[{"text_idx": "#000000", "text": "Y Rhyfel y Mo\u0302r: Nadolig 1917"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ar yr olwg gyntaf, mae\u2019n ymddangos nad yw suddo\u2019r SS AGBERI yn ddigwyddiad sydd wedi cael llawer o sylw gan ysgolheigion, y cyfryngau na\u2019r cyhoedd ehangach. Sut bynnag, pan osodir y digwyddiad yng nghyd-destun ehangach y Rhyfel Byd Cyntaf, daw\u2019n glir bod manylion ei dinistr yn amlygu rhai o ddatblygiadau pwysicaf y rhyfel y mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Agerlong sgriw ddur oedd yr \u2018Agberi\u2019, Rhif Swyddogol 120880. Roedd ganddi ddau ddec a dec cysgodi. Roedd hi\u2019n pwyso 4821 tunnell, yn 370.3 troedfedd o hyd, yn 49.3 troedfedd o led, ac yn 21.8 troedfedd o uchder. Cafodd ei hadeiladu gan Workman Clark & Co. Ltd, Belfast (Rhif Iard 220) i Elder Dempster & Co. Roedd llety i ddeg teithiwr ar ei bwrdd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Rhwng 1915 a 1916 roedd hi wedi treulio\u2019r rhan fwyaf o\u2019i hamser ar bedair taith rhwng Rwsia a Brest yn cludo milwyr Rwsiaidd i Ffrainc ar ran llywodraeth y Tsar."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn swyddogol, nid oedd neb wedi\u2019i anafu na\u2019i ladd, er ei bod hi\u2019n bosibl bod marwolaeth yr irwr J. McStein yn gysylltiedig a\u0302\u2019r suddo. Ni chafodd y suddo fawr ddim sylw yn y papurau newydd Cymreig a Phrydeinig. Mae suddo\u2019r Apapa, oherwydd i lawer ar ei bwrdd gael eu lladd, wedi cael llawer mwy o sylw yn yr hanesion am y rhyfel a\u2019r cwmni llongau. Drwy gydol 1915 a 1916 gwelwyd cynnydd cyson yn nifer y llongau a oedd yn cael eu colli. Cyrhaeddodd y colledion eu hanterth yn ystod 3 mis ym 1917 pan gollwyd 1,200,000 o dunelli, felly ni fyddai colli un llong yn ddigwyddiad nodedig iawn oni bai bod elfen o erchylltra neu arwriaeth yn perthyn iddo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Dechreuwn weld pwysigrwydd y llong hon pan ystyriwn dynged y llong danfor a\u2019i suddodd. Llong danfor dosbarth U-81 oedd yr U-87, gydag arfau pwerus, sef pedwar tiwb torpido 50cm, un gwn Tk 10.5cm/45, ac un gwn Uk 8.8cm/30. Roedd ganddi beiriannau dibynadwy, sef dau beiriant MAN 6-silindr, 4-stro\u0302c yn ei 3edd adran ddwrglos. Cafodd ei hadeiladu gan KWD, roedd ganddi ddadleoliad o 1165 tunnell, ac roedd hi\u2019n 65.80 metr o hyd. Roedd hi\u2019n gallu gweithredu mewn unrhyw amgylchedd morol ac roedd hi\u2019n arbennig o hawdd ei thrin. Roedd ganddi record dda yn y rhyfel \u2013 roedd hi wedi suddo 22 o longau, y mwyafrif ohonynt o dan Rudolf Schneider."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ond nid oedd hyn yn gallu ei hachub pan ddaeth llongau hebrwng y confoi o hyd iddi. Byddai ei chapten presennol, Kapitanleuteutnant Rudolf von Speth-Schu\u0308lzburg, yn ceisio osgoi\u2019r llongau a oedd am ei dinistrio, ond byddai\u2019n methu."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae ymchwil blaenorol gan y Comisiwn Brenhinol wedi dangos mor gyflym oedd yr ymateb i\u2019r ymosodiad ar yr Agberi."}, {"text_idx": "#000014", "text": "\u201cMae llyfr log HMS BUTTERCUP, slwp dosbarth Arabis, yn egluro\u2019n gryno iawn yr hyn a ddigwyddodd:"}, {"text_idx": "#000015", "text": "03:30 Wrth igam-ogamu o amgylch yr AGBERI gwelwyd llong danfor ar yr wyneb. Aeth HMS P56 i\u2019r afael a\u0302 hi a\u2019i bwrw. Taniodd BUTTERCUP arni gan daro\u2019r tw\u0302r rheoli.\n03:40 Suddodd yr SS AGBERI. Suddodd y llong danfor."}, {"text_idx": "#000016", "text": "O fewn rhyw awr roedd y llongau hebrwng wedi ymosod ar yr U-87 a\u2019i suddo. O\u2019i gymharu a\u0302 suddiadau blaenorol gan longau tanfor roedd cyflymder y digwyddiadau\u2019n rhyfeddol. Drwy glystyru llongau nid oedd criwiau llongau masnach yn wynebu\u2019r artaith o orfod gweld llongau tanfor yn hwylio o\u2019u hamgylch ar o\u0302l iddynt gael eu taro, fel yn achos y Penshurst. Hefyd, drwy sicrhau nad oedd llongau masnach yn hwylio ar eu pennau eu hunain,"}, {"text_idx": "#000017", "text": "fel yn achos yr APAPA, nid oeddynt yn darged mor hawdd. Roedd llongau tanfor yn gorfod ymosod ar dargedau a oedd yn cael eu hamddiffyn yn dda, a gallent gael eu dinistrio yn eu byd cudd eu hunain gan ffrwydron tanddwr."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae\u2019n hawdd rhoi arwyddoca\u0302d i ddigwyddiad gweddol anhysbys ym mo\u0302r oer Iwerddon. Serch hynny, mae suddo\u2019r Apapa ar ddiwedd mis Tachwedd, ac yna\u2019r llong-Q y Penshurst, ac yna\u2019r Agberi, yn caniata\u0301u i ni weld o fewn un mis ficrocosm o\u2019r rhyfel ar y mo\u0302r. Ca\u0302i llongau unigol eu hebrwng ond byddent yn agored i ymosodiad ar o\u0302l i\u2019r llongau hebrwng adael. Byddai llongau-Q yn ceisio denu llongau tanfor i\u2019r wyneb, ond byddai tactegau newydd yn eu rhwystro. Dim ond patrolio ymosodol y llongau hebrwng fyddai\u2019n newid cwrs y rhyfel."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae\u2019r Agberi yn gorwedd rhwng 91 a 110 metr o dan yr wyneb. Wrth i ddiwedd mis Rhagfyr agosa\u0301u, gadewch i ni gofio digwyddiadau\u2019r un mis ym 1917 a oedd mor nodweddiadol o ddyfeisgarwch, dewrder ac aberth arswydus Brwydr Gyntaf Mo\u0302r Iwerydd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Gellir cael rhestr lawn o gyfeiriadau drwy wneud cais."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Llongddrylliad llong danfor a suddwyd ar Ddiwrnod Nadolig 1917 \u2013 wedi\u2019i warchod bellach\nAnimeiddiad : Carcharorion Almaenig mewn ymgais feiddgar i ddianc o\u2019r Gogarth, Llandudno"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Llongddrylliad llong danfor a suddwyd ar Ddiwrnod Nadolig 1917 \u2013 wedi\u2019i warchod bellach"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Royal Commission on the Ancient"}]