[{"text_idx": "#000004", "text": "Coetmor \u2013 y coed mawr yw tarddiad yr enw sef y goedwig drwchus a amgylchynai\u2019r hen blasty Canol Oesoedd ac a ddisgrifiwyd gan y teithiwr Thomas Pennant yn 1781 fel \u2019seated in the midst of lofty trees every now and then opening so as to admit sight of the exalted mountains and rocks soaring above with misty tops\u2019."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Tref \u2013 ei ystyr gwreiddiol oedd cartref y pen teulu a\u2019i feibion. Wedi i\u2019r meibion adael yna ceid Tre\u2019r Meibion, fel yn y fferm ger Talybont Tai\u2019r Meibion, sydd wrth gwrs y drws nesaf i Dy\u2019n yr Hendref neu Ty\u2019n Hendre fel yr adnabyddir y fferm heddiw."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Bod (megis yn Bod Feurig) \u2013 mae ystyr bod yn cyfateb i preswyl- fod, sef cartref y teulu, a dyma\u2019r rheswm paham y\u2019idefnyddir fel rhan o enw ar gynifer o gartrefi yng Nghymru. Serch hynny, yr oedd bod hefyd yn cyfateb i\u2019r Hendref yn y drefn Gymreig o drawsdrefa rhwng Hendref llawr gwlad y gaeaf a Hafodty (Fotty) yn ucheldir yr haf."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ymysg rhyfeddodau Dyffryn Ogwen mae ugeiniau, onid cannoedd, o bentanau a llechi mawrion eraill a gerfiwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg er mwyn addurno nifer o anheddau\u2019r dyffryn. Dyma Lechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen. Mae nifer ag arnynt ddyddiadau rhwng 1823 a 1843. Wedi\u2019r cyfnod byr hwn aeth yr arfer o\u2019u cerfio allan o ffasiwn ac, i bob pwrpas, yn angof. Yn sicr collwyd nifer ohonynt am byth. Ond o tua 1977 dechreuodd ymchwil, a brwdfrydedd, Gwenno Caffell ac aelodau eraill Cymdeithas Archaeoleg Llandegai a Llanllechid newid yr agwedd ddi-hid hyd yma ac achub nifer o drysorau a fyddai wedi\u2019u colli am byth heb eu gwaith. Yn 1983 cyhoeddwyd y llyfryn (dwyieithog) a oedd i dynnu sylw ehangach atynt (Llechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen, Amgueddfa Genedlaethol Cymru). Er, yn o\u0302l y so\u0302n yn y Dyffryn, bu angen cryn berswa\u0302d ar yr Amgueddfa Genedlaethol i ymgymryd a\u0302\u2019r gwaith ! Mae enwau nifer o\u2019r unigolion a fu\u2019n allweddol yn hyn o beth wedi\u2019u rhestru yn y llyfryn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn ddiweddar bu adferiad pellach ym mhroffil y traddodiad wrth i\u2019r artist Sian Owen, sydd a\u0302\u2019i gwreiddiau yng Nghaellwyngrydd, ddefnyddio ambell batrwm i ysbrydoli celf newydd gan drefnu arddangosfeydd a gweithdai pwrpasol. Bu sawl disgrifiad cyhoeddus ar glawr a sgri\u0302n, gan gynnwys rhai gan Magnus Magnusson, Jan Morris a Dewi Prysor."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Y pentan yn ei le heddiw. Ar ei dri llechfaen mae 12 o baneli unigol llawn manylion seryddol a se\u0302r ddewiniol."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae hanes bywyd Arfonwyson wedi\u2019i gofnodi\u2019n drwyadl gan y gwyddonydd R. Elwyn Hughes (Pentyrch) ac mewn ambell goffadwriaeth o\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cyhoeddwyd ychydig am ei gyfraniad i ddysgu mathemateg trwy\u2019r Gymraeg \u2013 pwnc amserol iawn i ni heddiw \u2013 gan Gwyn Llewelyn Chambers. (Mae erthyglau Elwyn a Gwyn i\u2019w cael yn llawn ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol.) Mae Peter Lord yn cofnodi y paentiwyd llun ohono ar gyfer Cymreigyddion Llundain gan William Roos, yr artist ffasiynol o Gymru, ond diflannodd pob cofnod o\u2019r llun hwn yn fuan wedi\u2019i farwolaeth. Erbyn heddiw diflannodd, hefyd, bob arwydd o\u2019i fedd ym mynwent eglwys Alphege yn Greenwich."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Y cob mawr yn edrych i gyfeiriad y de yn dangos y bibell aer dan wasgedd ar yr wyneb"}]