[{"text_idx": "#000004", "text": "SectorauBwyd a DiodGwyddor BywydEconomi Gylchol"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Bwyd a DiodGwyddor BywydEconomi Gylchol"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Beth yw llaeth planhigion? A yw\u2019n well i mi a\u2019r amgylchedd?"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Nid oes prinder llaeth planhigion ar y farchnad, o almon, cashew a chnau coco, hyd yn oed i laeth cywarch. Yn y DU rhagwelir y bydd y farchnad laeth amgen yn esgyn 43 y cant dros y pedair blynedd nesaf. Yn fyd-eang, mae disgwyl i\u2019r sector dyfu 43 y cant yn yr UD, 47 y cant yn Awstralia a 19 y cant yn Tsieina \u2013 lle mae\u2019r farchnad eisoes yn fwy. Ond pam? Mae Kantar Worldpanel yn canfod bod y rhan fwyaf o bobl yn dewis cynhyrchion heb laeth am resymau iechyd \u2013 dyma\u2019r ysgogydd allweddol y tu o\u0302l i\u2019w fwyta mewn 64% o achlysuron. Mae John Taylerson*, Uwch Gyfaill yn BIC, yn archwilio\u2019r farchnad hon sydd ar gynnydd..."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Diffinnir llaeth fel rhywbeth sy\u2019n dod o anifeiliaid sy\u2019n llaetha megis gwartheg, defaid, geifr neu fyfflo. Gellid ychwanegu camelod at y rhestr hon hefyd. Yn dechnegol, nid yw llaeth yn dod o blanhigion fel ceirch, reis, pys, cywarch, almonau a haidd. Mae hyn yn golygu na fyddai Safonau Masnach y DU yn cymeradwyo\u2019r term llaeth ar gyfer cynnyrch nad oedd yn dod o anifeiliaid cnoi cil, anifeiliaid fel gwartheg. Fodd bynnag, gyda pheryg o ddrysu\u2019r mater, rwy\u2019n credu y gallwn ddefnyddio\u2019r \u2018Duck Test\u2019 yma. Na, nid yw hwyaid yn cynhyrchu llaeth. Ond mae\u2019r prawf hwn yn ffordd dda o benderfynu beth yw rhywbeth ai peidio. Yn y bo\u0302n, os yw\u2019n cwacio fel hwyaden, yn gwyro fel hwyaden, gyda phlu fel hwyaden yna gallwch chi dybio mai hwyaden ydyw."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Felly, os ydych chi\u2019n cael hylif gwyn o garton a\u2019i ddefnyddio yn eich coffi, te neu rawnfwyd, mae\u2019n debyg y byddech chi\u2019n cyfeirio ato fel llaeth? Gadewch i egluro ymhellach. Nid yw teuluoedd yn gofyn faint o hylif gwyn o sydd wedi dod o blanhigion sydd ar o\u0302l yn yr oergell ar gyfer coffi a brecwast."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ydy hynny\u2019n golygu bod llaeth yn dod o blanhigion?"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Efallai. Mae\u2019r holl broses o gael llaeth yn cynnwys tyfu porthiant. Glaswellt yn bennaf, ond yn aml, cnydau fel gwenith, haidd, soia, ffa a phys. Mae\u2019r cnydau hyn naill ai\u2019n cael eu bwydo\u2019n uniongyrchol neu\u2019n anuniongyrchol i borthiant i fuchod. Yna gall y gwartheg gynhyrchu llaeth ar o\u0302l rhoi genedigaeth i loi (w\u0302yn ac ati)."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ydy defnyddio llaeth o blanhigion yn well i\u2019r amgylchedd?"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae\u2019n dibynnu. Gall dyfu almonau yng Nghaliffornia ddefnyddio llawer o ddw\u0302r gwerthfawr ac yna cynhyrchu llawer o CO2 i\u2019w gludo ledled y byd. Wedi dweud hynny, mae tyfu ceirch yn hemisffer y gogledd yn effeithlon iawn ac os ydych chi\u2019n troi\u2019r ceirch yn llaeth iach, mae\u2019n rhaid ei fod yn syniad da; cyn belled nad ydych wedi defnyddio llawer o siwgr ac ati er mwyn gwneud y cynnyrch yn flasus?"}, {"text_idx": "#000016", "text": "A allwn ni gael yr un maeth o laeth planhigion ag y gallwn ei gael o laeth buchod?"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019n dibynnu... Fe esblygon ni 40,000 o flynyddoedd yn o\u0302l i oddef neu ecsbloetio lactos. Pe na bai bodau dynol wedi addasu i ddefnyddio llaeth a chynhyrchion llaeth, ni fyddem wedi cael maeth wrth gefn i\u2019n cael ni trwy\u2019r gaeafau. Goroesodd ein cyndeidiau, y rhai a addasodd. Ychydig iawn o bobl sy\u2019n anoddefiad llaeth mewn gwirionedd. Nid yw hynny\u2019n golygu y dylem i gyd fwyta llaeth os oes dewisiadau amgen gwell."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Efallai bod gan laeth ceirch neu soia yr holl faetholion sydd eu hangen arnoch chi. Ond os yw\u2019ch diet eisoes yn osgoi ffynonellau protein anifeiliaid eraill a\u2019ch bod chi\u2019n stopio bwyta llaeth hefyd, yna mae\u2019n anoddach cael maetholion critigol fel B12 neu fitaminau pwysig eraill. Felly, mae\u2019n dibynnu. Beth arall ydych chi\u2019n ei fwyta?"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ond mae\u2019n ddrud i brynu llaeth o blanhigion."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ydy, bron i deirgwaith yn fwy na chost cynhyrchion llaeth. Efallai bod hwn oherwydd mai nifer bach o gynnyrch sy\u2019n cael i\u2019w greu a\u2019r costau sydd ynghlwm ag ef. Byddai rhai pobl yn dadlau bod cynhyrchion llaeth yn rhy rhad ac nad ydyn nhw\u2019n adlewyrchu\u2019r effaith maen nhw\u2019n ei gael ar yr amgylchedd. Dim ond yn rhannol wir yw hynny. Mae gan y DU rai o safonau lles ac amgylcheddol gorau yn y byd, gyda\u2019r bwriad i wella hyd yn oed yn fwy. Mae hynny\u2019n golygu cost ar gynhyrchu. Gan fod y farchnad ar gyfer dewisiadau amgen sy\u2019n seiliedig ar blanhigion yn tyfu\u2019n eithaf cyflym, gallai\u2019r arbedion maint helpu i ostwng y gost."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Felly yn wir, gallai \u2018llaeth\u2019 sy\u2019n seiliedig ar blanhigion fod yn dda i\u2019r blaned ac efallai yn dda i chi. Efallai na fyddan nhw\u2019n well o ran maeth, ond mae\u2019n dibynnu ar beth arall rydych chi\u2019n ei fwyta. Yn fyr, mae\u2019n debyg mai\u2019r ateb i\u2019r holl gwestiynau hyn yw...mae\u2019n dibynnu!"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Digwyddiad: Datblygu bwydydd iach a chynaliadwy: Bwydydd ar gyfer y dyfodol"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Atal bwyd da rhag mynd i wastraff, a lleihau o\u0302l troed carbon Cymru"}]