[{"text_idx": "#000001", "text": "Mae\u2019n rhyfedd cyfeirio at Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r (gwelir hefyd Ty\u2019n Twr a Tyn Twr) fel \u2018village\u2019 ond dyna yw\u2019r cyfeiriad yng nghyfrifiad 1851, ac ar fap Johnson o\u2019r ardal yn 1855 ymddengys Braichmelyn fel atodiad yn unig i dreflan gynharach Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r. Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr oedd undod fferm wreiddiol Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r, sef y ffermdy canol oesol y cyfeirir ato heddiw fel Ty\u0302 John Iorc, yn prysur ddiflannu wrth i\u2019r caeau gael eu trosi\u2019n strydoedd o dai ym Mraichmelyn a Chaerberllan ar gyfer gweithlu Chwarel y Penrhyn. Gellir dyddio datblygiad cychwynnol y rhesi tai i gyfnod trothwy map y Degwm yn 1840 ac erbyn i Johnson gyflwyno ei fap yn 1855 yr oedd strydoedd Caerberllan a Braichmelyn wedi datblygu yn sefydliadau llawer mwy a llawer pwysicach na\u2019r cnewyllyn hynafol gwreiddiol wrth y bont yn Nhy\u0302\u2019n Tw\u0302r."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Sefydlwyd treflan Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r cyn 1822. Yno ar dir Stad y Penrhyn adeiladwyd pump o dai traddodiadol un llawr a\u0302 siambr a chroglofft, wedi eu cywasgu rhwng cysgod y graig a glan Afon Ogwen ac yn ychwanegiad i\u2019r ffermdy gwreiddiol. Yng nghyfrifiad 1841 yr oedd un o\u2019r tai yn gartref i Owen Williams, chwarelwr 40 oed yn wreiddiol o Landwrog, a\u2019i wraig Margaret, hi yn anedig yn o\u0302l y cyfrifiad o Lanllechid, er bod traddodiad teuluol yn dweud yn wahanol. Ystyrid fod Margaret o deulu Albanaidd a oedd wedi ymgartrefu yn Llanberis ond a symudodd i Dyddyn Gogrwn, Pentir drwy drefniant gydag Assheton-Smith er mwyn ei alluogi ef i ddatblygu chwarel fawr Dinorwig. Boed hynny fel y bo, yn Nhy\u0302\u2019n Tw\u0302r ganed saith o feibion i Owen a Margaret rhwng 1831 ac 1850. Owen William Davies oedd enw priod y gw\u0302r ond gollyngodd y Davies a daeth Williams yn gyfenw i\u2019r teulu. Mae hanes y saith mab yn ddrych i\u2019r hyn y gellid ei adrodd am deuluoedd llawer o chwarelwyr Dyffryn Ogwen yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg \u2013 troeon yr yrfa megis nad ydynt o reidrwydd yn bwysig ond sydd yn werthfawr oherwydd eu bod yn gyffredin."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yn yr achos hwn mae\u2019r cyffredin yn gofnod o ymlediad y teulu \u2013 mae hanes y mab hynaf yn annelwig; boddwyd brawd arall yn llanc 17 oed oddi ar arfordir De Affrica; ymfudodd un arall i Awstralia; a symudodd y brawd iau i Fangor i weithio mewn iard goed. Gellir manylu ar hanes y tri mab oedd weddill. Chwarelwyr oedd John ac Owen ond prentisiwyd Richard i fod yn saer coed llongau. Bu i\u2019r tri briodi a magu teulu, er bod John ac Owen yn hir cyn gadael y nyth yn Nhy\u0302\u2019n Tw\u0302r. Yr oedd Richard yn w\u0302r llwyddiannus a dilynodd yrfa fel casglwr a swyddog trethi gan ychwanegu at ei statws cymdeithasol. Prynodd ddarn o dir ym Mhenybryn ac adeiladu arno ei gartref a\u2019i enwi yn Ivy House. Danfonodd un o\u2019i ferched i ysgol breswyl Dr Williams yn Nolgellau ac aeth hi ymlaen i raddio o\u2019r brifysgol yn Aberystwyth. Yn ystod ei yrfa dringodd Owen i swydd marciwr yn Chwarel y Penrhyn ac fe aned dau fab iddo, un yn chwarelwr a\u2019r llall yn ffitar yn y chwarel. Pan ddaeth cyfnod adfyd y Streic Fawr 1900-03, parhaodd teulu Owen i weithio yn y chwarel a dioddefodd y tad a\u2019r meibion nifer o ymosodiadau ciaidd."}, {"text_idx": "#000005", "text": "A beth, tybed, oedd hanes John? Bernir ei fod yn w\u0302r tawel, uchel ei barch yn y gymuned. Collodd ei wraig gyntaf pan oedd hi yn 31 mlwydd oed yn Rhagfyr 1877 ac ymhen y flwyddyn bu farw eu mab bychan yn dair blwydd oed, ond yr oedd ganddo hefyd ferch o\u2019r briodas hon a briododd yn y man a bu\u2019n byw drws nesa i\u2019r ty\u0302 lle\u2019i maged. Yr oedd ei thad yn amlwg yn w\u0302r hirben a llwyddodd, gyda\u2019i frawd Richard, i fuddsoddi swm o \u00a380 mewn llong yn Lerpwl, swm enfawr o ystyried mai chwarelwr cyffredin ydoedd wrth ei alwedigaeth. Ailbriododd a\u0302 merch oedd ddeunaw mlynedd yn iau nag ef a ganed un mab iddynt. Yn ei dro aeth yntau i Brifysgol Bangor i fod yn beiriannydd. Hyd y gwyddys nid aeth John yn o\u0302l i\u2019r chwarel fel ei frawd Owen yn ystod y streic fawr, yr oedd bellach yn w\u0302r bregus ei iechyd a bu farw yn 1908 yn 74 oed. Ar ddiwrnod ei gynhebrwng adroddir fod brodyr ei wraig, teulu o gyff radicalaidd o Nant y Ty\u0302 ar gyrion Gwaun Cwys Mai ym Methesda, wedi gwrthod dod i\u2019r ty\u0302 ond iddynt gael eu perswadio i sefyll ar y cyrion i dalu parch i aelod o deulu yr oeddynt hwy yn eu hystyried yn fradwyr yn ystod y streic."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r stori felly yn gofnod o freuder perthynas teulu o dan amgylchiadau blin mewn cyfnod anodd yn hanes Dyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Hengorau a safleoedd perthynol yn Llandyga\u0301i yn dilyn eu darganfyddiad o lun awyr a dynnwyd ym mis Mehefin 1960"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn fuan yn chwedegau\u2019r ganrif ddiwethaf wrth hedfan uwch y caeau i\u2019r gorllewin o\u2019r Ty\u0302 Newydd yn Llandyga\u0301i gwelwyd argraff yn y pridd islaw o ddau gylch anferth mewn safle a ddefnyddiwyd ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach i adeiladu parc diwydiannol Llandyga\u0301i ar ei ganol. Arweiniodd y darganfyddiad at ymgyrch yn 1966/67 i archwilio\u2019r ddau gylch, yn ogystal a\u0302 safleoedd perthnasol eraill a oedd yn y cae. Llwyddwyd i archwilio deg y cant yn unig o\u2019r olion archaeolegol mewn cae sydd yn 15 hectar (38 acer) ei faint . Canlyniad yr archwiliadau oedd sefydlu fod y ddau gylch yn rhan o ardal gysegredig a oedd mewn bri yn Llandyga\u0301i yn ystod cyfnod diweddar yn yr Oes Neolithig a ddyddiwyd gan asesiadau carbon14 i rhwng 3,100 a 2,700 CC."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cynllun y ddwy hengor yn Llandyga\u0301i yn dilyn eu harchwiliad"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ym Mhrydain un o brif nodweddion y cyfnod dan sylw yw\u2019r cylchoedd enfawr eu maint a adweinir fel hengorau (henges), ac mae\u2019r ddau gylch yn Llandyga\u0301i yn enghreifftiau arbennig o\u2019r math hwn o heneb. Prif nodwedd yr hengor yw bod banc o bridd a ffos ddofn yn amgylchynu ei ffurf allanol gan warchod cylch eang, agored, oddi fewn, gydag un fynedfa, ac mewn rhai enghreifftiau ddwy adwy, yn arwain i\u2019r cyfrin gylch. Yn Llandyga\u0301i trawsfesur y ddau gylch mewnol, yn fras, yw 50 metr, gan greu llwyfan estynedig ei faint yng nghanol y ddwy heneb. Yn y mwyafrif llethol o hengorau Prydain cloddiwyd y ffos ar ochr fewnol y cylch gyda\u2019r banc pridd a cherrig, cynnyrch y cloddio, wedi ei godi ar yr ymyl allanol \u2013 felly nid safleoedd amddiffynnol mohonynt, O\u2019r ddau gylch yn Llandyga\u0301i hengor y de sy\u2019n cyfateb i\u2019r cynllun hwn, ond perthyn heneb y gogledd i griw bychan o eithriadau ym Mhrydain lle\u2019r adeiladwyd y banc pridd yn fewnol a\u2019r ffos yn allanol. I\u2019r nifer prin o safleoedd o\u2019r math hwn perthyn un cylch sydd o bwysigrwydd eithriadol, sef cylch yr hengor a sefydlodd safle unigryw Co\u0302r y Cewri (Stonehenge) yn y lle cyntaf, a hynny mewn cyfnod cyn i\u2019r meini enfawr gael eu codi o fewn y cylch. Ac fel mae\u2019n digwydd y cymal \u2018henge\u2019 yn enw Co\u0302r y Cewri a ddefnyddiwyd gan archaeolegwyr yn label tylwythol cyfleus ar y mathau hyn o henebion Neolithig fel y\u2019u disgrifiwyd uchod."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Dros gyfnod hir eu bodolaeth llwyfannau agored oedd yn y ddau gylch yn Llandyga\u0301i, ond mae\u2019n amlwg fod prysurdeb arbennig wedi digwydd o fewn eu cynteddau. Yn blith draphlith, heb ddilyn cynllun manwl, agorwyd nifer o bydewau bychan yn y ddau lwyfan ac ynddynt claddwyd cymysgedd o arteffactau, gan gynnwys teilchion llestri pridd, cerrig amrywiol, golosg, cnau cyll a llafnau o gallestr a bwyeill carreg. Mae rhai o\u2019r eitemau hyn yn gynnyrch masnach, nifer o\u2019r llafnau callestr o dde Lloegr, un o\u2019r bwyeill o Ardal y Llynnoedd, un arall o Sir Benfro a gweddillion y drydedd o\u2019r Graig Lwyd, Penmaenmawr, oll yn gynnyrch rhai o chwareli bwyeill pwysicaf Prydain y cyfnod. Mae rhai o\u2019r creiriau yn faluriedig iawn a hynny drwy fwriad gan y rhai a\u2019u cuddiodd yn y pydewau. Ystyrir fod y creiriau yn ymdebygu i offrwm na wyddom ni bellach beth oedd eu harwyddoca\u0302d. Nid safleoedd i gladdu\u2019r meirw oedd yr hengorau. Serch hynny, yn y fynedfa i\u2019r ddwy hengor lleolwyd pydewau i gynnwys corfflosgiadau mwy nag un person yn gymysg, ac mewn safle canolog yng nghylch y de claddwyd corfflosgiad arall mewn pydew. Credir y defnyddiwyd y corfflosgiadau i arwyddo sancteiddrwydd y safleoedd cysegredig hyn, tra bo cynllun yr hengor yn ei chyfanrwydd yn diffinio\u2019r cylch mewnol rhag y byd seciwlar allanol, tra ar yr un pryd yn galluogi lleygwyr y \u2018werin\u2019, megis, i arsyllu o bellter y clawdd allanol ar y cyfrin mewnol, gyda\u2019r ffos yn \u2018wahanfur\u2019 terfyn rhwng y ddau fyd. Dyna un dadansoddiad, gor-ffansiol efallai, wrth geisio treiddio i feddwl deallusol cymdeithas ddiflanedig bum mileniwm o oed, a adnabyddir heddiw drwy ei arteffactau bydol a\u2019i chofadeiliau drylliedig yn y tirlun presennol."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Llun awyr o Arbor Law yn swydd Darby heneb a rydd syniad o sut fath o safle oedd hengor y de yn Llandyga\u0301i yn wreiddiol. Yn Arbor Law ychwanegwyd cylch cerrig o fewn y safle fel yn yr hengor sylfaenol ym Mryn Celli Ddu cyn adeiladu\u2019r gromlech yno o fewn y cylch"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Henebion sy\u2019n perthyn i Brydain yn unig yw\u2019r hengorau \u2013 eu dosbarthiad yn ymestyn o ogledd yr Alban i dde ddwyrain a de orllewin Lloegr \u2013 ac nid oes ffurfiau tebyg na chysylltiadau materol rhyngddynt a\u2019u cyfoeswyr Neolithig ar gyfandir Ewrop. Adweinir y safleoedd o luniau awyr, yn bennaf fel marc cnwd neu liwiau amrywiol yn y pridd fel yn Llandyga\u0301i, a\u2019u nodweddion amlwg wedi eu dinistrio gan ganrifoedd o amaethu\u2019r tir. Mae iddynt gysylltiad agos ag ardaloedd llawr gwlad bras eu hamaeth a dyffrynnoedd afonydd pwysig megis afon Tafwys ac afon Don yn Efrog, ond yng Nghymru nid yw eu dosbarthiad yn niferus \u2013 wyth yw\u2019r rhif presennol, dwy yn nyffryn yr Hafren yn ardal y Trallwng, dwy arall yn y de orllewin ym Mhenrhyn Gwyr a dyffryn Tywi, a dwy ym Mo\u0302n \u2013 y cylch allanol ym Mryn Celli Ddu a Chastell Bryn Gwyn yn ardal y Fenai \u2013 ond gyda nifer mwy yn aros i\u2019w cadarnhau megis yn nyffryn afon Dyfrdwy a Bro Morgannwg."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn Llandyga\u0301i mae tiriogaeth y cylchoedd yn rhan o ardal gysegredig ei dylanwad, un o nifer sydd wedi eu diffinio bellach ym Mhrydain. Amlygir yr ardaloedd hyn gan gymysgedd o henebion gyda\u2019r mwyafrif llethol ohonynt yn ffurfiau cylchog \u2013 rhai yn hengorau agored, eraill gyda gosodiad o feini ar gantel y ffos, megis ym Mryn Celli Ddu, a chynifer yn cynnwys cylchoedd o goed trwchus, megis drysfa, o\u2019u mewn. Ystyrir fod y tirlun defodol wedi ei sefydlu yn gyntaf mewn perthynas a\u0302 henebion eithriadol enigmatig y cyfeirir atynt fel cwrsws \u2013 megis rhodfa hir a chul a amlinellir gan ffos a banc ar y naill ochr, ac a all fod o hyd amrywiol, gyda\u2019r enghraifft fwyaf ym Mhrydain yn 9.6 cilomedr rhwng ei deupen. Yn Llandyga\u0301i amlygir y cwrsws ar ymyl y dwyrain o\u2019r safle, ei lwybr yn diflannu dan wyneb y cae criced, ond ei swydd yn sefydlu sancteiddrwydd yr ardal gyda\u2019r ddwy hengor ddefodol yn dilyn yn ddiweddarach dros gyfnod o amser. Tystiolaeth debyg a geir ger y Trallwng gyda chwrsws estynedig Sarn y Bryn Caled yn sefydlu ei nod i weddill henebion yr ardal gysegredig hon, a thirlun defodol tebyg, yn cynnwys cwrsws a chylchoedd seremoni\u0308ol, a ddarganfuwyd mewn archwiliadau yn ardal Walton ar y ffin yn Sir Faesyfed."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ond mae\u2019r ardaloedd hyn yn bitw eu maint a\u2019u dylanwad tebygol mewn cymhariaeth a\u0302 phrif ardal seremoni\u0308ol Prydain a sefydlwyd yn ardal estynedig Co\u0302r y Cewri yn swydd Wiltshire. Nodweddir yr ardal hon gan gymhlethiad eithriadol o safleoedd defodol gyda\u2019u bri yn parhau drwy gyfnod y Neolithig ac yn atynfa i feddrodau tywysogaidd yn yr Oes Efydd a ddilynodd. Mae rhai o\u2019r hengorau i\u2019w canfod gan anferthedd eu maint \u2013 Avebury, gyda chylch mewnol sy\u2019n 11.5 hectar o faint wedi ei amgylchynu gan ffos 347 metr, a banc allanol 426 metr eu trawsfesurau, a dyfnder y ffos yn 9 metr a\u2019i lled ar y brig yn 20 metr: Durrington Walls, y llain fewnol yn 12 hectar ei faint, ac amcangyfrifir i\u2019r ffos amgylchynol, sy\u2019n 6 metr ei ddyfnder, gymryd 900,000 awr o lafur dyn i\u2019w chloddio."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Oddi fewn i\u2019r hengor darganfuwyd adeiladau o goed anferth ar ffurf temlau, ac yn eu cynteddau cynhaliwyd gwleddoedd rhyfeddol hael, yn gloddesta yn bennaf ar wartheg, gydag arteffactau o lestri pridd a challestr wedi eu malu\u2019n fwriadol yn gymysg ag esgyrn yr anifeiliaid. Credir fod dibenion cymdeithasol ynghlwm a\u0302\u2019r hengorau hyn a fyddai\u2019n caniata\u0301u i aelodau o\u2019r llwythau brodorol ymgynnull i gyfathrachu, i loddesta ac i fasnachu, ond eu prif nod oedd gwasanaethu fel canolfannau cwlt a defodaeth gyda\u2019u dylanwad yn treiddio drwy bob agwedd o fywyd cymdeithasol, crefyddol ac economaidd y gymdeithas."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Llun o\u2019r ffos yn Avebury yn 1922 mewn cloddiad gan berchennog y pentref bryd hynny Alexander Keiller. Noder ei dyfnder ac ar gongl chwith isaf y llun domen o gyrn ceirw a ddefnyddiwyd fel ceibiau i agor y ffos gan y brodorion oddeutu 2,500 o flynyddoedd"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn y cyswllt hwn mae cylchoedd Llandyga\u0301i yn fychan iawn mewn cymhariaeth a\u0302 mega-hengorau ardal Co\u0302r y Cewri, ond yr un oedd y cymhelliad, yn ogystal a\u0302\u2019r llafur, a oedd yn angenrheidiol i sefydlu, adeiladu a chynnal y ddwy hengor yn y lle cyntaf. Golygai adeiladu\u2019r hengorau weithredu contractau peirianyddol enfawr, a hynny ar raddfa genedlaethol dros gyfnod y mil blwyddyn o\u2019u bodolaeth ym Mhrydain, gan gofio mai bo\u0302n braich a cheibiau o gyrn ceirw oedd y prif adnoddau i gyflawni\u2019r holl waith. Yn ddiweddar archwiliwyd safle ger Catraeth yng ngogledd sir Efrog sydd ar raddfa enfawr \u2013 dau gylch hirgrwn, un o fewn y llall, cylchfesur yr allanol yn 610 metr a\u2019r mewnol yn 480 metr, y naill yn amga\u0301u ardal o 2.75 hectar a\u2019r llall o 1.8 hectar. I sefydlu\u2019r cylchoedd defnyddiwyd oddeutu 2,000 o bolion coed anferth wedi eu cynnal yn barau mewn tyllau arbennig, a\u2019r holl gyfanwaith yn sefydlu o\u2019i mewn bro o bwysigrwydd defodol eithriadol, bur debyg, i gymunwyr credoau\u2019r cyfnod. Yn fwy diweddar canfuwyd fod cylch allanol tebyg yn gwarchod holl ardal gysegredig Co\u0302r y Cewri."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Cyn gwireddu prosiectau mor anferth eu maint yr oedd yn amlwg fod llafur a chydweithrediad yr holl gymuned yn angenrheidiol, ond pa fath o awdurdod a fyddai yn trefnu ac yn goruchwylio gwaith o\u2019r fath, gan gynnwys cylchoedd Llandyga\u0301i yn eu plith, a hynny 5,000 o flynyddoedd yn o\u0302l? Ai awdurdod hierarchaidd? Un pendefigaidd, efallai? Un canolog? Ynteu awdurdod gorthrymus? Cwestiynau nad oes iddynt atebion pendant, ond yn y gofyn mae un o hanfodion pwysicaf disgyblaeth yr archaeolegydd. Beth bynnag fo\u2019r atebion cywir yr un amodau oedd yn gyfrifol am adeiladu\u2019r cylchoedd yn Llandyga\u0301i fel yn ardal Co\u0302r y Cewri. Ond gall breuder y cof fod yr un mor ddinistriol a\u0302 breuder pob adeilad a phob cyfundrefn ysbrydol dros amser. Yn Llandyga\u0301i, fil a hanner blwyddyn yn ddiweddarach, a defodaeth yr hengorau bellach wedi cilio o\u2019r tir, defnyddiwyd hengor y gogledd i adeiladu ty\u0302 ar ei ganol gan fanteisio ar ei safle amddiffynnol. Perthyn y ty\u0302 i gyfnod yr Oes Haearn y gellir ei ddyddio\u2019n fras i gyfnod rhwng 700CC a dyfodiad y Rhufeiniaid i Brydain yn y ganrif gyntaf Oed Crist. Canfuwyd amlinell y ty\u0302 yn y cylchoedd o bolion coed a ddefnyddiwyd i gynnal ei do gwellt ac i adeiladu fframwaith ei fur allanol o blethwaith o frigau a ddiddoswyd gan drwch o ddwb a chlai. Annedd i deulu fyddai hon a\u2019u credoau hwy yn dra gwahanol i rai\u2019r gymdeithas a gloddiodd y ffos ac adeiladu\u2019r banc a roddodd fodolaeth i\u2019r safle yn y lle cyntaf. Ac yn y cae cofnodwyd brith olion fframwaith o gaeau bychain a roddodd gynhaliaeth i deulu\u2019r annedd \u2013 cae\u2019r ddefod yn troi\u2019n gae\u2019r ymborth. Ond cofiwch, chwi fforddolion y presennol, pan fyddwch wrth gownter Screwfix yn Llandyga\u0301i y tro nesaf yn prynu cynegwarth o hoelion, eich bod yn troedio tir a oedd ar un amser, bell bell yn o\u0302l mewn hanes, yn eithriadol gysegredig i frodorion hen, hen gymuned ddiflanedig a oedd gynt yn tra-arglwyddiaethu yn Nyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Adeiladwyd eglwys bresennol Llanllechid yn 1845 ar safle hen eglwys a mynwent sydd yn dyddio\u2019n o\u0302l i\u2019r Canol Oesoedd cynnar. Cynllunydd yr eglwys oedd Henry Kennedy i gynllun Gothig ,arddull a oedd yn dra phoblogaidd yn ei gyfnod fel sydd i\u2019w ganfod yn adeiladwaith neo-Normanaidd castell Penrhyn, yr enghraifft fwyaf coegwych o\u2019i fath yn Nyffryn Ogwen. Noddwyd ailadeiladu\u2019r eglwys gan Edward Gordon Douglas, Barwn cyntaf y Penrhyn, fel rhan o\u2019i gyfraniad yn ystod blynyddoedd canol y ganrif i adlunio neu gynllunio o\u2019r newydd dwy eglwys ym mhlwyf Llanllechid a phum eglwys ym mhlwyf Llandyga\u0301i. Yn achos eglwys Llanllechid cafwyd cyfraniad ychwanegol gan yr Incorporated Church Building Society, cymdeithas wirfoddol a sefydlwyd yn 1818 i hyrwyddo adeiladu ac adfer eglwysi Anglicanaidd yng Nghymru a Lloegr. Adeiladwyd yr eglwys newydd ychydig i\u2019r gorllewin o safle\u2019r eglwys wreiddiol ac ehangwyd y fynwent a\u2019i hamgylchynu gyda wal gerrig uchel. Ychwanegwyd at y fynedfa wreiddiol o\u2019r ffordd yn y dwyrain gydag ail fynedfa o\u2019r gorllewin o gyfeiriad Talysarn. Ar y llwybr olaf hwn y mynychai\u2019r offeiriad yr eglwys o\u2019r ficerdy newydd a adeiladwyd yn 1865 ar dir Tai\u2019n y Coed, ger Pont y Pandy i gymryd lle\u2019 r ty\u0302 gwreiddiol ym Maes y Groes."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Cynhwyswyd yn adeiladwaith yr eglwys bresennol borth a chawg dw\u0302r y fynedfa o\u2019r eglwys hynafol a chredir hefyd fod y fedyddfaen yn wrthrych gwreiddiol ond iddo gael ei adlunio mewn cyfnod diweddarach. Perthyn y ddeiol garreg hefyd i gyfnod cynharach, y teclyn amser a gyflwynwyd i\u2019r eglwys yn 1794 gan Dafydd Wilson, bardd a\u2019r ysgolfeistr a gadwai ysgol yn Llanllechid cyn gadael i fod yn ecseismon yn Llangollen ac yn ddiweddarach yn Nefyn a Phwllheli."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Un o\u2019r dylanwadau pwysicaf yn adfywiad yr Eglwys Anglicanaidd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd Mudiad Rhydychen. Tyfodd y mudiad hwn o\u2019i sefydlu yn Rhydychen yn nhri a phedwardegau\u2019r ganrif i ddylanwadu\u2019n rymus ar ffurfioldeb yr Eglwys, a derbyniwyd athrawiaeth fwy ysbrydol y mudiad yn frwd gan esgob Bangor y cyfnod, Christopher Bithell. Pwysleisiai\u2019r mudiad sancteiddrwydd ac urddas yr addoli, boed hynny yn nhrefn y gwasanaeth, purdeb y gwrthrychau, gogoniant y gwisgoedd a seremoni\u0308au cymhleth, uwch eglwysig y defodau, a hyn oll i\u2019w cynnal mewn awyrgylch gymen a phur adeiladau a gynlluniwyd i bensaerni\u0308aeth Gothig, ple roedd hynny\u2019n bosibl. Un o gynheilyddion mwyaf blaenllaw y Mudiad yn esgobaeth Bangor oedd y bardd a\u2019r clerigwr Morris Williams, neu Nicander, (1809-74), a ddaeth yn gurad i Lanllechid rhwng 1845 ac Ionawr 1847. Ganed ef yng Nghaernarfon ond cafodd ei fagu yn Llangybi gan deulu a oedd, yn ddiddorol iawn, yn Fethodistiaid Calfinaidd cynnar yn ardal Eifionydd. Prentisiwyd ef yn saer, ac yn ei ieuenctid meithrinwyd ef a chyfrannodd i gymdeithas lengar ei fro o dan arweiniad beirdd megis Robert ap Gwilym Ddu a Dewi Wyn. Rhywsut, ac yn annisgwyl efallai, sicrhaodd le yn Ysgol y Brenin, Caer ac oddi yno aeth ymlaen i Goleg yr Iesu, Rhydychen a graddiodd oddi yno. Ordeiniwyd ef i\u2019r Eglwys a gwasanaethodd gyntaf fel curad ym Mhentir cyn symud i Lanllechid. Yn ddiweddarach bu\u2019n rheithor mewn nifer o eglwysi ym Mo\u0302n. Cyfrannodd yn helaeth i\u2019r byd llenyddol Cymreig ac ef a fu\u2019n gyfrifol am ddiwygio\u2019r Gymraeg yn y Llyfr Gweddi Cyffredin, ac, mewn cywair gwahanol, cyfieithodd Chwedlau Esop i\u2019r Gymraeg."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Fel y nodwyd eisoes yr oedd Nicander yn un o nifer o arloeswyr Mudiad Rhydychen yn esgobaeth Bangor, ond derbyniodd y mudiad hwn wawd a chynddaredd eglwysi anghydffurfiol Cymru yn ystod y cyfnod. Y cyhuddiad pennaf oedd bod y mudiad yn gwthio arferion Pabyddol i drefniadaeth ysbrydol yr Eglwys Anglicanaidd. Gellir ystyried y byddai\u2019r feirniadaeth hon yn destun gwrthdrawiad moesol yn Llanllechid byth ers sefydlu capel mawr y Methodistiaid Calfinaidd yn y pentref yn 1827 i herio awdurdod yr hen grefydd sefydliadol. Os brwydr foesol ydoedd hon i ennill eneidiau yna gellir mesur y gystadleuaeth gan nifer y cymunwyr \u2013 roedd gan y capel mawr 327 o gymunwyr tra oedd 204 yn mynd i\u2019r eglwys, hynny yw, buddugoliaeth i ymneilltuaeth pe gosodid y meini prawf mewn rhif yn hytrach nag mewn cred ysbrydol. Serch hynny, cynlluniwyd yr eglwys newydd i ddal 495 o gymunwyr."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Erbyn hanner olaf y ganrif datblygodd eglwys Llanllechid enw da am arbenigedd ei chanu eglwysig. Sefydlwyd y traddodiad gan Owen Davies, Eos Llechid (1828-1898),arweinydd medrus a chyfansoddwr toreithiog anthemau, cerddor hunan addysgedig, a gw\u0302r a gymerodd urddau eglwysig yn hwyr yn ei yrfa yn 1877 ar o\u0302l bod yn chwarelwr am gyfran helaeth o\u2019i oes yn chwarel y Penrhyn. Yn 1848 penodwyd ef yn arweinydd co\u0302r eglwys Llanllechid, a lledodd ei enw da drwy Gymru a bu galw arno i arwain gw\u0302yl gorawl eglwysig Llandaf ar fwy nag un achlysur a gwyliau tebyg yng Nghaerfyrddin ac Aberteifi. Ymwelydd ar fwy nag un achlysur i fwynhau\u2019r canu yn eglwys Llanllechid oedd y prifweinidog William Gladstone. Yr oedd ganddo ef gysylltiad agos a\u0302 Phenmaenmawr lle byddai\u2019n treulio ei wyliau haf yn aml, ac ar o\u0302l ei ymweliadau a\u0302\u2019r eglwys dywedir y byddai\u2019n aros yn nhafarn y Red Lion am na chai aros yng Nghastell y Penrhyn oherwydd y gwahaniaeth barn boliticaidd rhyngddo ef a pherchennog y plasty, yr Arglwydd Penrhyn, er bod perthynas rhwng Gladstone a gwraig sgweiar y plas."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ar o\u0302l mil a hanner o flynyddoedd o weinidogaethu yn wych, yn wachul, yn ymroddgar ac mewn segurdod, ac ar benderfyniad pwyllgor yn 2003 , terfynwyd yn ddisymwth ar ymdrechion eglwys Llanllechid i gadw eneidiau\u2019r plwyf yn y ffydd Gristnogol. Mawr yw dyled Dyffryn Ogwen i\u2019r ymdrech fawr honno."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Y drws gwreiddiol yn perthyn i\u2019r eglwys o\u2019r canol oesoedd"}, {"text_idx": "#000028", "text": "CYWIRO \u2013 mewn nodyn cynharach ar Eglwys Llanllechid ar y wefan cofnodwyd fod porth presennol yr eglwys yn dyddio i\u2019w chyfnod cychwynnol yn y Canol Oesoedd. Perthyn y porth hwn i gyfnod ail adeiladu\u2019r eglwys, ac mae\u2019r porth gwreiddiol sydd yn y llun uchod i\u2019w weld islaw\u2019r porth modern."}]