[{"text_idx": "#000004", "text": "Ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif, apwyntiwyd Gwallter Mechain i adolygu cyflwr amaeth yng Nghymru. Fel rhan o\u2019r arolwg, ymwelodd a Cheredigion yn nhymor yr haf 1802. Er nad oedd addysg yn rhan o\u2019i briff, mae\u2019n siwr iddo, ar o\u0302l cyrraedd ardal Tregaron, alw ar John Williams yn Ystradmeurig. Roedd y ddau yn ysgolheigion o fri ac yn rhannu llawer o\u2019r un diddordebau, a gwyddys bod gan Gwallter Mechain gryn ddiddordeb yn ysgol Ystradmeurig. Mwy na thebyg mai John Williams dywedodd wrth Gwallter Mechain am Bronmeurig a, hefyd, am Edward Richard a\u2019r \u2018small thatched cottage\u2018. Felly, mae nodiadau Gwallter Mechain yn debygol o fod yn gywir."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yn adroddiad John Williams am ei gyn-athro [29], ceir ambell awgrym bod Edward Richard yn byw ar ben ei hun, a\u2019r whahan i\u2019w fam. Cyfeiria, John Williams at gartref Edward Richard mewn un man fel \u2018his own house\u2019, ac mewn man arall mae\u2019n dweud ei fod yn byw bywyd syml a chyffredin \u2018and his good mother took care of his house and made it comfortable for him\u2019."}, {"text_idx": "#000009", "text": ". . . below the present school-yard and adjoining the site of the modern roadway. It was a cottage, and it had a thatched roof and a door at one end of it. The historic cottage was demolished during the latter part of the last century, and its materials utilised to erect a modern building. During these operations the hearthstone of the old house was discovered, and within the last ten years or more, whilst ploughing the adjacent field close up to the wall which separates it from the roadway, a cobbled pavement was uncovered, which lay in front of the cottage"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Er iddo newid ei feddwl cyn 1950, mae\u2019n debygol bod Osborne Jones yn agos iawn i\u2019w le yn y man cyntaf, a theg i\u2019w casglu bod y bwthyn yn sefyll ar draws y ffordd i Dafarn y Brithyll, rhyw bymtheg llath neu lai i ffwrdd. Gellir dychmygu bod drws talcen i\u2019r ty\u0302 to-gwellt ac hefyd i Dafarn y Brithyll (Bronllan) \u2013 i hyrwyddo mynd a dod rhwng y ddau adeilad. Ac yn wir mae olion clir i weld ar dalcen Bronllan (gweler y llun gyferbyn) yn ategu bod agoriad (drws) sylweddol wedi bod yno unwaith."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Rhedai Gwenllian, mam Edward Richard, dy\u0302 tafarn yn Ystradmeurig o\u2019r enw Tafarn y Brithyll. Safai ar ochr y ffordd B4340 i Aberystwyth, lle mae ty\u0302 Bronllan heddiw. Mae\u2019n debygol mai dyma lle roedd rhai o ddisgyblion preswyl Edward Richard yn lletya yn ystod eu hamser yn yr ysgol.\nCartref Edward Richard oedd bwythyn bach to gwellt. Safai ar draws y ffordd i Dafarn y Brithyll, o dan iard yr ysgol, yn syth gyferbyn a\u0302 phrif fynediad i\u2019r Dafarn. Roedd yn byw ar ben ei hun, yn hollol annibynnol. Ei fam, oedd yn cadw ty\u0302 iddo tra roedd hi byw, ond ar o\u0302l iddi farw, roedd ganddo \u2018wraig ar da\u0302l\u2019 yn gofalu am ei anghenion bob dydd [30]."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn y ddeunawfed ganrif, rhaid mai dim ond pump neu lai o dai-byw oedd ym mhentref Ystradmeurig, hynny yw, o fewn cylch o ryw gan llath ar hugain o ddrws yr Eglwys. Pentre bach, ond gan mai\u2019r Eglwys oedd canolfan bywyd cymdeithasol y plwyf, roedd yn lle prysur ; man cyfarfrod i chwarae a chystadlu, i wylio ymladd ceiliogod, ac i wledda, yfed a betio. Gellir bod yn sicr mai yn Nhafarn y Brithyll yr ymgasglai\u2019r clerigwr a\u2019i braidd yn rheolaidd ar o\u0302l gwasanaeth y Sul."}]