[{"text_idx": "#000000", "text": "Profodd y gronfa i gasglu at adnewyddu bedd DJ yn fwy llwyddiannus nag yr oedd unrhyw un wedi tybied. Ar hyn o bryd yn 2010 mae\u2019r Gronfa yn \u00a3608."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Eisoes fe dalwyd \u00a3200 i wneud y gwaith a \u00a3200 i Gymdeithas Hanes newydd Plaid Cymru."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Rhaid oedd penderfynu beth i wneud a\u2019r gweddill. Mae\u2019n debyg bod beddau Saunders Lewis a Lewis Valentine mewn cyflwr da (oherwydd bod gan-ddynt deulu."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Fe edrychwyd hefyd ar fedd D.G.Davies Carmel, un arall o fawrion y Blaid, ac mae ei fedd yntau mewn cyflwr boddhaol hefyd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dymuniad yr Etholaeth yw ein bod yn gosod mainc ac arno blac ar waelod y Garn Goch lle mae cofeb Gwynfor Evans. Yr ydym mewn trafodaethau gyda Parc Cenedlaethol y Bannau i weithredu\u2019r cynllun."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Bu farw Terry O\u2019Neill, un o golofnau achos y Blaid am dros ddeugain mlynedd, ar Fai y 14eg , 2010."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Roedd Terry yn un o arwyr y Blaid \u2013 yn aelod gweithgar ers 1969, pan ymunodd ef a\u2019i frawd Dennis yn ddiarwybod i\u2019w gilydd yn ystod yr un wythnos. Yn llythyrwr penigamp, byddai\u2019n cyfrannu sylwadau craff ar faterion cyfoes drwy golofnau\u2019r Echo a\u2019r Western Mail."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Un o\u2019i hoff ddiddordebau oedd cerddoriaeth, yn arbennig rhythm a blues,rhywbeth a rannodd gyda merch ifanc o\u2019r enw Patricia James, ac arweiniodd eu partneriaeth yn roc a ro\u0302l at briodas a barodd bron 50 mlynedd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Byddai\u2019n astudio canlyniadau etholiadol yn astud, ac yn aml bydden ni\u2019n dau yn chwilio am ryw lygedyn o obaith er gwaethaf popeth. Bu\u2019n aelod gweithgar o\u2019m staff yn y Cynulliad Cenedlaethol, a bydd rhai yn ei gofio fel yr unig un yn y Cynulliad a thei cortyn am ei wddf! Trysorwn ein cof amdano \u2013 un o hoelion wyth achos Cymru."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cofeb i Gwynfor yn y Barri"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ar ymddeoliad Gwenno Huws, dirprwy brifathrawes Ysgol Gymraeg Sant Baruc, yn nhre\u2019r Barri penderfynodd hi ei fod yn hen bryd cydnabod cysylltiad Gwynfor Evans, Cyn Lywydd Plaid Cymru, a\u0302\u2019r dre gan iddo gael ei eni a\u2019i fagu yn y Barri gan fynychu Ysgol Gynradd Gladstone ac Ysgol Uwchradd y Bechgyn yna. Buodd farw yn 92 oed yn 2005 ac felly dan arweiniad Gwenno Huws aethpwyd ati i godi cronfa i dalu am benddelw o\u2019r gw\u0302r hynod hwn a chomisiynwyd y cerflunydd John Meirion Morris, Llanuwchllyn ger y Bala i gyflawni\u2019r gwaith."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Daeth llawer ynghyd i Lyfrgell y Barri ar yr 28 Chwefror 2010 i weld yr Arglwydd Dafydd Ellis-Thomas yn dadorchuddio\u2019r penddelw efydd o\u2019r gwron hwn a gwireddwyd breuddwyd Gwenno Huws i weld cofeb deilwng iddo yn ei dref enedigol. Llywyddwyd y cyfarfod gan Dulyn Griffiths, prifathro Ysgol Sant Baruc a chafwyd cyfraniad swynol dros ben gan Go\u0302r yr ysgol dan arweiniad Gwenno Huws a\u2019r siaradwr gwadd oedd yr Athro Gareth Williams o Brifysgol Morgannwg."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Gwynfor Evans on Radio Wales"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Gwynfor Evans ar Radio Cymru"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Anodd dechrau unrhyw deyrnged i Dr Ceinwen Hannah Thomas heb grybwyll yr enw Nantgarw. Er iddi fyw yn yr Eglwys Newydd, Caerdydd, ac mewn mannau eraill, am ran helaeth o\u2019i bywyd, ni fyddech yn hir yn ei chwmni cyn deall ei bod yn enedigol o Nantgarw a deall hefyd, er nad yw\u2019r pentref hwnnw ond saith milltir i\u2019r gogledd o ganol Caerdydd, mai hi oedd yr ail genhedlaeth yn unig o\u2019i theulu i wybod Saesneg."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Deuai o deulu a\u2019i wreiddiau\u2019n ddwfn yng ngwaelod Cwm Taf, a bu\u2019n byw yn Nantgarw hyd nes iddi gwblhau ei hastudiaethau yng Ngholeg y Brifysgol yng Nghaerdydd yn 1937. Aeth i ysgol y babanod yn Nantgarw, ac yna i\u2019r ysgol gynradd a\u2019r ysgol uwchradd yng Nghaerffili. Cwynai\u2019n fawr am seisnigrwydd ei haddysg cyn cyrraedd yr ysgol uwchradd. Er enghraifft, er bod ei hysgol gynradd, Ysgol y Gwyndy, gerllaw ty\u0302 cwrdd Tonyfelin yng Nghaerffili, ni chyfeiriodd yr un o\u2019r athrawon erioed at y ffaith fod yr enwog Christmas Evans wedi bod yn weinidog yno ac wedi byw gerllaw\u2019r ysgol. Nid oedd hyd yn oed gastell anferth Caerffili yn cael sylw yn y gwersi hanes yno, ond yn hytrach gymeriadau fel Walter Raleigh a Francis Drake. Yr oedd yr ysgol uwchradd yn fwy goleuedig: dysgid tipyn o hanes Cymru yno, yr oedd yno gangen o\u2019r Urdd, a siaradai nifer o\u2019r athrawon Gymraeg yn ddi-lol a\u0302\u2019i gilydd ac a\u0302\u2019r plant Cymraeg. Tra oedd yng Ngholeg Caerdydd, enillodd Ceinwen Thomas radd dosbarth cyntaf yn y Gymraeg, ac yna mynd ymlaen i ennill gradd MA yn 1936 (a gradd Doethur o Brifysgol Iwerddon, wedyn, yn 1940) \u2013 camp addysgol go anghyffredin i wryw yn yr oes honno, heb so\u0302n am fenyw."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Er iddi adael Nantgarw yn 1937, gellir dweud fod ei holl fywyd hir a llawn yn troi o gwmpas Nantgarw a\u2019r Gymraeg. Gyda\u2019i mam, Mrs Margretta Thomas \u2013 menyw anghyffredin arall \u2013 gwnaeth Dr Ceinwen gyfraniad hynod bwysig yn rhoi ar gof a chadw ddiwylliant gwerin Cymraeg Nantgarw a\u2019r cyffiniau. Un enghraifft yn unig o hynny oedd eu gwaith yn cofnodi Dawnsfeydd Nantgarw, sydd bellach yn rhan mor amlwg o fyd y ddawns werin yng Nghymru. Yn wir, nid gormod fyddai honni fod Dr Ceinwen Thomas a\u2019i mam wedi gosod Nantgarw ar fap ein bywyd diwylliannol, yn un o\u2019r oriel honno o bentrefi \u2013 megis Rhydcymerau D. J. Williams neu Lanuwchllyn O. M. Edwards \u2013 sydd fel petaent yn ymgorfforiad o\u2019n diwylliant gwerin ar ei orau."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn 1993 cyhoeddodd Gwasg Prifysgol Cymru ei disgrifiad manwl o Gymraeg Nantgarw, mewn dwy gyfrol swmpus. Dyma ei magnum opus, penllanw blynyddoedd lawer o astudio seineg a gramadeg y Gymraeg (ac iaith de-ddwyrain Cymru yn arbennig). Yn yr 1960au a\u2019r 1970au bu\u2019n cyfarwyddo\u2019r Uned Ymchwil Ieithyddol a oedd newydd ei sefydlu yn Adran y Gymraeg yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd. Am fod siaradwyr y Wenhwyseg \u2013 Cymraeg de-ddwyrain Cymru \u2013 yn prinhau erbyn hynny, rhoddwyd sylw arbennig gan yr Uned i\u2019w hastudio; ac yn ystod cyfnod Dr Ceinwen Thomas yno cafwyd ffrwd o draethodau gan fyfyrwyr ymchwil yr Uned ar Gymraeg gwahanol fannau yn ne-ddwyrain Cymru, sydd yn gyfraniad nodedig i astudiaethau ieithyddol Cymraeg."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ond ail yrfa i Dr Ceinwen Thomas oedd ei gwaith ieithyddol academaidd. Yn ystod yr ugain mlynedd rhwng gadael Coleg Caerdydd yn 1937 a dychwelyd yno yn 1958, bu\u2019n athrawes Gymraeg ym Mhen-y-cae (Ebbw Vale) ac yna ym Mryn-mawr. Ymaelododd a\u0302\u2019r Blaid Cymru newydd-ei-sefydlu pan oedd yn fyfyrwraig yng Ngholeg Caerdydd, a bu\u2019n genedlaetholwraig bybyr ar hyd ei bywyd. Blynyddoedd o frwydro oedd yr 1940au a\u2019r 1950au yn ei hanes: brwydro dros egwyddorion Plaid Cymru; dros ddehongli hanes Cymru mewn ffordd Gymreig yn hytrach nag o safbwynt imperialaidd Seisnig; dros le\u2019r Gymraeg yn myd addysg; a thros gydnabod Sir Fynwy yn rhan lawn o Gymru. Blynyddoedd oedd y rhain o fod ar flaen y gad, mewn cyfnod ac ardal a oedd yn dalcen caled iawn i\u2019r Gymraeg a\u2019r mudiad cenedlaethol \u2013 ond bu fyw\u2019n ddigon hir i weld Plaid Cymru yn rhan o\u2019r llywodraeth yn y Cynulliad; to o haneswyr iau yn codi a ddehonglai hanes Cymru mewn ffordd dipyn Gymreiciach; twf aruthrol mewn addysg Gymraeg; a chladdu am byth yr hen ymadrodd hwnnw, \u2018Wales and Monmouthshire\u2019."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Menyw ddeallus, ddarllengar oedd Ceinwen Thomas. Yr oedd yn fenyw o argyhoeddiadau cryfion, ac yn barod i sefyll yn unplyg dros yr argyhoeddiadau hynny, a dadlau drostynt yn ddi-flewyn-ar-dafod. Un enghraifft fechan o hyn oedd ei hymgyrchu taer dros ddefnyddio hen enwau lleoedd Cymraeg brodorol Cwm Taf, yn hytrach na\u2019r fersiynau Saesneg neu fathiadau Cymraeg gan \u2018ddynion dw\u0302ad\u2019: \u2018Y Mynydd Bychan\u2019 (nid \u2018The Heath\u2019 neu \u2018Y Waun\u2019), \u2018Draenen Pen-y-graig\u2019 (nid \u2018Thornhill\u2019 neu \u2018Bryn-drain\u2019), \u2018Rhiwbina\u2019 (nid \u2018Rhiwbeina\u2019), \u2018Rhydfelen\u2019 (nid \u2018Rhydyfelin\u2019). Cefnogai\u2019n hael a chyson yr achosion hynny a oedd yn agos at ei chalon: rhai dyngarol, ecolegol a chenedlaethol. Ac y mae\u2019n werth pwysleisio iddi ddod i\u2019r amlwg yn y bywyd cyhoeddus ac academaidd o\u2019r 1940au ymlaen, pan oedd y cylchoedd hynny yn rhai gwrywaidd i raddau helaeth iawn."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Un wedd ar fywyd Nantgarw ei phlentydod y trodd Ceinwen Thomas ei chefn arni am flynyddoedd oedd byd y \u2018ty\u0302 cwrdd\u2019. Yn o\u0302l ei thystiolaeth hi ei hun, bu\u2019n bur agnostig yn ei hymateb i Gristnogaeth am gryn amser. Yna, yn fuan ar o\u0302l iddi ymddeol, mentrodd ryw fore Sul i un o oedfaon Eglwys Efengylaidd Gymraeg Caerdydd, a oedd newydd ei ffurfio yr adeg honno. Cafodd ei hatgoffa yng nghyfarfodydd yr Eglwys o awyrgylch cynnes a phwylais diwinyddol y ty\u0302 cwrdd y magwyd hi ynddo yn Nantgarw. Ymhen peth amser wedyn daeth i arddel o\u2019r newydd y ffydd Gristnogol honno. Ni wnaeth hynny mewn ffordd sentimental, ddifeddwl. Nid un felly oedd Dr Ceinwen! Yn hytrach, bu\u2019n pwyso a mesur o ddifrif yr hyn a glywai o\u2019r pulpud, gan ailystyried ei sefyllfa a\u2019i chredo yng ngoleuni hynny. Ond y canlyniad oedd iddi ddychwelyd yn niwedd ei hoes at ffydd ei mam a\u2019i hynafiaid yn Nantgarw."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Yn y cyfnod hwnnw byddai\u2019n mwynhau adrodd rhai o emynau llafar gwlad cyfnod y diwygiadau, y byddai ei hen fam-gu yn hoff o\u2019u canu. Roedd yr hen fam-gu honno, Ann Meredydd \u2013 a oedd yn byw mewn bwthyn ar Fynydd Caerffili ger tafarn Clwyd y Gurnos (\u2018The Black Cock Inn\u2019) \u2013 hithau yn gryn gymeriad, ac yn un na fynnai foesymgrymu i foneddigion yr ardal, yn o\u0302l arfer gwerin y cyfnod. A phriodol yw terfynu\u2019r deyrnged hon i Dr Ceinwen Thomas yn sw\u0302n un o\u2019r penillion hynny, pennill sy\u2019n darlunio\u2019r iachawdwriaeth yng Nghrist ar Galfaria fel llong yn dwyn ei thrysorau i ni. Dyma\u2019r pennill, a\u2019r orgraff yn adlewyrchu ynganiad tafodieithiol Dr Ceinwen ei hun (a\u2019i hen-fam-gu o\u2019i blaen) wrth ei adrodd:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "A dd\u00e6th o\u2019r nef i ni;"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mewn tair awr ar y gro\u2019s;"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Rhows fodd i rif nas rhifir"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Dadorchuddiwyd cofeb i Gwynfor Evans ar y Garn Goch ar ddydd Sadwrn 15 Gorffenaf 2006 fel rhan o Rali Cofio \u201966 i ddathlu deugain mlynedd union ers iddo gael ei ethol yn Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru mewn is-etholiad hanesyddol ar Gorffennaf 14eg 1966. Mae pawb oedd ar sgwar Caerfyrddin y noson honno yn cofio\u2019r gorfoledd bendigedig a\u2019r gobaith afresymol a daniwyd yno."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Cloddiwyd y garreg enfawr, sy\u2019n pwyso 7.5 tunnell, mewn chwarel ger Llandybie. Cerfiwyd enw Gwynfor arni gan yr artist enwog Ieuan Rees a fu\u2019n gyfrifol am nifer o gerfiadau ar gofebion i enwogion yn hanes Cymru. Caiff ei ystyried yn un o artistiaid/crefftwyr mwyaf amryddawn Prydain ym maes llythrennu, cerfio llythrennau, caligraffeg, herodraeth a chyfathrebu graffeg."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]