[{"text_idx": "#000001", "text": "Rydym yn gallu son gyda sicrwydd fod Mynydd Rhiw ym Mhen\nLly\u0302n yn dirwedd lle troediodd ein hynafiaid dros 5000 o flynyddoedd yn o\u0302l. Hyd\nyma ni chanfuwyd unrhyw dystiolaeth o lle yn union roedd amaethwyr cynnar\nNeolithig Lly\u0302n yn byw ond mae siambrau claddu cyfagos Cefn Amwlch, Bron Heulog\na Tan y Muriau yn dyst i\u2019r ffaith fod cymunedau yma. Codwyd rhai o\u2019r siambrau\ncladdu yn agos i\u2019r ffermydd, efallai mewn amser cawn hyd i adeiladau."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Pydru mae pren, felly anodd yw canfod olion adeiladau o\nbren sydd yn 5000 oed. Goroesi mae carreg, ac onibai fod cromlechi wedi eu\nclirio dros y canrifoedd, mae\u2019r siambrau claddu yn ddigon hawdd i\u2019w hadnabod.\nBu ymdrech i glirio siambr gladdu Bron Heulog a\u2019r stori leol yw fod y chwiorydd\nKeating o Blas yn Rhiw wedi rhwystro\u2019r gromlech rhag cael ei chwalu yn rhacs. \u2018Detour\u2019\ndiddorol bob amser yn y rhan yma o\u2019r byd yw piciad draw i fynwent Llanfaelrhys\ni gofio am y Keatings a drws nesa iddynt Elsie Eldridge."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Saif cromlech Cefn Amwlch mewn cae ger troad Beudy Bigyn.\nOs am dynnu llun o gromlech borth nodweddiadol, anodd curo hon. Gwelir sawl\nsiambr yn rhan o gynffon hir Tan y Muriau ar lethr deheuol Mynydd Rhiw ac heb\nos mae nhw gyd yn drawiadol ac yn gysylltiad unionryrchol a\u2019r hynafiaid"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Goroesi mae carreg, ac ar lethrau Mynydd Rhiw mae modd\ndarganfod darnau bach o garreg sydd yn hollti yn debyg i callestr. Yr hyn sydd\nyn rhyfeddol yw fod amaethwyr Neolithig Lly\u0302n wedi canfod y garreg yma a wedyn\nwedi cloddio amdano. Sial wedi ei effeithio gan ymwthiad folcanaidd sydd yn\naddas ar gyfer creu offer cerrig yma ar Fynydd Rhiw a chawn hyd i haenau o\u2019r\ngarreg ar lethr ogleddol a deheuol Mynydd Rhiw."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Nid hawdd yw canfod y \u2018tyllau chwarel\u2019 ac er iddynt gael eu\nhol-lenwi yn ystod y Neolithig mae\u2019r nodweddion archaeolegol yma wedi goroesi\nac i\u2019w gweld hyd heddiw fel cylchoedd crwn rhyw 5medr ar draws ar y tir.\nTrefnwyd ymweliad o olion archaeolegol Mynydd Rhiw fel rhan o W\u0302yl Archaeoleg\nLlyn ar Fawrth 1af eleni. Rhaid oedd canolbwyntio fel arweinydd y daith ac\nedrych yn ofalus ar wyneb y tir am yr olion. (Mae modd hyfforddi\u2019r llygad i"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Flynyddoedd yn o\u0302l cefais y fraint o gynnal dosbarth\nArchaeoleg WEA yng nghanolfan Bryncroes. Un canlyniad o\u2019r cyfarfodydd bwyiog\nhynny dros dymor y Gaeaf oedd rhannu gwybodaeth gyda trigolion y darn yma o Ben\nLly\u0302n. Proses ddwy ffordd. Rhannu yng ngwir ystyr y gair. Pawb yn dysgu.\nCanlyniad arall yn dilyn sawl blynedd o gynnal dosbarthiadau tebyg ym Mryncroes\noedd magu cyfeillgarwch a pherthynas agos gyda\u2019r gymuned leol,"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Efallai fod y dosbarthiadau wedi dod i ben, ond tydi\u2019r\nsgyriau a rhannu gwybodaeth heb ddistewi. Dros gyfnod clo llynedd cefais\nwahoddiad gan Catrin Williams i weld rhywbeth oedd hi wedi ddarganfod wrth\ngerdded Mynydd Rhiw. Fyny am dro a ni! Er na allaf fod yn gant y cant sicr, mae\nposibilrwydd fod Catrin wedi canfod cist fedd Oes Efydd. Felly \u2018cyn-ddisgybl\u2019\ndosbarth nos oedd yn amlwg wedi bod yn gwrando yn astud. Catrin yn amlwg wedi\nhyfforddi ei llygaid i gadw golwg am bethau o dan y pridd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dyma\u2019r gwerth yn yr elfen gymunedol ynde. Yn ogystal a\u2019r\ncysylltiad amlwg fod pawb yn siarad Cymraeg. Parhau mae\u2019r sgwrs. Parhau mae\u2019r\nrhannu gwybodaeth. Parhau mae\u2019r darganfod."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn o\u0302l at ein taith gerdded ddiweddar (Mawrth 1af) y drefn\noedd cael gadael ein ceir ym maes parcio Plas yn Rhiw a cherdded fyny\u2019r allt am\nEglwys Sant Aelrhiw gan groesi wedyn draw am gopa Mynydd Rhiw. Cyn cyrraedd yr\neglwys rhaid oedd cyfeirio at gromlech Tan y Muriau wrth fynd heibio giat y\ntyddyn, ond doedd amser ddim yn caniatau i ni gerdded draw. A dweud y gwir\ndoeddwn ddim yn rhy sicr os oedd ganddom ddigon o amser i gynnwys Ffynnon\nAelrhiw gan fod cymaint o waith dringo o\u2019n blaen."}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u2018Ael\u2019 yw pen y bryn, \u2018brow\u2019 yn Saesneg. A\u2019i disgrifiad sydd\nyma felly yn hytrach nac enw personol? Oes unrhyw bosibilrwydd fod y lleoliad\nyn ael y rhiw neu pen yr allt? Cwestwin yn unig. Does dim syniad genny fond\nmae\u2019n werth rhannu hyn hefo darllenwyr Llafar Gwlad. Yn y byd Archaeoleg mae\u2019n\nbwysig iawn fod yn barod i gydnabod na\u2019d yw rhywun yn gwybod yr ateb bob amser.\nFy ymateb bob tro yw \u2013 \u201ccwestiwn da \u2013 dwi ddim yn gwybod yr ateb!\u201d."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Un o ryfeddodau Mynydd Rhiw yw fod yma ddwy ffynnon\nsanctaidd ar lwybr y pererinion. Rydym newydd grybwyll Ffynnon Aelrhiw, ychydig\ni\u2019r de o\u2019r fynwent. Cawn hyd i\u2019r ail ffynnon, Ffynnon Saint rhyw filltir i\u2019r\ndwyrain, eto ar y llethr ond yn agosach i Bron Llwyd uwchben Porth Neigwl.\nMae\u2019r ddwy ffynnon wedi gweld gwaith adfer gyda waliau cerrig y neu hamgylchu."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae ychydig mwy o waith cerdded er mwyn cyrraedd Ffynnon\nSaint ond mae lleoliad y ffynnon ei hyn yn gwneud yr ymdrech yn un werth\nchweil. Gallwn sgwennu llawer llawer mwy am nodweddion archaeolegol Mynydd\nRhiw. Mae yna gyfoeth o olion yma. O ran tirwedd ac o ran mynd am dro ac i\ngerdded dyma dirwedd lle mae rhywun yn gallu wirioneddol deimlo fod rhywun yn\ncerdded yn o\u0302l mewn amser."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Rwyf wedi crwydro cymaint o amgylch tref Caernarfon a\u2019i\nchyffiniau ac awydd cael hyd i ddarnau bach o hanes sydd efallai yn newydd i mi.\nHer bach \u2013 rwyf am ddarganfod pethau newydd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yr Alex yng Nghaernarfon yw fy man cychwyn. Rwyf gyferbyn a\nMorrisons (yr hen archfarchnad Safeways) a chyn safle gorsaf drenau Caernarfon.\nEstyniad i\u2019r lein rhwng Caer a Chaergybi oedd gorsaf Caernarfon yn dyddio i\n1850 a fe\u2019i chwalwyd yn y 1970au. Does fawr o dystiolaeth heblaw\u2019r plac ar wal\nallanol Morrisons. Tydi\u2019r plac ddim y gorau chwaith \u2013 mae\u2019n dathlu agor siop\nSafeways yn 1994 yn fwy na hanes yr orsaf."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ond troi fy nghefn ar Yr Alex a Morrisons yr wyf am ei\nwneud gan fod un o gof-lechi Cyngor Ddinesig Caernarfon ar wal ty\u0302 pen Stryd\nRolant. Llechan i gofio am Dilys Wyn Williams yr arweinydd corawl sydd ar\ndalcen y ty\u0302. Yn ddiddorol iawn wrth ymchilio mwy i hanes Pafiliwn Caernarfon\ncefais hyd i record o\u2019r cyngerdd olaf a Dilys oedd y cyfeilydd ar y noson. Fe\ngewch fwy o hanes Dilyn ar wefan "}, {"text_idx": "#000018", "text": "Wrth ei yrfa canu ddod i ben a thlodi yn gysgod parhaol, bu\nLlew Llwyfo yn byw yn Stryd Rolant yn y cyfnod oddeutu 1886. Cyfeirir at y\nsefyllfa drist gan Erwyl Wyn Rowlands yn y gyfrol Y Llew Oedd ar y Llwyfan (2001)\nwrth i Llwyfo ennill wobr ym Mhrifwyl Caernarfon \u201cgan ddod ac ugain punt i\naelwydd dlodaidd Stryd Rowland\u201d. Does dim cof-lech i Llew Llwyfo yma eto nac yn\nwir yn Rhif 4 Gorllewin Twthill (Rock Cottage) lle bu Llwyfo yn byw am gyfnod."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ar ben allt serth Stryd Rolant mae llwybr troed (braidd yn\nfler a braidd yn fwdlyd) yn arwain tu cefn i dai Lon Ddewi ac o dan bryn\nTwthill, gan ddod allan ar Lon Sydney. Oddi yma detour bach dau funud a mae\nmodd cael cip olwg ar Gerrig yr Orsedd 1959 yn y cae ar ymyl England Road South"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Llwybr troed ddigon cul a serth sydd yn cysylltu England\nRoad South a Lon Warefield sydd yn denu fy sylw nesa. Ar waelod y llwybr ger\nLon Warefield mae cof-lech arall. Cofnodwyd fod y llwybr troed ar agor i\u2019r\ncyhoedd yn 1900 gan William Farren Esq. Sylwais fod yna William Ignatius Farren\no\u2019r Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig wedi colli ei fywyd ym 1918 ar y Gofeb Rhyfel\nar Maes Caernarfon. A\u2019i yr un dyn yw hyn? Mae angen mwy o ymchwil."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ar derfyn cul-de-sac ar ochr ddwyreinol Llys Gwyn mae un o ryfeddodau\nyr ardal hon o Gaernarfon. Yn wir, rwyf wedi cael cryn drafferth cael hyd i\nwybodaeth pellach am y tw\u0302r carreg sydd yn codi ei ben yn gellweirys dros yr\nholl dai modern. Prin bydda rhywun yn sylwi. Edrychai fel \u2018folly\u2019. Does dim yn\ngwneud synnwyr. Meddyliais ei fod efallai yn hen adeilad fferm cyn codi stad\ntai Llys Gwyn ond y stori dwi wedi ei cael gan rhywun lleol uw mai tw\u0302r neu\nstiwdio ar gyfer artist neu arlunydd yw hwn. Unwaith eto rwyf angen gwybod mwy."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Gan droi yn o\u0302l at Ffordd y Gogledd mae rhywun yn dod ar\ndraw un o\u2019r arwyddion Croeso Caernarfon gyda llun o\u2019r castell ar floc concrit.\nFel arbrawf \u2018seicoddaearyddol\u2019 fe gerddais i weld bob un ohonnynt cwpl o\nflynyddoedd yn o\u0302l. Mae un ar gyrion y dre ar bob ffordd i fewn i Gaernrfon, o\nBontnewydd, o Waunfawr, o Lanberis, o Fethel ac o Fangor. Chwech i gyd."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Fy rhyfeddod bach diddorol olaf ar fy nhaith yw Gerddi\nMenai. Wedi hen ddiflannu mae\u2019r gerddi o dan y datblygiadau tai ond mae rhan o\nwal y gerddi caee\u0308dig (walled garden) yn dal i sefyll a hefyd y \u2018ffenestr siop\u2019.\nSportsman Cottage yw\u2019r enw ar weddillion yr adeilad ac unwaith eto o sgwrsio\nhefo rhywun lleol y stori gefais oedd fod modd prynu cynnyrch o\u2019r ardd yma ar"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Berry Gordy, Motown fathodd y motto 'Innovate or Stagnate' a mae hynny mor wir os di rhywun yn gweithio o fewn y maes diwylliannol Cymreig. Mae fy llyfr cyntaf yn Saesneg Real Gwynedd yn cael ei gyhoeddi gan Seren Books a fy mwriad yw trefnu teithiau tywys o'r gwahanol safloedd yn y llyfr dros y flwyddyn nesa (2022). Cysylltwch a: rhysmwyn@hotmail.co.uk"}, {"text_idx": "#000033", "text": "It was Berry Gordy, Motown Records that came up with the motto 'Innovate or Stagnate' and this is so true for any of us working within Welsh culture. Real Gwynedd published by Seren Books is my first English language book and my aim is to do guided tours of many of the sites and locations mentioned in the book over the course of 2022. Contact me on: rhysmwyn@hotmail.co.uk"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Blwyddyn yn ol fe ddechreuais weithio gyda Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd ar gytundeb am 6 mis. Dyma rhai o'r profiadau gorau i mi gael erioed - yn enwedig yn gweithio fyny ar Barics Treforys ger Chwarel Gorseddau, Cwm Ystradllyn. Yn anffodus mewn ffordd bu rhaid rhoi'r gorau i'r gwaith mis Mehefin dwetha gan fod y gwaith arall fel awdur a tywysydd teithiau cerdded yn galw - a dyna lle mae fy nyfodol / pensiwn."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Almost a year ago to the day, I started working for Gwynedd Archaeological Trust on a 6 month contract. As an archaeologist, these were some of my best experiences - especially working with the small team recording the barracks at Treforys near Gorseddau Quarry, Cwm Ystradllyn. Unfortunately in some ways my other work as an author and Tour Gude bounced back with a vengance last June and I had to let the archaeology go. As an author and guiding walks I have a pension plan."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Rwyf wrthi yn sgwennu\u2019r bedwaredd gyfrol ar Archaeoleg\nCymru ar gyfer Carreg Gwalch - y tro yma y de-ddwyrain fydd dan sylw. Er mai\nsafleoedd archaeolegol yw ffocws amlwg y llyfr rwyf yn sylwi fy mod yn aml yn\nail-adrodd yr un peth \u2013 na ddylia unrhyw ran o Gymru fod yn ddiethr i ni. Gan\ndderbyn nad yw teithio yn hawdd i bawb, fe all fod yn gostus, nid pawb sydd\nhefo car, tydi\u2019r safleoedd archaeolegol yn aml ddim yn agos i drafnidiaeth"}, {"text_idx": "#000044", "text": "\u2018Egwyddor\u2019 o fath, sydd yn fy nghorddi. Rwyf am weld pob\ncornel o Gymru yn cael sylw, yn cael ei drafod, gan gynyddu ein dealltwriaeth\nac ymwybyddiaeth o\u2019r wlad fechan hyfryd hon. A dyma gyfaddef fod y Gwynllw\u0302g, y\nWaunllwch, Lefelau Gwent yn ddiethr i mi."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Y \u2018Lambies\u2019 medda Peter Finch yn ei gyfrol Real Cardiff sef\nyr enw yn iaith lafar trigolion Caerydd, ond ardal fechan ger aber y Rhymni\nyw\u2019r Lamby go iawn. Morfa heli ar ochr ddwyreiniol y Rhymni yw Lamby Moor."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Dros y ddegawd dwetha mae\u2019r ddisgyblaeth archaeolegol wedi\nrhoi llawer mwy o bwyslais ar ddealltwriaeth o safleoedd o fewn y dirwedd\nehangach. Wrth reswm mae hyn yn gwneud synnwyr gan fod y dirwedd yn cael\ncymaint o effaith ar pam fod pethau yn cael eu lleoli, adeiladu, gosod, sefydlu\nyn lle mae nhw. Rwyf am ddeall ardal Gwynllw\u0302g yn well."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Gyda cymaint o wahanol enwau am un lle, mae\u2019n werth\ncrybwyll fod posibilrwydd cryf fod y \u2018gwyn\u2019 yn yr enw yn deillio o waun, sef\ntir corsiog isel. Rydym rhwng afonydd Rhymni i\u2019r gorllewin a\u2019r Ebwy i\u2019r\ndwyrain. Rhwng Caerdydd a Chasnewydd. Rhwng y draffordd M4 a\u2019r rheilffordd Caerdydd-Llundain"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Dyma fy ymweliad cyntaf felly gyrrais nol a mlaen ar hyd\nLamby Way a Wentloog Avenue er mwyn cael gwell blas ar y lle. O\u2019r gorllewin mae\nrhywun yn dod o gyfeiriad dociau Caerdydd a dros aber droellog, llydan a mwdlyd\ny Rhymni. Dyma dirwedd ddiwydiannol sydd yn aml yn ol-ddiwydiannol. Mae pethau\nyn digwydd yma ond mae hanner yr adeiladau i weld yn segur gyda mwy o rwd na\nphaent. Lle da i dynnu lluniau."}, {"text_idx": "#000049", "text": "O Lamby Way ymlaen mae un o nodweddion doniolaf yr ardal yn\namlwg. A dweud y gwir mae rhywun yn clywed yr arogl cyn eu gweld. Mae ceffylau\nym mhob man, yn pori ar ochr y ffordd, rhai ar denyn, rhai yn rhydd. Os yw\nrhywun yn gweld y ceffylau mae rhywun yn y lle iawn!"}, {"text_idx": "#000050", "text": "A dyma air newydd \u2013 y \u2018reen\u2019 sef y ffosydd dw\u0302r sydd\nyn croesi\u2019r dirwedd yn unionsyth mewn grid ar linell gogledd-orllewin,\nde-ddwyrain ac yn gyfochrog a\u2019r morglawdd. Does fawr o ddim byd naturiol yma.\nDyn sydd wedi creu y dirwedd a dyn sydd yn rheoli\u2019r dirwedd cystal a sydd\nbosib. Er yn 1607 daeth y mo\u0302r dros y morglawdd. Cafwyd llifogydd yng Nghaerdydd\na chodwyd y morglawdd yn uwch."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ymhlith yr enwau mae Tarwick Reen, Blackwater Reen, Broadway\nReen a Rhosog Fawr Reen sydd yn gyfochrog a\u2019r ffordd B4239 draw am Peterstone\nWentollog. Rhwng y morglawdd a\u2019r ceffylau yn denu fy sylw rhaid atgoffa fy hyn\ni gadw llygad ar y ffordd, nid dyma\u2019r lle i wneud cangymeriad a gyrru dros yr"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Darganfyddiadau drwy gloddio yw rhain. Does dim olion\nRhufeinig ar y wyneb. Yn Real Cardiff mae Finch yn cyfeirio at y ffaith\nfod y Rhufeiniaid wedi codi morglawdd yma dwy fil o flynyddoedd yn o\u0302l. Ond dros\ny ddwy fil o flynyddoedd mae unrhyw forglawdd wedi ei ail-godi sawl gwaith. Yn\nyr un modd mae\u2019r ffosydd neu reens wedi eu clirio au hail-dyllu droeon.\nTirwedd sydd yn esblygu drwy\u2019r amser sydd yma nid rhywbeth static."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Wrth feddwl am sgwennu llyfr am safleoedd archaeolegol rwyf\nyn sylwi nad oes fawr o archaeoleg i\u2019w weld mewn gwirionedd. Ond, rydym yn\nedrych ar dirwedd sydd yn dyst o ymyraeth a gofal dyn ers oleiaf tair mil o\nflynyddoedd. Felly mae\u2019r \u2018archaeoleg\u2019 yn beth byw. Yma, y profiad o grwydro\ntirwedd byw sydd yn rhoi cipolwg ar sut fydda pethau mil o flynyddoedd neu fwy\nyn o\u0302l. Os yw rhywun yn cael gwared a\u2019r tarmac a\u2019r tai brics melyn, mae\u2019r\ndirwedd \u2018naturiol\u2019 yn weddol ddi-newid ei olwg."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Roedd y llanw allan, y mo\u0302r yn rhy bell i\u2019w gyrraedd a mwy\nna thebyg rhy fwdlyd a pheryg i fentro beth bynnag. Bodlonais ar gerdded ar ben\ny morglawdd a cheisio profi\u2019r awyrgylch. Mor wahnanol i Eryri. Pen arall i\u2019r\nwlad. Diethr i mi. Wrth gyrraedd Peterstone dyma siom i ganfod fod yr eglwys\nmewn meddiant preifat. Chefais ddim mynediad ac o ganlyniad ddim cyfle i weld y\ngofeb i\u2019r llifogyd 1607. Mae carreg arall wedi ei chodi yn y pentref i\ngofnodi\u2019r digwyddiad fel rhyw fath o iawndal i rhai fel fi sydd am dynnu"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Gyda fy nheulu ochr fy nhad yn hanu o lethrau Mynydd\nCilgwyn (Dyffryn Nantlle) ddigon naturiol fod y mynydd bach yma 345.8 medr uwch\ny mo\u0302r yn agos i fy nghalon. Ganed fy nhad yn 1932 yn nhyddyn Penffynnonwen,\nadfail bellach, i deulu o chwarelwyr (Cilgwyn a Pen yr Orsedd) ochr fy nain.\nSaif Penffynnonwen ar lethrau deheuol Cilgwyn \u2013 yn edrych dros y \u2018dump\u2019 \u2013 y domen\nsbwriel gaee\u0308dig bellach. Pencilan ar ochr orllewinol y mynydd, yn edrych draw\ndros Yr Eifl, oedd cartref fy nhaid a hen daid \u2013 y ddau yn Morgan Thomas."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Cymerodd fy hen daid ei fywyd drwy foddi yn Llyn Cob\nar ochr ddwyreiniol Cilgwyn. Chwarelwr tlawd, yn diddoef o iselder. Cafodd ei\nganfod yn farw gan ei fab Morgan (fy nhaid). Bywyd caled. Storiau mor \u2018fyw\u2019 a\nrhai Kate Roberts a adroddwyd i ni fel plant er fod yr hunan-laddiad yn tabw\u0302 i\nrhai yn y teulu. Roedd fy nhad ddigon hapus i son am Llyn Cob a\u2019i daid pob tro\nroeddem fyny yno fel plant i edrych am benbyliaid. Fe ddigwyddodd yr un peth ar\no\u0302l i ni fabwysiadu\u2019r hogia \u2013 mynd fyny i Llyn Cob hefo \u2018taid\u2019 a hogia \u2019mrawd \u2013"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Stori arall oedd yn cael ei adrodd gan fy nhad yn\nrheolaidd oedd yr un am chwarelwyr y Cilgwyn yn dymchwel wal Argwydd Newborough\n(Stad Glynllifon) wrth iddo geisio cipio tir comin Cilgwyn. Y wal yn cael ei chodi yn ddyddiol gan weithwyr y Stad a\u2019r chwarelwyr\nwedyn yn ei dymchwel gyda\u2019r nos ar eu ffordd adra o\u2019r chwarel. Mae\u2019r stori yma\nyn llyfrau fy ewythr, y diweddar Dewi Tomos, Llechi Lleu a\u2019r diweddariad\no fath Chwareli Dyffryn Nantlle."}, {"text_idx": "#000062", "text": "hyd heddiw ar ochr ddeheuol Mynydd Cilgwyn a mae'n debyg fod rhai darnau o'r\nwal wedi ei glirio yn llwyr rhag i Newborough allu dadlau ei fod wedi\namgylchynnu'r tir comin. Ac er ymdrechion gwrol y werin chwarelwyr i atal\nymdrechion Newborough mae\u2019n debyg y trechwyd cais Newborough am gau'r tir comin\nyn derfynnol yn San Steffan gan berchennog Chwarel Penyrorsedd, sef Arglwydd\nDinorben o Barc Cinmel, a oedd gyda diddordebau ei hun ac yn ofni colli tir"}, {"text_idx": "#000063", "text": "am Cilgwyn a hanes y wal yn ystod fy nghyfnod yn sgwennu colofn ar gyfer yr\nHerald Gymraeg. Mae rhain wedi eu uwchlwytho i\u2019r blog Thoughts of Chairman\ni gopa Cilgwyn oedd yr antur arall. Un hawdd gan mai ond ychydig dros dri chant\nmedr o uchder yw\u2019r mynydd, ond un gwerth chweil gan fod golygfeydd 360 \u030a o\u2019r\ncopa \u2013 dros Yr Eifl, dros y Fenai a Mo\u0302n a thua copaon Mynydd Mawr a Chrib"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Ar y copa cawn hyd i garnedd gladdu Oes Efydd, neu\noleiaf safle carnedd Oes Efydd gan fod y garnedd ei hyn wedi cael ei godi a\u2019i\nddymchwel droeon dros y canrifoedd. Cawn gofnod yn 1863 o \u2018Bedd Twrog ... a\ncircular carnedd on the higher portion of the parish on the road to Cilgwyn\nSlate Quarry\u2019. Cawn gofnod arall yn 1872 o \u2018gromlech\u2019 mewn cae o\u2019r enw \u2018Ty\u2019r\nNant\u2019 a fod y garnedd gron (gyda 24 o feini) yn sefyll yn agos i\u2019r gromlech."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Gall fod y cyfeiriadau hanesyddol yn son am yr un\nlleoliad er mae\u2019n od fod cofnod 1872 yn cyfeirio at garnedd \u2018gyfagos\u2019. Ond\nsafleoedd claddu hynafol fydda\u2019r gromlech a\u2019r garnedd, y gyntaf yn perthyn i\u2019r\nNeolithig a\u2019r olaf o\u2019r Oes Efydd. Onibai fod rhywun wedi ymweld a nodi dau\nheneb arwahan mae\u2019n debygol iawn mai y garnedd sydd dan sylw. Gwelir ddigon o\nfeini o amgylch y mynydd, ddigon hawdd dychmygu fod rhain yn weddillion\n\u2018cromlech\u2019. Ond slabiau o gerrig naturiol yw rhain."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Does dim tystiolaeth pendant fod cromlech wedi sefyll\nar fynydd Cilgwyn a doedd dim awgrym o gofadail o\u2019r fath ar y mynydd pan\narchwilwyd y safle yn 2002 gan yr archaeolegydd George Smith. Cofnodir popeth\nar sef y cofnod o henebion a\u2019r amgylchedd hanesyddol hyd yn oed\nos nad oes unrhywbeth i\u2019w weld heddiw."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Eleni cafodd y garnedd ei chwalu\u2019n rhacs. Mae rhan\nfwyaf o\u2019r cerrig bach oedd yn rhan o\u2019r cylch wedi eu taflu o amgylch copa\u2019r\nmynydd ond yr hyn sydd mwyaf od yw fod y cerrig mawrion wedi eu pentyrru rhuw\n3-4 medr i\u2019r de o\u2019r garnedd. Pwy fydda yn gwneud hyn? Ac i ba bwrpas? Holais y\ncwestiwn ar dudlaen Facebook Coleg Carmel. Paratois adroddiad byr ar gyfer\nYmddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd sydd wedi nodi\u2019r newidiadau ar gofnod"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Felly nid yw pethau yn aros yr un fath am byth. Nid\npeth statig na saff yw\u2019r garnedd ar ben Mynydd Cilgwyn ond stori a hanes sydd\nyn parhau i newid a datblygu gyda threigl amser. Dwi ddim yn siwr beth i feddwl\ngan mai ffug oedd y cysylltiad Twrog on dos oedd carnedd Oes Efydd yma dyma\nbiti maw rei fod wedi ei ddinistrio."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Adeiladwyd Treforys yn 1857 ar gyfer gweithwyr chwarel\nGorseddau a\u2019u teuluoedd. Saif y \u2018pentref\u2019 ar lethrau Moel Hebog, i\u2019r gogledd o\nLyn Ystradllyn. Lle gwlyb, agored, garw pan mae\u2019r tywydd yn troi. Erbyn 1871\nroedd Treforys yn wag. Methiant fu\u2019r chwarel a methiant fu Treforys."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Dyma hanes nodweddiadol o gyfnod y Fictoriaid. Gormod o\nfrwfrydedd a mentergarwch heb ddigon o sylw i answadd y llechi. Adeiladwyd\ntramffordd rhwng y chwarel a\u2019r felin yn Ynysypandy \u2013 gallwch gerdded rhan o\u2019r\ntramffordd hyd heddiw o Dyddyn Mawr draw at y chwarel. O 1854 ymlaen roedd y\nchwarael ym meddiant Robert Gill a John Harris a chafwyd cymorth gan y\npeiriannydd mwyngloddio Almaenig, Henry Tobias Tschudy Von Uster."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Roberth Griffith Morris o Fangor oedd perchennog y tir lle\nadeiladwyd cartrefi\u2019r chwarelwyr ac ef sydd yn rhoi ei enw i Dreforys, y\npentref sydd wedi ei gynllunio yn o\u0302l pob tebyg mewn swyddfa o bell. Anodd credu\nfod y pensaer erioed di troedio llethrau gwlyb Moel Hebog."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Cyn cyrraedd Plas y Llyn, lle reodd rheolwr y chwarel yn\nbyw, mae llwybr yn dringo tua\u2019r gogledd ac yn arwain at Dreforys. Gelwir rhan\ngyntaf y llwybr yn Ffordd y Plwyf. Wrth gyrraedd Treforys gwelir dair rhes o\ndyddynod dwbl. Mae 18 adeilad i gyd, 36 o dai, pob un mwy neu lai yr un cynllun\na\u2019r un maint. Croglofftydd oedd i\u2019r tai, mae ffenestri lloft bythynnod 12 ac 13\nyn y rhes ganol yn parhau i sefyll (am y tro)."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Yn ystod mis Chwefror a Mawrth eleni (2021) bu\narchaeolegwyr o Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd yn gwneud archwiliad manwl\no\u2019r safle. Cofnodwyd pob un o\u2019r 18 adeilad gyda nodiadau a mesuriadau manwl,\ncofnod ffotograffaidd a thynwyd awyr luniau gyda dro\u0302n er mwyn creu modelau 3D"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Dyma engraifft gwych o sut bu i dirwedd Cwm Ystradllyn\nnewid o ganlyniad i ddiwydiant. Newidwyd patrwm bywyd rhai o\u2019r trigolion am\ngyfnod ond heblaw am dwll chwarel a thomenni enfawr Gorseddau prin fod yr olion\ndiwydiannol yn amlwg heddiw, mae\u2019r cwm bellach yn o\u0302l yn gwm amaethyddol. Suddo\nyn raddol i\u2019r corsdir mae Treforys, y waliau yn disgyn, y tir yn wlyb."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Roedd darn o dir yn perthyn i bob tyddyn. Daw rhesi tai\nMynydd Llandegai i\u2019m meddwl o ran cymhariaeth fras. Rhaid pwysleisio hefyd mai\ncartrefi oedd rhain yn Nhreforys, gyda teuluoedd ynddynt \u2013 felly nid barics ar\ngyfer gweithwyr oedd yn dychwelyd adre ar y penwythnos."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Wrth archwilio bwthyn rhif 13 yn y rhes ganol roedd yn\nweddol amlwg fod bron i hanner ffenestr ffrynt y ty\u0302 wedi ei cau yn fwriadol\ngyda wal gerrig. Gan fod y drws ffrynt a\u2019r ffenestri ffrynt yn wynebu\u2019r de /\nde-orllewin tybiaf fod y preswylwyr wedi penderfynu fod gormod o damprwydd a\ngwynt yn treiddio i mewn i\u2019r ty\u0302."}, {"text_idx": "#000081", "text": "A\u2019i dyma engraifft arall o gynllunio o bell? Efallai mai\nffasiwn y dydd oedd cael digonedd o olau i mewn i dai? Awgrymodd Bill Jones\nsydd wedi archwilio tai y chwarelwyr yng Nghwm Orthin fod rhywbeth tebyg wedi\ndigwydd yn ochrau Stiniog. Lleihau maint y ffenestri er mwyn cadw\u2019n glud."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Y broblem fwyaf o ran cadwraeth yn Nhreforys yw fod y tir\nmor wlyb ac o ganlyniad mae ochrau y tai yn rhoi wrth i\u2019r dw\u0302r danseilio\u2019r ddaear.\nPan gynlluniwyd Treforys roedd cyfres o ffosydd yn arwain y dw\u0302r i ffwrdd o\u2019r\ntai. Heddiw mae\u2019r dyfrffosydd wedi llenwi, y ffosydd wedi ffendio cwrs newydd\na\u2019r holl safle yn wlyb iawn. Os bydd cynllun cadwraeth hirdymor ar gyfer\nTreforys bydd rhaid ail dorri\u2019r dyfrffosydd a chael y dw\u0302r yn glir o\u2019r safle."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Bydd angen gwneud gwaith cynnal a chadw a\u2019r rhai o\u2019r\ntyddynnod. Yn sicr dylid ceisio cadw rhai o\u2019r waliau a llefydd ta\u0302n yn y rhes\nganol. Os yn bosib dylid hefyd sicrhau fod ffenestri croglofftydd 12 ac 13 yn\ncael eu gwarchod gan fod hyn yn nodwedd mor bwysig o\u2019r adeiladau."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Yn sicr o ran hanes a chynllun mae Treforys yn rhan bwysig\no dreftadaeth a hanes y diwydiant llechi yng ngogledd-orllewin Cymru. Lle\nhyfryd ar gyfer cerdded ar o\u0302l i gyfyngiadau Covid gael eu llacio."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Aber yr afon Tawe sydd yn rhoi ystyr i\u2019r enw Abertawe ond\nmewn gwirionedd mae tref Abertawe a phenryn Gw\u0302yr yn cael eu diffinio gan ddwy\nafon, y Llwchwr i\u2019r gorllewin a\u2019r Tawe i\u2019r dwyrain a\u2019r mo\u0302r wedyn i\u2019r de. Er mor\nfywiog yw\u2019r ddadl ynglyn ac enwau lleoedd Saesneg yng Nghymru mae\u2019n debyg mai\nSwansea neu Sweynesse oedd yr enw gwreiddiol ar yr aneddiad yn Abertawe.\nA nid enw Seisnig mo hwnnw chwaith gan mai tarddiad Llychlynaidd neu"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Un ddamcaniaeth yw fod yma safle masnachu Llychlynaidd a\nfod yr enw yn deillio o\u2019r Hen Norwyeg am aber neu ynys, sef Sveinsey. Damcaniaeth\narall yw fod y lle wedi ei enwi ar o\u0302l Brenin Sweyn Forkbeard (Brenin Denmarc\nrhwng 966-1044). Fe all fod y mornant wedi ei henwi ar o\u0302l Sweyn a throi felly\nyn Sewyney neu Fornant Sweyn."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Beth bynnag yw gwir darddiad yr enw Swansea, mae Sweynesse\nyn ymddangos mewn Siarter sydd yn dyddio o\u2019r 12fed ganrif yn rhoi hawliau\nbwrdeistref i\u2019r dref Normanaidd ac yn 1215 mae siarter gan y Brenin John yn"}, {"text_idx": "#000089", "text": "Does dim tystiolaeth uniongyrchol archaeolegol fod y\nLlychlynwyr wedi ymgartrefu yn Abertawe. Does dim adeilad gennym nac olion\neraill pendant. Ond byddai\u2019r Llychlynwyr wedi hwylio draw o Iwerddon tuag at\nBryste wrth fasnachu. Roedd trefi Llychlynaidd wedi eu sefydlu yn Nulyn,\nWaterford, Wexford a Cork a byddai aber yr afon Tawe wedi bod yn harbwr diogel\namlwg wrth iddynt hwylio am yr Hafren."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Awgrymir ar safle we (sef y cofnod\narchaeolegol dan ofal yr Ymddiriedolaethau Archaeolegol yng Nghymru), fod yna\nbosibilrwydd fod Abertawe yn safle masnachu yn ystod y 9fed-10fed ganrif. Ond,\nOesoedd Canol Cynnar yn y blwch chwilio does fawr mwy na safloeodd Cristnogol\ncynnar ac ambell gaer o\u0302l-Rufeinig yn ymddangos. Wrth reswm mae rhain oll yn\nsafleoedd pwysig ond does dim yma yn cadarnhau cysylltiadau Llychlynaidd."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Ceir drafodaeth faith am hyn gan Mark Redknap o\u2019r Amgueddfa\nGenedlaethol yn ei lyfr gwych ar y Llychlynwyr, (Redknap, M., 2000, Y\nLlychlynwyr yng Nghymru, Ymchwil Archaeolegol) ond er gwaetha\u2019r dystiolaeth\no ran enw\u2019r dref does dim awgrym hyd yn oed o wrthrychau Llychlynaidd. Byddai\nrhywun yn disgwyl os oedd masnach yn digwydd yn yr ardal yma yn ystod y 9fed a\n10fed ganrif y byddai ambell wrthrych wedi ei golli a wedi ei ddarganfod yn\nddiweddar gan un o frawdoliaeth o synhwyrydd metal."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Cefais y fraint a\u2019r pleser o gloddio ar safle\u2019r Glyn hefo\nRedknap yn ystod Haf 2012. Roedd y safle yn \u2018adnabyddus\u2019 am y ffaith fod\nsgerbydau wedi eu darganfod yma mewn cloddiad blaenorol gyda dau gorff penodol\nhefo eu dwylo wedi eu clymu o\u2019r tu cefn ac yn ymddangos fel petae rhyw weithred\no ddienyddio wedi cymeryd lle. Chefais ddim fy siomi ac o fewn wythnos o\ngloddio cafwyd hyd i sgerbwd arall yn y ffos o amgylch yr aneddle."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Doedd dim awgrym o glymu dwylo y tro yma, ond doedd dim\nawgrym chwaith o gladdedigaeth ffurfiol yn y dull Cristnogol. Mewn amser y\ngobaith yw bydd canlyniadau DNA efallai yn gallu awgrymu beth oedd tras y\nsgerbydau? Roedd yna demtasiwn amlwg i ddychmygu fod y ddau sgerbwd gyda\u2019r\ndwylo wedi clymu yn ddau Llychlynwr oedd wedi eu cosbi am ysbeilio Cadeirlan\nBangor yn y flwyddyn 824 oed Crist.(Dychymyg yn unig a dim tystiolaeth). Yn yr\nun modd efallai mai drwgweithredwyr brodorol oeddynt a wedi eu cosbi am ddwyn"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Treulias peth amser yn fy nghyfnod yn y Glyn yn cloddio\u2019r\ndomen wastraff, neu \u2018midden\u2019 fel mae nhw\u2019n dweud yn y maes Archaeoleg.\nYma cefais hyd i gyllell o\u2019r cyfnod Llychlynaidd. Cyllell ddigon syml yr olwg\nond yr hyn am trawodd yn syth oedd pa mor debyg oedd y gyllell i gyllyll\nheddiw. Er fod dros mil o flynyddoedd ers i rhywun ddefnyddio\u2019r gyllell ddwetha\ndoedd fawr o wahaniaeth gyda\u2019r gyllell ddefnyddiais y bore hwnnw i roi menyn ar"}, {"text_idx": "#000097", "text": "Darganfyddiad arall \u2018doniol\u2019 a diddorol gawsom yn y domen\nwastraff oedd sgerbwd ci. Mae\u2019n debyg mae ci hynafol o\u2019r un cyfnod a\u2019r aneddle\ngaerog oedd y sgerwd yma yn hytrach na ci fferm mwy diweddar."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Rhaid fod yna gysylltiadau Llychlynaidd ac ardal Abertawe a\nGw\u0302yr o ystyried yr enw lle a siawns yn y dyfodol agos bydd mwy o dystiolaeth\narchaeolegol cadarn yn dod i\u2019r fei."}]