[{"text_idx": "#000000", "text": "Newid Hinsawdd a Threftadaeth yr Arfordir"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Caer Rosslare: yn nannedd y storm ac ymchwydd y tonnau"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ar un adeg safai pentref wrth aber Harbwr Wexford, yn gwarchod y fynedfa, pysgota, ac yn achub pobl a ddrylliwyd ar y cloddiau tywod oddi ar y lan. Heddiw, mae adeiladau'r pentref hwn, a elwir yn Gaer Rosslare, wedi\u2019u marcio gan waliau cerrig wedi malu, ar wasgar, a physt brics a phren sy'n dod i\u2019r golwg ar lanw isel y gwanwyn yn unig, os yw\u2019r tywod symudol yn caniata\u0301u."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ystyr Rosslare yw \u2018pentir canol\u2019 ac mae\u2019r gaer yn enw\u2019r pentref, sy\u2019n gwahaniaethu rhyngddo a\u2019r porthladd Ewropeaidd mwy adnabyddus i deithwyr a nwyddau 10km i\u2019r de, yn cyfeirio at amddiffyniad yn erbyn cyrchoedd a farciwyd gyntaf ar fapiau o\u2019r 16fedganrif. Roedd y cloddiau tywod yn yr harbwr ac oddi ar y lan yn ddigon sefydlog i alluogi i\u2019r twyni a'r anheddiad hwn ddatblygu ar derfynfa tafod tywod 200m o led a 6km o hyd, a oedd yn cysylltu a\u0302'r tir mawr yn y de. Yn y 19 egfedganrif, roedd gan y pentref fwy na deugain o dai, peilotiaid, pwmp, ysgol, eglwys, gorsaf tollau a refeniw, goleudy, a gorsaf bad achub. Yn anffodus, nid yw bariau a thwyni tywod yn sefydlog am byth, ac roedd erydiad difrifol wedi ei wneud yn amhosibl byw ynddo erbyn y 1920au."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Y Siwrnai i Gaer Rosslare"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Fis diwethaf, yn ystod llanw cyhydnos y gwanwyn, y dychwelodd ti\u0302m CHERISH i Gaer Rosslare. Roedd pedair blynedd bron ers ein hymweliad diwethaf ym mis Tachwedd 2017. Roeddem yn awyddus i weld sut roedd y safle wedi newid, a oedd nodweddion newydd wedi ymddangos, a monitro\u2019r prosesau erydol sy'n effeithio ar yr adfeilion. Mae lluniau lloeren ar-lein yn dangos symudiadau tywod deinamig ar draws yr harbwr gydag ynysoedd bach a sianeli yn ymddangos ac yn diflannu."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Y Gwasanaethau Morol yn ein gollwng wrth y clawdd tywod ger aber yr harbwr."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cawsom ein gollwng wrth ymyl bwi coch rhif 11, tua 700m i'r dwyrain o'r gaer, lle roedd silff y clawdd tywod yn ddigon serth i'r cwch fynd yn agos a dadlwytho ein hoffer. Wrth i ni agosa\u0301u at y pentref gwag, gan gerdded ar hyd y bar tywod cregynnog, roeddem yn meddwl bod pethau'n edrych yn wahanol - roeddem yn cofio tywod gweddol wastad yn arwain at y pentref. Fodd bynnag, heddiw roeddem ar far tywod oedd a\u0302 darnau bach o laswellt yn ei safle uchaf, troellog. Roedd yn edrych i lawr ar y gaer lle gwnaethom sefydlu ein safle gweithredu (GPS wedi'i sefydlu ar gyfer lleoli helipad Cerbyd Awyr Heb Oruchwyliaeth ar gyfer ein dro\u0302n). Fe wnaethom sylwi hefyd bod clawdd tywod newydd wedi ffurfio tua'r mo\u0302r o'r gaer."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ein dro\u0302n a\u2019r safle GPS ar y bar tywod gydag adfeilion Caer Rosslare yn y pellter."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Fe wnaethom gerdded i lawr ar hyd y tywod gwastad i gael archwilio gweddillion y pentref, ac i osod targedau ffotogrametrig ar gyfer y dro\u0302n y gellid eu harolygu gan ddefnyddio RTK GNSS i reoli'r ddaear yn fanwl gywir. Roedd morloi wedi ymgartrefu yn y pentref. Mae eu gwybodaeth am y sianeli a'r bwyd mo\u0302r yn cynnal gweithgareddau\u2019r peilotiaid a\u2019r pysgotwyr oedd yn byw yma. Ymhen rhyw fis arall bydd eu rhai bach i\u2019w gweld lle roedd plant y pentref yn nofio ac yn chwarae. Roeddent yn ffroeni a rhochian wrth i ni ddynesu cyn llithro i'r mo\u0302r gan ein gwylio'n frwd o'r dw\u0302r, yn aros i ni fynd. Cadarnhawyd ein hamheuon am y newidiadau wrth i ni sylweddoli bod llawer mwy o adfeilion yma. Roedd y pyst a'r adeiladau a ddaeth i\u2019r golwg yn rhannol yn unig y tro diwethaf yn gliriach ac yn agored i'w dehongli. Roedd tonnau tywod gyda slefrod mo\u0302r wedi dod i\u2019r lan yn gorchuddio'r tywod gwastad, ac roedd sianeli\u2019n parhau i lifo drwy'r pentref wrth i ddw\u0302r yr harbwr barhau i wagio gan ein gorfodi ni i rydio."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Wrth gerdded tua'r de orllewin o'r bar tywod, daethom at y grw\u0302p cyntaf o adfeilion. Fe wnaethom sylwi ar sylfeini a lloriau adeiladau posibl, er bod llinell anwastad eu waliau'n dangos bod ymsuddiant difrifol wedi digwydd. Hunllef i unrhyw berchennog ty\u0302! Mae\u2019r ffaith bod gwymon gwyrdd a brown wedi ymgartrefu yma\u2019n datgelu perygl iechyd llaith ynghyd a\u0302 bod o dan ddw\u0302r ar bob llanw gyda cherhyntau cryf. Mae hyn yn awgrymu bod yr adfeilion wedi bod yn y golwg uwchben y tywod am gyfnod hir gan alluogi i'r gwymon dyfu. Mae hyn yn fwy o syndod i ni gan fod ffotograffiaeth o'n hymweliad blaenorol yn cadarnhau bod clawdd tywod yn gorchuddio'r ardal hon bedair blynedd yn o\u0302l. Mae llinell ddwbl o byst pren i'r dwyrain, a allai fod yn lanfa refeniw ar ochr yr harbwr, pan oedd y tafod tywod yn bodoli. I'r gogledd mae olion llithrfa garreg a phier. Gallai'r adeiladau hyn fod yn dy\u0302 a storfa'r bad achub, a phostyn roced. Mae map Arolwg Ordnans 1903 yn dangos goleudy ger yr ardal yma."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ardal ogledd ddwyreiniol yr adfeilion yng Nghaer Rosslare yn dangos sylfaen a llawr ty\u0302."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Roedd ardal ogledd ddwyreiniol yr adfeilion yn cynnwys llithrfa a phier."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Roedd rhaid i ni groesi sianel fas i gyrraedd yr ardal nesaf o adfeilion i'r de ddwyrain. Roeddem yn cofio\u2019r ardal hon o'n hymweliad diwethaf ond roedd mwy yn y golwg heddiw. Roedd yn bosibl gweld simnai frics wedi dymchwel a dod o hyd i ddarnau o lechi to, glo a chrochenwaith crwn o'r tonnau. Efallai bod jar garreg oedd yn gyflawn bron a adferwyd gennym yma yn 2017 wedi bod ar gyfer jam neu bicls."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Simnai frics yn 2017 o\u2019r ardal sgwa\u0302r."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Jar storio garreg o Gaer Rosslare."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Gan mai hon yw'r ardal sydd yn y golwg fwyaf, mae'n haws ei dehongli o'n lluniau dro\u0302n. Roedd y gwynt yn 20 kmya ac roedd yn agos at fod yn rhy wyntog i'r dro\u0302n ond gan fod yr amser a\u2019r cyfleoedd yn gyfyngedig i'r gaer fod yn y golwg, fe wnaethom benderfynu hedfan yn fuan ar o\u0302l cyrraedd yn hytrach nag aros i\u2019r gwynt ostegu. Roedd yn dangos bod yr ardal yn weddol sgwa\u0302r ei sia\u0302p felly mae'n debyg mai sgwa\u0302r y pentref oedd hwn - clwstwr o tua dwsin o dai a oedd yn cynnwys cartref y swyddogion refeniw a\u2019u teuluoedd yn ogystal a\u0302'r eglwys."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Llun dro\u0302n o\u2019r gaer yn 2017."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Llun dro\u0302n o\u2019r gaer yn 2021 isod yn dangos sgwa\u0302r pentref yn y blaendir."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Efallai bod y gwaith o adfer tir yn y 19fedeg ganrif yn yr harbwr a pheirianneg y pier yn Harbwr Rosslare wedi gwaethygu dirywiad y gaer, gan fod hyn wedi effeithio ar gerhyntau a dyddodiad gwaddodion. Nododd arolwg gan Sefydliad y Bad Achub yn 1915 bod y goleudy wedi cael ei danseilio a'i ddinistrio gan y mo\u0302r mewn storm yn ystod y gaeaf blaenorol. Fe wnaethant ddisgrifio ymhellach bod y mo\u0302r wedi bod yn 140 troedfedd tua'r mo\u0302r o'r sgwa\u0302r yn 1840, ond roedd angen morglawdd bellach i amddiffyn yr adeiladau. Mae'r morglawdd carreg a choncrit hwn, er ei fod ar chwa\u0302l heddiw, yn sia\u0302p llinell bras o hyd gyda rhai troadau ar hyd ochr ddwyreiniol y sgwa\u0302r. Gwelir pier yn berpendicwlar i linell y morglawdd hwn."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Llun o sgwa\u0302r y pentref Tachwedd 2017."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Llun cymharol o sgwa\u0302r y pentref Medi 2021 \u2013 rydym yn gweld mwy o gerrig yn y golwg a thyfiant gwymon, yn ogystal a\u0302 difrod i\u2019r postyn marcio."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Y morglawdd a\u2019r pier ar ochr orllewinol y sgwa\u0302r yn 2017."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Y morglawdd a\u2019r pier ar ochr orllewinol y sgwa\u0302r uchod yn 2021 ac isod yn dangos gwymon brown yn hytrach na gwyrdd ar y safle."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae\u2019r rhain yn edrych fel y pier a\u2019r morglawdd ar yr ochr tua\u2019r mo\u0302r o\u2019r sgwa\u0302r pan oedd pobl yn byw yn y pentref. O gasgliad Mary Hughes fel y dangosir yng Nghyfrol 2 County Wexford in the Rare Oul\u2019 Times gan Nicholas Furlong a John Hayes (1987)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae\u2019r papurau newydd (sy\u2019n cael eu cadw yn Llyfrgell Wexford) yn so\u0302n am Noswyl Nadolig 1924 tan y bore wedyn ac yn cyfeirio at wynt de de orllewinol eithriadol gryf yn cyd-daro a\u0302 llanw uchel \u2018tair troedfedd yn uwch na\u2019r llanw arferol\u2019. Ar hyd y tafod, cafodd y bryniau tywod eu chwalu gan y mo\u0302r, lefelwyd y cloddiau, trodd bryniau\u2019n draethau, llifodd y mo\u0302r o\u2019r bae i mewn i\u2019r harbwr mewn lle o\u2019r enw Billy\u2019s Gap, a dymchwelwyd ty\u0302 a oedd eisoes wedi\u2019i adael yn wag oherwydd yr erydiad yn gyfan gwbl bron. Am 8.30am roedd waliau'r ty\u0302 peilot wedi cwympo wrth i donnau pwerus ymestyn dros y cloddiau a gorlifo\u2019r lloriau isaf. Amlygodd asesiad peiriannydd o'r difrod bod y cyfathrebu dros y ffo\u0302n a\u0302 gorsaf y bad achub wedi'i atal gan olygu ei bod yn anymarferol parhau. Adroddwyd hefyd bod gan Harbwr Wexford bedair mynedfa nawr gan fod tri bwlch yn y tafod tywod. Roedd y sylwadau\u2019n crybwyll gostyngiad mwy graddol yn uchder Clawdd Dogger; roedd wedi bod yn chwe troedfedd uwchben y llanw uchel, yn gweithredu fel morglawdd yn amddiffyn y pentref."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ardal yr orsaf peilot yn edrych i\u2019r gogledd tuag at y tai ar y sgwa\u0302r yn y cefndir. Mae\u2019r llun yn dangos y pwll tywod gyda\u2019r mo\u0302r wedi\u2019i chwalu rhwng yr orsaf peilot a\u2019r sgwa\u0302r. O gasgliad Larry Duggan fel y dangosir yng Nghyfrol 1 County Wexford in the Rare Oul\u2019 Times gan Nicholas Furlong a John Hayes (1985)."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ty\u0302 pren gyda simneiau brics wedi\u2019i ddifrodi gan storm. Yr un ardal a\u0302\u2019r llun blaenorol o\u2019r orsaf peilot o bosibl uchod oherwydd deunyddiau tebyg. O gasgliad Larry Duggan fel y dangosir yng Nghyfrol 1 County Wexford in the Rare Oul\u2019 Times gan Nicholas Furlong a John Hayes (1985)."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Arolygu yn erbyn y llanw"}, {"text_idx": "#000031", "text": "O ble roeddem yn arolygu gallem weld tonnau'n torri dros nodwedd 200m i'r de orllewin, yn agos at y sianel fodern. Yn anffodus, ni allem ymweld oherwydd ei bod o dan ddw\u0302r. Gallai'r rhain fod yn adfeilion tai neu'n ardal y Lanfa Peilot a'r Orsaf. Mae hyn yn dangos yr angen am fonitro parhaus wrth i fwy o nodweddion ddod i\u2019r golwg."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Ar o\u0302l ychydig oriau yn unig, roedd y llanw wedi troi a bu\u2019n rhaid i ni bacio a dychwelyd i\u2019r RIB a oedd wedi aros yn amyneddgar amdanom yn y sianel. Fe wnaethom dynnu rhai ffotograffau munud olaf ac adfer y marcwyr - roedd rhai ohonynt wedi eu gorchuddio eisoes gan y llanw yn codi."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Cofnodi lleoliad ein targedau wrth i'r mo\u0302r ddychwelyd yn gyflym."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Mae olion ac atgofion y gaer heddiw yn adrodd stori am gymuned forwrol brysur a chwaraeodd ran bwysig mewn achub bywydau a rheoli mynediad i Harbwr Wexford, ac a oedd hefyd yn pysgota ac yn hela adar gwyllt i wneud bywoliaeth. Roedd rhai pobl yn dod yma ar wyliau hefyd ac yn defnyddio'r gyrchfan fel lleoliad ar gyfer pysgota mo\u0302r dwfn. Mae llawer o'r tai, y gaer o bosibl a hyd yn oed Tw\u0302r Martello yr adroddwyd amdano, wedi\u2019u gorchuddio o hyd gan y tywod. Pan fydd y llanw a'r tywod yn eu hamlygu, mae'r safle'n ein hatgoffa yn glir o bw\u0302er y mo\u0302r ac yn enghraifft o newid tirwedd oherwydd erydiad sy'n effeithio ar gymunedau. Mae\u2019n sicr bod hyn wedi digwydd mewn sawl ardal yn Iwerddon dros y miloedd o flynyddoedd o fyw yn y wlad, ac ar hyd arfordiroedd yn fyd-eang. Fodd bynnag, wrth i lefel y mo\u0302r godi, gyda mwy o wlybaniaeth, a\u2019r stormydd difrifol a ragwelir gan newid yn yr hinsawdd, bydd llawer mwy o aneddiadau arfordirol yn cael eu heffeithio."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Yn o\u0302l gartref rydym wedi dechrau cymharu hen ffotograffau a disgrifiadau o'r gaer a\u0302'r hyn a welsom yn ystod yr ymweliad a\u0302'r safle a'i gofnodi gyda dro\u0302n fel ein bod yn gallu dechrau dehongli'r adfeilion."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Tirweddau coll \u2013 Cipolwg ar y gorffennol a rhybudd ar gyfer y dyfodol!"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ar drugaredd duwiau'r tywydd: arolygu morol yng Nghymru"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Ymchwilio i'r Cofnod o Stormydd Hanesyddol"}]