[{"text_idx": "#000003", "text": "Cynhaliwyd y dathliad i nodi penderfyniad y Prif Weinidog ar y pryd i greu\u2019r Awyrlu annibynnol cyntaf yn y byd ym 1918."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Roedd y deyrnged yn rhan o ddathliadau canmlwyddiant yr Awyrlu Brenhinol , er mwyn tynnu sylw at ddylanwad y Cymro ar hanes milwrol y byd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Roedd Lloyd George yn un o\u2019r gwleidyddion cyntaf ym Mhrydain i gymryd pw\u0302er awyr o ddifrif. Mor gynnar a\u0302 1909 roedd wedi rhybuddio bod Prydain mewn perygl o gael ei gadael ar o\u0302l gan y dechnoleg newydd."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Erbyn 1917 roedd wedi sylweddoli y gallai pw\u0302er awyr roi terfyn ar y sefyllfa waedlyd ar y Ffrynt Gorllewinol a\u2019r gyflafan yn y ffosydd."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf, nid oedd pw\u0302er awyr wedi\u2019i ddatblygu\u2019n llawn. Roedd y daith hedfan gyntaf a\u0302 phw\u0302er mewn awyren wedi digwydd 11 o flynyddoedd ynghynt, ym 1903. Ond wrth i\u2019r rhyfel barhau i\u2019w drydedd flwyddyn, roedd yn amlwg nad oedd potensial y pw\u0302er newydd yn cael ei ddefnyddio\u2019n effeithiol."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ym 1914, roedd awyrennau\u2019n beiriannau bregus, cymharol ddi-bw\u0302er a oedd yn methu cludo llawer o arfau, ond erbyn 1917 roedden nhw wedi datblygu\u2019n awyrennau bomio cryf a oedd yn gallu cludo bomiau hyd at 1,000kg."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Roedd galw mawr am weithredu ar o\u0302l i awyrennau ymladd fethu ag atal awyrennau\u2019r Almaen rhag bomio Llundain a lladd llawer o bobl. Daeth y cyrchoedd hyn ag arswyd y rhyfel gartref i bobl Prydain, ymhell o\u2019r Ffrynt Gorllewinol."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Er bod awyrlongau Zeppelin wedi ymosod ar Brydain yn gynharach yn y rhyfel, roedd yr ymosodiadau gan awyrennau bomio Gotha yn waeth o lawer."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Gydol haf 1917, lansiodd awyrennau\u2019r Almaen gyrchoedd pellach ar Lundain, gan ladd cannoedd o bobl. Roedd yn destun gofid na allai amddiffynfeydd awyr ac awyrennau ymladd yr RFC a\u2019r RNAS atal yr ymosodiadau."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Bu farw tua 1,000 o sifiliaid Prydeinig yn dilyn cyrchoedd awyr yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a chawsant effaith seicolegol fawr hefyd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn ystod un ymosodiad, fe ruthrodd 100,000 o bobl i gael lloches yn y rhwydwaith trenau tanddaearol yn Llundain, ac fe wnaeth cannoedd o filoedd o bobl yr un peth y nosweithiau canlynol, waeth a oedd cyrch yn digwydd ai peidio."}, {"text_idx": "#000017", "text": "O ganlyniad i hyn, cynyddodd y galw am weithredu. Fel yr ysgrifennodd Lloyd George yn ei hunangofiant o\u2019r rhyfel yn ddiweddarach, sylweddolodd fod angen gweithredu:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "\u201cOs oedd si ar led bod awyrennau bomio ar eu ffordd, roedd dynion, menywod a phlant gofidus yn heidio i orsafoedd tiwb a thwneli. Bob noson glir roedd tiroedd comin o amgylch Llundain dan eu sang gyda ffoaduriaid a\u2019r bygythiad o\u2019r awyr.\u201d"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn ystod yr haf hwnnw, wrth i\u2019r cyrchoedd awyr barhau a\u2019r amddiffynfeydd fethu a\u0302\u2019u hatal, roedd yn amlwg i Lloyd George bod angen gwella pw\u0302er awyr Prydain."}, {"text_idx": "#000020", "text": "I\u2019r perwyl hwn, gofynnodd i\u2019r Cadfridog Jan Smuts ymchwilio i gyflwr pw\u0302er awyr Prydain. Roedd yr adroddiad yn argymell sefydlu Awyrlu a Gweinyddiaeth annibynnol, ac fe gafodd y syniad hwn gefnogaeth lawn Lloyd George."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Roedd yr ysgogiad i greu awyrlu annibynnol yn deillio hefyd o awydd Lloyd George i symud yr ymgyrch ddiddatrys yn erbyn yr Almaen oddi wrth y Ffrynt Gorllewinol a newid tactegau\u2019r rhyfel. Roedd cannoedd o sifiliaid yn cael eu lladd yn Llundain gan fomiau awyrennau\u2019r Almaen, ac roedd cannoedd o filoedd o filwyr Prydeinig yn cael eu lladd wrth i gyrch Passchendaele ddod i ben yn y llaid yn Fflandrys."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Felly, roedd y syniad o ddefnyddio tactegau gwahanol i ennill y rhyfel ac osgoi\u2019r brwydro yn y ffosydd yn apelio\u2019n fawr at y Cymro."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae\u2019n rhaid bod Smuts wedi creu cryn argraff ar Lloyd George pan ddywedodd: \u2018Er y bydd ein Ffrynt Gorllewinol yn parhau i symud ymlaen yn araf iawn yng Ngwlad Belg a Ffrainc, bydd y frwydr yn yr awyr yn digwydd dros y Rhine, ac fe allai hynny fod yn ffactor pwysig wrth sicrhau heddwch\u2019."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ar o\u0302l i\u2019r penderfyniad gael ei wneud i sefydlu awyrlu ar waha\u0302n a Gweinyddiaeth Awyr, fe gafodd y Mesur ei drafod yn y Senedd. Dywedodd Lloyd George wrth Dy\u0302\u2019r Cyffredin y gallai\u2019r pw\u0302er hwn weddnewid y rhyfel: \u201cI\u2019r awyrennau hyn, y ffurfafen yw maes y gad . Nhw yw Marchoglu\u2019r Cymylau. Ymhell uwchlaw brynti\u2019r llaid\u201d."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Cafodd y Mesur i sefydlu Gweinyddiaeth Awyr gydsyniad brenhinol ar 29 Tachwedd. Wedyn dechreuodd y broses o greu\u2019r awyrlu annibynnol cyntaf yn y byd ym mis Ebrill 1918."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Roedd w\u0302yr David Lloyd George, David Lloyd Carey-Evans, wrth ei fodd bod cyfraniad Lloyd George yn cael ei ddathlu. Meddai: \u201cMae\u2019n braf iawn bod cyfraniad fy nhaid at sefydlu\u2019r Awyrlu annibynnol cyntaf yn y byd yn cael ei gofio. Roedd y Fyddin yn awyddus iawn i reoli\u2019r corfflu awyr newydd, ond roedd fy nhaid yn anghytuno\u2019n chwyrn, gan gredu nad dyna\u2019r ffordd ymlaen i\u2019r llu dynamig newydd ac roedd yn benderfynol y dylai fod yn annibynnol a chael cyfle i\u2019w ddatblygu ei hun yn hytrach na chael ei reoli gan y fyddin.\u201d"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Meddai Pennaeth y Staff Awyr, y Prif Farsial Awyr Syr Stephen Hillier: \u201cWrth i\u2019r Awyrlu Brenhinol ddathlu ei ganmlwyddiant yn 2018, mae\u2019n fraint i ni ddod yma i Amgueddfa David Lloyd George i gofio a dathlu ei gyfraniad pwysig at sefydlu\u2019r Awyrlu Brenhinol gan mlynedd yn o\u0302l. Roedd y Prif Weinidog Lloyd George yn arweinydd gwych adeg y rhyfel, ac fe gyflawnodd lawer yn ei yrfa wleidyddol. Mae ei gyfraniad at sefydlu\u2019r Awyrlu Brenhinol, sef yr Awyrlu annibynnol cyntaf yn y byd, yn gyflawniad pwysig arall sy\u2019n haeddu cael ei ddathlu.\u201d"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ychwanegodd y Comodor Awyr Williams: \u201cFel rhan o ddathliadau canmlwyddiant yr Awyrlu Brenhinol, bydd ein Taith Genedlaethol yn mynd i Gaerdydd ganol mis Mai, a bydd cyfle i\u2019r cyhoedd weld awyrennau\u2019r Awyrlu \u2013 ddoe a heddiw \u2013 y tu allan i Neuadd y Ddinas. Bydd digwyddiadau eraill yn cael eu cynnal ledled Cymru, gan gynnwys Diwrnod Lluoedd Arfog y DU yn Llandudno ym mis Mehefin, felly bydd yr Awyrlu Brenhinol yn brysur iawn yng Nghymru eleni. Wrth i ni fynd ati i gofio ein gorffennol, dathlu ein llwyddiannau ac ysbrydoli cenedlaethau\u2019r dyfodol, mae\u2019n gyfle gwych i\u2019r cyhoedd gyfarfod a\u0302\u2019r bobl sy\u2019n gweithio i\u2019r Awyrlu Brenhinol heddiw a dysgu mwy amdanom.\u201d"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Meddai Gweinidog Llywodraeth y DU, Stuart Andrew AS: \u201cO\u2019i wreiddiau fel yr awyrlu cenedlaethol cyntaf oedd yn gwbl annibynnol ac ar waha\u0302n, hyd at yr awyrennau ymladd a chludo o\u2019r radd flaenaf sy\u2019n rhan o\u2019r llu heddiw, mae\u2019r Awyrlu Brenhinol yn haeddu cael ei gydnabod yn un o\u2019r grymoedd milwrol mwyaf yn y byd."}, {"text_idx": "#000033", "text": "\u201cMae eleni\u2019n flwyddyn arbennig sy\u2019n rhoi cyfle i ni ddathlu\u2019r holl gysylltiadau cryf rhwng yr Awyrlu Brenhinol a Chymru. Mae\u2019r gofeb sydd wedi\u2019i dadorchuddio heddiw yn ffordd briodol iawn o nodi cyfraniad hollbwysig cawr o Gymro at sefydlu\u2019r Awyrlu Brenhinol, a chyfraniad anhygoel y gwasanaeth \u2013 ddoe a heddiw \u2013 at ein gwlad.\u201d"}]