[{"text_idx": "#000004", "text": "Astudiaeth bwysig newydd sy\u2019n datgelu darganfyddiadau o\u2019r awyr o Gymru Rufeinig, yn dilyn sychder 2018"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae astudiaeth newydd o ddarganfyddiadau o\u2019r awyr a wnaed gan y Comisiwn Brenhinol yn sgil sychder mawr 2018 yng Nghymru newydd gael ei chyhoeddi yn y cylchgrawn Britannia. Awduron yr astudiaeth yw Dr Toby Driver, Uwch Ymchwilydd o\u2019r Awyr y Comisiwn Brenhinol a\u2019r Athro Barry Burnham a Dr Jeffrey L. Davies, arbenigwyr ar hanes Rhufeinig. Mae\u2019n taflu goleuni newydd ar yr hyn a ddeallwn am oresgyniad milwrol Cymru gan filwyr Rhufain yn y ganrif gyntaf OC, a\u2019r aneddiadau Rhufeinig a ddatblygodd yma wedyn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r darganfyddiadau\u2019n cynnwys dau wersyll cyrch, tair caer atodol a chyfres nodedig o adeiladau cerrig y tu allan i\u2019r gaer ym Mhen y Gaer ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Hefyd, drwy astudio\u2019r awyrluniau, roedd modd deall cynllun sawl fila hysbys yn well ac adnabod rhai fila\u0302u a ffermydd posibl a oedd yn perthyn i\u2019r cyfnod Brythonig-Rufeinig yn ne-ddwyrain, de-orllewin a gogledd-orllewin Cymru. Mae darganfod llwybr ffordd Rufeinig newydd i\u2019r de o Gaerfyrddin yn awgrymu bod caer arfordirol yng Nghydweli neu\u2019r cyffiniau, sydd bellach wedi\u2019i chuddio gan y castell canoloesol o bosibl."}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u2018Yn fwyaf arbennig, mae\u2019r gaer a\u2019r gwersyll cyrch Rhufeinig newydd a ddarganfuwyd yng Ngwent, de-ddwyrain Cymru, yn dangos mor ffyrnig oedd gwrthwynebiad y brodorion i symudiad y fyddin Rufeinig drwy eu tiriogaethau. Rhyw 1900 o flynyddoedd ar o\u0302l i\u2019r amddiffynfeydd hyn gael eu codi, mae eu sylfeini wedi dod i\u2019r golwg eto, am ychydig o wythnosau\u2019n unig, mewn caeau o laswelltir a chnydau crin.\u2019"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Hedfan dros diroedd sych Cymru, 2018"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Torrodd sychder haf 2018 yng Nghymru sawl record o ran y tywydd. Ni chafwyd fawr ddim glaw ym misoedd Ebrill a Mai a pharhaodd y sychder ym mis Mehefin. Cofnodwyd y tymereddau cynhesaf yn y DU ym Mhorthmadog yng ngogledd-orllewin Cymru ar ddyddiau olynol tua diwedd mis Mehefin. Hefyd fe gafwyd y mis Mehefin cynhesaf yng Nghymru ers dechrau cadw cofnodion. A hwn oedd y mis Mehefin mwyaf heulog ers 1975 a\u2019r pumed mis Mehefin sychaf erioed, gyda dim ond 21 mm o law."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Dechreuodd olion cnydau ac olion crasu archaeolegol ymddangos ar draws y wlad o\u2019r wythnos olaf ym mis Mehefin, gan barhau hyd ddiwedd Gorffennaf pan drowyd y caeau brown yn wyrdd gan gawodydd o law, rhai ysbeidiol i ddechrau ac yna rai cyson, wrth i\u2019r gwaith o gynaeafu\u2019r cnydau fynd rhagddo. Cafwyd sylw mawr yn y wasg wrth i safleoedd newydd gael eu datgelu (gweler ac eitemau pellach yn y newyddion yn ystod y flwyddyn (gweler "}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mewn ymateb i sychder 2018, trefnodd y Comisiwn Brenhinol lawer o hediadau ar draws y wlad mewn awyren Cessna 172 er mwyn tynnu lluniau o gymaint o dirweddau a\u0302 phosibl cyn i\u2019r glaw ddod yn o\u0302l. Yn ystod cyfnod o dair wythnos ym misoedd Mehefin a Gorffennaf, fe dynnwyd tua 5,700 o awyrluniau ar 17 o hediadau, sef nifer y lluniau a ga\u0302i eu tynnu mewn blwyddyn fel rheol. Mae wedi cymryd misoedd lawer o waith caled i brosesu, astudio a chofnodi\u2019r dystiolaeth ar y ffotograffau hyn, a darganfuwyd rhyw 200 o safleoedd newydd o ganlyniad."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Uchafbwyntiau Rhufeinig o hediadau 2018. \u2018Gweld drwy\u2019r pridd\u2019"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Cydiodd y darganfyddiadau o\u2019r awyr yn nychymyg y cyhoedd. Roedd nodweddion archaeolegol newydd yn neidio allan o\u2019r tir brown cras o dan lygaid gwyliadwrus yr archaeolegwyr yn yr awyr. Ar yr un pryd, roedd safleoedd hysbys fel fila\u0302u a chaerau Rhufeinig i\u2019w gweld yn llawer manylach, fel pe baen nhw mewn peiriant pelydr-X. Mae\u2019r enghraifft hon yn dangos fila Rufeinig Wyndcliff ger Cas-gwent yn ne-ddwyrain Cymru \u2013 gellir gweld yr holl ystafelloedd yn glir."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Gwersylloedd cyrch: tystiolaeth o\u2019r goresgyniad Rhufeinig"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Daeth dau wersyll cyrch newydd yng Nghymru i\u2019r golwg yn ystod sychder 2018, y naill ger Three Cocks ar y Mynydd Du a\u2019r llall ger tref Rufeinig Caer-went yn ne-ddwyrain Cymru."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Cafodd gwersylloedd cyrch eu hadeiladu gan y milwyr Rhufeinig yng Nghymru ar ddechrau eu hymgyrchoedd milwrol. Bu 30 mlynedd o ryfela parhaus rhyngddynt a llwyth styfnig a ffyrnig y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd gwersylloedd cyrch yn lleoedd dros dro lle byddai\u2019r milwyr Rhufeinig yn aros dros nos. Byddent yn cloddio lloc amddiffynnol petryalog wedi\u2019i lenwi a\u0302 phebyll. Maen nhw\u2019n dal yn rhyfeddol o brin yn ne-ddwyrain Cymru \u2013 dim ond 3 sy\u2019n hysbys yn sir Gwent ar hyn o bryd \u2013 felly roedd darganfod un newydd ger Caer-went yn 2018 yn brofiad arbennig iawn. Hwn hefyd yw\u2019r unig wersyll yng Nghymru y mae ganddo fynedfa amddiffynnol alldroe\u0308dig, sy\u2019n nodwedd brin ym Mhrydain Rufeinig."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ymddangosodd y gwersyll cyrch newydd mewn cae a fuasai\u2019n cael ei gofnodi o\u2019r awyr am hanner can mlynedd; mae\u2019n anhygoel faint o archaeoleg sy\u2019n cuddio \u2018yn y golwg\u2019. Cafodd ei adeiladu i amddiffyn y milwyr pan oedd y rhan hon o dde-ddwyrain Cymru yn dal yn lle peryglus iddynt; ond mae wedi\u2019i leoli ychydig i\u2019r gorllewin o dref Rufeinig Caer-went, Venta Silurum, \u2018Tref Farchnad y Silwriaid\u2019, lle cafodd y llwyth ei orfodi i fyw ar o\u0302l cael ei drechu."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Caer Rufeinig newydd yng Ngwent"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Wrth wneud arolygon o\u2019r awyr ym mis Mehefin a mis Gorffennaf 2018 fe ddarganfuwyd caer Rufeinig fach newydd yn Carrow Hill, wedi\u2019i lleoli ar linell y ffordd Rufeinig rhwng tref Rufeinig Caer-went a Lleng-gaer Caerllion. Hon yw\u2019r gaer atodol Rufeinig gyntaf i\u2019w darganfod yn nyffryn Gwent. Mae sia\u0302p \u2018cerdyn chwarae\u2019 y gaer sgwa\u0302r i\u2019w weld yn glir. Mae\u2019r bwlch o 12 metr rhwng y ffosydd mewnol ac allanol yn cyfateb i\u2019r \u2018parth lladd\u2019 a bennir yn llawlyfrau maes y fyddin Rufeinig \u2013 dyma hyd tafliad gwaywffon. Rhai o gaerau\u2019r Rhufeinwyr yn yr Alban sydd fwyaf tebyg i\u2019r gaer hon. Mae\u2019r olion cnydau hefyd yn dangos i\u2019r Rhufeinwyr dorri i mewn i domenni claddu cynhanesyddol ger y gaer newydd i wneud odynau ar gyfer cynhyrchu teils."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Datgelodd olion crasu mewn glaswelltir lwybr ffordd Rufeinig, na wyddem amdani gynt, yn rhedeg i\u2019r de o dref Rufeinig Caerfyrddin tuag at Gydweli ar yr arfordir, sef tref sy\u2019n fwy adnabyddus am ei chastell canoloesol. Tybid ynghynt fod ffordd Rufeinig yn rhedeg i\u2019r de neu i\u2019r de-orllewin o Gaerfyrddin ond y farn oedd ei bod hi\u2019n mynd i gyfeiriad y gaer arfordirol Rufeinig yng Nghasllwchwr, i\u2019r gorllewin o Abertawe. Mae\u2019r ffordd newydd hon yn peri i ni holi a oedd caer Rufeinig yng Nghydweli ei hun, y mae ei holion bellach rywle o dan y castell a\u2019r dref."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Diagram olion cnydau yn dangos sut mae olion cnydau\u2019n ffurfio yn ystod hafau sych dros olion claddedig safleoedd archaeolegol cynhanesyddol a Rhufeinig coll:"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Diagram olion cnydau yn dangos sut mae olion cnydau\u2019n ffurfio yn ystod hafau sych"}]