[{"text_idx": "#000000", "text": "We are using cookies to help us give you a better experience. By continuing to use the site, you are agreeing to our use of cookies."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Geni a marw yn Nhy\u0302\u2019r Llywodraeth"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dechreuodd y cyfan gydag erthygl \u2014 \u2018The USSR as a communal apartment\u2019 \u2014 a ysgrifennais ryw ugain mlynedd yn o\u0302l. Roedd hon yn trafod strwythur y wladwriaeth amlgenhedlig Sofietaidd. Dywedodd Bolsiefic o\u2019r enw Fareicis unwaith fod yr Undeb Sofietaidd yn fflat cyffredin. A defnyddiais y trosiad hwn yn fy erthygl."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Hyd y gwn i, roedd atgofion hapus gan nifer a dreuliodd eu plentyndod mewn llefydd fel hyn. Rydw i\u2019n meddwl, er enghraifft, am Alecsandr Moisefits Piatigorsci, a oedd yn byw gerllaw, ar stryd Pretsistenca, y tu o\u0302l i eglwys Crist yr Achubwr. Ysgrifennodd gyfrol, \u2018Athroniaeth stryd gefn\u2019 [\u0424\u0438\u043b\u043e\u0441\u043e\u0444\u0438\u044f \u043e\u0434\u043d\u043e\u0433\u043e \u043f\u0435\u0440\u0435\u0443\u043b\u043aa, 1989] am fechgyn a dyfodd i fyny yn y cowrtiau mewnol yno. Roedden nhw hefyd yn drigolion tai da, soled, tai a\u0302 nifer o swyddogion uchel yn rhengoedd y fyddin ymhlith eu tenantiaid. Mae\u2019n cofio sut y bu i swyddogion y fyddin gael eu tywys ymaith wrth iddo yntau a phlant eraill chwarae Natsi\u0308aid a Tsiecistiaid yn yr iard a thrafod hyn i gyd. Dwi\u2019n siw\u0302r na fedrwn ni heddiw werthfawrogi\u2019n iawn y graddau roedd digwyddiadau ym mywydau\u2019r oedolion yn rhan o fywydau\u2019r bechgyn hyn, a fyddai rhwng naw a 14 oed ar y pryd. I ba raddau yr oedd y plant oedd yn cael eu magu yn y Ty\u0302 ar y Cob yn cael eu heffeithio gan y gymuned hon, cymuned a oedd wedi ei diffinio gan strwythur hierarchaidd y llywodraeth a\u2019r ymdrech i adeiladu\u2019r Undeb Sofietaidd? Roedd iard i\u2019r adeilad hwnnw hefyd. A ydi\u2019r plant yn cofio\u2019r agwedd hon o\u2019u bywydau?"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ydyn wir. Rydw i wedi casglu ynghyd gryn dipyn o ddyddiaduron a llythyrau. Yn ddigon diddorol, doedd dim cymuned o oedolion yn Nhy\u0302\u2019r Llywodraeth. Prin roedd yna berthynas gymdogol rhyngddynt, os o gwbl."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Roedd y fflatiau wedi eu cofrestru yn enwau dynion nad oeddent bron byth gartref. Byddent yn dychwelyd am 3 y bore, ond yn gorfod codi eto gyda\u2019r wawr a chael eu gyrru\u2019n o\u0302l i\u2019r gwaith. Dim ond ar eu dyddiau i ffwrdd y byddent gyda\u2019r teulu, sef un diwrnod yr wythnos. Dyna pryd y byddent yn treulio amser gyda\u2019u plant. Byddai perthnasau\u2019n dod i ymweld ar ddiwrnodau gwyliau a phenblwyddi. Doedd y fath beth a\u0302 chyfeillgarwch i\u2019w gael. Yr hyn oedd yn bodoli oedd cymrodoliaeth ac ymrwymiad i\u2019r achos a arddelid gan bawb. Ond prin roedd hynny wedi ei adlewyrchu mewn arferion domestig. Fallai mai\u2019r unig eithriad oedd Bolsieficiaid yr hen do fyddai\u2019n dod at ei gilydd i ddathlu achlysuron arbennig, i ganu caneuon a hel atgofion am yr hen ddyddiau da yn alltud. Ymhlith y dynion, doedd dim ymwneud cymdogol o ran cyfnewid hanesion a phethach bob dydd yn bodoli. Byddent yn cyfarch ei gilydd yn y lifft, fallai, a dyna i gyd, neu\u2019n taro ar ei gilydd yn yr iard."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Hefyd, symudodd rhai o arwyr y Rhyfel Cartref i mewn ... Ar achlysur gwyliau gwladol ar 7 Tachwedd ac 1 Mai, byddent yn ailgynnau eu hysbryd cymunedol trwy gymryd rhan mewn defodau cyffredin: mynychu pare\u0302d yn y Sgwa\u0302r Coch gyda\u2019i gilydd, er enghraifft. Ond byddai\u2019r plant, yn wahanol i\u2019r oedolion, yn byw drwy\u2019i gilydd, yn gymunedol. Yr un math o fywyd a oedd gan bawb ohonynt, a fyddai\u2019n ymffurfio yn y cowrtiau. Mae gan y ty\u0302 arbennig hwn dri chowrt, ac maen nhw fwy neu lai\u2019n ofodau caeedig."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Roedd gan y gofodau hynny eu hierarchiaeth eu hunain. Byddai yna gowrt fyddai\u2019n perthyn i chi a chowrt fyddai\u2019n perthyn i rywun arall, fel y gellir dychmygu gyda phlant yn marcio eu tiriogaeth. Roeddent bron i gyd yn mynychu\u2019r un ysgol, Ysgol Rhif 19 ar Gob Soffia. Mi fyddent yn cerdded yno ac yn o\u0302l gyda\u2019i gilydd ac yn cyd-fyw yn y cowrtiau ac yn seleri\u2019r ty\u0302. Byddai gweithgareddau clwb yn cael eu trefnu hefyd: clybiau llynges filwrol, dawnsio, theatr. Byddent yn cymryd rhan yn y digwyddiadau hyn gyda se\u0302l. Roedden nhw\u2019n byw bywydau llawn, wedi eu hydreiddio ag ymdeimlad o falchder."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Balchder eu bod yn byw yn y wlad orau yn y byd. Bod eu tadau\u2019n chwyldroadwyr o fri, eu bod yn prifio mewn byd llawn cyfeillgarwch, cariad ac antur. A llyfrau cyffrous. Gellir gweld hynny yn eu dyddiaduron, sy\u2019n llawn cofnodion am ddarllen. Roedd llawer ohonynt yn cadw dyddiaduron. Roedd llawer yn tynnu lluniau hefyd. Ceisiodd ambell un droi ei law at fod yn awdur. Dyma sut y dechreuodd [y nofelydd] Yuri Trifonof arni \u2013 byddai wedi bod tua naw mlwydd oed pan ysgrifennodd ei stori fer gyntaf. Ac mi wnaeth nifer o\u2019i gwmpas yr un fath. Roeddent wrth eu boddau efo\u2019r ysgol, wrth eu boddau efo\u2019u hathrawon. Ac mi roedden nhw\u2019n ymbaratoi am antur bob gafael. Roeddent wrth eu boddau\u2019n darllen Jules Verne, Mayne Reid, Boussenard, ymhlith eraill \u2013 llyfrau trefedigaethol a llyfrau antur. Mae hyn yn egluro poblogrwydd y ffilm The Children of Captain Grant, gyda llaw, a ddaeth yn symbol o\u2019r cyfnod."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ac roedd ganddynt arwyr yr Arctig a digonedd o awyrenwyr."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yn sicr. Ond, yn ddiddorol, ar waha\u0302n i arwyr yr Arctig Sofietaidd ac awyrenwyr, a llongwyr yr SS Tsielwscin, roedden nhw hefyd yn gwirioni ar lenyddiaeth hanesyddol. Cafodd llawer ei ysgrifennu\u2019n ddiweddar am hanes realaeth sosialaidd, ond rhaid cofio mai dim ond cyfran fechan o lyfrgelloedd ar yr aelwyd fyddai\u2019n cynnwys llyfrau Sofietaidd. Byddai plant Ty\u0302\u2019r Llywodraeth yn treulio bron eu holl amser yn darllen, ac ynghyd a\u0302 chlasuron Rwsiaidd, byddent yn claddu eu hunain mewn cyfieithiadau: Dumas, Hugo, Syr Walter Scott, Dickens, Balzac, Faust Goethe, sy\u2019n chwarae ro\u0302l arbennig o bwysig yn fy llyfr. I\u2019r plant yr oedd y ty\u0302 yn perthyn. Byddai\u2019r tadau\u2019n dod adref i gysgu a byddai\u2019r mamau allan yn gweithio."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Onid oedd y merched i gyd yn troi\u2019n wragedd ty\u0302?"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Gwyddom, fwy neu lai. Pe baem yn rhannu\u2019r ty\u0302\u2019n grwpiau ar y sail fod ganddynt orffennol yn gyffredin, a\u2019r aelodau yn adnabod ei gilydd, Iddewon fyddai\u2019r grw\u0302p mwyaf o bell."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ie. A hefyd yn ehangach, oddi mewn i\u2019r eli\u0302t Sofietaidd. Roedd mwy o Rwsiaid mewn termau absoliwt. Ond roeddent yn dod o bob cwr o\u2019r wlad a heb deimlad o rannu gwreiddiau. Ac mewn perthynas a\u0302 chanran poblogaeth, y Latfiaid, y Pwyliaid a\u2019r Almaenwyr, ac yn fwy na neb, yr Iddewon, oedd yn dominyddu. O ran eu hymarweddiad a\u2019u ffordd o fyw, roedd yna nodweddion penodol oedd yn diffinio\u2019r Iddewon. Ond pwnc llyfr arall gen i yw hynny. Fy mhrif gymeriadau yw\u2019r bobl y gallwn ddod o hyd i\u2019w disgynyddion neu\u2019r rhai yr oedd gen i ddogfennau amdanynt. Doedd dim dewis gen i \u2013 ysgrifennais am bobl y gallwn gael hyd i rywbeth personol amdanynt, nid dim ond gwybodaeth a oedd yn gysylltiedig a\u0302\u2019r blaid."}, {"text_idx": "#000029", "text": "A oedd rhywbeth nodweddiadol eisoes ar y pryd am aelodau\u2019r Tsieca? A oedd rhai ohonynt hefyd yn byw yno?"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Oedd. Roedd rhai\u2019n byw yno, hefyd. Mae\u2019n anodd gwybod faint o\u2019r hyn a wyddom amdanynt gafodd ei ailddehongli\u2019n ddiweddarach. Mae pobl sy\u2019n eu cofio yn aml yn eu gosod fel grw\u0302p ar waha\u0302n. Fy nheimlad i \u2013 ond nid yw hyn wedi ei seilio ar gorff sylweddol o ddeunydd dogfennol \u2013 ydi eu bod yn osgoi cymysgu. Roeddent yn llai swil ynghylch datgelu eu cyfoeth. Roeddent yn gwisgo eu plant rywfaint yn wahanol. Ac mae\u2019n bosib i\u2019w plant deimlo eu bod dipyn yn wahanol hefyd."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ym mha ffordd roedden nhw\u2019n \u2018gwisgo\u2019n wahanol\u2019? Oedd aelodau\u2019r Tsieca yn gwisgo eu plant mewn siacedi lledr, felly?"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Na, ond roedden nhw\u2019n gwisgo dillad drutach. Er, ar y cyfan, steil asetig oedd yn teyrnasu ... Serch hynny, mi newidiodd hyn yn sylweddol yng nghanol y 1930au pan gyfnewidiodd y dynion eu siacedi lledr am siwtiau. Roedd pennaeth y GULAG, Matfei Berman, yn byw yno, fel ag yr oedd nifer o Tsiecistiaid eraill, ond wnes i ddim dod o hyd i unrhyw wybodaeth bersonol amdanynt y gallwn ei defnyddio yn fy llyfr. Yr unig un y ces afael ar lawer amdano oedd rhywun o\u2019r enw Sergei Mironof, oedd yn rhedeg yr NKVD [rhagflaenydd y KGB] yng ngorllewin Siberia o dan Eihe. Roedd gorllewin Siberia yn cael ei reoli gan y ddau ddyn hyn \u2013 Robert Eihe fel cadeirydd y blaid a Sergei Mironof fel pennaeth yr NKVD. Y nhw, rhyngddynt, fyddai\u2019n cael y gair olaf ynghylch pwy fyddai ar y rhestrau o bobl i\u2019w saethu yn ystod cyfnod Teyrnasiad Braw Stalin."}, {"text_idx": "#000033", "text": "A oedd pobl yn cadw anifeiliaid anwes yn y ty\u0302?"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Roedd yna gw\u0302n gwarchod, ond perthyn i\u2019r ty\u0302, nid y teuluoedd, roedden nhw. Roedd yna rywun yn gyfrifol am y cw\u0302n, hyd yn oed, am eu hyfforddi. Ond doedd nemor ddim anifeiliaid anwes."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mi holais bobl am y fflatiau, y dodrefn, y darluniau ar y waliau, ac ati. Holais am anifeiliaid hefyd. Ond doedden nhw ddim yn rhan o\u2019r diwylliant oherwydd eu bod yn cael eu cysylltu a\u0302 moethau bwrgais. Yn arbennig cathod. Yn raddol, wrth i bobl setlo yn y ty\u0302, dechreuodd rhai boeni fod y chwyldro\u2019n dod i ben. Doedd gan lawer ohonyn nhw ddim llenni. Roedd hynny\u2019n cael ei ystyried yn rhywbeth bwrgais."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Ac roedden nhw hefyd yn pendroni a oedd papur wal yn addas ai peidio. Roedd hyn yn cael ei weld fel mater a rannai ar sail rhyw. Roedd llawer yn cyhuddo eu gwragedd o dueddiadau bwrgais, o hyrwyddo cwlt gwrthrychau."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Nac oedd, a dweud y gwir doedd dim so\u0302n am ideoleg rhyddhau merched. Neu yn hytrach, roedd yn bodoli de facto \u2013 yn yr ystyr bod y rhan fwyaf o ferched yn gweithio ac yn cymryd eu gwaith o ddifrif, roeddent yn falch o\u2019u haddysg a\u2019u cyraeddiadau proffesiynol. Yr un pryd, po uchaf y byddent yn dringo ar yr ysgol broffesiynol, po fwyaf oedd y tebygolrwydd y byddent yn cael eu saethu (yn hytrach na chael eu gyrru\u2019n alltud). Oddi mewn i deuluoedd wedyn roedd rhaniad llafur pendant rhwng tad a mam. Roedd gan y tad yn ddiwaha\u0302n stydi. Stydi\u2019r tad oedd y brif ystafell yn y cartref. Dyna sut y byddai\u2019n cael ei galw: Stydi\u2019r Tad. Weithiau byddai gan wragedd ystafelloedd gwely ar waha\u0302n, weithiau ddim; roedd hynny\u2019n amrywio o deulu i deulu. Roedd gan bob teulu forwyn, fel arfer merch ifanc werinol yn dianc rhag cyfunoli (collectivisation)."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Os nad oedd y dynion fyth gartre, onid oedd hyn yn arwain at garwriaethau? Neu a ydi\u2019r dogfennau a\u2019r cofiannau\u2019n awgrymu fel arall?"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Ar o\u0302l y ge\u0302m honno lle mae un gadair yn llai nag sydd o bobl yn chwarae, ac mae\u2019n rhaid i bawb sefyll ac eistedd i lawr pan mae\u2019r gerddoriaeth yn stopio. Rydw i wedi ysgrifennu llawer am hyn oherwydd mae\u2019n ymddangos i mi fod y chwyldro yn marw yn y cartref a bod unrhyw ymgais radical i newid bywyd dyn yn golygu rhyw fath o ymosodiad ar sefydliad y teulu. Dyma thema allweddol fy llyfr. Dynion ifanc oedd yn cysylltu breuddwyd am fywyd newydd a\u0302 delwedd o ddynes hardd oedd y Bolsieficiaid, fel sy\u2019n aml yn digwydd gydag aelodau sectau. Un o amcanion chwyldro ydi osgoi heneiddio. Roedd hyn yn thema bwysig yn y 1920au. Roedd y Bolsieficiaid yn credu bod y chwyldro yn ddiwedd yr hyn sydd yn cael ei alw weithiau\u2019n eternal return: mae\u2019r ddynoliaeth yn ymryddhau o\u2019u hualau ac yn diweddu gyda\u2019r cariadon ifanc wedi dod ynghyd eto, fel mewn comedi. A dyna ni. Fydd y rhai ifanc fyth eto\u2019n troi\u2019n hen ffyliaid. Ond maen nhw. A dyna pam rydw i wedi ceisio cysylltu\u2019r gobeithion chwyldroadol gyda\u2019r ffordd y byddai\u2019r bobl hyn yn byw eu bywydau, eu gobaith am gariad gorchfygol, eu carwriaethau di-ben-draw ..."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Fallai mai dyna pam nad ydi\u2019r mudiad democrataidd yn Rwsia wedi mynd ymhell?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Ydych chi\u2019n gyfarwydd a\u0302 cherdd Tsiwcofsci: \u2018Nid yw\u2019n dasg hawdd tynnu eliffant o gors!\u2019? Mae\u2019r bennod gyntaf yn fy llyfr yn dwyn yr enw \u2018Y Gors\u2019. Mae\u2019n darlunio\u2019r bywydau prysur, gorlawn, ble\u0302r, di-drefn, wedi gwisgo at yr edau, y byddai pobl yn arfer eu byw yno. Y siopau bychain a\u2019r stondinau, yr eglwysi a\u2019u heglwyswyr, y puteiniaid, y tinceriaid, gwragedd pysgotwyr, y gweithdai \u2013 dyma\u2019r gors roedd y Bolsieficiaid wedi rhoi eu bryd ar ei sychu. Yn union fel Pedr Fawr a llawer un arall \u2013 roeddent am ddraenio\u2019r gors a chodi yn ei lle y \u2018ty\u0302 tragwyddol\u2019 y mae Andrei Platonof yn ysgrifennu amdano. Mae Macar, prif gymeriad un o\u2019i stori\u0308au, yn gweithio ar dir adeiladu Ty\u0302\u2019r Llywodraeth. Roedd angen dinistrio\u2019r hen fywyd er mwyn adeiladu ty\u0302 newydd ar seiliau newydd ar gyfer dyn newydd, bywyd newydd. Am y Bolsieficiaid wnaeth ddraenio\u2019r gors a chodi ty\u0302 y mae fy llyfr, ond mae\u2019r gors yn dychwelyd ac yn dechrau treiddio trwy\u2019r fflatiau. Mae\u2019r trosiad hwn yn cael ei ddiriaethu ar unwaith oherwydd mae tenantiaid y Ty\u0302 ar y Cob yn ei gael yn fan diffrwyth. Doedd neb mewn gwirionedd yn hoffi\u2019r estheteg luniadaethol (constructivist) a cheisiwyd ei lliniaru orau medrent. Byddent yn dod a\u0302\u2019u hoff wla\u0302u a chadeiriau esmwyth i\u2019r adeilad, desgiau a oedd wedi bod yn eiddo i\u2019w neiniau a\u2019u teidiau. Ac yn bwysicach na dim, byddent yn dod a\u0302\u2019u perthnasau. Doedd bron yr un teulu niwclear o\u2019r math mam-tad-mab-a-merch. Bron ym mhob fflat roedd nain yn byw, perthnasau tlawd, hangers-on, plant wedi hen dyfu i fyny a\u2019u teuluoedd. Roedd llawer o gynwragedd yn byw yno, doedd neb yn ystyried hynny\u2019n newyddion. Byddai gw\u0302r yn dod a\u0302\u2019i wraig newydd, a byddai\u2019r gyn-wraig yn symud i\u2019r ystafell drws nesaf. Yn ddiddorol, doedd carwriaethau tu allan i briodas ddim yn cael eu rhoi dan chwyddwydr y blaid. Byddai\u2019r arolygwyr yn mynd yn syth am y seler i wirio\u2019r bobl oedd yn byw yn y ty\u0302. Fel y gwyddoch, byddai\u2019r broses o gofrestru, o wirio a disgyblu yn y blaid a\u2019r Comsomol yn digwydd yn y gweithle a\u2019r ysgol yn yr Undeb Sofietaidd. Ond ddim gartref. Roedd y tenantiaid yn atebol i\u2019r blaid trwy eu comisariaethau, a dim ond pobl oedd yn gweithio yn y ty\u0302 oedd yn atebol i\u2019w hawdurdodau lleol. Roedd hyn yn cynnwys y morwynion. Dyna pam roedd y fflatiau\u2019n ymddangos fel petaent tu hwnt i lygaid hollwybodus y wladwriaeth. Byddai pobl yn byw eu bywydau a byddai eu plant yn cael eu magu\u2019n bennaf gan eu mamaethod Uniongred Rwsiaidd a\u2019u dysgodresau Almaenig, ac ni fyddai neb yn gwirio pa mor ddibynadwy oedd eu daliadau gwleidyddol. A chan berthnasau pell a fyddai hefyd yn byw yno. Neiniau Iddewig, Hen Gredinwyr Rwsiaidd, ac ati. Roedd y Bolsieficiaid yn byw mewn cors. Pan fyddai\u2019r awdurdodau\u2019n dod i\u2019w no\u0302l, roedd y tenantiaid yn gwybod eu bod yn euog o rywbeth."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mi holais Alecsandr Moisefits [Pyatigorsci] [disident Sofietaidd (1929\u20132009) oedd yn arbenigo yn athroniaeth India ac a ystyrir yn un o brif athronwyr Rwsia] beth oedd ei farn am Hotel Wcraina [gwesty mwyaf Rwsia ac Ewrop, a godwyd mewn arddull Stalinaidd]. Mae\u2019n dweud ei fod yn cofio\u2019r gwesty\u2019n cael ei adeiladu, a sut y sylweddolodd yn sydyn y byddai pobl go iawn yn byw yno, ond nad oedd a wnelo hyn ddim a\u0302 nhw, y byddent yn bobl oedd yn perthyn i gategori arbennig. Hynny ydi, roedd y rhaniad hwn eisoes yn weladwy yn yr adeilad ei hun, a oedd fel petai\u2019n tywynnu grym wrth i geir duon dirgel dynnu allan o\u2019r adeilad. Yr hyn oedd yn ddiddorol oedd y ffaith bod y bobl y tu mewn i\u2019r adeilad yn byw bywyd hollol wahanol, gyda\u2019u rheolau eu hunain, er o\u2019r tu allan fod y cyfan yn ymddangos, fallai, fel math o stori dylwyth teg."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Ydych chi\u2019n awgrymu fod hyn yn lled gyffredin? I ffydd ddechrau dymchwel ym Mosgo \u2013 calon symbolaidd yr Undeb Sofietaidd \u2013 mor fuan ag yn ystod bywydau\u2019r genhedlaeth gyntaf a bod ein cenhedlaeth ni yn ddim mwy nag etifedd hwyr i\u2019r chwalu hwn?"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Os cofiaf yn iawn, fe wnaethoch ysgrifennu fod pobl, serch hynny, yn cael eu dadrithio yn raddol gyda\u2019r byd breintiedig hwn. Ai cyfeirio at y plant neu at eu rheini yr oeddech? A beth oedd perthynas y plant a\u0302\u2019u rhieni?"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Onid oedd yna ysgolion elitaidd ar y pryd?"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Ddim ar y pryd. Roedd yna un ysgol arbennig yr oedd llawer o\u2019r plant hyn yn ei mynychu wnaeth yn nes ymlaen fagu statws ysgol freintiedig. Ond roedd y mwyafrif llethol ohonynt yn mynychu yr un gwbl gyffredin, sef Ysgol Rhif 19 ar Gob Soffia. Roedd plant [y Ty\u0302 ar y Cob] yn niferus, ond roedd plant eraill hefyd yn mynychu\u2019r ysgol hon. Wrth gwrs, byddent yn synhwyro gwahaniaethau mewn statws cymdeithasol. Mae hyn yn eglur yn llyfr Trifonof. Roedd y bechgyn a\u2019r merched o deuluoedd y gweithwyr yn rhyfeddu at y fflatiau hyn. Yn nofela Trifonof, mae mam y briodferch yn cyhuddo\u2019r prif gymeriad o fod wedi symud i mewn efo nhw oherwydd eu heiddo, er mwyn budd materol, ac felly nad oedd wedi deall y chwyldro. Mae o, yn ei dro, yn ei chyhuddo o ragrith. Ac mae\u2019r ddau\u2019n gywir, mewn ffordd. Felly roedd y plant hyn yn ymwybodol o\u2019r anghyfartaledd cymdeithasol, roeddent yn dod ar draws bechgyn fyddai\u2019n eu curo."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Ond ar y cyfan, hyd y deallaf, roedd llawer o\u2019r plant yn anymwybodol o\u2019u safle arbennig. Roedd rhai o\u2019r merched yn dweud y byddai eu rhieni yn eu ceryddu: \u2018Paid a\u0302 gadael i\u2019r gyrrwr dy hebrwng i\u2019r ysgol.\u2019 Ac mae rhai yn cofio: \u2018Beth oeddwn i fod i\u2019w wneud os oeddwn i\u2019n eistedd mewn ystafell ddosbarth a phortread o fy nhad yn hongian ar y wal?\u2019"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Soniodd [y beirniad theatr a ffilm] Maia Twrofscaia [1924\u20132019] am fynychu\u2019r un ysgol a\u0302 merch Bwcarin [chwyldroadwr Bolsieficaidd, golygydd y papur newydd Pravda yn dilyn chwyldro Chwefror 1917 ac Ysgrifennydd Cyffredinol pwyllgor gweithredol y Comintern rhwng 1926 ac 1929, hyd nes iddo gael ei esgymuno o\u2019r Politbiwro]. Un diwrnod daeth eu hathrawes i\u2019r ystafell ddosbarth a dweud nad oedd Sfetlana yn dod i\u2019r ysgol mwyach a gwyddent i gyd fod rhywbeth erchyll wedi digwydd. Roeddwn i\u2019n mynd i ofyn yr un cwestiwn i chi. Pryd fyddai\u2019r rhieni a\u2019u plant wedi teimlo ofn am y tro cyntaf a dechrau deall fod rhywbeth erchyll ar waith? Nad delfrydau\u2019r chwyldro\u2019n unig oedd yn chwalu ond pobl yn cael eu dwyn ymaith. Wedi\u2019r cyfan, rhaid bod y gyfran o bobl yn y ty\u0302 hwn a gafodd eu cymryd yn reit uchel."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Mor ddiweddar a\u0302 hynny? Ddim ar o\u0302l dienyddiad Cirof [aelod o\u2019r Politbiwro, pennaeth y blaid yn Leningrad a ffrind personol i Stalin], felly?"}, {"text_idx": "#000067", "text": "Sut fyddai pobl yn cael eu cymryd i ffwrdd?"}, {"text_idx": "#000070", "text": "Yn aml iawn byddai pobl yn cyflwyno eu hunain wedi iddynt gael gw\u0302ys. Dim ond yn nes ymlaen y byddai eu cartref yn cael ei archwilio, wedi iddynt gael eu harestio. Weithiau byddent yn dod yn y nos gyda thystion, cymdogion neu giardiau o\u2019r fynedfa i lawr y grisiau."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Ac oedd yna achosion lle bydden nhw\u2019n cymryd fflat oddi ar rywun?"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Fel arfer y pen teulu fyddai\u2019n cael ei gymryd. Byddent yn chwilota drwy\u2019r ty\u0302\u2019n drwyadl, yn troi popeth ben i waered. Byddai un ystafell yn cael ei selio. Ac yna byddai gweddill aelodau\u2019r teulu yn cael eu symud i un o\u2019r fflatiau fyddai wedi eu gwagio, gan ei droi\u2019n fflat cyffredin. Er enghraifft, cafodd gweddill aelodau pum teulu eu rhoi mewn un fflat a oedd wedi bod yn perthyn i gomisa\u0302r y bobl. Yn yr un bloc o fflatiau. Ond dros dro oedd hyn, tan y daethpwyd o hyd i le arall iddynt. Doedden nhw ddim yn cael eu taflu allan i\u2019r stryd. Ac yna byddent yn cael eu symud i rywle arall."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Mi wnaeth llawer o\u2019r oedolion ddechrau gwared llyfrau o\u2019u llyfrgelloedd, a gwared y llyfrau oedd yn perthyn i\u2019r rhai gafodd eu harestio."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Roedd rhai ohonynt, ond nid pob un. Weithiau byddai\u2019r arestio yn digwydd mewn ffyrdd digon creadigol. Yna byddai\u2019r straeon yn cael eu hymestyn wrth gael eu cyfnewid ... Dwi ddim yn meddwl fod hyn yn digwydd mor aml ag y mae pobl yn haeru ond yn sicr mi oedd yna bobl fyddai\u2019n pacio eu ce\u0302s ac yn aros i gael eu harestio, gan aros ar eu traed drwy\u2019r nos yn gwrando am y camau ar y grisiau. Ond gan nad oedd y plant yn deall yr hyn oedd ar droed, byddai eu bywydau\u2019n parhau yn o\u0302l yr arfer \u2013 nes y byddai eu rhieni\u2019n cael eu harestio. Ac eto ni fyddai eu ffydd yn cael ei sigo hyd yn oed bryd hynny."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Ond siawns na fyddai gan y plant hynny a oedd wedi darllen clasuron llenyddiaeth, ac wedi\u2019u magu gan neiniau o ffydd Uniongred Rwsiaidd neu Iddewig, ddim ffydd gwerth siarad amdani?"}, {"text_idx": "#000084", "text": "Yr hyn sy\u2019n bwysig yw nad oeddent yn sylweddoli bod eu diwylliant yn wahanol i un eu rhieni. Roeddent yn addoli eu tadau, yn wladgarwyr o\u2019r iawn ryw, does dim dwywaith am hynny. Roedd rhaid aros i dipyn o amser basio cyn iddynt ddod i gredu bod eu system gwerthoedd a\u2019u hargyhoeddiadau yn sylweddol wahanol i\u2019w rhieni. Roedd eu rhieni wedi trosglwyddo iddynt ran o\u2019u diwylliant, ond heb y ffydd apocalyptaidd, filenaraidd y byddai oes gwbl newydd yn gwawrio."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Onid yw hynny\u2019n rhyfedd? Fe fyddwch yn cofio cerdd Mandelstam am do newydd o arbenigwyr ar Pwscin yn astudio a\u2019u gynnau ar eu gliniau, mewn geiriau eraill y giardiau ifanc a fyddai yn nes ymlaen yn hebrwng eu confoi eu hunain [i\u2019r gwersylloedd carcharorion]."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Gyda llaw, roedd Geffter ei hun, yn w\u0302r ifanc, wedi gwasanaethu fel giard confoi. Yn y 1930au, yn fyfyriwr yn adran hanes Prifysgol Mosgo, roedd yn ysgrifennydd y gell Comsomol ac a\u0302\u2019r enw o fod yn chwilyswr ciaidd. Wnaeth o ddim arteithio nac arestio neb, ond mi wnaeth gadeirio cyfarfodydd, gan alw pobl a\u2019u plant yn elynion y bobl. Mi wnaeth newid, fodd bynnag, ac nid y fo oedd yr unig un. Dyna sy\u2019n ddiddorol. Fel arfer rydym yn clywed straeon am blant wnaeth fradychu eu rhieni, neu a gafodd eu gorfodi i\u2019w diarddel. Ond roedd hyn yn beth prin iawn. Wnaeth neb bron ddiarddel eu rhieni, ac ychydig iawn oedd dan bwysau i wneud. Os byddai\u2019r ddau riant wedi eu harestio, byddai\u2019r plant yn cael eu mabwysiadu gan eu neiniau, eu modrybedd ac ati. Dim ond pan na fyddai hyn yn digwydd y byddent yn cael eu gyrru i\u2019r cartrefi plant amddifad, a\u2019r peth syfrdanol yw er bod eu bywyd teuluol wedi ei chwalu, eu bod yn dal i deimlo eu bod yn byw\u2019r bywyd gorau posib. A tydyn nhw ddim yn disgrifio eu bywyd yn y cartrefi plant fel hunllef ychwaith, ond fel parhad o blentyndod hapus."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Roeddent wedi eu gwasgaru dros y wlad. Byddai\u2019r plant i ddechrau\u2019n cael eu cymryd i ganolfan gadw troseddwyr ifanc Danilofsci ym Mosgo ac yna\u2019n cael eu gyrru i gartrefi plant amrywiol. Wedi\u2019r dyddiau cyntaf ofnadwy byddent fel arfer yn disgrifio athrawon caredig fyddai\u2019n drugarog tuag atynt, gan eu cynorthwyo a chan rannu llyfrau a\u0302 hwy, yn ogystal a\u0302\u2019u cyfeillgarwch a\u0302 phlant eraill. Rydw i wedi clywed straeon fel hyn gan bobl a oedd erbyn y 1960au wedi troi\u2019n wrthgomiwnyddol. Hynny ydi, nid pobl a oedd yn dymuno gwyngalchu hanes oedd y rhain trwy adrodd y straeon hyn. Mae hyn yn cael ei gyfleu yn eu llythyrau a\u2019u hatgofion, ac mae\u2019n syfrdanol: er i\u2019r arswyd a\u2019r holl arestiadau chwalu eu bywyd yn Nhy\u0302\u2019r Llywodraeth, ni wnaeth chwalu teyrngarwch y plant i\u2019w gwlad ac i sosialaeth ... Ar wah n i ambell eithriad prin, doedd y plant ddim eto \u2013 yn y 1930au \u2013 wedi dechrau ymbellhau oddi wrth yr achos a arddelid gan bawb. Yn nes ymlaen y daeth hynny."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Ie. Fo oedd comander yr NKVD ar gyfer gorllewin Siberia, sef ail ranbarth yr Undeb Sofietaidd ar y pryd o ran niferoedd y bobl fyddai\u2019n cael eu dienyddio."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Rhanbarth Mosgo. Mironof oedd yr un wnaeth gynnig i Iesiof [pennaeth yr NKVD 1936-38] y dylid ailgodi\u2019r troica er mwyn y drefn o lysoedd brys a chyflymu\u2019r broses o arestio, dienyddio a gyrru pobl yn alltud."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Yn gynnar iawn, wedyn ni wnaethpwyd llawer o ddefnydd ohonynt, ond adeg y cwota\u0302u a\u2019r arestiadau torfol y fo roddodd yr arweiniad y dylid eu hailsefydlu, ac felly mi wnaethant chwarae rhan bwysig yn yr hyn a elwir yn Deyrnasiad Braw [Stalin]."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Ie, gallwn eu galw felly. Ac mi chwaraeodd ran weithredol iawn yn hynny. Yn nes ymlaen cafodd ei drosglwyddo o Siberia i Mongolia lle y cychwynnodd y Terynasiad Braw eto. Yn y pen draw, daeth i Mosgo, gan symud i mewn i\u2019r Ty\u0302 ar y Cob. Roedd ganddo wraig gariadus a merch wedi ei mabwysiadu yr oedd yn ei haddoli, yn o\u0302l pob so\u0302n. Dwi\u2019n meddwl iddo gael ei apwyntio\u2019n bennaeth Adran Dwyrain Asia o Gomisaria\u2019r Bobl ar gyfer Materion Tramor ac roedd yn arbennig o hapus. Roedd pawb o\u2019i gwmpas wedi marw ond roedd o wedi goroesi. Ac yna\u2019n sydyn, yn fuan wedi\u2019r Flwyddyn Newydd, mae o a\u2019i wraig yn ymweld a\u0302 ffrindiau. Mae\u2019r ffo\u0302n yn canu: galwad gan y weinyddiaeth, mae\u2019n cael ei alw i mewn i lofnodi papurau, rhywbeth i\u2019w wneud a\u0302 de\u0302l yn Japan. Mae\u2019n mynnu fod popeth mewn trefn, ond yn cytuno i fynd i mewn. Mae hi\u2019n fis Ionawr, yn rhewi\u2019n gorn. Mae ei wraig yn dweud: \u2018Cym fy sgarff!\u2019 Beth amser wedyn, dywedodd ei wraig nad oedd ei gw\u0302r y teip o berson i gymryd sgarff ei wraig. Ond y tro hwn, mi wnaeth. Ac mae hi\u2019n mynd yn ei blaen: \u2018Mae gen i\u2019r teimlad ei fod yn gwybod lle roedd yn mynd.\u2019 Mae\u2019n cymryd ei sgarff ac yn gadael. Mae hi\u2019n ei gofio\u2019n cerdded i lawr y grisiau ac yn edrych i lawr. Nid yn y Ty\u0302 ar y Cob, ond yn nhy\u0302 eu ffrindiau lle roeddent y noson honno. Mae\u2019r weinyddiaeth yn ffonio eto: \u2018Lle mae e?\u2019 Mae yna alwad arall. Yna daw dyn o\u2019r weinyddiaeth a dweud: \u2018Mae\u2019n hwyr.\u2019 Mae\u2019r dyn yn edrych o\u2019i gwmpas ac yn gadael. Ac mae eu gwesteiwr yn dweud, \u2018Tydi\u2019r dyn hwn ddim yn gweithio yng nghomisaria materion tramor, rydw i\u2019n adnabod pawb sy\u2019n gweithio yno.\u2019 Mae gwraig Mironof yn rhuthro i\u2019r Ty\u0302 ar y Cob ac erbyn iddi gyrraedd yno maent wrthi\u2019n chwilio drwy eu pethau ac mae\u2019r dyn a oedd yn cymryd arno fod yn swyddog i\u2019r weinyddiaeth yn gweiddi arni ac yn mynnu cael ei llyfr ffo\u0302n personol. Mae rhai oriau eto\u2019n pasio, mae\u2019r ffo\u0302n yn canu, ac mae\u2019r dyn yn ateb y ffo\u0302n ac yn rhoi ochenaid o ryddhad: mae Mironof wedi ymddangos. Mae hyn i gyd yn para oddeutu naw awr. Mae hi\u2019n fis Ionawr, mae hi\u2019n nos, mae eira. Dyna oedd ei oriau olaf o ryddid. Mae ei wraig am weddill ei bywyd yn byw dan gysgod y cwestiwn beth wnaeth ei gw\u0302r yn ystod y naw awr hynny. Yn y tywydd rhewllyd ofnadwy a Mosgo yn ddwfn at y pennau gliniau dan eira. Mae hi\u2019n cymryd iddo ystyried cyflawni hunanladdiad. I\u2019w yrrwr ei hebrwng i\u2019r Ty\u0302 ar y Cob ond wedi iddo weld y bobl wrth y fynedfa iddo droi ar ei sodlau a dechrau crwydro o gwmpas y ddinas, yn gwybod y byddent yn gwneud iddo fo yn union fel y gwnaeth o i filoedd o bobl eraill. Stori anhygoel, yn yr ystyr ei bod yn rhoi darlun o ddyn yn syllu i wyneb ei farwolaeth ei hun neu dragwyddoldeb, sut bynnag rydych yn gweld pethau. Dyn a dreuliodd ei oriau olaf yn crwydro\u2019r ddinas cyn iddo ildio\u2019i hun. Dienyddiwr ar noswyl ei ddienyddiad. Cafodd ei saethu wedi blwyddyn o gael ei gwestiynu. Oni bai fy mod yn drysu, cafodd ei saethu yr un diwrnod a\u0302 Mandelstam."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Ger Mosgo. Byddai\u2019r rhan fwyaf o bobl yn cael eu saethu mewn safle saethu ym mhentref Comwnarca neu yn Bwtofo."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Fe wnaethoch so\u0302n am gymunedau cenedlaethol \u2013 Latfiaid, Almaenwyr, Iddewon, ac ati. I ba raddau mae\u2019r cysyniad yna o Hen Roeg o ffawd gyffredin yn berthnasol i drigolion y Ty\u0302 ar y Cob?"}, {"text_idx": "#000111", "text": "Memorial and the liberating power of history"}, {"text_idx": "#000115", "text": "Want to hear a human voice?"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Subscribe to know what\u2019s worth thinking about."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Not a labour of love"}]