[{"text_idx": "#000024", "text": "Delyth Ifan: Dementia a Darllen"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mae\u2019r cyhoeddwr CAA Cymru newydd ryddhau tri llyfr am ddementia- y llyfrau cyntaf am y cyflwr yn y Gymraeg. Yma mae Delyth Ifan, cyfarwyddwr CAA Cymru, yn rhannu ei phrofiad o ddelio gyda dementia a pham mae\u2019r llyfrau\u2019n golygu cymaint iddi hi."}, {"text_idx": "#000026", "text": "The publisher CAA Cymru have just released three books about dementia- the first books about the condition in Welsh. Here Delyth Ifan, director of CAA Cymru, shares her experience of dealing with dementia and why the books mean so much to her."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Doeddwn i ddim wedi meddwl rhyw lawer am dementia tan ryw ddwy flynedd yn o\u0302l. Wrth gwrs, roeddwn i wedi clywed yr adroddiadau yn y cyfryngau am y nifer gynyddol o bobl oedd yn dioddef o\u2019r cyflwr, ond doeddwn i ddim wedi ei ystyried o ddifrif. Newidiodd hynny\u2019n llwyr yn 2016. Roedd y teulu agos i gyd yn ymwybodol cyn i fy nhad farw bod fy mam wedi dechrau mynd ychydig bach yn anghofus dros y flwyddyn flaenorol. Dim byd mawr, dim ond tueddi i holi\u2019r un cwestiwn fwy nag unwaith, anghofio enwau ac ambell ddyddiad."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ond wedyn, pan fu farw Dad ym mis Rhagfyr 2015, bu\u2019n rhaid i Mam ddechrau dygymod a\u0302 byw ar ei phen ei hun am y tro cyntaf erioed \u2013 roedd fy rhieni wedi priodi\u2019n ifanc iawn ac wedi bod yn briod am 54 o flynyddoedd. Bryd hynny ddechreuon ni weld yr arwyddion cynnar o ddementia. Fwy na thebyg roedd Dad, oedd a\u0302 chof fel rasel, wedi bod yn \u2018cuddio\u2019r\u2019 dirywiad drwy atgoffa Mam am ben blwyddi, rhifau ffo\u0302n, apwyntiadau, a\u2019r holl bethau bychain o ddydd i ddydd."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Ond dwi ddim am godi ofn ar neb, a rhaid i fi bwysleisio bod sawl un yn credu, o edrych yn o\u0302l ar y cyfnod hwnnw, nad y dementia oedd yn llwyr gyfrifol am ymddygiad Mam. Neu, o\u2019i roi mewn ffordd arall, roedd \u2018na brofiadau personol penodol wedi cyflymu\u2019r symptomau. Mewn cyfnod o ddwy flynedd roedd Mam wedi colli ei chwaer, ei gw\u0302r, a\u2019i merch. Bu farw fy chwaer, Beth, o ganser yn 51 mlwydd oed. Alla i ddim dychmygu ergyd fwy creulon na cholli plentyn."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Yn ystod y cyfnod rhwng haf 2016 a gwanwyn 2017, cyn y diagnosis a\u2019r feddyginiaeth, byddai Mam weithiau yn ffonio aelodau o\u2019r teulu agos sawl gwaith y dydd, yn aml wedi drysu; byddai\u2019n ceisio defnydddio\u2019r teclyn rheoli\u2019r teledu i ateb y ffo\u0302n, a\u2019r ffo\u0302n i ddiffodd y teledu; byddai\u2019n codi a gwisgo erbyn saith y bore yn ystod yr wythnos yn barod i fynd i\u2019r capel. Roedd hi hefyd yn ofni diffodd y teledu- fe ddywedodd wrtha i ar y ffo\u0302n ryw fore ei bod hi wedi mynd i\u2019r gwely\u2019r noson cynt a gadael y teledu ymlaen, oherwydd byddai ei ddiffodd yn gorfodi\u2019r co\u0302r ar y llwyfan yng nghystadleuaeth Co\u0302r Cymru i stopio canu. Roedd hi\u2019n meddwl weithiau wrth wylio rhaglenni fel \u2018Noson Lawen\u2019 bod y cyngerdd yn digwydd yn y ty\u0302, a bod y lolfa\u2019n llawn pobl."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Fel nifer o bobl sydd a\u0302 dementia, roedd Mam yn waeth ar o\u0302l iddi nosi. Mae\u2019n debyg mai sundown syndrom yw\u2019r term Saesneg. Wedi dweud hynny, roedd Mam, hyd yn oed yn y cyfnod pan oedd hi ar ei gwaethaf, yn mwynhau mynd am dro i lan y mo\u0302r neu gaffi, neu i weld perthnasau, a gan amlaf roedd hi\u2019n gwmni da ac yn hoffi ychydig o ddireidi."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Beth bynnag, ym mis Ionawr 2017, fe es i a\u0302 Mam at y meddyg. Fe wnaeth e roi prawf cof o ryw 20 o gwestiynau iddi. Roedd ei hatebion i gwestiynau fel \u2018Pa flwyddyn yw hi eleni?\u2019 a \u2018Pa fis yw hi nawr? i gyd yn anghywir, ond pan ofynnwyd iddi i enwi ei hathro neu athrawes gyntaf yn yr ysgol gynradd fe atebodd Mam y cwestiwn yn gywir fel shot- ac ymhelaethu ar ei hateb!"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Yn dilyn hynny, cafodd Mam sgan ar ei hymennydd. Dangosodd hwnnw fod ganddi vascular dementia, sef problemau yn ymwneud a\u0302 diffyg llif gwaed i\u2019r ymennydd ar adegau. Ar o\u0302l apwyntiad gydag ymgynghorydd, cafodd wedyn ddiagnosis o Alzheimers. Doedd y tabledi gafodd hi gyntaf ddim yn cytuno a\u0302 hi, ond ar o\u0302l newid y rheiny, gwellodd y symptomau yn eithaf cyflym. Eto, dwi\u2019n credu bod y galar dwys wedi dechrau cilio erbyn hynny."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mae Mam erbyn hyn yn dda iawn ar y cyfan. Ydy, mae\u2019n cymysgu pa ddiwrnod yw hi; ydy, mae hi\u2019n rhoi\u2019r llaeth yn y cwpwrdd bwyd a\u2019r clwtyn golchi llestri yn yr oergell; ydy, mae\u2019n anghofio pwy sydd wedi galw i mewn i\u2019w gweld hi, ond mae hi\u2019n dal i gael pleser o\u2019r pethau bychain. Darllen yw un o\u2019r rheiny."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Roedd Mam, fel finnau, bob amser yn mwynhau darllen a thrafod llyfrau. Roedd hi\u2019n aelod brwd o\u2019r gymdeithas lenyddol leol. Roedd hi hefyd yn ysgrifennu rhywfaint ei hun, ac enillodd fwy nag un wobr am ysgrifennu stori fer. Dwi\u2019n meddwl mai ei hoffter o ddarllen ac ysgrifennu, yn ogystal a\u0302\u2019i ffydd, oedd wedi ei harwain i ddilyn cwrs mewn diwinyddiaeth a chael ei hordeinio yn weinidog yn 1995, ar o\u0302l blynyddoedd o fod yn wraig fferm a magu pump o blant."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Yn drist, dyw Mam ddim yn gallu darllen nofelau nawr. Hynny yw, mae\u2019n gallu eu darllen, ond dyw hi ddim yn gallu eu deall, gan ei bod yn anghofio beth yw\u2019r stori a phwy yw\u2019r cymeriadau. Ond mae hi\u2019n parhau i fwynhau darllen straeon byrion, barddoniaeth, a rhyw bytiau o lenyddiaeth, a hynny yn Gymraeg yn bennaf."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Dyna pam roeddwn i mor falch mai CAA Cymru, y cwmni cyhoeddi yn Aberystwyth rydw i\u2019n gyfarwyddwr arno, gafodd y gwaith yn ddiweddar o gyhoeddi\u2019r tri llyfr Cymraeg cyntaf ym maes dementia. Rhan o gynllun \u2018Darllen yn well: Llyfrau ar brescripsiwn\u2019 i ddarparu llyfrau yn arbennig ar gyfer pobl sydd a\u0302 dementia, eu teuluoedd a\u2019u gofalwyr, yw hwn. Yn wreiddiol, llyfrau Saesneg yn unig y bwriadwyd eu cyhoeddi dan y cynllun, ond diolch i Gyngor Llyfrau Cymru, a lwyddodd i gael nawdd gan Lywodraeth Cymru, mae llyfrau Cymraeg hefyd yn rhan ohono erbyn hyn."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Bydd y llyfrau hyn ar gael am ddim \u2018ar bresgripsiwn\u2019 drwy\u2019r llyfrgelloedd. Bydd y llyfrau hefyd ar werth i\u2019r rheiny sydd ddim wedi cael presgripiswn. Er mai dim ond tri llyfr Cymraeg sydd ar gael ar hyn o bryd, y bwriad yw cynhyrchu degau yn rhagor dros y flwyddyn neu ddwy nesaf."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae astudiaethau diweddar yn amcangyfrif bod rhwng 33,444 a 55,829 o bobl yn byw gyda dementia yng Nghymru ar hyn o bryd. Mae arbenigwyr yn amcangyfrif y bydd nifer y bobl yng Nghymru sydd a\u0302 dementia yn cynyddu 31% erbyn 2021. O ystyried y bydd nifer o\u2019r bobl hynny, eu teuluoedd, eu gofalwyr a\u2019u ffrindiau yn Gymry Cymraeg, mae\u2019n hanfodol bod deunydd darllen pwrpasol ar gael yn eu mamiaith."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Bydd y llyfrau hyn ar gael am ddim \u2018ar bresgripsiwn\u2019 drwy\u2019r llyfrgelloedd; y bwriad yw cynhyrchu degau yn rhagor dros y flwyddyn neu ddwy nesaf."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Yn ddiweddar mae'r iaith Gernyweg wedi dod yn fwy amlwg i bobl"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Wyt ti'n hoffi pe\u0302l-droed neu reslo? Neu gerddoriaeth? Dyma adolygiad o albwm"}]