda wedi datblygu ar o\u0302l 1860, yna Stad Tai\u2019r Meibion fyddai hi, a byddid wedi colli enw Cefnfaes am byth. Ond mae\u2019r hen fferm ddiflanedig o ben draw plwyf Llanllechid yn dal yn fyw yn y ganolfan a\u2019r stryd sy\u2019n parhau i gario\u2019i henw, ganrif a hanner wedi iddi hi ei hun ddiflannu."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Papurau\u2019r Penrhyn yn Archifdy Prifysgol Bangor"}, {"text_idx": "#000041", "text": "2 sylw ar \u201cCefnfaes \u2013 hen fferm ddiflanedig\u201d"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Rhoi gwybod i mi drwy e-bost am unrhyw gofnodion newydd."}]