[{"text_idx": "#000003", "text": "Yr wythnos ddiwethaf cefais f\u2019ymweliad hanner blynyddol a\u0302\u2019r ferch sy\u2019n glanhau fy nannedd \u2013 fy nglanweithydd. Yn garedig, gwnaeth sylw bod fy nannedd yn well na\u2019r tro cynt. Diolchais iddi ond roeddwn yn rhy swil i gyfaddef nad oeddwn heb sylwi\u2019r tro hwnnw bod blaen fy mrws dannedd trydan wedi torri ac wedi bod yn gwneud dim mwy na sw\u0302n yn fy ngheg ers wythnosau !"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dros y blynyddoedd dois i arfer a\u0302\u2019r ymweliadau hyn. Ond maent yn dal i f\u2019atgoffa bob tro o hacio\u2019r sment oddi ar hen friciau rwy\u2019n eu defnyddio i osod wyneb cadarn i\u2019r buarth. Mae hefyd yn f\u2019atgoffa o ryfeddodau biocemeg. Byddwn yn cynnwys cyfansoddiad plac deintiol mewn un o\u2019m darlithoedd anrhydedd ym Mangor am bolysacaridau cymhleth."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Braf, felly, oedd gweld sylw arbennig i\u2019r sylwedd ych-a-fi hwn mewn sawl erthygl boblogaidd yn ddiweddar, gan gynnwys rhai gan Michael Gross yn Chemistry & Industry a Graham Lawton yn New Scientist. Mae Lawton yn cychwyn ei erthygl trwy ddyfynnu mai dyma\u2019r unig ddarn o\u2019r corff sy\u2019n ffosileiddio yn ystod ein bywyd. Fel arfer, ystyriwn ffosiliau fel cofnodion gwerthfawr o\u2019r gorffennol pell. Ac mae hynny\u2019n wir am ddannedd budron ein cyndadau hefyd. Cyn dyddiau\u2019r glanweithydd, ffosileiddiwyd pob math o bethau yn y plac yn feunyddiol. Gan fod dannedd ymysg darnau mwyaf gwydn a hirhoedlog ein sgerbydau (wedi inni farw) nid yw\u2019n syndod clywed bod anthropolegwyr wedi anelu eu technegau diweddaraf i\u2019r cyfeiriad yma."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Bu cryn ddatblygiadau ers imi so\u0302n yn y golofn hon yn 2012 am ddarganfod olion milddail a chamomeil ar ddant 50,000 blwydd oed dynes Neanderthal o Sbaen. Ar y pryd, dyma\u2019r dystiolaeth gynharaf o ddynoliaeth yn defnyddio meddyginiaethau\u2019n fwriadol a bu\u2019n ysbrydoliaeth imi osod sawl prosiect blwyddyn anrhydedd i\u2019m myfyrwyr yn y coleg. Ym mis Ionawr eleni cyhoeddodd Christina Warinner o Athrofa Max Planck, Jena, a grw\u0302p rhyngwladol o wyddonwyr dystiolaeth o ddannedd sy\u2019n dangos bod poblogaeth Oes Efydd y Lefant (y tiroedd rhwng Syria, Libanus a\u2019r Sinai heddiw) yn bwyta bwyd Asiaidd gan gynnwys sesame, ffa soia, tyrmerig ac, mae\u2019n debyg, banana. Tystiolaeth o fasnachu pell yno pedair mil o flynyddoedd yn o\u0302l. Ar ddechrau 2019 cyhoeddodd aelodau eraill o\u2019r grw\u0302p bresenoldeb y lliw lapis lazuli ar ddant lleian o Dalheim yn yr Almaen o\u2019r 12ed ganrif. Arwydd nad dynion yn unig oedd yn lliwio llawysgrifau gwych y cyfnod. Gan ei fod wedi dod yr holl ffordd o Afghanistan, roedd hwn, hefyd, yn arwydd o natur rhwydweithiau masnachu ei ddydd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Wrth gwrs, er gwaetha\u2019r geidwadaeth gyffredinol \u2013 mae\u2019r ma\u0302n-wahaniaethau yn ddadlennol. Mae microbiom ceg Neanderthal 100,000 blwydd oed o Serbia bron yn cyfateb yn union i geg Homo sapiens o Sbaen 18,700 oed. Dadleua\u2019r awduron bod hyn yn ychwanegu at y dystiolaeth am boblogaeth sefydlog a chyd-fyw rhwng y ddwy rywogaeth yn ystod y cyfnod hwn. Ond ar o\u0302l 14,500 o flynyddoedd yn o\u0302l, a diwedd yr Oes Ia ddiwethaf, ymddengys cryn newid yn nannedd pobl gogledd Ewrop. Arwydd, efallai, o fewnlifiad o\u2019r de."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae awduron ti\u0302m Warinner yn mentro esboniad ychwanegol. Amylas yw enw ensym y geg sy\u2019n dechrau treulio\u2019r starts yn yr hadau grawn, ac ati, yn ein bwyd heddiw. Mae gan Homo sapiens sawl copi ohono, i danlinellu pwysigrwydd grawn yn ein bwyd. Dau gopi yn unig sydd gan y Tsimpansi\u0302, nad yw mor ddibynnol arno. Nid yw\u2019r copi\u0308au newydd yng ngenom y Neanderthal, sy\u2019n awgrymu mai ar o\u0302l y brif hollt rhyngom, tua 600,000 mlynedd yn o\u0302l, y lluosogodd y genynnau amylas. Y mae hyn yn ddadl yn erbyn unrhyw gysylltiad rhwng dechrau bwyta starts mewn cloron (tubers ag ati) a bylbiau (ac, wedyn, grawn) a\u0302 chynnydd maint yr ymennydd (er gwaetha\u2019r hysbyseb Weetabix !). Ond, yn ddadleuol, mae Warriner yn dangos presenoldeb mathau o Streptococcus sy\u2019n arbenigo ar fwyta starts ar ddannedd Neanderthal yn ogystal a\u0302 Homo sapiens. Y ddadl yw os yw\u2019r rhain yn byw yn y geg, mae\u2019n debyg bod perchennog y geg yn bwyta swmp sylweddol o starts. A\u0302nt ymlaen i gynnig hyn fel esboniad o darddiad yr egni angenrheidiol ar gyfer ein hymennydd mawr (ac ymennydd mawr y Neanderthal)."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sut bynnag y datrysir y ddadl hon, mae\u2019n enghraifft wych o gyfoeth y wybodaeth am ddynoliaeth a\u2019i hanes \u2013 gan gynnwys pwysigrwydd microbiom y geg i\u2019n hiechyd heddiw \u2013 a ddatgelir maes o law yn y ffosiliau \u201cnewydd\u201d hyn. Mae\u2019n debyg mai ar ddant epa 12.5 miliwn flwydd oed, Dryopithecus carithiacus, yn amgueddfa Klagenfurt y mae\u2019r enghraifft hynaf hysbys o blac. Mae\u2019n amlwg nad oedd Deintyddfa\u2019r epa hwnnw mor effeithiol a\u0302\u2019m un i. Nid ydynt wedi ei atgoffa i bicio i mewn am ei Untersuchung (archwiliad) yn ddiweddar ! Felly, y tro nesaf yr eisteddwch yng nghadair esmwyth y deintydd, yn edmygu eich dannedd sgleiniog, ystyriwch y golled enfawr i anthropolegwyr y dyfodol."}]