[{"text_idx": "#000002", "text": "Ymgeisydd Seneddol cyntaf Plaid Cymru yn Sir y Fflint fu Nefyl Williams, a hynny pan gafodd y sir ei rhannu\u2019n ddwy etholaeth: Dwyrain a Gorllewin. Fe safodd yn 1959 yng Ngorllewin Fflint, a oedd yn ymestyn o Lanelwy yn y cefn gwlad, y Rhyl ar lan y mo\u0302r a Bae Colwyn yn y gorllewin i Dreffynnon a\u2019r Wyddgrug yn y dwyrain, ynghyd a\u0302 nifer helaeth o bentrefi diwydiannol. Yr oedd ardaloedd diwydiannol y Fflint a Glannau Dyfrdwy yn ogystal a\u0302 Maelor, ardal wledig ar waha\u0302n a ffiniai\u2019n bennaf a\u0302 siroedd Caer ac Amwythig, i gyd yn etholaeth Dwyrain Fflint."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Cwrddais gyntaf gyda Nefyl ym Mis Awst 1958, pan gadeiriodd un o\u2019r grwpiau trafod yng nghynhadledd flynyddol y Blaid yng Nghastell Cyfarthfa, Merthyr Tudful. Yn dal, ei wallt o liw arian a\u2019i lefaredd yn feddal, fe wnaeth argraff arna\u2019i ar unwaith wrth iddo lunio\u2019n trafodaethau gyda sgil ac amynedd. Ychydig y sylweddolais ar y pryd y byddwn innau o fewn wythnosau\u2019n rhan o drefniadaeth y Blaid yn ei ardal enedigol yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Ym Medi, dechreuais ar fy ngyrfa ddysgu yn nhre sirol yr Wyddgrug a chyn hir fe gefais wahoddiad i fod yn aelod o Bwyllgor Rhanbarth Gorllewin Fflint."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Fel y dywedais, ymladdodd Plaid Cymru yr etholaeth honno am y tro cyntaf yn 1959. Daeth hynny\u2019n syndod ac yn her i ni, gan nad oedden ni wedi ystyried y Rhyl a\u2019r Wyddgrud ayb i fod yn addawol yn wleidyddol. Ond meddwl fel arall roedd Llywydd y Blaid Gwynfor Evans. Daeth yntau i gyfarfod o\u2019r Pwyllgor Rhanbarth ac awgrymu yn ei ffordd fonheddigaidd ond argyhoeddiadol ein bod yn ymladd yr etholiad nesaf. Rhaid i mi gyfaddef mai anghredinedd hwyliog oedd fy ymateb cyntaf i. Ond barn Gwynfor a orfu. Rydyn ni wedi ymladd Gorllewin Fflint a\u2019i holynydd Delyn (llai Llanelwy, y Rhyl a Phrestatyn ond yn cynnwys Fflint) byth oddi ar hynny. A\nDwyrain Fflint o 1966 ymlaen (ac yn ddiweddarach Alun a Glannau Dyfrdwy, llai Fflint a Maelor) gyda Gwilym Hughes, fy nghyd-weithiwr yn Ysgol Glan Clwyd, y Rhyl (ysgol uwchradd Gymraeg gynta\u2019r sir) fel yr ymgeisydd y ddau dro cyntaf."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Pwy fyddai ymgeisydd cyntaf Plaid Cymru? Cynigiodd Gwynfor enw: Richard Hall Williams,darlithydd yng Ngholeg Addysg Bellach Cei Connah. Yn anffodus erbyn hyn wedi marw, ef fu wedyn yn gyfrifol am amaethyddiaeth yn y Swyddfa Gymreig, a daeth ei wraig Nia yn gyd-olygydd Hon, y cyfnodolyn Cymraeg i ferched, gyda Marion Arthur Jones. Y diweddar Athro Stephen J. Williams enwog a llwyddodd i amddiffyn yr hawl i\u2019w alw felly pan wrthwynebodd y cyhoeddwyr. Nid \u2018hi\u2019 oedd yr ystyr, fe daliodd, ond \u2018y peth benywaidd\u2019. Pwy allai ddadlau gyda\u2019r fath academaidd o fri!"}, {"text_idx": "#000006", "text": "I ddychwelyd i Blaid Cymru a 1959. Penodwyd triawd i alw gyda Richard Hall Williams yn ei gartref wrth ymyl y coleg. Arweiniodd Nefyl fel cadeirydd y Pwyllgor Rhanbarth, a Len Davies o\u2019r Wyddgrug a minnau oedd yr aelodau eraill. Y ddealltwriaeth glir oedd y byddai Nefyl yn dod yn ymgeisydd pe cai\u2019r gwahoddiad ei wrthod. Gwrthod a wnaeth, a hynny\u2019n gyfeillgar. Felly, gen i mae\u2019r anrhydedd (?) o wybod mai Nefyl Williams fyddai banerwr cyntaf y Blaid yn y rhan anaddawol honno o\u2019r wlad \u2013 a\u2019r diolch i gyd i Gwynfor."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cynnyrch o\u2019r Glannau Dyfrdwy diwydiannol fu Nefyl ac fe gafodd gyflogaeth ar waith strategol yng ngwaith dur John Summers yn Shotton yn ystod yr ail ryfel byd. Aeth ymlaen wedyn i gymhwyso yn athro, gan ddysgu celf yn Ysgol Ramadeg Alun, yr Wyddgrug. Dysgodd ef a\u2019i wraig Myfanwy y Gymraeg yn oedolion, a sicrhau fod ei mab Gwynfor yn derbyn addysg Gymraeg mewn sir a dorrodd dir newydd yn y maes dan arweiniad ysbrydoledig y Cyfarwyddwr Addysg Dr B. Haydn Williams. Mae sillafiad Cymraeg ei enw cyntaf, sydd yn amlwg yn amrywiad o \u2018Neville\u2019, yn awgrymu ei gefnogaeth i\u2019r iaith genedlaethol. Ond pan gafodd Ysgol Maes Garmon (uwchradd, Gymraeg) ei hagor yn 1961, gwrthododd wahoddiad i gynnig am swydd Pennaeth Celf gan fynnu, gyda\u2019i wyleidd-dra arferol ond dianghenraid, nad oedd ei Gymraeg yn ddigon da."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mewn cyfarfod ym Mhrestatyn i fabwysiadu Nefyl yn ymgeisydd yn ffurfiol, fe\u2019i cyflwynwyd o\u2019r gadair gan y Parchedig R.R. Jones fel \u2018Nefyl Williams B.A\u2019, nid o achos ei gymwysterau academaidd (nid oedd wedi graddoli) ond mewn cydnabyddiaeth o\u2019i bersonoliaeth: y tro hwn, meddid, roedd \u2018B.A.\u2019 yn sefyll dros y geiriau \u2018bachgen annwyl\u2019."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Enwyd Nefyl ar y papur pleidleisio yn \u2018E.N.C. Williams\u2019; yr \u2018E\u2019 yn dynodi Ernest; a\u2019r \u2018C\u2019 Coppack, enw cyffredin yng Nglannau Dyfrdwy."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Pan gafodd y pleidleisiau eu cyfrif yn Ysgol Alun, roedd y rhai dros y Blaid Lafur mor niferus fel yr adleolwyd peth o\u2019r lle ar gyfer papurau pleisleisio Nefyl i\u2019r blaid honno. \u2018He\u2019s doing jolly well\u2019, meddai Nigel Birch yn hael wrtho\u2019i, gan gyfeirio at yr hyn oedd yn ymddangos fel cefnogaeth gref i Blaid Cymru. Ac ni chefais unrhyw bleser wrth gywiro\u2019r camargraff hwnnw!"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Newydd dod i Sir y Fflint oeddwn i pan ddechreuais ddysgu yno ym Mis Medi 1958; felly ni wyddwn yn llawn am y gwaith a wnaed gan aelodau o\u2019r Blaid cyn hynny. Byddai\u2019n gamgymeriad felly i mi grybwyll rhagor o enwau. Mewn gwirionedd, efallai na fuaswn i wedi cynorthwyo\u2019r ymgyrch yn 1959 o gwbl. Bu Nefyl, Ceri a minnau i gyd yn athrawon a gyflogid gan Gyngor Sir y Fflint. Felly hefyd oedd Chris Rees, a weithiai yn Ysgol Glan Clwyd ar y pryd; fe\u2019i rhyddhawyd i sefyll dros y Blaid yn Nwyrain Abertawe (ble enillodd 10.5% o\u2019r bleidlais). Roeddwn i wedi gobeithio i fod yn asiant i John Howell yn yr ymgyrch cyntaf dros y Blaid yn etholaeth Caerffili. Ond teimlodd Dirprwy Gyfarwyddwr Addysg Sir y Fflint M.J. Jones (aelod o\u2019r Blaid ers amser maith) ei bod yn annoeth i ryddhau pedwar athro o\u2019r un blaid (dau ohonyn nhw o\u2019r un ysgol Gymraeg amlwg). Asiant John yn yr etholiad honno oedd y gwerthwr nwy Alf Williams, ac rwy\u2019n cyfeirio ato fe mewn man arall ar wefan y Gymdeithas ynghylch darllediadau radio anghyfreithlon yr 1960au."}]