[{"text_idx": "#000001", "text": "Bu\u2019n trafod agweddau cyfreithiol achos y tri o aelodau mwyaf blaenllaw\u2019r Blaid, Saunders Lewis, Lewis Valentine a DJ Williams ar o\u0302l llosgi\u2019r ysgol fomio a oedd yn cael eu codi ym Mhenyberth ger Pwllheli yn 1936."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Dyma sain y ddarlith \u2013"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Cafodd agweddau cymdeithasol a gwleidyddol achos Penyberth eu trafod yn helaeth ac yn fanwl dros y pedwar ugain a saith mlynedd ddiwethaf. Ond heddiw rwyf am ganolbwyntio ar yr agweddau cyfreithiol ohono, ac yn arbennig y penderfyniad, ar o\u0302l i reithgor yng Nghaernarfon methu a chael y Tri yn euog o gyflawni\u2019r difrod, i symud yr achos i\u2019r Llys Troseddol Canolog yn Llundain."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ceir triniaeth drwyadl a manwl o\u2019r achosion llys, yn \u201cTa\u0302n yn Lly\u0302n\u201d a gyhoeddwyd yn 1937, gan y bargyfreithiwr 25 oed, Dafydd Jenkins (yr Athro Dafydd Jenkins wedi hynny) ac rwy\u2019n ddyledus iawn i\u2019w waith ef. Ond rwyf hefyd wedi medru tynnu ar ffynonellau am yr achos nad oeddent ar gael pan ysgrifennwyd \u201cTa\u0302n yn Lly\u0302n\u201d ac sy\u2019n mynd a\u0302 ni tu o\u0302l i lenni\u2019r broses gyfreithiol."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dechreuodd y broses honno tua hanner awr wedi dau yn y bore, ddydd Mawrth 8 o Fedi 1936, pan gerddodd y Tri i mewn i swyddfa heddlu Pwllheli a gofyn am gael gweld y prif heddwas ar gyfer yr ardal, yr Uwch Arolygydd William Moses Hughes. Pan ofynnodd Cwnstabl Preston, y plismon a oedd ar ddyletswydd, beth oedd yn cyfiawnhau codi\u2019r Uwch Arolygydd Hughes o\u2019i wely, atebodd Lewis Valentine, \u201cMae Penyberth ar da\u0302n\u201d."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Roedd hynny\u2019n ddigon i wneud i\u2019r Cwnstabl ffonio\u2019r Uwch Arolygydd. Pan gyrhaeddodd ef, rhoddodd Saunders Lewis iddo lythyr, wedi\u2019i lofnodi gan bob un o\u2019r Tri, a oedd yn \u201ccydnabod ein cyfrifoldeb am y difrod a wnaethpwyd ar adeiladau\u2019r Gwersyll Bomio y nos hon, Medi 7.\u201d (Sylwer bod y ddogfen wedi\u2019i dyddio ar y sail y byddai\u2019r ymosodiad yn digwydd cyn, ac nid ar o\u0302l, hanner nos.)"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Roedd llythyr y Tri wedi\u2019i gyfeirio\u2019n benodol at Brif Gwnstabl Heddlu Sir Gaernarfon, Edward Williams ac ar o\u0302l i\u2019r Tri gael eu harestio a\u2019u rhoi yn y celloedd, ffoniodd yr Uwch Arolygydd Hughes y Prif Gwnstabl er mwyn ei hysbysu o\u2019r hyn oedd wedi digwydd. Ychydig iawn o sylw a gaiff Prif Gwnstabl Williams yn y gwahanol hanesion a ysgrifennwyd am achos Penyberth. Ond, fel y daw\u2019n amlwg, roedd ei ro\u0302l ynddo, mewn gwirionedd, yn un hollol ganolog. Roedd Edward Williams yn frodor o Lanllechid ger Bethesda ac yn fab i chwarelwr. Cychwynnodd ei yrfa fel plismon yn Llundain, cyn dychwelyd i Sir Gaernarfon a gweithio\u2019i ffordd i fyny i fod yn bennaeth yr heddlu yno. Ar y wyneb, roedd ar delerau da, hyd yn oed yn wresog, gyda chynrychiolwyr y Blaid yng Nghaernarfon, gan gynnwys J. E. Jones, yr oedd ei swyddfa yn y dref, a chyfreithiwr y Blaid, E. V. Stanley Jones, oedd a\u0302 phractis yno."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Roedd y Prif Gwnstabl yn sicr bod swyddogion y Blaid dros eu pennau a\u2019u clustiau yn yr ymosodiad ar safle\u2019r Ysgol Fomio \u2013 canfyddiad a oedd, wrth gwrs, yn hollol gywir. Er mai\u2019r Tri oedd yr \u201cA Team\u201d a gyneuodd y ta\u0302n, roedd yr adeiladau a\u2019r deunyddiau a losgwyd eisoes wedi cael eu trwytho mewn petrol gan y \u201cB Team\u201d sef pedwar arall o aelodau\u2019r Blaid, a rheiny\u2019n cael eu harwain gan J. E. Jones ei hun. Ond doedd gan y Prif Gwnstabl ddim digon o dystiolaeth i brofi rhan uniongyrchol aelodau eraill o\u2019r Blaid yn y weithred, ac nid yw\u2019n syndod bod hynny wedi pery rhwystredigaeth broffesiynol iddo. Ond roedd ei elyniaeth a\u2019i ddirmyg tuag at y Blaid Genedlaethol yn mynd llawer iawn tu hwnt i hynny, ac roedd ganddo eisoes ddymuniad, pan ddeuai\u2019r cyfle, i ffrwyno\u2019i gweithgareddau, fel yr esboniodd wrth gyfreithwyr yr erlyniad. Disgrifiodd hi fel \u201ca noisy clique (which) needs checking\u201d. Roedd aelodaeth yn cynnwys y math o berson nad oedd gan y Prif Gwnstabl feddwl uchel iawn ohonynt: \u201cIt is mainly composed of Ministers of the Gospel, School Teachers, College Students and Members of the Nonconformist Body\u201d. Nid oedd ganddi, yn ei farn ef, unrhyw hawl i siarad dros Gymru."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Rhywbeth a oedd yn dal i\u2019w gorddi oedd yr hyn a ddigwyddodd ar Ddydd Gw\u0302yl Dewi 1932 pan aeth J. E. Jones a thri o ddynion ifainc eraill, dau ohonynt yn gyfreithwyr o dan hyfforddiant, i ben Tw\u0302r yr Eryr yng Nghastell Caernarfon, tynnu lawr y Jac yr Undeb oedd yn chwifio yno, a chodi\u2019r Ddraig Goch yn ei le. Roedd ef wedi methu, ar y pryd, i ddod o hyd i gyfiawnhad dros eu herlyn. Ond roedd y llwyddiant bach hwnnw, yn ei farn ef, yn ddigon o fygythiad i\u2019r drefn gyfansoddiadol nes ei fod wedi dwyn y mater i sylw\u2019r Gwasanaeth Diogelwch (MI5). Credai fod y digwyddiad wedi bod yn anogaeth i\u2019r Blaid i fentro gweithredu\u2019n uniongyrchol ar raddfa llawer mwy uchelgeisiol. Pan dderbyniodd y newyddion o Bwllheli, felly, ni fu\u2019n syndod iddo. Ac fe\u2019i gwelodd fel cyfle i gymryd y camau effeithiol hynny yn erbyn y Blaid Genedlaethol a oedd, yn ei farn ef, yn angenrheidiol."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Tan sefydlu Gwasanaeth Erlyn y Goron yn 1986, syrthiodd y cyfrifoldeb am gynnal erlyniadau yn y llysoedd ar heddluoedd lleol, gan ddefnyddio naill ai eu hadran gyfreithiol eu hunain neu, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, trwy gyflogi cwmni\u0308au o gyfreithwyr preifat. Ond roedd yna swyddfa ganolog arbenigol yn Llundain, un y Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus (neu\u2019r \u201cDPP\u201d), a oedd ar gael i gymryd drosodd erlyniadau cymhleth, sensitif neu arbennig o ddifrifol. Gan ystyried oblygiadau gwleidyddol yr hyn a ddigwyddodd ym Mhenyberth, trefnodd y Prif Gwnstabl i\u2019w swyddogion gysylltu, yn syth, a\u0302 swyddogion y DPP er mwyn eu rhybuddio ei fod yn bwriadu gofyn iddyn nhw gynnal yr erlyniad ac er mwyn gofyn am eu cyngor am y cyhuddiad priodol i wneud yn erbyn y Tri. Cyngor swyddfa\u2019r DPP oedd y dylai\u2019r heddlu gasglu cymaint o dystiolaeth ag y gallent am y digwyddiad ac i anfon adroddiad llawn atynt mor fuan a\u0302 phosibl. Dylent gyhuddo\u2019r Tri\u2019n ffurfiol, yn y cyfamser, o drosedd o wneud difrod i eiddo yn groes i adran 51 o Ddeddf Difrod Maleisus 1861, gan esbonio i\u2019r Ynadon lleol, pan ddygwyd y Tri o\u2019u blaen, y byddai cyhuddiadau mwy difrifol yn debyg o ddilyn. Cynrychiolwyd y Tri gerbron Ynadon Pwllheli, y prynhawn hwnnw, gan E. V. Stanley Jones. Gohiriwyd yr achos tan yr wythnos ganlynol a rhyddhawyd y Tri ar fechni\u0308aeth."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Gyrrodd y Prif Gwnstabl ffrwyth ymholiadau\u2019r heddlu, gan gynnwys datganiadau yn disgrifio natur a gwerth y difrod yn fanwl, at swyddfa\u2019r DPP ddau ddiwrnod yn ddiweddarach, gan gadarnhau, ar yr un pryd, ei gais am i\u2019r swyddfa honno gymryd drosodd yr erlyniad. Awgrymai, serch hynny, y byddai\u2019n briodol i\u2019r DPP gyd-weithio gyda chyfreithwyr lleol. Ond rhybuddiodd y DPP yn erbyn gofyn am gymorth oddi wrth y cyfreithwyr hynny a fyddai, fel arfer, yn cynnal erlyniadau ar gyfer yr heddlu yn ardal Lly\u0302n ac Eifionydd, sef cwmni\u2019r Henadur William George, brawd David Lloyd George, y cyn-Brif Weinidog ac Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Caernarfon. Rheswm y Prif Gwnstabl am osgoi William George oedd oherwydd, \u201chis sympathies lean towards the Nationalists\u201d \u2013 tuedd a amlygwyd, ym marn y Prif Gwnstabl, gan araith a wnaed gan William George mewn cyfarfod o Gyngor Sir Caernarfon ar 8fed o Fedi. Ychwanegodd fod William George hefyd mewn partneriaeth a\u0302\u2019i fab, W. R. P. George, un a oedd \u201cone of the four young men who pulled down the Union Jack from the flag pole at Caernarvon Castle on St. David\u2019s Day, 1st March 1932; one of the others was Mr E. V. Stanley Jones, Solicitor, Caernarvon, who acts for the defendants in this case.\u201d"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Pwysleisiodd y Prif Gwnstabl, yn ei lythyr at y DPP, ei fod yn gweld yr ymosodiad ar Benyberth fel bygythiad gwirioneddol i gyfraith a threfn. Roedd wedi clywed bod yna tri aelod arall o\u2019r Blaid eisoes wedi\u2019u dewis, pe bai\u2019r Tri yn cael eu hanfon i garchar, i gamu mewn i\u2019w sgidiau ac i ymosod, eto, ar y safle er mwyn atal cwblhau\u2019r Ysgol Fomio."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Roedd tyst ar ran y Weinyddiaeth Awyr wedi asesu cost y difrod i\u2019w heiddo gan y ta\u0302n (gan gynnwys dinistrio nifer o adeiladau pren) yn \u00a32355 (sy\u2019n cyfateb i tua \u00a3120,000 heddiw) ynghyd a\u0302 difrod pellach gwerth \u00a3300 (\u00a315,000) i offer oedd yn eiddo personol i\u2019r gweithwyr. Penderfynodd y DPP, felly, ei fod yn briodol i gyhuddo\u2019r Tri o drosedd ychwanegol, mwy difrifol, sef rhoi ar da\u0302n adeiladau a oedd yn perthyn i\u2019r Goron, yn groes i adran 5 o Ddeddf 1861. Ar o\u0302l clywed tystiolaeth yr erlyniad (nas heriwyd gan y diffynyddion) penderfynodd Ynadon Pwllheli, pan ddaeth yr achos o\u2019u blaen unwaith eto ar 16eg o Fedi, i draddodi\u2019r Tri, ar fechni\u0308aeth, i sefyll eu prawf ym Mrawdlys Caernarfon, a oedd i gychwyn ar 13eg Hydref. Roedd cael gosod yr achos gerbron rheithgor yn union yr hyn roedd y Blaid yn dymuno, wrth gwrs."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Paratoi ar gyfer y Brawdlys"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Gan edrych ymlaen at y Brawdlys, ysgrifennodd y DPP cynorthwyol, Arthur Sefton Cohen, at Brif Gwnstabl Williams ar 28ain o Fedi i ofyn am wybodaeth benodol. Roedd Mr Sefton Cohen yn amlwg wedi cymryd o ddifri rhybuddion y Prif Gwnstabl fod y drosedd yn rhan o ymgyrch o dor-cyfraith pwrpasol ar ran y Blaid ac wedi sylweddoli y gallai\u2019i haelodau neu\u2019i chefnogwyr cael eu dewis i fod yn aelodau o\u2019r rheithgor a fyddai\u2019n penderfynu\u2019r achos. Holodd a oedd gan y Prif Gwnstabl reswm i gredu na fyddai\u2019r treial yn un teg. Ychwanegodd: \u201cI should also like to know if it is possible for you to obtain a copy of the jury panel before the trial and to let me have it together with your observations upon anyone on the panel so that I may instruct counsel as to whether a challenge should be made to any particular juror.\u201d"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yr arferiad, pryd hynny, oedd i\u2019r Uchel Siryf gyhoeddi, cyn pob Brawdlys, rhestr o ddarpar-reithwyr \u2013 y \u201cpanel\u201d \u2013 y byddai\u2019r rheithwyr ar gyfer pob achos yn cael eu dewis oddi arno. Byddai\u2019r heddlu\u2019n gwirio\u2019r enwau\u2019r panel er mwyn gweld a oedd rhai anghymwys wedi\u2019u cynnwys arno trwy ddamwain neu a oedd arno unrhyw un oedd a\u0302 chysylltiadau personol gyda diffynnydd neu dyst. Gallai ymyrryd a\u0302 chyfansoddiad rheithgor ar sail daliadau gwleidyddol rheithwyr fod yn rhywbeth llawer mwy dadleuol, wrth gwrs, pe bai\u2019n dod i\u2019r golwg. Ond roedd y Prif Gwnstabl wedi portreadu\u2019r Blaid fel rhyw fath o gell bach eithafol \u2013 dim mwy na \u201cchiwed swnllyd\u201d. Ei gyngor cyffredinol i\u2019r DPP oedd, felly: \u201cThere is strong feeling of sympathy for the defendants amongst the Party, comprising mainly of students, school teachers, Non-conformist ministers and a fair number of quarrymen. It is difficult to express an opinion as to whether the trial is likely to be a fair one. As far as I have been able to scrutinise the panel of jury, apart from my remarks thereon, I am of the opinion that the jury will be guided by the evidence.\u201d"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Beth felly oedd y sylwadau a wnaeth ar rai darpar-reithwyr unigol? Roedd 56 o ddarpar-reithwyr wedi\u2019u gwysio i ddod i\u2019r Brawdlys ond cafodd tri ohonynt eu hesgusodi oherwydd salwch ac yn y blaen. O\u2019r 53 oedd yn weddill, cynghorodd y Prif Gwnstabl bod pedwar ohonynt yn \u201csympathiser(s) of the Party\u201d ac un arall yn \u201cAn active leader in the Welsh Nationalist Party\u201d. Roedd hynny\u2019n cyfeiriad at yr enw cyntaf ar y rhestr, sef un Willam Ambrose Bebb. Gan fod pawb yn gwybod bod Ambrose Bebb yn un o aelodau amlycaf y Blaid ac wedi cyd-weithio\u2019n agos gyda Lewis Valentine ni fyddai neb wedi synnu i\u2019w weld ef yn cael ei eithrio o\u2019r rheithgor a oedd i wrando\u2019r achos. Ond fel y digwyddodd, ni chafodd ei ddewis ac ni ddewiswyd unrhyw un o\u2019r pedwar arall yr oedd y Prif Gwnstabl yn credu eu bod yn gefnogwyr y Blaid. Ni fu rhaid i\u2019r erlyniad benderfynu, felly, a ddylent eithrio rheithwyr ar sail eu hagweddau gwleidyddol tybiedig."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Y Barnwr a oedd i ymweld a\u0302 Chaernarfon yn Hydref 1936 oedd yr Anrhydeddus Syr Wilfred Hubert Poyer Lewis, a aned yn Llundain ond o dras Gymreig. Roedd ei dadcu\u2019n offeiriad o Sir Benfro a gafodd ei ddyrchafu i fod yn Esgob Llandaf ac er bod Mr Ustus Lewis wedi\u2019i addysgu yn Eton a Rhydychen roedd wedi cychwyn ei yrfa fel bargyfreithiwr yng Nghaerdydd ac wedi gwasanaethu mewn catrawd Gymreig yn ystod y Rhyfel Mawr. Doedd ef ddim yn siarad gair o Gymraeg, wrth gwrs, a dyma\u2019r tro cyntaf, ers cael ei benodi\u2019n farnwr y flwyddyn gynt, iddo weinyddu cyfiawnder yng Ngogledd Cymru."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Y sefyllfa gyfreithiol ar y pryd oedd mai yn Saesneg yr oedd yn rhaid cynnal y llys, gan gynnwys cofnodi\u2019r dystiolaeth yn swyddogol. Ond roedd gan y barnwr ddisgresiwn i adael i dyst neu barti siarad Cymraeg pe byddai cyfiawnder yn mynnu hynny, gyda threfniadau ad hoc yn cael eu gwneud i gyfieithu o Gymraeg i Saesneg. Erbyn y 30au, nodwyd tuedd gynyddol ar ran rhai Barnwyr, yn enwedig rhai nad oeddent yn gyfarwydd ag eistedd yng Nghymru, i wrthod caniata\u0301u defnydd o\u2019r Gymraeg gan rai a oedd yn ymddangos eu bod yn medru Saesneg. Nid oedd neb yn gwybod beth fyddai agwedd Mr Ustus Lewis pan fyddai\u2019r Tri, fel yr oedd pawb yn ei ddisgwyl, yn hawlio amddiffyn eu hunain yn Gymraeg."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Strategaeth yr amddiffyniad oedd y byddai baich cyflwyno achos y Tri yn syrthio\u2019n bennaf ar ysgwyddau Saunders Lewis a Lewis Valentine. Penderfynwyd y byddent yn cynrychioli\u2019u hunain, tra byddai D. J. Williams yn cael ei gynrychioli gan fargyfreithiwr 30 oed, yn enedigol o Aberpennar, Herbert Edmund Davies (yr Arglwydd Edmund-Davies wedi hynny)."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Cyfyngedig iawn oedd ro\u0302l Edmund Davies yn yr achos ond teimlai\u2019r Blaid y byddai\u2019n syniad da i gael rhywun wrth law i gadw golwg ar gwestiynau cyfreithiol a gweithdrefnol \u2013 penderfyniad doeth gan fu rhaid i Edmund Davies atgoffa\u2019r barnwr am hawliau diffynyddion i herio rheithwyr. Bu E. V. Stanley Jones, yno, wrth gwrs, a chyflogwyd cyfreithiwr arall, hefyd, i gynorthwyo gyda\u2019r amddiffyniad, sef Mr H. Cornish o gwmni Thompson\u2019s yn Llundain. Talwyd am gynrychiolaeth gyfreithiol y Tri allan o gronfa gyhoeddus arbennig a gasglwyd at y pwrpas. Arweiniwyd yr erlyniad gan W. N. Stable KC, un o hoelion wyth Cylchdaith Gogledd Cymru a Chaer, oedd yn rhannu ei amser rhwng Llundain a Phlas Llwyn Owen, Llanbrynmair."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn yr un ffordd ag yr oedd yr erlyniad wedi sganio\u2019r rhestr o ddarpar-reithwyr er mwyn gweld pwy oedd yn debyg o ffafrio\u2019r amddiffyniad, roedd y diffynyddion a\u2019u cynghorwyr wedi bod yn ystyried herio\u2019r rheithwyr a fyddai, yn eu barn hwy, yn lleiaf tebygol o gydymdeimlo gyda\u2019u hachos. Dewisent wneud hynny\u2019n bennaf ar sail cefndir ieithyddol y darpar-reithwyr. Cafwyd gwared ar bump o ddarpar-reithwyr di-Gymraeg, a dewiswyd pump arall i gymryd eu lle, a rheiny i gyd yn Gymry Cymraeg. Cyfeiriodd y Barnwr at y broses hon, sef arfer gan y diffynyddion o hawl ddiymwad oedd ganddynt o dan y gyfraith, fel \u201cffars\u201d, gan wneud y feirniadaeth honno o ymddygiad yr amddiffyn yng ngw\u0302ydd y rheithwyr, wrth gwrs."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Nid oedd y Tri\u2019n anghytuno gydag unrhyw ran o dystiolaeth yr erlyniad heblaw am hanes y gwyliwr nos, David William Davies, bod dau ddyn (nid oedd ef wedi medru eu hadnabod) wedi ymosod arno, yn ystod y cyrch yn erbyn Penyberth. Roedd y Tri\u2019n gwadu bod unrhyw wirionedd yn hynny ac yn haeru na ddaeth Mr Davies ar gyfyl y safle pan oeddent yno. Er nad oedd unrhyw gyhuddiad o ymosod ar Mr Davies wedi\u2019i wneud yn ffurfiol yn erbyn y Tri, a\u2019r dystiolaeth ar y pwynt felly\u2019n amherthnasol yn dechnegol, doedd dim modd osgoi treulio amser yn gwadu hanes Mr Davies, rhag ofn y byddai\u2019r rheithgor yn credu bod y Tri wedi bod yn dreisgar tuag ato."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Er bod Mr Ustus Lewis wedi bod yn gyndyn, ar y cychwyn, i adael i\u2019r Tri siarad Cymraeg am ei fod yn hyderus eu bod yn rhugl yn Saesneg, roedd, erbyn diwedd tystiolaeth yr erlyniad, wedi cael cyfle i ail-ystyried. Caniataodd i\u2019r Tri, wrth gyflwyno\u2019r amddiffyniad, i wneud hynny yn Gymraeg, gyda\u2019u geiriau\u2019n cael eu cyfieithu, fesul brawddeg, gan Mr Gwilym T. Jones, cyfreithiwr o dan hyfforddiant o Bwllheli (a ddaeth wedi hynny\u2019n Glerc Cyngor Sir Caernarfon ac yn aelod blaenllaw o\u2019r Orsedd). Ond er bod y Barnwr, yn y diwedd, wedi mabwysiadu agwedd mwy cymodlon tuag at ddefnydd o\u2019r Gymraeg, ei elyniaeth gychwynnol, mae\u2019n ymddangos, a arhosodd yng nghof y cyhoedd."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Cyfaddefodd y Tri, wrth gael eu holi, eu bod wedi cynnau\u2019r ta\u0302n ym Mhenyberth. Ar ddiwedd tystiolaeth y ddwy ochr, nid oedd yna, felly, unrhyw amheuaeth fod y Tri wedi rhoi\u2019r safle ar da\u0302n. Nid oeddent yn honni bod ganddynt unrhyw awdurdod cyfreithiol i wneud hynny. Beth, felly, oedd eu hamddiffyniad?"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ar ran D. J. Williams, cyfyngodd Edmund Davies ei hunan at atgoffa\u2019r rheithgor mai nhw, yn y pen draw, oedd a\u0302\u2019r hawl i benderfynu a oedd y Tri yn euog neu beidio. Gwnaeth Lewis Valentine anerchiad yn gosod allan y ddadl heddychol yn erbyn yr Ysgol Fomio. Ceisiodd ddarbwyllo\u2019r rheithgor bod y cynllun yn groes i\u2019r ddeddf foesol gan fod bomio o\u2019r awyr yn ddull eithriadol o anwaraidd o ryfela. Dadleuodd y dylid gwahardd yr arferiad trwy gytuniad rhyngwladol yn hytrach na\u2019i hyrwyddo. Gofynnodd i\u2019r rheithgor osod y ddeddf foesol yn uwch na chyfraith Loegr. Seiliwyd dadl Saunders Lewis yn bennaf ar ystyriaethau cenedlaethol, gan bwysleisio amharodrwydd y Llywodraeth i wrando ar wrthwynebiad Cymru, fel cenedl, i brosiect a fyddai\u2019n niweidio Cymreictod ac yn peryglu heddwch. Ategodd galwad Lewis Valentine ar y rheithgor eu cael yn ddieuog, gan osod egwyddorion cenedlaethol a Christnogol uwchlaw cyfraith. Torrodd y Barnwr ar draws anerchiadau Lewis Valentine a Saunders Lewis dro ar o\u0302l tro, gan hawlio bod eu dadleuon yn amherthnasol ac mai dim ond \u201ccyfraith Loegr\u201d oedd yn cyfrif. Gwnaeth yr un pwynt yn ei gyfarwyddiadau i\u2019r rheithgor. Yr unig gwestiwn y dylai\u2019r rheithgor ystyried, yn o\u0302l Mr Ustus Lewis, oedd a oeddent yn sicr bod y Tri wedi rhoi\u2019r safle ar dan, a hynny\u2019n yn groes i gyfraith Loegr."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae\u2019n amlwg nad oedd yr erlyniad yn rhagweld unrhyw anhawster i gael dyfarniad o euog oddi wrth y rheithgor. Roedd y Prif Gwnstabl wedi cynghori mai grw\u0302p bach iawn oedd cefnogwyr y Blaid a doedd neb o\u2019r rhai yr oedd ef yn credu eu bod yn cydymdeimlo gyda hi wedi cael eu dewis i fod ar y rheithgor. Roedd yr erlynydd W. N. Stable wedi bod yn holi o gwmpas Cymru am agweddau tuag at y Tri a\u2019i ganfyddiad, a rannodd gyda swyddogion y DPP, oedd bod \u201cPublic Opinion is dead against the men, it seems, except for a very small minority.\u201d"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Y rheithgor yn methu a\u0302 chytuno"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Ond ar o\u0302l ystyried eu dyfarniad am ddim ond tri-chwarter awr, dychwelodd y rheithwyr i\u2019r llys ac adrodd i\u2019r Barnwyr nad oeddent yn medru cytuno ar ddyfarniad, gyda\u2019r rhaniad yn un mor ddwfn nes y byddai\u2019n ofer i dreulio mwy o amser yn trafod. Gan nad oedd yn bosibl, yn y dyddiau hynny, i reithgor ddod i ddyfarniad ar unrhyw sail ond unfrydedd, bu rhaid i Mr Ustus Lewis ohirio\u2019r achos tan y Brawdlys nesaf, a hynny yn y flwyddyn newydd, a rhyddhau\u2019r Tri, unwaith eto, ar fechni\u0308aeth."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Roedd y dyrfa tu allan i\u2019r llys eisoes wedi bod yn canu Hen Wlad Fy Nhadau, gan amharu, ar adegau, ar drafodion tu mewn ond, wrth iddo ddod yn hysbys nad oedd y rheithgor wedi medru cytuno, torrodd allan y canu\u2019n gryfach byth. Eisoes, roedd copi\u0308au o areithiau Saunders Lewis a Lewis Valentine i\u2019r rheithgor, ar ffurf y pamffled \u201cPaham y Llosgasom yr Ysgol Fomio\u201d ar werth ar strydoedd Caernarfon am 3 ceiniog yr un."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Gwelwyd amharodrwydd y rheithgor i gael y Tri yn euog fel buddugoliaeth fawr i\u2019w hachos. Rhagwelai\u2019r Blaid y byddai\u2019r un peth yn cael ei ail-adrodd pan ddeuai\u2019r achos gerbron y Brawdlys nesaf ac na fyddai gan yr erlyniad, yn y pen draw, unrhyw ddewis ond i ollwng y cyhuddiadau yn erbyn y Tri. Dechreuodd y Blaid drefnu cyfarfodydd cyhoeddus ar draws Cymru i\u2019w cefnogi. Ond mewn cyfarfod o Bwyllgor Gwaith y Blaid ar 31ain Hydref cafwyd adroddiad syfrdanol gan J. E. Jones, \u201c(C)awsom neges, a honnai ddyfod o lygad y ffynnon, i\u2019r perwyl bod y Goron yn gwylio\u2019n fanwl y sefyllfa yng Nghymru er mwyn penderfynu a wna\u0302i gais am symud yr achos i Lundain, ac y dylem gadw mor ddistaw a\u0302 llygod rhag peri bod ei symud. Rhoddodd hyn ni mewn picil. Ni fynnem, trwy roi cyfle i\u2019r wlad ddangos ei brwdfrydedd dros y tri, beri i\u2019r achos fynd i Lundain a pheri i\u2019r tri fynd i garchar. Ar y llaw arall, yr oedd eisiau codi\u2019n gryf yn erbyn yr Ysgol Fomio.\u201d"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Nid oedd modd osgoi oblygiadau symud yr achos i Lundain, cam a ganiatawyd, gyda chydsyniad yr Uchel Lys, o dan Ddeddf y Llys Troseddol Canolog 1856. Byddai\u2019r strategaeth o wneud yr achos yn ganolbwynt i\u2019r ymgyrch yng Nghymru yn erbyn yr Ysgol Fomio\u2019n cael ei thanseilio\u2019n ddifrifol ac ni fyddai unrhyw obaith o gael rheithgor yn Llundain a fyddai gwrthod cael y Tri\u2019n euog."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Cynrychiolwyd yr erlyniad gan y Twrnai Cyffredinol ei hun a chymaint oedd pwysigrwydd gwrthsefyll y symudiad ym marn y Blaid nes eu bod wedi sicrhau gwasanaeth un o fargyfreithwyr mwyaf amlwg (a chostus) yr oes, sef Norman Birkett KC, i geisio gwneud hynny."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Ond ni lwyddodd. Doedd dim amheuaeth fod y Tri wedi llosgi Penyberth yn fwriadol a heb awdurdod cyfreithiol. Roedd y diffynyddion wedi cyfaddef a hyd yn oed wedi ymfalchi\u0308o yn y weithred. Roeddent wedi annog y rheithwyr i benderfynu\u2019r achos ar seiliau heblaw egwyddorion y gyfraith. Cynhaliwyd yr achos mewn awyrgylch emosiynol, gyda\u2019r dorf tu allan yn canu Hen Wlad Fy Nhadau mor uchel nes ei fod yn anodd, ar adegau, i glywed yr hyn oedd yn cael ei ddweud tu fewn i\u2019r llys. Roedd anerchiadau dau o\u2019r Tri wedi\u2019u cyhoeddi ac ar werth yn syth ar o\u0302l i\u2019r gwrandawiad ddod i ben. Ac roedd cefnogwyr y Tri wedi bod yn annog unrhyw rai a fyddai\u2019n cael eu dewis, y tro nesaf, i fod yn rheithwyr i ddilyn esiampl y rheithgor gwreiddiol a gwrthod eu cael yn euog. Roedd yna ddigon o dystiolaeth, felly, i gefnogi dadl yr erlyniad y byddai\u2019r rheithgor, pe byddai\u2019r achos yn cael ei glywed unwaith eto yng Nghaernarfon, yn cael eu rhoi o dan bwysau anghyffredin a allai ddylanwadau ar eu penderfyniad. Gan nad oedd yr Uchel Lys yn cydnabod unrhyw egwyddor gyfansoddiadol y dylai Cymry sefyll eu prawf o flaen rheithgor o\u2019u cyd-wladwyr, roedd yn anochel y byddai\u2019r Llys yn cytuno bod amcanion cyfiawnder (y prawf cyfreithiol perthnasol) yn cyfiawnhau symud yr achos i\u2019r Llys Troseddol Canolog, fel oedd Deddf 1856 yn caniata\u0301u."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Adwaith Cymru i\u2019r penderfyniad i symud yr achos i Lundain"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Erbyn i\u2019r cais gael ei benderfynu\u2019n derfynol gan yr Uchel Lys roedd eisoes wedi tynnu nyth cacwn ar ben y Llywodraeth. Derbyniodd y papurau newydd bentyrrau o lythyrau yn cyhuddo\u2019r Llywodraeth o danseilio hawliau\u2019r Cymry trwy amddifadu\u2019r Tri o\u2019u hawl i osod eu hachos gerbron rheithgor o\u2019u cyd-wladwyr, yn eu gwlad eu hun ac yn eu hiaith eu hun."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Nid oedd y feirniadaeth o\u2019r penderfyniad i symud yr achos yn gyfyngedig i\u2019r rhai oedd wedi cefnogi gwrthwynebiad y Tri i\u2019r Ysgol Fomio. Roedd yr Aelodau Seneddol Lleol, David Lloyd George a Goronwy Owen wedi cadw eu pennau i lawr yn eithaf llwyddiannus yn ystod yr ymgyrch, gyda Lloyd George, fel y Prif Weinidog a oedd yn gyfrifol am sefydlu\u2019r RAF, yn gyndyn i gondemnio\u2019r egwyddor o wellai\u2019i effeithlonrwydd. Ond cafwyd adwaith deifiol ganddo i\u2019r penderfyniad i symud yr achos i Loegr: \u201cI think this is a piece of unutterable insolence, but very characteristic of the Government. They crumple when tackled by Mussolini and Hitler, but they take it out on the smallest country in the realm.... This is the First Government that has tried Wales at the Old Bailey.\u201d Cododd ton o brotest yn erbyn y bwriad oddi wrth aelodau seneddol Cymreig o bob plaid, a bu rhaid i\u2019r Prif Weinidog, Stanley Baldwin, dderbyn dirprwyaeth a oedd yn cynnwys ffigyrau amlwg fel Goronwy Owen, Gwilym Lloyd George a Clement Davies o\u2019r Rhyddfrydwyr a Robert Richards, Wil John, William Jenkins ac Aneurin Bevan o\u2019r Blaid Lafur. (Roedd Lloyd George ei hun ar ei ffordd i\u2019r Caribi ond anfonodd neges yn cefnogi\u2019r gwrthwynebiad.)"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mewn ateb i gwestiwn Seneddol gan Robert Richards, Aelod Seneddol Llafur Wrecsam, ceisiodd y Twrnai Cyffredinol ymbellhau ei hunan, a\u2019r Llywodraeth, oddi wrth y penderfyniad. \u201cFacts were brought to my notice which, in my view, made it my duty to apply to the Court for the transfer to the Central Criminal Court on the grounds that such transfer, in the wording of the Act of Parliament, was \u201cin the interests of justice\u201d\u201d."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Gan mai ofer byddai ceisio darbwyllo rheithwyr yr Old Bailey o gywirdeb y dadleuon a gyflwynwyd yng Nghaernarfon, ni thrafferthodd y Tri i wneud unrhyw anerchiadau i\u2019r rheithgor ar ddiwedd y dystiolaeth yno a chawsant eu dyfarnu\u2019n euog gan y rheithgor heb iddynt hyd yn oed adael y llys i drafod y mater. Cafwyd ton arall o brotest, gyda\u2019r Athro W. J. Gruffydd, a oedd bellach wedi dod yn un o is-lywyddion y Blaid, yn datgan yn y Western Mail fod y Llywodraeth wedi taro ergyd farwol i\u2019r syniad o gyfiawnder diduedd Seisnig a, thrwy hynny, ddinistrio \u201cthe only decency left in the English in the eyes of modern Welshmen.\u201d"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Beth oedd tu o\u0302l i\u2019r penderfyniad i symud yr achos i Lundain"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Er gwaethaf dadl y Llywodraeth fod symud yr achos i Lundain wedi bod yn anochel er mwyn amddiffyn buddiannau cyfiawnder, y fersiwn o\u2019r penderfyniad sydd wedi\u2019i dderbyn gan y mudiad cenedlaethol a chan lawer eraill yng Nghymru, yw ei fod wedi bod yn gam gormesol gwleidyddol. Credwyd ei fod wedi\u2019i gymryd gan y Llywodraeth yn Llundain er mwyn dial ar bobl Cymru am fod mor rhyfygus ag i herio awdurdod y wladwriaeth. Ond ai dyna\u2019r holl wir? Neu a oes yna un ddehongliad mwy cymhleth ac efallai\u2019n llai cyfforddus i ni\u2019r Cymry."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Ar 25ain o Hydref 1936, deuddeng niwrnod ar o\u0302l y treial cyntaf yng Nghaernarfon, ysgrifennodd y Prif Gwnstabl Edward Williams at y DPP gyda\u2019i sylwadau ar beth oedd wedi digwydd. Gan gofio\u2019i nod o ddefnyddio\u2019r achos i ffrwyno\u2019r Blaid, a\u2019i farn ei bod hi\u2019n ddim byd ond ciwed swnllyd, roedd yr hyn oedd wedi digwydd yn drychineb, a\u2019r peth olaf roedd ef am weld oedd yr un hanes yn cael ei ail-adrodd. I ddangos i\u2019r DPP fod yn rhaid cymryd camau pendant iawn er mwyn osgoi hynny, amgaeodd gopi o\u2019r panel o ddarpar-reithwyr a farciwyd ganddo i ddangos pa reithwyr oedd wedi bod yn barod i gael y Tri yn euog a pha rai oedd ddim \u2013 7 dros euog a 5 yn erbyn (dim un o\u2019r pump, gyda llaw, wedi bod ar restr yr heddlu o gefnogwyr y Blaid)."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Dangosai hynny\u2019n glir pa mor rhanedig oedd y rheithgor wedi bod. Nid oedd wedi bod yn fater o un neu ddau o unigolion ystyfnig. Tarddiad ei wybodaeth am drafodaethau\u2019r rheithgor oedd yr hyn a ddisgrifiai fel \u201cdiscreet enquiries\u201d yn eu plith. Er nad oedd ymholiadau felly\u2019n anghyfreithlon pryd hynny, mae\u2019n debyg na fyddai\u2019r adwaith cyhoeddus i ddiddordeb yr heddlu yn nhrafodion rheithgor wedi bod yn ffafriol, yn enwedig gan gofio oblygiadau gwleidyddol yr achos, sy\u2019n esbonio pam fod yr ymholiadau wedi gorfod bod yn \u201cdiscreet\u201d. Gwerth nodi bod un o\u2019r rhai a enwyd fel un a wrthododd gael y Tri\u2019n euog oedd fforman y rheithgor, John Harlech Jones o Gricieth. Nid oedd ei agwedd ef wedi bod yn llawer o gyfrinach gan ei fod wedi bod yn chwincio at Lewis Valentine yn ystod y gwrandawiad ac wedi chwilio amdano y noson honno er mwyn cadarnhau ei fod wedi bod ym mhlith ei gefnogwyr."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Yn ogystal a\u0302 chyfeirio at y rhaniad dwfn yn y rheithgor, pwysleisiodd y Prif Gwnstabl, yn ei ddadansoddiad, yr awyrgylch tu allan a thu fewn i\u2019r llys yn ystod y treial. Roedd torf wedi ymgasglu i gefnogi\u2019r Tri a oedd, yn o\u0302l y Prif Gwnstabl, yn cynnwys \u201cStudents from Bangor University, female School Teachers (and) unemployed quarrymen from outside Caernarvon\u201d \u2013 y cyfan ohonynt, yn ei farn ef, yn gefnogwyr Plaid Genedlaethol Cymru. Roedd canlyniad yr achos wedi rhoi \u201ca great stimulus to the Party and it is said by them that a similar result will happen again if the defendants appear before a Welsh jury\u201d. Roedd methiant y rheithgor i ddod i benderfyniad, fe gredai, yn \u201c(a) challenge to the Law of England\u201d. Gorffennodd trwy fynegi\u2019r farn \u201cthat a fair trial cannot be obtained here and that the trial should take place if possible at the Old Bailey\u201d."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Cyfrifoldeb am symud yr achos"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Gwelwn, felly, nad yr erlynydd, na\u2019r Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus na\u2019r Twrnai Cyffredinol a wnaeth yr awgrym gwreiddiol y dylid symud yr achos o Gaernarfon i Lundain ond Prif Gwnstabl Sir Gaernarfon, Edward Williams. Symud yr achos allan o Gymru ac i Lundain oedd rhaid, yn o\u0302l ei farn ef, er mwyn sicrhau \u201cprawf teg\u201d syniad a oedd yn gyfystyr, ym marn y Prif Gwnstabl, ag un a fyddai\u2019n llesteirio datblygiad y Blaid Genedlaethol."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ac, wrth ystyried ymateb y DPP a\u2019r Twrnai Cyffredinol i\u2019w awgrym, mae\u2019n dod yn amlwg nad oedd y Llywodraeth yn rhannu barn y Prif Gwnstabl na fyddai prawf teg yn bosibl gerbron unrhyw reithgor Cymreig. Cymaint oedd y gwrthwynebiad a gododd yn erbyn y cais i symud yr achos i Lundain fel bod y Twrnai Cyffredinol wedi chwilio am opsiwn arall, gan gyfaddef nad oedd wedi rhagweld y gallai\u2019r syniad o symud achos o Gymru i Loegr fod mor ddadleuol. Ar ddiwedd y gwrandawiad terfynol o flaen yr Arglwydd Prif Ustus, cododd Syr Donald Somervell er mwyn ei wneud yn glir y byddai\u2019r erlyniad yn hollol fodlon pe byddai achos yn cael ei symud nid i\u2019r Old Bailey ond yn hytrach i rywle yng Nghymru heblaw am Gaernarfon. Awgrymodd Caerdydd fel posiblrwydd. Ond erbyn hynny roedd yn rhy hwyr. Fel y nododd yr Arglwydd Hewart, yr unig gais oedd o flaen y Llys oedd i\u2019r achos gael ei symud i Lundain. Gan fod y dystiolaeth yn dangos, yn ei farn ef, y byddai buddiannau cyfiawnder yn cael eu gwarchod yn well yn Llundain nac yng Nghaernarfon nid oedd yn teimlo bod angen iddo ystyried unrhyw ddewis arall."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Mae\u2019n glir, felly, bod yr ysgogiad i symud achos Penyberth o Gaernarfon i Lundain wedi tarddu nid yn San Steffan ond yn swyddfa Edward Williams, Prif Gwnstabl Sir Gaernarfon. Rhaid gofyn sut y gallai rhywun yr oedd ei gyflog yn cael ei dalu gan bobl Sir Gaernarfon yn medru bod mor barod i warafun iddynt yr hawl i weinyddu cyfiawnder yn eu sir eu hunain? Yr ateb, rwy\u2019n credu, yw ei fod wedi gweld ei swyddogaeth fel Prif Gwnstabl nid, yn bennaf, mewn termau gwarchod pobl y sir a\u2019u hawliau ond fel ceidwad \u201ccyfraith Loegr\u201d a\u2019r drefn Brydeinig yn gyffredinol. Yn eironig, effaith ei se\u0302l dros y drefn honno oedd troi achos Penyberth o fod yn fater o ddiddordeb lleol yn bennaf i un a ddwysa\u0301odd deimladau gwladgarol o Fo\u0302n i Fynwy."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Er bod cryn newid wedi bod yn nhrefniant y llysoedd ers 1936, ac yn eu hagwedd tuag at ddefnydd o\u2019r Gymraeg, mae llysoedd Cymru\u2019n dal yn ddim byd mwy na rhanbarth o rai Lloegr. Erbyn yr etholiad cyffredinol nesaf ar gyfer San Steffan bydd pum mlynedd wedi mynd heibio ers cyhoeddi adroddiad yr Arglwydd Thomas o Gwmgi\u0308edd ar \u201cGyfiawnder yng Nghymru dros Bobl Cymru\u201d. Galwodd hwnnw am drosglwyddo awdurdod dros lysoedd Cymru i Senedd Bae Caerdydd. Dim ond cyflawni hynny bydd yn medru tynnu llinell derfynol o dan yr amharch tuag at drigolion Cymru a amlygwyd yn achos Penyberth."}]