[{"text_idx": "#000003", "text": "Fe fydd y llun cyntaf yn olygfa gyfarwydd i lawer gyda chaeau wedi\u2019u gorchuddio ag eira, Castell Ogwr yn y cefndir a\u2019r cerrig camu ar draws yr afon yn y blaendir."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Efallai nad yw\u2019r ail mor adnabyddus. Mae\u2019n dangos un o\u2019r ddau borthdy i nodi\u2019r fynedfa i ysta\u0302d Merthyr Mawr a gaffaelwyd gyntaf gan Syr John Nicholl ym 1804. Mae\u2019r llety ar y \u201cffordd newydd\u201d a adeiladwyd gan y teulu Nicholl i gymryd lle\u2019r llwybr gwreiddiol oedd yn mynd heibio, yn agos at safle Ty\u0302 Merthyr Mawr. Roedd y bwthyn yn dwyn yr enw Merthyr Mawr Lodge neu\u2019r West Lodge, ac roedd y bwthyn yn ymddangos mewn mapiau gyntaf ym 1813. Gyda\u2019i do gwellt a\u2019i leoliad golygfaol, mae\u2019n eiddo sy\u2019n cael ei edmygu\u2019n fawr ac yn adeilad rhestredig Gradd 2."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Roedd Edwin Miles yn gweithio\u2019n bennaf, o\u2019i stiwdio a adeiladwyd yng nghefn ei gartref ar Heol Ewenni. Roedd Merthyr Mawr, felly, \u201car stepen ei ddrws\u201d. Mae\u2019r casgliad a gedwir yn Archifau Morgannwg yn cynnwys dros ugain o ffotograffau o\u2019r pentref a\u2019r cyffiniau."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ychydig iawn o gliwiau sy\u2019n ein galluogi i ddyddio golygfeydd y gaeaf, heblaw bod casgliad Edwin Miles yn cwmpasu\u2019r cyfnod rhwng 1900 a 1929. Mae ei waith yn disgyn yn fras i gyfnodau penodol, y blynyddoedd yn arwain at ddechrau\u2019r rhyfel ym 1914 a\u2019r 1920au. Yn ystod y ddau gyfnod byddai\u2019r porthdai ar y ffordd ddynesu at Dy\u0302 Merthyr Mawr wedi bod yn gartref i staff a oedd yn gweithio i\u2019r teulu Nicholl."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Tynnodd Edwin Miles luniau o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg hyd at ei farwolaeth ym 1929. Mae\u2019r ffotograffau o Ferthyr Mawr yn y gaeaf ar gael i\u2019w gweld dan y cyfeirnod D261/M130-134. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog o dan gyfeirnod D261."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019r llun o gasgliad Edwin Miles yr wythnos hon yn adlais o ddigwyddiadau diweddar gan ei fod yn dangos cyhoeddi\u2019r Brenin newydd."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cafodd y llun ei dynnu ar y 26 Ionawr 1901, bedwar diwrnod yn unig ar o\u0302l marwolaeth y Frenhines Fictoria a oedd wedi teyrnasu am dros 63 o flynyddoedd. Y ffigwr yn y canol yw Maer y Bont-faen, yr Henadur Edward John, a oedd newydd gyhoeddi\u2019r brenin newydd, Edward VII, mab hynaf y Frenhines ac a oedd yn 69 oed yn 1901."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn unol ag arferiad a ddilynir hyd heddiw, cyhoeddwyd esgyniad y Brenin newydd mewn trefi a dinasoedd ar draws y wlad. Roedd hi\u2019n bluen yng nghap y Bont-faen bod trefniadau wedi cael eu rhoi yn eu lle ar gyfer darllen y proclamasiwn ymhell cyn eu cymdogion lleol ym Mhen-y-bont ar Ogwr."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Fel yr adroddodd y papurau newydd lleol, roedd yn dipyn o ddigwyddiad gyda holl boblogaeth y fwrdeistref a\u2019r ardaloedd cyfagos yn leinio\u2019r strydoedd. Ym mhen blaen yr orymdaith y cerddai\u2019r Maer ac aelodau\u2019r Gorfforaeth, ac yna Ynadon lleol, y Ficer a\u2019r Meistr, athrawon a disgyblion yr Ysgol Ramadeg. Darparwyd gosgordd er anrhydedd gan ddau yn cario byrllysgau, aelodau o\u2019r Gwirfoddolwyr lleol a Band Tref y Bont-faen."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Gyda baneri\u2019n cyhwfan, darllenwyd y proclamasiwn ar safle\u2019r Hen Groes ac ar dri safle arall ar ffin y fwrdeistref. Ar bob achlysur datganwyd dyfodiad yr osgordd gan ffanffer o utgyrn ac wedi cwblhau\u2019r datganiad fe ganwyd Duw Gadwo\u2019r Brenin."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tynnwyd y llun ar ddiwedd y seremoni wrth i\u2019r Maer gilio i siambrau\u2019r cyngor i ddiddanu ei westeion. Ar y cyfan, byddai wedi bod yn ddiwrnod cofiadwy i Edward John, masnachwr hadau lleol a pherchennog yr Eagle Stores, a wasanaethodd sawl tro fel Maer y Bont-faen. Efallai nad yw\u2019n syndod ar ddiwedd diwrnod hir, adroddodd y papurau newydd fod y Maer wedi gofyn i\u2019w westeion ymuno ag ef i yfed i iechyd y Brenin Edward y Seithfed ... a wnaed yn ffyddlon tu hwnt."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019r llun yn un o\u2019r rhai cynharaf yng nghasgliad Edwin Miles a gedwir yn Archifau Morgannwg. Ym 1901 roedd Miles yn dal i weithio fel signalmon rheilffordd ac yn byw ar Heol Y Bont-faen ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Mae\u2019n ddigon posibl bod y llun wedi\u2019i dynnu wrth iddo fireinio ei sgiliau cyn mentro fel ffotograffydd proffesiynol yn gweithio o stiwdio yn Wrexham Villa ar Heol Ewenni. Mae mownt y ffotograff yn cyfeirio at Stiwdio Ewenni, gan awgrymu iddo gael ei ychwanegu yn ddiweddarach."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Seren y sioe yw injan Ta\u0302n Leyland gyda\u2019i ysgol 35 troedfedd, a gyflwynwyd i\u2019r friga\u0302d ym mis Awst 1924. Roedd Briga\u0302d Da\u0302n Pen-y-bont ar Ogwr dim ond yn cynnwys gwirfoddolwyr a chyn 1914 byddant wedi dibynnu ar offer a dynnwyd gan geffylau. Roedd caffael injan newydd Leyland, felly, yn welliant sylweddol ar gyfer briga\u0302d a oedd yn darparu cymorth i Ben-y-bont a\u2019r trefi a\u2019r pentrefi cyfagos."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Wrth ddyddio\u2019r llun mae\u2019n ddigon posib iddo gael ei dynnu ar 11 Gorffennaf 1925, pan ddaeth pedwar deg pedwar o frigadau a thros wyth cant o ddynion o bob rhan o dde Cymru ynghyd yn Aberda\u0302r i arddangos technegau ymladd ta\u0302n. Mae\u2019r ty\u0302 yn y cefndir yn edrych yn debyg iawn i Dy\u0302 Glanogwr ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a gafodd ei gaffael gan yr awdurdod lleol yn y cyfnod yma, ac a fyddai wedi darparu man addas i\u2019r friga\u0302d cwrdd. Maen nhw\u2019n sicr yn edrych yn dda iawn ac mae cofnodion y friga\u0302d yn cadarnhau bod gwisgoedd newydd wedi eu rhoi i\u2019r dynion ar gyfer digwyddiad Aberda\u0302r."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Y dyn yn y cap, ar ochr dde\u2019r grw\u0302p, yw Henry Percival Williams, Prif Swyddog y Friga\u0302d. Yn ddilledydd lleol o Nolton Street, Pen-y-bont ar Ogwr, roedd H.P Williams yn ffigwr allweddol yn y gwaith o redeg y friga\u0302d am flynyddoedd lawer. Rhoddodd wasanaeth gwych hefyd i\u2019r CDT Pen-y-bont ar Ogwr, gan gynnwys gwasanaethu fel cadeirydd y cyngor ar dri achlysur."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Dros y blynyddoedd rhoddodd y Friga\u0302d wasanaeth amhrisiadwy i\u2019r gymuned leol. Ym mis Mai 1926 bu ta\u0302n yn eiddo Cwmni Melysion Avona yn Meadow Street, a achoswyd o bosibl gan foeler siwgr, yn bygwth dinistrio cartrefi ac eiddo lleol pan ddarganfuwyd bod tancer petrol a cheir yn cael eu storio yn yr un adeilad. Fel y dywedodd y papurau lleol \u201ca wave of relief went up from the thousands of onlookers\u201d wrth i weithredu prydlon gan y friga\u0302d fynd i\u2019r afael a\u0302\u2019r ta\u0302n a thynnu\u2019r cerbydau o\u2019r adeilad."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Ar nodyn ysgafnach, ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn, torrodd dynion ta\u0302n i mewn i dy\u0302 ar Stryd y Parc ym Mhen-y-bont pan welwyd mwg yn dod allan o ffenest i fyny\u2019r grisiau. Y tro hwn daeth y dyn ta\u0302n wyneb yn wyneb a\u0302\u2019r perchennog yn eistedd yn y bath gyda ste\u0302m yn mynd allan o\u2019r ffenestr agored. Gan ei bod ychydig yn fyddar doedd hi ddim wedi clywed y curo ar y drws ffrynt. Ni wnaed unrhyw niwed ac roedd yn stori wych i\u2019w hadrodd yn siopau a thafarndai Pen-y-bont ar Ogwr dros Nadolig 1926."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae\u2019r pwnc yn anarferol i Edwin Miles, a oedd yn arbenigo mewn ffotograffau o lefydd ac adeiladau lleol adnabyddus. Fodd bynnag, roedd Miles yn ymwneud a\u0302 rhedeg y grwpiau sgowtiaid lleol, a darparodd briga\u0302d Pen-y-bont ar Ogwr hyfforddiant mewn diogelwch ta\u0302n i\u2019r sgowtiaid ifanc. Mae\u2019n ddigon posib mai ymwneud Miles a\u0302\u2019r friga\u0302d a arweiniodd ato\u2019n tynnu\u2019r llun. Beth bynnag yw\u2019r rheswm, mae\u2019n darparu cofnod gwych o\u2019r Friga\u0302d bryd hynny."}]