[{"text_idx": "#000004", "text": "Doedd crynhoi\u2019r prosiect anferth hwn, a siwrnai chwe blynedd a hanner, yn un blog ddim yn dasg hawdd. Mae\u2019r Comisiwn Brenhinol wedi bod yn bartner arweiniol ar gyfer Prosiect CHERISH, sydd wedi\u2019i gyllido gan yr UE, ers mis Ionawr 2017. Mae wedi rheoli a chyflwyno\u2019r prosiect hwn, gyda\u2019r nod o godi ymwybyddiaeth a gwella dealltwriaeth o effeithiau newid yn yr hinsawdd yn y gorffennol, y presennol a\u2019r dyfodol agos ar dreftadaeth ddiwylliannol ein mo\u0302r a\u2019n harfordir yn Iwerddon a Chymru."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Fel rheolwr prosiect, mae wedi bod yn fraint gweithio gyda\u2019n tri sefydliad partner, ac mae\u2019r prosiect wedi elwa\u2019n fawr o\u2019u harbenigedd a\u2019u gwybodaeth. Ffurfiwyd y bartneriaeth yn Nulyn cyn 2017, a chyn fy amser i, rhwng y Comisiwn Brenhinol ac Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear Prifysgol Aberystwyth yng Nghymru, a\u2019r Discovery Programme ac Geological Survey Ireland yn Iwerddon. Nod y prosiect oedd sefydlu ti\u0302m integredig ar y cyd rhwng y ddwy wlad o ddaearyddwyr, daearegwyr ac archaeolegwyr, gan rannu arfer gorau a chyflwyno prosiect uchelgeisiol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yng Ngham 1, dechreuodd CHERISH ar ei siwrnai gyda naw menter strategol. Yr amcanion oedd ail-greu amgylcheddau\u2019r gorffennol a hanes y tywydd, darganfod, asesu, mapio a monitro treftadaeth ar dir ac o dan y mo\u0302r, targedu bylchau data a gwybodaeth i godi ymwybyddiaeth o dreftadaeth mewn lleoliadau arfordirol anghysbell, a sefydlu data sylfaen manwl gywir yn fetrig a safonau cofnodi newydd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn dilyn cais llwyddiannus, llwyddwyd i sicrhau\u2019r cyllid ychwanegol oedd ei angen i gyflwyno dwy fenter arall, gan ganolbwyntio y tro hwn ar y sectorau twristiaeth ac addysg. Ceir manylion llawn am fentrau\u2019r prosiect ar ein gwefan ni."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Olion traed anifeiliaid wedi eu darganfod ar draeth ger Abersoch."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Dechreuodd y gwaith o ddifrif yn 2017 ar y ddwy ochr i Fo\u0302r Iwerddon. Ers hynny, rydym wedi gweld a chofnodi erydiad, dinoethiad, a newidiadau i dreftadaeth ar hyd ein harfordir deinamig. Yn 2018, tarodd pedair storm fawr Gymru ac Iwerddon. Roedd y rhain yn cynnwys y \u2018Bwystfil o\u2019r Dwyrain\u2019 ac, ym mis Mehefin yn ddiweddarach yn ystod y flwyddyn honno, cawsom dywydd poeth eithriadol a sychder mawr. Yn ystod y flwyddyn honno, gwnaeth CHERISH ddau ddarganfyddiad arwyddocaol. Yn gyntaf, haenau mawn wedi dod i\u2019r golwg, gan gynnwys cyfres o olion traed anifeiliaid yn dyddio o\u2019r Oes Efydd, rhyw 3,000 o flynyddoedd oed, a gafodd eu darganfod ar draeth ger Abersoch. Yn ddiweddarach, yn ystod ail ymweliad monitro a\u0302 llongddrylliad Sunbeam sydd ar draeth yn Swydd Kerry, Iwerddon, cawsom sioc o weld bod y llongddrylliad 200 o flynyddoedd wedi diflannu, ac roeddem yn drist iawn pan ddaethom o hyd iddo wedyn, wedi\u2019i ddifrodi ac wedi dod i\u2019r golwg, fwy na 2 gilometr i ffwrdd."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn ystod y flwyddyn honno, bu dymchwel dramatig mewn dwy heneb bwysig yn ystod stormydd y gaeaf a glawiad cynyddol: caer bentir arfordirol Dunbeg yn Swydd Kerry, a bryngaer arfordirol Dinas Dinlle yng Ngwynedd. Mae dymchwel o\u2019r fath yn golygu bod archaeoleg a gwybodaeth werthfawr am y llefydd arbennig hyn yn diflannu."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Un o\u2019r nifer o ddigwyddiadau allgymorth llwyddiannus a gynhaliwyd gan Brosiect CHERISH."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Wrth i Brosiect CHERISH ddod i ben ym mis Mehefin 2023, hoffwn dynnu sylw at dair esiampl o\u2019r hyn mae\u2019r buddsoddiad hwn wedi ein galluogi ni i\u2019w gyflawni."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae mwy na 50 o henebion wedi cael eu harolygu i fanwl gywirdeb centimetrau ar ymyl yr arfordir, yn y parth rhynglanwol ac ar wely\u2019r mo\u0302r. Mae hyn nid yn unig wedi darparu data sylfaenol cywir ar gyfer monitro erydiad yn y dyfodol ond hefyd mae wedi cynyddu ein dealltwriaeth o henebion mewn perygl sydd, yn ei dro, yn helpu i\u2019w rheoli, ond hefyd yn darparu data a modelau 3D newydd i ymgysylltu a\u0302 phob cenhedlaeth."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Rydym wedi cael cofnodion gwaddodol manwl o sawl safle o amgylch arfordiroedd Cymru ac Iwerddon. Mae dadansoddiad o 120 metr o graidd gwaddod wedi rhoi gwybodaeth newydd am hanes newid yn yr hinsawdd, gweithgarwch stormydd, a newid yn lefel y mo\u0302r dros filoedd o flynyddoedd. Mae ein tystiolaeth yn dangos sia\u0302p deinamig ein harfordir sy\u2019n newid yn gyson. Mae wedi newid erioed, ac mae angen i ni gydnabod hyn wrth i ni addasu i\u2019r heriau sylweddol sy\u2019n ein hwynebu yn awr"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Rydym wedi ymgysylltu wyneb yn wyneb a\u0302 mwy na 14,000 o bobl. Mae hyn yn cynnwys 3 digwyddiad cloddio cymunedol yng Nghymru ac Iwerddon a ddenodd fwy na 120 o wirfoddolwyr, sesiynau glanhau traethau, teithiau tywys, ysgolion undydd a digwyddiadau hyfforddi, a phob un yn codi ymwybyddiaeth o effeithiau newid hinsawdd ar dreftadaeth mewn cymunedau arfordirol. Ond mae hefyd wedi ein galluogi ni i siarad a\u0302\u2019r cymunedau hynny a dysgu oddi wrthynt. Mae nifer wedi dod yn llygaid i ni ar lawr gwlad, gan adrodd yn o\u0302l i ni am unrhyw newidiadau maent yn eu gweld."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Rydyn ni\u2019n gwybod bod newid hinsawdd yn digwydd, a bod ymdeimlad cynyddol o frys i\u2019r drafodaeth am y ffordd orau ymlaen. Gobeithio y gall gwaith CHERISH helpu gyda hyn. Mae\u2019r prosiect yn gadael gwaddol o ddata, cofnodion ac adnoddau, gan gynnwys y Ddogfen Arfer Gorau, adnodd sy\u2019n rhannu ein harfer o ymchwilio i dreftadaeth a newid hinsawdd mewn amgylcheddau arfordirol a morol. Mae\u2019n edrych ar ein \u2018pecyn adnoddau\u2019, a\u2019r dechnoleg a\u2019r dulliau a ddefnyddiwyd gennym. Mae\u2019r dystiolaeth a gasglwyd gennym am newid i\u2019r dirwedd a\u2019r hinsawdd yn y tymor hir, colledion diweddar, a darganfyddiadau archaeolegol newydd, yn darparu\u2019r sail ar gyfer rheoli safleoedd lleol, penderfyniadau polisi ehangach, a thrafodaethau a\u0302 chymunedau sy\u2019n wynebu colled a newid."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Drwy gydol y prosiect rydym wedi cynhyrchu adnoddau amrywiol, ac yn ystod y misoedd nesaf bydd staff o\u2019r sefydliadau partner yn parhau i uwchlwytho gwybodaeth, ond am y tro dyma ddetholiad sydd ar gael yn hwylus i chi:"}, {"text_idx": "#000020", "text": "\u2022 Mae cylchlythyrau sy\u2019n manylu ar y gwaith sydd wedi\u2019i wneud ar y ddwy ochr i Fo\u0302r Iwerddon ar gael am ddim ar ein gwefan ni."}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u2022 Rydym wedi cynhyrchu rhai modelau SketchFab 3D anhygoel, felly gallwch chi ymweld a\u0302 rhai o\u2019n safleoedd astudio yn rhithwir."}, {"text_idx": "#000022", "text": "\u2022 Mae sianel YouTube y prosiect yn cynnwys amrywiaeth o fideos o gynadleddau a darlithoedd, a dyddiaduron deifio o\u2019r deifio archaeolegol cyntaf yn nyfroedd Cymru ers dros 15 mlynedd."}, {"text_idx": "#000024", "text": "\u2022 Mae animeiddiad sydd wedi\u2019i greu yn dilyn yr ymchwil yn Ninas Dinlle rhwng 2017 a 2023 i\u2019w weld yma."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i ddiolch i bawb sydd wedi gweithio ar y prosiect, yn y gorffennol a\u2019r presennol, a\u2019r gefnogaeth a gawsom gan y pedwar sefydliad partner i gyflwyno CHERISH. Wrth i\u2019r bennod hon ddod i ben nawr, rydw i\u2019n edrych yn o\u0302l gyda balchder aruthrol ar brosiect llwyddiannus, a gyda\u2019r gobaith y bydd ei waddol yn parhau i helpu cenedlaethau\u2019r dyfodol i fonitro ac addasu i effaith newid hinsawdd ar dreftadaeth arfordirol."}]