[{"text_idx": "#000001", "text": "Ar ddydd Iau, 3ydd Mehefin, 1954 agorwyd Ysgol Gynradd newydd Llanllechid gan yr Athro Syr Idris Ll. Foster. Yr oedd yr achlysur yn gyfle i ganfod hanes ymdrechion y gorffennol i sefydlu cyfundrefn addysg ffurfiol i blant y pentref a\u2019r ardal. Hyd at yr ail ganrif ar bymtheg dim ond aelodau\u2019r dosbarth breintiedig a gai addysg ac felly hanes cyflwyno cyfleoedd i drwch poblogaeth gyffredin yr ardal a ddathlwyd drwy agor yr ysgol newydd yn Llanllechid yn 1954."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mudiadau gwirfoddol oedd cyfranwyr sylfaenol addysg yn yr ail ganrif ar bymtheg ac yng nghwrs y ganrif sefydlwyd nifer o ysgolion elusennol o dan eu cyfarwyddyd yn Llanllechid. Gellir olrhain yr ysgol gyntaf a agorwyd o dan nawdd Ymddiriedolaeth y Welsh Trust i tua 1675. Mudiad oedd hwn a drefnwyd gan Thomas Gouge (1605?-1681), gweinidog Anghydffurfiol a dyngarwr a anwyd yn Llundain a\u2019i addysgu yn ysgol Eton a phrifysgol Caergrawnt, i efengyleiddio Cymru. Hyrwyddwyd ei waith gyda thanysgrifiadau gan arweinwyr crefyddol o Loegr a Chymru a sefydlodd oddeutu 300 o ysgolion yng Nghymru gyda\u2019r bwriad o ddysgu plant tlodion y wlad i ddarllen ac ysgrifennu, i gyfrif ac i adrodd y Catecism. Cyfrwng y dysgu oedd Saesneg, ond er budd y bobl hynaf cyfieithwyd llawer o lyfrau i\u2019r Gymraeg, gan gynnwys argraffiad o\u2019r Beibl, cyfraniadau annisgwyl wnaeth hyrwyddo gwaith rhai o\u2019r mudiadau a\u2019i dilynodd. Ar farwolaeth Gouge yn 1681 terfynwyd gwaith y mudiad a daeth yr ysgolion i ben, ond yr oedd hedyn addysg wirfoddol wedi ei hau yn Llanllechid fel yng ngweddill Cymru."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Derbyniodd John Jones gefnogaeth gan y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristionogol (SPCK) yn ei gwest addysgol. Sefydlwyd y gymdeithas hon yn Llundain gan Thomas Bray yn 1698 i wrthsefyll anlladrwydd drwy ddysgu canonau\u2019r ffydd Gristionogol. Nod deublyg y gymdeithas oedd sefydlu ysgolion elusennol a thaenu\u2019r efengyl Gristnogol. Erbyn 1715 llwyddwyd i agor oddeutu 68 ysgol yng Nghymru gyda churadiaid yr eglwysi yn dysgu\u2019r disgyblion i ddarllen ac ysgrifennu, ond gan mai Saesneg oedd iaith y dysgu ni ellid disgwyl y byddai ymdrechion y gymdeithas yn llwyddiannus eithriadol. Ni agorwyd ysgol yn Llanllechid, ond y gymdeithas hon a sbardunodd gychwyn mudiad addysgol Griffith Jones (1683-1761), Llanddowror a sefydlwyd ysgol lwyddiannus dan ei nawdd ef yn Nhanybwlch a bu\u2019n weithredol o1749 hyd 1767. Er ei fod yn gefnogwr cynnar o\u2019r SPCK yr oedd yn amheus o bwyslais y gymdeithas ar ddysgu drwy gyfrwng y Saesneg yn hytrach nag ym mamiaith y plant. Ei ateb oedd sefydlu cyfresi o ysgolion cylchynol yn 1731 ac ef yn anad neb fu\u2019n gyfrifol am alluog i\u2019r Cymry fod yn genedl lythrennog, ac ar ei farwolaeth yn 1761 amcangyfrifir bod o leiaf chwarter miliwn wedi mynychu\u2019r ysgolion dros gyfnod o dri deg mlynedd. Daeth oes yr ysgolion hyn i ben yn ystod wythdegau\u2019r ddeunawfed ganrif."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ar ganol y ddeunawfed ganrif yr oedd dwy ysgol led lwyddiannus yn Llanllechid, y naill yn cael ei chynnal mewn ystafell fechan y tu cefn i dw\u0302r yr eglwys a\u2019r llall yn nhy\u0302 bonheddig Tanybwlch, a\u2019r ddwy gyda\u2019r pwyslais ar ddysgu drwy\u2019r Gymraeg. Mantais fawr ysgol John Jones oedd bod cymynroddion yn ei chynnal i\u2019r dyfodol, ond ei hanfantais oedd agwedd wrth-Gymreig yr Eglwys Anglicanaidd i addysg, yn arbennig felly gydag ethol Saeson yn esgobion yng Nghymru drwy gydol hanner olaf y ganrif a chychwyn y nesaf, cyfnod diffrwyth yr Eingl-esgobion. Gwrthbwys i hyn i raddau helaeth oedd llwyddiant mawr ysgolion Sul yr enwadau ymneilltuol a oedd i chwarae rhan allweddol yn addysgu plant a phobol mewn oed i fod yn llythrennog yn y cyfnod wnaeth ddilyn. Had a heuwyd gan ysgolion cylchynol Griffith Jones oedd sylfaen llythrennedd y Cymry a oedd yn uwch ar gyfartaledd nag yn unrhyw ran arall o Brydain, a\u2019r llwyddiant hwn a oedd i fwydo gwleidyddiaeth radical yr oes a ddilynodd. Datblygodd gweithgarwch yr ysgol Sul, dan arweinyddiaeth fedrus Thomas Charles (1755-1814) o\u2019r Bala, yn gyflym gan ysgogi\u2019r holl enwadau Anghydffurfiol i ymuno yn yr ymdrech i gyfrannu at wybodaeth Feiblaidd y Cymry a chyfoethogi eu dealltwriaeth drwy fedru darllen. Daeth yr ysgolion yn rym dylanwadol ym mywyd cyhoeddus Cymru gyda mwy yn eu mynychu ar y Sul nag yn yr ysgolion ffurfiol yn yr wythnos. Cydnabyddir mai\u2019r ysgol Sul oedd magwrfa llawer o arweinwyr y genedl yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ffaith a wireddwyd ar ei ganfed ym mywyd diwylliannol, crefyddol a gwleidyddol Dyffryn Ogwen yn ogystal."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Canlyniadau cymdeithasol y Chwyldro Diwydiannol a thwf enfawr ym mhoblogaeth y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd ymhlith y ffactorau pwysicaf a greodd yr angen i sefydlu cyfundrefn addysg hyblyg a theg i blant o bob haen yn y gymdeithas. Sefydlwyd ysgol Genedlaethol gyntaf Dyffryn Ogwen yn Rachub yn 1828 ar dir a roddwyd gan glerigwr o Landdeiniolen ar gost o \u00a3155.11.11. Derbyniwyd benthyciad o \u00a3100 gan Maurice Gruffydd, prifathro olaf hen ysgol eglwys Llanllechid, a chafwyd cymorth ychwanegol o \u00a330 gan y Gymdeithas genedlaethol. Meddai\u2019r ysgol ar safle blaenllaw ar y sgwa\u0302r ac yn 1832 cyflog blynyddol y prifathro oedd \u00a330 a \u2018gwobr\u2019 yr athrawes am ddysgu gwni\u0308o oedd \u00a33.10.0, a\u2019r ddau i ddysgu rhwng 50 i 80 o fechgyn a merched yn gymysg. Dangosodd ymchwiliad y comisiynwyr yn 1847 (Brad y Llyfrau Gleision) pa mor ddiffygiol oedd y ddarpariaeth swyddogol yng Nghymru oherwydd safon isel yr athrawon, niferoedd y plant i\u2019w dysgu a chyflwr gwael yr adeiladau y dysgid hwy ynddynt. Er mawr ryfeddod ni feirniadodd y comisiynwyr y ddarpariaeth yn ysgol Genedlaethol Rachub yn 1847 ond erbyn 1864 dengys y gofrestr fod 95 bachgen a 108 merched i\u2019w dysgu gan ddau athro a oedd yn gyfrifol am yr ysgol. Er bod trwch poblogaeth Rachub megis wyth o bob deg yn Anghydffurfwyr, yr ysgol Genedlaethol oedd yr unig sefydliad i gynnig addysg ffurfiol i blant y pentref hyd nes i ysgol Frutanaidd gael ei hagor yn 1851. Derbyniwyd rhodd o \u00a3144 yn ewyllys Owen Jones, un o athrawon hen ysgol Llanllechid, i sefydlu\u2019r ysgol ar dir Plas Pistyll a gyflwynwyd gan ei wraig ar lecyn canolog yn y pentref. Yn 1864 yr oedd 75 o ferched a 75 o fechgyn yn cael eu dysgu yn yr ysgol anenwadol hon gan ddau athro, ond gyda chefnogaeth capel Peniel y Methodistiaid Calfinaidd yn Llanllechid."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg gosodwyd seiliau deublyg i addysg gynradd ym mhentref Rachub a\u2019r rhaniad wedi ei bennu gan ddaliadau crefyddol yn hytrach na chyfarwyddyd addysgol fel y digwyddodd ym mhob pentref arall yng Nghymru yn ystod yr un cyfnod. Dwy ysgol mewn pentref o lai na mil o boblogaeth a\u2019r ddwy yn cydfyw yn weddol gytu\u0302n, er efallai mewn cystadleuaeth, ac ar brydiau dan straen pan oedd cysylltiadau diwydiannol yn bygwth creu rhaniadau cymdeithasol yn y gymdogaeth. Trosglwyddwyd yr Ysgol Frutanaidd i ofal y Cyngor Sir yn dilyn Deddf Addysg 1902 gyda\u2019r awdurdod lleol yn gweinyddu\u2019r gyfundrefn o hynny ymlaen, tra bod yr Ysgol Genedlaethol yn parhau i gael ei chynnal drwy roddion gwirfoddol ac elusennau hyd oni yn 1948, yn dilyn gofynion Deddf Addysg 1944, yr aeth y baich o\u2019i chynnal yn drech na\u2019r eglwys. Bu llawer cais i uno\u2019r ddwy ysgol o ddauddegau\u2019r ganrif ymlaen hyd oni ddaethpwyd i gytundeb yn 1949 i gael un ysgol yn Llanllechid ac, yn dilyn cyfnod byr pryd y gweinyddwyd yr ysgol ar y ddau safle, yr agorwyd yr ysgol newydd yn 1954."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Clochydd yn eglwys Llandyga\u0301i yn 1765 oedd Thomas Thomas y dylid ei anrhydeddu fel un o addysgwyr cyntaf Dyffryn Ogwen. Meddai Hugh Derfel wrth gyfeirio at athrawon cynnar y fro \u2018er nad oedd yr ysgolfeistri yn drwyddedig, na dysgedig fel y deallir y geiriau heddyw, eto hwy a\u2019r offeiriaid oedd unig oraclau yr hen amser o\u2019r bron ...yr oedd yn dda eu cael pryd hynny. Goleuasant gannwyll, ac nis diffoddir hi\u2019."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ar ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg sefydlwyd dwy ysgol Genedlaethol yn Nyffryn Ogwen, y naill yn Llandyga\u0301i a\u2019r llall yn Rachub, a thrwy ryfedd rawd bu i\u2019r ddwy osgoi beirniadaeth lem y tri chomisiynydd a benodwyd gan y llywodraeth yn 1846 i ymchwilio i sefyllfa addysg yng Nghymru. Cyhoeddwyd adroddiad rhagfarnllyd, hiliol a gwrth Gymreig y comisiynwyr yn y flwyddyn ganlynol, a chyfeirir ato gyda dirmyg yng Nghymru fel adroddiad Brad y Llyfrau Gleision. Serch bod cyfrifiad crefyddol 1851 yn dangos fod 80% o boblogaeth Cymru yn Anghydffurfwyr neu\u2019n Ymneilltuwyr prin iawn oedd ysgolion y Gymdeithas Frutanaidd \u2013 y British and Foreign School Society -yng Nghymru. Ysgogodd agwedd wrthwynebus adroddiad y comisiynwyr i\u2019r Gymdeithas Frutanaidd sefydlu ysgolion ar gyfer plant o gartrefi Ymneilltuwyr o\u2019r pumdegau ymlaen er mwyn gwrthbwyso dylanwad Seisnig ac Anglicanaidd y Gymdeithas Genedlaethol."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Fel rhan o\u2019r cynllun i ail adeiladu Capel Bethesda rhwng 1872 ac 1874 cynlluniwyd ystafell helaeth dan y capel gyda\u2019r bwriad o sefydlu ynddi ysgol Frutanaidd gan fod teimlad cryf y dylid sefydlu ysgol Frutanaidd yn y pentref ei hun i wrthbwyso dylanwad ysgol Genedlaethol Glan Ogwen. Gwrthododd yr Arglwydd Penrhyn a rhyddhau tir ar gyfer y fenter ac ariannwyd y cynllun gyda chasgliadau o gapeli Ymneilltuol y pentref. Drwy ystryw ryfygus W. J. Parry, blaenor mwyaf blaengar y capel a gw\u0302r busnes mwyaf llwyddiannus yr ardal, trefnwyd i agor yr ysgol heb ganiata\u0302d awdurdodau\u2019r Llywodraeth yn Llundain. Agorwyd yr ysgol yn swyddogol yn 1874, gyda Llew Tegid o\u2019r Bala yn brifathro, gyda chymorth un athrawes a dau ddisgybl-athro i addysgu tri chant a hanner o fechgyn a genethod o gartrefi Ymneilltuol y pentref. Enw\u2019r ysgol oedd Cefnfaes yn unol ag enw\u2019r stad a oedd yn ganolbwynt y pentref, ond fel ysgol Tan Capel y cyfeirid ati yn lleol."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Er cymaint rhyfyg Parry yn sefydlu\u2019r ysgol yr oedd yn rhyfeddod iddi llwyddo mewn adeilad a oedd mor anaddas. Cafwyd adroddiad damniol ar yr ysgol gan yr arolygwyr yn 1898 yn nodi\u2019r holl wendidau. Mesurai seler y capel oddeutu 17 metr wrth 16 metr gydag uchder yr ystafell yn llai na 4 metr (51\u2019x 48\u2019x11\u2019), ac yn 1878 yr oedd 273 o blant yn mynychu\u2019r ysgol. Nid oedd golau digonol nac awyr iach yn cyrraedd y dynjwn a gorchuddiwyd y ffenestri gyda bariau metel i warchod y gwydr rhag ei falu gan fandaliaid. Twymid yr ystafell gydag un ta\u0302n glo. I ychwanegu at y caddug rhennid y seler gyda llenni cochddu trymion i greu llochesau anaddas ar gyfer y gwahanol ddosbarthiadau. Rhannai\u2019r bechgyn a\u2019r merched yr un cyfleusterau cadw cotiau a defnyddid y cyntedd ar gyfer cotiau\u2019r plant bach. Yr oedd y llefydd chwech yn annigonol a gorfodid y plant bach i ddefnyddio\u2019r un cyfleusterau a\u0302\u2019r bechgyn. Rhedai carthffos o dan ystafell y plant bach a\u2019i lleoliad yn rheswm digonol i gondemnio\u2019r holl adeilad. Ar derfyn yr iard chwarae llifai Afon Ogwen a dderbyniai holl ysbwriel y plant o\u2019r ffrydiau agored a lifai drwy\u2019r llain cyfyng, ac yn Awst 1879 difrodwyd y maes chwarae wrth i lif yr afon olchi\u2019r mur ataliol ymaith."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Cafwyd rhybudd yn 1899 gan y Bwrdd Addysg oni symudid yr ysgol i leoliad newydd erbyn y diwrnod olaf o Fai 1901 y byddai grant cynnal y sefydliad yn cael ei atal. Clustnodwyd safle yn Twr ar ymyl gogledd eithaf stad Cefnfaes ar gyfer adeiladu\u2019r ysgol. A dyna oedd dechrau ymgyrch bur chwerw rhwng yr Ymneilltuwyr a\u2019r Anglicaniaid cyn y llwyddwyd i sefydlu ysgol newydd y Cefnfaes yn 1907. Dadl yr Ymneilltuwyr oedd y dylid sefydlu Bwrdd Addysg i hyrwyddo addysg y pentref yn ei chyfanrwydd ond gwrthwynebid hyn yn ffyrnig gan yr Anglicaniaid. Mewn cyfarfod ym mis Mawrth 1893 dadleuai\u2019r Canon Morgan, offeiriad Eglwys St Cross, Talybont, y byddai sefydlu Bwrdd yn gyfystyr a\u0302 chreu \u2018the most destructive thing that could be introduced into Bethesda and would be infinitely worse than the Disestablishment of the Church\u2019 ac yng nghyngerdd blynyddol ysgol Tan Capel i ddathlu dydd Gw\u0302yl Dewi Sant yn 1901, pwysleisiai\u2019r Cadeirydd, y Parch Isfryn Hughes gweinidog Siloam, fod gwrthwynebwyr y cynllun yn defnyddio dulliau annheilwng a chelwyddog i annog y Bwrdd Addysg i wrthod sefydlu\u2019r ysgol. Yr oedd ariannu\u2019r fenter hefyd yn creu anawsterau enfawr gan fod yr ymgyrch yn cyd-daro ag un o gyfnodau mwyaf dirdynnol hanes Dyffryn Ogwen pan oedd dioddefaint a chynni ar ei waethaf yn ystod cyfnod y Streic Fawr. Cost adeiladu\u2019r ysgol newydd oedd \u00a33500 ac erbyn mis Hydref 1902 dim ond \u00a3800 oedd wedi ei danysgrifio a dyddiad cau Tan Capel wedi ei bennu ar gyfer diwedd y flwyddyn honno. I geisio ysbrydoli\u2019r ymgyrch trefnwyd danfon dirprwyaeth at Gyngor Eglwysi Rhyddion Dinas Lerpwl ym mis Hydref 1902 a derbyniwyd cefnogaeth ariannol i hybu\u2019r ymgyrch ymlaen. Rhaid cydnabod i\u2019r Bwrdd Addysg fod yn hynod gymwynasgar yn oedi\u2019r bygythiadau i gau\u2019r hen ysgol oherwydd yn y diwedd ni chafodd ei hagor hyd nes Tachwedd 15fed 1907."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Y sgwa\u0302r ydy canolbwynt pentref Rachub, man cyfarfod Allt Cefn Bedw o Fryn Bella, ffordd yr Allt Goch o Dalybont, ei hestyniad ymlaen i Garneddi ac, yn olaf, Stryd Fawr y pentref. Yno yn 1850 yr oedd buddiannau prif stadau\u2019r fro hefyd yn mynnu prancio\u2019n rhodresgar, megis mewn ffilm Western heb y gynnau! Ystyriwch, wrth gerdded i gyfeiriad Carneddi, ar y chwith roedd tafarn y Royal Oak ar dir stad annibynnol Plas Pistyll; gyferbyn roedd tafarn y Bardsey Island ar dir stad Coetmor; i\u2019r dde roedd Cae\u2019r Groes, cae agored yn perthyn i Fferm Talysarn ar dir stad Penrhyn; ac ar y gongl ddwyreiniol roedd Ysgol Wladwriaeth yr Achub, yr ysgol fel petai\u2019n cadw\u2019r heddwch rhwng rhengoedd y stadau cystadleuol."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ysgol y Wladwriaeth a adeiladwyd yn 1828"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Sefydlwyd yr ysgol yn 1828, y gyntaf o ysgolion y Wladwriaeth yn Nyffryn Ogwen i gynnig addysg i blant yr eglwys. Noddwyd yr ysgol gan ficer Llanddeiniolen, ac yn 1863 yr oedd 95 o fechgyn a 108 o enethod ar y gofrestr o dan ofal un athro trwyddedig ac un athrawes. Wrth i\u2019r pentref dyfu sefydlwyd ysgol i blant o gartrefi anghydffurfiol yn 1853 ac adeiladwyd Ysgol Frytanaidd ar dir Plas Pistyll, y tro hwn a\u0302 nawdd gan un wraig gyffredin. Yn llechu i\u2019r dwyrain ar fin y Stryd Fawr mae capel Carmel yr Annibynwyr a ailgynlluniwyd yn 1860 gan un o benseiri enwocaf capeli Cymru y Parchedig Thomas Thomas."}, {"text_idx": "#000029", "text": "A beth oedd hanes y ddwy dafarn? Mae\u2019r Royal Oak yn dal ar agor yn dysteb i annibyniaeth Stad Bryn Pistyll. Nid felly y Bardsey Island sy\u2019n diflannu o restrau tafarnau\u2019r fro toc wedi 1874. Nid disychedu oedd y rheswm am ei diflaniad ond yn hytrach benderfyniad yr Arglwydd Penrhyn i gau\u2019r holl dafarnau a oedd ar dir ei stad, wedi iddo, yn achos y Bardsey brynu stad Coetmor yn 1855. Trodd y Bardsey Island yn dyddyn Llwyn Bleddyn Isaf a thrwy gytundeb yn 1894 ychwanegwyd dwy acer a hanner o dir at yr ofalaeth. Ond er cof am y dyddiau gynt mae hen enw ar lafar y dafarn yn aros sef \u2018Rynys."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae gweddill daearyddiaeth y sgwa\u0302r yn adrodd cyfrolau am ddylanwad cyfoeth mewn cynllunio. Ar dir Cae\u2019r Groes, ar y chwith wrth wynebu Carneddi, adeiladwyd y tai yn rhes igam-ogam, y mwyafrif ohonynt o gynllun gwahanol ond wedi eu hadeiladu, hyd y gwelir, o gerrig bras heb eu torri. Ar y llaw arall ar ochr arall y ffordd ar stad y Penrhyn mae rhes o dai unffurf eu cynllun a adeiladwyd o feini a saerni\u0308wyd yn gywir."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mae holl hanes cystadleuol stadau Dyffryn Ogwen ar glo ym meini mud y tai o bob tu i sgwa\u0302r Rachub."}]