[{"text_idx": "#000000", "text": "Lle oeddwn i: Angladd Aberfan"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Mae 'na hanner canrif ers i'r Parchedig Ivor Thomas Rees glywed y newyddion bod \"rhywbeth ofnadwy wedi digwydd dros y mynydd\"."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Wythnos ar o\u0302l marwolaeth ei fam-gu, ar fore Gwener 21 Hydref roedd e a'i wraig, Delyth, yn Nhreherbert pan glywson nhw gyntaf am yr hyn oedd wedi digwydd yn Aberfan."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Bu'n rhannu ei atgofion gyda Cymru Fyw, ar drothwy 50 mlynedd ers yr angladd torfol yn y pentref:"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Hanner canrif yn o\u0302l bu Delyth a minnau yn Nhreherbert, rhyw wythnos ar o\u0302l marwolaeth Mam-gu. Aethom gyda'm chwaer Eirwen a'm modreb May i Bontypridd i orffen busnes cyfreithiol marwolaeth Mam-gu."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Bore diflas a'r cymylau'n isel iawn oedd 21 Hydref 1966."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Wrth i ni gyrraedd yn o\u0302l yn Herbert Street, dywedodd cymdoges wrthym mewn Saesneg bod \"rhywbeth ofnadwy wedi digwydd dros y mynydd\". Yr oedd lluniau erchyll eisoes i'w gweld ar y teledu."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Teimlais fod y byd wedi symud o dan fy nhraed: roeddwn yn fab i lo\u0308wr a bron pob dyn yn y teulu wedi gweithio mewn pwll glo, gan fynd yn o\u0302l pedair cenhedlaeth at hen, hen dad-cu yn saer glofa yn y Cendl, Sir Frycheiniog. Ar ben hynny, cafodd Nhad a'i dad yntau ei eni yn Abercanaid, y pentref nesaf at Aberfan."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Dim ond un peth ddaeth i'm meddwl: \"Rhaid i mi wneud rhywbeth!\" Wedi i ni ddychwelyd i Aberafan ceisiais ffonio fy nghyfaill, y Parch. Derwyn Morris Jones, oedd newydd symud i Rydaman ond yn dal i fod yn gaplan i Faer Merthyr Tydfil."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Deuthum o hyd iddo yn nhy\u0302 ysgrifennydd Horeb, Penydarren, a chynnig fy ngwasanaeth. Daeth yn o\u0302l ataf dros y penwythnos gan ofyn i mi fod yn Aberfan erbyn 8.00 o'r gloch bore dydd Llun."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Y Parch. Ivor Rees: \"Teimlais fod y byd wedi symud o dan fy nhraed\""}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cyfres o luniau sy'n aros yn fy nghof erbyn hyn. Y cyntaf oedd troi'r briffordd o Gastell Nedd (Blaen y Cymoedd yn awr) i'r dde - cyn bo hir, rhaid aros o flaen rhwystr ffordd yr heddlu ac un ohonynt yn gofyn i ble oeddwn yn mynd. Pan ddywedais fy mod ar fy ffordd i Aberfan ar gais caplan y maer, cefais ganiata\u0302d i fynd ar fy ffordd."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Y peth mawr oedd wedi taro pob ymwelydd erbyn hynny oedd llwyr ddistawrwydd y strydoedd a bron neb o gwmpas. Safodd periannau mawrion o hyd yn agos at leoliad yr ysgol a hwythau'n segur - ond heb yr unig blentyn yn agos atynt mewn oes pan y stryd oedd eu man chwarae ar o\u0302l ysgol - a'r tristwch yn hongian fel cwmwl uwchben y pentre'."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mewn tafarn wedi ei chau dros dro oedd ein swyddfa, gan ei rhannu gyda rhyw hanner dwsin o drefnwyr angladd o ardal eang o'r cymoedd ac un o Gaerdydd."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Hyd y gwn i, nid oes neb wedi talu teyrnged iddyn nhw hyd yn hyn ond mae nhw'n haeddu cael eu cofio yn hanes y drychineb - am wneud eu gwaith yn hollol wirfoddol gyda chydymdeimlad mawr, urddas a charedigrwydd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Roedden nhw'n eistedd un ochr i'r ystafell gyda Derwyn a minnau yr ochr arall. Ein gwaith oedd ceisio trefnu'r angladd mawr. Dros y tridiau nesaf daeth y teuluoedd yno i so\u0302n am eu dymuniadau ac i gofrestru enw neu enwau'r ymadawedig."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Disgrifiad o\u2019r llun, Teulu yn galaru mewn angladd torfol - i 81 o'r rheiny fu farw - ar 28 Hydref 1966"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae fy nghopi o'r tudalennau gennyf yn awr - rhestr o bob un gafodd ei ladd - enw, cyfeiriad, oedran, eglwys, trefniant (hynny yw, claddu gyda'r lleill neu ar waha\u0302n, wrth ochr pwy roedd y plant i orwedd, o ble i gasglu'r corff) - llawer ohonyn nhw mewn eglwysi a'r lleill gartref."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yr eithriad oedd Bethania, capel yr Annibynwyr: cafodd hwnnw ei ddefnyddio fel marwdy y trychineb. Mae'n amlwg i mi bod y rhan fwyaf o'r plant yn perthyn i ysgol Sul - collodd Bethania bob plentyn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Yr hyn ddaeth yn glir i mi oedd dewrder y rhieni ochr yn ochr a'u poen."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Lle anodd iawn i hers yw mynwent Aberfan gydag un tro arbennig o galed. Rhaid dechrau ar y gwaith gyda fflyd o gerbydau am wyth o'r gloch bore'r angladd er mwyn cael popeth yn ei le cyn i'r teuloedd gyrraedd."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Y bore hwnnw, aeth Derwyn a minnau i ymweld ag un o'r gweinidogion lleol. Ar ein ffordd yn o\u0302l, gan gerdded ar hen domen lo, daethom at y dibyn ac edrych i lawr ar stryd a\u0302 thai ar un ochr - roedd yna bump hers yno. Aeth Derwyn i un ty\u0302 a minnau i un arall. Cefais groeso da yno - paned ar unwaith a chadair breichiau wrth y ta\u0302n."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Dau air Saesneg yn unig, \"How many?\" Daeth yr ateb tawel gan y wraig: Dau, brawd a chwaer.\" Dau allan o dri! \"A fy mam hefyd. Hi oedd y cyntaf i'w lladd - byw yn y ffermdy ar ochr y mynydd.\""}, {"text_idx": "#000024", "text": "Beth oedd dyn yn medru ei ddweud ar waha\u0302n i \"Mae'n flin gennyf.\" Bu i hynny fy mhoeni am hanner canrif hyd nes i mi gofio geiriau Eseciel (3.15) yng nghyfeithiad William Morgan, \"mi eisteddais lle yr oeddent hwy yn eistedd\"."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mewn cyfarfod o'r gweinidogion lleol, cyhoeddodd yr offeiriad Catholig bod Archesgob Caerdydd yn dod i'r angladd. Ymatebodd y ficer oedd y byddai Esgob Llanda\u0302f yn bresennol hefyd. Y cwestiwn wedyn oedd pwy oedd i gynrychioli'r eglwysi rhyddion ac ond un ateb oedd i'r cwestiwn sef gweinidog hynaf y pentref, y Parchedig Stanley Lloyd, gweinidog yr Annibynwyr, ac yntau wedi colli pob plentyn o'r ysgol sul."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Cafodd yr angladd mawr ei gynnal ar 28 Hydref, wythnos union wedi'r trychineb. Erbyn tri o'r gloch roedd torf enfawr yn y fynwent a'r teuluoedd yn sefyll o flaen bedd neu beddau eu plant. Cynhaliwyd gwasanaeth byr a syml, yn urddasol a chynnes yr un pryd."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Euthum adref ar ddiwedd y gwasanaeth. Mae effaith y pedwar diwrnod hwnnw gyda fi o hyd. Trachwant dyn achosodd ddioddefaint Aberfan a thrachwant dyn yw achos dioddefaint plant a theuluoedd Aleppo a lleoedd tebyg heddiw."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Deiseb heddwch menywod Cymru ar ei ffordd adref"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Gareth Ward: Yr angerdd a'r aberth tu o\u0302l fy nghoginio"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Cofio Tre\u0302n Bach y Mwmbwls"}]