[{"text_idx": "#000005", "text": "Dathlwyd can mlwyddiant ysgol y Bont ychydig dros deugain mlynedd yn o\u0302l ym mis Mai,1979. Penderfynnodd y Pwyllgor Dathlu ar y pryd gyhoeddi llyfr yn olrhain hanes yr ysgol yn ystod y ganrif. Ymddiriedwyd y dasg o ymchwilio ac ysgrifennu\u2019r hanes i Dafydd Jones a W J Gruffydd, dau brifardd adnabyddus o Ffair Rhos a chyn ddysgyblion yr ysgol. Enw\u2019r llyfr oedd Rhwng Bont a Ffair Rhos ; mae\u2019n arbennig o ddiddorol ac yn werth ei ddarllen, ac yn wir nid oes dim llawer i elwa drwy geisio ychwangu ato."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Prif fwriad yr erthygl hon yw edrych ar y cyfleusterau addysg oedd ar gael i blant y Bont cyn i\u2019r ysgol bresennol gael ei hadeiladu. Anodd yw credu nad oedd system addysg genedlaethol yn bodoli yng Nghymru na Lloegr tan ail hanner y 19eg ganrif. Cyn y Ddeddf Addysg Elfennol yn 1870, roedd addysg reolaidd a safonol wedi ei gyfyngu i raddau helaeth i\u2019r trefi, ac i blant a modd gan eu rhieni i\u2019w hanfon i ysgolion preifat."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yng Ngharon a Gwnnws, dim ond dau bentref a rhai hynny yn gymharol fach oedd yn yr ardal, ac mae\u2019n debygol nad oedd fawr o deuluoedd o fewn y ddau blwyf (os oedd un) a allai fforddio ffioedd addysg preifat, llawn amser. Rhaid oedd i blant y werin-bobl aros tan y Ddeddf uchod i gael unrhyw fath o hyfforddiant swyddogol. Nod y ddeddf hon oedd darparu addysg elfennol i bob plentyn ac yn fwyaf arbennig i\u2019r rhai hynny a oedd yn hanu o\u2019r dosbarth gweithiol. Ac mae\u2019n werth nodi bod bron i gwarter canrif arall wedi mynd heibio cyn i blant yr ardal gael cyfle i fynd i ysgol uwchradd."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn y degawd yn dilyn dyfodiad Deddf 1870, cynhaliwyd ysgol elfennol y Bont yn festri\u2019r Methodistiaid. Mae ychydig o ansicrwydd ynghylch pa bryd yn union y symudwyd i\u2019r adeilad presennol (1879 neu 1881), ond yn amlwg daeth yr ecsodus ddim ond just in time. Ceir hanes yn yr Aberystwyth Observer (Tachwedd 1880) am yr Awdurdod Iechyd yn condemnio :"}, {"text_idx": "#000010", "text": ". . . the disgraceful state in which the privies of the Pontrhydfendigaid board school are kept."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Trwy lwc, roedd yr ysgol newydd yn barod, ond o achos anghytundeb rhwng y School Board a\u2019r adeiladwyr bu\u2019n rhaid gohirio\u2019r symud am gyfnod. Bu tipyn o helbul ar y pryd, a bu\u2019r ysgol yn wag am ychydig amser, ond stori arall yw honno (am ragor o wybodaeth, gweler papurau lleol y cyfnod)."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019n siwr y cytuna pob un sydd wedi darllen Rhwng y Bont a Ffair Rhos bod addysg yn y cyfnod 1870 i 1880 yn go isel, yn enwedig o\u2019i gymharu a\u0302\u2019r hyn a geir yn y Bont heddiw. Ond ar o\u0302l i Mr John Rees gael ei benodi yn brifathro yn 1883, ac wedyn o dan brifathrawiaeth Mr J. G. Williams, cododd y safon. Yn sicr, yn ystod hanner can mlynedd cyntaf yr 20fed ganrif, roedd yr ysgol yn cynnig yr addysg orau bosibl ar y pryd i bob plentyn, beth bynnag oedd ei gefndir/chefndir."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ond beth oedd y sefyllfa yn hanner can mlynedd cyntaf y 19eg ganrif? Ymgais sydd yma i roi braslun o\u2019r addysg oedd ar gael i blant y Bont a\u2019r cylch y pryd hwnnw."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn 1846 gofynnwyd i dri chomisiynydd o Loegr i ymchwilio i addysg yng Nghymru, a chyhoeddwyd eu hadroddiad (1847) mewn tair cyfrol ag iddynt gloriau glas \u2013 y Llyfrau Gleision. Yn o\u0302l yr addroddiad dim ond un ysgol y gellid ei galw yn ysgol-ddyddiol oedd ym mhlwyfi Caron a Gwnnws. Sefydlwyd honno yn 1843, ac mae\u2019n debygol mai hi oedd yr ysgol gyntaf yn y cylch. Ei henw oedd Strata Florida Adventure Day School. Safai\u2019r ysgoldy yn agos iawn i\u2019r pentre\u2019 ar ymyl y ffordd i Ystrad Fflur, rhywle yn agos i Bencreigiau (gweler cyfrifiad gwladol 1851). Mae enw\u2019r ysgol yn dynodi mai menter rhad preifat yr ysgolfeistr oedd hon \u2013 modd o ennill ychydig o fywoliaeth. Rhaid mai plant o deuluoedd gweithiol oedd y disgyblion a bod y ta\u0302l wythnosol rhywle rhwng pedair a chwe cheiniog y pen. Er bod nifer dda o ddisgyblion ar y gofrestr, dim llawer fyddai yn mynychu\u2019r ysgol yn rheolaidd. Yn ystod misoedd yr haf, byddai\u2019r bechgyn wrthi yn gwlana ar y mynydd, yn cywain gwair, codi mawn, ayb., ac wrth gwrs, ar o\u0302l iddynt gyrraedd 10 i 12 oed, byddent yn gadael yn gyfangwbl i weithio\u2019n llawn amser. Roedd y merched hefyd yn aml-absennol ; teuluoedd mawr oedd y norm ar y pryd, a rhaid oedd i\u2019r merched aros gartref yn fynych i helpu gyda\u2019r plant iau."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Fel y gellid disgwyl, roedd cyflog yr ysgolfeistr yn fach, ac mae portread y comisinydd o gartref yr ysgolfeistr yn brawf o hynny :"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ond beth am safon yr addysg? Heb fod yn llewyrchus iawn meddai\u2019r comisiynydd (Sais rhonc) er bod rhai o\u2019r plant wedi darllen yn Saesneg yn tolerably well, ond roeddent meddai yn :"}, {"text_idx": "#000018", "text": ". . . mispronouncing words like pleesure for pleasure, warld for word and trorble for trouble."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Rhaid imi gyfaddef, bedwar ugain mlynedd yn o\u0302l, pan oeddwn i yn ysgol y Bont, ychydig ohonom (os oedd un) fyddai\u2019n medru ynganu geiriau Saesneg fel ryw \u2018doff o Sais\u2019."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ni ellir bod yn siwr o gymwysterau na gallu\u2019r ysgolfeistr, ond yn gyffredinol, roedd dysgu yn y cyfnod o dan sylw yn un o\u2019r swyddi isaf ei statws mewn cymdeithas. Yn o\u0302l Y Parch Kilsby Jones (Y Genhinen, Ionawr 1885) :"}, {"text_idx": "#000021", "text": ". . . ca\u0302i y penbwl mwyaf o ran yr ymenydd, a\u2019r mwyaf di-ras o ran ei foesau wneud y tro i hyfforddi plant yr amser hwnnw."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ysgolion dros-dro oedd y mwyafrif yn cael eu cynnal mewn adeiladau ymhell o fod yn addas at y diben :"}, {"text_idx": "#000023", "text": ". . . cedwid hwy mewn pob math o dai ond cael rhywfath o do arnynt \u2013 rhedyn neu brwyn a hefyd, yn aml mewn eglwysi a chapeli heb ddim ta\u0302n. Yn y gaeaf, pan oedd y teuluoedd gweithiol yn fwyaf tebygol o anfon eu plant i\u2019r ysgol, roedd golwg dorcalonus arnynt \u2013 trwynau cyn lased a\u0302 chenhinen, a\u2019u traed bron rhewi (Y Genhinen 1885)."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae\u2019n wir i ddweud bod plant Caron a Gwnnws (y rhai hynny a anwyd yn yr hanner can mlynedd cyntaf o\u2019r 19ed ganrif) wedi eu hamddifadu, bron yn llwyr, o gyfleusterau addysg safonol, ac mae\u2019n anodd derbyn adroddiad y comisynwyr sydd yn llwyddo i roi pictiwr hollol anheg o\u2019r plant. Llwyddodd nifer ohonynt o y ardal y Bont oresgyn holl anfanteision y cyfnod (1800-1850) a gwneud cyfraniadau nodedig mewn gwahanol feysydd. Mae braslun o hanes tri ohonynt oedd yn hanu o\u2019r dosbath gweithiol wedi ei gynnwys isod."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn bendant, nid oedd yr un ysgol-ddyddiol o safon i\u2019w chael yn y Bont pan oedd John Phillips yn grwt. Ganwyd ef yn 1810 yn Islwyn, neu Sein, ty\u0302 bach ar draws y ffordd i gapel y Methodistiaid. Ni fu mewn ysgol ond yn ysbeidiol \u2013 ychydig o amser yn ysgol Edward Richard yn Ystradmeurig lle bu Lladin, Groeg a Hebraeg yn boen iddo. Pan oedd yn 19 oed aeth i Langeitho i ysgol a oedd o dan ofal gw\u0302r ifanc bron yr un oedran ag ef, sef Lewis Edwards (Dr. Lewis Edwards, y Bala, wedi hynny), ac aeth y ddau ymlaen i fod yn arloeswyr enwog yn myd addysg Cymru. Llafuriodd John Phillips yn galed :"}, {"text_idx": "#000026", "text": ". . . i geisio deffro Cymru i weld a theimlo yr angen am addysg ac i gael athrawon cymwys (John Phillips: Arloeswr Addysg gan Harri Williams)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Sein tua dechrau\u2019r Ail Ryfel Byd"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Casglodd arian mawr i sefydlu a chynnal ysgolion yng ngogledd Cymru a hefyd i adeiladu coleg i hyfforddi athrawon \u2013 Coleg Normal Bangor. Ond fel pregethwr y daeth John Phillips i amlygrwydd gyntaf. Yn ystod ei ddyddiau cynnar roedd yn adnabyddus fel y gw\u0302r a wnaeth swyno Gwen Thomas (yn nofel Daniel Owen). I Gwen, dyna\u2019r dyn harddaf a mwyaf bonheddig a welodd hi erioed yn ei bywyd. Mewn llesmair, gofynynodd i\u2019w ffrind Elin :"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Ni ellir dweud yn bendant pa bryd y gadawodd John Phillips y Bont, ond yn sicr dechreuodd dreulio mwy a mwy o\u2019i amser yn teithio\u2019r wlad ar ddechrau\u2019r tridegau (1830s). Yn 1835, aeth i Dreffynnon yn weinidog, ac oddiyno i ogledd Cymru lle treuliodd weddill ei oes. Gwyddom iddo wneud gwaith arwrol ym myd addysg yng Nghymru gyfan ond, er mai yn y Bont ac yng Nghapel y Methodistiaid yn fwyaf arbennig y dechreuodd ar ei yrfa, nid oes un cyfeirnod yn unman yn dweud iddo gyfrannu yn benodol at addysg ei ardal enedigol."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Er bod y comisiynwyr wedi beirniadu crefydd Cymru yn hallt, roedd cristionogaeth yn elfen gref ar y pryd a chyda\u2019r grym i liwio bywyd moesol a dysg. Treuddiai i fywyd cymdeithasol a gwleidyddol i raddau sydd yn anodd i\u2019w amgyffred heddiw. Fel John Phillips, cafodd crefydd, y pregethwyr a\u2019r capel argraff mawr ar W.R. James fel plentyn yn y Bont. Ganwyd ef yn 1848."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Gof oedd ei dad ac yn byw drws nesaf i\u2019r lle mae siop y pentref heddiw. Roedd gefail ei dad, a hefyd ei frawd Robert, ar y sgwa\u0302r, lle roedd garej Huw (y diweddar Huw Jones) yn arfer bod. Un o gewri enwad y Bedyddwyr oedd W. R. James; bu\u2019n genhadwr yn India am gyfnod dros 33 mlynedd. Syndod imi oedd darllen bod Lloyd George yn bresennol yn ei angladd yn Ystrad Fflur, ac mae\u2019n debyg iddo fynegi ei deimladau yn yr angladd gan ddweud"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Cydalaraf a\u0302 chwi ar farwolaeth fy hen gyfaill, W R James, un o weision anwylaf Crist."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Ni bu llawer o newid ym myd addysg yn y Bont yn y degawd yn dilyn cyhoeddi\u2019r Llyfrau Gleision. Roedd y cyfleusterau fawr gwell yng nghyfnod cynnar W. R. James nac oeddent yn amser John Phillips. Mae\u2019n debyg bod ysgol drod-dro ar gael yn y Bont am gyfnod rywbryd cyn 1860 ac i W. R. James fod yn ddisgybl pan oedd tua 8 i 10 oed. Ond fel Strata Florida Adventure Day School nid oedd fawr o lun arni, a\u2019r unig beth a ddysgodd y disgybl ifanc oedd yr abie\u0301c. Gwyddom mai prifathrawes ddi-briod oedd yn rhedeg yr ysgol fel modd o gynnal ei hunan. Ei henw yn o\u0302l y cyfrifiad gwladol 1851 oedd Margaret Edwards, 27 mlwydd oed yn byw ar phen ei hun yn rhif 6, Glasyfelin. Mae\u2019n anodd dweud yn hollol lle roedd Glasyfelin, ond yn sicr rhywle yn agos i Black Lion a nepell o hen gartref John Phillips. Mae\u2019n debygol mai byr iawn oedd hanes yr ysgol hon, priododd Margaret Edwards a mynd i fyw i Lanilar cyn y cyfrifiad gwladol 1861."}, {"text_idx": "#000040", "text": ". . . adnabyddid yr ysgolfeistr fel \u2018John Pannwr\u2019, am mai pannwr oedd ei dad. Nid oedd ganddo grap ar un iaith, ond y Gymraeg a\u2019r Saesneg, ac roedd ymhell o fod yn feistr ar yr olaf. Ystyrid ef yn rhifyddwr rhagorol yn y dyddiau hynny, ac o dan ei ddysgeidiaeth ef y deuais yn hoff o rifyddiaeth (Cofiant y Parch W R James gan T R Morgan)."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Ar o\u0302l Talwrnbont, aeth i ysgol Edward Richard yn Ystradmeurig. Wrth gwrs, nid ysgol i blant o deluoedd gweithiol oedd hon fel y bu i\u2019r prifathro (Rev. John Williams) gyfaddef i\u2019r comisiynydd yn 1846 \u2013 dim ond tri meddai oedd yn yr ysgol :"}, {"text_idx": "#000042", "text": ". . . belonging to the labouring classes."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ni fu amser W. R. James yn Ystradmeurig yn fuddiol iawn. Byr fu ei arhosiad gan nad oedd rhifyddeg yn cael fawr o sylw yno. Efallai mai rhifyddeg oedd ei hoff bwnc, ond gwyddom iddo feistroli pedair o ieithoedd India ac yn o\u0302l hanes roedd yn :"}, {"text_idx": "#000044", "text": ". . . gifted preacher in the Bengali language."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Bu am dri mis mewn un ysgol arall :"}, {"text_idx": "#000046", "text": ". . . gyrrwyd fi i ysgol yn Kington er mwyn dysgu Saesneg, ond eto ni elwais lawer am fod hiraeth mawr arnaf yr holl amser. Hyd hynny, ni fum ddiwrnod oddi cartref, oddi eithr ym Mhenlan, Swyddffynnon gyda fy nhadcu a mamgu ac am rai diwrnodau yn nw\u0302r y mor yn Aberystwyth; ond roedd mam gyda fi yno."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Gw\u0302r arall a gafodd ond ysbeidiau byr o addysg elfennol oedd William Jones. Ganwyd ef yn 1842 ym Maesalwad Cottage, ym mhlwyf Caron uwch Clawdd. Labrwr amaethyddol oedd ei dad, ond erbyn 1845 roedd yn gweithio yn y gwaith mwyn, a chofrestrwyd ef yng nghyfrifiad gwladol 1851 fel Lead Miner, yn byw yn Nhynewydd yn agos i Alltddu. Yn o\u0302l yr hanes, roedd William Jones yn ddysgwr cyflym ac yn medru darllen y Beibl yn rhugl, yn Gymraeg ac yn Saesneg, a hynny pan oedd ond pedair oed. Fel John Phillips a W R James, roedd fawr o fanteision addysgol ar gael iddo ar y pryd. Gellir bod yn sicr na fu mewn unrhyw ysgol ond ysgol Sul cyn iddo gyrraedd pedair oed. Yn ddi-os, bu\u2019r ysgolion Sul yn gyfrwng pwysig i hybu plant i ddarllen, a chydnabuwyd eu gwerth yn y Llyfrau Gleision. Wrth gwrs, roedd y rhain wedi eu cyfyngu i ychydig oriau ar y Sul ac i ddysgu darllen y Beibl yn Gymraeg yn unig."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Ni chafodd William Jones ond thri tymor o hyfforddiant \u2013 mewn ysgol dros-dro yng Nghapel y Methodistiaid (Tregaron) ac wedyn gyda John Pannwr yn Talwrnbont. Yn un-ar-ddeg oed aeth i ysgol arall dros-dro yn Eglwys Tregaron, lle roedd gw\u0302r o Geinewydd yn athro am rai misoedd yn y gaeaf. Pan ddaeth y tymor hwnnw i ben, daeth addysg William Jones hefyd i ben. Cyn iddo gyrraedd deuddeg oed, dechreuodd fel gwas bach ar fferm Wernfelen yn gofalu am y gwartheg. Wedyn, yn 16 oed, aeth yn brentis i siop ddillad yn Nhregaron."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ar o\u0302l tair blynedd a hanner o brentisiaeth aeth i Birmingham a threulio naw mlynedd arall yn gweithio i nifer o fasnachau yn ymwneud a\u0302 dillad. Yn 1870 (blwyddyn y Ddeddf Addysg) pan oedd yn 28 oed, dechreuodd fusnes ei hun ac ymhen dim amser roedd yn w\u0302r neulltuol o gefnog. Daeth yn adnabyddus ledled Cymru am ei gyfraniadau haelionus i achosion crefyddol, addysgol ac elusennol. Ef oedd cadeirydd cyntaf llywodraethwyr ysgol Tregaron. Diwrnod seremoni agor yr ysgol, roedd dwy faner yn addurno neuadd y dre, un yn dymuno llwyddiant i\u2019r ysgol a\u2019r llall yn cydnabod cyfraniad William Jones yn sefydlu addysg uwch yn Nhregaron (os am ragor o wybodaeth am William Jones, gweler hanesybont.uk/?page_id=10304"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Y gobaith yw y gall y portreadau byr hyn o dri unigolion arbennig o Garon a Gwnnws helpu i gyfleu ychydig am gyflwr addysg yn yr ardal ar ddechrau\u2019r 19eg ganrif. Bu i\u2019r tri uchod (er iddynt gael eu llwyr hamddifadu o ddysg ffurfiol cynnar) fynd ymlaen i arddel pwysigrwydd addysg, ac fe wnaeth dau ohonynt gyfraniad amhrisiadwy i hyrwyddo addysg yn Nghymru \u2013 mae arnom ddyled iddynt. Heb os, roedd yng Ngharon a Gwnnws (yn y cyfnod dan sylw) gymuned oleuedig, ddiwylliedig ac mae hanes yn dyst o hynny."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Cyn diweddu, efallai bod yn werth cyfeirio at neges fach arall sydd yma \u2013 nid yw llwyddiant bob amser yn gysylltiedig ag addysg ffurfiol na maint yr addysg hwnnw. Cofier arwyddair Ysgol Uwchradd Tregaron \u2013 Mewn Llafur mae Elw."}]