[{"text_idx": "#000000", "text": "Dyna\u2019r cwestiwn a ofynnwyd i mi pan esboniais y byddwn i ffwrdd o\u2019m dwy ysgol am wythnos ym mis Ionawr, er mwyn teithio i Wlad y Basg gyda\u2019r Academi Arweinyddiaeth. \u2018Pam mynd i Wlad y Basg?\u2019 holodd fy staff a llywodraethwyr. Roedd y disgyblion yn y gwasanaeth eisiau gwybod \u2018beth sydd \u2019na yng Ngwlad y Basg\u2019, a rhaid i mi gyfaddef fy mod i\u2019n holi \u2018lle\u2019n union mae Gwlad y Basg?!\u2019 fy hun. Gyda chyn lleied o wybodaeth felly, trois at fy Mac i wneud rhywfaint o ymchwil sydyn."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Mae llywodraeth Gwlad y Basg wedi buddsoddi\u2019n helaeth mewn addysg. Pe bai\u2019r rhanbarth yn cael ei gyfrif fel gwlad, dim ond Denmarc ac Awstria fyddai a\u0302 lefel gwariant uwch fesul disgybl yn Ewrop.\nMae tua hanner ysgolion Gwlad y Basg yn gymysgedd o rai cyhoeddus a phreifat, lle mae\u2019r wladwriaeth yn talu\u2019r rhan fwyaf o\u2019r cyllid ond lle mae disgwyl i rieni gyfrannu hefyd.\nDywed gweinidog addysg Gwlad y Basg fod cysylltiad cryf rhwng ymrwymiad i addysg a hunaniaeth y genedl. \u201cMae addysg yn allweddol i gadw\u2019n diwylliant yn fyw\u201d meddai."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ac i\u2019r rheini ohonoch, fel fi, sy\u2019n meddwl lle\u2019n union mae Gwlad y Basg... dyma\u2019r map."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Deg awr ar o\u0302l glanio yn Bilbao, dyma fi a\u2019m cydweithwyr yn canfod ein hunain yng nghrombil swyddfeydd cyngor y ddinas. Wedi gair o groeso gan y cyfarwyddwr, roedd yr hyn a glywsom am effaith y polisi ar yr iaith Fasgeg yn arbennig yn galonogol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae\u2019n cynnig tri model ieithyddol; A Addysgu trwy gyfrwng y Sbaeneg a mymryn o Fasgeg; B 50:50 Sbaeneg: Basgeg a D (ffaith sydyn i chi: does dim llythyren \u2018C\u2019 yn yr iaith Fasgeg) addysg cyfrwng Basgeg ac ychydig iawn o Sbaeneg. Gwelwyd newid dramatig yn y rhanbarth dros 30 mlynedd, gyda chanran y rhieni a ddewisodd ysgolion model D wedi cynyddu o 15.9% ym 1986 i 66.9% erbyn 2017."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Cynllun strategol cynnar o ailgyfeirio athrawon sy\u2019n siarad Basgeg er mwyn sicrhau eu bod yn mynd i addysgu mewn ardaloedd a\u0302 sgiliau Basgeg gwan.\nHyfforddiant iaith sabothol dwy flynedd i bob athro.\nRhaglen ddynodedig y llywodraeth i hyrwyddo\u2019r syniad o \u2018Fasgegeiddio\u2019 awyrgylch yr ysgol (NOLEGA) sy\u2019n cynnwys canolfannau preswyl am gyfnod byr; grantiau i ysgolion hyrwyddo byd y theatr; perfformio caneuon traddodiadol; cynlluniau cyfnewid rhwng ysgolion o ardaloedd sosioieithyddol gwahanol er mwyn cynyddu\u2019r defnydd o\u2019r Fasgeg ymhlith disgyblion a chystadlaethau a gwobrau blynyddol am ysgrifennu rhyddiaith, barddoniaeth ac areithyddiaeth."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dyma pryd y daeth y cymariaethau (a\u2019r problemau) rhwng Cymru a Gwlad y Basg i\u2019r amlwg. Roeddem yn ffodus o ymweld a\u0302 phum ysgol yng Ngwlad y Basg, yn amrywio o rai cyhoeddus i breifat, iau ac uwchradd, oll yn darparu model ieithyddol D yn eu cymunedau. Pan ofynnwyd dau gwestiwn syml, yr un ateb gawson ni gan bob plentyn fwy neu lai:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u201cYdych chi\u2019n siarad Basgeg gartref?\u201d Yr ateb unfrydol oedd \u201cnac ydw\u201d, ac mai\u2019r Sbaeneg oedd y dewis iaith wrth siarad a\u0302 theulu a ffrindiau."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Fodd bynnag, wrth ofyn \u201cai Basgiad neu Sbaenwyr ydych chi?\u201d yr ateb hollol unfrydol oedd... \u201cBasgiaid!\u201d"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Sy\u2019n arwain at ffactor allweddol iawn i\u2019w ystyried \u2013 y ffaith nad yw cymhwysedd neu allu ieithyddol yn sicrhau defnydd o\u2019r iaith. A bod defnyddio iaith yn dibynnu ar ffactorau eraill, yn enwedig faint o alw sydd ymhlith y cyhoedd. Heb rieni rhugl sy\u2019n defnyddio\u2019r iaith ar yr aelwyd, yr oll gall ysgolion ei wneud (a hynny ar gryn gost) yw creu siaradwyr ail iaith cymwys, sy\u2019n eilaidd i oroesiad yr iaith Fasgeg."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Roedd cyfansoddiad Sbaen ym 1978 yn datgan fod dyletswydd ar Sbaenwyr i wybod Sbaeneg. Ond hefyd, ychwanegodd y gallai pob rhanbarth ddatgan ei iaith swyddogol ei hun, gan awgrymu hawl y cymunedau hynny i reoleiddio\u2019r defnydd o\u2019r iaith honno. Does dim dwywaith fod rhanbarth ymreolaethol Gwlad y Basg wedi manteisio ar yr hawl hwn a chyflawni pethau, gan drawsnewid gallu ieithyddol ei gweithlu a newid shifft ddiwylliannol ei dinasyddion i gofleidio iaith a threftadaeth y Fasgeg."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cyflawnwyd y gwaith hwn gan genhedlaeth a ddioddefodd ormes ieithyddol a diwylliannol dan law Sbaen oes Franco. Amser a ddengys a fydd y genhedlaeth newydd yn mynnu hawliau ieithyddol a\u0302\u2019r fath arddeliad. A fyddan nhw\u2019n rhannu brwdfrydedd eu rhieni dros eu mamiaith neu a fydd eu hunaniaeth yn cyd-fynd a\u0302\u2019r gymuned fyd-eang mewn byd sy\u2019n prysur grebachu?"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Fe wnaethon ni ddefnyddio llawer o drafnidiaeth gyhoeddus yn ystod ein hymweliad. Fe dynnais i\u2019r llun hwn ar fy niwrnod cyntaf yng Ngwlad y Basg, ac roedd hi\u2019n olygfa gyffredin iawn. Criw o blant yn eu harddegau ar y ffordd i\u2019r ysgol. Roedd yn fy atgoffa i o\u2019r athronydd Americanaidd John Dewey a ddywedodd \u201cThe most important attitude that can be found is the desire to go on learning.\u201d Heb os, roedd y Basgiaid ifanc a welais yn ymgorffori\u2019r agwedd hon, yn union fel yr arbenigwyr a gwrddais oedd yn awyddus i ddysgu am ein harferion gorau ninnau \u2019no\u0302l yng Nghymru. Fel cyd-ymdaith yr Academi Arweinyddiaeth, rwy\u2019n gobeithio defnyddio\u2019r hyn a ddysgwyd gan system addysg Gwlad y Basg er mwyn helpu i lywio ein syniadau ni hefyd."}]