[{"text_idx": "#000005", "text": "Yng Nghymru, mae gwasanaeth unigryw yn cael ei gynnal mewn eglwysi a chapeli o amgylch y Nadolig a\u2019r Flwyddyn Newydd, sef y Plygain. Credir bod y gair Cymraeg \u2018Plygain\u2019 yn deillio o\u2019r Lladin, pulli canto, neu ga\u0302n y ceiliog, gan fod y gwasanaethau yn wreiddiol yn cael eu cynnal yn gynnar iawn yn y bore."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Goroesodd y gwasanaeth yn dilyn y Diwygiad Protestannaidd ac fe\u2019i cynhelid yn gyffredin yn eglwysi Cymru am 5 neu 6 o\u2019r gloch fore Nadolig. Erbyn yr 20fed ganrif, roedd y gwasanaeth wedi darfod i raddau helaeth ac eithrio yng nghefn gwlad sir Drefaldwyn a rhannau o sir Feirionnydd, er bod fy nain yn cofio mynychu gwasanaeth Plygain yn eglwys Llangennech, Sir Gaerfyrddin yn y 1920au. Er mwyn cadw\u2019n effro tan y wawr, byddai llawer o deuluoedd yng ngogledd Cymru yn gwneud cyflaith (taffi) ar Noswyl Nadolig. Roedd gwasanaeth Plygain yn cynnwys darlleniad neu bregeth gan y ficer neu\u2019r gweinidog ond byddai\u2019r gynulleidfa fawr yn aros yn eiddgar i\u2019r carolau ddechrau. Canwyd carolau Plygain i alawon gwerin gan unigolion neu grwpiau bach. Nid oedd unrhyw drefn: byddai pobl yn cerdded i fyny o flaen pawb ac yn canu eu carol, weithiau o\u2019u llyfr carolau teuluol eu hunain. Ni fyddai unrhyw garol yn cael ei chanu ddwywaith a byddai\u2019r gynulleidfa werthfawrogol yn llenwi\u2019r eglwys tan 8 o\u2019r gloch pan fyddai brecwast yn cael ei weini yn y tafarndai lleol."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Eglwys y Santes Fair, Dolgellau"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Cafodd gwasanaeth Plygain yn Eglwys y Santes Fair, Dolgellau yn y 1830au ei ddisgrifio gan William Payne ym 1895. Cofiai fel y byddai\u2019r strydoedd yn gynnar fore Nadolig yn atseinio gyda sw\u0302n clocsiau wrth i bobl frysio i gael sedd dda yn yr eglwys. Roedd yr eglwys wedi\u2019i haddurno a\u0302 chanwyllyrau wedi\u2019u gwneud o dun. Rhoddwyd celyn o gwmpas y canhwyllau cyn codi\u2019r canwyllyrau i\u2019r to. Cerddodd Sio\u0302n Robert, y crydd, a\u2019i wraig i flaen y gynulleidfa a chanu carol draddodiadol boblogaidd i ddechrau\u2019r gwasanaeth. Dilynwyd hyn gan emyn a phregeth y ficer cyn i grwpiau eraill ganu eu carolau tan tua 8 o\u2019r gloch pan oedd pawb yn barod am frecwast. Cystadlai\u2019r tafarndai yn frwd am gwsmeriaid ac ystyrid mai Robert Williams, landlord y Skinner\u2019s Arms, ac Evan Jones o\u2019r Swan oedd yn darparu\u2019r prydau gorau. Yn y prynhawn fe fyddai\u2019r to ifanc yn dathlu\u2019r diwrnod trwy chwarae pe\u0302l-droed yn y stryd."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ailadeiladwyd Eglwys y Santes Fair, Dolgellau ym 1716 gan fod yr eglwys ganoloesol wedi mynd a\u0302\u2019i phen iddi. Gwnaed y cyfeiriad cynharaf at eglwys yn Nolgellau ym 1254 a nododd llawer o deithwyr y traddodiad o grogi\u2019r clychau yn y coed yw ym mynwent yr eglwys. Mae\u2019r eglwys bresennol wedi\u2019i hadeiladu o gerrig lleol a defnyddiwyd trawstiau derw enfawr i greu\u2019r arcedau rhwng corff ac ystlysau\u2019r eglwys \u2013 yn o\u0302l traddodiad, cawsant eu cludo o Ddinas Mawddwy dros Fwlch yr Oerddrws gan wedd o ychen. Mae\u2019n bosibl bod rhannau o\u2019r tw\u0302r yn hy\u0302n na 1716 ac mae corffddelw Meurig ap Ynyr Fychan, Arglwydd Nannau, o\u2019r bedwaredd ganrif ar ddeg, yn sicr yn dyddio\u2019n o\u0302l i\u2019r eglwys ganoloesol. Nodwedd ryfedd ar rai o\u2019r cerrig beddau yw\u2019r byrddau gemau a marciau eraill a dorrwyd arnynt ar o\u0302l iddynt gael eu codi."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Goroesodd y traddodiad hefyd yn eglwys Sant Tydecho, Mallwyd ac yn ddiweddar cafodd ei adfywio gan gantorion lleol. Credid bod Tydecho yn sant o\u2019r 6ed ganrif a oedd yn hanu o Lydaw ac a oedd yn enwog am amddiffyn anifeiliaid a\u2019r gorthrymedig. Mae arddull yr eglwys bresennol yn nodweddiadol o Sir Drefaldwyn ac mae ganddi dw\u0302r pren ag arysgrif mewn Lladin, \u2018SOLI DEO SACRUM ANNO CHRISTI MDCXL\u2019 (\u2018Dim ond Duw sy\u2019n sanctaidd, ym mlwyddyn Crist 1640\u2019). Ailadeiladwyd yr eglwys ganoloesol gan Dr John Davies ar o\u0302l dod yn ficer yno ym 1604. Roedd John Davies yn ffigur pwysig ym maes llenyddiaeth Gymraeg, yn enwedig am ei gyfraniad at gyfieithu Beibl Cymraeg 1640. Roedd hefyd yn adeiladydd pontydd brwd ac mae tair o\u2019i bontydd wedi goroesi ym Mallwyd. Yn gynnar yn yr 20fed ganrif, cloddiwyd dau asgwrn mawr, y credir eu bod yn esgyrn morfil, yng Nghae Llan gerllaw. Fe\u2019u gosodwyd uwchben porth yr eglwys. Roedd Mallwyd yn ddrwgenwog yn yr unfed ganrif ar bymtheg fel ardal \u2018Gwylliaid Cochion Mawddwy\u2019, a fyddai\u2019n ymosod ar deithwyr ac a laddodd y Barwn Lewis Owain."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Tu mewn Eglwys Sant Tydecho, Mallwyd"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Cadwodd tref Llanfyllin ger y Trallwng yn sir Drefaldwyn y traddodiad Plygain yn fyw a gwnaed canhwyllau Plygain arbennig yno i oleuo\u2019r eglwys ar gyfer y gwasanaeth. Derbyniodd Llanfyllin ei siarter ym 1293 gan Llywelyn ap Griffith, tywysog brodorol olaf Cymru. Roedd yn dref lewyrchus oherwydd ei diwydiannau bragu, gwla\u0302n a thrin crwyn. Mae eglwys Sant Myllin o darddiad hynafol. Yn o\u0302l yr hanes, mynach o Iwerddon oedd Sant Myllin a sefydlodd yr eglwys yn y 7fed ganrif. Adeiladwyd yr eglwys bresennol o frics coch lleol ym 1706, ar adeg o ffyniant. Mae\u2019r gwasanaethau Plygain yn cael eu cynnal heddiw yn y Tabernacl, Eglwys y Methodistiaid Calfinaidd, a sefydlwyd ym 1805. Codwyd y capel presennol ym 1905 yn ystod y Diwygiad Crefyddol. Mae adroddiadau am wasanaethau Plygain o\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn dangos bod Anglicaniaid ac Anghydffurfwyr yn ymuno yn yr eglwys ar gyfer gwasanaethau Plygain. Ond erbyn heddiw mae dirywiad y Gymraeg wedi arwain at gynnal gwasanaethau Plygain mis Rhagfyr a mis Ionawr mewn capeli Cymraeg fel y Tabernacl yn Llanfyllin. Mae\u2019r brecwast Plygain traddodiadol wedi cael ei ddisodli gan y swper Plygain gan fod y mwyafrif o wasanaethau bellach yn digwydd gyda\u2019r hwyr."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tabernacl, Eglwys y Methodistiaid Calfinaidd, Llanfyllin"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cafodd twf Anghydffurfiaeth a\u2019r mudiad Dirwest yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gryn ddylanwad ar arferion dathlu\u2019r Nadolig yng Nghymru a daeth yn ddiwrnod ar gyfer gorymdeithiau gan y Gobeithluoedd a mudiadau dirwest eraill. Mae adfywiad diweddar ein gwasanaethau Plygain wedi sicrhau bod un o draddodiadau Nadolig hynaf Cymru yn rhan o\u2019r dathliadau unwaith eto."}]