[{"text_idx": "#000002", "text": "Dechreuodd y Saeson feddiannu Iwerddon tua 900 o flynyddoedd yn o\u0302l ac fe\u2019u gwrthwynebwyd yn ffyrnig trwy\u2019r canrifoedd. Cafodd gwrthryfeloedd y Gwyddelod eu rhoi lawr yn waedlyd gan luoedd Lloegr gan arwain at fwy o ddrwgdeimlad gyda rheolaeth estron."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Yn y 16eg ganrif daeth Lloegr yn wlad Brotestannaidd frwd tra arhosodd Iwerddon yn Gatholig. Rhoddwyd llawer o waharddiadau yn erbyn Catholigion gan arwain at fwy o helynt, rhyfel a gormes."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Nid oedd rheolaeth uniongyrchol o Lundain yn dda i Iwerddon. Rhwyg 1845 a 1851 bu farw dwy filiwn o bobl o newyn neu bu rhaid iddynt adael Iwerddon. Nid yw poblogaeth Iwerddon byth wedi cyrraedd yn o\u0302l i\u2019r 8 miliwm cyn y newyn mawr."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Arweiniodd blynyddoedd o frwydro dros annibyniaeth o Loegr at ddigwyddiadau Pasg 1916. Meddianwyd adeiladau pwysig gan grwpiau bychan o Wyddelod arfog \u2013 y pwysicaf ohonynt oedd Prif Swyddfa\u2019r Post yn Nulyn. Yma darllenwyd datganiad y weriniaeth annibynnol."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn dilyn wythnos o ymladd daeth y gwrthryfel i ben gyda bron i 500 o bobl yn marw a rhannau o Ddilyn wedi\u2019i ddifetha. Wedi achos llys milwrol saethwyd pymtheg o\u2019r arweinwyr gan yr awdurdodau Prydeinig a charcharwyd gweddill y gwrthryfelwyr yn Fron-goch yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Achosodd saethu\u2019r arweinwyr i lawer mwy o\u2019r bobl gyffredin gefnogi\u2019r gwrthryfelwyr a phan ddychwelon nhw i Ddulyn ym 1917 fe\u2019u croesawyd fel arwyr."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Roedd ymgyrch arfog canlynol gan yr Irish Republican Army newydd, yn llawer mwy llwyddiannus a gorfodwyd Llywodraeth Lloegr i addo tynnu allan o Iwerddon."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ym 1921, yn dilyn trafodaethau rhwng cynrychiolwyr Gwyddelig (wedi\u2019u harwain gan Michael Collins, un a fu yn Fron-goch) a Llywodraeth Prydain roedd rhaid i\u2019r Gwyddelod arwyddo cytundeb a oedd ond yn rhoi annibyniaeth gyfyngedig i Iwerddon. Yn o\u0302l y cytundeb roedd rhaid i Iwerddon aros fel rhan o Ymerodraeth Prydain ac roedd rhaid i 6 sir Gogledd Iwerddon aros yn rhan o \u2018r Deyrnas Unedig."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Roedd llawer o Wyddelod yn teimlo eu bod wedi cael eu bradychu a phenderfynon ddal i ymladd am annibyniaeth gan arwain at ryfel sifil rhwng 1922 a 1923. Enillodd yr ochr a oedd o blaid y cytundeb."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cyn Gwrthryfel y Pasg ym 1916 roedd Ymerodraeth Prydain y mwyaf a mwyaf grymus yn y byd. Wedi\u2019u sbarduno gan esiampl Iwerddon, brwydrodd pobloedd Affrica ac Asia i\u2019w rhyddhau o reolaeth estron. Pedwar deg o flynyddoedd wedi Gwrthryfel y Pasg roedd Prydain a rhan fwyaf o wledydd eraill Ewrop wedi colli bron y cyfan o\u2019u coloni\u0308au tramor."}]