[{"text_idx": "#000002", "text": "Os ydych chi erioed wedi pendroni ynghylch gwreiddiau\u2019r adeilad ar brif stryd Y Bont-faen gyda chromen addurnedig a chanopi arddull theatr, yna efallai bod yr erthygl hon o ddiddordeb. Wedi ei dynnu bron i gan mlynedd yn o\u0302l, mae\u2019r llun isod yn dangos Sinema\u2019r Pafiliwn yn Y Bont-faen. Mae\u2019n dangos yr adeilad yn ei anterth, ac mae\u2019n rhyfeddol cyn hired y mae ffasa\u0302d yr adeilad wedi goroesi yn gyfan; mae\u2019n dal yn hawdd ei adnabod heddiw \u2013 er bod ei ddyddiau fel sinema wedi hen gilio."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Cafodd y llun ei dynnu gan y ffotograffydd lleol, Edwin Miles o Ben-y-bont ar Ogwr rhwng 1925 a 1929. Wedi\u2019i godi a\u2019i reoli gan berchennog garej lleol, Arthur Mills, roedd gan y Pafiliwn sinema ar y llawr gwaelod a neuadd ddawns ar y llawr cyntaf. Roedd y digwyddiad cyntaf yn yr adeilad newydd bron yn sicr yn bazaar eglwys a gynhaliwyd yn y neuadd ddawns ar 6 Mai 1925. Ni fu\u2019n hir, fodd bynnag, cyn i\u2019r llawr masarn newydd ei osod gael ei roi ar brawf yn iawn gyda dawns ar nos Iau 21 Mai 1925, a fynychwyd gan dros 250 o bobl, i godi arian ar gyfer adfer Eglwys y Plwyf yn y Bont-faen. Disgrifiwyd y \u201cneuadd ddawns odidog\u201d fel un o\u2019r gorau yn ne Cymru. Gyda dawnsio i \u201cseiniau cerddorfa Rumson\u201d tan ddau y bore, cafodd y digwyddiad ei ddisgrifio fel \u201cllwyddiant digamsyniol\u201d."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Roedd hi rai misoedd yn ddiweddarach, fodd bynnag, cyn bod y sinema ar y llawr gwaelod, gyda\u2019i daflunydd Kalee Rhif 7 newydd ei osod, yn barod i dderbyn cwsmeriaid. Wedi ei amseru i gyd-fynd a\u0302 phrysurdeb Sioe\u2019r Bont-faen, agorodd Sinema\u2019r Pafiliwn Ddydd Mercher 16 Medi gyda dangosiad o ffilm fud \u201cThe Folly of Vanity\u201d. Gyda\u2019r seren Betty Blythe yn y brif ran, roedd i\u2019r ffilm ddilyniant camera \u201cffantasi ddramatig syfrdanol\u201d gyda\u2019r arwres yn plymio i\u2019r mo\u0302r i ymweld a\u0302 llys tanddwr Neifion."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yn y blynyddoedd canlynol bu\u2019r neuadd ddawns yn y Pafiliwn yn lleoliad poblogaidd, yn aml yn cynnal y Dawns flynyddol Helfa Morgannwg. Fe\u2019i defnyddiwyd hefyd ar gyfer ystod eang o ddigwyddiadau, gan gynnwys derbyniad i Lloyd George ym mis Hydref 1930, pan roddwyd Rhyddfraint Bwrdeisdref y Bont-faen i\u2019r cyn Brif Weinidog. Llwyfannodd y sinema hefyd gynyrchiadau cyntaf oll Cymdeithas Ddrama Amatur y Bont-faen a gwefreiddio cynulleidfaoedd gyda ffilmiau poblogaidd, gan gynnwys Ben Hur gyda Ramon Novarro, Douglas Fairbanks yn herfeiddiol yn y brif ran yn \u201cThe Thief of Baghdad\u201d, a\u2019r digrifwr Harold Lloyd yn \u201cFor Heaven\u2019s Sake\u201d. Dangoswyd nifer o ffilmiau gwybodaeth gyhoeddus hefyd yn Y Pafiliwn, yn cynnwys \u201cThe Path to Poultry Prosperity\u201d. Ni chafodd ffigyrau presenoldeb ar gyfer y digwyddiad hwn eu cofnodi."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Wedi\u2019i ddifrodi gan da\u0302n ym mis Ebrill 1942, adferwyd y Pafiliwn ym 1948 a pharhaodd i weithredu fel sinema tan ganol y 1950au. Er ei fod bellach yn cael ei ddefnyddio fel swyddfeydd, mae\u2019r gromen a\u2019r ffasa\u0302d wedi eu cadw ac yn parhau i fod yn olygfa gyfarwydd ar Eastgate yn y Bont-faen."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Tynnodd Miles luniau, a ddefnyddiwyd yn bennaf fel cardiau post, o lawer o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg rhwng 1905 a 1929. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o\u2019r casgliad dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog o dan gyfeirnod D261. Mae\u2019r ffotograff o\u2019r Pafiliwn a ddefnyddir yn yr erthygl hon i\u2019w gweld dan y cyfeirnod D1622."}, {"text_idx": "#000009", "text": "I lawer o blant mae mis Medi\u2019n cyhoeddi dechrau blwyddyn ysgol newydd ac felly trown ein sylw at Reolau Ysgol Genedlaethol Llanilltud (Llanilltud Fawr), a sefydlwyd ym 1839, y cedwir copi ohoni yn Archifau Morgannwg (cyf. DC/V/9)."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae\u2019n ddiddorol darllen rheolau 1831 mewn cyferbyniad a\u0302\u2019r rheolau sy\u2019n siapio bywyd ysgol heddiw!"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Roedd y diwrnod ysgol wedi\u2019i rannu\u2019n sesiynau boreol a phrynhawnol am 9.10am a 1.40pm. Cenid cloch yr ysgol ddeng munud cyn i\u2019r ysgol ddechrau ac roedd disgwyl i bawb gyrraedd yn brydlon. Roedd hwyrddyfodiaid yn cael eu cosbi ar raddfa symudol yn dibynnu ar ba mor hwyr yr oeddent."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cosbwyd triwantiaid drwy eu gorfodi i aros ar o\u0302l yn yr ysgol am ddwy awr am y drosedd gyntaf, eu gwahardd o\u2019r ysgol am fis yr eildro a\u2019u gwahardd o\u2019r ysgol yn gyfan gwbl y trydydd tro."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cynhaliwyd gwasanaeth bob bore lle byddai\u2019r athrawon yn darllen gweddi\u0308au. Roedd y rhain yn cael eu hadrodd ar ddiwedd y dydd hefyd ac mae\u2019r rheolau hyd yn oed yn dweud bod rhaid i\u2019r plant ddweud \u2018Amen\u2019 ar y diwedd."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Roedd disgwyl i blant fynd i\u2019r Eglwys ar y Sul. Nid oedd bod yn anghydffurfiwr yn esgus dros beidio mynd i\u2019r eglwys ac roedd rhaid i blant yr oedd eu teuluoedd yn addoli mewn capeli neu addoldai eraill ddod a\u0302 thystysgrif gan y gweinidog gyda nhw i brofi eu bod wedi mynychu addoldy arall. Byddai methu a\u0302 gwneud hyn yn arwain at \u2018gosb hallt\u2019."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Roedd Ysgol Llanilltud yn agored i bob plentyn dros bedair oed, gan godi ceiniog yr wythnos fesul plentyn. Byddai methu talu yn rheolaidd ar fore Llun yn golygu na chai\u2019r plentyn ddod i\u2019r ysgol."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Y rheol lymaf mae\u2019n ymddangos oedd \u2018ni chaniateir i unrhyw blentyn, ac eithrio\u2019r athrawon, siarad yn ystod oriau ysgol\u2019 a oedd yn dipyn o her i\u2019r plant ac yn gur pen i\u2019r athrawon ei gorfodi."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Er gwaetha\u2019r rheolau llym, mae\u2019r rheol olaf yn pwysleisio y caiff cosb gorfforol ei defnyddio \u2018pan fydd pob math arall ar gosbedigaeth wedi methu\u2019. Ar o\u0302l darllen y Rheolau, efallai y bydd plant heddiw\u2019n teimlo\u2019n hynod ffodus eu bod nhw\u2019n dechrau\u2019r ysgol yn 2022 yn hytrach nag ym 1831."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae Archifau Morgannwg yn croesawu grwpiau ysgol i\u2019r Archifau i gael cyfle i archwilio\u2019r dyfodol a darganfod yr hyn sydd gan ddogfennau hanesyddol i ddweud wrthym o lygaid y ffynnon. Mae gennym hefyd nifer o weithdai digidol am ddim i ysgolion. I gael gwybod mwy ewch i\u2019r tudalen Addysg ar ein gwefan "}, {"text_idx": "#000021", "text": "A hithau\u2019n ganol haf bydd meddyliau\u2019n troi mewn llawer o drefi a phentrefi at y ffair haf flynyddol. Rydym felly heddiw yn cynnwys set o luniau a dynnwyd gan y ffotograffydd lleol, Edwin Miles, o Ffair a Gala\u2019r Bont-faen a gynhaliwyd gant un deg a thri o flynyddoedd yn o\u0302l ar 16 Mehefin 1909."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Canolbwynt y ffair oedd yr orymdaith agoriadol drwy\u2019r brif stryd ac mae\u2019r ffotograff cyntaf yn dal hyn yn berffaith."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Os edrychwch yn ofalus fe welwch mai\u2019r Arglwydd Faer oedd yn arwain yr orymdaith a merch ifanc, Elizabeth Swinton, wedi ei gwisgo fel Herodr Cymru. Dilynir hwy gan Fand Pres Tal-y-garn a\u2019r friga\u0302d da\u0302n leol, gan gynnwys yr injan da\u0302n. Yn union y tu o\u0302l i\u2019r injan da\u0302n efallai y gallwch weld grw\u0302p o nyrsys, oherwydd nod y carnifal oedd i godi arian i\u2019r Gymdeithas Nyrsio leol. Roedd y tywydd ychydig yn anwadal y diwrnod hwnnw ac mae\u2019r dorf, oll yn eu dillad parch, yn edrych braidd yn denau. Serch hynny, edrychwch ar yr adeiladau ar y chwith a gallwch weld pobl sydd wedi camu allan o\u2019u ffenestri ar y lloriau uwch i wylio wrth sefyll ar do porth neu do ffenestri bae."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Edrychwch nawr ar yr ail lun. Mae\u2019n anodd dal gwamalrwydd a hwyl gorymdaith garnifal ond mae Edwin Miles wedi gwneud ei orau."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Ar o\u0302l i\u2019r grwpiau ffurfiol fynd heibio, mae\u2019r dorf a\u2019r orymdaith, sydd bellach yn llawn cymeriadau a diddanwyr mewn gwisg ffansi, bron yn un. Mae rhai yn cerdded, llawer yn chwarae offerynnau cerdd, tra bod eraill mewn certiau wedi\u2019u tynnu gan geffylau. Roedd yr orymdaith yn cynnwys nifer o ffigyrau lleol adnabyddus, gan gynnwys Mrs Ebsworth fel menyw o Rwsia a\u2019r Meistri Gwyn a Wilkins wedi\u2019u gwisgo fel Eidalwyr ac yn chwarae organ faril \u2013 gwisgoedd sydd .. wedi twyllo hyd yn oed eu ffrindiau agosaf. Rhwng popeth, roedd bron i bedwar cant o bobl yn yr orymdaith ac efallai mai\u2019r mwyaf poblogaidd oedd y \u201ccosteriaid\u201d \u2013 comedi\u0308wyr wedi\u2019u gwisgo fel gwerthwyr ffrwythau a llysiau cocni."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Yn y ffotograff mae\u2019r orymdaith wedi dod no\u0302l i drefn. Mae\u2019r llun yn dweud ychydig wrthym am yr hyn ddigwyddodd nesaf, gyda grw\u0302p yn y blaen yn cario arwydd \u201cHoup-La!\u201d ac yna nifer o ferched ifanc yn reidio mewn cert gyda Bedwen Fai."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Gydag adloniant ar y cae gan ddawnswyr y Fedwen Fai, Band Pres Tal-y-garn a cho\u0302r meibion, gallai\u2019r rhai a fynychodd fwynhau\u2019r stondinau bach ychwanegol niferus gan gynnwys stondin cnau coco a \u201cModryb Sally\u201d, ochr yn ochr a\u0302\u2019r hw\u0302pla. Ar gyfer y rhai mwy egni\u0308ol roedd na gymkhana a \u201cchampau gwledig\u201d gyda chanu\u2019n goron ar y noson. Er iddi lawio yn hwyrach yn y dydd, mynychodd dros fil o bobl y te a baratowyd yn y prynhawn a chodwyd tua \u00a3100. Felly ar y cyfan, cafodd pawb yno ddiwrnod da."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Tynnwyd y lluniau gan ffotograffydd lleol, Edwin Miles, a oedd yn berchen ar Stiwdio ar Heol Ewenni, Pen-y-bont ar Ogwr. Tynnodd Miles luniau hefyd, a ddefnyddiwyd yn bennaf fel cardiau post, o lawer o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg rhwng 1905 a 1929. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog o dan gyfeirnod D261. Mae Ffotograffau Carnifal y Bont-faen, a ddefnyddir yn yr erthygl hon, i\u2019w gweld dan y cyfeirnod D1622."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Gyda llaw os ydych chi\u2019n pendroni ynghylch y cyfeiriad at \u201cModryb Sally\u201d cawsom wybod ei bod yn ge\u0302m draddodiadol lle caiff pe\u0302l (doli) ei gosod ar ben polyn er mwyn ceisio ei tharo i\u2019r llawr drwy daflu ffon neu gangen ati."}, {"text_idx": "#000031", "text": "\u2018Gwyliau Gartref\u2019, yn null y 1940au"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yn ystod y blynyddoedd diwethaf mae mwy a mwy o so\u0302n wedi bod am wyliau gartref, neu \u2018staycation\u2019."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Ond mae\u2019r syniad o gael gwyliau gartref yn un hirsefydledig. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd y syniad o dreulio\u2019ch gwyliau gartref yn cael ei annog gan lywodraeth Prydain a chafwyd ymgyrch \u2018Holiday at Home\u2019 swyddogol. Y nod oedd annog pobl i aros gartref a pheidio a\u0302 theithio\u2019n bell, a hynny er mwyn gadael i system drafnidiaeth y wlad i ganolbwyntio ar drafnidiaeth filwrol, yn enwedig wrth baratoi at D-Day ym 1944."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Cysylltodd nifer o bobl a\u0302\u2019r fwrdeistref yn cynnig trefnu gornestau reslo, ac mae\u2019r ffeiliau\u2019n cynnwys templedi poster gyda bwlch gwag ar gyfer enw\u2019r dref nesaf ar y daith reslo."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Roedd llawer o\u2019r perfformwyr hyn yn ymddangos mewn trefi eraill ar hyd a lled y DU, fel rhan o\u2019r ymgyrch \u2018Gwyliau Gartref\u2019 ac wedi anfon geirdaon oddi yno i geisio argyhoeddi\u2019r Barri o safon aruchel eu gwaith. Mae\u2019r deunydd yn dangos bod sioeau amrywiaeth (variety acts) wedi bod yn boblogaidd erioed ym Mhrydain. Mae tebygrwydd mawr rhwng rhai ohonyn nhw a rhai o\u2019r pethau welwn ni heddiw ar raglenni fel \u2018Britain\u2019s Got Talent\u2019."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Doedd gan Fwrdeistref y Barri ddim cronfa fawr o arian fodd bynnag, a doedd hi ddim yn gallu fforddio ffioedd y perfformwyr proffesiynol hyn. At bobl leol y trodd Cyngor y Barri am y rhan fwyaf o\u2019i adloniant. Ar ddawnsfeydd yr oedd y pwyslais, gyda bandiau lleol yn perfformio\u2019r gerddoriaeth \u2013 bandiau fel Band Trafnidiaeth Corfforaeth Caerdydd (a gafodd ffi o \u00a315) a Band Byddin yr Iachawdwriaeth. Roedd cerddorion lleol hefyd yn cynnal cyngherddau. Yn eu plith roedd disgyblion Miss Mae Richardson Miss Hilda Gill a Pharti Madame Isabel Davies. Cynhaliwyd hefyd ddawnsfeydd Panatrope ar y caeau tennis (chwaraeydd recordiau gramoffon mawr oedd y panatrop). Trefnwyd hefyd ddigwyddiadau chwaraeon, fel gemau criced ar Faes Criced Ynys y Barri, gornest fowlio, cystadlaethau paffio a chafwyd cystadleuaeth farblys fawreddog hyd yn oed yn y Parc Canolog. Cafodd sioeau prynhawn yn y sinema\u0302u, fel y Tivoli a\u2019r Plaza, eu hysbysebu fel rhan o\u2019r ymgyrch, gyda ffilmiau mawr fel \u2018Babes on Broadway\u2019 (gyda Judy Garland) ac \u2018International Squadron (gydag actor a ddaeth yn enwog iawn fel Arlywydd UDA flynyddoedd wedyn, sef Ronald Reagan) yn rhan o\u2019r arlwy."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Daeth \u2018sw syrcas enfawr\u2019 Syr Robert Fossett ar ymweliad i Barc Romilly ym mis Medi 1944. Roedd 20 o berfformiadau\u2019n rhan o\u2019r sioe, yn cynnwys rhai gan lewod, teigrod, eirth, ceffylau ac eliffant. Roedd lle i 3,000 o bobl yn y Pafiliwn mawr."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Roedd nifer o gyfyngiadau ar waith yn ystod y Rhyfel wrth gwrs, a chafodd Cyngor y Barri rybuddion gan yr adran Rheoli Papur am ddefnyddio gormod o bapur i brintio posteri."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Roedd yr ymgyrch yn llwyddiannus iawn, ond daeth hyn a\u0302 phroblemau yn ei sgil. Gorfu i heddlu Morgannwg anfon swyddog heddlu i gyngherddau rhai o\u2019r bandiau i \u2018sicrhau trefn\u2019 ar o\u0302l i bobl gwyno fod plant yn rhedeg o amgylch ac yn gweiddi yn ystod cyngherddau. Roedd llawer iawn o bobl yn mynd i rai o\u2019r digwyddiadau hyn, gydag un sylwebydd yn nodi fod 400 o blant dan 12 oed wedi talu am docyn i ddawns, ond y bu\u2019n rhaid ei chanslo am fod gormod yno!"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Byddai\u2019n wych clywed eich atgofion chi am \u2018Gwyliau Gartref\u2019 neu weld eich lluniau o gyngherddau neu ddigwyddiadau."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Talygarn \u2013 \u201c... y cartref ymadfer harddaf yn y wlad yn o\u0302l pob tebyg\u201d"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae\u2019r ffotograffau sydd i\u2019w gweld yn yr erthygl hon yn dangos un o\u2019r plastai gwych niferus sydd i\u2019w cael ym Morgannwg. Fodd bynnag, os edrychwch yn ofalus, byddwch yn sylwi bod yr y dodrefn addurnol, y gwydrau, yr hen lestri a phaentiadau wedi eu tynnu o\u2019r ystafelloedd. Yn hytrach, mae byrddau a chadeiriau cyfforddus, ond plaen wedi eu gosod allan ynddynt."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Bydd y ty\u0302 yn gyfarwydd i lawer. Dyma Tal-y-garn, unwaith yn ysta\u0302d 1200 erw ger Pont-y-clun ac o 1865 ymlaen, yn gartref i\u2019r teulu Clark. Mae\u2019n amlwg fod pocedi dyfnion gan George Thomas Clark o ran cost y gwaith ailadeiladu, addurno a dodrefnu\u2019r ty\u0302. Roedd sibrydion bod yr addurniad ar y llawr gwaelod, \u201cyn yr arddull Fenisaidd\u201d gan y meistr-grefftwr Eidalaidd Biraghi, yn unig wedi costio tua \u00a320,000. Gyda phaneli pren, ffrisiau a nenfydau addurniadol a llefydd ta\u0302n marmor, disgrifiwyd y ty\u0302 fel un a\u0302\u2019i du mewn \u201co fyd y tylwyth teg\u201d."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Erbyn 1922 roedd teulu Clark wedi dewis gwerthu\u2019r ty\u0302 a\u2019r ysta\u0302d. Caffaelwyd y ty\u0302 a llawer o\u2019r tir o\u2019i gwmpas gan Gronfa Les Glowyr De Cymru am \u00a320,000. Ystyriwyd bod Tal-y-garn yn safle delfrydol ar gyfer cartref ymadfer i lowyr ac agorodd y cartref ar 13 Hydref 1923 gyda gwelyau ar gyfer hyd at 100 ar unrhyw un adeg."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Er bod y teulu Clark wedi mynd a\u0302\u2019r rhan fwyaf o\u2019r dodrefn a ffitiadau neu eu harwerthu, gan gynnwys sawl arfwisg, roedd Tal-y-garn yn dal i fod yn dy\u0302 trawiadol gyda thapestri\u0308au mawr yn addurno\u2019r waliau yn llawer o\u2019r ystafelloedd gwely lle roedd y cleifion. Fe\u2019i disgrifiwyd, gyda pheth cyfiawnhad, gan y Western Mail, ar 15 Hydref 1923, fel \u201cy cartref ymadfer harddaf yn y wlad yn o\u0302l pob tebyg\u201c."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae\u2019r ffotograffau\u2019n dangos y tu allan i\u2019r ty\u0302 a dwy o\u2019r ystafelloedd ar y llawr gwaelod, y lolfa a\u2019r Ardd Aeaf, ill dau wedi\u2019u hadnewyddu i\u2019w defnyddio gan y preswylwyr."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Gellir gweld nifer o gleifion yn yr Ardd Aeaf, a oedd wedi\u2019i haddasu i\u2019w defnyddio fel ystafell ysmygu. Ynghyd a\u0302 dwy ystafell filiards, ystafell gemau, ystafell ysgrifennu, llyfrgell ac ystafell fwyta fawr, roedd gan breswylwyr fynediad i ystod eang o gyfleusterau wedi\u2019u hategu gan erddi, llyn, coedwigoedd a lawnt fowlio. Yn anffodus, fodd bynnag, nid oes arwydd yn y ffotograffau o Labrador du\u2019r Uwch-arolygydd a oedd yn ffefryn mawr gyda staff a chleifion."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Tynnwyd y lluniau gan ffotograffydd lleol, Edwin Miles, a oedd yn berchen ar yr Electric Studio yn Caroline Street, Pen-y-bont ar Ogwr. Mae bron yn sicr y tynnwyd y lluniau yn agos at agoriad y cartref ymadfer ym mis Hydref 1923, ac maent yn rhan o gyfres o 28 o luniau a gymerodd Miles o Dal-y-garn ar yr adeg hon. Tynnodd Miles luniau hefyd, a ddefnyddir yn bennaf fel cardiau post, o lawer o dai mawreddog, trefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg rhwng 1905 a 1929. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y casgliad cyflawn yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog o dan gyfeirnod D261."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Gyda llaw, os hoffech weld y ty\u0302 yn ei \u201cysblander\u201d rydym wedi ychwanegu dau ffotograff ychwanegol."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Mae\u2019n debyg i\u2019r ddau lun gael eu tynnu yn y blynyddoedd yn union cyn y gwerthiant pan oedd Tal-y-garn yn dal i fod yn gartref teuluol. Mae\u2019n dipyn o sioe!"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Unwaith eto, gellir gweld y ffotograffau yn Archifau Morgannwg o dan gyfeirnod DWP/2/2."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ym mis Mehefin 1942, bron i dair blynedd ers dechrau\u2019r Ail Ryfel Byd, cyrhaeddodd y newyddion fechgyn Ysgol Gladstone yng Nghaerdydd y byddai sebon yn cael ei ychwanegu at y rhestr o eitemau i\u2019w dogni mewn ysgolion."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mae\u2019n siw\u0302r bod y rhai yn iard yr ysgol a oedd yn gefnogwyr i fachgen ysgol \u201ceternally scruffy\u201d Richmal Crompton, sef William Brown, a\u2019i fand o \u201coutlaws\u201d neu \u2018alltudion\u2019 11 oed wedi derbyn y newyddion yn llawen. Ychydig a wyddent, fodd bynnag, mai byrhoedlog fyddai\u2019r ddihangfa honno."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Roedd cyrchoedd awyr rheolaidd dros y dinasoedd mawrion wedi cymryd gadael eu ho\u0302l, gyda llawer o gartrefi\u2019n cael eu dinistrio a theuluoedd mewn llety dros dro. Mewn ymateb, roedd Lever Brothers, cynhyrchwyr sebon enwog Lifebuoy yn eu ffatri ym Mhort Sunlight, wedi dyfeisio cynllun i ddarparu cymorth ymarferol i deuluoedd yn y dinasoedd a gafodd eu taro\u2019n ddrwg gan y cyrchoedd. Ar ei gost ei hun, dyma\u2019r cwmni yn gosod Unedau Bath Cawod symudol ar fflyd o bump ar hugain o faniau. Roedd pob cerbyd, a adwaenid fel y Lifebuoy Emergency Bath Service, yn cynnwys boeler ste\u0302m olew, tanc dw\u0302r, wyth ciwbicl cawod y gellid eu datgymalu a chyflenwad digonol o sebon a thywelion. Roedd tri gofalwr benywaidd yn staffio\u2019r faniau a oedd yn gyfrifol am symud yr offer o safle i safle a goruchwylio\u2019r cawodydd."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Ni phetrusodd yr awdurdod lleol yng Nghaerdydd wrth dderbyn cael cynnig un o\u2019r faniau gyda\u2019r penderfyniad y byddai\u2019n cael ei ddefnyddio, yn bennaf, mewn ysgolion. Fel mae\u2019n digwydd, Ysgol Gladstone oedd un o\u2019r ysgolion cyntaf yng Nghaerdydd i gael ymweliad, pan ymddangosodd y fan, gyda\u2019i logo Lifebuoy, ar iard yr ysgol, Ddydd Mercher 17 Mehefin 1942. Roedd yn dipyn o achlysur gyda\u2019r Maer, Alderman James Hellyer, ac aelodau eraill o\u2019r cyngor hefyd yn bresennol i archwilio\u2019r unedau cawod newydd."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Ar gyfer darpar \u2018alltudion\u2019 dim ond un ffordd o ddianc oedd. Roedd yn rhaid sicrhau cymeradwyaeth rhieni ar gyfer cawod a rhoddwyd blaenoriaeth i\u2019r rhai nad oedd ag ystafell ymolchi ganddynt gartref. Fodd bynnag, mae\u2019r cofnodion yn dangos bod 126 o fechgyn wedi cael cawod y prynhawn hwnnw o dan oruchwyliaeth nyrs yr ysgol a staff Lever Brothers. I rai, dyma fyddai\u2019r tro cyntaf iddynt weld cawod, yn hytrach na bath traddodiadol, a disgrifiwyd y ciwbiclau a osodwyd ar iard yr ysgol fel cael \u201cbath yn y glaw\u201d."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Dros y misoedd nesaf, byddai\u2019r fan Lifebuoy yn dod yn olygfa gyfarwydd ar fuarthau ysgol ar draws y ddinas gan ddarparu gwasanaeth yr oedd mawr ei angen ar blant ysgol Caerdydd."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Dyma un o gyfres fer o erthyglau ar Gaerdydd ym mlynyddoedd y rhyfel yn tynnu ar rai o\u2019r cofnodion a gafodd eu cadw gan Brifathrawon ar y pryd. Am fanylion y llyfrau log ysgol sydd ar gof a chadw ar gyfer 1939-45 cysylltwch ag Archifau Morgannwg "}, {"text_idx": "#000066", "text": "Digwyddodd yr achosion llys hyn dan \u2018Ddeddf Barnu a Chosbi Troseddwyr Ifanc yn gynt\u2019 1847. Anfonwyd collfarnau dan y Ddeddf hon at y Clerc Heddwch ac fe\u2019u cadwyd ymhlith cofnodion y Sesiynau Chwarterol. Yr un fu\u2019r system i bob pwrpas tan 1879. Yn y flwyddyn hon daeth trefniadau gweinyddol newydd i rym a rhoddwyd y gorau i gasglu\u2019r collfarnau hyn ynghyd mewn system ganolog."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Mae\u2019r collfarnau yn erbyn pobl ifanc wedi eu rhwymo mewn 14 o gyfrolau, gyda rhyw 150 o gollfarnau ymhob un. Mae\u2019r erthygl hon yn canolbwyntio ar y gyfrol gyntaf, sy\u2019n cynnwys collfarnau\u2019r cyfnod rhwng 1847 a 1852. Mae pob collfarn yn ymddangos ar ddarn ar waha\u0302n o femrwn, ac mewn ffurf yr oedd y Ddeddf wedi penderfynu arni. Mae rhai wedi eu hysgrifennu\u2019n gyfan gwbl mewn llawysgrifen, ond roedd llawer o lysoedd yn defnyddio ffurflenni wedi eu printio, gyda\u2019r manylion yn unig mewn llaw ysgrifen."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Nodir y dyddiad yn gyntaf, ac yna\u2019r lle; enw\u2019r troseddwr; enwau\u2019r ustusiaid a oedd llofnodi a selio pob ffurflen; y math o lys; dyddiad y drosedd ac oedran y troseddwr ar y dyddiad hwnnw; y lle y digwyddodd y drosedd; yr eitem a ddygwyd ac amcangyfrif o\u2019i gwerth ac enw ei pherchennog; a\u2019r ddedfryd, yn cynnwys lle byddai\u2019n cael ei gweithredu. Weithiau mae mwy nag un troseddwr ar yr un ffurflen, os cyflawnwyd y drosedd ar y cyd ganddynt. Weithiau, bydd bylchau yn y wybodaeth \u2013 os bu\u2019n amhosibl barnu oedran troseddwr, er enghraifft."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Roedd cyd-droseddu yn golygu bod y 141 o ddogfennau yn y gyfrol gyntaf yn cynrychioli 152 o gollfarnau. O\u2019r rhain, Llys Heddlu Merthyr Tudful a benderfynodd ar 67 ohonynt. Roedd 33 yng Nghaerdydd, 22 yng Nghwrt Bach Abertawe ac 16 yng Ngahstell-nedd. Roedd y gweddill yn y Bont-faen, Pen-y-bont ar Ogwr, Llandaf, Caerffili, Llantrisant ac Aberda\u0302r. Mae hyn fel petai\u2019n cadarnhau\u2019r gred bod troseddu gan bobl ifanc, neu erlyn troseddwyr ifanc beth bynnag, yn brin mewn ardaloedd gwledig."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Roedd llawer o\u2019r lladradau\u2019n gysylltiedig a\u0302 diwydiant lleol. O\u2019r 152 o gollfarnau, roedd 44 am ddwyn glo, yn amrywio o 10 pwys i 200 pwys. Mae ambell bwysau wedi ei nodi\u2019n fanwl iawn \u2013 29 pwys, 68 pwys ac ati \u2013 ac mae hyn yn awgrymu nad dyfalu yn unig a wnaed, ond mae\u2019n anodd dychmygu sut byddai merch 13 oed wedi gallu dwyn 200 pwys o lo. Merched oedd yn gyfrifol am ryw dri chwarter o\u2019r lladradau glo hyn, gydag ugain ohonynt yn 13 oed neu\u2019n hy\u0302n, ac mae\u2019n debygol bod y rhan fwyaf o\u2019r rhain yn gweithio yn y pyllau glo, ond nid dan ddaear. Roedd haearn yn cael ei ddwyn hefyd, wrth gwrs."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Benjamin Evans, 13 oed, oedd yn gyfrifol am y lladrad diwydiannol mwyaf uchelgeisiol. Fe ddygodd \u2018beiriant\u2019 gwerth \u00a350 oedd yn eiddo i Syr Josiah J. Guest o Waith Haearn Dowlais. Dyma\u2019r eitem ddrutaf sydd yn y gyfrol. Mae ambell achos o raffau, sachau ac offer bychain yn cael eu dwyn hefyd yn y gyfrol, gyda\u2019u gwerth ond yn swllt neu ddau i gyd."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Mae\u2019n rhaid mai rheolwyr a pherchnogion y diwydiannau oedd y tu o\u0302l i\u2019r erlyniadau hyn. Gydag achosion eraill o ladrata, mae nifer o gwynion gan bobl oedd yn cadw siopau, yr oedd unrhyw ddwyn oddi wrthynt yn effeithio ar eu bywoliaeth. Gellir gweld hyn drwy groesgyfeirio achosion o ddwyn bwyd ym 1852 gyda chyfeirlyfr masnach y flwyddyn honno: Yr un dyn mae\u2019n siw\u0302r oedd John Hughes, y dygodd Thomas Kenvin 84 pwys o datws oddi wrtho a\u0302 John Hughes, groser, Stryd Fawr Dowlais. Mae\u2019n bosibl mai John Cross oedd a\u0302 siop groser yn Great Frederick Street Caerdydd oedd y dyn y dygodd Dennis Murray 2 bwys o gig moch oddi wrtho."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Roedd bwydydd eraill a gafodd eu dwyn yn cynnwys cig llo, lemwns, afalau a the a digwyddodd y lladradau hyn ym Merthyr, Abertawe a Chaerdydd. Mae\u2019r cyfanswm o 10 collfarn yn rhyfedd o isel; mae\u2019n bosibl bod pobl yn amharod i erlyn troseddau llai fel y rhain."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Cafodd dillad ac esgidiau hefyd eu dwyn Roedd bechgyn yn fwy tebygol o ddwyn cotiau, capiau neu fw\u0302ts, ond roedd y merched yn dueddol o ddwyn mwy. Y droseddwraig ifancaf oedd Mary Davies, 8 oed, a ddygodd ffrog gotwm, ffrog sidan, cynfas gwely a brwsh dillad. Dygodd Elizabeth Jones, 15 oed, fasged, ffrog werth 20 swllt, ffedog, hances, pa\u0302r o glogiau, boned ac ymbare\u0301l \u2013 i gyd wedi eu rhoi yn y fasged efallai? Mae\u2019n siw\u0302r mai eu gwerthu oedd y merched am eu gwneud, nid eu defnyddio. Elw hefyd oedd cymhelliad Elias Roberts yntau mae\u2019n siw\u0302r, pan ddygodd got, trowsus a 5 sofren. Cafodd bachgen arall ei ddedfrydu am ddwyn dwy hances ym mis Hydref 1852. Roedd yn o\u0302l yn y llys chwe wythnos yn ddiweddarach am ddwyn cot."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Mae 15 o gollfarnau am ddwyn arian, a llawer yn dwyn o bocedi pobl. Os cynhwysir y watsiau a ddygwyd, roedd 17 o ladradau oddi wrth bobl yn y gyfrol. Does dim merched yn y grw\u0302p hwn, ac mae\u2019r bechgyn yn dueddol o fod yn iau nag yn y grwpiau eraill. Bachgen 7 mlwydd oed a ddygodd un o\u2019r watsiau. Mae bachgen 15 mlwydd oed yn eu plith, ac roedd e\u2019n bennaeth ar gang o fechgyn iau. Mae nifer o achosion o grwpiau fel hyn. \u00a315 mewn pwrs oedd y swm unigol mwyaf a gofnodwyd. Roedd y 5 sofren y soniwyd amdanynt uchod, a \u00a34 mewn bwlch arian. Roedd arian ma\u0302n hefyd yn cael ei ddwyn, y swm isaf oedd 31\u20442d."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Gellir gweld patrwm clir yn y dedfrydau. Mae gwahaniaeth mawr yng nghosbau\u2019r merched a\u2019r bechgyn. Y gyfraith ei hun oedd yn gyfrifol am hyn i raddau. Dim ond bechgyn a ga\u0302i eu chwipio, er enghraifft. Ond mae\u2019n glir mai merched yn unig oedd yn derbyn dirwyon yn lle carchar. Cafodd hanner y merched ddirwy o 5s neu 10 swllt. O blith y bechgyn, roedd y ddirwy uchaf yn \u00a33, sef y mwyaf y gellid bod wedi ei rhoi."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Cafodd chwe merch a chwe bachgen gyfnod byr o garchar fel cosb, tua 10 diwrnod yr un, ar gyfartaledd. Yn rhyfedd ddigon, roedd cosb llafur caled yn debyg i\u2019r merched a\u2019r bechgyn, gyda phob cosb yn 25 diwrnod yr un ar gyfartaledd. Cafodd 40 o fechgyn, fodd bynnag, eu dedfrydu i lafur caled ac i gael eu chwipio. 20 diwrnod o lafur caled oedd y cyfartaledd yma. Cafodd 17 o fechgyn eraill ddedfryd o garchar a chwipio, gyda 12 diwrnod yn y carchar ar gyfartaledd."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Roedd un newid mawr i\u2019r dedfrydu yn ystod y cyfnod rhwng 1847 a 1879. Pasiwyd cyfres o Ddeddfau a gyflwynodd y dewis o anfon troseddwyr i ysgolion diwygio neu ddiwydiannol. Roedd yr ysgolion diwygio ar gyfer troseddau a allai fod wedi arwain at garchar. Roedd yr ysgolion diwydiannol ar gyfer pawb arall a ddeuai o flaen eu gwell. Fodd bynnag, mae\u2019n ymddangos bod y cosbau newydd hyn wedi eu defnyddio ar ben y cosbau oedd eisoes ar gael, nid yn eu lle. Cafodd Thomas Barry, a ddygodd chwe tharten riwbob ym 1864, ei ddedfrydu i 14 diwrnod o lafur caled a 4 mlynedd mewn ysgol ddiwygio. Byddai troseddau o\u2019r fath yn y 1850au wedi derbyn y llafur caled yn unig fel cosb."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Mae\u2019r ychydig enghreifftiau hyn yn rhoi blas ar fywyd troseddwyr ifanc y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Diolch i waith diflino gwirfoddolwyr Archifau Morgannwg, yn enwedig Laurie Thompson, gellir chwilio calendrau Collfarnau Pobl Ifanc Morgannwg yng nghatalog Canfod yr Archifau Defnyddiwch y cyfeirnod Q/S/JC. Cewch wybod mwy yma am droseddau a chosbau Morgannwg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Efallai y dewch o hyd i rai o\u2019ch cyndeidiau ymhlith y troseddwyr!"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Solomon Andrews a Sinema\u0302u Cynnar Morgannwg"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Dechreuodd y sinema ym 1895 pan gynhaliodd Louis Lumie\u0300re y tafluniad cyntaf o ddelweddau ffotograffig symudol i gynulleidfaoedd am da\u0302l ym Mharis. Yn fuan daeth dangos lluniau symudol yn fath poblogaidd o adloniant. Ar o\u0302l y Rhyfel Byd Cyntaf, datblygodd sinema\u0302u\u2019n gyflym i fod yn fath mawr o adloniant torfol, gan gyrraedd anterth poblogrwydd yn y 1930au. Erbyn 1934, roedd un sedd sinema ar gyfer pob deg person yn Ne Cymru. Roedd yn fusnes proffidiol i entrepreneuriaid lleol gymryd rhan ynddo."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Sefydlwyd cwmni S. Andrews a Son gan Solomon Andrews. Wedi\u2019i eni yn Trowbridge yn Wiltshire, ymgartrefodd Andrews yng Nghaerdydd yn y 1850au. I ddechrau, sefydlodd busnes fel pobydd a melysydd. Cyn bo hir, lledaenodd ei ddiddordebau busnes i feysydd mor amrywiol a\u0302 threfnu angladdau, symud dodrefn, darparu gwasanaethau bysus a thramiau, siopau a siopau adrannol, rheoli a datblygu eiddo, a glofeydd."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Mentrodd y cwmni i fusnes y sinema am y tro cyntaf ym 1911, pan drodd y rinc sglefrolio yn Yr Ais, Caerdydd, yn sinema. Agorodd y sinema Central ym mis Mawrth 1911, ac arhosodd yn nwylo\u2019r cwmni tan fis Tachwedd 1959, pan gafodd ei werthu gydag Adeiladau\u2019r Aes, ar o\u0302l difrod ta\u0302n helaeth."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Ym 1915 cafodd safle hen neuadd y dref yn Stryd Hannah, y Porth, ei brydlesu gan y cwmni, ac adeiladwyd sinema newydd."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Agorodd y sinema Central, yn y Porth, ym 1916, a bu\u2019n gweithredu fel sinema tan 1974, pan gafodd ei chymryd drosodd yn gyfan gwbl fel neuadd bingo. Mae cofnodion ar gyfer y sinema hon yn cynnwys llyfrau arian parod sy\u2019n manylu ar y cyllid wythnosol ar gyfer y blynyddoedd 1917 i 1930. Mae\u2019r cyfrolau cynharach yn rhestru ffigurau derbyn wythnosol, ac maent yn rhoi gwybodaeth am raglenni ffilmiau. Mae yna hefyd lyfrau nodiadau sy\u2019n rhoi\u2019r rhaglenni ffilmiau wythnosol ar gyfer y cyfnod rhwng 1919 a 1945."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Ymhlith y ffilmiau niferus a recordiwyd yn y llyfrau nodiadau, mae teitlau clasurol amrywiol yn ymddangos, megis David Copperfield gyda W.C. Fields a Basil Rathbone (a ddangoswyd ym 1935), a Jane Eyre gyda Joan Fontaine ac Orson Welles (a ddangoswyd ym 1944). Ymhlith y ffilmiau poblogaidd roedd ffilm ias a chyffro Hitchcock The Lady Vanishes gyda Margaret Lockwood a Michael Redgrave (a ddangoswyd ym 1939), a The Wizard of Oz gyda Judy Garland (a ddangoswyd ym 1940). Cafodd y ffilm olaf ei chadw yn y Central am chwe diwrnod yn hytrach na\u2019r tri diwrnod arferol, oherwydd ei phoblogrwydd."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Roedd rhaglenni amrywiol yn cwmpasu chwe diwrnod, gan gynnwys ffilmiau Shirley Temple Poor Little Rich Girl (a ddangoswyd ym 1937), a The Little Princess (a ddangoswyd ym 1940), a hefyd Fred Astaire a Ginger Rogers yn Swing Time (a ddangoswyd ym 1937). Hollywood, o ddyddiad cynnar, oedd yn flaenllaw yn y diwydiant sinema ac adlewyrchir hyn yng nghofnodion y Central."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Roedd dwy o\u2019r ffilmiau a ddangoswyd yn sinema\u2019r Central, yn y Porth, yn ymwneud yn fwy uniongyrchol a\u0302 chymoedd De Cymru. Dangoswyd Proud Valley, gyda Paul Robeson a Rachel Thomas, ym 1940 ac eto ym 1943. A chafodd y ffilm sydd fwy na thebyg yr un enwocaf a wnaed erioed am Gymru, sef How Green Was My Valley, ei dangos ym 1942."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Grw\u0302p diddorol o gofnodion o sinema Central y Porth yw\u2019r llythyrau rheoli, sy\u2019n rhedeg o 1920 i 1947, gyda bwlch ar gyfer y blynyddoedd rhwng 1928 a 1934. Llythyrau gan reolwr y Central at gyfarwyddwyr Castle and Central Cinemas Ltd. yw\u2019r rhain i roi gwybod iddynt am weithrediad dyddiol y sinema. Maent yn cynnwys y cyfnod pan oedd mynd i\u2019r sinema ar ei anterth, ac maent yn helpu i daflu goleuni ar amodau cymdeithasol ac economaidd yng nghymoedd De Cymru. Mae\u2019r wybodaeth a roddir yn y llythyrau yn cynnwys gweithrediad cyffredinol y sinema, rhaglen a phoblogrwydd ffilmiau, cynnal a chadw offer, atgyweirio\u2019r adeilad, a llogi staff. Fodd bynnag, mae\u2019r rheolwr yn so\u0302n am ddigwyddiad lleol neu genedlaethol lle mae\u2019n effeithio ar weithrediad y sinema a ffigurau presenoldeb. Felly mae\u2019r llythyrau\u2019n cynnwys gwybodaeth am streiciau lleol a chenedlaethol, y bwriad i gau pwll glo lleol, a thrychinebau lleol fel ta\u0302n neu lifogydd."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Chwaraeodd Solomon Andrews a Son ran fawr yn hanes sinema\u0302u ym Morgannwg. Roedd y cwmni\u2019n darparu gwasanaeth adloniant pwysig, ac mae llawer o\u2019r dogfennau sy\u2019n ymwneud a\u0302\u2019u cyfranogiad yn y diwydiant sinema wedi goroesi. Mae cofnodion Solomon Andrews and Son ar gael i\u2019w harchwilio yn Archifau Morgannwg a gellir pori trwy\u2019r catalog, sydd ar gael trwy ein gwefan , o dan gyfeirnod DAB."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Llythyr Adref: Carbondale i Aberda\u0302r"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Allfudwr Cymreig oedd Daniel Scurry i dalaith Pennsylvania yn Unol Daleithiau America. Dechreuodd Cymry ymgartrefu ym Mhennsylvania am y tro cyntaf yn ystod diwedd yr 17eg ganrif. Denodd datblygiad y diwydiannau glo a haearn o amgylch Scranton a Wilkes Barre o ddiwedd y 18fed ganrif \u2013 ac yn enwedig yn ystod canol a diwedd y 19eg ganrif, nifer fawr o weithwyr medrus o Gymru, llawer ohonynt yn tarddu o gymoedd Sir Gaerfyrddin, Sir Forgannwg a Sir Fynwy, gyda chefndiroedd diwydiannol tebyg. Dechreuwyd cloddio glo caled yn ardal Carbondale ym 1812 ac agorodd y pwll sylweddol cyntaf ym 1831."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Ni wyddom bron ddim am Daniel Scurry ac nid yw ei gyfenw wedi\u2019i nodi yn Aberda\u0302r nac unrhyw un o\u2019r plwyfi cyfagos ar yr amser yr ysgrifennwyd y llythyr. Roedd yn amlwg yn un o\u2019r nifer fawr o allfudwyr o Gymru a ddechreuodd gyrraedd Pennsylvania ar ddiwedd y 18fed a\u2019r 19eg ganrif. Roedd llawer o\u2019r allfudwyr o Gymru hyn hefyd yn Gymry Cymraeg ac yn anghydffurfwyr crefyddol a sefydlodd sefydliadau a chapeli diwylliannol Cymreig yn eu mamwlad newydd. Roedd Daniel Scurry yn siaradwr Cymraeg, ac mae ei lythyr wedi\u2019i ysgrifennu yn Gymraeg. Fodd bynnag, dirywiodd y Gymraeg yn UDA yn ystod y 19eg ganrif wrth i\u2019r genhedlaeth gyntaf o allfudwyr a\u2019u disgynyddion gael eu cymhathu i\u2019r gymuned Saesneg ei hiaith ehangach."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Roedd Jane, gwraig Daniel, yn chwaer i Phillip Rees o\u2019r Welsh Harp Inn, Commercial Street, Aberda\u0302r. Cofnodir Phillip Rees a\u2019i wraig Sarah yng nghyfrifiad 1851 yno. Disgrifir Rees fel tafarnwr, a aned yn Aberda\u0302r, yn 58 oed, a ganed Sarah yn Nhyndyrn, sir Fynwy, 60 oed. Cofnodir Rees yn y llyfr ardrethi cyntaf sydd wedi goroesi yn y dafarn ym 1844 ond nid oes so\u0302n amdano yng nghyfrifiad 1841. Adeg cyfrifiad 1851 roedd ganddynt ddwy ferch, Mary 24 oed ac Elizabeth yn 27 oed, yn ddi-briod ac wedi\u2019u geni yn Aberda\u0302r. Mae eu carreg fedd ar y cyd ym mynwent Eglwys Sant Ioan yn cofnodi marwolaeth Philip ar 11 Gorffennaf 1860,yn 67 oed, a marwolaeth Sarah ar 10 Chwefror 1861, yn 70 oed."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Mae llythyr Daniel yn ymwneud a\u0302 materion personol a theuluol a\u2019r sefyllfa wleidyddol yn Unol Daleithiau America. Mae\u2019n ysgrifennu am salwch personol a theuluol, gan ddweud yn gyntaf sut y syrthiodd tunnell o lo ar ei droed a thorri sawl asgwrn. Roedd ofnau y byddai\u2019n rhaid ei dorri ffwrdd, ac mae Daniel yn so\u0302n am sut y mae wedi treulio 6 wythnos yn y gwely, ond mae bellach yn cerdded gyda ffyn. Ond er gwaethaf hyn mae\u2019r meddygon yn dweud y gallai fod flwyddyn o leiaf cyn y gall weithio eto. Mae\u2019n dweud wrth Philip Rees fod ganddo 7 o blant yn byw, ond mae\u2019n ysgrifennu am golli ei fab ieuengaf Thomas i golera\u2019r flwyddyn flaenorol, yntau ond yn 1 flwydd 2 fis oed."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Mae Daniel yn disgrifio Pennsylvania fel talaith ffyniannus, gyda digonedd o waith a chyflogau da. Mae\u2019n ysgrifennu am y rhyfel rhwng yr Unol Daleithiau a Mecsico, a\u2019i obeithion am heddwch. Mae Daniel hefyd yn so\u0302n am ei gydymdeimlad a\u0302\u2019r rhai ym Mhrydain ac Iwerddon sy\u2019n dioddef oherwydd newyn."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Mae\u2019r llythyr ar gael i\u2019w archwilio yn yr ystafell chwilio yn Archifau Morgannwg. Mae rhagor o fanylion am ein horiau agor a\u2019r gwasanaethau rydym yn eu cynnig ar gael ar ein gwefan ."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Rwy\u2019n fyfyriwr gradd meistr mewn Ymarfer Cadwraeth ym Mhrifysgol Caerdydd, a dros y misoedd diwethaf rwyf wedi bod yn gwirfoddoli yn Archifau Morgannwg, gan helpu i warchod mapiau Ysta\u0302d Plymouth. Dyma gasgliad o fapiau ac arolygon o 1766 sy\u2019n cwmpasu llawer o sir hanesyddol Morgannwg. Maent yn cynnig cofnod pwysig o dirwedd a aeth drwy newidiadau topograffig enfawr yn ystod y chwyldro diwydiannol, a chafwyd grant gan yr Archifau i\u2019w gwarchod."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Roedd rhan gyntaf y broses yr oeddwn yn ymwneud a\u0302 hi yn ymwneud ag un o\u2019r llyfrau a ddifrodwyd fwyaf. Roedd y llyfr hwn eisoes wedi cael y driniaeth olchi a ddisgrifir isod, a bellach roedd angen tynnu\u2019r hen atgyweiriadau. Ystyriwyd bod y rhain yn amhriodol, yn rhy drwm mewn mannau ac yn rhy ysgafn mewn mannau eraill, ac nid oeddent yn delio a\u0302\u2019r holl rannau a ddifrodwyd. Mewn mannau roeddent hefyd yn rhy fawr ac yn cuddio gwybodaeth."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Atgyfnerthwyd y rhannau a ddifrodwyd drwy frwsio gyda thoddiant o 2% o\u2019r atgyfnerthwr Klucel G mewn ethanol. Gosodwyd meinwe lens ar ben hyn, a rhoddwyd mwy o doddiant Klucel G i lynu meinwe\u2019r lens yn ysgafn i frig y dudalen."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Y cam nesaf oedd cael gwared ar yr hen waith atgyweirio i\u2019r cefnynnau. Gosodwyd tudalen wyneb i lawr ar ddalen o Bondina, polyester heb ei wehyddu, ar fwrdd sugno. Cymaint oedd y llwydni fel bod angen i\u2019r bwrdd sugno ddal y rhannau o ddifrod i lawr wrth gael gwared ar yr hen atgyweiriadau. Gyda phapur a llai o ddifrod, gellid fod wedi codi\u2019r hen atgyweiriadau mewn dw\u0302r; fodd bynnag, yn yr achos hwn, byddai\u2019r rhannau a ddifrodwyd yn ddifrifol wedi chwalu. Rhoddwyd cymysgedd dw\u0302r ac alcohol ar rannau bach o\u2019r cefnynnau, a\u2019u caniata\u0301u i socian am gyfnod byr, ac yna tynnwyd y cefnynnau i ffwrdd yn ofalus o\u2019r papur gwreiddiol yn fecanyddol gydag offer deintydd metel a sbatwla\u0302u bach."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Ar o\u0302l i hyn gael ei gwblhau, trowyd y dudalen drosodd wedyn a thynnu\u2019r feinwe lens o\u2019r tu blaen. Gosodwyd papur hynod denau wedi\u2019i wneud a\u0302 llaw o Japan i\u2019r rhannau a ddifrodwyd a\u2019r rhannau coll gyda phast startsh gwenith. Roedd priodweddau\u2019r papur hwn yn golygu y gellid cymryd yr atgyweiriadau hyd at ymylon y rhannau a ddifrodwyd heb reswm i orgyffwrdd fel yn achos yr atgyweiriadau blaenorol, a thrwy hynny beidio a\u0302 chuddio unrhyw rannau o\u2019r deunydd gwreiddiol."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Y cam nesaf i mi oedd ymuno i olchi un o\u2019r llyfrau eraill nad oedd wedi eu trin eto. Y cam cyntaf yma yw diogelu\u2019r inc coch a ddefnyddid yn y cyfriflyfr sy\u2019n cyd-fynd a\u0302 phob map yn ystod y cam golchi, gan fod profion wedi cadarnhau y byddai\u2019r inc hwn yn rhedeg. Mae Cyclododecaine yn gwyr a ddefnyddir mewn triniaethau cadwraeth i orchuddio rhannau o wrthrychau dros dro gan ei fod yn sychdarthu\u2019n naturiol dros ychydig ddyddiau gan adael dim o\u0302l. Rhoddwyd hwn ar hyd y llinellau hyn gydag erfyn arbennig sy\u2019n toddi\u2019r cwyr ac yn caniata\u0301u iddo gael ei osod yn daclus a chywir (ar o\u0302l rhywfaint o ymarfer!)."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Unwaith y bydd y rhannau hyn wedi\u2019u diogelu, roedd y mapiau\u2019n cael eu gwlychu a\u0302 chymysgedd alcohol-dw\u0302r isopropanol a\u2019u rhoi rhwng dalenni mawr o Reemay, dalen bolyester wedi ei wehyddu a fyddai\u2019n eu dal ynghyd ac yn eu hatal rhag rhwygo o dan eu pwysau eu hunain wrth gael eu symud rhwng baddonau."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Defnyddiwyd dau faddon mawr: roedd y cyntaf yn faddon dw\u0302r pum munud, a dynnai y staeniau a achoswyd gan yr inc cyffredin a ddefnyddiwyd yn y lluniadau. Gallech weld yn glir y newid lliw graddol yn y dw\u0302r yn profi ei effaith. Y cynllun gwreiddiol oedd trin y papurau gyda chalsiwm ffytig ar y cam hwn, sy\u2019n mynd ati\u2019n weithredol i gael gwared ar rannau niweidiol yr inc cyffredin ei hun; fodd bynnag, canfu profion fod hyn yn effeithio\u2019n negyddol ar liw\u2019r inciau copr ac felly roedd yn rhaid hepgor y cam hwn."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Wedi hyn, symudwyd y mapiau i faddon yn cynnwys toddiant o galsiwm carbonad am bum munud arall. Mae\u2019r toddiant hwn yn gweithredu fel clustog alcali, yn y gobaith y bydd yn diogelu\u2019r tudalennau rhag unrhyw ddifrod pellach y gallasai cynhyrchion cyrydu asidig inc cyffredin ei achosi."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Ar o\u0302l golchi, caiff y Reemay ei ddisodli ar ddwy ochr pob map a\u0302 dalenni Bondina, gan gymryd gofal i osgoi unrhyw rychau gan y bydd y rhain yn sychu i\u2019r mapiau. Yna fe\u2019u gadawyd ar raciau i sychu."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Y broses derfynol yw seisio. Unwaith y bydd y cyclododecaine wedi sychdarthu yn llawn, bydd y papurau\u2019n cael eu gwlychu unwaith eto a\u2019u brwsio a\u0302 thoddiant o 2% gelatin. Mae hyn yn amga\u0301u cydrannau niweidiol yr inc cyffredin a\u2019r inciau copr, gan eu hatal rhag dirywio ymhellach a pheri mwy o ddifrod i\u2019r dogfennau."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Y cynllun yn dilyn triniaeth yw digideiddio\u2019r dogfennau ac yna ail-rwymo\u2019r cyfrolau yn eu rhwymiadau gwreiddiol a\u2019u storio mewn blychau pwrpasol. Bydd y cyflwr llawer gwell a rhwyddineb trin y dogfennau yn cynyddu eu hygyrchedd yn aruthrol, gan ganiata\u0301u iddynt gael eu defnyddio gan ymwelwyr, ymchwilwyr a grwpiau ysgol. Rwy\u2019n falch o\u2019m rhan yn y prosiect ac yn edrych ymlaen at weld y canlyniadau terfynol!"}, {"text_idx": "#000118", "text": "Oes gennych chi gyfrif yn barod? Mewngofnodwch nawr."}]