[{"text_idx": "#000005", "text": "Ogof Pen-y-fai (Paviland), neu Dwll yr Afr, adeg llanw isel. Mae hollt hir yr ogof yn y canol ar y de. Byddai\u2019r clogwyni wedi edrych allan dros wastadeddau isel, ffrwythlon."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae ogofa\u0302u yn ganolbwynt i weithgarwch y ddynoliaeth ers cyfnodau cynharaf cynhanes, ac ogof Pen-y-fai neu Dwll yr Afr ar arfordir Gw\u0302yr yw\u2019r safle archaeolegol pwysicaf ym Mhrydain o\u2019r cyfnod Uwch-Balaeolithig Cynnar. Yno y bu\u2019r cloddio systematig cyntaf ar sgerbwd dynol a\u2019r achos cyntaf o adfer ffosil dynol: yr un a gamenwyd yn \u2018Fenyw Goch\u2019. Darganfuwyd y sgerbwd ym 1823, ac er y credid i ddechrau ei fod yn sgerbwd diweddar ac yn fenyw, mae\u2019n hysbys bellach mai gw\u0302r ifanc a gladdwyd yn seremoni\u0308ol sydd yma \u2013 un o\u2019r bodau dynol cynnar a ddaeth i Ewrop ryw 40,000 o flynyddoedd yn o\u0302l yn ystod yr Oes la\u0302 ddiwethaf."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Nid oes modd cyrraedd yr hollt yn y garreg galch ac eithrio pan fo\u2019r llanw\u2019n isel. Mae hanes yr ymchwilio iddi\u2019n rhychwantu bron i ddwy ganrif ac yn dechrau pan oedd archaeoleg yn dal i fod yn faes difyrrwch i hynafiaethwyr a phan nad oedd fawr o amgyffred o darddiad hynafol y ddynoliaeth. Yn yr ogof cafwyd hyd i filoedd ar filoedd o fflintiau, esgyrn anifeiliaid, cregyn ac ifori triniedig, ymhlith pethau eraill. Yn ystod y 1990au, arweiniodd pryderon ynghylch erydu\u2019r glannau, ynghyd a\u0302 chanfyddiad cynyddol o bwysigrwydd y safle, at ymchwilio\u2019n drylwyr i\u2019r ogof, ei chyd-destun daearegol, yr arteffactau a\u2019u dyddiadau, a\u2019r gweddillion ynddi. Cafwyd partneriaid arbenigol o bedwar ban y byd i weithio ar y prosiect ymchwil, a rhan hanfodol o\u2019r gwaith oedd gwneud arolwg diffiniol o\u2019r ogof: fe\u2019i cwblhawyd gan y Comisiwn Brenhinol ym 1997. Er i\u2019r cyfan o\u2019r holl haenau archaeolegol gael eu tynnu oddi yno cynt, esgorodd yr ail-werthuso gwyddonol ar ganlyniadau pwysig."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Er bod yr ogof ar yr arfordir erbyn hyn, yr oedd hi, adeg claddu\u2019r Fenyw Goch, ryw 100 cilometr o\u2019r mo\u0302r am fod lefel y mo\u0302r bryd hynny ryw 80 metr yn is nag yw hi heddiw. Yr oedd hi\u2019n arfer bod yn ogof ar graig uwchlaw gwastadedd amrywiol ei ddaearyddiaeth, a cheid golygfeydd eang ohoni draw i fryniau Exmoor. Cafwyd hyd i esgyrn amryw byd o anifeiliaid am i\u2019r amgylchedd o dir glas cyfoethog a chras yno gynnal mamothiaid, rheinoserosod gwlanog, ceirw anferth, ychen gwyllt, ceirw a cheffylau. Efallai i helwyr Palaeolithig yrru anifeiliaid dros y clogwyni i\u2019w lladd. Ymhlith yr ysglyfaethwyr byddai bleiddiaid, igfleiddiaid ac eirth a fyddai\u2019n ymgiprys a\u0302\u2019r bodau dynol am gael meddiannu\u2019r ogof; nid yw\u2019n glir a fyddai pobl wedi byw yn yr ogof yn gyson."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn o\u0302l y dyddiad a gafwyd drwy radiocarbon, claddwyd y Fenyw Goch ryw 29,000 o flynyddoedd yn o\u0302l pan oedd yr hinsawdd yn fwyn a chyn i\u2019r oerfel mawr\nddychwelyd a chyrraedd ei anterth. Gosodwyd y gladdedigaeth ar hyd ochr yr ogof, ei chysylltu a\u0302 phenglog mamoth a\u2019i staenio ag ocr coch. Yn ei hymyl hefyd gosodwyd esgyrn ac ifori, dannedd tyllog a darnau o gregyn tyllog, a\u2019r rheiny hefyd i gyd wedi\u2019u staenio\u2019n"}, {"text_idx": "#000010", "text": "goch. Mae dilyniant y DNA o\u2019r sgerbwd yn dangos tras Ewropeaidd fodern, ac o\u2019u hystyried o fewn y sampl ehangach sydd ar gael o olion cyfoes mae cyfraneddau\u2019r corff, a addaswyd ychydig i\u2019r gwres, yn tystio iddynt darddu o Affrica. Dangosodd tystiolaeth arteffactau hefyd i Neanderthaliaid brodorol, rhywogaeth ddynol a ddisodlwyd yn y pen draw gan y newydd-ddyfodiaid, fod yno dros 30,000 o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Er i\u2019r ogof ddal i fod, efallai, yn fan cysegredig, yr oedd hi, yn ystod y milenia ar o\u0302l y gladdedigaeth, mewn rhanbarth anghysbell y ciliodd y trigolion ohono wrth i\u2019r hinsawdd ddirywio ymhellach. Ond er i\u2019r ia\u0302 ymledu, ni chyrhaeddodd mor bell a\u0302 hyn ac fe ddiogelwyd yr ogof i genedlaethau\u2019r dyfodol allu ymchwilio iddi."}]