[{"text_idx": "#000000", "text": "Mae hanes hir i Ynys Echni. Yr ymwelydd cyntaf a\u0302\u2019r ynys oedd Cadog Sant. Ymwelodd a\u0302\u2019r ynys yn rheolaidd ar ddiwedd y 6ed ganrif i fyfyrio, yn enwedig yn ystod y Grawys."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Yn ystod y 18fed ganrif, sylwodd y smyglwyr fod yr ynys mewn lleoliad delfrydol iddyn nhw. Honnwyd fod hen dwll mwyngloddio yng ngogledd yr ynys yn cysylltu a\u0302 chyfres o dwneli naturiol, a dihangfa gudd i\u2019r moroedd. Er bod Ynys Echni i\u2019w gweld yn glir o arfordiroedd Cymru a Lloegr, ni allai awdurdodau\u2019r tollau wneud dim gan nad oedd ganddyn nhw gwch i\u2019w cludo i\u2019r ynys. Yn o\u0302l pob so\u0302n, defnyddiwyd ogof fach yng nghraig ddwyreiniol Ynys Echni i storio nwyddau anghyfreithlon, yn arbennig te a brandi."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Credir i lafn y fwyell a ddarganfuwyd ar yr ynys ddod o\u2019r Oes Efydd hwyr, 900 i 700 cyn Crist. Yn absenoldeb unrhyw dystiolaeth archeolegol arall, ni wyddir a oedd yr ynys wedi ei phoblogi ar y pryd. Galwai\u2019r Eingl-Sacsoniaid Ynys Echni yn \u2018Bradamreolice\u2019 ac Ynys Ronech yn \u2018Steopanreolice\u2019, sy\u2019n cadarnhau cysylltiadau crefyddol yr ynysoedd gan fod \u2018reolice\u2019 yn deillio o air Gwyddelig a\u0302\u2019r ystyr \u2018mynwent\u2019 neu \u2018gladdfa\u2019."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Sant Cadog oedd yr ymwelydd cyntaf y gwyddir amdano i ymweld a\u0302\u2019r ynys. Ymwelai\u2019n gyson a\u0302\u2019r ynys yn ystod y 6ed ganrif, am gyfnodau o fyfyrio tawel, yn enwedig dros gyfnod y Grawys. Bu Gildas, Barruc a Gwalches, oll yn ddisgyblion i Sant Cadog, yn ymweld a\u0302\u2019r ynys hefyd. Roedd Gwalches a Barruc yn dychwelyd o Ynys Echni ar o\u0302l cael eu gyrru yno gan St Cadoc i no\u0302l llyfr a anghofiwyd ar ymweliad blaenorol, pan dro\u0308dd y cwch ac fe foddon nhw. Golchwyd corff Barruc i\u2019r lan ac fe\u2019i claddwyd ar Ynys y Bari, tra cariwyd corff Gwalches i Ynys Echni ac fe\u2019i claddwyd yno."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn y flwyddyn 918, yn dilyn eu trechu can y Sacsoniaid yn Watchet, bu\u2019r Daniaid yn llochesu ar ynysoedd Steopanreolice a Bradanreolice, ond ni wyddir am ba hyd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "\u201c918 \u2013 In this year a great naval force came over here from the south of Brittany, and two earls, Ohter and Hroald with them. And they went west round the coast so that they arrived at the Severn estuary and ravaged in Wales everywhere along the coast, where it suited them... Yet they stole inland by night on two occasions \u2013 on the one occasion east of Watchet, on the other occasion at Porlock. Then on both occasions they were attacked, so that few of them got away \u2013 only those who could swim out to the ships. And then they remained out on the island of Flatholme until they became very short of food and many men had died of hunger because they could not obtain any food. Then they went from there to Dyfed, and from there to Ireland; and this was in the autumn.\u201d"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Deillia\u2019r enwau \u2018Holm\u2019 neu \u2018Holme\u2019 o\u2019r gair Sgandinafaidd am ynys ar afon, ac er ei bod hi\u2019n bosibl nad arhosodd y Daniaid ar un o\u2019r ynysoedd yn hir, yn sicr fe ddefnyddion nhw Ynys Echni ac Ynys Ronech yn gymorth mordwyo yn ystod eu hymosodiadau ar aber yr afon Hafren"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Gwelwyd y cynnau ta\u0302n cyntaf yno ar 1 Rhagfyr 1737. Dim ond golau o fasged ta\u0302n-glo ydoedd, y glo\u2019n cael ei gario gan y ceidwaid o\u2019r storfeydd i ben y tw\u0302r. Byddai\u2019r golau yn llosgi llawer o lo a glaniai 25 tunnell ar yr ynys bob mis."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn 1819 cytunodd Ty\u0302\u2019r Drindod i gymryd y tw\u0302r oddi ar William Dickenson am weddill y le\u0302s a dechrau gwneud newidiadau. Addaswyd y tw\u0302r carreg crwn enfawr i wneud sylfaen addas i lusern gyda lamp olew ynddi. Dangoswyd y golau gwyn sefydlog newydd hwn ar 7 Medi 1820. Codwyd y llusern 5 troedfedd yn uwch yn 1825, a gosodwyd llusern newydd 14 troedfedd o ddiamedr yn 1867, a oedd yno tan y trawsnewid golau i drydan yn 1969."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn 1881, trawsnewidiwyd y golau yn olau diffoddol drwy osod peirianwaith cloc, ac erbyn hyn mae ganddo batrwm nodweddiadol o olau gwyn a choch yn fflachio deirgwaith bob deg eiliad, hyd at bellter o 21 milltir. Yn 1997, trawsnewidiwyd y golau i redeg ar bw\u0302er yr haul"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Adeiladwyd gorsaf y corn niwl yn 1908. Gosodwyd y corn awyr cywasgedig grymus mewn un adeilad, tra darparai fwthyn le byw ychwanegol i\u2019r ceidwaid. Yn 1929 daeth y goleudy\u2019n orsaf yn y graig, y ceidwaid cyn hynny wedi byw gyda\u2019u teuluoeddd yn y ddau fwthyn wrth droed tw\u0302r y goleudy. Aeth yr adeiladau hyn wedyn yn ddiwerth ac fe\u2019u dymchwelwyd. Yn y blynyddoedd mwy diweddar, gofalwyd am y goleudy gan ddau set o dri cheidwad, yn gweithio un mis yn y goleudy wedi ei ddilyn a\u0302 mis ar y tir mawr."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn 1860 argymhellodd y Comisiwn Brenhinol i Ynys Echni ffurfio rhan o \u201csystem amddiffyn strategol arfordirol ar gyfer Mo\u0302r Hafren\u201d oedd yn cynnwys Brean Down, Ynys Ronech a Larnog. Dechreuodd y paratoi ar gyfer adeiladu\u2019r gaer ar Ynys Echni yn 1865, a\u2019i gwblhau yn 1869. Er gwaetha\u2019r miliynau a wariwyd, ni fu unrhyw ymosodiad erioed."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Oherwydd y tirwedd cymharol isel ac agored, codwyd Cerbydau Moncrieff Disappearing ar Ynys Echni. Roedd pob un o\u2019r cerbydau hyn yn cario gwn 7\u201d Rhigol Blaen Lwytho, yr olaf o\u2019r blaen lwythwyr, ac fe\u2019u gosodwyd mewn pyllau crwn neu sia\u0302p-u wedi\u2019u hadeiladu o galchfaen a bric."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Gosodwyd naw o\u2019r gynnau hyn ar yr ynys mewn pedair magnelfa: y Goleudy, y Ffynnon, y Ffermdy a Magnelfa\u2019r Castell. Darparwyd arfdy\u0302 i bob magnelfa. Yn anffodus, roedd hi\u2019n gymharol hawdd i ddatgymalu\u2019r cerbydau, ac maent wedi eu tynnu oddi yno, ond mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r gynnau dal ar yr ynys er gwaethaf sawl ymdrech i\u2019w casglu ar gyfer sgrap, heb eu blaenau\u2019n ddigon aml."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Integreiddiwyd Magnelfa\u2019r Goleudy ar bwynt uchaf yr ynys gyda amddiffynfeydd yn amga\u0301u\u2019r barics, adeiladau gweinyddol a\u2019r goleudy. Roedd y cadarnle yn cynnig amddiffyniad wrth gefn pe bai gelyn yn glanio. Torrwyd y ffos ddofn yn y graig drwy ddilyn nam daearegol naturiol, ac fe\u2019i gwarchodwyd gan ragfur paralel cryf. Gorwedda magnelfa a thir Ty\u0302\u2019r Drindod o gylch y goleudy yn rhan ddeheuol y cadarnle. I\u2019r gogledd mae\u2019r bloc barics, dyddiedig VR 1869, yr adeiladau gweinyddol a sto\u0302r ddiogel sydd a\u0302 safle gorymdeithio o\u2019i chwmpas. Roedd y rhain yn darparu cwarteri i\u2019r hanner cant o filwyr oedd eu hangen yn y pedair magnelfa, ond dim ond un Prif Ynnwr a phum gynnwr fu ar yr ynys erioed. Adeiladwyd safle dal dw\u0302r teilsiog trawiadol oedd yn gwyro i lawr tuag at danc dw\u0302r tanddaearol. Defnyddir y tanc hwn hyd heddiw i gasglu dw\u0302r glaw i gyflenwi dw\u0302r i\u2019r ynys."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yn 1883 defnyddiwyd Ynys Echni fel ysbyty ynysu er mwyn arbed y tir mawr rhag epidemig colera."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn 1892, ar o\u0302l achos difrifol o golera yn Hambwrg, darganfuwyd pum llong wedi eu heintio yn angori oddi ar Ynys Echni. Symudwyd y cleifion i ysbyty Ynys Echni."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Y flwyddyn ganlynol, cafwyd achos o colera unwaith eto, ac aed a\u0302 dau glaf arall i\u2019r ysbyty. Roedd yr adeilad bychan yn profi i fod yn annigonol a phenderfynwyd bod angen ysbyty mwy sylweddol. Yn 1896, adeiladwyd ysbyty newydd. Yn y prif adeilad, roedd dwy ward chwe gwely, tra gwnaed gwelliannau i\u2019r adeilad a addaswyd er mwyn darparu pedwar gwely ychwanegol. Adeiladwyd amlosgfa bren a golchdy\u0302 yn ogystal."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Dechreuwyd ar y gwaith o wneud Ynys Echni yn gadarnle yng ngwanwyn 1941, a gwnaed y prif waith adeiladu ar safleoedd y gynnau drwy gydol 1942."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Gosodwyd dros 350 o filwyr wedyn ar Ynys Echni. Sefydlwyd dwy fagnelfa o dan Orchymyn Gwrthawyrennol (AA). Yn y ddwy roedd dau wn AA marc 2, 4.5 modfedd, gorsaf gorchymynion a goleuadau chwilio bob ochr. Roedd gynnau Bofor a Lewis yn atgyfnerthu arfogaeth yr AA.."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Roedd lein reilffordd fach gul, wedi ei gwneud \u2013 yn ddigon anghyffredin \u2013 o adeiladwaith Almeinig y Rhyfel Byd Cynta, yn cario locomotifau a wagenni disel i gario ffrwydron, deunyddiau a bwydydd ar hyd yr ynys."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yng nghanol yr ynys roedd platfform Radar, lle\u2019r oedd y caban derbyn radar symudol, gyda therfyn ffug wedi ei wneud o rwydi weiar o\u2019i gylch. Gwnaed defnydd llawn o\u2019r Barics Fictoraidd, a thra newidiwyd un ward o fod yn Ysbyty Colera i fod yn NAAFI, newidiwyd y llall i fod yn sinema a neuadd cyngerdd, gyda ystafell daflunio. Dangoswyd ffilm bob pythefnos bron, a chynnal parti cyngerdd bob mis. Aeth y ffermdy\u2019n ystafell ar gyfer Swyddogion."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Aeth Ynys Echni\u2019n anweithredol yn Rhagfyr 1944. Yn 1945/6 symudwyd y rhan fwyaf o\u2019r offer fu ar yr ynys yn ystod cyfnod y fyddin gan garcharorion rhyfel Almeinig."}]