[{"text_idx": "#000001", "text": "Porthladd Aberteifi Pan sefydlwyd tref Aberteifi yn 1110, daeth yn ganolfan fasnachol bwysig. Byddai rethyn gwla\u0302n yn cael ei allforio i Arras yn Ffrainc i\u2019w ddefnyddio i wehyddu tapestri\u0308au a cha\u0302i nwyddau fel y\u0302d a chalchfaen eu mewnforio. Mae cofnodion am gyflenwadau gwin ar gael mor gynnar a\u0302\u2019r 14eg Ganrif."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Erbyn dechrau\u2019r 1800au, roedd dros 300 o longau wedi\u2019u cofrestru ym mhorthladd Aberteifi a thros 1,000 o ddynion yn cael eu cyflogi yma. Byrlymai\u2019r porthladd gan fwstwr gwneuthurwyr rhaffau, gwaith nwy, ffowndri\u0308au, odynnau calch, ierdydd coed, melinau llifio, gweithfeydd briciau, adeiladwyr llongau, gefeiliau, warysau, tanerdai, bragdai a llawer iawn mwy. Byddai teithwyr yn glanio ac yn ymadael oddi ar Gei\u2019r Teifi. Yn wir, daeth Aberteifi yn un o borthladdoedd mwyaf y wlad ar gyfer allfudo trawsatlantig, a byddai\u2019n anfon llongau fel yr Active a\u2019r Albion i New Brunswick yng ghanada a\u2019r Triton i Efrog Newydd. Hwyliai llongau nwyddau o bedwar ban byd i mewn i Gei\u2019r Cambria, tra roedd Glanfa Lloyd yn ymdrin a\u0302 glo a masnach arfordirol leol gan mwyaf. Ca\u0302i coed o\u2019r Baltig ac o Ogledd America eu mewnforio i\u2019r Cei Masnachol [Mercantile Quay], ac roedd llongau oedd yn cario calch ar gyfer adeiladu ac amaethyddiaeth yn glanio yn y Morglawdd Masnachol [Mercantile"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Pan ddechreuodd aber y Teifi lanw a\u0302 llaid gan greu trafferthion mynediad i longau mwy o faint, a gyda dyfodiad y rheilffordd i Aberteifi yn 1886, dechreuodd y porthladd ddirywio a chyn pen 20 mlynedd yn unig, doedd dim o werth ar o\u0302l o\u2019r fasnach a fu\u2019n fwy ei maint yn y porthladd hwn nag yn\ny rhan fwyaf o borthladdoedd Prydain ar un adeg. Erbyn dechrau\u2019r 20fed ganrif, roedd Netpool, lle\u2019r adeiladwyd cannodd o longau, eisoes wedi\u2019i droi\u2019n llecyn hamdden."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Neuadd y DrefComisiynwyd Neuadd y Dref a Neuadd Farchnad Aberteifi ym 1856. Hwn oedd yr adeilad dinesig cyntaf ym Mhrydain yn yr arddull \u2018Gothig modern\u2019 \u2013 arddull a hyrwyddwyd gan John Ruskin a hyd heddiw mae arbenigwyr ym maes pensaerni\u0308aeth Oes Fictoria yn dal i\u2019w nodi fel eithriad anghyffredin yng nghyd-destun adeiladau cyhoeddus Gothig. Ceir dylanwad Arabaidd yn yr addurn bwa sydd i\u2019w weld yn y naill adeilad a\u2019r llall. Denodd y cynllun sylw cenedlaethol, ac ymddangosodd darlun eglurhaol yn The Building News ym 1859. Defnyddiwyd llechi o gloddfa nid nepell i ffwrdd yng Nghilgerran a charreg Caerfaddon (Bathstone) i lunio\u2019r adeiladau."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ym 1855, dewiswyd safle a adwaenid fel \u2018Free School Bank\u2019 \u2013 sef llethr ychydig y tu hwnt i safle Porth Gogleddol y dref ganoloesol \u2013 ar gyfer yr adeiladau cyhoeddus newydd a\u2019r marchnadoedd. Bryd hynny, roedd yr ysgol ramadeg a lle cadw coets i\u2019w gweld ar y safle, gyda thir agored y tu cefn iddynt. Gosodwyd y garreg sylfaen gan y Maer, R D Jenkins a mawr fu\u2019r dathlu. Seiniwyd clychau Eglwys y Santes Fair, taniwyd tair rownd o\u2019r canon, rhannwyd casgen o porter ymhlith y gweithwyr, addurnwyd y strydoedd a chynhaliwyd gorymdaith o amgylch y dref."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Roedd marchnad gig, cyfnewidfa y\u0302d a storfa, ysgol ramadeg, ystafell gyfarfod gymunedol, llyfrgell, ystafell gyfarfod y cyngor, ystafell ddarllen a neuadd gyhoeddus i\u2019w gweld ar y safle \u2013 llawer iawn mwy na\u2019r \u2018neuadd uwchben marchnad\u2019 arferol oedd yn gyffredin bryd hynny."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Pan urddwyd David Davies, masnachwr gwin a gwirodydd, yn faer ym 1890, cynigiodd gloc i\u2019r dref \u2013 cloc, a adwaenir heddiw fel y \u201dWhiskey Clock\u2019, ac fe\u201di gosodwyd dros fynedfa\u2019r rhaniad rhwng yr ysgol a\u2019r farchnad y\u0302d. Pedair troedfedd o led yw maint y pedwar wyneb cloc haearn ac mae bysedd copr a gwydr didraidd gan bob un ohonynt. Golau nwy oedd yn eu goleuo ar y cychwyn. Ar y copa gwelir ceiliog gwynt rhwyllog gyda\u2019r llong a\u2019r castell sy\u2019n rhan o selnod y dref."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Castle and BridgeAdeiladwyd castell cyntaf Aberteifi 1 cilomedr i lawr yr afon o\u2019i safle presennol yn y dref. Castell pren oedd hwn a godwyd gan y Normaniaid ar safle anheddiad cynharach o gyfnod Oes yr Haearn. Ystyrid bod y safle presennol yn fwy addas ac ym 1100 adeiladwyd ail gastell pren yma gan Gilbert de Clare."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ym 1136, gorymdeithiodd yr Arglwydd Rhys ap Gruffydd, tywysog Deheubarth, tua\u2019r de a gorchfygodd y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr (rhyw ddwy filltir i\u2019r gogledd o\u2019r dref). Cipiodd Gastell Aberteifi a dechrau ei ailgodi fel castell maen. I ddathlu cwblhau\u2019r Castell, cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr hyn rydyn ni heddiw yn ei adnabod fel yr Eisteddfod Genedlaethol Gyntaf gyda beirdd a cherddorion yn cael eu gwahodd i ddod ynghyd i gystadlu."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn sgil marwolaeth Rhys ym 1197, cafwyd cyfnod arall o wrthdaro. Bu\u2019n rhaid i\u2019w feibion, Maelgwyn a Gruffydd, frwydro i gadw eu hetifeddiaeth ac o ganlyniad gwerthwyd y Castell i\u2019r Brenin John o Loegr."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Nid yw Castell Aberteifi yn agored i\u2019r cyhoedd ar hyn o bryd ond mae prosiect atgyweirio enfawr ar fin dechrau er mwyn sicrhau bod modd defnyddio\u2019r lle unwaith eto.Hefyd, mae\u2019r castell yn cynnal amrywiaeth o ddigwyddiadau diwylliannol"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ceir cyfeiriad at Gilgerran wrth ei enw am y tro cyntaf ym 1164, pan gipiwyd y castell gan yr Arglwydd Rhys. Fe\u2019i hadenillwyd gan William Marshal, Iarll Penfro, ym 1204, ond daeth i ddwylo\u2019r Cymry unwaith eto yn ystod ymgyrchoedd Llywelyn Fawr ym 1215. Er hynny, wyth mlynedd yn ddiweddarach, daeth yr adeilad yn o\u0302l i ddwylo mab William, sef William arall, ac ef, mae\u2019n bur debyg, fu\u2019n gyfrifol am adeiladu\u2019r castell mawreddog o feini sydd i\u2019w weld heddiw. Mae\u2019n bosib iawn fod ffurf y castell presennol yn adlewyrchu ffurf y castell gwrthglawdd cynharach."}]