[{"text_idx": "#000004", "text": "Mae\u2019r rhan fwyaf o bobl yn gwybod bod angen cael caniata\u0302d cynllunio cyn adeiladu pethau ar y tir: tai, swyddfeydd, ffyrdd, ac ati. Llai hysbys yw\u2019r ffaith bod y drefn gynllunio yn y DU yn ymestyn i\u2019r mo\u0302r hefyd. Mae hyn yn bwysig gan fod angen i lawer o\u2019r gwaith adeiladu a datblygu sy\u2019n digwydd yn y parth morol gael ei asesu i sicrhau ei fod yn briodol, ac nad yw\u2019n gwneud niwed dianghenraid i\u2019r amgylchedd morol nac yn atal neu\u2019n cyfyngu ar fynediad defnyddwyr eraill iddo. Rhaid cael trwydded forol cyn gallu dechrau prosiectau fel adeiladu ffermydd gwynt alltraeth, gosod ceblau cyfathrebu, carthu harbyrau, neu adeiladu/atgyweirio amddiffynfeydd arfordirol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Goruchwylir y broses hon \u2013 y term cyffredinol amdani yw \u2018cynllunio morol\u2019 \u2013 gan Gyfoeth Naturiol Cymru, ac mae gan y Comisiwn Brenhinol ro\u0302l bwysig fel ymgynghorai statudol mewn perthynas a\u0302 threftadaeth ddiwylliannol o fewn parth morol Cymru (gweler y map). I grynhoi, mae hyn yn golygu y byddwn yn asesu pob cais am drwydded forol o ran effaith bosibl y prosiect ar ein harchaeoleg arforol. Mae hyn yn cynnwys pob math o safle archaeolegol, o longddrylliadau ac awyrennau i faglau pysgod a choedwigoedd boddedig. Rhaid i ni hefyd ystyried effaith bosibl y gwaith adeiladu, effaith defnyddio\u2019r datblygiad, ac (os yn berthnasol) effaith y gwaith datgomisiynu ar ddiwedd ei oes."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn dangos hyd a lled y parth morol sy\u2019n dod o fewn cylch gorchwyl y Comisiwn Brenhinol, a lleoliad ymgynghoriadau cynllunio morol, Mehefin-Rhagfyr, 2021."}, {"text_idx": "#000009", "text": "I hwyluso\u2019r broses hon, mae diwydiannau wedi datblygu methodolegau safonol ar gyfer ymdrin a\u0302 safleoedd archaeolegol yn y parth morol. Yn achos fferm wynt alltraeth, gwneir arolwg o\u2019r ardal sy\u2019n cael ei datblygu ar ddechrau\u2019r prosiect er mwyn dod o hyd i unrhyw safleoedd archaeolegol sydd yn y golwg. Hefyd fe gaiff canlyniadau\u2019r arolwg eu croesgyfeirio yn erbyn ffynonellau fel Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (CHCC) y Comisiwn Brenhinol a\u2019r gronfa ddata o longddrylliadau hysbys a gedwir gan Swyddfa Hydrograffig y DU. Mae\u2019r broses hon yn helpu datblygwyr i osgoi unrhyw longddrylliadau neu nodweddion archaeolegol eraill yn ardal eu prosiect. Ategir hyn drwy sefydlu parthau gwahardd archaeolegol (AEZs) o amgylch safleoedd penodol sydd o ddiddordeb lle na ellir adeiladu tyrbinau gwynt a lle na fydd y ceblau sy\u2019n mynd a\u0302\u2019r trydan i\u2019r tir yn cael eu gosod. Er mwyn i\u2019r broses hon fod yn effeithiol, rhaid i ni sicrhau bod y rhan o CHCC sy\u2019n ymdrin a\u0302\u2019r parth morol mor gyfoes a\u0302 phosibl."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Weithiau fe fydd safleoedd archaeolegol newydd yn cael eu darganfod wrth i\u2019r gwaith ar brosiectau fynd yn ei flaen. Nid yw hyn yn syndod, gan fod tua thri chwarter y llongau y gwyddys eu bod wedi suddo yn nyfroedd Cymru heb eu lleoli eto. Gall y gwaith arolygu manwl a wneir cyn adeiladu arwain at ddod o hyd i longddrylliadau nad oedd neb yn gwybod amdanynt \u2013 gan ychwanegu at y wybodaeth yn CHCC. Rhaid asesu llongddrylliadau newydd eu darganfod i gael amcan o\u2019u pwysigrwydd. Yn achlysurol, gall llongddrylliadau claddedig gael eu darganfod yn ystod y gwaith adeiladu ei hun. Os bydd hyn yn digwydd, bydd y gwaith yn cael ei atal ar unwaith er mwyn rhoi cyfle i ni ystyried pa mor bwysig yw\u2019r safle. Eglurir y broses gyfan mewn dogfen am ddim a gynhyrchwyd gan Ysta\u0302d y Goron sy\u2019n berchen ar lawer o wely\u2019r mo\u0302r o amgylch y DU."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Bydd rhai prosiectau y mae angen cael trwydded forol ar eu cyfer yn cael eu hadeiladu yn llawer nes at y tir, yn aml yn yr ardal rhwng distyll a phenllanw, sef y parth rhynglanw. Bydd cynlluniau amddiffyn yr arfordir, gosod ceblau cyfathrebu neu drydan, neu atgyweirio/adeiladu harbyrau fel rheol yn cynnwys peth gwaith yn y parth hwn. Pedair Ymddiriedolaeth Archaeolegol Cymru (Dyfed, Gwynedd, Clwyd-Powys a Morgannwg-Gwent) sy\u2019n gyfrifol am gynllunio archaeolegol yn y cyswllt hwn, ond oherwydd arbenigedd y Comisiwn Brenhinol ym maes archaeoleg arforol fe ofynnir i ni roi ein barn ar brosiectau yn y parth rhynglanw hefyd."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Amddiffynfeydd Arfordirol yn cael eu gosod ym Mae Colwyn ym mis Mai 2011. Mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r math hwn o waith yn cael ei wneud yn y parth rhynglanw, a ddangosir ar benllanw yn y llun hwn (ffotograff y Comisiwn Brenhinol, tynnwyd gan Toby Driver ym mis Mai 2011)."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Gall lle fod yn gyfyng yn y parth rhynglanw. Yn y mo\u0302r agored gellir ailgyfeirio cebl i osgoi llongddrylliad, ond wrth adeiladu morgloddiau gall fod yn llawer anos, neu\u2019n amhosibl, osgoi cael effaith ar safle archaeolegol, felly rhaid ystyried mesurau lliniaru. Nod y broses hon yw lleihau i\u2019r eithaf effaith gyffredinol y gwaith ar y cofnod archaeolegol. Yn achos magl bysgod, er enghraifft, efallai y bydd angen ymgymryd ag arolwg manwl llawn o\u2019r olion cyn gwneud y gwaith ac wedyn. Bydd hyn yn sicrhau bod y fagl bysgod yn cael ei diogelu drwy ei chofnodi, ac yn ei gwneud hi\u2019n bosibl i ddod i gasgliad cadarn ynghylch effaith y prosiect. Bydd hyn yn ei dro yn gwella ein dealltwriaeth o sut y bydd gwaith cyffelyb yn effeithio ar safleoedd eraill yn y dyfodol. Weithiau, gall y safle archaeolegol a\u2019r gwaith adeiladu ill dau fod yn eithriadol o bwysig, ac felly, fel ar y tir, y dewis gorau yw cofnodi\u2019r safle drwy wneud cloddiad trylwyr."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Adnodd bregus yw ein holl dreftadaeth ddiwylliannol, ac mae hyn yn arbennig o wir am archaeoleg ein harfordiroedd a\u2019n moroedd. Rydym ni\u2019n byw mewn byd lle mae datblygiadau morol ac arfordirol, ynghyd ag ymdrechion i liniaru newid hinsawdd a\u2019i effeithiau, yn parhau i gynyddu. Felly mae ro\u0302l y Comisiwn Brenhinol o ran sicrhau bod treftadaeth ddiwylliannol yn cael ystyriaeth a gofal priodol yn mynd yn fwyfwy pwysig. Yn ail hanner 2021 fe dderbyniodd y Comisiwn 24 o geisiadau i roi cyngor ar ddatblygiadau yng Nghymru (gweler y map). Roedd y prosiectau hyn yn ymwneud a\u0302 ffermydd gwynt alltraeth, amddiffynfeydd arfordirol, gwaith cynnal a chadw ar isadeiledd, acwafeithrin morol, samplu gwely\u2019r mo\u0302r, a charthu harbyrau. Mae disgwyl y bydd 2022 yr un mor brysur wrth i gynlluniau ar gyfer ffermydd gwynt alltraeth mawr fynd rhagddynt ac i brosiectau llai sy\u2019n ceisio ffyrdd newydd o fanteisio ar ein moroedd, fel ffermio gwymon, gael eu datblygu. Bydd y ddau fath hyn o ddatblygiad morol, yn eu ffyrdd gwahanol eu hunain, yn gallu ein helpu i gyflawni\u2019r nod o greu Cymru sero net. Felly fe fydd y Comisiwn Brenhinol yn edrych yn o\u0302l ac ymlaen wrth wneud ei orau glas i ddiogelu ein treftadaeth ddiwylliannol."}]