[{"text_idx": "#000001", "text": "... neu yn syml \u2013 teulu\u2019r morfil \u2013 yn famaliaid morol sydd wedi addasu i fywyd yn y dw\u0302r yn unig. Yn wahanol i bysgod, nid oes ganddyn nhw dagellau, ond maen nhw\u2019n gallu anadlu gydag ysgyfaint, fel ni. Dyna\u2019r rheswm hefyd pam y gallwn eu gweld: oherwydd bod yn rhaid iddyn nhw ddod at wyneb y dw\u0302r i anadlu. A dyna lle mae gennym gyfle i gael profiadau anhygoel. Maen nhw\u2019n rhoi genedigaeth yn ifanc ac yn magu\u2019r rhai bach, ac maen nhw\u2019n anifeiliaid gwaed cynnes, yn union fel mamaliaid y tir. Ond oherwydd eu bod yn treulio\u2019r rhan fwyaf o\u2019u bywydau dan ddw\u0302r, gallan nhw fod yn anodd iawn dod o hyd iddyn nhw."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Er mwyn symud ymlaen a byw yn yr amgylchedd morol, maen nhw wedi datblygu addasiadau unigryw dros filiynau o flynyddoedd. I symud eu hunain, mae eu cynffonau wedi troi\u2019n llabedau pwerus. Ac i gyfeirio eu symudiadau, mae eu breichiau wedi troi\u2019n esgyll pectoral, tra bo\u2019u coesau o\u0302l wedi lleihau bron yn gyfan gwbl. Er mwyn gwneud dod i\u2019r wyneb a\u2019r anadlu\u2019n haws, mae eu ffroenau wedi symud i ben eu pennau ac maen nhw\u2019n cael eu galw\u2019n dyllau chwythu."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae 25 rhywogaeth o deulu\u2019r morfilod wedi\u2019u cofnodi yn nyfroedd Iwerddon, ac mae llawer ohonyn nhw i\u2019w gweld o gwmpas penrhyn Iveragh. Daeth astudiaeth yn 2015 i\u2019r casgliad mai dolffiniaid cyffredin, dolffiniaid trwyn potel a morfilod pigfain yw\u2019r morfilod a welir amlaf yn ne Kerry. Os byddwch yn lwcus, efallai y byddwch hefyd yn gweld dolffiniaid Risso, morfilod cefngrwm neu llamhidyddion yr harbwr llai o lawer. O\u2019r 28 rhywogaeth a welir yn nyfroedd y DU, mae Penrhyn Lly\u0302n yn rhannu ychydig o rywogaethau gydag Iveragh: Dolffiniaid Risso a\u2019r dolffiniaid trwyn potel, llamhidyddion yr harbwr a morfilod pigfain. Ond gellir gweld morfilod peilot o bryd i\u2019w gilydd hefyd. Gellir gweld y rhan fwyaf o rywogaethau teulu'r morfil o'r tir ac o\u2019r dw\u0302r. Fodd bynnag, wrth arsylwi o gwch, rhaid dilyn canllawiau penodol (dolen yma) i sicrhau diogelwch yr anifeiliaid a\u2019r teithwyr."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dyma ddau air crand (gwyddonol) ar gyfer y ddau gategori o deulu'r morfil (sy\u2019n cynnwys morfilod, dolffiniaid a llamhidyddion). Mae\u2019r ddau air yma\u2019n disgrifio rhannau o anatomi\u2019r anifeiliaid a sut maen nhw\u2019n bwydo:"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae gan y rhain blatiau walbon ar yr e\u0302n uchaf yn unig, sydd wedi\u2019u gwneud o geratin, fel ewinedd eich bysedd"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae ganddyn nhw ddannedd, sydd wedi\u2019u gwneud o ddentin yn bennaf, fel eich dannedd chi"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Maen nhw'n defnyddio platiau walbon i hidlo llawer iawn o bysgod a chril allan o\u2019r dw\u0302r gydag un llowc"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Maen nhw\u2019n defnyddio dannedd i ddal pysgod, mo\u0302r lewys neu fegafauna morol arall (ee morloi, pengwiniaid a morfilod eraill)"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Efallai bod ganddyn nhw bletiau gwddf, sy\u2019n ehangu pan maen nhw\u2019n cael eu llenwi a\u0302 dw\u0302r ac ysglyfaeth, ac yna\u2019n cael cyfangu i wthio\u2019r dw\u0302r allan drwy\u2019r platiau walbon"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Does ganddyn nhw byth bletiau gwddf, ond mae eu cegau\u2019n aml yn ymestyn i bigau (fel yn y rhan fwyaf o rywogaethau dolffin)"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae ganddyn nhw ddau dwll chwythu"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae ganddyn nhw un twll chwythu"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Maen nhw\u2019n cynnwys yr anifeiliaid mwyaf ar y blaned, fel y morfilod glas a\u2019r morfilod ysgall, y morfil cefngrwm mawreddog a\u2019r morfil pigfain, sef y rhywogaeth leiaf o\u2019r morfilod walbon y gellir dod ar eu traws ar Iveragh"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Maen cynnwys pob rhywogaeth o ddolffiniaid, orcas, morfilod gwyn, morfilod peilot a morfilod sberm. Weithiau, mae morfilod sydd a\u0302 phigau yn cael eu hystyried fel grw\u0302p cwbl ar waha\u0302n."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Dydyn nhw ddim yn creu synau ecoleoli, ond gallen nhw gynhyrchu synau gan ddefnyddio codenni aer wedi\u2019u leinio ar hyd y gwddf i symud aer dros linynnau'r llais"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Maen nhw\u2019n defnyddio ecoleoliad ar gyfer mordwyo a dod o hyd i ysglyfaeth drwy organ o\u2019r enw melon, sydd yn eu talcen"}, {"text_idx": "#000017", "text": "...bod teulu\u2019r morfil yn anadlyddion ymwybodol? Mae ein hanadlu ni\u2019n atblyg a des dim angen i ni feddwl amdano - rydyn ni\u2019n ei wneud yn ein cwsg hyd yn oed, ond mae\u2019n rhaid i deulu\u2019r morfil fod yn effro i anadlu. Ond sut maen nhw\u2019n gwneud hynny? Un o\u2019r tybiaethau mwyaf cyffredin yw mai dim ond hanner eu hymennydd sy\u2019n cysgu ar y tro, tra bod yr hanner arall yn aros yn effro ac yn rheoli eu hanadl ac yn effro i berygl posibl."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Beth yw\u2019r gwahaniaeth rhwn morfil a dolffin? - IWC"}]