[{"text_idx": "#000001", "text": "Roedd aelodau criw o Orllewin Affrica ymhlith y rhai a gollwyd pan drawyd y llongau Falaba ac Apapa gan dorpidos oddi ar arfordir Cymru yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Cafodd y Falaba ei suddo gan long danfor Almaenig ar 28 Mawrth 1915, rhyw 38 milltir i\u2019r gorllewin o\u2019r Smalls, Sir Benfro, ar ei ffordd o Lerpwl i Sierra Leone. Rhoddodd yr Almaenwyr rybudd i\u2019r 280 o deithwyr a chriw ddianc ar y badau achub, ond cyn y gallent wneud hynny fe gafodd torpido ei danio, a suddodd y llong bron ar unwaith."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Lladdwyd 104 o deithwyr a chriw gan y ffrwydrad, drwy foddi, neu o hypothermia yn y dw\u0302r rhewllyd. Hon oedd y llong deithwyr ddiarfau gyntaf yr ymosodwyd arni yn y rhyfel, ac yn dilyn y trychineb cafodd y golygfeydd enbyd a hanesion dirdynnol y tystion mewn cwest yn Aberdaugleddyf sylw mawr ym mhapurau newydd y byd."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Un o\u2019r rhai a fu farw oedd llongwr o Nigeria o\u2019r enw John Myers. Mae ef wedi\u2019i restru ar gofrestr y llong fel trimiwr 21 oed, ac mae\u2019n debyg mai dim ond ei ail fordaith oedd hon. Roedd yn un o ryw 18 o aelodau criw croenddu ar fwrdd y llong ac mae wedi\u2019i gladdu yn Aberdaugleddyf, er nad yw unrhyw gofnod o\u2019i fedd wedi\u2019i ddarganfod eto."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Roedd y Falaba yn perthyn i gwmni llongau Elder Dempster, yr hwyliai ei agerlongau rhwng Lerpwl a Gorllewin Affrica ac a fu\u2019n cyflogi aelodau criw o Orllewin Affrica ers amser maith. Ar y fordaith flaenorol roedd 23 o forwyr croenddu ar fwrdd y llong, y rhan fwyaf ohonynt yn gweithio fel tanwyr a thrimwyr. Byddent yn derbyn o leiaf 20% yn llai o gyflog na llongwyr croenwyn. Hefyd fe weithient yn rhan beryclaf y llong \u2013 ystafell yr injanau \u2013 yn llenwi\u2019r boeleri, iro\u2019r injanau a rhawio\u2019r glo."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cafodd corff John Myers ei adnabod gan John Thomas, gw\u0302r arall o Nigeria a phrif daniwr y Falaba. Byddai John Thomas ei hun yn cael ei ladd ddwy flynedd yn ddiweddarach pan suddwyd ei long, yr Apapa, mewn ymosodiad tebyg oddi ar Ynys Mo\u0302n ar 28 Tachwedd 1917. Lladdwyd 77 o deithwyr a chriw pan aeth yr Apapa i lawr. Llwyddodd 174 i ddianc ar chwe bad achub y llong, a gafodd eu tynnu i Gaergybi gan ddwy agerlong bysgota."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Fel y Falaba, roedd yr Apapa yn un o longau Elder Dempster ac roedd llawer o\u2019r criw yn hanu o Orllewin Affrica. Mae erthygl papur newydd ar y cwest ym Mangor yn adrodd geiriau llongwr croenddu wrth iddo adnabod corff ei gefnder a disgrifio\u2019r ymosodiad:"}, {"text_idx": "#000012", "text": "\u201cAdnabu James Thomas, negro a oedd yn daniwr ar y leiner, gorff John Thomas, ei gefnder, a oedd yn byw yn Warwick Street, Lerpwl, ac Isaac Pembroke [Peppell], taniwr, hefyd yn negro, a oedd yn byw yn Sierra Leone. \u2018Roeddwn ar fwrdd y leiner pan drawodd y torpido,\u2019 ychwanegodd y tyst, y cafodd ei dystiolaeth, a roddwyd mewn Saesneg bratiog, ei dehongli gan Mr Yarwood. \u2018Digwyddodd oddi ar yr arfordir, ac roedd y mo\u0302r yn arw ar y pryd. Trawodd y torpido cyntaf hatsh Rhif 3 ar yr ochr chwith, a thrawodd torpido arall y llong ar yr ochr dde ger yr hatsh flaen. Doedd dim mwy na phum munud rhwng y ddau dorpido, ac roedd y llong yn dal ar yr wyneb ddeng munud ar o\u0302l cael ei tharo. Roedd digonedd o gychod, ond dim cyfle i\u2019w rhyddhau.\u2019 Rheithiwr: \u2018A fu unrhyw danio at y cychod?\u2019 \u2018Ni chafodd unrhyw ergydion eu tanio at y cychod.\u2019 \u201d North Wales Chronicle, 7 Rhagfyr 1917, tudalen 2."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Cyfanswm y Colledion: yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf fe suddwyd 42 o longau cwmni Elder Dempster gan longau tanfor yr Almaen. Collodd 420 o aelodau criw eu bywydau ac roedd traean o\u2019r rhain (140) yn llongwyr croenddu. Cofnodir eu henwau ar Restr y Gwroniaid Elder Dempster."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Terfysgoedd Hil: fe ddechreuodd porthladdoedd Lerpwl a Chaerdydd ddirywio ar o\u0302l y rhyfel ac arweiniodd y diweithdra difrifol ymhlith llongwyr at derfysgoedd hil. Cafodd oddeutu 2,000 o forwyr croenddu eu hanfon yn o\u0302l i\u2019w gwledydd rhwng 1919 a blynyddoedd cynnar y 1920au mewn ymdrech i dawelu\u2019r sefyllfa, ond arhosodd llawer o\u2019r rheiny yr oedd ganddynt deuluoedd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Llongwyr Croenddu: nid oedd llongwyr masnach Affricanaidd a fu\u2019n gwasanaethu yn y Rhyfel Mawr yn cael eu cydnabod yn ddinasyddion Prydeinig ac ni dderbyniodd eu teuluoedd unrhyw iawndal am eu colled. Lladdwyd llawer o\u2019r morwyr hyn a\u2019r unig gydnabyddiaeth y mae\u2019r mwyafrif ohonynt wedi\u2019i chael yw\u2019r gofgolofn ar Tower Hill lle rhestrir enwau dynion a menywod y Llynges Fasnach a\u2019r Llynges Bysgota a fu farw yn ystod y ddau Ryfel Byd ac nad oes iddynt fedd ond y mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Llongddrylliad: mae llongddrylliad yr Apapa bellach yn gorffwys yn unionsyth ar wely\u2019r mo\u0302r. Mae ei thu blaen yn pwyntio at yr arfordir oddi ar Drwyn y Balog (Point Lynas), Ynys Mo\u0302n."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Blodau ar y Bedd: mae adroddiad papur newydd ar y dathliadau Ymerodraeth ym Mangor ym mis Mai 1919 yn nodi bod aelodau\u2019r Eglwys Santes Fair wedi rhoi blodau ar feddau dau ddyn tywyll eu croen o Upper Warwick Street, Lerpwl a fu farw pan aeth yr Apapa i lawr."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Dirgelwch y Canw\u0302: y gwrthrych mwyaf yn Amgueddfa Forwrol Lly\u0302n yn Nefyn yw cwch wedi\u2019i ffurfio o foncyff. Dangosodd ymchwil diweddar ei fod yn dyddio o ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif a\u2019i fod o bosibl yn ganw\u0302 a ddefnyddid gan y brodorion i fynd ar fwrdd llongau Elder Dempster a oedd wedi angori oddi ar arfordir Gorllewin Affrica. Byddai\u2019r canw\u0302od hyn yn cael eu codi i fwrdd y llong ac yna eu taflu i\u2019r mo\u0302r ar o\u0302l docio yn Lerpwl. Daethpwyd o hyd i ganw\u0302\u2019r amgueddfa yng Nghaernarfon a bu\u2019n ddirgelwch llwyr hyd yn awr."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Llongddrylliad llong danfor a suddwyd ar Ddiwrnod Nadolig 1917 \u2013 wedi\u2019i warchod bellach\nAnimeiddiad : Carcharorion Almaenig mewn ymgais feiddgar i ddianc o\u2019r Gogarth, Llandudno"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Llongddrylliad llong danfor a suddwyd ar Ddiwrnod Nadolig 1917 \u2013 wedi\u2019i warchod bellach"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Royal Commission on the Ancient"}]