[{"text_idx": "#000002", "text": "Tyrrodd dros gant o gynulleidfa frwd i Ganolfan Hanes Uwchgwyrfai, Clynnog Fawr, ddydd Sadwrn, 19 Hydref 2013 pan dreuliwyd y bore a\u2019r prynhawn, bron i saith awr yn wir, mewn digwyddiad cwbl unigryw yn gwrando ar ddeuddeg siaradwr brwd yn adrodd Stori Cymru o\u2019r dechreuad hyd at y cyfnod presennol."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Cyfyngwyd y sgyrsiau i ugain munud yr un a\u2019r nod oedd agor cwr y llen ar hanes Cymru y\u2019n hamddifadwyd ni oll rhag dysgu amdano yn yr ysgolion.Mae hyd yn oed Llywodraeth Cymru wedi sylweddoli o\u2019r diwedd fod ein plant ysgol yn haeddu gwell a\u2019u bod, y dyddiau hyn,yn ymwrthod a\u0302\u2019r pwnc gan fod y nifer sy\u2019n ei astudio fel rhan o\u2019r \u201cCwricwlwm Hanes Cenedlaethol\u201d yn gostwng bob blwyddyn, ac er bod rhannau ohono ar y Cwricwlwm, hanes ein gwlad o safbwynt Lloegr yw\u2019r canllawiau hynny ac mae cymaint o ddewisiadau fel y bo\u2019n bosibl i ysgolion ei anwybyddu yn llwyr.\nPwysleisiwyd drachefn a thrachefn nad atodiad i hanes Lloegr yw hanes Cymru, ond hanes pobl a thir sydd a\u0302\u2019r hawl i fod yn sofran ar eu tomen eu hunain."}, {"text_idx": "#000009", "text": "A\u2019r bobloedd hynny, ymhen amser, a ymffurfiodd yn llwythau, y llwythau Brythonig hynny a wynebodd holl rym yr Ymerodraeth Rufeinig. O rai o\u2019r llwythau hynny, a thrwy gydymdreiddiad tir ac iaith, y ganwyd ein cenedl ni."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Yr ail ganrif ar bymtheg"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Daeth ystadau mawr i fodolaeth, a\u2019u perchnogion yn Saeson. Trwy gyd-ddigwyddiadau rhyfedd, methodd nifer o dirfeddianwyr a\u0302 gadael meibion i etifeddu, a phriododd eu haeresau a\u0302 Saeson. Trwy hyn, torrwyd cysylltiad diwylliannol rhwng landlord a thenant, gyda diflaniad y bardd teulu bron yn llwyr. Cre\u0308wyd tensiwn cymdeithasol, yn arbennig lle\u2019r oedd y tenantiaid yn Anghydffurfwyr, a\u2019r meistr tir yn Eglwyswr. Ymhen hyn, y meistr tir oedd yn rheoli\u2019r gyfraith a chrefydd, gan mai ef oedd yn penodi ustusiaid a chlerigwyr. Ganddo ef hefyd oedd yr hawl i anfon dynion i ryfel, heb unrhyw iawn i benteulu petae\u2019n cael ei ladd neu ei glwyfo."}, {"text_idx": "#000059", "text": "I gyd-fynd a\u0302\u2019r Diwygiad gwelwyd galw cynyddol am addysg a dysgu darllen, yn arbennig er mwyn darllen y Beibl a llyfrau defosiynol eraill. O\u2019r 1730au ymlaen sefydlwyd ysgolion Gruffydd Jones, Llanddowror. Erbyn 1761 roedd tua 3500 o ysgolion wedi\u2019u sefydlu ac yn agos i 200,000 o bobl wedi dysgu darllen. At ddiwedd y ganrif hefyd gwelwyd sefydlu\u2019r Ysgolion Sul dan arweiniad Thomas Charles."}, {"text_idx": "#000062", "text": "1812-1859 : Cau\u2019r tiroedd comin, oes y cynnydd ac oes y diwygiadau"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Bu\u2019r cyfnod rhwng sefydlu\u2019r Methodistiaid yn enwad ar waha\u0302n yn 1811 a diwygiad crefyddol 1859 yn gyfnod o newid cymharol chwyldroadol yn hanes Cymru, yn amaethyddol, yn ddiwydiannol, yn gymdeithasol, yn grefyddol, yn ddiwylliannol ac yn wleidyddol."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Bu twf mewn Anghydffurfiaeth. Erbyn 1851 roedd 80% o boblogaeth Cymru yn eu hystyried eu hunain yn anghydffurfwyr a chyda diwygiad 1859 ychwnegwyd tua 80,000 at eu nifer. Yn sgil hyn bu terfyn ar lawer o hen arferion a difyrion gwerin. Er bod Methodistiaeth yn ddigon ceidwadol ar y dechrau, bu cynnydd yn ystod y cyfnod mewn radicaliaeth o du\u2019r anghydffurfwyr. Er gwaethaf terfysgoedd y cyfnod ni welwyd ffrwyth y radicaliaeth honno tan ar o\u0302l y cyfnod dan sylw. Gwelwyd datblygiad papurau newydd a chyhoeddi cylchgronau. Bu twf mewn eisteddfodau ond bu Seisnigo arnynt hefyd i blesio\u2019r tifeddianwyr. Cyfnod o ddeuoliaethau."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Cyhoeddi Cyffes Ffydd y Methodistiaid Calfinaidd."}, {"text_idx": "#000068", "text": "1860\u20131925 : Gormes ac ymfudo, sefydliadau cenedlaethol,"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Roedd pobl Cymru ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn llythrennog iawn, diolch yn bennaf i ymdrechion y capeli. Ysywaeth, gyda datblygiad addysg statudol ffurfiol daeth dylanwad Saesneg cryf."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Roedd ysbrydoliaeth o Iwerddon, a\u2019r mudiad cyffredinol o fewn y Blaid Ryddfrydol Brydeinig tuag at \u2018ymreolaeth i bawb\u2019, yn gyfle i ddeffro cenedlaetholdeb y Cymry. Ar o\u0302l i ddynion cyffredin Cymru gael yr hawl i bleidlais gudd, ym 1872 llwyddodd y Blaid Ryddfrydol sawl gwaith i gipio bron bob sedd seneddol yng Nghymru. Arweiniodd hyn at sefydlu carfan Gymreig o fewn y blaid a gefnogid gan y mudiad gwlatgar, Cymru Fydd, dan arweiniad Tom Ellis. Tua 1895, roedd gobaith gwirioneddol y gallai Cymru ddod yn wlad a\u0302 rhyw elfen fach o annibyniaeth ganddi. Chwalwyd y cwbl o fewn ychydig flynyddoedd, fodd bynnag, oherwydd marwolaeth Ellis ac agwedd Seisnigaidd Rhyddfrydwyr y De \u2013 ynghyd a\u0302 diffyg se\u0302l ar ran Lloyd George."}]