[{"text_idx": "#000002", "text": "Fe ymddengys bod pw\u0302er a dylanwad Aeddan ymhlith Brythoniaid Cymru wedi bod yn sylweddol. Mewn un chwedl, anogwyd Aeddan gan Dewi ac eraill i ddefnyddio ei bwerau gwyrthiol i wella mab Brenin y Brythoniaid, a oedd yn ddall, yn fyddar ac yn gloff. Anfonwyd y bachgen at Aeddan, ac fe weddi\u0308odd yn daer am ei adferiad a maes o law fe wellodd y bachgen yn wyrthiol. Yn dilyn y wyrth hon, dywedir fod enw Aeddan wedi dod yn hysbys ledled y deyrnas. Dengys straeon fel hyn bod y teulu mwyaf pwerus yn y deyrnas yn dibynnu ar ddynion sanctaidd fel Aeddan. Heb os, roedd olynwyr Aeddan, y clerigwyr a gofnododd y straeon hyn, yn awyddus iawn i bwysleisio hyn wrth y rhai a rheolai\u2019r wlad."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dengys stori arall am gyfnod Aeddan yng Nghymru sut y cafodd digwyddiadau\u2019r unfed ganrif ar ddeg a\u2019r ddeuddegfed ganrif effaith ar y ffordd yr adroddwyd yr hanes amdano. Mae\u2019n adrodd yr hanes am sut y gwnaeth y Brythoniaid yng Nghymru wynebu\u2019r perygl o oresgyniad gan fyddinoedd mawr y Sacsonaidd. Anfonwyd Aeddan gan Dewi i faes y gad ac yno fe weddi\u0308odd dros y Brythoniaid, wrth iddynt wynebu eu gelynion Sacsonaidd lawer mwy niferus. Yn dilyn ymyrraeth Aeddan, trodd y Sacsoniaid a ffoi a chawsant eu herlid a\u2019u lladd gan y Brythoniaid dros yr wythnos ganlynol. \u201cNi laddwyd yr un Brython drwy law y Sacsoniaid drwy gydol y cyfnod a hynny trwy ras Duw a gwyrthiau Maedoc. Ac ni wnaeth yr un Sacson oresgyn Prydain tra roedd Maedoc yno ac yn dilyn y gwyrthiau hyn\u201d. Mae\u2019n bosibl bod y stori hon wedi\u2019i chreu ar adeg pan oedd Cymru dan fygythiad y Normaniaid a gellir ei dehongli fel ymgais gan y Cymry i ddychryn goresgynwyr posib."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ceir sawl hanesyn arall am gyfnod Aeddan yng Nghymru. Fe iachaodd ddyn oedd ag anffurfiad ar ei wyneb, \u201coedd a\u0302 wyneb mor wastad a\u0302 bwrdd, heb lygaid na thrwyn\u201d. Unwaith tra\u2019n cludo cwrw yn o\u0302l i\u2019r fynachlog, difrodwyd y llestr a chollwyd y cwrw. Ond fe wnaeth Aeddan arwydd y groes, atgyweirio\u2019r difrod a chludo\u2019r cwrw i\u2019w gyd-fynachod."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Felly, beth am ddechrau gyda stori am sant. Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi ac Eglwys Gadeiriol St Eden\u2019s yn Ferns, Iwerddon o fewn ardal y prosiect, felly mae straeon am y saint a\u2019u mynd a dod ar draws Fo\u0302r Iwerddon, eu hymwneud a\u0302\u2019i gilydd a\u2019u gwyrthiau yn amlwg iawn o fewn ein hymchwil. Mae ceisio gwahaniaethu rhwng hanes a chwedl yn Oes y Saint bron a bod yn amhosib. Doedd ein cyndeidiau ddim yn meddwl am hanes nac yn ei gofnodi fel ag yr ydym ni heddiw. Cafodd y mwyafrif o hanesion y saint eu rhannu ar lafar, gan dyfu o ran lliw a rhyfeddod wrth iddynt gael eu hadrodd o genhedlaeth i genhedlaeth."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ar ddiwedd ei deithiau cenhadol, tua\u2019r flwyddyn 560, yn o\u0302l y chwedl, cafodd Dewi ei arwain gan angel i sefydlu mynachlog yn ei famwlad. Ac felly fe ddychwelodd i Lyn Rhosyn gyda rhai o\u2019i gymdeithion, gan gynnwys Teilo, Ismael ac Aeddan (a adnabyddir hefyd fel St Edan yn Iwerddon, a aeth ati\u2019n ddiweddarach i sefydlu\u2019r gadeirlan yn Ferns)."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Wedi iddynt gyrraedd, taniodd y cymdeithion da\u0302n er mwyn cynhesu a pharatoi tamaid i fwyta, ond denodd y mwg sylw\u2019r penadur lleol, Boia, a reolai\u2019r darn yma o dir o\u2019i fryngaer, Clegyr Boia. Roedd y penadur o\u2019i gof bod dieithriaid yn bwriadu ymgartrefu nepell o\u2019i gaer \u2013 a hynny heb dalu gwrogaeth iddo, a dangos iddo\u2019r parch yr oedd yn ei haeddu. Ac felly, gydag anogaeth ei wraig, aeth Boia a\u2019i filwyr i lawr tuag at Glyn Rhosyn i yrru Dewi a\u2019i ddilynwyr oddi yno. Ond wrth i Boia a\u2019i ddynion ymosod, cawsant eu taro a\u0302 thwymyn ofnadwy, a\u2019u gorfodi i ymlusgo oddi yno. Wedi iddynt ddychwelyd i\u2019r gaer, gwelsant fod eu defaid a\u2019u gwartheg wedi marw a bod gwraig Boia\u2019n wyllt gynddeiriog."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Fodd bynnag, gan sylweddoli bod pwerau\u2019r dynion yma y tu hwnt i\u2019w ddeall, a gan deimlo ofn ac arswyd, rhoddodd Boia\u2019r tir yng Nglyn Rhosyn i Dewi ar gyfer ei gymuned. Ac yn wir i chi, cyn gynted ag y gwnaeth Boia hyn, cafodd ei filwyr wellhad o\u2019u salwch a daeth ei dda o farw\u2019n fyw."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Gallwch ymweld a\u0302 Chlegyr Boia\u2019n hawdd drwy ddilyn lo\u0302n fechan allan o ddinas Tyddewi yn Sir Benfro (gweler y map OS uchod). Mae hefyd nifer o ffynhonnau sanctaidd i\u2019w harchwilio gerllaw \u2013 mwynhewch, a dewch o hyd i fwy o straeon a chwedlau wrth i chi grwydro."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Roedd James Wade, neu Shemi Wa\u0302d, yn dipyn o gymeriad a stori\u0308wr lleol, ac mae nifer o straeon gwerin o ogledd Sir Benfro yn arbennig naill ai\u2019n ymwneud a\u0302\u2019r gw\u0302r lliwgar hwn, neu\u2019n cael eu priodoli iddo. Roedd yn byw mewn bwthyn bach, gwyngalchog gyferbyn a\u0302 Chapel Berachah ar Broom Street, Wdig (a ailenwyd yn Duke Street yn ddiweddarach). Roedd Shemi\u2019n ennill ei damaid fel gweithiwr crwydrol: garddio i\u2019r byddigions lleol, teithio o un fferm i\u2019r llall i ladd moch a helpu gyda\u2019r cynhaeaf. Ond roedd hefyd yn berchen ar gwch bach, ac fe dreuliai lawer o\u2019i amser yn pysgota am benwaig Abergwaun i\u2019w gwerthu er mwyn eu halltu a\u2019u ffri\u0308o, a physgod cregyn i\u2019w gwerthu i bobl leol ac ymwelwyr yn ystod y tymor."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Bu farw ar 2 Ionawr 1897, wedi cyrraedd ei bedwar ugain oed. Mae ei garreg fedd yn Rhos-y-Caerau, Pencaer yn wynebu rhai o\u2019i hoff fannau: Garn Fawr, Garn Fechan a Garn Folch. Roedd gan Shemi hefyd dipyn o enw fel poerwr baco gorau\u2019r fro, felly pe bai unrhyw un yn ddigon dewr i amau ei straeon celwydd golau, roedd yn beth call sefyll mwy na chwe throedfedd oddi wrtho! Dyma un o\u2019r hanesion hynny."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Mewn dim o dro, dyma haid o wylanod yn glanio a llowcio\u2019r abwyd i gyd. Ar o\u0302l ychydig eiliadau dyma chwyrnu Shemi\u2019n tarfu arnynt, ac i fyny i\u2019r awyr a\u0302 nhw, gan hedfan dros Fae Ceredigion a llusgo Shemi y tu o\u0302l iddynt, ac yntau\u2019n dal mewn trwmgwsg. Hedfanodd y gwylanod yr holl ffordd i Iwerddon, gan lanio o\u2019r diwedd ym Mharc Phoenix, Dulyn. Cafodd Shemi gymaint o ergyd pan darodd y ddaear nes iddo ddeffro o\u2019r diwedd. Wedi dychryn, rhyddhaodd ei hun o\u2019r llinynnau pysgota a baglodd hwnt ac yma yn ceisio deall lle\u2019r oedd y lle dierth yma. Sylweddolodd cyn hir ei fod yn Iwerddon, ond gan ei bod yn nosi ac yntau\u2019n adnabod neb, aeth i chwilio am loches am y nos. Ar gyrion y parc gwelodd res o ganonau. Un bach o gorff oedd Shemi, ac felly dringodd i mewn i faril un o\u2019r gynnau mawr, a chyn pen dim syrthiodd i gysgu."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ond yn ddiarwybod i Shemi druan, roedd yn arfer gan y fyddin danio sali\u0301wt o\u2019r canon bob bore. Ac felly, a\u0302 Shemi\u2019n dal i gysgu\u2019n drwm, fe\u2019i saethwyd yn ddiseremoni allan o\u2019r baril a thros Fo\u0302r Iwerddon. Drwy drugaredd, glaniodd ar laswellt meddal Pencw, yn agos at ei gartref yn Wdig."}]