[{"text_idx": "#000000", "text": "Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ugain o gofebau rhyfel yng Nghaerdydd"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yng Nghaerdydd y gwelir y mwyaf nodedig o gofebau gweithleoedd yng Nghymru. Y mwyaf trawiadol yw\u2019r un sy\u2019n coffa\u0301u gweithwyr Corfforaeth Caerdydd a wasanaethodd yn y Rhyfel Mawr."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Fred J Dobbs a\u2019i lluniodd a chafodd ei argraffu gan y Western Mail. Mae\u2019n cynnwys cyfoeth o ddelweddau yn ogystal ag enwau rhyw 600 o\u2019r sawl a wasanaethodd (gan gynnwys o leiaf 11 gwraig). Ceir delweddau yn cynrychioli baneri\u2019r gwledydd y Cynghreiriaid, y pyramidiau, y llanastr yng Ngwlad Belg a\u2019r Lusitania."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Un arall nodedig yw honno welir yn Adeiled y Pierhead ym Mae Caerdydd sy\u2019n coffa\u0301u gwy\u0302r cwmni y Cardiff Railway. Ar y gofeb enfawr hon ceir pais arfau a logo\u2019r cwmni, ynghyd ag emblemau o wledydd Prydain ac yn agos i 700 o enwau arno."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Y bedwaredd gofeb nodedig yng Nghaerdydd yw honno i weithwyr Swyddfa Bost y ddinas, Cofrestrir dros 600 o enwau \u2013 deugain ohonynt wedi colli eu bywyd. Fe\u2019i gwelir yng nghanolfan gwasanaeth cwsmeriaid y Post Brenhinol yn Ffordd Penarth. (Am fwy o wybodaeth gweler \u2013 ~daftscou/steve/grangewar18.htm )"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Comisiynodd nifer o weithfeydd bychain o gwmpas Caerdydd eu cofebau hwy eu hunain. Gyda chymain o fusnesau o\u2019r cyfnod wedi cau eu drysau erbyn hyn, mae\u2019n amhosibl gwybod faint o gofebau a ddiflannodd a mynd ar goll, Un a oroesodd yw cofeb gwaith Cardiff Gas Light And Coke Company Grangetown."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Wrth i\u2019r rhyfel fynd rhagddo bu gan nifer o sefydliadau addysgiadol \u2018cofebau anrhydedd\u2019 yn cofrestru cyn-ddisgyblion a oedd yn gwasanaethu gyda\u2019r lluoedd arfog. Os gw\u0302yr rhywun am gofebau o\u2019r fath mewn ysgolion lleol (heblaw y rhai sy\u2019n enwi dim ond y sawl a fu farw) byddai\u2019n dda gennyf wybod amdanynt."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ail-leolwyd llawer o ysgolion dros y degawdau diwethaf, ond un sy\u2019n cynnwys y fath gofeb o hyd, er newid safle, yw Ysgol Uwchradd Caerdydd."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Lluniodd y Brifysgol gofeb i 111 o fyfyrwyr israddedig a fu farw yn y gyflafan. (Adwaeinid y Brifysgol ar y pryd fel \u2018Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy\u2019.)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Comisiynodd y mwyafrif o eglwysi gofebau rhyfel i aelodau\u2019r gynulleidfa a fu farw. Pla\u0302c syml o bres yw rhai o\u2019r rhai hyn, ond mae\u2019r ergyd yn un emosiynol yr un fath pan gyfrifir nifer yr enwau arnynt. Roedd gan gofeb eglwys St James ar Newport Road gofeb ag arni 17 o enwau. Wedi iddi hi gau gosodwyd y pla\u0302c yn eglwys St John yng nghanol y ddinas."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yng ngogledd Caerdydd, un o\u2019r cofebau allanol mwyaf tarawiadol yw honno a welir yn yr Eglwys Newydd. Ond ceir hefyd gofeb i\u2019r plwyfolion a addolai yn eglwys Saint Mary, sy\u2019n cynnwys 24 o enwau."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Hefyd yng ngogledd y ddinas, yn Llanishen, mae cofeb yn enwi 18 o wy\u0302r."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn agosach at ganol y ddinas saif eglwys atyniadol St German. Nid dim ond cofeb i\u2019r sawl a laddwd a berthynai i\u2019r eglwys hon a welir (40 o enwau) ond hefyd o gynulleidfa St Agnes (40 enw)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Roedd llawer mwy o gapeli Anghydffurfiol yng Nghaerdydd nag oedd o eglwysi Anglicanaidd. Mae rhai o\u2019r cofebau welir yn y rhain yn sylweddol, megis cofeb Tabernacl, yr Ais, un y soniwyd amdani mewn blog arall."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Y mae\u2019r tair enghraifft uchod mewn adeiladau sy\u2019n dal i gael eu defnyddio fel addoldai, ond caewyd llawr o gapeli Caerdydd. Symudwyd llawer o\u2019r cofebion oddi mewn iddynt ond aeth eraill ar gol, ac mae\u2019n amhosibl dweud sawl un a ddiflannodd."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Un enghraifft o gofeb sy\u2019n dal yn y lle ble ei gosodwyd, er i\u2019r adeilad beidio a\u0302 bod yn gapel yw Pembroke Terrace, hen addoldy\u2019r Methodistiaid Calfinaidd, sydd bellach yn dy\u0302 bwyta, dan yr enw Chapel 1877. Ceir naw enw ar y gofeb."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Arferai cynulleidfa Ebeneser, yr Annibynwyr Cymraeg, gwrdd yn Charles Street, ond bellach defnyddir yr addoldy hwnnw fel canolfan gan yr Eglwys Gadeiriol Babyddol sydd gyferbyn. Ail-leolwyd y gofeb, sydd ag chwech o enwau arni, y tu allan i\u2019r adeilad."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae enghraifft arall lle ail-leolwyd y gofeb i\u2019w gweld yng Nghanolfan y Drindod, y Rhath \u2013 canolfan allgymorth yr Eglwys Fethodistaidd. Pan gaewyd eglwys gyfagos yn Broadway yn 1950, symudwyd y gofeb bres (ac arni 14 enw) a\u2019r ffenestr liw yno."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Y gofeb olaf yn yr adran hon yw\u2019r darn anarferol o gelfyddid a gomisiynwyd gan Salem, Eglwys Bresbyteraidd Treganna. Gofynnwyd i William Goscombe John, y cerflunydd a anwyd yng Nghaerdydd, i lunio cofeb i\u2019r pump o\u2019r gwy\u0302r o\u2019r capel a laddwyd yn y rhyfel. Y canlyniad annisgwyl oedd cerflun o ferch, a allai gynrychioli Britannia, neu efallai\u2019r dduwies Rhufeinig, Minerva. Ni ddisgwyliech weld y naill na\u2019r llall mewn capel Cymraeg!"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Comisiynodd nifer eraill o glybiau a sefydliadau eu cofebau hwy eu hunain ar o\u0302l y Rhyfel Mawr. Mae\u2019n anodd amcangyfrif faint o rain a fu, a faint gafodd eu colli. Un enghraifft ddiddorol yw cofeb yr Oddfellows, y credir ei bod bellach ar goll; gweler gwefan Cymdeithas Hanes Lleol y Rhath"}, {"text_idx": "#000029", "text": "I orffen y rhestr hon o ugain o gofebau Caerdydd, mae un yng nghyfrinfa\u2019r Seiri Rhyddion yn Guildford Crescent. Coffeir aelodau o chwe chyfrinfa gwahanol a fu farw yn y rhyfel ac enwir 32 o ddynion. Mae adnodd ar gael ar wefan BBC Cymru, gyda\u2019r diweddar Barchg Dafydd Henri Edwards yn disgrifio\u2019r gofeb hon \u2013 "}, {"text_idx": "#000030", "text": "Y mae dwsenni mwy o gofebau\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf yng Nghaerdydd. Mae ba\u0302s data\u2019r cofebau rhyfel a gasglwyd gan yr Amgueddfa Milwrol Ymerodrol (Imperial War Museum) yn cofnodi 102 o gofebau yn y ddinas, ond nid yw\u2019r rhestr hon yn gyflawn, ac mae\u2019n siwr y daw mwy i\u2019r fei na w\u0302yr ymchwilwyr amdanynt hyd yn hyn."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Broadway Methodist: and "}]