[{"text_idx": "#000005", "text": "Llyfrgell yr Archwiliad: Dogfennau Craidd"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sir Benfro yn yr Oes Haearn"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mae\u2019r llwybr yn ymylu ag un, sef y Parrog, tra gellir gweld y llall \u2013 Traeth Trefdraeth \u2013 ar draws yr aber llanwol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Dyma le cyfareddol. Fe\u2019i sefydlwyd fel Novus Burgus tua 1200 gan Arglwydd Normanaidd Cemaes, ac mae patrwm y strydoedd yn glynu\u2019n agos at batrwm grid y dref Normanaidd newydd ac erys y castell yn brif dirnod y dref."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Ond, mae\u2019r llwybr yn cyffwrdd a\u0302 chymunedau llawer cynharach. Mae siambr gladdu Neolithig, Carreg Coetan Arthur, bellach yn sefyll \u2013 yn ddigon anghydweddol \u2013 yn agos at ysta\u0302d fechan o dai."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Pan adeiladwyd y siambr gladdu tua 5,500 o flynyddoedd yn o\u0302l fe fyddai cerrig y siambr wedi cael eu claddu o dan bentwr anferth o bridd i ffurfio crug cylch. Nawr, mae\u2019r benllech fawr yn gorffwys ar ddau o\u2019i bedwar carreg dalsyth."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Adeiladwyd y castell gan sylfaenydd Normanaidd y dref, William FitzMartin. Roedd yn adeilad mawr o garreg gyda mwnt ond roedd ei gyflwr wedi dirywio erbyn yr 16eg ganrif ac fe barhaodd i fod yn adfail am bron i 300 mlynedd."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Adferwyd y castell yn 1859, a thrawsnewidiwyd ei borthdy i ffurfio cartref y mae pobl yn dal i fyw ynddo heddiw. Nid yw\u2019r castell yn agored i\u2019r cyhoedd. Adeilad da arall yw Eglwys y Santes Fair a sefydlwyd hefyd gan William FitzMartin."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r eglwys yn dyddio o\u2019r 19eg ganrif ond mae\u2019r tw\u0302r yn rhan o\u2019r strwythur gwreiddiol. Ffynnodd rhai trefi Normanaidd newydd, methodd eraill. Roedd Trefdraeth yn weddol lwyddiannus, ac fe ddaeth yn gymuned fasnachu ac adeiladu cychod."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Sir Benfro: Gwlad y Chweldau"}]