[{"text_idx": "#000004", "text": "Tybed beth oedd stad cynfasau a matresi plu y gwely wensgot yn ffermdy Kennixton a greodd gymaint o argraff arnaf yn ystod fy ymweliadau cynnar ag Amgueddfa Sain Ffagan. Ar y pryd fy mhrif ofid oedd sut oedd y trigolion yn anadlu ynddynt ! Daeth hyn i gyd yn o\u0302l imi wrth ddarllen erthygl yn Science ganol Awst gan Lyn Wadley a\u2019i thi\u0302m o Brifysgol Witwatersrand yn Johannesburg. Maent wedi bod yn cloddio mewn ogof o\u2019r enw Border Cave yng ngwlad KwaZulu-Natal. Cyfrannodd y safle hwn i\u2019n gwybodaeth dros y ganrif ddiwethaf. Bu Raymond Dart yno yn 1934 yn ystod y cyfnod pan wrthodwyd ei ddarganfyddiadau yn 1924 o Australopithecus am nad oedd yn rhan o\u2019r \u201csefydliad\u201d ac am awgrymu\u2019r posibilrwydd bod dynoliaeth yn tarddu o Affrica. Yno yn 1973 darganfu Peter Beaumont asgwrn babw\u0302n ac arno grafiadau arbennig. Credir mai dyma\u2019r dystiolaeth gyntaf o gadw cyfrif. Y llyfr \u2018cownt\u2019 cyntaf y gwyddom amdano, tua 35,000 o flynyddoedd oed. Mae iddo 29 crafiad sydd wedi codi\u2019r posibilrwydd mai merch oedd y cyfrifydd wrthi\u2019n cyfrif dyddiau\u2019r \u201cmis\u201d. Ond gan fod yr asgwrn wedi torri, nid oes sicrwydd na fu unwaith fwy o grafiadau arno. Mae darganfyddiad Wadley a\u2019i chriw yn agosach fyth i\u2019m calon. Maent wedi dod o hyd i\u2019r dystiolaeth gyntaf o wely. A dyma fi\u2019n teimlo\u2019n swrth yn syth wrth ysgrifennu !"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cyfnod ymddangosiad Homo sapiens yw\u2019r cyfnod hwn, ac nid yw\u2019n amlwg pa fath o ddynion a gwragedd a gysgodd ymhlith y gweiriach gla\u0302n a phersawrus cyntaf. Dawn arall o\u2019r cyfnod hwn, y mae dadlau mawr amdano, yw pryd yr ymddangosodd lleferydd ac iaith am y tro cyntaf. A gafwyd Straeon Amser Gwely cyn y gwely cyntaf ? Yn ein hoes ni mae\u2019n ymddangos bod ambell un yn cael trafferth dysgu ieithoedd newydd. Efallai y daw cymorth o declyn newydd ei ddyfeisio ym Mhrifysgolion Califfornia, San Ffransisco a Pittsburg gan Bharath Chandrasekaran a\u2019i gydweithwyr. Mae\u2019r ddyfais sy\u2019n gorwedd yn nhwll allanol y glust yn cyflyru un o brif nerfau\u2019r corff \u2013 y Fagws. Ceir y disgrifiad yn rhifyn Awst o\u2019r cylchgrawn Science of Learning. Mewn arbrawf, defnyddiwyd grw\u0302p o 36 gwirfoddolwr Saesneg eu hiaith, nad oedd yn siarad gair o Tsieine\u0308eg. Mae\u2019r iaith honno yn defnyddio pedwar traw, neu gywair, i newid ystyr geiriau \u2013 rhywbeth nad yw\u2019n digwydd yn Saesneg, na\u2019r Gymraeg. Clywodd pawb yr un detholiad o synau. O bryd i\u2019w gilydd, yn ddiarwybod i\u2019r unigolion, cyflyrwyd nerfau Fagws wrth iddynt glywed y synau. Yn y rhai a gyflyrwyd cynyddodd eu hadnabyddiaeth o ddau o\u2019r pedwar traw yn gyflym ac yn sylweddol o\u2019i gymharu a\u0302\u2019r gweddill \u2013 ac yn sylweddol well nag sy\u2019n arferol ymysg dysgwyr Tsieine\u0308eg. Ond nid ar gyfer dysgu adnabod traw yn unig y mae\u2019r dechneg yn gweithio mae modd ei defnyddio i gynorthwyo dysgu unrhyw iaith. Gallwn ddisgwyl cynnydd ym miliau trydan y Mentrau Iaith, felly !"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Trwy gyflyru ymennydd iach y gwnaethpwyd darganfyddiad Chandrasekaran. Arbrawf o fath wahanol a ddefnyddiwyd i ddeall mwy am sut y mae\u2019r ymennydd yn adnabod wynebau. Yn Current Biology ganol Awst mae Jorge Almeida a\u2019i di\u0302m ym Mhrifysgol Coimbra ym Mhortiwgal yn disgrifio ymddygiad claf a\u0302 symptomau anghyffredin iawn. Mae gan A.D., fel y\u2019i gelwir, niwed i spleniwm ei ymennydd. Canlyniad hyn yw ei fod yn canfod ochr dde wynebau fel petaent yn toddi. Sylwodd A.D. ar hyn yn gyntaf tra\u2019n gwylio\u2019r teledu ac yna wrth weld ei hun mewn drych. Yr ochr dde sy\u2019n aneglur ni waeth pa ran o\u2019i ddwy lygad y mae\u2019n ei defnyddio. A hyd yn oed pan we\u0302l y wynebau a\u2019u pennau i lawr ! Mewn prawf gwelwyd yr un ffenomen wrth iddo edrych ar nifer o wynebau gwahanol (gan gynnwys dau wyneb anifail \u2013 cath a mwnci) ac ar onglau gwahanol \u2013 ond dim effaith o gwbl wrth edrych ar 20 o wrthrychau eraill (adeiladau, ceir, cloch \u2013 ac anifeiliaid megis eliffant ac arth). Mae\u2019r canlyniadau yn cadarnhau bod yr ymennydd yn prosesu wynebau (dynol yn bennaf) yn wahanol i wrthrychau eraill. Yn lefel uchaf yr ymennydd gorwedd templed yr ydym yn ei ddefnyddio i adnabod pobl o\u2019n cwmpas trwy eu cymharu a\u0302 storfa\u2019r cof. Mae\u2019r spleniwm, a dorrwyd yn achos A.D., yn cysylltu dau hanner yr ymennydd, sy\u2019n awgrymu bod y ddwy lygad yn canfod un hanner wyneb yr un. Prosesir y ddau hanner wyneb ar waha\u0302n i ddechrau cyn uno\u2019r ddwy ddelwedd. Trefn sy\u2019n cyflymu\u2019r broses, trwy rannu\u2019r gwaith, o bosib."}]