[{"text_idx": "#000026", "text": "Sir Benfro yn yr Oes Haearn"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Codiad yn Lefel y Mo\u0302r"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mae\u2019r ynys hudolus hon yn enwog am ei habaty Sistersaidd ac mae\u2019n daith 20 munud hwylus ar y cwch o Ddinbych-y-pysgod. Dyma\u2019r mwyaf coediog o ynysoedd Sir Benfro, mae yna naws glyd a chysurus i\u2019w hardal bentref gysgodol ac mae\u2019n cynnig arlwy dda ar gyfer ymwelwyr sy\u2019n dod yma am y dydd."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Roedd pobl yn byw yn ogofau calchfaen Ynys By\u0302r o Hen Oes y Cerrig, hyd nes oes y Rhufeiniaid. Cafwyd hyd i esgyrn cawrych ac arth ogof yno, yn ogystal a\u0302 darnau arian Rhufeinig. Fe sefydlodd y Sant Py\u0302r gell meudwy ar yr ynys yn y 6ed ganrif, ac yn ddiweddarach tyfodd yn gymuned fynachaidd. Mae ei enw wedi parhau ar yr ynys hyd heddiw, ond enw\u2019r Llychlynwyr ar yr ynys oedd \u2018Caldey\u2019 o\u2019r gair \u2018Cold\u2019."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ar o\u0302l y goncwest Normanaidd, fe sefydlodd fynachod Benedictaidd briordy ar yr ynys. Fe newidiodd Ynys By\u0302r ddwylo dro ar o\u0302l tro ar o\u0302l y Diwygiad, ond ym 1906 daeth yn gartref i urdd Fenedictaidd unwaith eto, a\u2019r urdd hon a adeiladodd y fynachlog bresennol sydd mewn arddull Fediteranaidd. Ym 1928, gwerthwyd yr ynys i urdd Sistersaidd ac mae\u2019n dal i fod yn gymuned fynachaidd weithiol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae yna drac wedi\u2019i leinio a\u0302 choed sy\u2019n rhedeg tu o\u0302l traethau euraidd Traeth y Priordy a\u2019r twyni ac yn arwain at y pentref. Bythynnod teras yw canolbwynt maes y pentref, ond dominyddir yr olygfa gan yr abaty trawiadol gyda\u2019i waliau calchfaen a\u2019i do teracota, uwchlaw gardd greigiau serth."}, {"text_idx": "#000041", "text": "I fyny\u2019r bryn o\u2019r pentref, mae\u2019r heol yn pasio trwy goetir, ble mae yna welyau berwr y dw\u0302r sydd ddim yn cael eu defnyddio mwyach. Dyma le da i weld adar y coetir, pili-palaod brith y coed a rhedyn prin yn yr hen waliau. Mae\u2019r Hen Briordy hyfryd yn un o\u2019r eglwysi hynaf yng Nghymru. Uwchben y fferm mae yna oleudy, gyda golygfeydd gwych dros Fae Caerfyrddin. Mae llwybrau eraill yn arwain trwy\u2019r coed a\u2019r prysg at y twyni neu\u2019r pentiroedd calchfaen."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mae daeareg Ynys By\u0302r yn Hen Dywodfaen Coch ar un ochr o\u2019r ynys a chalchfaen Carbonifferaidd ar y llall. Felly, ar yr ynys, mae yna briddoedd asid ac alcalin, sy\u2019n cynhyrchu amrywiaeth anhygoel o flodau yn yr haf. Mae llygod mawr a draenogod yn bridio yma, ac felly mae yna brinder adar sy\u2019n nythu ar y tir. Ond, ar Ynys By\u0302r y mae\u2019r gytref fwyaf o wylanod y penwaig sy\u2019n nythu yn Sir Benfro."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Dewch o hyd i Ynys By\u0302r"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Eiddo i: Urdd y mynachod Sistersaidd.\nCyrraedd yno: Pasg i Hydref, taith cwch 20 munud o Ddinbych-y-pysgod. Mae'r Ynys ar gau ar ddydd Sul, ffoniwch 01834 844453 am fanylion.\nCyfleusterau: siopau ar gyfer persawrau, siocled a chofroddion a wnaed yn lleol, neuadd fideo\u2019r abaty, caffi, toiledau, meinciau, swyddfa\u2019r post, cardiau post ayb."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mwy am ynysoedd Sir Benfro"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Sgomer yw\u2019r mwyaf o ynysoedd Sir Benfro. Mae\u2019n warchodfa natur genedlaethol sydd o bwysigrwydd rhyngwladol am ei adar mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae\u2019r ynys hyfryd hon, sy\u2019n warchodfa natur, yn enwog am ei hadar mo\u0302r a\u2019i blodau gwyllt bendigedig."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae\u2019r ynys hon, sy\u2019n olygfa ogoneddus, yn wynebu penrhyn Tyddewi, ar draws dyfroedd byrlymog Swnt Dewi."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Mae Middleholm yn ynysig greigiog sydd a\u0302 chopa gwyrdd, rhwng Sgomer a\u2019r prif dir."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ar Ynys Gwales, sydd 6 milltir oddi ar arfordir Penfro, mae\u2019r gytref fwyaf trawiadol o fulfrain gwynion yn ne Prydain."}]