[{"text_idx": "#000001", "text": "Mae\u2019r cam hwn yn mynd a\u0302 chi trwy ardal o Wexford sy\u2019n gyfoethog ag adleisiau o Goncwest Normanaidd Iwerddon. Un gymynrodd o\u2019r fath oedd Iaith Yola, math o hen Saesneg a gludwyd i Wexford gan y goresgynwyr Normanaidd ac a siaredir yn yr ardal hon am gannoedd o flynyddoedd. Daeth yr iaith Yola i ben gyda\u2019r siaradwr brodorol olaf yn marw ym 1998, ond mae llawer o eiriau ac ymadroddion yn dal i oroesi yn yr ardal."}, {"text_idx": "#000002", "text": "O bwys ar hyd y ffordd, ac ychydig oddi ar y llwybr mae pentref Tacumshane sy\u2019n werth ymweld a\u0302 hi i weld yr hen felin wynt a Carreg Bullaun gerllaw (tua 100m i\u2019r gorllewin o\u2019r felin wynt). Wedi\u2019i hadeiladu o bren wedi\u2019i olchi i\u2019r lan ar draethau cyfagos, dyma\u2019r unig felin wynt gwbl gyflawn o\u2019i bath sydd wedi goroesi yn Iwerddon. Nodwedd brin yw ei gap gwellt troellog i ddal y gwynt ar gyfer ei hwyliau. Mae Carreg Bullaun yn un ag iselder wedi\u2019i gerfio ynddo ac mae\u2019n enghraifft o orffennol Cristnogol cynnar yn yr ardal hon."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Prif uchafbwynt y cam hwn yw\u2019r diwedd yn Ynys Ein Harglwyddes \u2013 gwnewch yn siw\u0302r eich bod yn caniata\u0301u digon o amser i grwydro\u2019r gyrchfan bererindod enwog hon. Er ei bod wedi\u2019i henwi\u2019n ynys, mae mewn gwirionedd ar benrhyn llyn, yn gartref i gastell a thw\u0302r Normanaidd trawiadol ynghyd ag olion eglwys a mynwent ganoloesol (gweler rhagor o wybodaeth yn yr uchafbwynt isod)."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Credir mai\u2019r felin wynt draddodiadol hon oedd y felin wynt hynaf a oedd yn gweithio\u2019n fasnachol yn y Weriniaeth. Adeiladodd y saer melin Nicolas Moran, a hyfforddodd yn Rotterdam, y felin ym 1846 ac mae\u2019n ymddangos iddi roi\u2019r gorau i gael ei defnyddio rywbryd cyn 1930."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae\u2019n debyg bod y rhan fwyaf o\u2019r pren wedi\u2019i achub o\u2019r arfordir naill ai\u2019n froc mo\u0302r neu\u2019n bren o longddrylliadau. Roedd 13 o felinau y\u0302d o\u2019r fath yn y rhanbarth arfordirol a Tacumshane yw\u2019r olaf ohonynt. Mae bellach yn Gofeb Genedlaethol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae rhywbeth arbennig iawn am weld yr hen strwythur hwn, sy\u2019n ein hatgoffa o waith ar y tir ar hyd yr oesoedd \u2013 cysylltiad rhwng y ddaear a\u2019r awyr. Yn yr 21ain Ganrif, rydym yn dal i geisio harneisio\u2019r gwynt ar gyfer datrysiad hinsawdd ond nid oes gan y melinau gwynt modern a adeiladwyd a\u0302 metel ddim byd o\u2019r ceinder sy\u2019n amlwg yma."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yma fe welwch leoliad hudolus. Mae wedi bod yn lle pererindod Gristnogol ers o leiaf 1,500 o flynyddoedd, ond mae cysegredigrwydd y lleoliad yn rhagflaenu Cristnogaeth fel man addoli paganaidd. Yn y cyfnod cyn-Gristnogol, fe\u2019i gelwid yn Ddo\u0302l y Gwragedd er anrhydedd i\u2019r derwyddon benywaidd a drigai yno cyn i Gristnogaeth gyrraedd. Fodd bynnag, ni chollwyd pwysigrwydd addoliad benywaidd ar yr eglwys gynnar ac fe lyncasant y traddodiad hwn trwy ei ailenwi yn Ynys Ein Harglwyddes ar o\u0302l mam Iesu, er mwyn i bobl allu parhau i barchu ysbrydolrwydd benywaidd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ers hynny, mae wedi bod yn gysegrfa bwysig i addoliad y Marian. Mae\u2019r safle, sydd wedi\u2019i leoli nid ar ynys ond ar benrhyn llyn, yn cynnwys castell a thw\u0302r Normanaidd trawiadol, ynghyd ag olion eglwys a mynwent ganoloesol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Arwydd i Ffynnon Ein Harglwyddes"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Oliver Cromwell ac Ynys Ein Harglwyddes"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ym mis Hydref 1649, creodd dyfodiad Oliver Cromwell i Wexford ofn ymhlith y boblogaeth frodorol gyda llawer o bobl yn ceisio noddfa ar Ynys Ein Harglwyddes. Fel y digwyddodd hefyd ar Graig Cashel, Co Tipperary, nid oedd milwyr Cromwell yn adnabod cysegr eglwys. Llofruddiwyd llawer o\u2019r rhai oedd yn ceisio lloches a chafodd yr eglwys ei halogi a heb do."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn ystod y gyflafan, rhuthrodd dyn lleol i mewn i\u2019r eglwys a chipio oddi ar yr allor y croeshoeliad a gafodd ei barchu gan genedlaethau o bererinion. Mewn ymgais i\u2019w hachub rhag y milwyr Seisnig ceisiodd ddianc ar draws y llyn. Er hynny, saethwyd ef a chollwyd y croeshoeliad. Arhosodd ar wely\u2019r llyn tan 1887 pan ddaethpwyd o hyd iddo a\u2019i gludo at yr offeiriad plwyf lleol. Heddiw, fe\u2019i cedwir mewn cysegrfa syml yn eglwys y plwyf."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Traddodiad arall sy\u2019n dal yn fywiog yn Ne Wexford yw mamio, y derbynnir yn gyffredinol iddo gael ei ddwyn i Wexford gan y Normaniaid. Yn draddodiadol, mae mummers yn mynd o dy\u0302 i dy\u0302 ac yn perfformio cerddoriaeth a drama\u0302u byrion, gyda\u2019r rhan fwyaf o\u2019r cymeriadau yn dod o hanes Iwerddon. Maent yn gwisgo gwisgoedd arbennig a masgiau gwellt a rhoddir bwyd neu arian iddynt fel arwydd o ddiolchgarwch. Dan arweiniad \u201cCapten\u201d sy\u2019n cyhoeddi eu bod wedi cyrraedd ac yn gofyn am ganiata\u0302d i berfformio, maen nhw\u2019n cario cleddyfau pren sydd wedyn yn dod yn rhan o ddawns gywrain."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Byddwch y cyntaf i wybod am ddigwyddiadau tywys sy\u2019n cael eu cynnig ar hyd y llwybr a\u2019r holl ddatblygiadau diweddaraf wrth i ni anelu am lansiad pererindod yn 2023."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Keep up to date with news from the pilgrimage route."}]