[{"text_idx": "#000000", "text": "'Y llygad du mwyaf ofnadwy yn hanes Cymru'"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ar drothwy 20 mlynedd ers refferendwm datganoli yn 1997, fe fydd Cymru Fyw yn cyhoeddi cyfres o erthyglau yn edrych yn o\u0302l ar hanes dyfodiad y Cynulliad, a'r newidiadau sydd wedi digwydd yng Nghymru ers hynny."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ein gohebydd seneddol Elliw Gwawr sy'n dechrau drwy edrych no\u0302l ar refferendwm 1979 pan wrthododd Cymru ddatganoli o fwyafrif enfawr."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dim ond o drwch blewyn y pleidleisiodd Cymru o blaid datganoli yn 1997, ond roedd y canlyniad yn cynrychioli newid byd ers Refferendwm 1979."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Bryd hynny fe bleidleisiodd Cymru o bedwar i un i wrthod datganoli, gyda phob rhan o'r wlad yn pleidleisio Na."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Roedd yn ergyd drom i rai o benseiri datganoli yng Nghymru, ac mae'r emosiwn yn amlwg yn llais yr Arglwydd Elystan Morgan wrth iddo feddwl yn o\u0302l at y cyfnod."}, {"text_idx": "#000006", "text": "\"Dyna'r siom mwyaf ofnadwy yn fy mywyd i mewn materion cyhoeddus o bell ffordd, roeddwn yn teimlo bod y cyfle olaf o bosib wedi mynd,\" meddai."}, {"text_idx": "#000007", "text": "\"Mi oeddwn i'n teimlo bod yr ergyd mor fawr, nid yn unig y golled, ond bod y mwyafrif yn ein herbyn mor aruthrol o fawr, na welen ni byth y dydd y byddai'r peth yn cael ei ail ystyried yn llwyddiannus.\""}, {"text_idx": "#000010", "text": "\"O'n i wedi meddwl tua chwe mis cyn hynny y byddai'n weddol agos. Ond o'n i'n meddwl 'san ni'n ennill."}, {"text_idx": "#000011", "text": "\"Ond doedd neb wedi dychmygu y byse ni wedi cael y ddau black eye mwyaf ofnadwy yn hanes Cymru.\""}, {"text_idx": "#000012", "text": "Un o'r rhesymau am hynny oedd nad pawb yn y blaid Lafur oedd mor angerddol a\u0302 nhw. Roedd llawer yn llugoer i'r syniad o ddatganoli, tra bod eraill wedi ymgyrchu'n agored yn erbyn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "\"Roedd lleiafrif yn gwrthwynebu yn gryf iawn ac yn huawdl iawn, gyda theimlad y byddai'r Cynulliad yn cael ei reoli gan Gymry uniaith o'r gogledd, a theimlad yn y gogledd y byse'r Cynulliad yn cael ei rheoli gan ryw fath o ddatblygiad o gyngor sir Morgannwg,\" medd yr Arglwydd Morris."}, {"text_idx": "#000015", "text": "\"Cyn y refferendwm roedd yna gyfres o isetholiadau yng Nghymru, mewn seddi Llafur saff ble gafodd y mwyafrif ei dorri'n sylweddol,\" meddai."}, {"text_idx": "#000016", "text": "\"Roedd yna bryder y byddai'r llwyddiannau cenedlaetholgar yna yn gwthio Cymru ar drywydd fyddai'n mynd yn llawer pellach na datganoli.\""}, {"text_idx": "#000017", "text": "Felly beth ddigwyddodd rhwng 1979 a 1997 i droi'r llanw?"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Margaret Thatcher yw ateb cadarn y tri."}, {"text_idx": "#000019", "text": "\"Dwi'n credu bod y teimlad bod pobl wedi cael llond bol o Thatcher yn fwy allweddol na dim arall,\" medd yr Arglwydd Morris."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Roedd sawl un o fewn y blaid Lafur, gan gynnwys yr Arglwydd Kinnock, yn llafar iawn yn erbyn datganoli"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Does dim dwywaith bod Cymru wedi newid yn y 18 mlynedd y bu mewn grym. Roedd yr hen ddiwydiannau Cymreig yn diflannu, gan adael ei farc ar gymoedd y de."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ac wedi cyfres o Ysgrifenyddion Gwladol Ceidwadol, oedd yn dangos prin ddim diddordeb yng Nghymru yn o\u0302l llawer, fe gafodd nifer sylweddol o aelodau Llafur, fel yr Arglwydd Murphy eu perswadio i newid eu meddwl."}, {"text_idx": "#000023", "text": "\"Fe ddechreuodd pobl newid eu meddwl - y byddai Llywodraeth Lafur yng Nghymru ganwaith gwell na degawd arall dan y Ceidwadwyr. Dyna pam y gwnaeth pobl fel fi, fy nhad, a phob math o bobl yn y cymoedd newid,\" meddai."}, {"text_idx": "#000024", "text": "\"Daeth y newid mawr ym meddylfryd pleidleiswyr Llafur.\""}, {"text_idx": "#000025", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Fe drodd siom yr Arglwydd Elystan Morgan yn 1979 i orfoledd 18 mlynedd yn ddiweddarach"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae o'n credu mai dyna oedd yn allweddol i'r fuddugoliaeth yn 1997, ond roedd poblogrwydd Tony Blair, a'r teimlad o newid a ddaeth wedi ei fuddugoliaeth ysgubol, hefyd yn holl bwysig."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Gyda mesur 1978 yn sylfaen, roedd y gwaith caled eisoes wedi'i wneud yn o\u0302l yr Arglwydd Morris, oedd 'no\u0302l yn y llywodraeth fel Twrnai Cyffredinol."}, {"text_idx": "#000028", "text": "\"Roedd fy mysedd ar y tanau o hyd yn 1997, ac yn gallu sicrhau fod y mesur bron yr un peth a'r mesur o'n i wedi'i baratoi yn 1978. Felly roedd gwaith pwyllgor y cabinet yn rhwydd oherwydd roedden ni'n adeiladu ar yr hyn wnaed o'r blaen."}, {"text_idx": "#000029", "text": "\"Roedd o'n bwysig nad oedden ni'n oeri'r cledd, bod ni'n yn mynd ymlaen yn union syth. Y syndod mawr yn hanesyddol yw bod y blaid Lafur, sydd a\u0302 mwyafrif llethol a\u0302 dim diddordeb mewn datganoli, wedi rhoi gymaint o amser llywodraeth i ddatganoli.\""}, {"text_idx": "#000030", "text": "Iddo fo ac i'r Arglwydd Elystan Morgan roedd yna deimlad fod eu gwaith dros y degawdau wedi dwyn ffrwyth."}, {"text_idx": "#000031", "text": "\"Pan 'dach chi wedi bod yn brwydro am bron i hanner can mlynedd, pan 'dach chi'n gweld gwireddu beth mae fy mhlaid wedi ei sefydlu - mae'n fater o falchder mawr.\""}, {"text_idx": "#000034", "text": "\u00a3300m o iawndal i gyn-chwaraewyr rygbi yn bosib"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Strategaeth cerbydau trydan yn 'embaras' - adroddiad"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Gareth Ward: Yr angerdd a'r aberth tu o\u0302l fy nghoginio"}, {"text_idx": "#000042", "text": "'Mae'r Gymraeg yn iaith wyddonol'"}]