[{"text_idx": "#000002", "text": "\u2018Gwyliau Gartref\u2019, yn null y 1940au"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae mwy a mwy o so\u0302n wedi bod am wyliau gartref, neu \u2018staycation\u2019."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ond mae\u2019r syniad o gael gwyliau gartref yn un hirsefydledig. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd y syniad o dreulio\u2019ch gwyliau gartref yn cael ei annog gan lywodraeth Prydain a chafwyd ymgyrch \u2018Holiday at Home\u2019 swyddogol. Y nod oedd annog pobl i aros gartref a pheidio a\u0302 theithio\u2019n bell, a hynny er mwyn gadael i system drafnidiaeth y wlad i ganolbwyntio ar drafnidiaeth filwrol, yn enwedig wrth baratoi at D-Day ym 1944."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cysylltodd nifer o bobl a\u0302\u2019r fwrdeistref yn cynnig trefnu gornestau reslo, ac mae\u2019r ffeiliau\u2019n cynnwys templedi poster gyda bwlch gwag ar gyfer enw\u2019r dref nesaf ar y daith reslo."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Roedd llawer o\u2019r perfformwyr hyn yn ymddangos mewn trefi eraill ar hyd a lled y DU, fel rhan o\u2019r ymgyrch \u2018Gwyliau Gartref\u2019 ac wedi anfon geirdaon oddi yno i geisio argyhoeddi\u2019r Barri o safon aruchel eu gwaith. Mae\u2019r deunydd yn dangos bod sioeau amrywiaeth (variety acts) wedi bod yn boblogaidd erioed ym Mhrydain. Mae tebygrwydd mawr rhwng rhai ohonyn nhw a rhai o\u2019r pethau welwn ni heddiw ar raglenni fel \u2018Britain\u2019s Got Talent\u2019."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Doedd gan Fwrdeistref y Barri ddim cronfa fawr o arian fodd bynnag, a doedd hi ddim yn gallu fforddio ffioedd y perfformwyr proffesiynol hyn. At bobl leol y trodd Cyngor y Barri am y rhan fwyaf o\u2019i adloniant. Ar ddawnsfeydd yr oedd y pwyslais, gyda bandiau lleol yn perfformio\u2019r gerddoriaeth \u2013 bandiau fel Band Trafnidiaeth Corfforaeth Caerdydd (a gafodd ffi o \u00a315) a Band Byddin yr Iachawdwriaeth. Roedd cerddorion lleol hefyd yn cynnal cyngherddau. Yn eu plith roedd disgyblion Miss Mae Richardson Miss Hilda Gill a Pharti Madame Isabel Davies. Cynhaliwyd hefyd ddawnsfeydd Panatrope ar y caeau tennis (chwaraeydd recordiau gramoffon mawr oedd y panatrop). Trefnwyd hefyd ddigwyddiadau chwaraeon, fel gemau criced ar Faes Criced Ynys y Barri, gornest fowlio, cystadlaethau paffio a chafwyd cystadleuaeth farblys fawreddog hyd yn oed yn y Parc Canolog. Cafodd sioeau prynhawn yn y sinema\u0302u, fel y Tivoli a\u2019r Plaza, eu hysbysebu fel rhan o\u2019r ymgyrch, gyda ffilmiau mawr fel \u2018Babes on Broadway\u2019 (gyda Judy Garland) ac \u2018International Squadron (gydag actor a ddaeth yn enwog iawn fel Arlywydd UDA flynyddoedd wedyn, sef Ronald Reagan) yn rhan o\u2019r arlwy."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Daeth \u2018sw syrcas enfawr\u2019 Syr Robert Fossett ar ymweliad i Barc Romilly ym mis Medi 1944. Roedd 20 o berfformiadau\u2019n rhan o\u2019r sioe, yn cynnwys rhai gan lewod, teigrod, eirth, ceffylau ac eliffant. Roedd lle i 3,000 o bobl yn y Pafiliwn mawr."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Roedd nifer o gyfyngiadau ar waith yn ystod y Rhyfel wrth gwrs, a chafodd Cyngor y Barri rybuddion gan yr adran Rheoli Papur am ddefnyddio gormod o bapur i brintio posteri."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Roedd yr ymgyrch yn llwyddiannus iawn, ond daeth hyn a\u0302 phroblemau yn ei sgil. Gorfu i heddlu Morgannwg anfon swyddog heddlu i gyngherddau rhai o\u2019r bandiau i \u2018sicrhau trefn\u2019 ar o\u0302l i bobl gwyno fod plant yn rhedeg o amgylch ac yn gweiddi yn ystod cyngherddau. Roedd llawer iawn o bobl yn mynd i rai o\u2019r digwyddiadau hyn, gydag un sylwebydd yn nodi fod 400 o blant dan 12 oed wedi talu am docyn i ddawns, ond y bu\u2019n rhaid ei chanslo am fod gormod yno!"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Byddai\u2019n wych clywed eich atgofion chi am \u2018Gwyliau Gartref\u2019 neu weld eich lluniau o gyngherddau neu ddigwyddiadau."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ym mis Mehefin 1942, bron i dair blynedd ers dechrau\u2019r Ail Ryfel Byd, cyrhaeddodd y newyddion fechgyn Ysgol Gladstone yng Nghaerdydd y byddai sebon yn cael ei ychwanegu at y rhestr o eitemau i\u2019w dogni mewn ysgolion."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019n siw\u0302r bod y rhai yn iard yr ysgol a oedd yn gefnogwyr i fachgen ysgol \u201ceternally scruffy\u201d Richmal Crompton, sef William Brown, a\u2019i fand o \u201coutlaws\u201d neu \u2018alltudion\u2019 11 oed wedi derbyn y newyddion yn llawen. Ychydig a wyddent, fodd bynnag, mai byrhoedlog fyddai\u2019r ddihangfa honno."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Roedd cyrchoedd awyr rheolaidd dros y dinasoedd mawrion wedi cymryd gadael eu ho\u0302l, gyda llawer o gartrefi\u2019n cael eu dinistrio a theuluoedd mewn llety dros dro. Mewn ymateb, roedd Lever Brothers, cynhyrchwyr sebon enwog Lifebuoy yn eu ffatri ym Mhort Sunlight, wedi dyfeisio cynllun i ddarparu cymorth ymarferol i deuluoedd yn y dinasoedd a gafodd eu taro\u2019n ddrwg gan y cyrchoedd. Ar ei gost ei hun, dyma\u2019r cwmni yn gosod Unedau Bath Cawod symudol ar fflyd o bump ar hugain o faniau. Roedd pob cerbyd, a adwaenid fel y Lifebuoy Emergency Bath Service, yn cynnwys boeler ste\u0302m olew, tanc dw\u0302r, wyth ciwbicl cawod y gellid eu datgymalu a chyflenwad digonol o sebon a thywelion. Roedd tri gofalwr benywaidd yn staffio\u2019r faniau a oedd yn gyfrifol am symud yr offer o safle i safle a goruchwylio\u2019r cawodydd."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ni phetrusodd yr awdurdod lleol yng Nghaerdydd wrth dderbyn cael cynnig un o\u2019r faniau gyda\u2019r penderfyniad y byddai\u2019n cael ei ddefnyddio, yn bennaf, mewn ysgolion. Fel mae\u2019n digwydd, Ysgol Gladstone oedd un o\u2019r ysgolion cyntaf yng Nghaerdydd i gael ymweliad, pan ymddangosodd y fan, gyda\u2019i logo Lifebuoy, ar iard yr ysgol, Ddydd Mercher 17 Mehefin 1942. Roedd yn dipyn o achlysur gyda\u2019r Maer, Alderman James Hellyer, ac aelodau eraill o\u2019r cyngor hefyd yn bresennol i archwilio\u2019r unedau cawod newydd."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ar gyfer darpar \u2018alltudion\u2019 dim ond un ffordd o ddianc oedd. Roedd yn rhaid sicrhau cymeradwyaeth rhieni ar gyfer cawod a rhoddwyd blaenoriaeth i\u2019r rhai nad oedd ag ystafell ymolchi ganddynt gartref. Fodd bynnag, mae\u2019r cofnodion yn dangos bod 126 o fechgyn wedi cael cawod y prynhawn hwnnw o dan oruchwyliaeth nyrs yr ysgol a staff Lever Brothers. I rai, dyma fyddai\u2019r tro cyntaf iddynt weld cawod, yn hytrach na bath traddodiadol, a disgrifiwyd y ciwbiclau a osodwyd ar iard yr ysgol fel cael \u201cbath yn y glaw\u201d."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dros y misoedd nesaf, byddai\u2019r fan Lifebuoy yn dod yn olygfa gyfarwydd ar fuarthau ysgol ar draws y ddinas gan ddarparu gwasanaeth yr oedd mawr ei angen ar blant ysgol Caerdydd."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Dyma un o gyfres fer o erthyglau ar Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel yn tynnu ar rai o\u2019r cofnodion a gafodd eu cadw gan Brifathrawon ar y pryd. Am fanylion y llyfrau log ysgol sydd ar gof a chadw ar gyfer 1939-45 cysylltwch ag Archifau Morgannwg "}, {"text_idx": "#000026", "text": "Wyth deg mlynedd yn o\u0302l, ym mis Rhagfyr 1941, roedd Caerdydd yn profi ei thrydedd Nadolig yn yr Ail Ryfel Byd. Er bod y gwaethaf o\u2019r blitz ar ben, roedd y ddinas yn dal i fod yn destun cyrchoedd bomio rheolaidd. Mae\u2019r cofnodion ar gyfer Ysgol y Merched Grangetown yn cadarnhau bod dros ddeg ar hugain o rybuddion cyrchoedd awyr wedi bod yn ystod oriau ysgol yn chwarter olaf y flwyddyn gyda\u2019r plant yn treulio tair awr ar ddeg yn llochesi cyrchoedd awyr yr ysgol. I ryw raddau roedd bywyd normal wedi ailddechrau. Roedd y bechgyn o ysgol Gymysg Llwynbedw unwaith eto\u2019n mynd i gael gwersi nofio ym Maddonau Cilgant Guildford ond dim ond yn sgil codi cyfres o lochesi cyrchoedd awyr ar y llwybr o\u2019r ysgol i\u2019r baddonau. Yn ogystal, roedd gweld faciwi\u0302s yn parhau i gyrraedd Caerdydd yn fodd o atgoffa\u2019n barhaus am effaith y bomiau ar ddinasoedd ledled y deyrnas."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Wrth gyflwyno dogni ar fwydydd sylfaenol, roedd y Nadolig, i\u2019r rhan fwyaf o deuluoedd, yn debygol o fod yn brofiad go lwm. Felly, er bod oedolion wedi eu hoelio i\u2019r newyddion dramatig bod fflyd Japan wedi ymosod ar ganolfan y llynges Americanaidd yn Pearl Harbour, mae\u2019n bosibl y byddai gan blant Caerdydd fwy o ddiddordeb wedi bod mewn bwletin a gyhoeddwyd o Groto Sio\u0302n Corn. Yn benodol, roedd sawl papur yn adrodd stori bod Sio\u0302n Corn wedi recriwtio set newydd o gynorthwywyr fel y gallai olrhain a darparu anrhegion i blant a oedd wedi\u2019u gwahanu oddi wrth eu teuluoedd a\u2019u cartrefi o ganlyniad i\u2019r cyrchoedd bomio."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yn hydref 1941 troes y Gymdeithas ei golygon at baratoadau\u2019r Nadolig. Roedd yn hysbys bod llawer o blant ledled Prydain wedi cael eu symud o\u2019u cartrefi i ardaloedd diogel neu eu gorfodi i lety dros dro yn sgil y bomio. Felly, creodd y Gymdeithas gynllun i blant ifanc i ddarparu anrhegion Nadolig a fyddai\u2019n cael eu cludo i Brydain ar draws yr Iwerydd."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Nid oedd yn dasg syml ym misoedd y gaeaf gyda llongau tanfor yr Almaen yn prowlan. Ac eto, yn nhrydedd wythnos Rhagfyr cafodd pedwar ar hugain o blant yn Ysgol Fabanod Sant Padrig yn Grangetown anrheg Nadolig cynnar gan Wncl Sam. I fechgyn roedd rhain yn cynnwys tegan mecanyddol a doliau i ferched. Yn ogystal, cafodd pob un ohonynt ail anrheg, fel jig-so neu ge\u0302m fwrdd, ynghyd a\u0302 phecyn o injaroc Americanaidd. Gadawyd i ysgolion nodi derbynwyr yr anrhegion ond, o ystyried nifer yr ifaciwis a gyrhaeddodd Gaerdydd o Birmingham, ynghyd a\u0302 phlant lleol doedd dim prinder o ymgeiswyr teilwng."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Gwnaed cyflwyniadau tebyg mewn ysgolion ledled Caerdydd a ledled Prydain. At ei gilydd, cafodd dros gan mil o blant anrheg Nadolig gan y Gymdeithas y flwyddyn honno; Pum mil o anrhegion oedd cyfran Caerdydd. Ym mlynyddoedd canlynol y rhyfel daeth anrhegion Nadolig gan Wncl Sam yn rhan o galendr yr ysgol yng Nghaerdydd. Er mai dim ond ar gyfer y rhai mwyaf anghenus y gellid darparu anrhegion, roeddent yn cynnig peth o ysbryd yr W\u0302yl i blant oedd a\u0302\u2019u bywydau wedi\u2019u chwalu gan ryfel."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Dyma\u2019r drydydd o gyfres fer o erthyglau am Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel gan dynnu ar y cofnodion a gedwid gan Benaethiaid ysgolion ar y pryd. Am fanylion y llyfrau log ysgolion sydd gennym ar gyfer 1939-45, cysylltwch ag Archifau Morgannwg ."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ar fore dydd Sadwrn 31 Mai 1941, ymgasglodd plant Ysgol Merched Marlborough Road ar iard chwarae Ysgol Gynradd Parc y Rhath. Ddydd Gwener roedd yr ysgol wedi torri ar gyfer gwyliau\u2019r Sulgwyn, ond nid taith wyliau oedd y daith a gynlluniwyd ar gyfer dydd Sadwrn ola\u2019r mis. Roedd pob plentyn yn cario masg nwy a ches bach o eiddo. Roedd ganddynt hefyd label gyda\u2019u henwau a\u2019u hysgol wedi\u2019u cysylltu i\u2019w cotiau. Mewn iardiau ysgol ar draws Caerdydd, roedd grwpiau tebyg yn ymgynnull, a wyliwyd gan rieni pryderus a dagreuol, fel rhan o raglen i yrru plant i fannau diogel i ffwrdd o\u2019r cyrchoedd bomio a ddigwyddai bron yn ddyddiol."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Roedd yn eironig bod Caerdydd, ar ddechrau\u2019r rhyfel, ym 1939 wedi cael ei hystyried yn barth cymharol ddiogel y tu hwnt i gyrraedd y rhan fwyaf o awyrennau\u2019r Almaen. Roedd y ddinas wedi derbyn a gofalu am filoedd o ffoaduriaid, llawer ohonynt o ardal Birmingham. Erbyn 1941, fodd bynnag, roedd y sefyllfa wedi newid. Roedd tirnodau adnabyddus ar draws y ddinas, gan gynnwys Eglwys Gadeiriol Llandaf, wedi dioddef gan donnau o gyrchoedd bomio."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Erbyn hynny roedd yr awdurdod lleol wedi penderfynu, cymaint oedd y perygl, y byddai plant ysgol pum mlwydd oed ac yn hy\u0302n yn cael cynnig i adael Caerdydd."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Gweithredwyd y cynlluniau\u2019n rhyfeddol o gyflym. Dim ond wyth diwrnod oedd rhwng cytuno ar y cynllun gadael ac ymadawiad y plant cyntaf. Yn ystod y cyfnod hwn, mynychodd Mary Jenkins, Pennaeth Ysgol y Merched Marlborough Road, gyfarfod gyda\u2019r Cyfarwyddwr Addysg i gael manylion y cynllun ac yna defnyddiodd y wybodaeth ar gyfer cyfarfodydd lleol gyda rhieni."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Roedd y cynllun yn wirfoddol a mater i\u2019r rhieni oedd penderfynu a fyddai eu plentyn yn ymuno a\u0302\u2019r ymgiliad. Ar gyfer y pedair mil a gofrestrodd, cynhaliwyd archwiliadau meddygol ar ddiwrnod olaf y tymor, y diwrnod cyn ymadael. I\u2019r rhan fwyaf cam syml yn y broses oedd hyn, ond bu o leiaf un plentyn yn Ysgol Fabanod Parc y Rhath yn lwcus i raddau, fel yr adroddodd y Pennaeth:"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Fourteen children (two have withdrawn) are being medically examined this morning for evacuation with the school tomorrow. One has Chicken Pox. [EC44/1/2, t119]"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Yn y diwedd dim ond deunaw merch o Ysgol y Merched Marlborough Road a ddewisodd ymgilio ynghyd a\u0302 deuddeg o blant o ysgol y babanod. Ymunodd pedwar deg pump o ddisgyblion o Ysgol y Bechgyn Parc y Rhath a 165 o ddisgyblion o Ysgol Heol Albany. Ar ben hyn, anfonodd llawer o rieni eu plant at deulu a ffrindiau yn hytrach na chofrestru ar gyfer y cynllun swyddogol."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Eighteen of our girls were taken to Pontlottyn on 31st May. Reports are that they are happy and satisfactorily settled. [EC20/1, tt322-3]"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Er ei fod yn llai na 30 milltir o Gaerdydd, mae\u2019n rhaid ei fod wedi ymddangos fel byd gwahanol, yn byw gyda theulu newydd, mewn amgylchedd anghyfarwydd ac yn mynd i\u2019r ysgol leol. Byddai\u2019r bechgyn o Barc y Rhath wedi cael profiad tebyg, dim ond yn eu hachos hwy roedd y parti o bedwar deg pump wedi ei wahanu gyda\u2019r bechgyn yn cael eu cartrefu ym Medlinog, Trelewis ac Ystrad Mynach. O leiaf roedd rhai wynebau cyfarwydd yn yr ysgol gydag athrawon o ysgolion Caerdydd yn ymuno a\u0302\u2019r staff lleol."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Er gwaethaf sylwadau calonogol Miss Jenkins, pan ailagorodd ysgolion Caerdydd ar o\u0302l y gwyliau cafwyd adroddiadau bod llif cyson o blant yn dychwelyd. Er bod y gwyrddni a\u2019r bryniau yn dipyn o newid i lawer, wedi\u2019i osod yn erbyn hyn roedd y plant yn hiraethu\u2019n daer am gael mynd adref. Gyda rhieni\u2019n aml yn ymweld dros y penwythnos roedd temtasiwn cryf i dynnu\u2019n o\u0302l o gynllun a oedd, wedi\u2019r cyfan, yn un gwirfoddol. Yn ogystal, roedd cyrchoedd awyr ar Gwm-parc a Chwm-bach wedi cadarnhau nad oedd y Cymoedd yn ddiogel rhag ymosodiad."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Erbyn diwedd yr wythnos gyntaf roedd dros 500 o blant wedi dychwelyd i Gaerdydd, gan gynnwys tri o fechgyn Parc y Rhath. Roedd gweithio ynghlwm a\u0302\u2019r ymgiliad hefyd yn amhoblogaidd gyda staff addysgu. O ganlyniad i\u2019r niferoedd isel yn gwirfoddoli i weithio i ffwrdd o Gaerdydd, ym mis Mehefin, gwnaeth y Pwyllgor Addysg hi\u2019n ofynnol i bob athro, pan ofynnid iddo wneud hynny, weithio am un tymor, a ymestynnwyd yn ddiweddarach i hyd at flwyddyn, mewn ysgol lle\u2019r oedd plant a adawodd Gaerdydd wedi\u2019u gosod. Ar 24 Mehefin 1941 nododd Pennaeth Ysgol y Merched Parc y Rhath:"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Miss Clarissa Thomas was transferred to the Reception Area at Trelewis for the remainder of this term [EC44/3/2, t3]"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Roedd penaethiaid ledled Caerdydd yn ysgrifennu cofnodion tebyg wrth i staff gael eu symud i weithio gyda phlant yr ymgiliad."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Erbyn diwedd 1941 roedd dros hanner y rhai a adawodd wedi dychwelyd. Er na chiliodd y bygythiad o ymosodiadau awyr ar Gaerdydd tan ymhell i mewn i 1943, roedd mwyafrif helaeth y faciwi\u0302s wedi dychwelyd i\u2019r ddinas erbyn hynny. I\u2019r rhai a arhosodd am y cyfnod cyfan roedd yn brofiad a arhosodd gyda nhw weddill eu hoes. Efallai mai un o\u2019r faciwi\u0302s mwyaf adnabyddus oedd Betty Campbell a ddaeth, mewn blynyddoedd i ddod, yn Bennaeth ar Ysgol Gynradd Mount Stuart. Mewn cyfweliad, wedi\u2019i recordio ac ar gael ar-lein, siaradodd Betty a\u0302 disgybl o Ysgol Gynradd y Santes Fair am ei phrofiad, fel plentyn saith oed, o gael ei symud o\u2019r Santes Fair i ysgol yn Aberda\u0302r. Mae\u2019r cyfweliad \u2013 Antur Faciwi\u0302 \u2013 i\u2019w ganfod ar wefan y BBC "}, {"text_idx": "#000053", "text": "Dyma\u2019r gyntaf mewn cyfres fer o erthyglau am Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel gan dynnu ar y cofnodion a gedwid gan Benaethiaid ysgolion ar y pryd. Am fanylion llyfrau log yr ysgolion a gedwir ar gyfer 1939-45, cysylltwch ag Archifau Morgannwg ."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ni chymerodd yn hir i\u2019r Almaenwyr nodi Caerdydd yn borthladd strategol, diolch yn arbennig i\u2019w chyflenwad glo digonol, a rhoddwyd y dasg i\u2019w hawyrlu Luftwaffe gynnal cyrchoedd a fyddai\u2019n cael eu hadnabod fel Blitz Caerdydd. Syrthiodd dros 2,000 o fomiau ar Gaerdydd dros gyfnod o bedair blynedd gan arwain at golli 355 o fywydau \u2013 lawer ohonynt yn sifiliaid, yn ogystal ag achosi nifer o anafiadau a difrod strwythurol enfawr i\u2019r ddinas."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mae gan Archifau Morgannwg gasgliad o lyfrau cofnodi ysgolion sy\u2019n cynnig cipolwg diddorol ar fywyd ysgol yn ystod y Blitz."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Ar Fedi 4, anfonwyd neges o gwmpas ysgolion mewn ymateb i\u2019r newyddion oedd yn dod o Downing St:"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Since a state of War was declared by the Prime Minister at 11am on Sunday 3rd September 1939, you are instructed that all schools be closed."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Er mwyn tarfu cyn lleied a\u0302 phosibl, roedd yr ysgolion ond ar gau am gyfnod byr ac o fewn wythnos i ddatgan y rhyfel roedd rhai ysgolion eisoes wedi ailddechrau gwersi. Mae cofnodion Ysgol Fabanod Albany Road yn manylu ar rai o\u2019r mesurau a gymerwyd mewn ymateb i\u2019r rhyfel, er mwyn sicrhau diogelwch y plant. Mae\u2019r cofnodion yn so\u0302n am:"}, {"text_idx": "#000062", "text": "[The] provision of school Air Raid Shelters... [cyfeiriad cyntaf i\u2019w ddefnydd ar 9 Gorffennaf 1940]"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Window protection in schools... [23 Gorffennaf 1940]"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Roedd storio masgiau nwy mor gynnar a\u0302 Medi 1939 yn rhagddarparu gan fu rhai misoedd nes i\u2019r cyrch awyr cyntaf gael ei gofnodi \u2013 ym mis Gorffennaf 1940, pan fu\u2019n rhaid i blant geisio diogelwch mewn Llochesi Cyrch Awyr pwrpasol. Cymaint oedd y brys pe bai cyrch awyr ar fin digwydd fel bod pennaeth Ysgol Fabanod Radnor Road wedi so\u0302n am sut roedd merched a oedd ar yr iard chwarae yn ystod Ymarfer Cyrch Awyr i gyd yn llwyddo i gyrraedd ...dan gysgod [o fewn] 1 munud i\u2019r rhybudd cychwynnol, a disgrifiodd hyn fel rhywbeth ...llwyddiannus iawn."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Every day we had to carry our gas masks to school in a case which we hung over our shoulder but we didn\u2019t realise the significance of this, everything we did seemed quite normal to us. In the playground there were long brick shelters with slatted benches inside. The shelters smelled slightly damp. If the air raid siren sounded when we were in school, we all filed into the shelters until the all clear sounded. \u2013 Jean Dutfield (Marsh cynt), Tredelerch, Caerdydd."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Roedd rhai masgiau nwy, fel yr un yma, yn lliwgar fel bod y plant yn fwy cyfforddus yn eu gwisgo. Roeddent hefyd yn ysgafnach nag anadlyddion arferol. [BBC \u2013 A History of the World]"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Roedd ychwanegu amddiffynfeydd at y ffenestri yn atgyfnerthu adeilad yr ysgol ei hun ac mae cylchlythyr a anfonwyd yn dangos y byddai hyn wedi bod yn weithdrefn arferol yn ysgolion Caerdydd. Roedd hefyd yn weithdrefn angenrheidiol, fel mae cofnod gan Ysgol Fabanod Grangetown Sant Padrig yn ei nodi:"}, {"text_idx": "#000069", "text": "As a result of the recent bombing, several panes of glass have been broken and one window pane is demolished."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Ac mae\u2019n ymddangos bod y cyhoedd yn hyderus yn y mesurau diogelu amddiffynnol, gan fod y Pennaeth yn so\u0302n am bresenoldeb gwych:"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Air Raids over the city, school took cover in Air Raid Shelters from 9.45am to 11am and again from 1.45pm-2.10pm. School visited by Director of Education WJ Williams Esq MA, each class visited and Class 1a had 100% attendance. School visited to see the effect upon children of Air Raids-Percentage that day 90% attendance. [2 Medi 1940]."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Mae\u2019n siw\u0302r y byddai\u2019r gwydnwch a ddangoswyd gan yr ysgol wedi creu argraff ar y Cyfarwyddwr Addysg W.J. Williams, ar o\u0302l gweld cofnod o bresenoldeb llawn ym mhob dosbarth. Mae p\u2019un a oedd y cyflwyniad di-fai yn gyd-ddigwyddiad lwcus neu\u2019n gyflwyniad bwriadol yn amherthnasol gan fod y pennaeth yn nodi presenoldeb cyffredinol yr ysgol yn 90% \u2013 sy\u2019n ffigwr cryf iawn o ystyried yr amgylchiadau."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Fodd bynnag, roedd presenoldeb yn aml yn amrywio wrth i\u2019r gwrthdaro fynd yn ei flaen, ac amharwyd yn arbennig arnynt yn sgil ymosodiadau trwm. Dyma gofnod gan Ysgol Fabanod Splott Road: Effeithiwyd yn ddifrifol ar bresenoldeb y bore yma oherwydd Cyrch Awyr, ac mae\u2019n priodoli achosion pellach i rybuddion cyrchoedd awyr yn ystod y nos. Yn naturiol, roedd diogelwch y plant o\u2019r pwys mwyaf ac roedd rhieni\u2019n aml yn arfer eu disgresiwn eu hunain wrth benderfynu anfon eu plant i\u2019r ysgol, er gwaetha\u2019r cynlluniau wrth gefn a oedd wedi\u2019u rhoi ar waith."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Ac er mwyn cydnabod ymhellach botensial dinistriol cyrchoedd awyr, penderfynwyd canslo dosbarthiadau\u2019n gyfan gwbl pe bai\u2019n cael ei ystyried yn gam gweithredu angenrheidiol."}, {"text_idx": "#000075", "text": "School closed morning and afternoon session on September 5th 1940, owing to delayed action bombs in the vicinity and the military authorities considered it unsafe for children to be on school premises."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Ni chafodd y gwaith a wnaed mewn ysgolion i ateb yr heriau ei anwybyddu. Mewn ymgais i gydnabod ymdrechion staff a disgyblion, dosbarthwyd gohebiaeth i ysgolion yng Nghaerdydd ar 14 Hydref 1940 yn mynegi... gwerthfawrogiad y Pwyllgor o\u2019r dewrder a ddangoswyd gan yr holl athrawon a phlant yn ystod y Cyrchoedd Awyr diweddar. Mae cofnod yn llyfr cofnodion Ysgol Ferched Heol Albany yn manylu ar ymdrechion pellach i gynnal mora\u0302l ar ffurf pecynnau gofal a anfonwyd gan y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel (Y British War Relief Society (UDA)."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Forty two children who have suffered as a result of Enemy Raids, today received gifts sent by the children of America, under the auspices of the British War Relief Society (USA)."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Darparodd y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel (BWRS) UDA gymorth dyngarol fel rhan o\u2019r ymdrech i liniaru effeithiau\u2019r rhyfel. Byddai\u2019r pecynnau a anfonwyd ganddynt yn aml yn cynnwys rhoddion fel losin a theganau a gafodd eu rhannu ymhlith y plant. Gweithredodd Ysgol Fabanod Kitchener Road bolisi o ddarparu\u2019r eitemau mwyaf dymunol i\u2019r rhai yr ystyriwyd mai nhw oedd y rhai yr effeithiwyd arnynt waethaf gan y rhyfel."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Mae Blwch o Roddion gan y Gymdeithas Brydeinig dros Gymorth mewn Rhyfel yn Amgueddfa Abertawe yn enghraifft o\u2019r math o flychau anrhegion y byddai\u2019r plant wedi\u2019u derbyn. Roedd yr un arbennig hwn yn cynnwys melysion a gynhyrchwyd gan Henry Heide Inc."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Cynhaliwyd ymdrechion y BWRS drwy gydol y rhyfel, gyda chyfeiriadau lluosog mewn llyfrau cofnodion o\u2019r cymorth a ddarparwyd dros gyfnod o dair blynedd o leiaf."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Ar o\u0302l chwe blynedd, roedd Diwrnod Buddugoliaeth yn Ewrop (Diwrnod VE) yn nodi\u2019r cadoediad a diwedd ar ryfel a oedd wedi arwain at un o\u2019r cyfnodau mwyaf cythryblus yn hanes Prydain. Nodwyd 8 a 9 Mai 1945 yn wyliau cyhoeddus i ddathlu ... terfynu gelyniaeth drefnedig yn Ewrop, a lledodd llawenydd drwy\u2019r wlad. Er gwaethaf yr anawsterau dirifedi ac yn wyneb adfyd digynsail, roedd ysgolion wedi bod yn benderfynol o Gadw\u2019n Dawel a Chario Ymlaen."}, {"text_idx": "#000088", "text": "\u201cBu trychineb ofnadwy neithiwr\u201d \u2013 Caerdydd, 3 Mawrth 1941"}, {"text_idx": "#000089", "text": "Erbyn mis Mawrth 1941 roedd trefi a phentrefi yn ne Cymru wedi bod yn destun cyrchoedd bomio rheolaidd a helaeth Luftwaffe\u2019r Almaen ers dros naw mis. Mewn sawl ffordd doedd dim byd gwahanol am nos Lun 3 Mawrth wrth i\u2019r seirenau cyrch awyr rybuddio pobl Caerdydd i gysgodi rhag ymosodiad oedd ar fin digwydd. Y bore wedyn roedd system bropaganda\u2019r Almaen yn clodfori cyrch llwyddiannus arall:"}, {"text_idx": "#000090", "text": "Strong forces of German bombers attacked important war objectives and supply depots in Cardiff last night with great success."}, {"text_idx": "#000091", "text": "As weather conditions proved good the chosen targets were easily picked out by the pilots."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Last night\u2019s enemy activity was not on a large scale. Bombs were dropped on a town in South Wales where a number of fires were caused but all were extinguished in the early hours of the morning."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Rhywle rhwng y ddau gyhoeddiad oedd y stori lawn. Er nad ar raddfa\u2019r ymosodiad yn wythnos gyntaf mis Ionawr pan oedd Eglwys Gadeiriol Llandaf wedi\u2019i difrodi\u2019n wael, bu Caerdydd yn destun un o gyrchoedd ta\u0302n mwyaf y rhyfel. Yn ystod y nos syrthiodd miloedd o dunelli o rocedi goleuo, bomiau cynnau ta\u0302n a ffrwydron ffyrnig ar draws y dref, gyda\u2019r difrod gwaethaf mewn llawer o\u2019r ardaloedd preswyl."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Mae stori\u2019r noson honno a\u2019i sgi\u0302l-effeithiau yn cael ei hadrodd, yn rhannol, gan y cofnodion a gedwid gan Benaethiaid ysgolion ledled Caerdydd. Mae\u2019r cofnodion a gedwir yn Archifau Morgannwg yn anhygoel o ran y graddau y maent yn \u201cddigyffro\u201d iawn. Er hynny, roedd y realiti\u2019n wahanol. Gydag adeiladau\u2019n cael eu dinistrio gan ffrwydron ffyrnig a thanau\u2019n llosgi\u2019n wyllt ar draws rhannau helaeth o Gaerdydd, roedd yn noson fythgofiadwy i lawer."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Mae\u2019n rhyfeddol bod cynifer o blant wedi parhau i fynd i\u2019r ysgol y bore wedyn. Er enghraifft, cofnododd Ysgol Fabanod Radnor Road fod 255 o ddisgyblion yn bresennol. Fodd bynnag, i\u2019r rhan fwyaf o ddisgyblion, doedd dim ysgol y diwrnod hwnnw wrth i staff asesu cyflwr yr adeiladau. Roedd gan bron pob ysgol ffenestri wedi torri gyda gwydr wedi\u2019i wasgaru ar draws meysydd chwarae. Roedd y difrod i ffenestri a nenfydau ystafelloedd dosbarth mor wael fel bod rhaid i ysgolion Tredegarville a Stacey Road gau nes y gellid gwneud gwaith atgyweirio."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Mewn rhai achosion roedd bomiau cynnau ta\u0302n wedi glanio ar do ysgol. Er bod y tanau canlynol wedi\u2019u cyfyngu\u2019n llwyddiannus, bu difrod i do ac ystafelloedd llawr uchaf Allensbank, Gladstone a Lansdowne o ganlyniad i\u2019r bomiau a\u2019r rocedi goleuo baneri a oedd wedi syrthio yn ystod y nos. Mewn llawer o achosion, gofalwyr yr ysgolion oedd yr arwyr lleol a oedd wedi helpu diffoddwyr ta\u0302n lleol i ddiffodd y fflamau a chyfyngu\u2019r dinistr."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Hyd yn oed lle\u2019r oedd ysgolion wedi goroesi\u2019r nos heb ormod o ddifrod, arhosai llawer ohonynt ar gau oherwydd bod strydoedd cyfagos wedi\u2019u rhwystro gan rwbel o adeiladau a ddinistriwyd gan y bomio a gwaith parhaus i ddiffiwsio bomiau nad oeddent wedi ffrwydro. Yn ogystal, caeodd ysgolion, fel Llandaf, fel y gallai athrawon sy\u2019n gweithio ochr yn ochr a\u0302 gwirfoddolwyr lleol ddarparu bwyd a lloches i\u2019r teuluoedd niferus a oedd wedi colli eu cartrefi yn ystod y nos."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Mewn sawl achos roedd yr adroddiadau am ddifrod yn llawer mwy difrifol. Ar y dydd Gwener blaenorol, roedd disgyblion Heol Marlborough wedi dathlu Dydd Gw\u0302yl Dewi. Roeddent wedi cael eu tywys i loches cyrch awyr yr ysgol ganol y bore wrth i\u2019r seirenau ganu. Fodd bynnag, o fewn hanner awr derbyniwyd y caniad diogelwch a pharhaodd yr w\u0302yl. Nawr, dim ond pedwar diwrnod yn ddiweddarach, ar 4 Mawrth, adroddodd Mary Jenkins, Pennaeth Ysgol Merched Marlborough Road, yn log yr ysgol:"}, {"text_idx": "#000100", "text": "A terrible catastrophe took place last night to our beloved school. Through enemy action the whole of the Senior School, which housed the Boys and Girls suffered irreparable damage. High explosive bombs were dropped in this district and it is surmised that a stick of bombs demolished our building."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Roedd yr ysgol fabanod wedi goroesi ond roedd ffenestri wedi torri a difrod i\u2019r nenfydau. Fodd bynnag, roedd prif adeilad brics coch trillawr trawiadol yr ysgol wedi\u2019i chwalu\u2019n deilchion. Dros yr wythnosau canlynol, bu\u2019r staff wrthi\u2019n gweithio bob dydd i achub unrhyw beth y gellir ei ddefnyddio o\u2019r rwbel. Yn y rhan fwyaf o achosion roedd yr ystafelloedd dosbarth wedi\u2019u troi\u2019n lludw ac yn frics wedi torri ond mewn rhai rhannau o\u2019r adeilad, gellid achub celfi ac offer. Fel y nododd Mary Jenkins:"}, {"text_idx": "#000103", "text": "Roedd ysgolion eraill, gan gynnwys Ysgol Fechgyn Howard Gardens ac Illtud Sant, wedi dioddef yr un ffawd, gyda rhannau helaeth o\u2019r ysgolion wedi\u2019u dinistrio gan fomiau a tha\u0302n."}, {"text_idx": "#000105", "text": "...scorning flying shrapnel and amid flames and sparks they coolly carried on as if they were doing an ordinary job of work."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Lladdwyd 51 o bobl i gyd ac anafwyd 243 ar noson pan syrthiodd dros 7000 o fomiau cynnau ta\u0302n ar Gaerdydd. Adroddwyd bod dwy awyren fomio Almaenig wedi\u2019u saethu i lawr gan ynnau gwrthawyrennol."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Safle Ysgol Marlborough ym 1949"}, {"text_idx": "#000108", "text": "Ac eto, o fewn pythefnos roedd Ysgol Marlborough Road ar agor eto gyda\u2019r plant o\u2019r ysgol iau yn gweithio gyda\u2019u hathrawon mewn ystafelloedd dosbarth yn Ysgol Roath Park ac Ysgol Albany Road. Roedd yn arwydd o wydnwch y bobl leol y gellid adfer rhyw fath o normalrwydd mor gyflym. Ac eto, roedd llawer mwy o heriau o\u2019n blaenau."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Dyma\u2019r gyntaf o gyfres fer o erthyglau am Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel gan dynnu ar y cofnodion a gedwid gan benaethiaid ar y pryd. Am fanylion llyfrau log yr ysgolion a gedwir ar gyfer 1939-45, cysylltwch ag Archifau Morgannwg."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Nadolig yn ystod y Rhyfel"}, {"text_idx": "#000111", "text": "Un o\u2019r casgliadau mwyaf unigryw a diddorol a gedwir yn Archifau Morgannwg yw gohebiaeth Leversuch. Ysgrifennwyd y rhan fwyaf o\u2019r llythyrau hyn gan Violet Patricia Cox, a elwid yn \u201cPat\u201d. Cafodd ei geni yng Nghaerdydd yn 1925 ac, ar ddechrau\u2019r Ail Ryfel Byd, roedd yn byw yn Stryd Plantagenet yn Riverside ac yn dechrau gweithio fel Teipydd Llaw Fer ar gyfer MGM yn Arce\u0302d Dominion. Anfonai ei llythyrau at John Leversuch \u2013 a elwid yn \u201cJack\u201d \u2013 a aned yn Llundain ym 1917 ac o oedd yn gwasanaethu gyda\u2019r Awyrlu Brenhinol yn RAF Sain Tathan ym 1939. Bu Pat a Jack yn gohebu drwy\u2019r rhyfel i gyd, gan gynnwys y tair blynedd y cafodd Jack ei anfon i dde Rhodesia (Zimbabwe heddiw)."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Er mai dim ond llythyrau Pat at Jack sydd yng nghasgliad Leversuch \u2013 ac felly dim ond un ochr o\u2019r sgwrs sydd gennym \u2013 roedd hi\u2019n awdur hynod dalentog a mynegiannol, yn trafod digwyddiadau\u2019r rhyfel gyda chynhesrwydd a hiwmor. Nid yw\u2019r Nadolig yn eithriad; yn wir, yn ei llythyr Nadolig cyntaf, ar 21 Rhagfyr 1939, disgrifiodd ddarganfyddiad eithaf brawychus a wnaed gerllaw:"}, {"text_idx": "#000113", "text": "We are having a little trouble with the I.R.A. around at Riverside lately[;] Wednesday night a parcel was found on the doorstep of a house in the next street from us. It was found to be gelignite, enough to blow up the whole of Riverside. They really are such nice people with such nice manners, the I.R.A. I mean. [DXGC263/2/18]"}, {"text_idx": "#000114", "text": "Gadawyd y ffrwydradau yn 23 Beauchamp Street, y stryd nesaf i lle\u2019r oedd teulu Cox yn byw. Valerie Pearson a\u2019u darganfu; dim ond deuddeg oed oedd hi. Ar o\u0302l galw ei mam am y pecyn amheus, agoron nhw\u2019r pecyn ac ynddo roedd tua 60 ffon gelignit! Ni chanfuwyd pwy oedd y tramgwyddwr, na chwaith y rheswm dros adael ffrwydradau wrth ddrws teulu diniwed [Western Mail, 22nd December 1939]."}, {"text_idx": "#000116", "text": "It would be just my luck if you received [it] some time after Christmas [DXGC263/3/9]"}, {"text_idx": "#000117", "text": "Yn anffodus i Pat, ni chyrhaeddodd y parsel Bulawayo tan 14 Ionawr 1941!"}, {"text_idx": "#000118", "text": "Ar gyfer Nadolig 1942, ceisiodd Pat wneud ei pharsel yn fwy deniadol drwy ychwanegu brigyn o gelyn i Jack ei gweld ar ben y parsel wrth ei agor. Fodd bynnag, bu\u2019n dipyn o ymdrech ei chael adref er mwyn ei lapio."}, {"text_idx": "#000119", "text": "I bought a great big bunch of holly & quite the biggest bunch of mistletoe from the Open Air Market on Friday in my lunch hour, & then I carried it back to the office so that I could take it home with me in the evening. When I arrived at the office they all thought I\u2019d brought it back to decorate the office with, so anyway we all helped to decorate parts of the office & then I brought the rest home, which was still quite large, & as I had to go from town to Victoria Park with it I decided I\u2019d better walk a good half of the way owing to the crowds that get on the trams going home from work. So when I saw one which didn\u2019t seem full at all, I got on as prickly holly must be very annoying to women\u2019s stockings & people\u2019s fingers. I had quite a few people looking at both the holly etc., & me, but I didn\u2019t mind, it\u2019s Christmas time & I had to get it home some way! [DXGC263/5/16]"}, {"text_idx": "#000120", "text": "Bu modd iddi gadw rhywfaint o\u2019r celyn i addurno cartref y teulu, ond tarfu\u2019r rhyfel hyd yn oed ar y digwyddiad pleserus a llawen hwn."}, {"text_idx": "#000121", "text": "We haven\u2019t put any paper decorations up this year \u2013 it\u2019s much too risky in the case of fires through enemy action, but we have put two red paper balls up in the sitting room, & two coloured bells (paper) in the dining room, just to make it a bit more Christmas-like, & the holly looks pretty effective... [DXGC263/5/16]"}, {"text_idx": "#000122", "text": "Roedd Pat yn hen gyfarwydd a\u0302 \u2018gweithredu\u2019r gelyn\u2019: dinistriwyd ty\u0302 ei ffrind yn Brook Street gerllaw yn Blitz 1941, ac roedd y difrod i\u2019w heiddo eu hunain a\u2019r eiddo yn Stryd Plantagenet gymaint nes bod y teulu Cox wedi symud i ddiogelwch cymharol Birchfield Crescent ger Parc Fictoria yn Nhreganna erbyn 1942. Mewn llythyr dilynol, dyddiedig ar 30 Rhagfyr 1942, disgrifiodd Pat ginio Nadolig teulu Cox yn eu cartref newydd. Dydy\u2019r cinio ddim yn swnio\u2019n rhy annhebyg i\u2019n cinio Nadolig ni heddiw, er gwaethaf y dogni."}, {"text_idx": "#000123", "text": "We were lucky enough to be able to get a Chicken for our Xmas dinner \u2013 Turkeys being absolutely out of the question in Cardiff this year, & then the Xmas Pudding, which contained one six-penny bit only & which I strangely enough, had in my piece of pudding. I usually have to eat about five slices of pudding other years to get one of the three-penny bits! [DXGC263/5/18]"}, {"text_idx": "#000124", "text": "Clo\u0302dd y llythyr hwn gyda pharagraff teimladwy sy\u2019n dangos bod y straen o weld eisiau Jack yn cychwyn tyfu ar o\u0302l dwy flynedd ar waha\u0302n."}, {"text_idx": "#000125", "text": "I\u2019ve had the drink for you this Xmas as you requested dear, & next Christmas I hope we will be having one together & looking back on this Christmas with a smile & the happy thought that we\u2019ll never be parted again. At least I hope so. [DXGC263/5/18]"}, {"text_idx": "#000126", "text": "Yn anffodus, er gwaethaf ei gobeithion Nadolig, byddai\u2019n rhaid i Pat aros dwy flynedd eto cyn y gwelai Jack o\u2019r diwedd; ni ddychwelodd o Southern Rhodesia tan dymor y gwanwyn 1944. Yn ffodus, nid hir ar o\u0302l i\u2019r rhyfel ddod i ben, priodon nhw ym mis Medi 1945 a symudon nhw i dref mebyd Jack sef, Worthing yn Sussex, lle mae\u2019n siw\u0302r y bu iddynt fwynhau llawer Gw\u0302yl yn hapus gyda\u2019i gilydd."}, {"text_idx": "#000128", "text": "\u201cDewch allan, dewch allan, ble bynnag \u2018ych chi\u201d: Dihangfa Fawr 10 Mawrth 1945"}, {"text_idx": "#000129", "text": "Ar 10 Mawrth bydd yn 75 o flynyddoedd ers y \u2018Great Escape\u2019. Mae esgyrn sychion y stori yn hysbys iawn. Y lleoliad yw gwersyll sydd wedi\u2019i sefydlu yn yr Ail Ryfel Byd i ddal carcharorion rhyfel mewn cyfres o gytiau wedi\u2019u hamgylchynu gan ffens weiren bigog, a\u2019i warchod yn y nos gan chwiloleuadau a\u2019u patrolio gan gardiau gyda chw\u0302n. O fewn y gwersyll mae grw\u0302p o garcharorion, sy\u2019n benderfynol o ddianc, yn dechrau cloddio twnnel. Mae meinciau yn cael eu torri a choesau gwelyau yn cael eu cwtogi o ran maint er mwyn darparu pren i gynnal y twnnel. Mae hen ganiau o laeth tew yn cael eu rhoi at ei gilydd i wneud pibell aer i ddarparu awyr iach. Mae carcharorion yn cael gwared ar y pridd trwy ei wasgaru dros ardd lysiau\u2019r gwersyll, pit naid hir chwaraeon ac o fewn wal ffug a adeiladwyd y tu mewn i un o\u2019r cytiau. Ar o\u0302l pedwar mis mae\u2019r twnnel wedi\u2019i gwblhau. Mae goleuadau trydan ganddo hyd yn oed. Er bod eu cydweithwyr yn tynnu sylw\u2019r gwarchodwyr gyda chanu a bod powdwr cyri yn cael ei daflu ar hyd y ffens derfyn i ddrysu\u2019r cw\u0302n, mae grw\u0302p mawr o garcharorion yn brigo\u2019r wyneb y tu hwnt i\u2019r ffens derfyn. Mae un yn cael ei saethu gan y gwarchodwyr ond mae eraill, dan ge\u0302l cotiau hir a mapiau cartref, cwmpawd a phapurau adnabod, yn dianc i\u2019r tywyllwch."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Mae\u2019r stori\u2019n adleisio\u2019r modd y llwyddodd 77 o filwyr i ddianc o Stalag Luft III yng Ngwlad Pwyl, a roes sail i\u2019r ffilm The Great Escape gyda Steve McQueen yn y brif ran. Mewn gwirionedd, roedd y ddihangfa ar noson 10 Mawrth 1945 yn llawer nes at adref, gyda swyddogion byddin yr Almaen yn mynd drwy\u2019r twnnel ac yn ffoi i\u2019r nos o wersyll carcharorion rhyfel Island Farm ger Pen-y-bont ar Ogwr."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Adeiladwyd gwersyll Island Farm ym 1939 i\u2019w ddefnyddio gan hyd at 2000 o fenywod a oedd yn gweithio yn ffatri arfau Pen-y-bont ar Ogwr. Er ei fod wedi\u2019i adeiladu\u2019n bwrpasol, gyda mynediad hawdd i\u2019r ffatri, nid oedd yn llwyddiant, gyda\u2019r rhan fwyaf o weithwyr yn ffafrio lletya\u2019n lleol neu deithio bob dydd i\u2019r ffatri. Yn hytrach na chefnu ar y cyfleusterau, defnyddiwyd Island Farm yn ddiweddarach gan yr 28ain Adran Troedfilwyr yr Americanwyr yn y paratoadau ar gyfer glaniadau D-Day. Yn ystod eu harhosiad, cafodd y gwersyll nifer o ymwelwyr adnabyddus, yn cynnwys Goruchaf-gapten Cyrch Overlord, y Cadfridog Eisenhower, a anerchodd y dynion ym mis Ebrill 1944."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Gydag agor yr ail ffrynt yn Ffrainc, roedd angen dybryd am lety i garcharorion rhyfel. Roedd y gwersyll a fu\u2019n dyst i araith rymus Eisenhower ychydig fisoedd ynghynt i gael ei ddefnyddio eto ar gyfer carcharorion rhyfel o\u2019r Almaen a\u2019r Eidal. Y dasg gyntaf i lawer oedd cwblhau\u2019r ffensys allanol tra bod eraill yn gweithio ar ffyrdd ac ar ffermydd lleol. Penderfynwyd yn fuan, fodd bynnag, mai swyddogion o\u2019r Almaen yn unig fyddai\u2019n ei ddefnyddio. O ganlyniad cyrhaeddodd 1600 o swyddogion byddin yr Almaen ym mis Tachwedd 1944. Y grw\u0302p hwn a ddaeth ag Island Farm, a ailenwyd yn Wersyll 198, i benawdau\u2019r newyddion. Ar o\u0302l y ddihangfa ar noson 10 Mawrth cafodd llawer eu dal drachefn o fewn oriau ac yn yr wythnos ganlynol cafwyd hyd i lawer mwy mewn caeau, ysguboriau a gerddi ar draws de Cymru. Fodd bynnag, fe wnaeth un grw\u0302p ddwyn car meddyg a theithio mewn car a thre\u0302n cyn belled a\u0302 Castle Bromwich ger Birmingham. Cafodd ail grw\u0302p, gan ddefnyddio trenau nwyddau, ei ddal yn y pen draw yn Southampton. Esgorodd y ddihangfa ar nifer o hanesion, gan gynnwys yr awgrym eu bod yn bwriadu cwrdd a\u0302 bad U oddi ar arfordir Cymru. Roedd y rhan fwyaf o\u2019r straeon am sut y cawsant eu dal yn ddoniol ac, bron yn sicr yn cynnwys llawer o or-ddweud."}, {"text_idx": "#000133", "text": "O fewn wythnosau caewyd y gwersyll, ond roedd i gael ailymgorfforiad pellach fel gwersyll carcharorion rhyfel. Ym mis Tachwedd 1945, fe\u2019i ailagorwyd fel Gwersyll Arbennig 11 yn darparu ar gyfer uwch swyddogion yr Almaen, oll ar lefel Cadridogion neu\u2019n uwch. Roedd y rhai a ddaliwyd yn gaeth yn y gwersyll yn cynnwys 4 Cadlywydd, sef von Rundstedt, Von Brauchitsch, Von Kleist a Von Manstein. Roedd llawer yn aros eu prawf ac arhosodd rhai yn Island Farm nes iddo gau ym 1948. Roedd Gwersyll Arbennig 11 yn drefn wahanol iawn. Gyda\u2019r rhyfel wedi dod i ben rhoddwyd cryn dipyn o ryddid i\u2019r swyddogion. Mae llythyrau\u2019r teulu Verity a gedwir yn Archifau Morgannwg yn cynnwys dau gan swyddog Almaenig yn diolch i\u2019r teulu am eu croeso ac am eu gwahodd i dreulio dydd Nadolig 1947 yng nghartref y teulu."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Roedd y ddihangfa o Island Farm yn embaras mawr i Lywodraeth Prydain. Ond profodd yr ofnau cychwynnol bod y ddihangfa yn rhan o gynllun ehangach i ymosod ac amharu ar ffatri arfau Pen-y-bont ar Ogwr a phorthladdoedd lleol i fod yn ddi-sail. Serch hynny, roedd y Llywodraeth yn awyddus i gadarnhau bod y cyrch a lansiwyd i ganfod y swyddogion ar ffo ledled Cymru a Lloegr wedi bod yn llwyddiannus o fewn 5 diwrnod. Mae\u2019r rhan fwyaf o ffynonellau\u2019n cytuno bod 70 o garcharorion wedi dianc er bod peth dadlau wedi bod yngly\u0302n a\u0302\u2019r union nifer. Roedd rhaglen ddogfen gan y BBC a ddangoswyd yn 1976, Come Out, Come Out, Wherever You Are, wedi mynd gyda ffigwr o 67. Dadleuodd astudiaeth fwy diweddar y gallai\u2019r nifer fod cyn uched ag 84 gan haeru y gallai sawl un fod wedi dianc drwy borthladdoedd Caint."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Am flynyddoedd lawer gadawyd y gwersyll i fynd a\u0302\u2019i ben iddo. Mae\u2019r ffotograffau a gedwir yn Archifau Morgannwg ac a dynnwyd cyn ei ddymchwel yn 1993 yn dangos, er bod llawer o\u2019r darluniau a wnaed gan y POWs ar y waliau gwersylla wedi goroesi, bod y gwersyll ei hun mewn cyflwr gwael."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Gyda llaw nid oedd y darluniau yn gwbl ddiniwed o ystyried bod nifer wedi eu lleoli yn agos at fynedfa\u2019r twnnel er mwyn tynnu sylw\u2019r gwarchodwyr. Yn ffodus, achubwyd Cwt 9 ac yn 2003 cafwyd bod y twnnel yn gyfan hefyd. Mae\u2019r hyn sy\u2019n weddill o\u2019r gwersyll a\u2019r Cwt 9 bellach yng ngofal Grw\u0302p Cadwraeth Cwt 9 ac mae\u2019n agored i\u2019r cyhoedd ar nifer o ddyddiau yn ystod y flwyddyn."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Rhagofalon Cyrchoedd Awyr ym Morgannwg"}, {"text_idx": "#000141", "text": "Roedd gorfodi\u2019r \u2018blacowt\u2019 yn un o ddyletswyddau\u2019r wardeiniaid RhCA. Cafodd rhai ohonyn nhw enw gwael am ymyrryd a busnesu yn sgil hyn. Pwy sy\u2019n cofio\u2019r Warden RhCA Hodges yn gweiddi \u2018Put that light out!\u2019 yn Dad\u2019s Army?"}, {"text_idx": "#000142", "text": "Mae\u2019r cofnod hwn o Ganolfan Reoli\u2019r Barri [DARP/2/2] yn cofnodi cwyn am olau\u2019n dangos:"}, {"text_idx": "#000143", "text": "Roedd dyletswyddau eraill y Warden RhCA yn cynnwys seinio\u2019r seiren cyrch awyr, helpu pobl i\u2019r lloches cyrch awyr agosaf, dosbarthu masgiau nwy a gwylio am fomiau\u2019n disgyn yn eu hardal. Roedd cryn ddefnydd ar y llyfryn 250 ARP Questions Answered [DARP/3/24]."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Roedd disgwyl i wardeiniaid rhan amser fod ar ddyletswydd dair noson yr wythnos, ond roedd hyn yn cynyddu\u2019n fawr pan oedd y bomio ddwysaf. Fel y gwelir o\u2019r cofnod isod [DARP/1/10], roedd wardeiniaid ar ddyletswydd weithiau\u2019n cwyno am amodau\u2019r ystafell reoli. Roedd cyflwr y cwpanau\u2019n peri gofid fe ymddengys, gydag un warden yn ymateb:"}, {"text_idx": "#000146", "text": "Mae\u2019r cofnod canlynol o lyfr log Canolfan Reoli Pontypridd ar 25 Ebrill 1943 [DARP/13/9] yn adrodd am grater 5 troedfedd wrth 2 droedfedd a hanner o ddyfnder ger Fferm Fforest Uchaf ar Fynydd y Graig. Bu\u2019r warden RhCA mewn cysylltiad a\u0302 heddlu Pontypridd a Llantrisant, yn ogystal a\u0302\u2019r Ganolfan Reoli, i sicrhau bod y bom wedi ffrwydro."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Byddai wardeiniaid RhCA yn cael y newyddion diweddaraf am newidiadau yn nhactegau\u2019r gelyn ac roedd disgwyl iddyn nhw hefyd adrodd gwybodaeth yn o\u0302l o lawr gwlad. Mae\u2019r neges ganlynol o 15 Mehefin 1943 [DARP/13/9] yn disgrifio sut mae\u2019r gelyn wedi dechrau gollwng bomiau gwrth-bersone\u0301l ar o\u0302l gollwng bomiau ta\u0302n er mwyn amharu ar ymdrechion i ymladd tanau."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Roedd wardeiniaid RhCA hefyd yn cymryd rhan mewn driliau ac ymarferion rheolaidd. Cynhaliwyd ymarferiad o\u2019r fath ar 19 Hydref 1941 [DARP/1/7]:"}, {"text_idx": "#000150", "text": "Pan oedd y Blitz yn ei anterth, roedd tua 27,000 o bobl yn gwasanaethu\u2019n llawn amser i\u2019r gwasanaeth Amddiffyn Sifil, ond erbyn diwedd 1943 roedd y nifer wedi gostwng i ryw 70,000. Yn ystod y rhyfel, gwasanaethodd 1.5 miliwn o bobl gyda\u2019r RhCA/Gwasanaeth Amddiffyn Sifil. Cafodd y Gwasanaeth Amddiffyn Sifil ei ddileu yn y pen draw tuag at ddiwedd y rhyfel, ar o\u0302l Diwrnod VE."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Joan Mark yn ei gwisg nyrs"}, {"text_idx": "#000156", "text": "Cafodd Joan ei geni ym 1921 a chafodd ei haddysg yn Ysgol Howell\u2019s. Dechreuodd ysgrifennu ei dyddiadur pan oedd hi\u2019n 17 oed, yn cofnodi ei gwaith fel nyrs dan hyfforddiant yn Ysbyty Orthopedig Tywysog Cymru yng Nghaerdydd. Roedd talebau ar gyfer rhoddion am ddim megis crisialau barlys lemwn, moddion diffyg traul a phowdwr talc fioledau Dyfnaint yn cael eu rhoi gyda\u2019r \u2018Boots Scribbling Diary\u2019."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Mae cofnodion Joan am ei bywyd gwaith yn hynod ddiddorol, gyda\u2019r Rhyfel ar dorri yn gefndir iddynt, rhyfel a gychwynnodd ym mis Medi y flwyddyn honno. Mae\u2019n dweud sut y bu ar ei thraed drwy\u2019r dydd, ...bron a\u0302 chysgu ar fy nhraed, yn un o\u2019i chofnodion. Roedd yn rhaid iddi fyw mewn ystafelloedd yn yr ysbyty pan oedd hi ar ddyletswydd, ac roedd yn so\u0302n yn aml am gleifion yn canu eu clychau; clychau, clychau, clychau ysgrifenna."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Roedd Joan yn mwynhau gweithio ar ward y plant."}, {"text_idx": "#000159", "text": "Staff a chleifion Ysbyty Tywysog Cymru, 1930au \u2013 mae Joan yn sefyll, y 3ydd o\u2019r chwith"}, {"text_idx": "#000160", "text": "Mae\u2019n so\u0302n am glefydau fel y dwymyn goch, brech yr ieir a diptheria. Pan oedd hi\u2019n helpu yng nghlinig y babanod, ysgrifennodd:"}, {"text_idx": "#000161", "text": "All sorts of babies came. We had to scrape the dirt off some before we could see their little faces."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Roedd yn rhaid iddi hefyd chwilio am lau pen ac ar un achlysur, gwelodd fod sawl plentyn yn \u2018fyw\u2019 gyda llau a bu\u2019n rhaid iddi drio cael gwared arnyn nhw gyda sebon Derbac a Dettol cyn i Brif Weinyddes y Ward ddychwelyd."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Roedd disgwyl i Joan hefyd olchi dillad a chynfasau, trwsio napcynnau a thorri milltiroedd ar filltiroedd o we a gwla\u0302n ar gyfer rhwymynnau. Ar ei diwrnodau i ffwrdd o\u2019r gwaith byddai\u2019n mynd i ddarlithoedd ac yn sefyll profion. Ar un adeg, fe gwympodd i gysgu tra\u2019n ceisio paratoi at brawf."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Roedd yn poeni\u2019n gyson am brinder staff yn yr ysbyty:"}, {"text_idx": "#000165", "text": "I hope we shall get some more staff soon ...[the staff were] all shouting and bawling at me. They seem to think I can produce mattresses, plaster knives and clean counterpaynes out of the air."}, {"text_idx": "#000166", "text": "Roedd y Metron a\u2019r Brif Weinyddes yn rheoli\u2019n llym, a gallai nyrsys golli eu diwrnodau i ffwrdd am gamweddau megis methu a\u0302 rhoi gwybod am olau oedd wedi torri neu gael ystafell wely anniben. Ym mis Mawrth, fe gawson nhw gapiau newydd i\u2019w gwisgo:"}, {"text_idx": "#000167", "text": "We all had new caps given us this morning. They are all terrible and show all our hair at the back. Matron told me to put mine in curlers, but I shan\u2019t even if I\u2019m the only one left with straight hair."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Nid gwaith oedd holl fywyd Joan. Mae\u2019n cofnodi ymweliadau a\u0302\u2019i theulu a\u2019i bywyd cymdeithasol: tripiau i Ynys y Barri, siopa yn Woolworths, gwrando ar y radio, tripiau rheolaidd i\u2019r sinema, cerdded ym Mharc y Rhath ac ymweld a\u0302 Chapel Star Street a Chapel Methodistaidd y Rhath ar ddyddiau Sul. Ym mis Ionawr 1939, cynhaliwyd dawns flynyddol morynion yr ysbyty, pan oedd rhaid i\u2019r nyrsys weini arnyn nhw a chymhennu ar o\u0302l y ddawns:"}, {"text_idx": "#000169", "text": "...we were allowed to dance with each other as well at the end, but were told not to take the maids\u2019 men."}, {"text_idx": "#000170", "text": "Methodd Joan y cinio a\u2019r ddawns oedd wedi eu trefnu ar gyfer y nyrsys:"}, {"text_idx": "#000171", "text": "...so we held a dance on our own in the bedroom with the wireless and gas-fire in full blast and lemonade and biscuits as refreshments."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Roedd hi ar ddyletswydd ar Ddydd Nadolig ac fe gafodd anrhegion oddi wrth y Metron a nyrsys eraill. Daeth band i\u2019r ysbyty am 7.30am ac fe ddawnsiodd y rhan fwyaf o\u2019r nyrsys. Bu Joan yn chwarae gyda phlant y ward, a daeth co\u0302r i ganu carolau, cyn i\u2019r cinio Nadolig gael ei weini am 7 y nos."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Everyone seems to think there is going to be a war."}, {"text_idx": "#000175", "text": "They are making our Out Patients Department into a Decontamination Centre and pasting black paper over the windows of the Hospital. The International Situation seems pretty serious but I don\u2019t think there will be a war."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Roedd Joan i fod i gymryd gwyliau:"}, {"text_idx": "#000177", "text": "Sister Blake says I may have my holidays but must come back if War is Declared."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Ar 1 Medi, mae\u2019n cofnodi bod yr Almaen wedi dechrau bomio Gwlad Pwyl a\u2019i bod wedi mynd ar drip i\u2019r traeth lle cyfarfu a\u0302 ...dau blentyn annwyl ar ffo o\u2019r Almaen. Roedd Joan ar ei gwyliau pan gyhoeddwyd Rhyfel ar 3 Medi, ac ysgrifenna ar y diwrnod hwnnw bod yr Almaenwyr wedi gollwng torpido ar long Brydeinig (yr SS Athena oedd hi). Ychydig ddyddiau\u2019n ddiweddarach, mae Joan yn teithio i Nottingham ac yn helpu ei hewythr i dywyllu\u2019r ffenestri. Cafodd anhawster yn dychwelyd i Gaerdydd gan fod y trenau i gyd wedi eu hatal, am eu bod yn cael eu defnyddio i gludo milwyr."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Roedd paratoadau yn eu hanterth pan ddychwelodd i\u2019r gwaith yr wythnos ganlynol. Dim ond wyth o gleifion oedd yn yr ysbyty, ac o hynny ymlaen byddent yn cadw hanner yr ysbyty\u2019n wag er mwyn gallu derbyn milwyr oedd wedi eu hanafu os byddai angen. Bu\u2019n rhaid i Joan baratoi 48 o welyau ar eu cyfer mewn un diwrnod. Rhoddodd Gweinyddes y ward gyngor i\u2019r nyrsys:"}, {"text_idx": "#000180", "text": "If a bomb falls on the Hospital \u2013 don\u2019t rush into the flames or make martyrs of yourselves. Get under the beds and the quicker the better."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Roedd y Metron yn poeni:"}, {"text_idx": "#000182", "text": "...because the Russians have entered Poland"}, {"text_idx": "#000183", "text": "What does it matter as long as they don\u2019t enter the Prince of Wales\u2019 Hospital"}, {"text_idx": "#000184", "text": "Wrth i\u2019r dyddiadur gyrraedd ei ddiwedd, mae\u2019n adlewyrchu rhai o\u2019r newidiadau roedd y Rhyfel wedi eu hachosi i fywyd bob dydd: cael rhybudd am ddangos gormod o olau mewn ffenestr, dosbarthu cardiau Cofrestru Cenedlaethol, mynd i gysgodfeydd cyrchoedd awyr, cydweithwraig yn dysgu sut i wau sanau ar gyfer milwyr, ac aelod o\u2019r teulu\u2019n mynd i ffwrdd fel faciwi\u0302."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Aeth Joan yn ei blaen i gymhwyso\u2019n nyrs ym 1943, ond yn hynod drist bu farw mewn damwain car ym 1951. Roedd hi\u2019n 29 oed."}, {"text_idx": "#000188", "text": "Oes gennych chi gyfrif yn barod? Mewngofnodwch nawr."}]