[{"text_idx": "#000005", "text": "Mae arolwg laser newydd o\u2019r awyr o Ynys Dewi (RSPB) wedi datgelu tirwedd archaeolegol gudd y tybir ei bod yn mynd yn o\u0302l 4,500 o flynyddoedd i\u2019r Oes Efydd. Mae\u2019r arolwg wedi newid ein dealltwriaeth o sut y cafodd yr ynys anghysbell hon oddi ar Sir Benfro ei hanheddu ac wedi darparu arf rheoli grymus newydd at ddefnydd yr RSPB."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Comisiynwyd yr arolwg laser gan archaeolegwyr Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru fel rhan o\u2019r Prosiect CHERISH Iwerddon-Cymru newydd, wedi\u2019i ariannu gan yr UE, sy\u2019n ymchwilio i newid hinsawdd a threftadaeth yr arfordir. Mae\u2019r data a gasglwyd yn ystod yr arolwg wedi ein galluogi i greu model 3D hynod fanwl o Ynys Dewi am y tro cyntaf. Yn ogystal ag arwain at ddarganfod safleoedd archaeolegol newydd, mae\u2019r gwaith hwn wedi darparu set ddata fanwl gywir y gellir ei defnyddio i gadw llygad ar newidiadau amgylcheddol ar yr ynys o ganlyniad i newidiadau yn yr hinsawdd. Ariennir y Prosiect CHERISH drwy Raglen Gydweithredu Iwerddon-Cymru yr UE 2014-20."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae\u2019r arolwg newydd wedi datgelu safleoedd cyffrous megis crugiau crwn o\u2019r Oes Efydd, caer bentir arfordirol gynhanesyddol, safle posibl capel coll, a llu o gyfundrefnau caeau hynafol. Mae\u2019r darganfyddiadau hyn yn gorfodi archaeolegwyr i newid eu dehongliad o sut y byddai bodau dynol wedi rhyngweithio ag Ynys Dewi yn ystod y 4,000-5,000 o flynyddoedd diwethaf."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019r arolwg laser-sganio o\u2019r awyr (LiDAR) hynod fanwl a wnaed gan Bluesky International LTD ym mis Chwefror 2017 yn darparu golwg unigryw o\u2019r ynys gyfan ar gydraniad o 25cm. Mae gwahanol dechnegau delweddu 3D wedi datgelu llawer o wrthgloddiau archaeolegol am y tro cyntaf nad oes modd mynd atynt ar droed neu sy\u2019n rhy anodd eu gweld ar y ddaear o dan y gorchudd o redyn a phrysgwydd. Mae awyrluniau hanesyddol o\u2019r Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru yn Aberystwyth wedi cael eu hastudio hefyd i ddarganfod olion cnydau sy\u2019n dynodi archaeoleg a aeth o\u2019r golwg o ganlyniad i aredig yn y cyfnod modern. Mae\u2019r ti\u0302m CHERISH wedi ymhelaethu ar y gwaith hwn gan ddefnyddio mapio drwy gymorth cyfrifiadur wedi\u2019i seilio ar y data LiDAR ynghyd ag awyrluniau hanesyddol wedi\u2019u digido. Ar sail hyn, mae\u2019r archaeolegwyr wedi gwella ein dealltwriaeth o sut yr oedd y dirwedd amaethyddol gynhanesyddol a chanoloesol yn edrych."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Meddai Dan Hunt, archaeolegydd CHERISH yn y Comisiwn Brenhinol: \u2018Rydyn ni wedi ychwanegu cyfoeth o wybodaeth archaeolegol newydd at stori Ynys Dewi, gan ddefnyddio set ddata 3D anhygoel sydd wedi rhoi i ni ddarlun syfrdanol o fanwl o\u2019r ynys. Rydyn ni\u2019n edrych ymlaen at gydweithio\u2019n agos a\u0302 wardeiniaid Ynys Dewi (RSPB), a chydweithwyr eraill ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro, i ymchwilio ymhellach i\u2019r darganfyddiadau hyn.\u2019"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019r mapio drwy gymorth cyfrifiadur newydd yn cyfuno arolygon blaenorol a\u0302 darganfyddiadau newydd. Mae rhai o\u2019r nodweddion archaeolegol a ddangosir ar y map newydd yn amrywio o domenni claddu o\u2019r Oes Efydd i derfynau cae o\u0302l-ganoloesol sydd wedi mynd o\u2019r golwg yn sgil canrifoedd o aredig. Gyda\u2019i gilydd mae\u2019r holl nodweddion hyn yn creu darlun o sut y gallai\u2019r dirwedd fod wedi edrych ar hyd yr oesoedd."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae tirwedd gynhanesyddol Ynys Dewi yn ymestyn hyd at ben gogleddol pellaf yr ynys lle mae safle caer bentir arfordirol gynhanesyddol bosibl wedi\u2019i nodi ar bentir creigiog uchel Trwyn-Sio\u0302n-Owen. Mae\u2019n debyg bod y gaer arfordirol hon yn anheddiad ag amddiffynfeydd parhaol neu\u2019n fan ymgynnull i\u2019r bobl a oedd yn byw ac yn ffermio ar yr ynys. Yr olion y gellir eu gweld yw ffos lydan sy\u2019n gwahanu\u2019r pentir oddi wrth y tir mawr ac yn rhannu\u2019r ynys yn ddwy ardal amlwg. Bydd y Prosiect CHERISH yn ymchwilio ymhellach i\u2019r safle ac yn ei fonitro am erydiad arfordirol."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae olion o\u2019r cyfnodau canoloesol ac o\u0302l-ganoloesol i\u2019w gweld yn amlwg ar Ynys Dewi hefyd. Mae llawer o\u2019r dystiolaeth hon ar ffurf cefnau aredig hynafol, yng ngogledd a chanol yr ynys yn bennaf. Ond ceir hefyd wrthgloddiau sy\u2019n awgrymu anheddu, diwydiant ac arfer crefyddol."}, {"text_idx": "#000015", "text": "I\u2019r gogledd o Garn Ysgubor mae olion tirwedd cefnen a rhych ganoloesol ac o\u0302l-ganoloesol. Mae olion llwyfan pridd i\u2019w gweld yn y cefnau aredig sydd o bosibl yn dynodi safle adeilad petryalog bach. Hefyd, yn yr ardal hon, yn ogystal ag yn rhan ddeheuol yr ynys, ceir olion nifer o domenni clustog posibl, yn awgrymu hwsmonaeth ar yr ynys, a allasai fod yn gartrefi i gwningod yn ystod y canol oesoedd ac wedyn."}, {"text_idx": "#000016", "text": "I\u2019r gogledd o\u2019r ffermdy mae mwy byth o olion sy\u2019n dangos mor eang oedd y dirwedd amaethyddol ganoloesol, gan gynnwys safle posibl y capel coll \u2018Capel Dyfanog\u2019. Ceir yma olion safle sylweddol, lle bu llynnoedd, llwyfannau a llociau ar un adeg, sy\u2019n ymestyn ar hyd arfordir dwyreiniol yr ynys ac yn lleoliad addas iawn ar gyfer canolfan eglwysig ganoloesol a fyddai wedi cynnig golwg unigryw dros ddyfroedd Swnt Dewi tuag at ddinas Tyddewi."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Prosiect pum mlynedd cyffrous newydd rhwng Cymru ac Iwerddon a ariennir gan yr UE ac a ddechreuodd ar 1 Ionawr 2017 yw\u2019r Prosiect CHERISH (Hinsawdd, Treftadaeth ac Amgylcheddau Riffiau, Ynysoedd a Phentiroedd). Bydd y prosiect yn dwyn y ddwy genedl ynghyd i gynyddu gwybodaeth a dealltwriaeth o effeithiau (yn y gorffennol, y presennol a\u2019r dyfodol agos) newid hinsawdd, stormusrwydd a digwyddiadau tywydd eithafol ar dreftadaeth ddiwylliannol yr arfordir. Yn ystod y pum mlynedd fe fydd y prosiect yn derbyn mwy na \u20ac4m drwy Raglen Gydweithredu Iwerddon-Cymru yr UE, blaenoriaeth 2 \u2013 addasiad cymunedau Mo\u0302r Iwerddon ac arfordirol i newid yn yr hinsawdd."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ynys Dewi yw un o\u2019r lleoedd gorau ar gyfer bywyd gwyllt yn y DU, ac fe\u2019i cydnabyddir yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac yn safle Natura 2000. Mae Ynys Dewi yn Ardal Gwarchodaeth Arbennig ar gyfer y fra\u0302n goesgoch ac mae sicrhau bod y tir yn cael ei bori yn galluogi\u2019r adar hyn i chwilio yn y glaswellt byr am y pryfed maen nhw\u2019n eu bwyta."}]