[{"text_idx": "#000001", "text": "Heb os, newid yn yr hinsawdd yw her fwyaf y ganrif hon, gyda chanlyniadau i'n hecosystemau byd-eang, rhywogaethau ffawna a fflora, aneddiadau dynol ac economi\u0308au. Gellir gweld effeithiau newid yn yr hinsawdd eisoes ledled y byd ac maent yn debygol o gynyddu, gyda mwy o sychder, tanau gwyllt, tywydd poeth, stormydd, llifogydd, toddi ia\u0302, codiad yn lefel y mo\u0302r, asideiddio'r cefnforoedd, colli bioamrywiaeth a chynefinoedd [1; 2; 3]."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae lefelau'r mo\u0302r yn codi a llifogydd cysylltiedig yn risgiau sy'n fwyaf cyffredin yn gysylltiedig a\u0302 chynhesu byd-eang. Mae astudiaethau wedi profi cysylltiad cryf rhwng crynodiad nwyon ty\u0302 gwydr yn yr atmosffer, y tymheredd cymedrig byd-eang a lefel gymedrig y mo\u0302r yn fyd-eang, gyda thystiolaeth yn dyddio'n o\u0302l oddeutu 800 mil o flynyddoedd cyn y presennol (Ffig. 1.a a b) [4; 5; 6]."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Profwyd mai'r cynnydd sydyn mewn crynodiad nwyon ty\u0302 gwydr yn yr atmosffer ers y chwyldro diwydiannol oedd prif achos y codiad diweddar yn y tymheredd cymedrig byd-eang ac, o ganlyniad, yn lefelau'r mo\u0302r yn codi [1; 4; 6; 7]. Amcangyfrifir bod gweithgareddau dynol eisoes wedi achosi oddeutu 1.0\u00b0C o gynhesu byd-eang uwchlaw lefelau cyn-ddiwydiannol, ac mae cynhesu byd-eang yn debygol o gyrraedd 1.5\u00b0C rhwng 2030 a 2052 os yw'n parhau i gynyddu ar y gyfradd gyfredol [2]."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae consensws gwyddonol o'r angen i gyfyngu'r tymheredd cymedrig byd-eang o dan 2.0\u00b0C uwchlaw'r lefelau cyn-ddiwydiannol (y senario llinell sylfaen) er mwyn osgoi'r senario gwaethaf o ran newid yn yr hinsawdd, a dim ond os yw'r gwareiddiad dynol yn cyrraedd allyriadau sero-net erbyn 2010 neu\u2019n gynharach [2] y gellir cyrraedd y targed hwn. Fodd bynnag, yn o\u0302l Adroddiad Bwlch Allyriadau 2020 a gyhoeddwyd yn ddiweddar (8), mae'r byd yn dal i anelu at godiad tymheredd uwch na 3\u00b0C y ganrif hon - ymhell y tu hwnt i nodau Cytundeb Paris o gyfyngu cynhesu byd-eang i ymhell islaw 2\u00b0C a dilyn 1.5\u00b0C [9]."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Os cyflawnir y targed mwyaf optimistaidd, mae disgwyl y bydd lefel y mo\u0302r yn codi oddeutu 0.5 metr yn uwch na'r lefel gyfredol erbyn 2100 a rhwng 1 a 2 fetr erbyn 2300. Fel arall, os bydd y senario allyriadau busnes fel arfer yn parhau, gallai\u2019r tymheredd cymedrig byd-eang fod yn uwch na'r senario llinell sylfaen yn 4.0\u00b0C erbyn 2100 gan arwain at godiad o fwy nag 1 metr yn lefel y mo\u0302r erbyn 2100 a mwy na 5 metr erbyn 2300 [10] - Ffig. 2."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ffigur 2: Rhagfynegiadau codiad cymedrig byd-eang yn lefel y mo\u0302r IPCC (2019) i'r senario optimistaidd (mewn glas) ac i'r senario busnes fel arfer (mewn coch)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae'r codiad cymedrig byd-eang yn lefel y mo\u0302r yn ganlyniad i doddi ia\u0302 cyfun ar y tir ac ehangiad thermol dw\u0302r y mo\u0302r wrth iddo gynhesu [10; 11]. Mae lefel cymedrig byd-eang y mo\u0302r wedi codi tua 21-24 centimetr er 1880, gyda thua thraean o hyn yn digwydd yn ystod y 25 mlynedd diwethaf yn unig [11]. O 2006\u20132015, cododd lefel cymedrig byd-eang y mo\u0302r 3.6 milimetr y flwyddyn, h.y., 2.5 gwaith y gyfradd gyfartalog o 1.4 milimetr y flwyddyn a welwyd trwy gydol y rhan fwyaf o'r ugeinfed ganrif [11]. Mae codiad yn lefel y mo\u0302r yn arwain at erydiad arfordirol, gorlifiadau, llifogydd storm, dyfroedd llanw yn tresmasu i aberoedd a systemau afonydd, halogi cronfeydd dw\u0302r croyw a chnydau bwyd, colli traethau nythu, ynghyd a\u0302 dadleoli iseldiroedd arfordirol a gwlyptiroedd [12]."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cysylltwyd cynhesu cefnfor a\u0302 digwyddiadau tywydd eithafol gan fod tymereddau dw\u0302r y mo\u0302r yn cynyddu yn darparu mwy o egni i stormydd sy'n datblygu ar y mo\u0302r, gan arwain at lai o seiclonau trofannol ond dwysach yn fyd-eang [12]. Y codiad graddol yn lefel y mo\u0302r a ychwanegir at amlder cynyddol stormydd difrifol yw prif achosion erydiad arfordirol a llifogydd (10; 13; 14). O ystyried bod mwy na 600 miliwn o bobl (tua 10% o boblogaeth y byd) yn byw mewn ardaloedd arfordirol sydd lai na 10 metr uwchlaw lefel y mo\u0302r [12; 15], bydd y bygythiadau hyn yn dod a\u0302 chanlyniadau cymdeithasol ac economaidd hanfodol i gymunedau arfordirol sy'n agored i niwed. Yn seiliedig ar ragamcanion lefel y mo\u0302r ar gyfer 2050, bydd tir sy'n gartref i 300 miliwn o bobl ar hyn o bryd yn disgyn islaw uchder llifogydd arfordirol blynyddol ar gyfartaledd ac erbyn 2100, a gallai 200 miliwn o bobl eistedd yn barhaol o dan linell y llanw uchel [16]. Os rhagdybir ansefydlogrwydd llen ia\u0302'r Antarctig, ystyrir bod tua 300 miliwn o bobl yn byw ar dir sydd mewn perygl ar hyn o bryd [16]."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gellir disgwyl effeithiau newid yn yr hinsawdd ar hyd arfordir Iwerddon, gwlad sydd a\u0302 mwy na 7,000 km o draethlin a lle mae mwy na 50% o boblogaeth y wlad yn byw o fewn 15 km i'r morlin [13], wedi'i ganoli'n bennaf yn ninasoedd arfordirol Dulyn, Corc, Limerick a Galway [14]. Mae newidiadau yn hinsawdd Iwerddon yn unol a\u0302 thueddiadau byd-eang lle mae'r tymheredd wedi cynyddu 0.8\u00b0C rhwng 1900 a 2011, cyfartaledd o 0.07\u00b0C fesul degawd dros y cyfnod hwn [14; 17]."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Cynnydd yn lefel y mo\u0302r, stormydd arfordirol a llifogydd yw'r risgiau mwyaf uniongyrchol ar sail genedlaethol [14]. Bydd lefelau'r mo\u0302r yn codi, o'u cyfuno a\u0302 chynnydd posibl yn lefelau stormydd a'r risg uwch o ymchwyddiadau storm, yn arwain at orlifo arfordirol ac erydiad traethau a chlogwyni, a diraddio ecosystemau arfordirol [14; 17; 18]."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae arsylwadau lloeren yn dangos bod lefel y mo\u0302r o amgylch Iwerddon wedi codi oddeutu 0.04\u20130.06 metr ers dechrau'r 1990au [18; 19], gydag astudiaethau'n nodi codiad cymedrig yn lefel y mo\u0302r o oddeutu 1.7 mm y flwyddyn (o 1916 i 2012) [17]. Mae amcangyfrifon yn dangos bod oddeutu 350 km2 o dir ar hyd arfordir Iwerddon yn agored i godiad o 1 metr yn lefel y mo\u0302r, gan gynyddu i 600 km2 i godiad yn lefel y mo\u0302r o 3 metr [13; 14].2 to a sea level rise of 3 metres [13; 14]."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Bydd cyfradd arafach o godiad yn lefel y mo\u0302r yn galluogi mwy o gyfleoedd i addasu yn systemau dynol ac ecolegol ynysoedd bach, ardaloedd arfordirol isel a delta\u0302u [2]. Fodd bynnag, hyd yn oed os bydd allyriadau yn dirywio yn unol ag amcanion Cytundeb Paris (9), bydd lefelau'r mo\u0302r yn dal i godi rhwng 30 a 60 centimetr erbyn 2100 (10), am y rheswm hwn mae'n bwysig gweithredu ar unwaith o ran lliniaru ac addasu [15]."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae'r Panel Rhynglywodraethol ar y Newid yn yr Hinsawdd (IPCC) yn diffinio addasu fel \u201cy broses o addasu i'r hinsawdd gwirioneddol neu ddisgwyliedig a'i effeithiau, er mwyn cymedroli niwed neu fanteisio ar gyfleoedd buddiol\u201d [20]. Bydd moroedd yn codi a mwy o ymchwyddiadau storm yn sicr yn effeithio ar economi\u0308au trefol ac yn gorfodi cannoedd o filiynau o bobl mewn dinasoedd arfordirol o\u2019u cartrefi, gydag amcangyfrif o gost o fwy na $1 triliwn bob blwyddyn erbyn 2050 [21]. Dywed y Comisiwn Byd-eang ar Addasu y gallai buddsoddi $1.8 triliwn yn fyd-eang mewn cynlluniau addasu hinsawdd dros y degawd nesaf gynhyrchu $7.1 triliwn yng nghyfanswm y buddion net. Mae Banc y Byd yn amcangyfrif y byddai buddsoddiad addasu ychwanegol o dri y cant ymlaen llaw mewn seilwaith gwydn yn cael ei wrthbwyso gan arbedion o hyd at bedair gwaith cost y golled a'r difrod a fyddai wedi digwydd heb y buddsoddiad hwnnw [21; 22]."}, {"text_idx": "#000015", "text": "O ystyried y ffeithiau a grybwyllwyd uchod, daw\u2019n amlwg bod angen mesurau addasu ar frys a bydd gohirio mesurau o\u2019r fath ond yn gwaethygu\u2019r risgiau a osodir gan newid yn yr hinsawdd. Dylid ystyried datrysiadau ar sail natur (megis cadwraeth ac adfer ecosystemau naturiol) fel opsiwn addasu sylfaenol unwaith y bydd yn cysylltu dibenion addasu a lliniaru. Mae cyfranogiad cymunedau arfordirol yn hanfodol wrth gynorthwyo llywodraethau i ddod o hyd i'r opsiwn addasu gorau yn unol a\u0302'r realiti lleol mewn lleoedd y mae newid yn yr hinsawdd yn effeithio arnynt."}, {"text_idx": "#000031", "text": "16. Kulp, S.A., and Strauss, B.H. 2019. New elevation data triple estimates of global vulnerability to sea-level rise and coastal flooding. Nature Communications: 10, 4844. DOI: "}, {"text_idx": "#000046", "text": "COP26:Time to address the gap between knowing and doing"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Coastal Climate Adaptation in Ireland"}]