[{"text_idx": "#000000", "text": "Sylwadau ar Wyddoniaeth Heddiw (ac ambell bwnc arall). [diweddariad 15/8/2022]"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ambell tudalen Wicipedia ag ati"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Cynnwys a diwyg paneli 2 a 4 yw agwedd mwyaf annisgwyl y Pentan. Mae yma ddisgrifiad manwl o geometreg diffygion (\u201cclipiau\u201d eu gelwir) yr Haul a\u2019r Lleuad. Maent yn ymdebygu i werslyfr seryddiaeth, eto mae\u2019r cynllunydd wedi llwyddo cynhyrchu delwedd artistig ddramatig. Ar waelod y paneli mae eglurhad o\u2019u cynnwys. Ym Mhanel 6 ceir allwedd i ddelweddau\u2019r planedau sydd i\u2019w gweld ar draws y Pentan."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Pa\u0302r o baneli yn dylunio diffygiadau ar yr haul a\u2019r lleuad sydd ym mhaneli 2 a 4. Ar waelod 2 mae\u2019r ysgrif:"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ar banel 4 mae\u2019r cyfeirnodau."}, {"text_idx": "#000007", "text": "I lenwi\u2019r paneli mae dau ddisg \u201cstarburst\u201d gyda 49-53 o linellau rheiddiol cynffurf. Yn wahanol i\u2019r lleill, mae tair o\u2019r llinellau \u2013 yr un fertigol i fyny, a\u2019r ddau (56-63\u00b0 iddi) yn ymestyn o\u2019r canol. Yr un fertigol hyd at ymyl y panel, y ddwy arall hyd at ymyl y ddisg. Beth, tybed, yw arwyddoca\u0302d y tair llinell yma ? (Maent yn atgoffa rhywun o symbol Orsedd y Beirdd.) Er bod yr ongl yn amrywio (56\u00b0 i 63\u00b0) ai\u2019r nod oedd dylunio 60\u00b0 \u2013 sef 1/6 o\u2019r cylch ? A oes arwyddoca\u0302d i nifer y 49-53 llinell reiddiol ?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae, hefyd, ddelwedd o ddwy goeden oddeutu\u2019r diagram canolog."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Prif neges y paneli yw darlunio tri phatrwm cydberthynas y Ddaear, yr Haul a\u2019r Lleuad. Mae\u2019r ddau banel yr un fath (gyda gwahaniaethau o ran cywirdeb manylion yn unig). Mae\u2019r tri wedi\u2019u cyd-osod megis llafnau gwthio (propeller).Yr haul sydd yn y canol. Disg smotiog a\u0302 disg cerfwedd yn ei chanol a\u2019r llythyren \u201cH\u201d (Haul) arni. Mae\u2019r disgiau wedi\u2019u haddurno a\u0302 21 triongl smotiog \u2013 i greu llun \u201cseren\u201d. Mae\u2019r cwbl wedi\u2019i amgau gan gylch a llenwir y gofod tu allan iddo a\u0302 chroeslinellu lled agored. Mae llinell derfyn i\u2019r croeslinellu wedi\u2019i llunio\u2019n ofalus iawn i ganiata\u0301u cefndir clir i holl fanylion y diagram. Un manylyn amlwg yw cylchdro\u2019r ddaear (diamedr \u2013 ?). Mae\u2019r ddaear wedi\u2019i darlunio deirgwaith (120\u00b0 rhwng pob un) gyda disg cerfwedd a\u0302\u2019r llythyren \u201cD\u201d yn ei ganol. Lle na ddarlunnir y cylchdro, ac i ffwrdd o derfyn y ddaear, mae wyneb y blaned wedi\u2019i haddurno a\u0302 chynffurfiau rheiddiol. Hanner ffordd rhwng pob daear mae disg ac arni \u201cCD\u201d (yr un maint a disg \u201cD\u201d y ddaear). Mae\u2019r allwedd o dan y paneli yn esbonio mai cylchlwybr y ddaear a ddynodir gan y disgiau \u201cCD\u201d yma."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gellir gweld o\u0302l pig cwmpawd yng nghanol yr haul a\u2019r tair delwedd \u201cD\u201d o\u2019r ddaear."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019r ddau ddyluniad fertigol (paneli 2 a 4) wedi\u2019u llunio\u2019n ofalus ac yn weddol gywir. Ffiniau gweithredol yr haul yw\u2019r ddisg smotiog (heb y trionglau), a\u2019r ddaear yw\u2019r cylch cyfan rhwng y ddau gylch addurniadol. Mae terfynau\u2019r \u201cproto-wmbra\u201d yn ymestyn o\u2019r haul i\u2019r ddaear, tra bo terfynau\u2019r \u201cproto-penwmbra\u201d yn ymestyn y tu hwnt i\u2019r ddaear yn unig. (Mewn melyn yma, dangosir y terfynau hyn yn gyfan.) Mae\u2019r croeslinellu addurniadol (sy\u2019n llenwi cylchdroadau\u2019r haul a\u2019r lleuad) wedi\u2019u hymestyn i gynnwys yr wmbra a\u2019r penwmbra hyd at ffram y llun. (Yn y ddwy ddelwedd arall, maent yn gorffen braidd yn anghelfydd mewn llinell sy\u2019n cysylltu\u2019r pwyntiau lle mae\u2019r \u201cpenwmbra\u201d yn cyrraedd y ffram.)"}, {"text_idx": "#000012", "text": "O amgylch pob delwedd o\u2019r ddaear (D), mae orbit y lleuad wedi\u2019i gerfio. Arno mae dau ddisg o\u2019r un maint a\u0302 delwedd y ddaear. Mae un o bob pa\u0302r a\u0302 \u201cCL\u201d wedi\u2019i gerfio ynddo (i nodi cylchlwybr y lleuad yn o\u0302l yr allwedd). Mae\u2019r disgiau \u201cCL\u201d yn cyfateb yn union i\u2019r rhai ar baneli 2 a 4, ond nid yw\u2019n amlwg bod arwyddoca\u0302d i\u2019w union leoliadau. Lleoliad y tri disg \u201cLL\u201d sy\u2019n cyfleu gwers y paneli i\u2019r gwyliwr. Mae llinellau tangiad yn cysylltu ymylon y lleuadau a\u2019r ddaear gyfatebol. Mae\u2019n debyg mai bwriad y llinellau hyn yn y llafn fertigol a\u2019r un ar y dde yw dangos goleuni\u2019r haul yn adlewychu oddi ar y ddaear ac yn taro\u2019r lleuad. Yn y llafn ar y chwith mae\u2019n bosib mai dangos cysgod y ddaear yw\u2019r nod \u2013 er nad yw\u2019r llinellau yn dilyn yr hyn a ddisgwylir o\u2019r llinellau \u201cwmbra\u201d (melyn, yma). Mae\u2019n debyg mai cysondeb artistig sydd bwysicaf ! (Byddai gwneud diamedr y ddaear (yn gyffredinol) fymryn yn llai wedi caniata\u0301u gwireddu\u2019r ddwy nod !)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "A\u2019r wers ? Yn y llafn fertigol gwelir y lleuad wedi\u2019i oleuo gan y ddaear (llewyrch daear) ond heb gysgodi\u2019r ddaear. Dyma\u2019r sefyllfa arferol. (Nid yw\u2019r cynllun yn ceisio delweddu gweddau\u2019r lleuad.) Ar y chwith mae\u2019r lleuad yn yr wmbra. Dyma ddiffyg y lleuad, y cyfeirir ato yn yr allwedd. Yn y llafn ar y dde, mae\u2019r lleuad yn (rhannol yn) y rhanbarth sy\u2019n goleuo\u2019r ddaear (y \u201cproto-wmbra\u201d uchod). Byddai hyn yn creu diffyg (rhannol) ar y ddaear. Oherwydd nad yw\u2019r haul, y ddaear a\u2019r lleuad wedi\u2019u dylunio ar yr un raddfa, bu\u2019n anodd iawn i\u2019r cynllunydd bortreadu hyn yn glir. O bosib mai dyma ran lleiaf llwyddiannus y pentan (yn addysgiadol)."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn y llechi ar ymyl disg yr haul mae dau fanylyn esboniadol. Dau ddisg cerfiedig. Ym mo\u0302n llafn y diffyg ar y lleuad (chwith) mae dwy lygad, trwyn a cheg \u2013 wyneb. Ym mo\u0302n llafn y diffyg ar yr haul (dde) mae\u2019r disg wedi\u2019i gerfio a\u0302 llinell ar gefndir o ysgythriadau llorweddol. Ai delwedd drosiadol o lygad (yr haul) ar gau yw\u2019r bwriad ? (Diddorol fyddai gwybod tarddiad y ddelweddau hyn.)"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Panel esbonio manylion panelau 1 a 5 sydd yma. Mae\u2019n cynnwys llythrennau adnabod ac arwyddion se\u0302r-ddewiniol pob un o\u2019r planedau (PLAENEDAU), a\u2019r \u201cSEREN WIB\u201d (sef comed Halley), ynghyd ag esboniad am cerfwedd sy\u2019n nodi arwynebeddau wedi\u2019u goleuo. (gw uchod sylwadau ar yr arwyddion se\u0302r-ddewiniol). Sylwer ar sillafu Saesneg SATURN (yn y Gymraeg y ceir gweddill planedau Galileo). Mae geiriad y rhan isaf yn amwys"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ymddengys mai\u2019r \u201crhesi\u201d yw\u2019r nodau cynffurf ar blanedau a lleuadau paneli 1 a 5. Beth yn union yw\u2019r \u201ctyllau\u201d y cyfeirir atynt ? Yn y paneli fertigol ar ochrau\u2019r pentan dynodir wynebau golau gan dyllau crynion."}]