[{"text_idx": "#000004", "text": "Mae\u2019n anodd credu ei bod yn bymtheng mlynedd ers colli Phil Williams. Ac i\u2019m cenhedlaeth i, anodd hefyd yw credu bod hanner can mlynedd wedi carlamu heibio ers yr isetholiad hanesyddol hwnnw yn etholaeth Caerffili. Rydyn ni\u2019n dal i aros am gofiant teilwng ohono fe, a gobeithio y daw hwnnw maes o law. Ond mae llawer ar gof a chadw am y gw\u0302r hwn o\u2019r cymoedd a\u2019i yrfa hynod \u2013 cymaint yn wir nes ei bod yn broblem penderfynu beth i\u2019w adael allan. Diolch byth bod Cynog Dafis yma i edrych ar gyfraniad Phil i\u2019n dealltwriaeth o bwysigrwydd yr amgylchedd, un o achosion mawr ei fywyd gorlawn."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Aeth Phil i Ysgol Lewis, Pengam ble daeth yn amlwg ei fod yn eithriadol o ddisglair. Clywais ei frawd David yn ddiweddar yn adrodd hanes am roi lifft i Phil ar gyfer cyfweliad yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen \u2013 a dweud wrth y panel ei fod mewn gwirionedd a\u2019i fryd ar Gaergrawnt i ddarllen gwyddoniaeth. Ac roedd ei berfformiad gystal nes bod y dons yn Rhydychen yn fodlon cadw lle ar agor iddo, jyst rhag ofn! Felly i Goleg Clare yng Nghaergrawnt yr aeth, fel David ei frawd \u2013 Phil i ddarllen gwyddoniaeth, yn debyg i\u2019w wncl, R.M. Davies, a fu wedyn yn Athro\u2019r adran ffiseg yn Aberystwyth \u2013 a difyr meddwl y byddai Phil yn dilyn o\u0302l traed ei ewyrth rai degawdau wedyn. Buan iawn yng Nghaergrawnt y daeth ar draws defnydd cyfrifiadur \u2013 1957 oedd hyn, cofiwch. Ac o hynny ymlaen, byddai ar flaen y gad gyda thechnoleg. Rwy\u2019n cofio cael fy llorio ganddo, rywbryd yn y saithdegau gan ei osodiad treiddgar \u201cAll you need\u2019s a modem\u201d! Doedd gen i fawr o syniad ar y pryd beth oedd modem neu e-bost \u2013 rown i\u2019n credu ein bod ni yn Swyddfa\u2019r Blaid ar frig y don gyda\u2019n peiriant ffacs blaengar newydd! Ac nes ymlaen, yn y chwedegau, pan alwodd am i bob cartref yng Nghymru feddu ar gyfrifiadur roedd pobl yn meddwl ei bod yn awgrym afrealistig \u2013 heddiw wrth gwrs mae\u2019n cael ei gymryd yn ganiataol."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ie, roedd Phil yn ddisglair, dim amheuaeth am hynny. Ond roedd ganddo fwy i\u2019w gynnig i\u2019r byd na disgleirdeb yn unig. Roedd gydag ef galon ac enaid a chydwybod \u2013 ac yn ffodus iawn i ni, fe ddaeth Cymru\u2019n ganolbwynt i\u2019w ddyheadau. Fel un o blant y cymunedau glofaol, roedd ganddo ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth radical y cymoedd \u2013 ac yn 16 mlwydd oed, fe ymunodd a\u0302\u2019r Blaid Lafur. Yng Nghaergrawnt, bu\u2019n gydawdur maniffesto Socialism for Tomorrow a alwodd am bwysigrwydd datganoli grym o Lundain, hynny ar o\u0302l gweld dros ei hunan faint oedd y bwlch deallusol rhwng elit y Blaid Lafur a sosialaeth gwerin Cymru."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Rwy\u2019n siw\u0302r na fyddai Phil yn hoffi i mi ei gymharu mewn unrhyw ffordd a\u0302\u2019r Apostol Pawl! Ond mae rhaid y digwyddodd rhyw \u2018eiliad ar y ffordd i Damascus\u2019 iddo. Mae\u2019n debyg y bu dadleuon eithaf ffyrnig am wleidyddiaeth Cymru rhyngddo ef ag un o\u2019i gyd-fyfyrwyr yng Nghaergrawnt, y diweddar Dr John Davies, a ddaeth i fod yn un o\u2019i ffrindiau agosaf. Er gwaetha\u2019r rheiny, er bod yr hadau wedi\u2019u plannu siw\u0302r o fod, i lawr ag ef i Gaerffili i helpu ymgyrch y Blaid Lafur yn etholiad cyffredinol 1959. Ac yna, sioc. Yna fe ddaeth ar draws ymgeisydd Plaid Cymru, John Howells. Dyn wedi\u2019i fagu ym Mhacistan, yn ddi-Gymraeg ac y gweithio i\u2019r diwydiant awyrofod yng Nghaliffornia. Fe chwalodd John Howells unrhyw ragfarn oedd ar o\u0302l am Blaid Cymru a\u2019i gweledigaeth. Ac ar o\u0302l darllen maniffesto\u2019r Blaid, Cymru Rydd, daeth Phil Williams yn aelod ohoni. Penderfynodd fod rhaid wrth sefydlu cangen o\u2019r Blaid yng Nghaergrawnt gyda dau aelod i ddechrau \u2013 Phil a benododd John Davies yn ysgrifennydd, a John a benododd Phil yn gadeirydd!"}, {"text_idx": "#000010", "text": "O hyn ymlaen, byddai gwyddoniaeth yn gorfod ymgiprys a\u0302 gwleidyddiaeth am ei sylw a\u2019i amser. Ar yr ochr wleidyddol, roedd drws Plaid Cymru yn llydan agored iddo, a dim prinder o alw am ei ddawn, a\u2019i egni a\u2019i amser. Ond byddai gwyddoniaeth hefyd yn dynfa gyson \u2013 a, dwi\u2019n meddwl, weithiau hefyd yn falm i\u2019w enaid ar o\u0302l unrhyw siomedigaethau gwleidyddol. Yn 1962 priododd ag Ann Green a hanai o ardal Coed Duon yng Nghwm Sirhywi \u2013 ac fe ddaeth mab a merch, Iestyn a Sara. Mae Ann yn artist o fri sy\u2019n parhau i arddangos ei gwaith \u2013 ac roedd gan Phil ei hun ddiddordeb mawr yn y celfyddydau, yn ogystal a\u0302 chwarae\u2019r sacsoffon mewn sawl grw\u0302p jazz dros y blynyddoedd, gan sefydlu grw\u0302p Assembly Broadband yn y Cynulliad."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn 1964, safodd fel ymgeisydd Seneddol yng Nghaerffili, etholaeth y byddai\u2019n ymladd dros y Blaid chwe gwaith. Dyma\u2019r \u2018Dr Phil\u2019 y deuthum i\u2019w adnabod fel cyd-aelod o Grw\u0302p Ymchwil Plaid Cymru, grw\u0302p newydd yr oedd ef a Dafydd Wigley yn ei arwain. Byddwn ni\u2019n cyfarfod yn Llundain, a Phil yn dod o Gaergrawnt i gwrdd a\u0302 ni. Erbyn hyn, roedd e wedi\u2019i benodi yn Gymrawd yn ei hen goleg, Clare, ac yn torri tir newydd yng ngwyddoniaeth y gofod, gan helpu darganfod quasars."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ond beth wnaeth yr ymgyrch yn wirioneddpol gofiadwy oedd y ffordd aeth Phil ati i roi drosodd y neges o Gymru\u2019n rhedeg ei bywyd ei hun yn genedl rydd. Roedd cyfarfodydd ymhob rhan o\u2019r etholaeth \u2013 y rheiny\u2019n fwy fel ei seminarau yn y brifysgol na rali\u0308au pleidiol, a chyfle i bobl holi a thrafod syniadau. Daeth Phil o fewn 1,800 o bleidleisiau i ennill, gyda deugain y cant o\u2019r bleidlais, gogwydd o 29 y cant, ar y pryd yr ail fwyaf erioed yn y Deyrnas Gyfun."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Hanner can mlynedd wedyn, mae\u2019n bwysig cydnabod effaith pellgyrhaeddol yr ymgyrch hwnnw. Isetholiad Caerffili a wthiodd llywodraeth Harold Wilson i symud ymlaen i sefydlu Comisiwn ar y Cyfansoddiad, proses yn y pendraw a arweiniodd at ddatganoli grym o Lundain. Nid taw hwnnw oedd ei nod \u2013 pwysleisiodd Phil yr angen i Gymru ennill hunanlywodraeth gyflawn, a byddai\u2019n barod iawn i arddel y term annibyniaeth. Ond heb os, yn dilyn yr isetholiadau yng Nghaerfyrddin gyda Gwynfor, Gorllewin y Rhondda gyda Vic Davies a Hamilton yn yr Alban gyda Winnie Ewing \u2013 rhoddodd Caerffili hwb sylweddol ymlaen."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Bu gan Phil ro\u0302l allweddol wrth ddatblygu un o gyhoeddiadau pwysicaf y Blaid, y Cynllun Economaidd i Gymru, a gyflwynwyd i\u2019r Comisiwn Brenhinol ar y Cyfansoddiad yn 1970. Yn sail i\u2019r Cynllun oedd dadansoddiad cadarn o\u2019r economi a gafodd ei lunio gan yr Athro Edward Nevin \u2013 dadansoddiad \u2018mewnbwn-allbwn\u2019 a fesurai sut byddai sectorau gwahanol o\u2019r economi\u2019n effeithio ar ei gilydd. Roedd Nevin eisoes wedi llunio adroddiad pwysig yn 1957 a brofodd fod mwy o drethi\u2019n cael eu casglu yng Nghymru na\u2019r cyfanswm o wariant cyhoeddus, gwaith a wnaeth argraff fawr ar Phil cyn iddo ymuno a\u0302 Phlaid Cymru. Gyda bygythiadau i\u2019r diwydiannau glo a dur, a\u2019r miloedd o swyddi ynddyn nhw, roedd dadansoddiad fel hwn yn amlwg yn hollol ganolog i unrhyw strategaeth ar gyfer y dyfodol \u2013 ac yn wir roedd Nevin yn awyddus i\u2019w waith gael ei ddefnyddio i\u2019r perwyl hynny gan lywodraeth Harold Wilson. Ond gwrthod a wnaeth y llywodraeth Lafur, gan gyhoeddi dogfen dila iawn, Cymru \u2013 Y Ffordd Ymlaen \u2013 a gwylltio Nevin!"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Gwelodd Dafydd Wigley a Phil eu cyfle, a pherswadio Nevin i adael i ni ddefnyddio\u2019i waith i roi amcangyfrif cadarn o\u2019r problemau diweithdra a fyddai\u2019n debyg o daro Cymru yn y blynyddoedd i ddod. Dyna un rhan o\u2019r cynllun \u2013 diffinio maint y broblem. Aeth ymlaen i gynnig patrwm o ganolfannau twf, diwydiannau newydd a sustem trafnidiaeth effeithiol i\u2019w cysylltu. Cynllun chwyldroadol a gipiodd sylw \u2013 rwy\u2019n cofio ar o\u0302l treulio noson gyfan wrth y llungopiwr Gestetner i gynhyrchu copi\u0308au ar gyfer y Wasg y wefr o weld prif stori dudalen flaen y South Wales Echo a\u2019i phennawd bras \u2013 \u2018We\u2019ll make you rich if you let us \u2013 Plaid Cymru\u2019. A\u2019r boddhad nes ymlaen o fod yno i glywed canmoliaeth i safon y cynllun gan yr Arglwydd Geoffrey Crowther, Cadeirydd y Comisiwn ar y Cyfansoddiad ac economegydd o fri. Gwrthod gwrando gwnaeth Llundain, wrth gwrs. Fe gollodd glo, dur ac amaethyddiaeth filoedd o swyddi, gan greu\u2019r union drybini economaidd yr oedd Plaid Cymru\u2019n rhagweld \u2013 ond heb y datblygiadau yn ein seilwaith a fyddai\u2019n lliniaru\u2019r effeithiau negyddol."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Tua\u2019r un pryd a\u0302\u2019i waith ar y Cynllun Economaidd, chwaraeodd Phil ran bwysig wrth berswadio Prydain i ymuno ag EISCAT, prosiect Ewropeaidd i astudio haenau uchaf yr atmosffer. Cafodd ei benodi yn un o gyfarwyddwyr ac yna\u2019n Gadeirydd y prosiect yn Kiruna, uwchben y cylch Arctig yn Sweden lle treuliai gryn dipyn o amser. Unwaith eto, byddai gwleidyddiaeth yn gorfod cyd-redeg a\u0302 gwyddoniaeth \u2013 ond roedd y profiad hwn yn cyfoethogi ei waith dros Gymru. Byddai\u2019n aml yn cymharu sefyllfa\u2019r economi neu\u2019r gwasanaeth iechyd yng Nghymru gyda gwledydd Llychlyn. Kiruna oedd hen ganolfan mwyngloddio haearn yn Sweden ond diolch i weledigaeth ei llywodraeth annibynnol fe ddaeth y dre\u2019n bencadlys ymchwil newydd i\u2019r gofod. Ac wrth ymweld ag arddangosfa am y trawsnewid yma fe welodd Phil so\u0302n am dref ei mebyd \u2013 Bargoed \u2013 fel enghraifft o sut i beidio a\u0302 thrin dirywiad economaidd!"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Rywbryd yn y saithdegau, fe aeth Phil a mi ar daith i Ffrainc \u2013 gwaith gwyddonol iddo fe, gwyliau chep i mi! Er nad oedd y tywydd mor wych ar y dechrau, a\u2019i gar yn dioddef ambell i bwl o dro i dro, fe gyrhaeddon ni\u2019r gyrchfan gyntaf \u2013 observatory EISCAT mewn lle anghysbell yng nghanol y Massif Centrale, filltiroedd o unrhyw far neu fwyty, ond Phil wrth ei fodd y trafod y darganfyddiadau diweddaraf gyda\u2019i gyd-wyddonwyr \u2013 dynion ifanc i gyd yn gwisgo jeans a barfau! Yna ymlaen at Grenoble am gynhadledd yn y brifysgol, ble roedd Phil yn cyfrannu i\u2019r trafodaethau a minnau\u2019n rhydd i grwydro\u2019r ddinas. Bob hyn a hyn ar hyd y ffordd drwy Ffrainc, byddai\u2019r car yn dod i stop yn ddisymwth \u2013 a Phil yn neidio mas i dynnu llun \u2013 nid o gastell, na llyn na mynydd, ond wal \u2013 roedd gydag ef gasgliad helaeth o luniau close-up o gerrig neu briciau mur o bob man."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Byddai Phil wastad yn mynnu cywirdeb \u2013 mewn gwleidyddiaeth fel mewn gwyddoniaeth \u2013 a doedd e ddim yn fodlon derbyn ffeithiau neu ffigurau heb eu profi drosto fe ei hun. Roedd yn anghyfforddus gydag ambell i osodiad gan y Blaid \u2013 am faint o ddw\u0302r oedd yn cael ei allforio mewn blwyddyn er enghraifft \u2013 mae\u2019n debyg bod hyn yn fwy na\u2019r cyfanswm o law oedd yn syrthio ar ein gwlad!"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Byddai\u2019n cadw pob darn o bapur oedd yn berthnasol. Rwy\u2019n cofio unwaith yn yr wythdegau y bu tipyn o helynt am ddewis ymgeisydd isetholiad yng Nghwm Cynon \u2013 a\u2019r cwbl yn dibynnu ar statws Adran y Menywod a\u2019i chynrychiolaeth ar y Pwyllgor Gwaith \u2013 a oedd wedi\u2019i sefydlu\u2019n ddilys yn o\u0302l rheolau\u2019r Blaid ai peidio. Phil ddaeth i\u2019r adwy, gan ddarganfod y dystiolaeth o\u2019r 1950au rywle yng nghanol tomen o bapur yn ei atig! Fel canlyniad efallai, byddai bob amser yn teithio gyda sawl briffces \u2013 un ar gyfer gwaith y Blaid, un arall ar gyfer ei waith gwyddonol ac yn y blaen."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Wrth gwrs fyddai ddim yn hawdd cyflawni pob gorchwyl ar ei restr gwaith \u2013 ac weithiau fel Ysgrifennydd Cyffredinol byddwn i\u2019n teimlo bod rhaid pwyso arno fe i gwblhau rhyw bapur polisi neu\u2019i gilydd ar gyfer y Pwyllgor Gwaith neu\u2019r Cyngor Cenedlaethol. Yn amlach na heb, byddai\u2019n dod yn o\u0302l ar y ffo\u0302n gydag un o\u2019i hoff gwestiynau, \u201cWhats the absolute deadline?\u201d. Fel arfer, byddai\u2019r \u2018absolute deadline\u2019 honno\u2019n mynd heibio, ond rywsut neu\u2019i gilydd fe fyddai\u2019n ddi-ffael yn ei gynhyrchu mewn pryd. Sawl gwaith fe arhosodd yn Swyddfa\u2019r Blaid drwy\u2019r nos i orffen rhyw waith felly, a chwdyn cysgu gydag ef i gael awr neu ddwy o gwsg cyn codi i\u2019w gwblhau. Ac wrth gwrs roedd y gwaith hwnnw o\u2019r ansawdd uchaf \u2013 dyna paham y bydden ni yn y Blaid yn troi ato fe dro ar o\u0302l tro am arweiniad."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Wrth wrando ar y newyddion y dyddiau hyn, bydda i\u2019n aml yn pendroni beth fuasai barn Dr Phil pe byddai\u2019n dal gyda ni? Brexit, er enghraifft. Roedd Phil yn Gymro Ewropeaidd i\u2019r carn, ac er yn cefnogi agwedd y Blaid yn Refferendwm 1975, roedd e\u2019n falch iawn pan fu\u2019r holl ymrafael drosodd. Flwyddyn wedyn, mewn araith bwysig i\u2019r Ysgol Haf yn Llanbedr Pont Steffan, pwysleisiodd ei gefnogaeth i\u2019r cysyniad o \u2018Ewrop y Can Baner\u2019, cymdeithas o wledydd rhydd. Safodd fel ymgeisydd i Senedd Ewrop ddwywaith, yng Nghanol a Gorllewin Cymru yn 1984 a 1989, a chwarae rhan weithgar wrth ddatblygu cysylltiadau rhwng Plaid Cymru a phleidiau\u2019r cenhedloedd a rhanbarthau bychain yn Ewrop. Fe welodd yn glir beth sydd gyda ni fel gwledydd yn gyffredin, sef ein bod ni\u2019n i gyd yn drefedigaethau mewnol o\u2019r pwerau mawr. Trueni na dderbyniwyd ei weledigaeth gan y sefydliad yn Llundain a\u2019r prifddinasoedd eraill \u2013 go brin byddai so\u0302n am Brexit ac y byddai pethau\u2019n bur wahanol yng Nghatalunya a\u2019r Alban \u2013 ac yng Nghymru o bosibl."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Daliodd Phil nifer o swyddi cenedlaethol gyda\u2019r Blaid yn ystod ei yrfa, gan gynnwys swyddi\u2019r Cadeirydd ac Is-lywydd, a bu so\u0302n amdano nifer o weithiau fel arweinydd posibl. Dwi ddim yn meddwl ei fod a\u2019i bryd erioed ar hynny \u2013 heblaw am dynfa ei yrfa fel gwyddonydd, fuodd erioed yn ysu am ro\u0302l fel gwleidydd, er iddo ddweud mai cael ei ethol i\u2019r Cynulliad Cenedlaethol oedd anrhydedd fwyaf ei fywyd."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Fyddai byth chwaith yn poeni ormod am ei ddelwedd ei hun. Soniodd y diweddar Patrick Hannan am y tro pan oedd y ddau ohonyn nhw\u2019n cerdded i ginio prifysgol mewn gwesty crand, Phil a\u0302 helmet ar ei ben ac yn pwsho beic. Pan gyrhaeddon nhw, dyma fe\u2019n gadael y beic mewn toiled, gan ddweud taw fan yna byddai fe\u2019n ei barcio\u2019n aml!"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Yn ddi-Gymraeg cafodd Phil ei fagu, er mai\u2019r Gymraeg oedd iaith ei gyndeidiau ar y ddwy ochr. Ond fe ddysgodd yr iaith yn drylwyr \u2013 rhoddodd araith gymhleth yn y Gymraeg ar ddatblygu cynaliadwy i\u2019r Cynulliad yn 2003. Ond wrth dreulio bywyd yn ceisio rhagoriaeth, roedd yn ymwybodol taw yn Saesneg y gallai fynegi ei hun orau. Dyna paham, ym marn John Davies, ei fod yn betrusgar siarad yr ieithoedd eraill y dysgodd, a\u2019r rheiny\u2019n cynnwys Swedeg, Norwyeg, Ffrangeg a Rwsieg yn ogystal a\u0302\u2019r Gymraeg."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ar o\u0302l ymladd cynifer o etholiadau, tipyn o syndod oedd ennill! Ond dyna ddigwyddodd yn 1999, annus mirabilis Plaid Cymru, a Phil yn cario baner y Blaid yn etholaeth Blaenau Gwent \u2013 a\u2019i swyddfa ymgyrch yng nghanol Tredegar \u2013 ac yn sefyll ar y rhestr yn rhanbarth De-ddwyrain Cymru. Fe aeth y cyfrif yng Nglyn Ebwy ar gyfer sedd Blaenau Gwent ymlaen yn hwyr \u2013 ac erbyn i Phil gyrraedd y cyfrif rhanbarthol yng Nghasnewydd roedd popeth drosodd a phawb wedi mynd adref. Pawb, hynny yw, ond dyn yn brwsio\u2019r llawr \u2013 ac efe a ddywedodd fod \u2018rhyw Brofessor\u2019 wedi ennill sedd, ond heb droi lan i glywed y cyhoeddiad. A byddai Phil wedyn yn hoffi dweud mai fel yna y cafodd gadarnhad ei fod wedi ennill etholiad \u2013 ar o\u0302l pedwar degawd o ymgyrchu!"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ac felly am y tro cyntaf fe ddaeth yn wleidydd llawn-amser, er y byddai\u2019n treulio Dydd Llun fel arfer yn darlithio ac yn gweithio yn y labordy yn Aberystwyth. Doedd y Cynulliad Cenedlaethol newydd ddim yn gynefin naturiol iddo fe a\u2019i ddull o annerch falle, er rwy\u2019n siw\u0302r y byddai San Steffan gyda\u2019i holl \u2018knock about\u2019 wedi apelio llai fyth. Ond gwnaeth ei wybodaeth a\u2019i ffordd ddiymhongar argraff ddofn ar ei gyd- Aelodau, gymaint felly fel y cafodd ei ddewis yn Aelod Cynulliad y Flwyddyn am ei waith \u2013 hynny ym mlwyddyn gyntaf y Cynulliad gan Wobrau Gwleidyddol Channel 4 a hefyd y Western Mail. Cafodd ei areithiau a\u2019i brif gyfraniadau eraill i\u2019r Cynulliad eu cyhoeddi mewn cyfrol hardd, diolch i Gwerfyl Hughes Jones, ac mae\u2019r casgliad yn brawf o\u2019r gofal a\u2019r gallu a aeth i mewn i bopeth y cyflawnodd Phil drwy gydol ei oes."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Roedd aelodaeth o\u2019r Cynulliad yn rhoi mynediad i sto\u0302r o wybodaeth, rhywbeth y defnyddiodd yn ddeheuig iawn i ddinoethi\u2019r ffordd roedd y Trysorlys yn Llundain yn pocedu arian Ewropeaidd yn lle ei basio ymlaen i Gymru. Unwaith eto, roedd ei gydweithio gyda Dafydd Wigley yn allweddol, a\u2019r canlyniadau\u2019n bellgyrhaeddol; yn eu plith disodli Alun Michael o\u2019i swydd yn brif ysgrifennydd y Cynulliad ac \u2013 yn bwysicach fyth \u2013 gorfodi\u2019r Canghellor Gordon Brown i dderbyn trosglwyddo arian o Ewrop i Gymru, \u00a3442 miliwn ohono fe, yn lle ei sianelu i goffrau\u2019r Trysorlys."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Siom i mi oedd clywed ei fod am ildio\u2019i sedd yn y Cynulliad yn 2003. Roedd gwyddoniaeth yn tynnu unwaith eto \u2013 a Phil a\u2019i fryd ar dreulio mwy o amser ar ei ymchwil mewn astudiaethau\u2019r gofod. Yn sicr, roedd yn teimlo\u2019n fwy cartrefol ymhlith ei gyd-wyddonwyr. Nid bod pob gwyddonydd yn sant, a phob gwleidydd yn bechadur, dywedodd ef unwaith. \u201cOnd mae gyda nhw agwedd wahanol at y gwirionedd\u201d, meddai. \u201cOs yw gwyddonydd yn cyflwyno anwiredd yn fwriadol, bydd yn dryllio ei enw da am byth. Ond mae gwleidyddion yn gwneud hynny drwy\u2019r amser.\u201d Ac eto \u2013 ychydig cyn ei farwolaeth annhymig, roedd ganddo\u2019r syniad i weithio\u2019n ymchwilydd rhan-amser i Alun Ffred \u2013 a thrwy hynny barhau i gyfuno dau fywyd prysur."}]