[{"text_idx": "#000000", "text": "Arfor / ARFOR a\u2019r \u2018berthynas rhwng yr economi a\u2019r iaith\u2019 \u2013 mynd y tu hwnt i\u2019r pennawd"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Er mwyn cyflawni amcan ARFOR o sefydlu \u2018gwell dealltwriaeth o\u2019r berthynas rhwng yr economi a\u2019r iaith\u2019 rhaid diffinio\u2019n gliriach a mwy pendant beth yw\u2019r gwahanol ffyrdd y mae ffactorau economaidd a ieithyddol yn medru rhyngweithio a dylanwadu ar ei gilydd."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae Rhaglen ARFOR yn dwyn ynghyd awdurdodau lleol Gwynedd, Mo\u0302n, Ceredigion a Sir Gaerfyrddin i ddatblygu cynlluniau sydd a\u0302\u2019r nod o hybu datblygiad economaidd ar draws siroedd y gorllewin, a thrwy hynny, rhoi hwb i ragolygon yr iaith Gymraeg. Cafodd ei sefydlu yn 2019, yn dilyn buddsoddiad cychwynnol o \u00a32 filiwn gan Lywodraeth Cymru. Ym mis Hydref 2022 daeth cadarnhad bod y Llywodraeth yn bwriadu darparu \u00a311 miliwn pellach er mwyn ariannu ail wedd Arfor a fydd yn rhedeg hyd mis Mawrth 2025."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yn sgil y cadarnhad o barhad y rhaglen, aethpwyd ati dros y misoedd diwethaf i adolygu amcanion strategol ARFOR, i lunio cynllun gweithredu newydd ac i gyhoeddi\u2019r prosbectws, ARFOR: Creu Gwaith-Cefnogi\u2019r Iaith. Yn arwyddocaol, wrth edrych drwy\u2019r deunydd yma, un thema sy\u2019n cael ei bwysleisio dro ar o\u0302l tro yw bod angen datblygu gwell dealltwriaeth o natur y berthynas rhwng yr economi a\u2019r iaith Gymraeg wrth weithredu ail wedd y rhaglen."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Er enghraifft, mae\u2019r prosbectws yn nodi mai un o\u2019r prif wersi o ARFOR 1 oedd bod \u2018angen deall y berthynas rhwng yr economi a\u2019r iaith yn well\u2019 (t. 4). Mae\u2019r cynllun gweithredu yn ategu hyn, gan nodi bod angen i ail wedd ARFOR \u2018warantu fod modd dysgu mwy am y gydberthynas rhwng yr economi a\u2019r Gymraeg\u2019 (t. 9). Hefyd, wrth gyflwyno\u2019r rhesymeg ar gyfer Cronfa Her ARFOR, cydnabyddir bod \u2018diffyg gwybodaeth a dealltwriaeth o\u2019r berthynas rhwng yr economi a\u2019r Gymraeg\u2019 wedi bod \u2018yn gasgliad allweddol o werthusiad gwedd gyntaf ARFOR\u2019 (t. 19)."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Cam cyntaf hanfodol er mwyn sefydlu\u2019r math hwn o ddealltwriaeth yw ceisio diffinio\u2019n fwy pendant beth yw\u2019r gwahanol ffyrdd y mae ffactorau economaidd a ieithyddol yn medru rhyngweithio a dylanwadu ar ei gilydd. Mae mynd i\u2019r afael a\u0302 hyn yn allweddol, gan y bydd yn caniata\u0301u i ni weld yn gliriach y gwahanol thema\u0302u neu gwestiynau sy\u2019n tueddu i gael eu cyfuno o dan bennawd cyffredinol fel \u2018y berthynas rhwng economi a iaith.\u2019 Bydd hefyd yn debyg o gefnogi\u2019r ymyraethau a\u2019r mentrau a ddaw yn sgil ARFOR 2, er enghraifft trwy sicrhau eglurder yngly\u0302n a\u0302 natur prosiectau, a trwy gryfhau ymdrechion i bwyso a mesur pa mor addas yw eu rhesymeg neu pa fath o ganlyniadau sy\u2019n debygol o ddod o ohonyn nhw."}, {"text_idx": "#000007", "text": "At ei gilydd, wrth drafod sefyllfa ieithoedd lleiafrifol fel y Gymraeg, mae ystod o ymchwilwyr blaenllaw wedi pwysleisio arwyddoca\u0302d y cysylltiad rhwng yr economi a\u0302 pharhad ieithoedd lleiafrifol. Er enghraifft, i Lenore Grenoble a Lindsay Whaley (1998: 125), \u2018[economics] may be the single strongest force influencing the fate of endangered languages.\u2019 Ategodd Wayne Harbert (2011: 404) hyn gan hawlio mai ffactorau economaidd yw \u2018the fundamental shapers of the fortunes of endangered languages\u2019. Yn ogystal, dadleuodd Colin Baker (2011: 55) bod ffactorau economaidd yn \u2018key element in language vitality.\u2019"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fodd bynnag, ar ben ei hunain nid yw datganiadau cyffredinol fel hyn yn cynnig llawer o arweiniad ymarferol. Mae angen camu ymhellach a cheisio diffinio beth yw\u2019r gwahanol ffyrdd y mae ffactorau economaidd a ieithyddol yn medru rhyngweithio a dylanwadu ar ei gilydd. O ystyried hyn, un dull posib o geisio diffinio agweddau gwahanol o\u2019r berthynas rhwng ffactorau economaidd a ieithyddol ydi rhannu\u2019r maes yn ddau gategori penodol, gan feddwl o bersbectif effaith iaith ar yr economi ar y nail llaw, ac effaith ffactorau economaidd ar iaith ar y llaw arall."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Y cysylltiad iaith > economi"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Agwedd allweddol o\u2019r berthynas yw\u2019r graddau y mae ffactorau ieithyddol yn dylanwadu ar ganlyniadau economaidd. Yn yr achos hwn mae\u2019r ffocws ar ystyried a ellir trin iaith fel ffactor sy\u2019n medru arwain at ganlyniadau economaidd gwahanol (h.y. iaith > economi). O\u2019r persbectif hwn mae\u2019r sylw ar gwestiynau fel: a yw medru siarad Cymraeg yn debyg o hybu rhagolygon gyrfa neu gyflog unigolyn? Neu: a yw defnyddio\u2019r Gymraeg mewn deunydd brandio neu ddeunydd cyhoeddusrwydd yn debyg o helpu cwmni i ddenu cwsmeriaid? Gallwn feddwl am y berthynas iaith > economi yma ar draws ystod o lefelau gwahanol \u2013 o lefel unigolyn, i lefel sefydliad, i lefel cymdeithas:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Lefel unigolyn: y graddau bod sgiliau iaith person yn dylanwadu ar ei ragolygon gwaith, lefel cyflog ayb.\nLefel sefydliad: y graddau bod defnydd cwmni o iaith/ieithoedd penodol yn dylanwadu ar ei berfformiad \u2013 e.e. incwm, trosiant, proffil marchnad ayb\nLefel cymdeithas: y graddau bod sgiliau iaith poblogaeth yn dylanwadu ar berfformiad economaidd rhanbarth neu wladwriaeth mewn economi fyd-eang \u2013 e.e. lefelau mewnfuddsoddi, lefelau masnach, maint GDP ayb."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Tra bod natur y materion sy\u2019n cael eu hystyried ar draws y lefelau hyn yn amrywio cryn dipyn, yr hyn sy\u2019n eu clymu gyda\u2019i gilydd yw\u2019r ffaith eu bod i gyd yn ymwneud a\u0302\u2019r graddau bod ffactorau ieithyddol yn debyg o ddylanwadu ar ganlyniadau economaidd."}, {"text_idx": "#000013", "text": "O edrych yn o\u0302l ar y nodau cyffredinol oedd yn sail i raglen ARFOR 1, gellir gweld bod dau ohonynt yn rhai sy\u2019n ymwneud a\u0302\u2019r berthynas rhwng iaith ac economi o\u2019r persbectif hwn (gweler yr adroddiad Gwerthuso, Casgliadau ac Argymhellion Rhaglen Arfor, 2021, tud. 2), sef:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Hyrwyddo gwerth eang o ddefnyddio\u2019r Gymraeg a dwyieithrwydd mewn busnes gan greu naws am le bywiog.\nAnnog y busnesau a\u2019r bobl sy\u2019n symud i ardaloedd gwledig i werthfawrogi a defnyddio\u2019r Gymraeg."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Y cysylltiad economi > iaith"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Agwedd wahanol ac efallai mwy heriol o\u2019r berthynas yw\u2019r graddau mae ffactorau economaidd yn dylanwadu ar ganlyniadau ieithyddol. Yma mae\u2019r berthynas yn llifo i\u2019r cyfeiriad arall ac mae\u2019r ffocws ar ystyried sut mae\u2019r economi yn medru arwain at ganlyniadau ieithyddol gwahanol (h.y. economi > iaith). O ganlyniad, mae gofyn rhoi sylw i gwestiynau gwahanol. Er enghraifft, sut mae prosesau neu newidiadau sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 thueddiadau masnach, neu ddatblygiadau cyflogaeth newydd mewn ardal benodol, neu fentrau cyffredinol sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 strategaethau datblygu economaidd rhanbarthol, yn effeithio ar sefyllfa\u2019r Gymraeg?"}, {"text_idx": "#000017", "text": "O ran yr effaith ieithyddol posib, y disgwyliad o\u2019r persbectif economi > iaith yw y gall yr effeithiau fod yn uniongyrchol neu\u2019n anuniongyrchol:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Uniongyrchol: bod newid economaidd fel datblygu cyfleoedd cyflogaeth newydd mewn ardal benodol yn effeithio ar arferion defnydd iaith rhan o\u2019r boblogaeth leol yn sgil polisi iaith y cyflogwr. Os yw\u2019r cyflogwr yn gweithredu\u2019n fewnol trwy\u2019r Gymraeg, gall yr effaith ar y defnydd dydd-i-ddydd o\u2019r iaith fod yn gadarnhaol. Ond os yw\u2019r cyflogwr yn gweithredu\u2019n bennaf trwy\u2019r Saesneg, yna bydd yr effaith ar y defnydd o\u2019r Gymraeg naill ai\u2019n niwtral neu\u2019n niweidiol, yn enwedig os yw\u2019n golygu tynnu siaradwyr Cymraeg o weithleoedd lle byddent wedi gweithio trwy gyfrwng y Gymraeg.\nAnuniongyrchol: bod newid economaidd fel datblygiad sy\u2019n cynnig cyfleoedd cyflogaeth newydd mewn ardal benodol yn effeithio ar dueddiadau mudo, ac yn sgil hynny, yn gallu effeithio ar y nifer o siaradwyr Cymraeg sy\u2019n byw yn yr ardal a\u2019r dwysedd o siaradwyr fel canran o\u2019r boblogaeth leol. Os yw datblygiad yn cyfrannu at gadw siaradwyr Cymraeg yn yr ardal, neu\u2019n annog siaradwyr Cymraeg i symud yno i weithio, mae\u2019n bosib y bydd yr effaith ar sefyllfa ddemograffig yr iaith yn gadarnhaol. Ond os yw\u2019r cyfleoedd gwaith newydd yn tueddu i sbarduno mudo i\u2019r ardal gan bobl sydd ddim yn siarad Cymraeg, yna gallai\u2019r effaith demograffig fod yn fwy negyddol. Dau gwestiwn pwysig sy\u2019n codi mewn perthynas a\u0302 hyn (ac a drafodir mewn blog arall i\u2019w gyhoeddi\u2019n fuan) yw: i) i ba raddau bod datblygiadau cyflogaeth o raddfa benodol neu mewn sectorau penodol yn debygol o gael effaith mwy negyddol ar sefyllfa\u2019r iaith; a ii) i ba raddau bod modd cyfyngu ar effaith ieithyddol negyddol rhai datblygiadau trwy fesurau addysg a chymhathu cadarn?"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ar y cyfan, y persbectif economi > iaith, sydd agosaf at yr hen ymadrodd cyfarwydd, \u2018gwaith i gadw\u2019r iaith\u2019, neu ei gydymaith Gwyddelig, \u2018no jobs, no people; no people, no Gaeltacht.\u2019"}, {"text_idx": "#000020", "text": "O edrych eto ar y nodau cyffredinol oedd yn sail i ARFOR 1, gellir gweld bod dau arall yn rhai sy\u2019n ymwneud a\u0302\u2019r berthynas rhwng economi a iaith o\u2019r persbectif hwn (gweler yr adroddiad Gwerthuso, Casgliadau ac Argymhellion Rhaglen Arfor, 2021, tud. 2), sef:"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Hyrwyddo menter a chefnogi twf busnes mewn ardaloedd sydd a\u0302 chyfran uchel o siaradwyr Cymraeg.\nCynhyrchu mwy o swyddi a\u0302 chyflog gwell i gadw pobl leol yn yr ardaloedd hyn ac annog y rhai sydd wedi gadael i ddychwelyd."}, {"text_idx": "#000022", "text": "I grynhoi, cam cyntaf allweddol er mwyn cyflawni amcan ARFOR o sefydlu \u2018gwell dealltwriaeth o\u2019r berthynas rhwng yr economi a\u2019r iaith\u2019 yw ceisio diffinio\u2019n fwy pendant y gwahanol ffyrdd mae ffactorau economaidd ac ieithyddol yn medru dylanwadu ar ei gilydd. Yn y blog hwn cyflwynwyd un dull o wneud hyn sy\u2019n seiliedig ar y rhaniad rhwng y cysylltiad iaith > economi ar un llaw, a\u2019r cysylltiad economi > iaith ar y llaw arall; syniadau sy\u2019n deillio o waith gwblhawyd fel rhan o brosiect ymchwil Adfywio, arweiniwyd gan ymchwilwyr o Brifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Caeredin."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Yn ymarferol, wrth gwrs, mae elfen o orgyffwrdd rhwng y ddau gategori ac ni ellir eu trin fel agweddau cwbl digyswllt. Ond, ar lefel gyffredinol, byddai meddwl o safbwynt y rhaniad iaith > economi / economi > iaith yn ddefnyddiol i swyddogion sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 Rhaglen ARFOR, yn ogystal a\u0302 swyddogion o Llywodraeth Cymru neu aelodau o gyrff perthnasol eraill. Mae gwahaniaethu\u2019n fwy eglur rhwng y graddau bod polisi neu ymyrraeth yn ymwneud yn bennaf a\u0302 defnyddio\u2019r Gymraeg i hybu\u2019r economi, neu\u2019n ymwneud a\u0302 cheisio dylanwadu ar yr economi i gefnogi\u2019r Gymraeg yn caniata\u0301u meddwl dyfnach yngly\u0302n a\u0302 natur cynlluniau, y rhesymeg sylfaenol sy\u2019n sail iddyn nhw a\u2019r math o ganlyniadau sy\u2019n debyg o ddod ohonynt."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Adroddiad RSPB Cymru yn galw am weithredu brys i atal difodiant pellach byd natur Cymru\nHybu Cig Cymru yn darogan dyfodol cadarnhaol i\u2019r sector bi\u0302ff yng Nghymru\nAdroddiad newydd y Comisiwn Bwyd, Ffermio a Cefn gwlad yn dweud fod pobl eisiau gweld newid yn y system fwyd\nLesley Griffiths yn cyhoeddi bydd ceisiadau ar gyfer Cynllun Cynefin Cymru yn agor yn fuan\nPrifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant yn cyhoeddi prentisiaeth newydd mewn gwydr lliw"}]