[{"text_idx": "#000000", "text": "Mae\u2019n siw\u0302r bod Capel y Tabernacl, Efail Isaf yn un o\u2019r addoldai mwyaf adnabyddus yng Nghymru gyfan. Eto, mae\u2019n deg dweud nad oes dim yn anarferol o brydferth ynddo, a go brin y gellid dadlau bod yna werth hanesyddol o bwys mawr yn perthyn i\u2019r adeilad ychwaith. Y rheswm ei fod mor adnabyddus yw mai dyma\u2019r capel sy\u2019n cael ei ddefnyddio\u2019n gyson yn yr opera sebon Pobol y Cwm ar S4C, ac o ganlyniad daeth yn gyfarwydd iawn i wylwyr y gyfres honno."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ond nid dyna ryfeddod mwyaf y Tabernacl. Yr hyn sy\u2019n gwneud y capel yn anarferol yw ei hanes diweddar. Mae hon yn stori galonogol o gynnydd a llwyddiant, y llanw wedi\u2019r trai a\u2019r hyder newydd mewn trefn o rannu dyletswyddau a chydweithio rhwng yr aelodau i ateb her yr oes bresennol. Rydym yn wirioneddol ffodus i fedru dweud bod yr aelodaeth yn gryfach heddiw nag y bu erioed, yn agos i 200, o bob oed, gyda dros 100 o blant a phobl ifanc dan 18 oed hefyd ar y llyfrau. Teuluoedd ifanc sy\u2019n gyfrifol am y cynnydd diweddar ac mae\u2019r Ysgol Sul yn fywiog tu hwnt, a\u2019r plant yn gyfrifol am yr oedfa deuluol unwaith bob mis. Erbyn heddiw, mae\u2019r sesiwn nos Sul i bobl ifanc, sef Teulu Twm, yn enwog drwy Gymru gyfan am eu gweithgaredd elusennol. Rhwng y cyfan, mae yma fwrlwm a chyffro, ac rydym yn credu\u2019n gryf mewn estyn llaw i\u2019r gymdeithas o\u2019n cwmpas."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Dros y blynyddoedd, rydym fel capel wedi elwa\u2019n fawr o\u2019r mewnfudiad i gyffiniau Caerdydd gan bobl ifanc o bob cwr o Gymru. I\u2019r rheiny oedd yn dymuno ymgartrefu ar gyrion y brifddinas yn hytrach nag yn ei chanol, daeth yr ardal hon yn dynfa naturiol. Yma yn Efail Isaf y sefydlwyd Co\u0302r Godre\u2019r Garth, Co\u0302r Merched y Garth a Pharti\u2019r Efail, ac er nad yw aelodau\u2019r corau i gyd yn aelodau yn y Tabernacl, mae\u2019r ymlyniad i\u2019r capel yn deyrngar mewn cyngherddau gweddol gyson."}, {"text_idx": "#000003", "text": "I\u2019r sawl nad yw\u2019n gyfarwydd a\u0302\u2019r ardal hon, fe saif pentref Efail Isaf rhyw 9 milltir i\u2019r gogledd o ganol dinas Caerdydd wrth droed gogleddol Mynydd y Garth, nid nepell o Bontypridd. Pentref bach amaethyddol oedd hwn yn wreiddiol ond tyfodd yn sgil y datblygiadau diwydiannol yn y 19eg ganrif. Am ryw reswm, fe ymddengys fod Efail Isaf wedi cadw\u2019i gymeriad pentrefol a gwledig yn fwy na sawl lle arall yn yr ardal, ac fe ddiogelwyd yr iaith hithau hyd yn oed cyn y mewnlifiad o Gymry Cymraeg, gyda\u2019r capel hwn yn galon i\u2019r gweithgareddau Cymraeg."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Erbyn 40au\u2019r 19eg ganrif, roedd pentref Efail Isaf wedi\u2019i amgylchynu gan fwrlwm o weithgaredd mewn gwahanol gapeli Annibynnol, a sawl un ohonyn nhw\u2019n efengylu\u2019n egni\u0308ol yn yr ardal. Ar un ochr roedd Capel Groeswen, Eglwysilan, a ddisgrifiwyd gan yr hanesydd R. Tudur Jones fel \u201cprif bwerdy ysbrydol y fro\u201d. Roedd dylanwad y capel yn fawr ar ardal eang, ac fe gyrhaeddodd ei benllanw yn ystod gweinidogaeth Griffith Hughes yn hanner cyntaf y cyfnod rydym yn so\u0302n amdano. Daeth capel Groeswen yn fam-eglwys i sawl achos dan yr Annibynwyr a\u2019r Methodistiaid Calfinaidd yng nghyffiniau Llantrisant, Caerffili a chyrion Caerdydd."}, {"text_idx": "#000005", "text": "I\u2019r de o Efail Isaf roedd capel bywiog arall yn Rhydlafar, rhwng Pentyrch a Sain Ffagan. Sefydlwyd eglwys Taihirion hithau rywdro yn 60au\u2019r 18fed ganrif, ac er mai capel bychan iawn oedd hwn, cafodd ddylanwad sylweddol ar grefydd yn y fro. Roedd capel Bethlehem, Gwaelod-y-garth eisoes wedi\u2019i sefydlu dan adain Taihirion ers 1831."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Dan anogaeth rhai o genhadon y ddau gapel hyn, dechreuodd criw o bobl ymgasglu at ei gilydd yn nhafarn y Carpenters yn Efail Isaf oddeutu\u2019r 40au, a phenderfynwyd gwneud cais i eglwysi Taihirion a Gwaelod y Garth am gael capel yn Efail Isaf ei hun. Yn o\u0302l R. Tudur Jones, y ddau brif ladmerydd oedd Philip Williams, un oedd newydd symud i fyw i\u2019r pentref, a William Lewis, diacon yn Nhaihirion, yntau hefyd yn byw yn Efail Isaf. Cefnogwyd y cais yn frwd gan Lemuel Smith, gweinidog ifanc Taihirion a fu farw\u2019n annhymig iawn yn 27 oed, a hynny cyn gweld agor y capel newydd. Derbyniwyd rhodd o dir gan Thomas Philips, Ysgubor Fawr, Sain Ffagan, ac agorwyd y Tabernacl yn swyddogol ym 1843."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Erbyn 1871 roedd angen adeilad newydd, ac fe ehangwyd ar hwnnw hefyd yn 1912. Ar waha\u0302n i\u2019r capel ei hun, roedd yna festri fechan, a stablau oddi tani i gadw ceffylau\u2019r gynulleidfa."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ym 1851, rhoddwyd galwad i\u2019r Parchg John Davies o Dreforus i ddod yn weinidog ar eglwysi Taihirion a\u2019r Tabernacl, ac fe arhosodd yn Efail Isaf hyd ddiwedd ei oes yn 1904. Yn fuan iawn wedi cyrraedd, bu\u2019n allweddol yn sefydlu achos arall ym Mhentyrch, sef Bronllwyn, ac ar y pryd roedd yn weinidog ar y tair eglwys. Rhoes y gorau i\u2019r ofalaeth yn Nhaihirion ar o\u0302l 42 o flynyddoedd, a bu hynny\u2019n ergyd farwol i\u2019r fam-eglwys, wrth iddi Seisnigo ac edwino\u2019n gyflym. Ymddeolodd o gapel Bronllwyn, Pentyrch cyn diwedd ei yrfa hefyd, ac er mai yn yr Efail Isaf y treuliodd y rhan fwyaf o\u2019i oes, fel \u201cJohn Taihirion\u201d y byddai pawb yn cyfeirio ato."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Wedi ei farw, codwyd cofeb farmor iddo yn y Tabernacl, a\u2019i rhoi mewn lle canolog y tu o\u0302l i\u2019r pulpud. Mae\u2019r arysgrif yn cynnwys y dyfyniad canlynol:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u201cDyn o gymeriad pur, cymwynasgar, aiddgar o blaid dirwest, addysg ac yn neillduol y Genhadaeth dramor; a sefydliadau ei enwad a\u2019i wlad; pregethwr hylithr, bugail gofalus, a Gweinidog da i Iesu Grist.\u201d"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Tabernacl yw\u2019r unig addol-dy\u0302 ym mhentref Efail Isaf hyd y dydd heddiw. Pan y\u2019i codwyd, pentref bach cysglyd iawn oedd hwn, gyda phoblogaeth o tua 500, casgliad o fythynnod glowyr, ychydig dyddynod, gorsaf rheilffordd a thafarn. Ond fe ddaeth ffrwydrad yn y boblogaeth, ac roedd y Cyfrifiad diwethaf yn dangos poblogaeth o dros 2,000 o breswylwyr. Eto, dyw\u2019r cynnydd yma ddim wedi bod mor ddramatig ag yn rhai o\u2019r pentrefi cyfagos megis Llanilltud Faerdref, Pentre\u2019r Eglwys, Tonteg, Pentyrch, Creigiau a\u2019r Groesfaen. Daw cynulleidfa\u2019r Tabernacl o\u2019r pentrefi hyn i gyd, a\u2019r aelodau\u2019n hannu o bob cwr o Gymru, ac wedi eu magu mewn sawl enwad gwahanol."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn ystod chwedegau\u2019r ganrif ddiwethaf codwyd neuadd bentref yn Efail Isaf, gyferbyn a\u0302\u2019r capel ar Heol y Ffynnon. Braf yw medru dweud bod y Neuadd a\u2019r Tabernacl yn cydweithio\u2019n ardderchog, yn gwbl gymharus eu darpariaeth ac yn wir mae\u2019r cynnydd parhaus yn nhwf poblogaeth y pentref yn dangos yn eglur bod angen y ddau leoliad i ddarparu ar gyfer y cyhoedd. Bydd y capel ei hun yn gwneud defnydd o\u2019r Neuadd bob bore Sul, gan nad yw ein festri ni yn ddigon mawr i gynnwys ein plant i gyd."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ar ddiwedd y chwedegau, dim ond 40 o aelodau oedd yma, a\u2019r rhan fwyaf o\u2019r rheiny yn bensiynwyr. Saesneg oedd iaith yr Ysgol Sul, ac fe ystyriwyd troi\u2019r oedfaon yn Saesneg. Ond yna, fe gyrhaeddodd gwaed newydd, egni ffres, a brwdfrydedd heintus. Wrth i\u2019r ysgolion Cymraeg gael eu sefydlu yn y fro, denwyd mwy a mwy o Gymry Cymraeg i ymsefydlu yn y cylch, a dechreuwyd cenhadu o\u2019r newydd. Dyrchafwyd y Parchg. D. Eirian Rees yn weinidog gyda chefnogaeth werthfawr pobl fel Edward Morris-Jones a Penri Jones, ac yn raddol daeth tro ar fyd. Ochr yn ochr a\u0302\u2019r bywyd newydd yn y capel ei hun, daeth Efail Isaf yn ganolbwynt i nifer o weithgareddau cymdeithasol a diwylliannol. Sefydlwyd eisteddfod, ac er fod honno wedi hen ddiflannu, mae Co\u0302r Godre\u2019r Garth yn rhywbeth a dyfodd ohoni. Yn ddiweddarach daeth Co\u0302r Merched y Garth a Pharti\u2019r Efail, a\u2019r tri grw\u0302p yn ymarfer yn rheolaidd yn y pentref, naill ai yn y neuadd neu yn festri\u2019r capel. Mae co\u0302r plant y capel hefyd yn parhau i ffynnu. Nos Sul y Blodau 2006, bu co\u0302r cymysg lleol arall, Cantorion Creigiau, yn perfformio \u201cOlivet to Calvary\u201d gan Maunder yn y capel. Mae\u2019r Tabernacl ar gael ar gyfer pob math o gynulliadau cymdeithasol eraill ac yn cael ei ddefnyddio felly gan y gymuned leol. Yn eu tro, bu\u2019r ysgol feithrin leol, grw\u0302p Ti a Fi a gwahanol ddosbarthiadau nos yn defnyddio\u2019r festri\u2019n gyson."}]