[{"text_idx": "#000000", "text": "Ffurfiwyd tirwedd Eryri gan rymoedd naturiol aruthrol a chyfnod o amser y tu hwnt i bob amgyffred."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Mae daeareg Parc Cenedlaethol Eryri yn bos cymhleth o echdoriadau folcanig, symudiadau tectonig, a gweithgaredd rhewlifol."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Llosgfynyddoedd, rhewlifoedd a symudiadau tectonig sy\u2019n gyfrifol am ffurfio tirwedd Eryri."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae cramen allanol y Ddaear wedi\u2019i rhannu\u2019n ddarnau enfawr o graig a elwir yn blatiau tectonig. Mae\u2019r platiau hyn yn arnofio ar wely o graig dawdd, sy\u2019n golygu eu bod yn rhydd i symud a llithro i wahanol gyfeiriadau."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae rhai o brif blatiau tectonig y Ddaear yn amrywio mewn maint o 43 miliwn cilomedr sgwa\u0302r i 103 miliwn cilomedr sgwa\u0302r."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Wrth i\u2019r platiau hyn symud a llithro yn erbyn ei gilydd, mae eu ffiniau\u2019n dadfeilio, yn malu ac yn crychu o dan bwysau aruthrol a all arwain at ddaeargrynfeydd, ffurfio moroedd a ffurfio mynyddoedd."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Wrth i blatiau tectonig y Ddaear ddadfeilio a malu, daw\u2019r graig dawdd oddi tanynt i\u2019r wyneb, gan greu llosgfynyddoedd ac echdoriadau folcanig."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Gall echdoriadau folcanig ffurfio mynyddoedd. Wrth i\u2019r graig dawdd ffrwydro ar wyneb y Ddaear, mae\u2019n oeri ac yn caledu. Mae echdoriadau mynych yn arwain at haenau o graig folcanig galed. Mae cymylau o ludw yn cael eu rhyddhau wrth i losgfynyddoedd ffrwydro gan setlo ar arwyneb y Ddaear, gan droi yn graig wrth gael ei gywasgu. Gellir dod o hyd i ffosiliau o fewn yr haenau hyn o greigiau gwaddod. Mae echdoriadau o\u2019r fath, ar y cyd a\u0302 grym platiau tectonig yn gwrthdaro gan grychu a phlygu\u2019r haenau craig hyn, wedi arwain at ffurfio rhai o fynyddoedd enwocaf Eryri, er enghraifft Yr Wyddfa. Fodd bynnag, bu gweithgaredd rhewlifol yn bwysig hefyd wrth lunio pyramid enwog ei chopa."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae daearegwyr yn aml yn disgrifio rhewlifoedd fel \u2018afonydd mawr o ia\u0302\u2019. Maent wedi eu ffurfio o eira cywasgedig, a cha\u0302nt eu tynnu i lawr elltydd dros gyfnodau hir gan rymoedd disgyrchiant."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Rhewlifoedd sy\u2019n gyfrifol am ran helaeth o edrychiad tirwedd Eryri heddiw."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Wrth symud, mae rhewlifoedd yn tynnu darnau o graig oddi ar yr wyneb oddi tanynt. Wrth i\u2019r rhewlif gludo mwy o greigiau, mae\u2019n crafu ac yn cerfio\u2019r tir oddi tano, yn debyg i bapur tywod."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae rhewlifoedd yn erydu\u2019r dirwedd yn raddol dros filoedd o flynyddoedd, gan ffurfio dyffrynnoedd yn y pen draw."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Wrth i rewlifoedd symud a thoddi byddai darnau o graig wedi rhewi oddi mewn iddynt yn cael eu gadael ar o\u0302l. Dyma\u2019r marianau a\u2019r clogfeini ar wasgar sy\u2019n nodweddiadol o dirwedd fynyddig Eryri."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae\u2019r creigiau agored yng Nghwm Idwal yn awgrymu mai gweithgaredd folcanig a oedd yn gyfrifol am ffurfio amlinell greigiog nodweddiadol un o ardaloedd mwyaf adnabyddus Eryri."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Gallwn weld tystiolaeth o\u2019r gweithgaredd folcanig hwn drwy astudio gwaddodion cregyn mo\u0302r ar wynebau\u2019r clogwyni mawreddog. Mae hyn yn awgrymu cysylltiad rhwng echdoriadau folcanig a chefnforoedd hynafol."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ffurfiwyd sia\u0302p bowlen anhygoel tirwedd Cwm Idwal gan weithgaredd rhewlifol filiynau o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Roedd y rhewlif yng Nghwm Idwal yn rhan o system rewlifol fwy a greodd Ddyffryn Ogwen. Gelwir y dyffrynnoedd a ffurfiwyd o\u2019r rhewlifoedd llai hyn yn \u2018grognentydd\u2019. Mae Cwm Idwal ymysg enghreifftiau gorau\u2019r DU o grognentydd rhewlifol."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae hanes daearegol cyfoethog Eryri yn cychwyn dros 625 miliwn o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Gannoedd o filiynau o flynyddoedd yn o\u0302l, nid y sia\u0302p nodedig rydym yn gyfarwydd ag ef heddiw oedd ar Gymru. Roedd yn gyfres o ynysoedd folcanig wedi\u2019u gwasgaru o amgylch pegwn y de."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dros gyfnod o 110 miliwn o flynyddoedd, arweiniodd gweithgaredd tectonig at uno\u2019r ynysoedd hyn i greu cyfandir bach a elwir gan ddaearegwyr yn Afalonia."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Boddwyd Afalonia, yr ehangdir bach a fyddai\u2019n dod yn Gymru yn y pen draw, dan ddw\u0302r y mo\u0302r, gan ffurfio basn morol o\u2019r enw Basn Cymru."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Dyddodwyd cryn dipyn iawn o waddodion morol yn yr ardal yn ystod y cyfnod hwn."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mae creigiau gwaddod yn ffurfio rhan fawr o strata Eryri. Mae\u2019r creigiau hyn yn ffurfio wrth i waddod gronni ar wyneb y Ddaear."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Fodd bynnag, yn ystod y Cyfnod Ordofigaidd, dechreuodd gweithgaredd folcanig gyfrannu at ffurfiant creigiau Eryri."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ffurfiwyd ynysoedd gan lafa a lludw o echdoriadau llosgfynyddoedd tanddwr."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Mae craig folcanig neu \u2018igneaidd\u2019 yn tueddu i fod yn llawer caletach na chraig waddod. Craig igneaidd sydd i\u2019w chael yn y rhan fwyaf o ardaloedd mwy creigiog Eryri."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Er nad oes llawer o dystiolaeth o graig Silwraidd yn Eryri, mae\u2019n debygol bod rhywfaint wedi bod yma ar ryw adeg gan ei bod i\u2019w gweld mewn ardaloedd cyfagos o Gymru. Mae\u2019n debygol mai cyfnodau hir o erydiad sy\u2019n gyfrifol am y ffaith nad oes craig Silwraidd yn Eryri."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Arweiniodd y gweithgaredd tectonig yn ystod y cyfnod hwn at wasgiant aruthrol a arweiniodd at \u2018blygiant\u2019 creigiau yng ngogledd Cymru. Mae enghreifftiau o greigiau plyg i\u2019w gweld yng Nghwm Idwal."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Arweiniodd y gweithgaredd tectonig hefyd at ailgrisialu gronynnau mwynau, gan ffurfio llechen Gymreig enwog Eryri."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Rhewlifoedd sy\u2019n gyfrifol am lunio rhai o\u2019r tirweddau eiconig rydym yn gyfarwydd a\u0302 nhw heddiw."}]