[{"text_idx": "#000000", "text": "Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Cynhyrchodd nifer o gwmni\u0308au gofebau i\u2019w gweithwyr a laddwyd yn y Rhyfel Mawr, a cheir nifer o enghreifftiau o Gymru ymhlith y rhai sydd wedi goroesi, gan gynnwys cwmni\u0308au rheilffyrdd a chyflogwyr yn y diwydiannau trwm."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Un o\u2019r cwmni\u0308au diwydiannol mwyaf yng Nghymru ym mlynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif oedd Guest, Keen & Nettlefolds Ltd. Roedd gan y cwmni weithiau dur, glofeydd a ffatri\u0308oedd pe\niriannol, gan fwyaf yn ne dwyrain Cymru. Cre\u0308wyd y cwmni yn 1902 pan unodd nifer o gwmni\u0308au llai, gan gynnwys Nettlefolds Ltd, cwmni a nifer o ffatri\u0308oedd yn Birmingham a oedd yn gyfrifol am gynhyrchu\u2019r rhan fwyaf o sgriwiau pren y Deyrnas Unedig. Cynhyrchwyd y dur a ddefnyddiwyd gan ffatri\u0308oedd Nettlefolds yn y Castle Steel Works, ei safle yn Nhy\u0302-Du (Rogerstone), ychydig i\u2019r gogledd-orllewin o Gasnewydd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Agorodd y Castle Steel Works yn 1888, yr olynydd i weithle o\u2019r un enw yn Hadley ger Wellington, Sir Amwythig, pan newidiodd Nettlefolds o\u2019r defnydd o haearn gyr i ddur ar gyfer cynhyrchu eu sgriwiau pren. Fe symudodd nifer o\u2019r gweithwyr o\u2019r Castle Works gwreiddiol i Dde Cymru, gyda\u2019u teuluoedd. Cafodd y dynion hyn (a adnabuwyd fel \u2018Shroppies\u2019) nifer o\u2019r swyddi oedd yn gofyn am fwyaf o sgiliau, ac fe ddaethant yn gymuned nodedig yn ardal Ty\u0302-Du."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Llun o\u2019r gweithfeydd yn 1902"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Pan yn Weinidog Arfau yn gynnar yn y Rhyfel Mawr, fe ddwedodd Lloyd George fod Prydain yn ymladd \u2018rhyfel o ddur\u2019, gan fod y cyflenwad o ddur mor allweddol i\u2019r ymgyrch filwrol. O fis Tachwedd 1915 ymlaen fe ddaeth y rhan fwyaf o weithiau dur Prydain o dan reolaeth y Llywodraeth, gan gynnwys y Castle Works. Ym mlynyddoedd cynnar y Rhyfel fe cwynodd y gweithiau dur am brinder o weithwyr oherwydd bod cymaint wedi gwirfoddoli. Wedi i\u2019r diwydiant ddod o dan reolaeth y Llywodraeth gan amlaf fe ataliwyd y dynion rhag gwirfoddoli; ond wedi i orfodaeth filwrol gael ei chyflwyno yn 1916 fe gafodd nifer o weithwyr heb sgiliau yn y diwydiannau angenrheidiol eu dewis ar gyfer gwasanaeth milwrol (y \u2018comb-out\u2019)."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Gwelir nifer o gyfenwau o du-allan i Gymru ar gofeb y Castle Steel Works ac mae\u2019n debyg bod nifer ohonynt yn ddisgynyddion i\u2019r \u2018Shroppies\u2019. Fodd bynnag, fe welwyd llawer o fudo i Sir Fynwy ddiwydiannol o Swydd Henffordd a\u2019r siroe\ndd cyfagos ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau\u2019r 20fed, felly nid yw\u2019n sicr bod pob un o\u2019r cyfenwau \u2018Seisnig\u2019 yn dod o Sir Amwythig."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fe gomisiynodd GKN nifer o blaciau efydd tebyg ar gyfer eu gweithloedd eraill. Tra bod y geiriau (\u201cIn ever grateful recognition of the splendid patriotism and heroic self sacrifice of the following employees of Guest, Keen & Nettlefolds, Ltd.\u201d, ac yna enw\u2019r gweithle) yn gyson ymhob achos sydd wedi goroesi, roedd amrywiaeth yng nghynllun y placiau. Yn enwedig, roedd amrywiaeth yng nghynllun yr ochr a sut y dosrannwyd y testun a\u2019r rhestr o enwau (yn aml fe rannwyd y rhestr yn ddwy). Mae\u2019n debyg bod ymgais bwriadol i gael amrywiaethau bychain, tra bod y prif elfennau yn gyson ar draws y cwmni. Ym mhob achos fe restrwyd y meirw yn nhrefn y wyddor, gan roi\u2019r cyfenw a blaenlythrennau."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Nid oes manylion ar y plac am ba ffowndri a\u2019i gynhyrchodd. Roedd gan GKN nifer o weithloedd a oedd a\u0302\u2019r gallu i gynhyrchu rhywbeth o\u2019r safon hon, ac mae\u2019n bosibl bod pob un o\u2019r cofebau wedi\u2019i chynllunio a\u2019i chastio oddi fewn i\u2019r cwmni. Ar y llaw arall, mae\u2019n bosibl eu bod wedi eu cynhyrchu gan ffowndri a oedd yn arbenigo yn y math hwn o waith."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Wrth edrych ar beth ddigwyddodd yn safleoedd eraill GKN mae\u2019n debyg bod plac y Castle Works wedi ei osod yn swyddfeydd y gwaith dur. Yn 1938 fe symudodd y Castle Works am yr eildro, y tro hwn i Gaerdydd, ac fe symudodd y plac o Dy\u0302-Du, ynghyd a\u0302 nifer o\u2019r gweithwyr. Pan ddaeth y gweithle yng Nghaerdydd o dan reolaeth newydd yn 1981 fe ddymchwelwyd y swyddfeydd ac fe gafodd y plac ei roi yn y domen sgrap. Fodd bynnag fe\u2019i achubwyd gan unigolyn ac yn 2015 fe\u2019i roddwyd i Amgueddfa Cymru \u2013 National Museum Wales gan yr unigolyn a\u2019r cwmni sydd bellach yn berchen ar y Castle Works yng Nghaerdydd."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Posted In: memorials, workplaces / gweithleoedd"}]