[{"text_idx": "#000001", "text": "Ganwyd D.J. ym Mhen-rhiw, fferm ddiarffordd yng nghyffniau Rhydcymerau, Sir Gaerfyrddin. Yn ei gyfrol Hen Dy\u0302 Ffarm rhydd D.J. inni ddarlun cynnes o\u2019r aelwyd gan gydnabod nad oedd yno foethusrwydd ein cartrefi modern ni:"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Yn ein hamser ni ... yr oedd y gegin yn isel a thywyll \u2013 rhwng y trawstiau trwchus a\u2019r ystlysau cig moch, y rhwydi silots, ac, yn fynych, raff neu ddwy o wynwns Llydaw, y dryll yn ei le, a\u2019r ffroenau, bob amser, yn boenus o gywir at dalcen yr hen gloc druan, basgedi o wahanol faint, bwndel neu ddau o wermod lwyd a gawmil wedi eu sychu, a llawer o drugareddau tebyg, anhepgorion ty\u0302 ffarm, yn hongian o dan y llofft. Yn hirnosau\u2019r gaeaf, rhaid, hefyd, gosod y lamp wen, fantellog, ar y ford fach, a\u2019i golau esmwyth yn ehangu\u2019r gorwelion ... yr hen simnai lwfer lydan, a\u2019r awyr i\u2019w gweld drwy\u2019r top. Weithiau, ar noson stormus, llwyddai ambell ffluwch o gesair gwyllt ddisgyn drwy\u2019r tro yng nghorn y simnai, gan saethu\u2019u hunain ma\u2019s, piff-piff-paff-paff yn y fflam. I fyny yn y simnai yr oedd y pren croes a\u2019r bar a\u2019r linciau haearn wrthi i hongian y crochanau uwchben y ta\u0302n. Islaw yr oedd pentan llydan. Cyd-ofalai \u2018nhad a \u2018mam fod yno da\u0302n da, yn wastad \u2013 ta\u0302n glo yn y gaeaf, a boncyff o bren go lew, fynychaf, yn gefn iddo. Ta\u0302n coed fyddai yno yn yr haf, \u2013 ffagl a matsien o dan y tegyl neu\u2019r ffwrn fel y byddai galw. Ac eithrio\u2019r sgiw a\u2019r glustog goch, hir, arni, a hen gadair freichiau fy nhadcu lle\u2019r eisteddai fy nhad, bob amser, cadeiriau derw trymion, diaddurn oedd yno i gyd, rhai ohonynt, yn ddiau, yn ganrif a dwy oed. Yn union gyferbyn a\u0302\u2019r drws, wrth ddod i mewn, yr oedd y seld y gwelech eich llun ynddi gan o\u0302l y cw\u0302yr gwenyn a\u2019r eli penelin ar ei phanelau; ac o flaen y ffenestr yr oedd y ford fowr a mainc wrth ei hochr. Yn nes i\u2019r ta\u0302n, a chadair fy nhad ar y dde iddi, yr oedd y ford fach, gron, lle byddem ni\u2019n pedwar yn cael bwyd."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Syml a phlaen iawn fel y gwelir ydoedd y cysuron corfforol hyn wrth ein safonau trefol ni, heddiw, y cyfan wedi eu llunio a\u2019u llyfnhau gan olwynion peiriannau ffatrioedd mawr Lloegr. Ond yr oedd pob celficyn yn y ty\u0302, \u2013 yr hen goffrau blawd dwfn ar y llofft, y tolboi a\u2019r leimpres (linen press) \u2013 o dderw\u2019r ardal, yn waith crefftwr... (Hen Dy\u0302 Ffarm tt.39-41.)"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Oherwydd anghydfod teuluol symudodd y teulu i Abernant, lle bach ar gyrion y pentref, pan oedd D.J. yn chwech a chwarter oed. Yna, pan oedd D.J. yn un ar bymtheg oed, gadawodd yr ardal gan fentro\u2019i lwc ym maes glo de Cymru oherwydd ni allai lle bach fel Abernant, dwy erw ar hugain yn unig, gynnal D.J. a\u2019i rieni. Er iddo adael bro ei febyd mor ifanc, yn o\u0302l cyfaddefiad D.J. ei hun, dyma\u2019r cyfnod a luniodd ei bersonoliaeth. Oherwydd natur y gymdeithas cafodd y cyfle i ymhyfrydu yn nifyrrwch y gyfathrach rhwng trigolion y fro a chlywed nyddu stori a bod yn rhan o gymdeithas lawen. Yma yr ymhoffodd yn ei filltir sgwa\u0302r a\u2019i phobl a\u2019r cariad hwn a fu\u2019n sail i\u2019w gariad at Gymru ac at ddynoliaeth. Meddai D.J.:"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Os oes gennyf i unrhyw rinwedd o gwbl nad yw\u2019n gywilydd gennyf ei arddel, plwyfoldeb yw hwnnw. O\u2019r bwrlwm bychan hwn yn fy natur o ryw fath o ymlyniad ffyddlon wrth ardal neilltuol, y tardd fy serch at sir a gwlad a chenedl, at wledydd a chenhedloedd mawr a bach, at bopeth rhywiog a diddorol ac sydd o werth i mi mewn bywyd... (Y Cawr o Rydcymerau t.10.)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn ogystal a\u0302 llunio\u2019i bersonoliaeth a bod, maes o law, yn sail i\u2019w genedlaetholdeb a\u2019i heddychiaeth, ei fagwraeth yn Rhydcymerau a\u2019i gwnaeth yn stori\u0308wr ac yn llenor hefyd. Arabedd trigolion y gymdeithas yn Rhydcymerau ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a roddodd iddo ddawn y cyfarwydd. Dyma enghraifft o\u2019r math o ymddiddan a glywodd yn blentyn ar aelwydydd Pen-rhiw ac Abernant:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u201cO ie, \u2018r own i wedi anghofio am yr Hereford fach. Naddo, wir, John. Fe ddaeth rhywun ymla\u0302\u2019n man \u2018ny, pan \u2018own i\u2019n siarad ag w\u0302yr Twm Mati oboutu \u2018i dylwyth, a fe gynigiodd goron yn fwy na fi, slap! Fe adewais i i\u2019r dreisiaf fach fynd, er \u2018i bod hi\u2019n llawn gwerth yr arian, cofiwch. Rhyngom ni\u2019n tri \u2018fan hyn, \u2018n awr, \u2018te, \u2018r own i\u2019n eitha balch \u2018i gweld hi\u2019n mynd, waeth \u2018d oedd arna i ddim o\u2019i heisie hi, o gwbwl, \u2013 ond jist \u2018y mod i\u2019n nabod yr hen Dom yn dda, ariod, a\u2019i dad e\u2019n well na hynny; a \u2018d own i ddim yn leico mynd heibo, rywfodd, heb gynnig rhywbeth, fel math o shwd-y\u0302ch-chi-heddi \u2018ma. Ond \u2018feddyliais i ddim mwy na\u2019r ffwrn wal yma am \u2018i phrynu hi\u201d. (Hen Dy\u0302 Ffarm tt.46-47.)"}, {"text_idx": "#000012", "text": "A chymeriadau\u2019r ardal a roddodd iddo\u2019i arddull lenyddol unigryw hefyd, yn enwedig Dafydd \u2019R Efail Fach. Trwy osod ei bortread ohono yn flaenaf yn ei gyfrol Hen Wynebau myn Saunders Lewis mai teyrnged yw\u2019r bennod hon i\u2019r \u2018...meistr a luniodd ei frawddegau...\u2019 Meddai D.J. amdano:"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Gan nad oes gan neb hawl deg i\u2019n hamau ond y sawl a glybu Dafydd ei hun wrthi, mentraf ddweud fy marn onest yma \u2013 mai\u2019r llafurwr anllythrennog hwn, cwbl ddiymwybod a\u0302\u2019i ddawn, yw\u2019r person mwyaf dethol a gofalus yn ei eiriau ymadrodd o bawb y cefais i\u2019r pleser o wrando arnynt yn ymddiddan erioed. Ofer yw ceisio dychmygu beth a allsai ddod o Dafydd pe cawsai fanteision addysg teg. Canys fel y dywedodd ef ryw fore dydd Sul wedi gwrando pregeth feichus gan ryw w\u0302r nerthol o gorff, \u201cfe gollwyd nafi da pan gymrodd hwnna yn \u2018i ben i fynd yn bregethwr.\u201d Pe gadawsai Dafydd y gaib a\u2019r rhaw hefyd, a mynd yn \u201crhywbeth wrth ei ddysg,\u201d collasai\u2019r wlad un o\u2019i gweithwyr mwyaf deheulaw, ac un o\u2019i chymeriadau mwyaf diddan a gwreiddiol. O\u2019r ochr arall, yr wyf bron mor sicr a\u0302 hynny i amgylchiadau bore oes, diffyg unrhyw fath o uchelgais, a synnwyr digrifwch anorchfygol Dafydd ei hun beri amddifadu Cymru o delynegwr neu awdur stori\u0308au byrion o radd uchel iawn. Beth bynnag am ei bosibilrwydd ym myd llenyddiaeth, ni sylwodd neb erioed yn graffach a manylach ar fywyd rhwng glannau Teifi a Thywi na Dafydd \u2018r Efailfach. Rhoed iddo\u2019n ychwaneg, ddychymyg bardd a chydwybod y gwir artist wrth drin geiriau. Gwelsai\u2019r peth a ddisgrifiai mor fyw o\u2019i flaen nes bod ei holl eirfa werinaidd yn dawnsio i\u2019w wasanaeth. A mynegid asbri\u2019r ddawns yn chwerthin ei lygaid. Meistr y ddawns oedd yr union air hwnnw na allai neb ei anghofio... (Hen Wynebau tud 12-14.)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Dyma wlad fy nhadau mewn gwirionedd. Fe\u2019m meddiannwyd i ganddi; ac, yn o\u0302l y gynneddf syml a roddwyd i mi, fe\u2019i meddiannwyd hithau gennyf innau. (Y Cawr o Rydcymerau t.12.)"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Serch hynny, yn un ar bymtheg oed fe\u2019i gorfodwyd i ffarwelio a\u0302 bro ei febyd a chyfeirio\u2019i wyneb tuag at feysydd glo De Cymru. Dyma oedd cychwyn ei alltudiaeth a\u2019i rwygo oddi wrth \u2018hen dud ei dadau\u2019. Er iddo chwennych dychwelyd i\u2019w hen fro i fyw bu ei alltudiaeth yn alltudiaeth oes."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Bywyd digon caled, a pheryglus weithiau, oedd bywyd yng nghefn gwlad, yn ceisio rhwygo bywoliaeth allan o groen tir sa\u0302l ac anodd ei drin. Ond yr oedd bywyd yn y maes glo yn galetach a pheryclach. Ys dywed D.J.:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Fel rheol, oes gymharol fer, fel oes y mabolgampwr, ydoedd oes y coedwr a chwaraeai ran mor bwysig yn y pwll glo hyd at y mecaneiddio diweddar arno. Er dyfod y mwyafrif ohonynt, fel y soniwyd, yn ddynion ifainc yn eu llawn nerth ac iechyd o\u2019r wlad ni allent ddal straen gyson gwaith mor drwm yn yr awyr lychlyd ar hyd y blynyddoedd heb iddo ddweud arnynt. \u2018R oedd rhyw ugain i bum mlynedd ar hugain o\u2019r gorchwyl hwn yn llawn digon i\u2019r cryfaf ohonynt. Eithriad brin yn o\u0302l yr argraff sydd gennyf, ydoedd gweld coedwr dros ei hanner cant oed. Ymhell cyn i\u2019r silicosis diweddar gymryd ei doll erchyll ym maes glo\u2019r Deheudir yr oedd glowr trigain oed yn hen, hen w\u0302r, tra gallai ei frawd na adawsai fywyd iach y wlad, yn fynych yn dal ati yn ei bwysau hyd ei bedwar ugain a mwy."}, {"text_idx": "#000020", "text": "A bu D.J. ei hun yn agos at angau deirgwaith yn ystod ei yrfa fer fel glo\u0308wr:"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Euthum i\u2019r gwely\u2019n ddistaw bach heb damaid o swper rhag i neb weld yr addurn arnaf, a holi cwestiynau rhy bersonol. Sylwais for yr articlyn hwnnw, tra defnyddiol mewn ystafell wely, yn hanner llawn pan ddeuthum i mewn \u2013 rhywun wedi anghofio ei waca\u0301u mae\u2019n debyg. Ond nid oedd y nos ond cynnar eto. Ymhen tipyn daeth Ernest yno, yntau wedi dal pwys a gwres dydd o wyliau, gan ychwanegu\u2019n sylweddol at y cynnwys. Un o\u2019r cyfryw erthyglau at y gwasanaeth cyffredinol ydoedd yno, gyda llaw."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ond ymhell cyn i mi feddwl am gysgu, a\u2019m bron yn llawn o gynnwrf y noson cynt, dyma sw\u0302n siarad uchel ar y llawr a thrwst mawr a chlambwrian trwm ar y grisiau. Goleuais y gannwyll, ac wele Bili Bach Crwmpyn a\u2019i goesau eiddil a\u2019r rheini\u2019n siglo tipyn yn dod i mewn drwy\u2019r drws gan arwain cawr o ddyn corffol o\u2019i o\u0302l, a hwnnw, yn amlwg, wedi ei dal hi\u2019n drymach na Bili ei hun; a Bili yntau, fel gwas lifrai o\u2019r Canol Oesoedd yn gweini ar ei farchog, heb ddim yn ormod ganddo i\u2019w wneud dros ei gyfaill. Ni welais i mo\u2019r marchog mawr, mwstasiog hwnnw ond y noson honno yn unig. Ni chlywais ei enw hyd yn oed ag i mi gofio. Ond o dipyn i beth fe ddois i ddeall y sefyllfa. Northman ydoedd o, o\u2019r un ardal a\u0302 Bili ei hun, hen ffrindiau bore oes; a dyna\u2019r esboniad ar sifalri anghyffredin Bili yn ei ofal amdano, efallai, \u2013 ei falchder cudd yn y ffaith fod hen ardal fach ei febyd ef rhwng bryniau Maldwyn draw yn gallu magu cewri hefyd, heblaw ambell w\u0302r eiddil fel ef ei hun. Daethai\u2019r Northman Mowr fel y galwaf i ef yma, o beidio a\u0302 gwybod ei enw, coedwr yn y Rhondda Fawr, yn groes dros fynydd Penrhys y prynhawn hwnnw i\u2019r Sioe Geffylau yn Ferndale. Ond yng nghwmni\u0308aeth gynnes Bili Bach a rhai hen ffrindiau annwyl eraill o\u2019r Hen Sir, yn ddiweddarach yn y dydd, aethai\u2019n stop tap cyn iddo braidd gael amser i sychu ei fwstas. \u2018R oedd hi\u2019n rhy hwyr iddo bellach, a\u2019r tre\u0302n olaf wedi hen fynd, a\u2019i goesau a\u2019i ben heb fod yn llwyr ddeall ei gilydd hyd yn oed ar y stryd syth, heb so\u0302n am droeon tolciog llwybr y mynydd yn y tywyllwch, i feddwl am groesi\u2019n o\u0302l y noson honno. (Nid oedd bysys y pryd hwnnw). Daeth Bili ag ef i\u2019n ty\u0302 ni; ac wedi ymbil taer, gweddigar, ar ran ei bartner, gan fod ei wely ef ei hun yn digwydd bod yn wag o gymar ar y pryd, tymherodd calon yr hen Victoria o landledi, gan ganiata\u0301u\u2019r cais."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ty\u0302 lojin D.J. yn Ferndale lle digwyddodd galanas y pot piso. Mae\u2019r ffenest siop i\u2019w gweld ar y chwith tu o\u0302l i\u2019r car pellaf yn y llun."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ym Mehefin 1906 gadawodd D.J. waith glo Seven Sisters oherwydd roedd perthynas iddo, ei ewythr Dafydd Morgan, brawd ei fam, wedi dychwelyd i Gymru o America. Roedd disgwyl iddo ddychwelyd i\u2019r wlad honno yr haf hwnnw a gobeithiai D.J. ymuno ag ef a thrwy hynny wireddu ei freuddwyd gudd o sefydlu ransh yno. Ni ddigwyddodd hynny felly penderfynodd D.J. newid cyfeiriad trwy ymuno ag Ysgol Stephens, Llanybydder ym mis Hydref, efallai er mwyn cymhwyso\u2019i hun i fod yn weinidog yr efengyl. Ond wedi hynny bu\u2019n dilyn Clough\u2019s Correspondence Course, a phasio\u2019r King\u2019s Scholarship ar gyfer mynd yn athro ysgol. Y cam nesaf oedd cael profiad fel disgybl athro, a chafodd ei benodi ym Medi 1908 i swydd o\u2019r fath yn Ysgol Llandrillo yn Edeyrnion, Meirionnydd."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Yn ystod ei arhosiad yno penderfynodd D.J. ddilyn cwrs gohebol pellach er mwyn cael lle ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Methiant fu ei ymgais felly gadawodd ysgol Llandrillo yn haf 1910 a chychwyn cwrs naw mis yn Ysgol Joseph Harry, Caerfyrddin, gan lwyddo yn arholiad y Welsh Matriculation ym Mehefin 1911. Ym mis Hydref 1911 derbyniwyd D.J. yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth gan wireddu yr ail o\u2019i freuddwydion wedi i\u2019r gyntaf, sef ymfudo i America, fynd i\u2019r gwellt."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yn ystod ei flynyddoedd yn Aberystwyth deffrowyd fflam cenedlaetholdeb yn D.J. Sylweddolodd fod angen ysbrydoli Cymru \u2018i gredu ynddi ei hunan\u2019, ac mai ei ddyletswydd ef oedd pregethu cenedlaetholdeb wedi\u2019i drwytho ag ysbryd yr efengyl. Serch hynny ni fynnai, oherwydd ei genedlaetholdeb, gyfyngu ei hun \u2018i\u2019r pulpud yn gyfangwbl\u2019. Mater arall a ddrysodd ei gynlluniau i fod yn weinidog yr efengyl oedd ei heddychiaeth. Yn 1914, ar ddechrau\u2019r Rhyfel byd Cyntaf, dymunai ymuno a\u0302\u2019r fyddin. Er iddo wadu hynny yn ddiweddarach, mae\u2019n rhaid ei fod wedi credu\u2019r ffiloreg Seisnig a faetumiai y ca\u0302i cenhedloedd bychain eu rhyddid ar o\u0302l y rhyfel. Ond yn fuan wedi hynny dechreuodd bregethu heddychiaeth ac o\u2019r herwydd ni cha\u0302i gyhoeddiadau pregethu yn aml gan fod trwch y Cymry capelog o blaid y rhyfel."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Yn ystod ei yrfa yn Aberystwyth bu D.J. yn gyfrannwr cyson i gylchgrawn Cymraeg y Coleg, Y Wawr. Yn ogystal, dyma gyfnod ei ymdrechion llenyddol cynnar a chyhoeddodd bedair stori fer yn Cymru \u2018O.M.\u2019 rhwng 1914 ac 1918."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Yn 1916 graddiodd D.J. mewn Saesneg a Chymraeg a chafodd dystysgrif athro yn ogystal. Enillodd hefyd Ysgoloriaeth Meyricke am ei draethawd The Nature of Literary Creation ac aeth i goleg Iesu, Rhydychen am ddwy flynedd i astudio Saesneg. Er iddo fwynhau ei gyfnod yn Rhydychen nid cyfnod o heulwen ddiderfyn oedd hwn oherwydd collodd ei dad a\u2019i fam o fewn chwe wythnos i\u2019w gilydd yn ystod gaeaf 1916-17. Yn ogystal, dyma gyfnod ceisio cyhoeddi yr erthygl \u2018Ich Dien\u2019 ar dudalennau Y Wawr. Daeth yr erthygl i sylw\u2019r Ysgrifennydd Cartref ar y pryd ac oherwydd iddo farnu bod iddi elfennau bradwrus gwaharddwyd y cylchgrawn. Ymddiswyddodd y bwrdd golygyddol ac ni chyhoeddwyd rhifyn arall."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Ym mis Ionawr 1919 cafodd D.J. ei benodi\u2019n athro Saeneg ac Ymarfer Corff yn Ysgol Ramadeg Abergwaun ac yno yr arhosodd tan ei ymddeoliad yn 1945. Yn ystod gwyliau\u2019r Pasg y flwyddyn honno cafodd gyfle i ymweld ag Iwerddon a daeth i gysylltiad ag arweinwyr y gwrthryfel yno. Er iddo goleddu syniadau heddychol, ymfalchi\u0308ai yn ymdrech arwrol y Gwyddelod i sicrhau eu rhyddid gwleiddyddol."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Rhwng 1922 ac 1924 gweithiai D.J. dros y Blaid Lafur yn sir Benfro gan obeithio y byddai\u2019r blaid honno yn cadw at ei hegwyddorion cynnar ac yn hyrwyddo rhyddid gwleiddyddol i Gymru. Nid felly bu. Ar o\u0302l cipio grym yn senedd Lloegr yn 1918 fel prif wrthblaid i lywodraeth y dydd yn 1918, bradychu Cymru a wnaeth y Blaid Lafur a hynny arweiniodd at sefydlu Plaid Cymru yn 1925."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Bu 1925 yn flwyddyn dra phwysig yn hanes D.J. Bu gyda\u2019r cyntaf i ymuno a\u0302 Phlaid Cymru ar anogaeth Saunders Lewis a hynny\u2019n cychwyn ar oes o ymlafnio caled drosti. Ni bu erioed weithiwr caletach yn ei rhengoedd na neb mor driw iddi na D.J. Yna, cyn y Nadolig, priododd Jane Evans, neu Sia\u0302n fel y\u2019i hadwaenid gan bawb wedi hynny, ac ym mis Ionawr 1926 symudodd y ddau i rif 49, Y Stryd Fawr, Abergwaun, ac yno y bu\u2019r ddau fyw weddill eu dyddiau."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Dyma gychwyn go iawn hefyd ar ei alltudiaeth oes o fro ei febyd, ei filltir sgwa\u0302r. Serch hynny dychwelodd i\u2019w hen fro trwy lenydda. Ar o\u0302l ei ymdrechion cynnar ym myd y stori fer tawedog fu D.J. rhwng 1918 a 1927. Yna , ym mis Mai 1927, cyhoeddwyd y cyntaf o\u2019i bortreadau o gymeriadau bro ei febyd, sef \u2018John Trodrhiw\u2019 yn Y Ddraig Goch. Dyma gychwyn ar gyfres o bortreadau a gasglwyd at ei gilydd maes o law a\u2019u cyhoeddi yn 1934 dan y teitl Hen Wynebau, a ddaeth ar unwaith yn glasur ym myd rhyddiaith Gymraeg."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Oherwydd diffyg cynnydd cenedlaetholdeb ymhlith y Cymry a diystyru hawliau sylfaenol y genedl gan Loegr teimlai rhai arweinwyr y Blaid yr angen am weithred symbolaidd herfeiddiol er mwyn ysgwyd y Cymry o\u2019u cysgadrwydd. Penderfynwyd llosgi Ysgol Fomio\u2019r Llywodraeth Brydeinig ym Mhenyberth, Pen Lly\u0302n. Saunders Lewis oedd arweinydd y cyrch ac fe\u2019i cynorthwywyd gan Lewis Valentine a D.J. Yn dilyn eu harestio a throsglwyddo eu hachos i Lundain fe\u2019u dedfrydwyd i naw mis o garchar ac fe\u2019u hanfonwyd i Wormwood Scrubs. Yn sgi\u0308l y cynnwrf a\u2019r carcharu ni rymuswyd cenedlaetholdeb yng Nghymru a lleisiwyd siom yr ymgyrchwyr mewn llythyr a anfonwyd gan Saunders at D.J. yn 1938."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Dylid nodi, yng nghanol holl gynnwrf 1936, i D.J. gyhoeddi ei gyfrol gyntaf o stori\u0308au byrion, Storiau\u2019r Tir Glas, a oedd yn gyfraniad arall at ei ddull o ddychwelyd i\u2019w filltir sgwa\u0302r ac yn ychwanegiad pellach at osod ei enw ymhlith prif awduron Cymru\u2019r ugeinfed ganrif."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Yn dilyn y carcharu collodd Saunders Lewis ei swydd yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe. Ar o\u0302l sefyll etholiad yn 1943 a cholli yn erbyn W.J. Gruffydd, ar gyfer cynrychioli Prifysgol Cymru yn San Steffan, rhoddodd Saunders y gorau i arwain y Blaid ac enciliodd i fyd newyddiaduraeth a llenyddiaeth Cadwodd Valentine ei swydd fel gweinidog yr efengyl a derbyniwyd D.J. yn o\u0302l i\u2019w swydd yn Ysgol Ramadeg Abergwaun. Dal ati i frwydro dros ennill rhyddid gwleidyddol i Gymru a dal ati i lenydda a wnaeth D.J."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Rhwng 1937 a 1943 cyhoeddodd D.J. nifer o erthyglau swmpus ym mhapurau\u2019r Blaid ac ym mhapurau lleol Sir Benfro er mwyn hybu achos cenedlaetholdeb a dangos gwrthuni polisi\u0308au\u2019r ymerodraeth Brydeinig. Yna, yn 1941, cyhoeddwyd cyfrol arall o\u2019i stori\u0308au byrion, Stori\u0308au\u2019r Tir Coch. Ymddeolodd D.J. o\u2019i swydd yn Ysgol Ramadeg Abergwaun ym mis Rhagfyr 1945 ac yn dilyn hynny bu\u2019n brysur yn gwleidydda ac yn ysgrifennu stori\u0308au byrion yn o\u0302l ei arfer. Cyhoeddwyd Stori\u0308au\u2019r Tir Du yn 1949. Ym mis Hydref 1953 cyhoeddwyd rhan gyntaf ei hunangofiant, Hen Dy\u0302 Ffarm, a gydnabyddwyd yn gampwaith ymhlith hunangofiannau oherwydd mae\u2019r llyfr yn fwy na hunangofiant gan ei fod yn cynnig inni ddarlun o ffordd o fyw mewn ardal arbennig mewn cyfnod arbennig, ffordd o fyw a chymuned sydd bellach wedi diflannu ac ni welir ei thebyg fyth eto."}, {"text_idx": "#000047", "text": "1954-1970: Dal ati yn wyneb trafferthion."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Yr oedd hi\u2019n fis Tachwedd 1959 ar ail gyfrol ei hunangofiant, Yn Chwech ar Hugain Oed, yn cyrraedd o\u2019r wasg, a hynny\u2019n ffrwyth pum mlynedd hir o lafur caled."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ym mis Gorffennaf 1959 cyhoeddodd Waldo Williams ei barodrwydd i fod yn ymgeisydd y Blaid yn yr etholiad cyffredinol a dyna gychwyn ymgyrch etholiadol rymus gan D.J. Gweithiai yn ddibaid a diflino gan herio\u2019i iechyd bregus. Er bod D.J. a Waldo yn gyfeillion mynwesol yr oedd y ddau yn bur wahanol o ran personoliaeth. Mynnai D.J. ganfasio\u2019n ddibaid. Ni welai Waldo bod angen hynny ac yn aml roedd eu cyfeillgarwch dan straen a Waldo\u2019n gwylltio\u2019n enbyd. Oherwydd mawredd Waldo, mi gredaf, ni fu i\u2019r anghytuno rhynddynt danseilio\u2019u cyfeillgarwch."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Waldo Williams, heddychwr a bardd."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Ym mis Mehefin 1965 bu Farw Sia\u0302n ar o\u0302l blynyddoedd o gystudd blin. Ni ddiflasodd D.J. wrth wynebu ei brofedigaeth. Yn hytrach defnyddiodd ei brofedigaeth i\u2019w ysbarduno i weithio\u2019n galetach dros Gymru. Yn ogystal a\u0302 gweithio dros Blaid Cymru rhoddodd D.J. ei arian iddi. Ym mis Hydref 1965 trefnodd werthiant Pen-rhiw, yr Hen Dy\u0302 Ffarm, gan drosglwyddo arian y gwerthiant yn ei grynswth yn rhodd i\u2019r Blaid er mwyn hyrwyddo ei hymgyrchoedd etholiadol."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Yna, ar o\u0302l buddugoliaeth etholiadol Gwynfor Evans ym mis Gorffennaf 1966, credai D.J. y byddai\u2019r llifddorau yn agor a Chymru\u2019n ennill ei rhyddid gwleidyddol yn y man. Meddai\u2019 Saunders Lewis, y realydd, wrtho mewn llythyr ym mis Hydref 1966:"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Nid af i sgrifennu\u2019r pethau hyn. Nid yw\u2019n debyg y sgrifennaf ddim rhagor am wleidyddiaeth; y mae bwlch rhy fawr rhwng arweinwyr y Blaid a mi, ac ni chymerwyd sylw o ddim a awgrymais iddynt o gwbl, \u2013 tyst o \u2018Dynged yr Iaith\u2019. Ond ni wnaf ddim ychwaith i rwystro dim ar eu hymdrechion, dim ond tewi."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Heddiw y bygythiad mwyaf i\u2019n hunaniaeth ni fel cenedl yw\u2019r gwladychu mawr sy\u2019n digwydd yn ein gwlad a\u2019r adeiladu tai yn eu miloedd ar gyfer y mewnlifiad a ddaw dros Glawdd Offa o Loegr. Dyma yw ein Tryweryn cyfoes ni sy\u2019n ddim llai na hil-laddiad llwyr a didostur. Onid adfer dulliau Saunders Lewis yw ein hunig obaith gan na ddaw inni ymwared o du ein Cynulliad Cenedlaethol dirym a diweledigaeth?"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Bu farw D.J. ym mis Ionawr 1970 ac yntau ar y pryd mewn cyfarfod yng Nghapel Rhydcymerau. Yr oedd, o\u2019r diwedd, wedi dychwelyd i\u2019w filltir sgwa\u0302r. Ar ben hynny yr oedd yn eistedd ar bwys ei arwr, Gwynfor Evans. Ni ellid dychmygu gwell diweddglo i\u2019w fywyd a gysegrodd i frwydr parhad ei genedl ac i hunaniaeth ei bobl."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Dyma fedd Sia\u0302n a D.J. Ar y chwith (wrth wynebu\u2019r pennawd a nodwyd); Sia\u0302n Williams, 1884-1965, annwyl briod D.J., 1885-1970, ac yntau\u2019n gorwedd gyda hi a\u2019r Hen Wynebau eraill yn eu tragwyddol hedd."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Ar y dde: Yn gymeradwy ymysg lliaws ei frodyr: yn ceisio daioni i\u2019w bobl, ac yn dywedyd am heddwch i\u2019w holl hiliogaeth."}]