[{"text_idx": "#000005", "text": "Ddydd Gwener diwethaf fe gafodd cerflun efydd o Dr Elaine Morgan OBE ei ddadorchuddio y tu allan i Dy\u0302 Calon La\u0302n yn Aberpennar, y gyn-dref lofaol yng Nghwm Cynon lle bu Elaine Morgan yn byw ac yn gweithio am y rhan fwyaf o\u2019i hoes. Roedd yn achlysur llawen i\u2019r dorf enfawr a ddaeth ynghyd i wrando ar go\u0302r o\u2019r ysgol gynradd leol ac ar siaradwyr a draethodd yn angerddol am fywyd a gwaith Elaine. Yn eu plith yr oedd ei mab a\u2019i hwyres a phobl o\u2019r cyfryngau a byd addysg a oedd yn ei hadnabod."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r cerflun, a gafodd ei greu gan Emma Rodgers a\u2019i gastio mewn efydd yn ffowndri Castle Fine Arts ym Mhowys, yn cyflwyno hanes bywyd Elaine Morgan. Mae hi\u2019n eistedd wrth ei desg, ysgrifbin yn ei llaw \u2018ar frig ton\u2019 o\u2019i gweithiau a\u2019i sgriptiau, uwchben golygfeydd mewn lliwiau dyfrol o grwpiau o anifeiliaid a bywyd mo\u0302r sy\u2019n adlewyrchu ei damcaniaeth esblygiadol am yr Epa Acwatig. Geiriau\u2019r arysgrif yw:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Y cerflun hwn yw\u2019r ail mewn cyfres o bum cerflun o fenywod ysbrydoledig o Gymru y bwriedir eu codi. Cafodd y cyntaf, o Betty Campbell, ei ddadorchuddio\u2019r llynedd. Mae\u2019r cerfluniau\u2019n rhan o ymgyrch gan Monumental Welsh Women i ddathlu a choffa\u0301u cyflawniadau menywod enwog o Gymru ac i ysbrydoli\u2019r genhedlaeth nesaf o fenywod disglair. Mae cenhadaeth y grw\u0302p yn ddigon syml: Pum Cymraes. Pum Cerflun. Pum mlynedd o \u2018ddathlu cyflawniadau menywod go iawn o Gymru\u2019."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ganwyd Elaine i deulu glofaol ym 1920 a thyfodd i fyny yn Telelkebir Road, Trehopcyn. Roedd hi\u2019n unig blentyn a wnaeth yn dda yn yr ysgol, gan ennill ysgoloriaeth i fynd i Ysgol Ganolradd y Merched ym Mhontypridd. Daeth yn brif ddisgybl ac enillodd ysgoloriaeth i Brifysgol Rhydychen ym 1939, camp anhygoel bryd hynny i ferch o gymoedd de Cymru."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ar o\u0302l treulio cyfnod yn dysgu dosbarthiadau addysg oedolion yn Norfolk, fe ddychwelodd i Drehopcyn a phriododd Morien Morgan, athro lleol a fu\u2019n ymladd yn y rhyfel yn Sbaen. Wrth fagu eu tri phlentyn, fe barhaodd a\u0302\u2019i gyrfa ysgrifennu a oedd wedi dechrau pan oedd hi\u2019n 11 oed gyda chyhoeddi ei stori \u2018Kitty in Blunderland\u2019 yn y Western Mail. Roedd ei gwaith ysgrifennu\u2019n cynnwys ysgrifau, stori\u0308au ac erthyglau a gyhoeddwyd mewn cylchgronau a phapurau newydd cenedlaethol, a drama\u0302u a sgriptiau ar gyfer y radio a\u2019r teledu, gan gynnwys cyfresi eiconig y BBC, \u2018How Green was my Valley\u2019 a \u2018Testament of Youth\u2019 yn y 1970au. Roedd y gwobrau a enillodd am ysgrifennu yn cynnwys dau BAFTA, gwobr Awdur y Flwyddyn y Gymdeithas Deledu Frenhinol, ac anrhydeddau Urdd yr Awduron."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Yn ystod degawd olaf ei bywyd fe fu\u2019n ysgrifennu\u2019r golofn wythnosol, \u2018The Pensioner\u2019, yn y Western Mail, gan ennill \u2018Colofnydd y Flwyddyn\u2019 ar ei chyfer yn 2011. Roedd hi\u2019n dal i ysgrifennu ei cholofn ychydig o fisoedd cyn ei marwolaeth yn 2013 yn 92 oed."}, {"text_idx": "#000018", "text": "54 Telelkebir Road, cartref Elaine pan oedd yn blentyn. \u201cI lived in Telelkebir Road, Hopkinstown. I remember we lived all the time in the kitchen because we could only afford to have a fire in one room and we went into the middle room for posh occasions.\u201d O\u2019i hunangofiant, Knock \u2018Em Cold, Kid, 2012."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ysgol Ganolradd y Merched, Pontypridd, 1932. Enillodd Elaine ysgoloriaeth i fynd i\u2019r ysgol hon a byddai wedi bod yno adeg tynnu\u2019r llun."}]