[{"text_idx": "#000004", "text": "Castell Nadolig: bryngaer a\u0302 chyfrinachau lu"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn 2004 fe ddarganfu Iwan Wmffre, ysgolhaig enwau lleoedd, y cyfeiriad hysbys cyntaf at yr enw yn y ffurf \u2018Kastell Yn Dolig\u2019, a hynny mewn llawysgrif o 1571/2. Erbyn 1594, yng Nghofnodion Ysta\u0302d Gogerddan ar gyfer Penbryn, enw\u2019r safle yw \u2018Castell Nadolig\u2019, yr enw sy\u2019n parhau i gael ei ddefnyddio bedair canrif yn ddiweddarach. Dim ond un lleoliad arall sydd a\u0302\u2019r un enw hyd y gwyddom, sef fferm anghysbell ger Llandysul, Ceredigion."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Castell Nadolig o\u2019r awyr yng ngoleuni isel y gaeaf, Rhagfyr 2019."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae Castell Nadolig yn enwog am y darganfyddiadau a wnaed yno ar ddechrau\u2019r 19eg ganrif. Ym 1829 fe ddarganfu ffermwr a oedd yn clirio pentwr o gerrig ba\u0302r eithriadol o brin o lwyau o\u2019r Oes Haearn a oedd yn gysylltiedig a\u0302 chladdfa y tu mewn i\u2019r gaer. Ar un o\u2019r llwyau y mae croes endoredig, y credai hynafiaethwyr cynnar ei bod yn arwydd Cristnogol o\u2019r cyfnod Rhufeinig. Cafodd y llwyau eu hanfon i Amgueddfa\u2019r Ashmolean yn Rhydychen lle maen nhw\u2019n cael eu harddangos o hyd fel \u2018Llwyau Penbryn\u2019, ar o\u0302l y plwyf lle cawsant eu darganfod. Wrth ysgrifennu am y darganfyddiad ym 1862, myfyriodd y Parchedig Edward Barnwell, hynafiaethydd enwog a phrifathro Ysgol Rhuthun bryd hynny, ar arwyddoca\u0302d yr enw lle \u2018Nadolig\u2019:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u2018No explanation ... has been given of its curious appellation. If we have the original name in an uncorrupted form, it is remarkable that implements bearing apparently the Christian\u2019s badge should have been found in what is thought to have been the praetorium, and most important part of the work.\u2019"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gwyddom erbyn heddiw nad yw\u2019r pa\u0302r o lwyau o Gastell Nadolig yn perthyn i\u2019r cyfnod Rhufeinig ond, yn hytrach, eu bod nhw\u2019n arteffactau cynhanesyddol cyn-Gristnogol. Dadansoddwyd y brithwaith aur ar un o\u2019r llwyau gan Andrew Fitzpatrick yn 2007 a darganfu na allai fod yn ddiweddarach na dechrau\u2019r ganrif 1af CC. Mae\u2019n bosibl i\u2019r llwyau gael eu gwneud yn lleol, ond maen nhw hefyd yn perthyn i draddodiad o gynhyrchu parau o lwyau o ddyluniad cyffelyb a oedd yn gyffredin yn Iwerddon, Prydain a gogledd Ffrainc: llwy groes-endoredig wedi\u2019i pharu a\u0302 llwy blaen ag un trydylliad. Ymddengys fod yr holl lwyau\u2019n ynysol, yn tarddu o Brydain ac Iwerddon, ac maen nhw wedi cael eu cysylltu ag arferion darogan derwyddon Prydain. Dros 190 o flynyddoedd ar o\u0302l y darganfyddiadau yng Nghastell Nadolig, dim ond 27 llwy unigol o\u2019r un dyluniad, weithiau mewn parau, sydd wedi\u2019u darganfod ym Mhrydain, Iwerddon a Ffrainc."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Heddiw mae Castell Nadolig ar dir amaeth preifat. Ni chafodd y fryngaer ei chloddio erioed, ond mae ymchwil ar safleoedd tebyg yng Ngheredigion a Sir Benfro yn awgrymu y gallasai pobl fod yn byw yno am ganrifoedd lawer. Gwnaeth Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed gloddiadau yn 2006 ar safle Ffynnonwen gerllaw, ychydig o gilometrau i\u2019r gorllewin o Aber-porth, a darganfuwyd mai\u2019r adeiladwaith cyntaf yma rhwng yr 8fed a\u2019r 4edd ganrif CC oedd lloc palisa\u0302d ac i adeiladwaith mwy sylweddol o ragfuriau a thai crwn gael ei godi rhwng y 4edd a\u2019r 2il ganrif CC. Roedd pobl yn dal i ddefnyddio\u2019r safle wedi dyfodiad y Rhufeiniaid. Mae\u2019n bosibl i Gastell Nadolig ddatblygu mewn modd cyffelyb."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Gyda chaniata\u0302d caredig y tirfeddianwyr, dechreuodd y Comisiwn Brenhinol raglen newydd o waith maes ymchwiliol, gan gynnwys yr arolwg geoffisegol cyntaf o\u2019r safle yn 2019/20. Dangosodd y gwaith newydd hwn gan SUMO Survey fod adeiladwaith y porth dwyreiniol yn hynod o gymhleth, a bod cyfres o grugiau neu domenni claddu, wedi\u2019u gwastata\u0301u gan aredig, y tu mewn i\u2019r fynedfa ddwyreiniol ac y tu allan iddi. Y rhain sy\u2019n cynnig y dystiolaeth gadarn gyntaf o gladdfeydd niferus yn y fryngaer ac o\u2019i chwmpas. Mae\u2019n bosibl mai un o\u2019r crugiau hyn oedd y man lle darganfuwyd y llwyau enwog. Mae crug sgwa\u0302r newydd ei ddarganfod hefyd yn awgrymu bod parch at y safle yn parhau drwy gydol y cyfnod canoloesol cynnar."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Rhaid dod i\u2019r casgliad bod Castell Nadolig yn lle arbennig iawn yn ystod y canrifoedd cyn y goresgyniad Rhufeinig, a\u2019i fod o bosibl yn ganolfan ar gyfer seremoni\u0308au crefyddol a chladdu. Efallai bod ei safle arfordirol, fel llyn cysegredig Llyn Cerrig Bach yng ngorllewin Mo\u0302n, wedi hwyluso ymweliadau gan deithwyr o arfordiroedd Iwerddon, Cernyw, Llydaw a Sbaen, gan barhau\u2019r traddodiad o fordeithiau gan longau o Wlad Groeg a fu\u2019n hwylio ar hyd glannau Cymru a Phrydain ers tua 300 CC yn chwilio am gyfleoedd masnach a chysylltiadau newydd. Yng nghyd-destun ei swyddogaeth seremoni\u0308ol bosibl, efallai bod y cyfeiriad unigryw at w\u0302yl dymhorol y Nadolig yn arwyddocaol, ond nid oes gennym unrhyw dystiolaeth i gadarnhau hynny."}, {"text_idx": "#000017", "text": "I gael mwy o wybodaeth am yr arolwg newydd o\u2019r gaer yr ymgymerwyd ag ef yn 2020 gan y Comisiwn Brenhinol."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Canlyniadau\u2019r arolwg geoffisegol o Gastell Nadolig."}]