[{"text_idx": "#000001", "text": "Fel Cyngor, rydym yn parhau i fonitro sefyllfa COVID-19 yn ofalus ac, yn dilyn canllawiau a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth, mae ein rhaglen ddigwyddiadau ym Mro Morgannwg wedi'i gohirio am y tro."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Hoffai Ymweld a'r Fro ddiolch i drigolion y Fro ac ymwelwyr am eu cefnogaeth barhaus a gobeithiwn eich gweld yn fuan..."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Tu hwnt i Ynys y Barri..."}, {"text_idx": "#000005", "text": "O ddylunio badau achub, i lusgo radio mo\u0302r agored ac o\u0302l troed deinosoriaid, mae cymaint mwy i arfordir Morgannwg na Gavin a Stacey..."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Tu hwnt i Ynys y Barri"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Soniwch am Ynys y Barri i'r rhan fwyaf o bobl a byddant yn debygol o wybod dau beth amdano: Gavin a Stacey. Ers i ni weld y ddau yma'n dweud 'Rwy'n dy garu di' ar ei glannau yn sioe boblogaidd 2007BBC, mae cyrchfan glan mo\u0302r Cymru wedi dod yn gyfystyr ag arcedau difyrion, Coffi Marco a Nessa yn gweiddi 'Beth sy'n digwydd?'."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cyn i mi ymweld a\u0302'r enclaf hwn ar lan y traeth, 10 milltir i'r de-orllewin o Gaerdydd, dyna'r cyfan yr oeddwn yn ei wybod amdano hefyd, ac eto dyma fi, yn sefyll prin filltir o safle hen Wersyll Gwyliau Butlin \u2013 nid hyd yn oed bag o ffloss candy yn y golwg \u2013 yn edrych ar gasgliad o olion traed deinosoriaid yn codi yng ngolau'r haul."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Roeddwn i ym Mro Morgannwg \u2013 y sir sy'n Cartref i Ynys y Barri \u2013 ar benwythnos hir, archwilio i ddarganfod mwy o'r rhan hon o arfordir De Cymru sy'n aml yn cael ei hesgeuluso. Fy arhosfan cyntaf (ar o\u0302l y coffi gorfodol a'r hufen ia\u0302 ar lan y mo\u0302r yn y Barri) oedd Bendrick's Traeth, y mae'n ymddangos ei fod yn dipyn o fan casglu poeth ar ddiwedd y cyfnod Trigenadaidd tua 220 miliwn o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000011", "text": "O'm blaen roedd nifer o argraffiadau triphlyg mawr o ddinosoriaid theropod ynghyd ag o leiaf ychydig o olion traed o tetrasaurus, pob un wedi'i argraffu i'r creigiau coch fel pe byddent newydd redeg i ffwrdd i'r mo\u0302r funudau'n gynharach \u2013 roedd yn gwau fy meddwl. A dim ond y dechrau oedd hyn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Castell Ogwr ar lannau afon Ogwr"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Y bore canlynol, roeddwn i'n arwain 20 milltir (a thua 350 miliwn o flynyddoedd) i'r gorllewin, i Aberogwr. Ochr yn ochr ag Afon Ogwr, mae'r pentref di-ben-draw hwn yn nodi dechrau Arfordir Treftadaeth Morgannwg 14 milltir. Mae'r darn o glogwyni a'i gyfathrach yn gacen haen feradwy o ffurfiannau creigiau, o'r Carbonifferaidd i'r cyfnodau Jubresic. O edrych arnynt o'r draethlin, fel y gwneuthum wrth gyrraedd pan gyfarfu\u0302m a\u0302'r ceidwad Paul Lock, yr oedd fel pe bai rhywun wedi cymryd rhan mewn ge\u0302m sy'n torri record Jenga, gyda slabiau higgledy-piggledy o graig yn eistedd ar ben ei gilydd. Er bod sgan o'r pebble-strewn Traeth yn datgelu nad yw bob amser yn aros mor sefydlog."}, {"text_idx": "#000014", "text": "\"Gryphaea \u2013 molysgiaid sydd wedi diflannu \u2013 yw'r ffosiliau mwyaf cyffredin a welwn yma, sydd hefyd yn cael eu hadnabod fel toenails diafol,\" esboniodd Paul, wrth iddo gasglu llond llaw o'r hyn a oedd yn edrych fel clipiau trwchus ar y cyrion."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Sgwrio'r ddaear yn Southerndown, aka Dunraven Bay, ymhlith creigiau crancod hermit, limpets ac anemone ffa, gwelsom hefyd crinoid ffosiledig \u2013 segmentau o breichiau pysgodyn sy'n cael ei sbinio'n ddiflad. Gwyliodd gwylanod herfeiddiol ni, gobeithio, yn ddiau yn meddwl y gallem ddadorchuddio rhai morselau blasus, tra bod pa\u0302r o falconau peregrine wedi'u dwyn uwchben."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Wrth i mi gerdded roedd y mo\u0302r yn wastad yn dawel ac roedd yn ymddangos fel pe bai'n sail i longddrylliad yr ardal heibio."}, {"text_idx": "#000018", "text": "\"Mae'r gwynt de-orllewinol sy'n bodoli yn chwythu'n syth i'r sianel hon,\" esboniodd Paul cyn iddo adael, gan lyncu wrth y dw\u0302r rhyngom a lle'r oedd Bryste yn gosod yr ochr arall. \"Mewn stormydd byddai llongau yn aml yn anelu ato'n chwilio am gysgod o'r mo\u0302r agored, ond mae'n cael yr effaith groes mewn gwirionedd \u2013 byddai'r gwaethaf o'r tywydd yn cael ei sianelu i mewn, ac yn gwaethygu wrth i'r bwlch rhwng y tir fynd yn gulach gyda llai o le i symud.\""}, {"text_idx": "#000019", "text": "Am weddill y dydd cerddais ar hyd llwybr yr arfordir gan fwynhau awel oeri a'r heulwen, yr holl ffordd nes i mi gyrraedd Monknash, a pheint wedi'i amseru'n dda yn y Plough a Harrow Pub."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Wedi'i adeiladu ym 1383, roedd yr adeilad hwn unwaith yn rhan o ffermdy mynachaidd ar gyfer mynaich Abaty Nedd. Ac, yn o\u0302l y tafarnwyr, fe'i defnyddiwyd fel marwdy i gyrff morwyr a olchi i fyny ar y Traeth. Dywedir hyd yn oed fod rhai o'r trawstiau cain yn nenfwd yr hosteli yn cael eu difetha o longau gwael."}, {"text_idx": "#000021", "text": "\"Roedd gennym gogydd a oedd yn siglo clywodd dorf o bobl yn gwneud sw\u0302n ymhell ar o\u0302l i ni gau,\" meddai'r barman, \"mae sbectol yn hedfan oddi ar y silffoedd yn rheolaidd, ac mae pobl leol yn dweud eu bod yn gweld ffigur mewn clogyn.\""}, {"text_idx": "#000022", "text": "Y bore wedyn, cyfarfu\u0302m a\u0302'r tywysydd cerdded Nia Lloyd Knott a ymhelaethodd ymhellach."}, {"text_idx": "#000023", "text": "\"Ar un adeg roedd yn fan yfed i 'Wreckers of Wick' a fyddai, yn lleol lore, yn clymu llusernau o amgylch gwddf defaid i lusgo llongau i'r creigiau gan feddwl eu bod wedi cyrraedd tref \u2013 yna plygio popeth ar y bwrdd \u2013 gan sicrhau bob amser nad oedd unrhyw oroeswyr. A hyn...,\" esboniodd wrth i ni wneud ein ffordd o dan ganopi coed ffawydd, wedi'u llusgo a\u0302 gwinwydd, \"fyddai'r llwybr yr oeddent yn arfer ei gael i lawr i'r lan. Maen nhw'n dweud ei fod yn cael ei gludo gan eneidiau'r rhai a gollwyd i'r mo\u0302r, a hyd yn oed heddiw mae llawer o bysgotwyr yn gwrthod ei ddefnyddio ar o\u0302l iddi dywyllu.\""}, {"text_idx": "#000024", "text": "Wrth gerdded yn ystod y dydd, gan wrando ar hiwmor y dw\u0302r rhaeadru o'r afon gyfagos, tra bod cyfranddeiliaid o olau'r haul yn tyllu rhwng y dail, roedd y lle'n teimlo'n gwbl ddi-ysbryd."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Wrth i ni agosa\u0301u at Nash Point, dywedodd Nia wrthyf am yr enwocaf efallai o'r holl longddrylliadau \u2013 y Frolic. Roedd y ste\u0302m padlo hon yn canu yma yn 1831 yn hawlio bywydau pob criw ac 80passengers. Y digwyddiad hwn a welodd y Fictoriaid yn adeiladu'r goleudy o'r diwedd, y buom yn cerdded oddi tano yn awr a hwn oedd y goleudy olaf yng Nghymru i gael ei reoli (mae bellach yn drydanol ac yn cael ei rentu fel llety gwyliau cwilt)."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Wrth i ni agosa\u0301u at y tirnod olaf ar yr adran hon, a adwaenir fel Sain Ffars (castell o'r 12fed ganrif sydd bellach yn goleg chweched dosbarth annibynnol), dywedais pa mor isel yr oedd y dw\u0302r wedi gostwng ers y llanw uchel yr oeddem wedi'i weld yn gynharach y bore hwnnw. Yna dysgais ffaith arall am Fro Morgannwg \u2013 mae ganddynt yr amrediad llanw uchaf ond un yn y byd (tua 15 metr - ceir yr uchaf bron i 3,000 o filltiroedd ymhellach i'r gorllewin ym Mae Canada yn Ariannu). Ar o\u0302l y datguddiad hwnnw, cafodd Nia gais arall gan Forgannwg i enwogrwydd i alw heibio i mi."}, {"text_idx": "#000027", "text": "\"Mae yma yn y coleg hwn yn 1962 lle cawsant eu llunio, eu dylunio a'u hadeiladu'r RIB gwreiddiol [Rigid Inflatable Boat] sy'n dal i gael ei ddefnyddio gan sefydliadau cychod bywyd ledled y byd hyd heddiw.\""}, {"text_idx": "#000028", "text": "Roedd yn syfrdanol meddwl am yr etifeddiaeth fawr a gafodd y man bach hwn ar yr arfordir pan ddaeth i achub bywydau dirifedi yn y mo\u0302r. Maen nhw'n dweud pe bydden nhw wedi ennill breindaliadau ar y dyluniad y byddai'r coleg yn un o'r cyfoethocaf yn y byd, ond fe roddodd y prifathro'r holl hawliau i'r RNLI am \u00a31 \u2013 siec na wnaeth erioed ei casa\u0301u."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Arhosodd hynny gyda mi hyd at ddiwedd yr Arfordir Treftadaeth yn Aberddawan, ac eto parhaais i orffen yn lle hynny yn y Rhws Point, man mwyaf deheuol Cymru."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Y bore canlynol byddwn yn mynd ymhellach i'r dwyrain o hyd, y tro hwn i ochr arall Ynys y Barri, a gweld y fan lle gwnaeth 'taid radio 'Guglielmo Marconi hanes drwy basio tonnau radio dros ddw\u0302r agored yn 1897 \u2013 dyfais a oedd hefyd yn gyfrifol am achub bywydau di-rif yn y mo\u0302r, gan gynnwys y 700 o deithwyr a achubwyd pan suddodd y Titanic ."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ond am y tro, dim ond sefyll yn dawel ar jig-so o galchfaen yr oeddwn, yn gwylio'r haul yn machlud dros staciau clogwyni creigiog y lili las ,tra bod y tonnau'n lapio'r lan. Roedd yn ffordd addas o edrych i ben ar yr hyn a fu'n daith arfordirol rholer ar hyd hanes yr arfordir di-baid hwn. Un a oedd yn fwy difyr nag unrhyw go\u0302t goch ac, yng ngeiriau Nessa, yn gwbl gracio."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Darparwyd llety gan Hide yn Sain Ffawydd (cuddio.cymru) sy'n cynnig detholiad o opsiynau glampio gan gynnwys cytiau bugail, 'cabanau' pren a'r Walden Lodge hunanarlwyo hardd (cysgu 4). Prisiau o \u00a3120cn."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Darganfyddwch fwy am Arfordir treftadaeth Morgannwg"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Darganfyddwch fwy am Gastell Sain Ffawydd"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mwy o syniadau ar gyfer eich ymweliad nesaf a\u0302'r Fro"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Darganfyddwch baradwys gerdded gyfrinachol Cymru. Gwirioneddol ddianc oddi wrth y cyfan. Anadlwch mewn rhodio, dyffryn gwyrdd, coetiroedd gwych"}, {"text_idx": "#000039", "text": "P'un a ydych chi'n hoffi ymlacio ar y traeth, adeiladu cestyll tywod neu darganfod y pwll creigiau, mae gan Fro Morgannwg y traeth perffaith i chi."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Tu hwnt i Ynys y Barri.."}]