[{"text_idx": "#000000", "text": "Taith o gwmpas cysylltiadau Cymreig Dulyn"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Wrth i'r Cymry heidio yn eu miloedd i Ddulyn ar gyfer y ge\u0302m Chwe Gwlad ddydd Sadwrn, dyma daith Cymru Fyw o leoliadau yn y brifddinas sydd a\u0302 chysylltiadau Cymreig. Mae rhai i'w dathlu, eraill i'w anghofio - ac ambell un yn ddadleuol."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Lle gwell i ddechrau ein taith na lleoliad un o olygfeydd enwocaf ein llenyddiaeth - 'pont' Bendigeidfran yn Y Mabinogi."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yn o\u0302l y chwedl, yn fuan ar o\u0302l cyrraedd Iwerddon i achub ei chwaer Branwen mae'r cawr yn cyrraedd rhwystr - yr Afon Llinon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Un broblem: mae'r Gwyddelod newydd ddinistrio'r bont wrth ddianc rhag y Cymry. 'A Fo Ben Bid Bont' meddai Bendigeidfran yn y stori, cyn gorwedd o un lan i'r llall er mwyn i'w fyddin fedru croesi drosto a mynd ar o\u0302l Matholwch, Brenin yr Iwerddon (a hen sinach blin)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Pont y Tad Mathew sydd yma heddiw - ond roedd pont arall yn croesi'r Liffey yn y lleoliad yma 1000 o flynyddoedd yn o\u0302l"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae pont wedi bod ar y safle yma ers y cyfnod pan ysgrifennwyd y chwedlau."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Cyn hynny roedd clwydi wedi eu gosod ar hyd rhyd yn yr afon i helpu pobl groesi. Yn o\u0302l Andrew Breeze dyna pam bod y gainc yn so\u0302n am roi 'clwydi' ar gefn Bendigeidfran cyn i'r milwyr gerdded drosto."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Felly os ydych chi'n mynd i'r ge\u0302m, ewch draw i Stryd y Bont, dyfynnwch Bendigeidfran - a chroeswch yr afon."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Fe gafodd Swyddfa'r Post - pencadlys y Gweriniaethwyr - ei chwalu yn ystod y gwrthryfel"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Gwrthryfel y Pasg ydi un o ddigwyddiadau mwyaf arwyddocaol hanes Iwerddon - ac mae 'na gysylltiad efo pentref yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ar o\u0302l chwe diwrnod o frwydro ffyrnig ar strydoedd Dulyn fe drechwyd y gwrthryfel yn llwyr."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Dienyddwyd rhai o'r arweinwyr a chafodd eraill eu carcharu ym Mhrydain, 2000 ohonyn nhw yng Ngwersyll Frongoch, ger y Bala."}, {"text_idx": "#000018", "text": "'Prifysgol y Chwyldro' oedd enw'r gweriniaethwyr am y gwersyll gan fod cymaint o drafod ymysg y carcharorion am sut i fynd ati i wireddu'r freuddwyd o Iwerddon rydd."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Pan gafodd Gweriniaeth Iwerddon ei sefydlu yn 1922 cafodd 30 o'r dynion carcharwyd yn Frongoch eu hethol fel aelodau Sinn Fe\u0301in yn y senedd yn Nulyn."}, {"text_idx": "#000021", "text": "I ddysgu mwy am y gwrthryfel ewch draw i weld yr arddangosfa yn Swyddfa'r Post, ar O'Connell Street, sef pencadlys y gwrthryfelwyr yn 1916."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Padraig Pearse oedd un o arweinwyr y gwrthryfel - a'r un ddarllenodd y datganiad yn cyhoeddi sefydlu'r Weriniaeth."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yn hytrach na'i gludo i'r gwersyll yng Nghymru cafodd ei ddienyddio pedwar diwrnod ar o\u0302l i'r gwrthryfel ddod i ben."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Copi o ddatganiad y gweriniaethwyr wedi ei osod ar Swyddfa'r Post i nodi canmlwyddiant y gwrthyfel"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Bron i 20 mlynedd cyn hynny, pan oedd yn 20 oed, fe gafodd ei urddo i'r Orsedd yn yr Eisteddfod Genedlaethol 1899 yng Nghaerdydd."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yn 1999 dadorchuddiwyd plac yng Nghaerdydd i nodi'r canmlwyddiant."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Fe sefydlodd Pearse, bardd ac athro oedd yn frwd am yr iaith Wyddeleg, ysgol ddwyieithog Sant Enda yn Rathfarnham, yn ne'r brifddinas. Erbyn heddiw mae'n amgueddfa sy'n olrhain hanes ei fywyd."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae mwy o hanes Pearse i'w weld yn Kilmainham Goal, lle cafodd ei ddienyddio."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Hanes Guinness - ddim yn ddu a gwyn"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Mae'r Gwyddelod yn falch iawn o'u Guinness. Felly dewiswch eich tafarn yn ofalus cyn gofyn: \"A pint of your finest Welsh Guinness please!\""}, {"text_idx": "#000033", "text": "Yng nghanolfan ymwelwyr Stordy Guinness, fe gewch chi hanes swyddogol y cwmni: sut gafodd Arthur Guinness flas ar gwrw tywyll wrth ymweld a\u0302 Llundain. Dechreuodd fewnforio'r cwrw o brifddinas Lloegr yn o\u0302l i Iwerddon, ei ddatblygu'n gwrw tywyllach a dechrau bragu Guinness yn yr 1750au."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Fake news, yn o\u0302l theori wnaeth y penawdau rai blynyddoedd yn o\u0302l. Roedd rhai yng Nghymru yn dadlau y byddai peint o'r stwff du wedi bod yn llawer rhy ddrud yn y ddeunawfed ganrif ar o\u0302l ei fewnforio'r holl ffordd o Lundain."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Rhatach o lawer fyddai prynu cwrw o rywle agosach i Ddulyn; rhywle lle'r oedd y goets fawr yn stopio dros nos rhwng Llundain a Chaergybi; rhywle fel... Llanfairfechan."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Roedd teithwyr y cyfnod yn aros mewn bwthyn yn y dref o'r enw Llety ac yn yfed mewn tafarn oedd yn gwneud cwrw tywyll iawn - tywyllach na'r hyn oedd ar gael yn Llundain. Enw'r dafarn oedd Gwin Du."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Meddai'r arbenigwr bwyd Deiniol Ap Dafydd: \"Dwi'n meddwl bod Mr Guinness wedi blasu nifer fawr o gwrw lleol rhwng Llundain a Chaergybi, ond mai'r gwin du oedd o'n hoffi fwyaf. Dyma ddaeth yn Guinness.\""}, {"text_idx": "#000038", "text": "Os oes un person sy'n cael ei gysylltu efo Iwerddon hyd yn oed yn fwy nag Arthur Guinness, Sant Padrig ydi hwnnw. Wyddoch chi be'? Cymro oedd o... meddai rhai."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Cafodd ei eni yn Bannavem Taburniae - ac mae rhai'n dadlau mai Banwen yng Nghastell-nedd Port Talbot yw'r lle yma, lleoliad pwysig i'r Rhufeiniaid ar y pryd."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae trigolion y pentref yn cynnal gwasanaeth yno bob blwyddyn i'w goffa\u0301u."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Fe gafodd Padrig ei gipio gan fo\u0302r-ladron pan oedd yn ei arddegau, a bu'n gaethwas yn Iwerddon, cyn ffoi yn o\u0302l adref a chael ei hyfforddi yn Llanilltud Fawr, yn o\u0302l rhai. Cafodd ei ordeinio'n offeiriad, mynd yn o\u0302l i Iwerddon a dod a\u0302 Christnogaeth i'r Gwyddelod."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Ond cyn mynd i ddadlau gormod ei fod o'n Gymro, mae rhai'n dweud mai yn Lloegr cafodd ei eni, ac eraill yn dweud mai Albanwr oedd o."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae Coleg Trinity yn denu'r twristiaid yn eu miloedd - ond nid dyma brifysgol gyntaf Dulyn."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Yn y Canol Oesoedd, pan oedd prifysgolion yn dechrau cael eu sefydlu ar hyd a lled Ewrop, fe agorwyd un yn Nulyn - a Chymro oedd un o'r pedwar athro oedd yn dysgu yno."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Y Brenin Cymreig a'r Llychlynwyr"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Mae teithiau tywys yn mynd ag ymwelwyr o gwmpas Dulyn i ddysgu am hanes y Llychlynwyr"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ar un cyfnod, roedd Dulyn yn cael ei reoli gan y Llychlynwyr - ac yn eu mysg roedd un fyddai'n dod yn un o arweinwyr Cymru."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Ei dad o oedd Cynan ap Iago, un o linach Brenin Gwynedd, gafodd ei ladd yn 1063."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Copi o gofgolofn gafodd ei godi gan y Llychlynwyr yn y 10fed neu'r 11eg ganrif. Gallwch weld hwn ar Stryd Pearse"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Rai blynyddoedd wedyn, aeth Gruffudd yn o\u0302l i Gymru ac ar o\u0302l brwydr yn 1081 y fo oedd Brenin Gwynedd."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Fe gafodd Gerallt Gymro ei ddewis yn un o 100 arwyr Cymreig mewn po\u0302l piniwn yn 2002, ond fyddai o ddim yn ennill llawer o bleidleisiau yn Iwerddon."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Mae'n cael ei gofio yng Nghymru am sgwennu llyfrau am ei deithiau o gwmpas y wlad, sy'n rhoi darlun o fywyd yn y 12fed ganrif."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Aeth ar deithiau tebyg yn yr Iwerddon hefyd - a chreu darlun o bobl anwaraidd a chyntefig."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Gan ei fod yn gweithio i Frenin Lloegr, mae'n cael ei gyhuddo o ysgrifennu propaganda ac yn cael ei feio am greu darlun negyddol o'r Gwyddelod wnaeth barhau am ganrifoedd."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Mae un copi o'i lyfr Topographia Hiberniae yn cael ei gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Iwerddon, yn y brifddinas - ond rhaid gwneud trefniadau o flaen llaw i'w weld."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Ewch draw i Talbot Street i weld yr unig gapel Cymraeg a fu yn Iwerddon - a gyrru e-bost a chael paned yr un pryd."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Fe gafodd Capel Bethel ei godi'n wreiddiol yn 1838 i wasanaethu'r cannoedd o forwyr Cymreig oedd yn ymweld a\u0302 phorthladd Dulyn - ac roedd naws morwrol i'r capel am amser hir."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Y \"main-deck\" oedd yr enw am lawr y capel. Roedd y dynion yn eistedd ar y \"starboard\" (yr ochr dde) a'r merched ar y \"port side\" (yr ochr chwith). Roedd \"spitoons\" wrth ymyl rhai o seddau'r dynion ac roedd smocio yn cael ei ganiata\u0301u ar y dechrau."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Mewn cyfnodau pan oedd drwg deimlad yn erbyn y Protestaniaid doedd mynd i'r capel ddim bob tro'n hawdd. Pan fethodd Mesurau Ymreolaeth ar ddiwedd yr 19eg ganrif a dechrau'r 20fed ganrif fe gafodd cerrig eu taflu at y capel gan falu ffenestri."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Yn ystod Gwrthryfel y Pasg 1916, yn o\u0302l y so\u0302n, cafodd John Lewis y gweinidog fwled drwy gantel ei het."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Caewyd y capel yn 1944 ac erbyn hyn gallwch syrffio'r we am fwy o hanes y capel gan mai caffi'r rhyngrwyd ydi hi erbyn hyn."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Prif StraeonTroi caniau a photeli'n arian yn arbrawf AberhondduCyhoeddwyd3 awr yn o\u0302l'Emosiynol' rhedeg hanner marathon er cof am MacsenCyhoeddwyd3 awr yn o\u0302lStreiciau, costau - beth yw gwerth cwrs prifysgol?Cyhoeddwyd2 awr yn o\u0302l"}, {"text_idx": "#000075", "text": "'Emosiynol' rhedeg hanner marathon er cof am Macsen"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Streiciau, costau - beth yw gwerth cwrs prifysgol?"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Max Boyce yn 80: 'Un o'r bois'"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Hanner canrif o werthu cig yn Llanrug"}, {"text_idx": "#000083", "text": "Cynnal gwersi Cymraeg... draw yn Ffrainc"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Gareth Hughes: O wleidyddiaeth i arlunio"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Ateb y Galw: Efa Lois"}]