[{"text_idx": "#000004", "text": "Castell y Gelli: Hanes Cythryblus"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Un o nifer mawr o gestyll ar hyd y Gororau yw Castell y Gelli, ond yr hyn sy\u2019n ei wneud yn arbennig yw bod rhywun wedi bod yn byw ynddo\u2019n ddi-dor ers 800 o flynyddoedd. Mae ganddo orthwr preswyl o circa 1200 a phorth o\u2019r drydedd neu\u2019r bedwaredd ganrif ar ddeg gyda mynedfa fwaog bigfain a rhigol ar gyfer porthcwlis. Roedd y Castell yn ganolbwynt i arglwyddiaeth werthfawr y Gelli Seisnig (Hay Anglicana) a\u2019i thref farchnad gaerog lewyrchus. Bu hanes y Castell yn un cythryblus ac fe\u2019i cipiwyd sawl gwaith yn y drydedd ganrif ar ddeg ac ym 1322. Llosgodd Llywelyn ab Iorwerth y dref i lawr ym 1231 ac mae\u2019n bosibl iddo wneud difrod i\u2019r Castell. Ym 1232 a 1237 rhoddodd Harri III hawliau i fwrdeisiaid y Gelli i dreth arbennig i dalu am fur i\u2019r dref. Derbyniodd y Castell gyflenwadau ym 1403 i wrthsefyll cyrchoedd Owain Glyn Dw\u0302r. Collodd ei swyddogaethau amddiffynnol yn raddol a daeth yn adeilad preswyl yn unig pan godwyd Ty\u0302\u2019r Castell yn yr ail ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Tw\u0302r preswyl tri llawr, heb do bellach, yw\u2019r gorthwr. Mae ganddo islawr a ga\u0302i ei ddefnyddio\u2019n garchar y dref hyd 1812. Yn wreiddiol, roedd gan y ffenestr Normanaidd a\u0302 phen crwn ar ail lawr y Gorthwr ddau agoriad a mwliwn rhyngddynt. Mae Twffa wedi cael ei defnyddio fel nodwedd addurnol i wella golwg y pen-ffenestr hanner crwn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae\u2019r drysau coed hynod o gynnar wedi goroesi. Maent hwy\u2019n perthyn i ddau gyfnod ac mae\u2019r gwaith saer yn wahanol. Y farn oedd bod y drws gogleddol (gyda drws bach) yn perthyn i\u2019r bedwaredd ganrif ar ddeg, ond ar o\u0302l ei ddyddio drwy astudio blwyddgylchau, darganfuwyd iddo gael ei adnewyddu yn yr ail ganrif ar bymtheg. Mae\u2019n debyg bod y drws deheuol, gyda chleddu croes, yn wreiddiol ond methwyd a\u0302\u2019i ddyddio."}]