[{"text_idx": "#000002", "text": "Yn Awst 1958, roedd gweithwyr lleol, gan gynnwys Ron Pritchard, yn tyllu ffos ar gyfer peipen ger rhif 79 Golygfa Sir Gaer, Brymbo, ger Wrecsam, pan ddaethant ar draws mwy na\u2019r disgwyl: capfaen tua 1 droedfedd / 30 cm o dan yr wyneb. Roeddent wedi dod o hyd i Ddyn Brymbo."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Trwy wirio;r trael ar ei ddannedd ac ymasiad esgyrn ei benglog."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Trwy nodi bod y bicer yn fath \u201cGwddf Byr\u201d a wnaed oddeutu 1600CC."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Trwy fesur ei tibia (asgwrn rhan isaf y goes). Mae ei hyd yn gyfrannol i\u2019w daldra."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae sia\u0302p ei benglog a\u2019r cysylltiad i\u2019r cyhyrau i\u2019r cyhyrau yma ac i esyrn ei goesau\u2019n dangos ei fod yn ddyn llydan a chryf."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Nodweddion Gwahaniaethol: Clwyf uwchben rhimyn y gwallt ar y talcen"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Trwy archwilio\u2019r niwed i\u2019w benglog yn ofalus, gallwn ddweud ei fod wedi goroesi\u2019r anaf oherwydd gallwn weld ei fod wedi iachau. Mae\u2019n debyg mai pwynt saeth carreg sia\u0302p deigryn oedd yr achos tebygol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Trwy archwilio\u2019r esgyrn yn ofalus, nododd yr arbenigwr esgyrn olion toriadau a wnaed gyda offeryn miniog. Efallai bod eu harferion claddu yn cynnwys torri\u2019r cnawd oddi ar esgyrn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019n bosibl bod y bicer yn cynnwys diod ar gyfer ei daith i\u2019r bywyd tragwyddol. Efallai bod y gyllell fflint yno er mwyn i Ddyn Brymbo allu paratoi byrbryd ar y ffordd."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cipolwg ar fyd Dyn Brymbo"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Roedd ei gartref mewn cymuned ffermio ac roedd yn byw oddi ar y tir.Roedd ei gymuned mewn cysylltiad a\u0302\u2019r byd mawr: Darganfuwyd cychod Oes Efydd yn aber yr Humber, mae eiddo mewn beddau wedi cynnwys cynnyrch nad yw ar gael yn lleol, megis ambr o Sgandinafia a faience o\u2019r Aifft. Daeth masnach a\u0302 syniadau newydd megis gwaith metel.Efallai ei fod yn fwy brwdfrydig dros syniadau newydd na phobl fwy gorllewinol. Yng Ngwynedd, parhaodd y traddodiad o gladdu comunol yn yr Oes Efydd. Yng Ngogledd Ddwyrain Cymru, bodolai\u2019r gwahanol arferion claddu ochr yn ochr. Roedd y syniadau newydd yn cynnwys claddu pobl dan eu carreg a thwmpath pridd eu hunain, o\u2019r enw gwyddgrug.Mae\u2019n anodd dweud faint o bobl oedd yn byw yng Nghymru\u2019r Oes Efydd Cynnar. Amcangyfrifir rhwng 10-20,000.Roedd y tywydd yn ddigon cynnes a sych i ffermwyr allu defnyddio ucheldir ar gyfer pori a thyfu cnydau.Roedd llawer o goedwigoedd ar y iseldir, nid oedd llawer o goed yn ardaloedd yr ucheldiroedd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "I ddeall Prydain Oes yr Efydd, mae\u2019n rhaid i ni ddibynnu ar astudiaethau cofadeiladau a darganfyddiadau sydd wedi goroesi hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Gall patholegwyr ddweud llawer am unigolyn pan oedd yn fyw trwy archwilio sgerbwd dynol: oed, rhyw, taldra, diet, lle cafodd ei fagu ac achos marwolaeth yr unigolyn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae\u2019r math o grochenwaith, sia\u0302p, deunydd ac addurn oll yn gliwiau. Mae archaeolegwyr nawr yn gwybod bod biceri wedi newid dros amser. Byddant yn defnyddio\u2019r rhain i weithio allan brasamcan dyddiad y gwneuthuriad."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Fel y crochenwaith, mae\u2019n bosibl gweithio allan bras ddyddiad cyllell fflint trwy edrych ar ei sia\u0302p a llafnau torri. Byddwn yn edrych ar fflintiau tebyg y gwyddom eu hoed eisoes."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Roedd creu bedd fel hwn yn golygu llawer o waith. Pa fath o unigolyn oedd yn haeddu bedd fel hwn? A oedd yn arbennig, neu a oes llawer o feddau tebyg i hwn yn dal heb eu darganfod?"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Gallwch ddweud llawer am unigolyn oddi wrth ei wyneb. Nawr gyda chymorth arbenigwyr, gallwch ailgreu wyneb dynol o\u2019i benglog."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Cwestiwn cyntaf: A oedd digon ar o\u0302l o benglog Dyn Brymbo ar gyfer adluniad? Cael a chael! Nid yw ei benglog yn gyflawn: dim on ge\u0302n ei safn sy\u2019n weddill ac mae rhan o ochr chwith ei benglog wedi mynd. On roedd digon i Caroline weithio arno."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Creodd Caroline gast o\u2019r benglog. Mae penglog Dyn Brymbo yn rhy hen a bregus i\u2019w ddefnyddio ar gyfer yr adluniad. Mae\u2019r benglog yn hanes go iawn, felly rhaid oedd ei hamddiffyn rhag difrod di-droi\u2019n o\u0302l. I wneud y cast, roedd raid i Caroline wneud mowld. Seliodd y tyllau ym mhenglog Dyn Brymbo ac yna\u2019i orchuddio mewn ffoil alwminiwm i\u2019w amddiffyn yn ystod creu\u2019r mowld. Mae\u2019r deunydd mowldio, yn union yr un deunydd a ddefnyddir gan ddeintyddion i wneud argraffiad, yn debyd i uwd a taenir dros y benglog. Pan fydd wedi caledu, gellir gwneud cast perffaith o benglog Dyn Brymbo."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Y can nesaf i Caroline oedd cnocio\u2019r pegiau bach i mewn i nodi trwch y cnawd mewn un ar hugain gwahanol bwynt ar y benglog. Penderfynir ar y trwch yn dibynnu ar ryw, oed a grwp ethnig yr unigolyn. Mae sia\u0302p eich wyneb hefyd yn dibynnu ar eich pwysau. Ni wyddom a oedd Dyn Brymbo yn denau neu\u2019n dew, felly gosodwyd y pegiau yn seiliedig ar fesurau \u2018pwysau cyfartalog\u2019."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Yna, ychwanegodd Caroline y prif gyhyrau mewn clai. Nododd leoliad a chryfder cydfannau\u2019r cyhyrau ne fewniadau ar y benglog. Mae\u2019r rhain yn nodi cryfder cyhyrau\u2019r wyneb ac o ganlyniad sia\u0302p wyneb Dyn Brymbo."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mae bron iawn bob nodwedd y wyneb yn dibynnu ar anatomeg, er enghraifft:"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Lled y geg gan ffiniau allanol y dannedd llygaid neu ffiniau mewnol iris y llygad.Mae lled yr agorfa trwynol yn y benglog tua 60% o led y trwyn.Pe byddech yn tynnu llinnell o dreuan isaf asgwrn y trwyn ac un arall o\u2019r meingefn trwynol ar waelod yr agorfa trwynol, cewch flaen y trwyn lle bydd y ddwy llinell yn croesi.Gellir darganfod ar ba ongl mae\u2019r llygaid yn goleddu o\u2019r benglog, yn seilliedig ar yr ongl rhwng y gwagle ar gyfer y chwarren ddagrau a\u2019r lwmp bach ar du mewn pwll y llygad."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Nid gwaith dyfalu na dychymyg mohono. Yr ymagwedd drefnus hon sy\u2019n sicrhau bod adluniad wyneb Dyn Brymbo mor agos i\u2019r gwirionedd a\u0302 phosibl."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Taith nesaf Dyn Brymbo oedd i Lundain i ymweld a\u0302\u2019r artist colur. Ychwanegodd wallt ac eiliau. Mae penderfynu ar li gwallt a llygaid yn anodd. Mae llawer o\u2019r penderfyniadau\u2019n seiliedig ar dybiaethau ynghylch y gorffennol, sy\u2019n datgelu mwy am yr archaeolegwyr a\u2019r cyn-haneswyr sy\u2019n eu creu na realaeth ei hun. Trwy roi gwallt brown a llygaid gwyrdd i Ddyn Brymbo, mae\u2019r cwestiwn ynghylch ei wreiddiau yn dal yn ben agored ar gyfer trafodaethau pellach. Treuliodd lawer o\u2019i amser yn yr awyr agored, felly roedd rai rhoi gwedd o\u0302l tywydd iddo. Ni wyddom a oedd yn eillio ai peidio, ond roedd ganddynt raseli yn yr Oes Efydd Cynnar."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Nawr mae wedi dychwelyd i\u2019r Amgueddfa ac fe allwch weld yr adluniad gorffenedig drostoch eich hun. Dyma sut roedd yn edrych. Nid yn rhy annhebyg i ni wedi\u2019r cyfan."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Fel polion pabelli a muriau i dai, yn yr un modd mae esgyrn i bob creadur byw."}, {"text_idx": "#000036", "text": "It is the common wonder of all, how among so many millions of faces, there should be none alike."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae Dyn Brymbo wedi bod yn destun diddordeb mawr i archaeolegwyr oherwydd ei fod yn brin: claddedigaeth Bicer yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mae cyn lleied o fywyd pobl yn nghyfnod cyn hanes wedi goroesi, mae safleoedd claddu yn fwy pwysig i ni, i adrodd euhanes wrthym, na fydd ein mynwentydd ni fyth yn adrodd ein hanes yn y dyfodol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Yn eu byd nhw, roedd marwolaeth yn rhan fawr o\u2019u bywyd. O\u2019r herwydd, mae arferion claddu pobl yr Oes Cerrig, Efydd a Haearn a oedd yn newid yn ein cynorthwyo i ddatgelu eu credoau a\u2019u systemau cymdeithasol."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Claddwyd pobl mewn grwpiau; plant ac oedolion gyda\u2019i gilydd.Cymuned yn bwysicach nag unigolion.Hefyd, efallai bod y gymuned yn teimlo dan fygythiad gan natur neu bobl eraill fel hawliad eiddo.Daethpwyd o hyd i garn hir yn Nhan y Coed yn Nyffryn Dyfrdwy.Daethpwyd o hyd i garn crwn yng Nghop Cairn, ger Prestatyn. Y garnedd wneud ail fwyaf cyn hanes ym Mhrydain. Roedd adeiladu rhywbeth mor fawr yn golygu bod y gymuned yn dweud rhywbeth pwysig."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Amser newidiol yn ystod diwedd yr Oes Cerrig a\u2019r Oes Efydd Cynnar a arweiniodd i newidiadau mewn cymdeithasau, credoau ac arferion.Daeth claddediaethau\u2019n fwy unigolyddol. Claddu pobl ar eu pennau\u2019u hunain.Roedd y meirw\u2019n mynd ag eiddo personol gyda nhw \u2013 tlysau pennau saethau, arfau megis pennau bwyelli, cyllyll fflint a gwaith metel. Roedd y gwrthrychau hyn yn adlewyrchu staws a dyheadau tra\u2019n fyw. Efallai bod rhannau symbolaidd iddynt yn y bywyd tragwyddol.Claddedigaethau Bicer yw\u2019r claddedigaethau cyntaf i gynnwys eiddo personol gyda\u2019r corff.Roedd y biceri\u2019n ddigon pwysig i\u2019w rhoi yn y beddau.Mae\u2019r safleoedd hyn yn llai na safleoedd comunol Oes y Cerrig ac mae llai wedi\u2019u darganfod/goroesi."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Cyn hanes yw\u2019r cyfnod y mae haneswyr yn galw\u2019r cyfnod cyn i bobl ddysgu ysgrifennu. Yn achos Prydain, mae\u2019n golygu popeth cyn y Rhufeiniaid."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r gorffennol, mewn gwirionedd mewn cyn hanes yn anodd iawn i\u2019w dydio. Mae\u2019r cyfnodau amser sy\u2019n cale eu trafod mor enfawr, mae academyddion yn rhoi enw iddynt. Nid oedd neb yn meddwl amdanynt yn y modd hwn ar y pryd."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Ni wnaeth perthau newid dros nos yn 8000CC, 4300CC, 2300CC na 600CC. Fel na wnaeth llawer o bethau newid ar 1 Ionawr 2000."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Beth wyddom am yr Oes Efydd?"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Daw rhwng Oes y Cerrig a\u2019r Oes Haearn.Dyma\u2019r tro cyntaf i bobl ddefnyddio metel ar gyfer ofer ac arfau.Mae\u2019n para\u2019n fras o 2300 hyd 600CC. Mae\u2019n pontio oddeutu\u2019r un faint o amser a\u0302 rhwng diwedd yr Ymerodraeth Rufeinig a heddiw.Mae\u2019n amser o newid gyda dyfodiad credoau ac arferion newydd.Dyma\u2019r tro cyntaf i eiddo personol gael eu claddu gyda\u2019r meirw; efallai i\u2019w defnyddio yn y byd tragwyddol."}]