[{"text_idx": "#000000", "text": "Gadael Rhodd yn eich Ewyllys"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Gallai\u2019r gair \u2018corog\u2019 fod yn ffurf ar y gair \u2018corsog\u2019 sy\u2019n golygu \u2018boggy\u2019. Os yw hynny\u2019n wir, mae enw ein hardal o ucheldir Bwlch Corog yn golygu \u2018boggy pass\u2019 sy\u2019n disgrifio\u2019r dirwedd yn dda iawn."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae corsydd yn ardaloedd o bridd mawn dan ddw\u0302r wedi\u2019u ffurfio mewn hinsoddau o lawiad uchel ac anweddweddariad isel. Deunydd planhigion marw yw mawn, mwsoglau migwyn yn bennaf. Mae\u2019r amodau asidig dan ddw\u0302r yn atal dadelfennu. Ceir dau fath o gors: cyforgorsydd, a geir yn gyffredinol mewn ardaloedd iseldir ym Mhrydain; a gorgors, sy\u2019n gysylltiedig a\u0302\u2019r ucheldiroedd, sef y math sy\u2019n bresennol ym Mwlch Corog."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Ffurfiannau naturiol sy\u2019n tarddu o lynnoedd sy\u2019n ffurfio pantiau yn y dirwedd yw cyforgorsydd. Mae deunydd planhigion marw ar welyau\u2019r llyn yn creu mawn sydd, dros filoedd o flynyddoedd, yn cronni nes bod y llyn wedi\u2019i lenwi. Mae\u2019r mawn yn parhau i ffurfio fel bod y corsydd yn y pen draw yn ffurfio cromen ychydig yn uwch na\u2019r tir o\u2019i amgylch \u2013 a dyna\u2019r enw \u2018cyforgors\u2019."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Nid yw gorgorsydd yn naturiol yng Nghymru, gan eu bod yn arteffactau o effeithiau dynol ar y dirwedd yn y gorffennol. Mae rhai corsydd wedi eu ffurfio\u2019n naturiol, er enghraifft yng Ngogledd yr Alban a Sgandinafia. Ar o\u0302l Oes yr Ia\u0302, cytrefodd coedwig frodorol bedw, pinwydd a choed eraill y dirwedd, gan gynnwys ardaloedd yr ucheldir. Cliriwyd y goedwig ar gyfer amaethyddiaeth tua 4,500 o flynyddoedd yn o\u0302l. Mewn ardaloedd o lawiad uchel, roedd glaw yn gollwng y maetholion o\u2019r pridd gan nad oedd gorchudd coed yn ei amddiffyn."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Achosodd hyn i\u2019r pridd droi\u2019n fwy asidig a dyddodwyd y mwynau trwythol mewn \u2018padell galed\u2019 ar ddyfnder is yn y pridd. Mewn rhai mannau, y siarcol o\u2019r coed llosg creodd y badell galed. Mae\u2019r badell galed yn atal draenio ac yn achosi i\u2019r tir fynd yn ddwrlawn. Gan nad oedd yn bosibl tyfu ar y tir hwn bellach, cytrefwyd y priddoedd asidig, anffrwythlon gan rugoedd neu fwsoglau, sy\u2019n ffurfio\u2019r mawn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Erbyn tua 1,000 o flynyddoedd yn o\u0302l, roedd y mawndiroedd wedi\u2019u sefydlu\u2019n dda, gan dyfu tua 1 milimetr o ddyfnder y flwyddyn. Mae rhai mawndiroedd yn gysylltiedig a\u0302 grug: rhostir yr ucheldir. Mae\u2019r mawndiroedd mwy dwrlawn yn gysylltiedig a\u0302 mwsoglau migwyn: daw\u2019r enw gorgors o\u2019u hymddangosiad homogenaidd a\u2019r ffordd y maent yn ffurfio dros eangderau mawr o dir tonnog. Nodweddir y corsydd gan byllau o ddw\u0302r agored a chlytweithiau helaeth o fwsogl migwyn sy\u2019n ymddangos fel petaent yn arnofio ar ddw\u0302r, a\u2019rr ddaear yn symud o dan eich traed am ardal eang wrth gerdded arno."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ym Mwlch Corog, draeniwyd yr ardal ucheldirol o tua 120 hectar (300 erw) yn ystod y 1930au trwy gloddio 11 cilometr o ffosydd draenio neu \u2018afaelion\u2019. Gosodwyd y rhain ar rannau mwy gwastad y gorgors yn ogystal ag ar lethrau\u2019r rhostir. Y syniad oedd sychu\u2019r pridd i wneud porfa gynhyrchiol. Nid oes gennym unrhyw gofnod o sut y datblygodd y llystyfiant ar o\u0302l ei ddraenio ond erbyn 2017, pan brynwyd Bwlch Corog ar gyfer y prosiect, roedd twf ungnwd sefydledig o wellt y gweunydd (Molinia caerulea) yn gorchuddio\u2019r rhan fwyaf o\u2019r ardal."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae\u2019r tueddiad i Molinia ddominyddu llystyfiant rhostir yn ffenomenon adnabyddus ym Mhrydain a chredir ei fod yn gysylltiedig a\u0302 draenio, llosgi, cynnydd mewn pori defaid yn hytrach na gwartheg, a dyddodiad nitrogen o lygredd aer."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae Molinia yn rhywogaeth laswellt frodorol ac yn rhan sylweddol o rai cynefinoedd arbennig, er enghraifft porfa Rhos, coetiroedd gwlyb penodol, a choetiroedd corsiog."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Daw\u2019r enw Saesneg \u2018purple moor grass\u2019 o liw tyfiant cynnar y gwanwyn \u2013 yn ystod yr haf mae\u2019n lliw gwyrdd arferol glaswellt. Mae\u2019n annymunol i lawer o anifeiliaid pori ac mae\u2019n laswellt collddail, sy\u2019n golygu bod y dail (llafnau) yn marw yn y gaeaf. Mae hyn yn creu lliw gwellt enigmatig rhostir y gaeaf. Y broblem gyda Molinia yw, trwy beidio a\u0302 chael ei bori, mae\u2019n trechu planhigion eraill, ac mae\u2019r glaswellt marw yn ffurfio mat trwchus sy\u2019n mygu\u2019r ddaear, gan atal planhigion eraill rhag tyfu. Yn y pendraw, ungnwd yw, heb fawr o amrywiaeth na diddordeb bywyd gwyllt, a dyna\u2019n union sydd gennym ym Mwlch Corog. Mae ganddo strwythur nodweddiadol o dwmpathau mawr heb lawer o le rhwng twmpathau, a all wneud cerdded y rhostir yn amhleserus."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ceir problemau eraill sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 draenio\u2019r corsydd. Mae cors mewn cyflwr da yn dal cyfaint enfawr o ddw\u0302r ac yn ei ryddhau\u2019n araf i nentydd yr ucheldir. Mae hyn yn arbennig o bwysig yn yr ardaloedd lle mae corsydd yn digwydd, lle gall glawiad fod yn drwm ac yn hir. Os yw\u2019r gors yn cael ei draenio, mae dw\u0302r glaw yn cael ei dynnu oddi ar y bryn bron yn syth trwy\u2019r gafaelion ac i\u2019r nentydd a\u2019r afonydd. Felly mae llifogydd yn digywdd yn amlach ac maent yn fwy difrifol i lawr yr afon ac mae\u2019r rhain yn aml yn effeithio ar ardaloedd poblog. Hyd yn oed heb lifogydd, mae\u2019r llif dw\u0302r gormodol yn cyrraedd y cefnfor heb ddarparu buddion i fywyd gwyllt na chymdeithas ddynol. I\u2019r gwrthwyneb, mewn cyfnodau sych, heb i ddw\u0302r gael ei storio yn yr ucheldiroedd, mae\u2019r nentydd a\u2019r afonydd yn sychu\u2019n haws, gan achosi prinder dw\u0302r i fywyd gwyllt a bodau dynol."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Gall draenio hefyd yn achosi erydiad pridd oherwydd dw\u0302r sy\u2019n llifo\u2019n gyflym yn y gafaelion. Mae hyn yn halogi purdeb dw\u0302r a all effeithio\u2019n ddifrifol ar fywyd gwyllt, er enghraifft wyau pysgod, a gall achosi problemau i gyflenwadau dw\u0302r dynol."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae mawn, fel llystyfiant marw, yn storio carbon. Mae\u2019n dibynnu ar fod a\u0302 dw\u0302r yn barhaol ac anaerobig i gynnal y cyflwr sefydlog hwn. Gyda draeniad, mae\u2019r mawn yn sychu ac mae\u2019r carbon yn agored i\u2019r aer, gan ganiata\u0301u iddo ocsidio. Fel carbon deuocsid, mae\u2019n dianc i\u2019r atmosffer fel nwy ty\u0302 gwydr."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Er gwaethaf eu gwreiddiau artiffisial o ganlyniad i ddatgoedwigo, mae gorgorsydd bellach yn cael eu gwerthfawrogi oherwydd eu cynhalieath o fywyd gwyllt a buddion eraill."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Cyflawnir adfer cors ym Mwlch Corog trwy wrthdroi\u2019r draeniad i adfer hydroleg naturiol y mawndir. Cafodd y gafaelion draenio eu blocio yn ystod 2019 gan ddefnyddio cyfres o argaeau mawn wedi\u2019u gosod bob 10 metr ar hyd y gafaelion. Mae\u2019r mawn ar gyfer yr argaeau yn cael ei gymryd o amgylch y gafael, fel bod pant yn cael ei gloddio uwchben yr argae: wrth i\u2019r llif gael ei stopio mae pwll yn ffurfio. Bellach mae gennym dros fil o byllau bach ar draws y safle, sy\u2019n creu cynefin newydd i fywyd gwyllt. Dros amser, bydd planhigion yn cytrefu\u2019r dw\u0302r llonydd a bydd y deunydd planhigion marw yn llenwi\u2019r pyllau a\u2019r ffosydd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn y cyfamser, mae\u2019r hydroleg naturiol yn cael ei adfer i\u2019r mawndir ar unwaith. Mae\u2019r ddaear yn amlwg yn wlypach neu hyd yn oed yn ddwrlawn bob ochr i\u2019r gafaelion. Yr effaith ar lystyfiant fydd lladd Molinia a fydd yn cael ei ddisodli\u2019n raddol gan fwsoglau migwyn. Effaith fwy uniongyrchol yw cytrefu planhigion rhostir yn y mawn agored ar ymylon y pwll."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ceir ychydig o glytweithiau sylweddol o fwsogl migwyn ar draws y rhostir. Mae hefyd wedi goroesi mewn clystyrau bach sydd wedi\u2019u cuddio ymhlith y Molinia. Mae rhai prosiectau adfer corsydd wedi cyflwyno mwsogl migwyn i gyflymu\u2019r broses adfer. Gallai hyn fod yn bosibilrwydd yng Nghoetir Anian; rydym hefyd yn barod i gymryd ein hamser a lleihau ymyrraeth bellach. Ar o\u0302l cael gwared ar ddraeniad annaturiol y safle, bydd yn ddiddorol gweld sut mae\u2019r llystyfiant yn datblygu."}]