[{"text_idx": "#000000", "text": "Sylwadau ar Wyddoniaeth Heddiw (ac ambell bwnc arall). [diweddariad 15/8/2022]"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Pan ddarllenodd Alfred Nobel am ei farwolaeth ei hun mewn papur newydd ym Mharis yn Ebrill 1888 fe\u2019i hysgytiwyd yn bennaf gan y pennawd \u201cLe Marchand de la Mort est Mort!\u201d (\u201cMarw yw Marsiandwr Marwolaeth!\u201d) Ei frawd, Ludvig, oedd wedi marw o\u2019r dicia\u0302u yn Cannes, a chamgymeriad oedd yr ysgrif goffa. Credir mai dyma arweiniodd at un o gymynroddion enwocaf hanes \u2013 Gwobrau Nobel. Yn Nhachwedd 1895, blwyddyn cyn ei farwolaeth go iawn, lluniodd Alfred ei ewyllys. Ynddi aeth bron y cwbl o\u2019i gyfoeth sylweddol i sefydlu pum gwobr flynyddol. Roedd pedair ohonynt yn adlewyrchu ei ddiddordeb oes mewn ffiseg, cemeg, ffisioleg a llenyddiaeth. Roedd yn ddi-briod, ond mae\u2019n debyg mai ei gyfeillgarwch a\u0302 Bertha von Suttner, heddychwraig o Awstria, oedd wrth wraidd y wobr sy\u2019n ennyn y diddordeb pennaf yn flynyddol \u2013 Gwobr Heddwch. (Yn 1968, sefydlodd Sveriges Riksbank (Banc Canol Sweden) y Wobr mewn Economeg er cof am Alfred.)"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Bu dyfarniadau 2020 ganol Hydref yn arbennig oherwydd nifer y merched a wobrwywyd. Merched oedd pedair o\u2019r unarddeg enillydd unigol. Ni fu pwyllgorau\u2019r Nobel yn enwog am eu haelioni tuag atynt dros y 120 mlynedd diwethaf. Tan eleni dim ond 3 gwobr a ddyfarnwyd i ferch mewn ffiseg (o 210), 5 mewn cemeg (o 181) a 12 mewn ffisioleg (gan gynnwys meddygaeth) (o gyfanswm o 216). Mae modd gwobrwyo hyd at dri unigolyn ym mhob categori. Eleni dyfarnwyd Gwobr Gemeg i di\u0302m o ddwy ferch, Jennifer Doudna, o Berkeley, ac Emmanuelle Charpentier o Ferlin. Cyfarfu\u2019r ddwy mewn cynhadledd yn 2011. Dros y blynyddoedd wedi hynny datblygasant dechneg CRISPR-Cas9 i addasu genynnau celloedd byw. Mae\u2019r dechneg yn llawer iawn haws ei defnyddio na dulliau y degawdau cynt. Nid gormod dweud bod y dechneg hon eisioes wedi gweddnewid ymchwil meddygol. Yn y dyfodol agos bydd yn gwneud yr un peth ym myd amaeth. Soniwyd cryn lawer am y defnydd ohoni yn y golofn hon dros y blynyddoedd diwethaf \u2013 gan gynnwys hanes gwahardd ei defnyddio gan yr Undeb Ewropeaidd yng nghyd-destun bwydydd \u201cGM\u201d."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae\u2019r rhan fwyaf o wyddoniaeth genynnau yn ymwneud a\u0302 datblygiad\u2019r corff, clefydau etifeddegol a chancr. Yn anaml y cyfeirir ati ym mhenawdau papurau a\u2019r cyfryngau newyddion. Ond gan fod defnyddio CRISPR mor bellgyrhaeddol, mae so\u0302n cyhoeddus amdano wedi dod yn rhywbeth cyffredin. Digon, er enghraifft, i ymddiddori llunwyr cyfraith yr Undeb Ewropeaidd. Gwelwyd enghraifft o\u2019r fath o newyddion \u201cdiddordeb cyffredinol\u201d hwn mewn erthygl ar wefan bioR\u03c7iv fis Medi. Defnyddiodd Goetz Laible a\u2019i di\u0302m yng nghwmni cyhoeddus AgResearch yn Seland Newydd y dechneg i greu buwch a\u0302 smotiau llwyd yn lle rhai duon gwartheg Holstein Fresian. Mae\u2019r genynnau newydd yn efelychu\u2019r hyn a welir mewn bridiau lliw golau Galloway a Gwartheg yr Alban. A\u2019r diben ? Mewn byd sy\u2019n cynhesu oherwydd newid hinsawdd, mae gwartheg tywyll yn dechrau dioddef o\u2019r gwres. Mae unrhyw arwynebedd tywyll yn amsugno mwy o wres yr haul nag un golau. Eisioes mewn sawl rhan o\u2019r byd, gwelir anawsterau cenhedlu ymysg buchesau tywyll. Mae hyn yn lleihau eu cynnyrch llaeth, yn ogystal a\u0302 lleihau lluosogi\u2019r fuches. Am yr un rheswm mae cwmni Recombinetics yn yr UD yn arbrofi gyda gwartheg a fegir ar gyfer eu cig. Cynhyrcha\u2019r brid Angus ddwywaith mwy o gig na\u2019r Nelore, sy\u2019n boblogaidd yn Brasil. Aeth Recombinetics ati i ddefnyddio CRISPR i greu gwartheg Angus a\u0302 blew byrrach fel y gallant oddef tymheredd y trofannau. Y ddadl yw y bydd hyn yn gwella troednod amgylcheddol diwydiant nad yw\u2019n ffefryn gan ymgyrchwyr hinsawdd."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Andrea Ghez, o Brifysgol Califfornia Los Angeles, ynghyd a\u0302 Reinhard Genzel o Garching yn yr Almaen, sy\u2019n rhannu Gwobr Nobel Ffiseg am ddarganfod y Twll Du enfawr, Sagittarius A*, yng nghanol ein galaeth. Dyma bwnc arall na ddihangodd o grafangau\u2019r golofn hon. Y bedwaredd ferch yn unig yw Ghez i ennill y wobr ffiseg. (Marie Curie oedd y gyntaf, yn 1903. Aeth hithau ymlaen i ennill y wobr Gemeg yn 1911 \u2013 yr unig berson i ennill dwy wobr yn y gwyddorau.) Ynghyd a\u0302 Ghez a Genzel, y mathemategydd a\u2019r athronydd 89 mlwydd oed o Brifysgol Rhydychen, Roger Penrose, y wobr Ffiseg am ei gyfraniad ef i\u2019r ddealltwriaeth o Dyllau Duon. Yn 1965, ddeng mlynedd ar o\u0302l marwolaeth Albert Einstein, nad oedd yn credu yn eu bodolaeth, profodd Penrose bod tyllau duon yn ddamcaniaethol bosibl. Bu rhaid aros tan Ebrill 2019 i gadarnhau eu bodolaeth, pan lwyddwyd i dynnu llun o M87*. Parheir i ystyried papur Penrose ar y pwnc i fod y cyfraniad nesaf o ran pwysigrwydd i bapurau Einstein ar Ddamcaniaeth Gyffredinol Perthynoledd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ar droad y flwyddyn hon, ni chafwyd unrhyw drafferth dod o hyd i\u2019r firws sydd wrth wraidd y Pandemig presennol. Mater gwahanol iawn oedd datrys pandemig arall sy\u2019n lladd tua 400,000 bob blwyddyn, ac sydd wedi cynyddu\u2019n sylweddol drwy\u2019r byd yn sgil camddefnyddio cyffuriau. Dyma Hepatitis C. Nid oes iddo frechlyn, er ers 2014 mae triniaeth rannol effeithiol ar gael. Amcangyfrifir bod dros 70 miliwn yn dioddef ohono drwy\u2019r byd \u2013 1% ohonom. Rai blynyddoedd yn o\u0302l, esboniodd un o\u2019m myfyrwyr ym Mangor ei bod yn dioddef ohono ar o\u0302l cael ei brathu wrth weithio fel nyrs gan glaf yn un o Ysbytai Diogelwch Uchel Gogledd Cymru. Roedd wedi newid ei fywyd yn llwyr."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Daeth Hepatitis C i\u2019r amlwg yn yr ugeinfed ganrif, i ddechrau yng nghyswllt llawdriniaethau a thrallwyso gwaed. Bellach mae\u2019n fwyfwy ynghlwm a\u0302 chamddefnyddio cyffuriau. Er hyn, mae astudiaeth enetig yn profi ei fod wedi bodoli ers cannoedd o flynyddoedd ar o\u0302l neidio o rywogaeth arall. Mae lle i amau mai ceffylau oedd y tarddiad. Am y rhan fwyaf o\u2019r ganrif nid oedd modd ei wahaniaethu oddi wrth Hepatitis A a B. Ond yn y 1970au, trwy waith Harvey Alter yn yr NIH, Bethesda, Maryland, canfuwyd bodolaeth y clefyd. Cymerodd dros ddeng mlynedd cyn i Michael Houghton, Sais yn gweithio i gwmni biotechnoleg Chiron, a\u2019i di\u0302m llwyddo i adnabod y firws a datblygu prawf amdano. Bu rhaid aros deng mlynedd arall cyn i Charles Rice, ym Mhrifysgol Washington, St. Louis, lwyddo yn 1997 i dyfu clo\u0302n heintus o Hepatitis C mewn labordy gan alluogi dechrau datblygu triniaethau. Alter, Houghton a Rice sy\u2019n rhannu Gwobr Ffisioleg neu Feddygaeth eleni."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Pos y mis, felly, yw dod o hyd i enw\u2019r bedwaredd ferch ar Restr Nobel am eleni ! Cliw \u2013 nid yw mor berthnasol, efallai, ar gyfer colofn Gwyddoniaeth."}]