[{"text_idx": "#000000", "text": "Sylwadau ar Wyddoniaeth Heddiw (ac ambell bwnc arall). [diweddariad 15/8/2022]"}, {"text_idx": "#000003", "text": "O boptu\u2019r pentan mae pa\u0302r o baneli hynod arall. Maent yn ymwneud a digwyddiadau amserol arbennig. Mae hynny, a\u2019u cynnwys cymysg o ddelweddau, syniadau a ffeithiau, yn eu gosod nid ym mhell o\u2019r ffin annelwig rhwng Seryddiaeth a Se\u0302r Ddewiniaeth. Pa wreiddyn a fyddai wedi bod o brif ddiddordeb i Richard a Grace Jones, eu teulu a\u2019u cyfeillion tybed ? Wrth eistedd wrth y ta\u0302n, ar lefel y llygad, y paneli yma byddai wedi bod yr hawsaf i\u2019w gweld. Yn y paneli yma, hefyd, cawn weld ffynhonnell cynllun y Pentan \u2013 y mathemategydd John William Thomas, Arfon(wyson)."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Comed Halley a Chlip Haul"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Eto, dau banel tebyg i\u2019w gilydd. Comed Halley a\u2019i chylchdro a diffyg (clip) haul mis Mai 1836 yw eu prif nodweddion. Dwy ddelwedd wedi\u2019u huno gan bortread hirgrwn cylchdro\u2019r gomed sydd yma."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn y ddelwedd uchaf mae portread (mathemategol) cywir o gysgod (wmbra) y lleuad ar ran fechan o wyneb y ddaear. Mae\u2019r portread o oleuni\u2019r haul yn drawiadol. Mae\u2019n debyg i wallt hir merch yn lapio am y ddaear (ond yn osgoi\u2019r wmbra). Ceir rhes ar o\u0302l rhes o haciau cynffurf, ac ochrau\u2019r \u201cpelydr\u201d yn grwm \u2013 a\u2019u gwaelodion yn troi am allan cyn gorffen yn syth, fel petaent wedi\u2019u torri a\u0302 siswrn !)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae\u2019r haul, hefyd, wedi\u2019i bortreadu yn fwy artistig nag yng ngweddill y Pentan. Y corona (a\u2019r wyneb) yn debycach i natur na phigau haul paneli\u2019r rhes uchaf. Mae wedi\u2019i ffurfio o ddau gylch o gynffurfiau (gynffon wrth gynffon) sydd wedi dileu\u2019r ddau gylch geometrig oddi tanynt. Mae\u2019r \u201cH\u201d i ddynodi\u2019r haul yn unigryw, wedi\u2019i ffurfio o chwe thwll bychan a phum twll mwy. (Y twll canol yn ein hatgoffa o arwydd yr haul, \u2609 )."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae\u2019r ddaear wedi\u2019i nodi a\u0302 \u201cD\u201d a\u2019r lleuad ag \u201cLL\u201d. Yn wahanol i baneli 1 a 5, smotiau bach crwn sy\u2019n dangos wynebau goleuedig y ddaear a\u2019r lleuad. Mae cysgod y clip yn ymestyn drwy\u2019r ardal smotiog megis triongl (parhad o ffin yr wmbra). (Nid yw hyn yn dechnegol gywir \u2013 gwall prin arall yn y cynllun. Byddai wedi bod yn anodd portreadu\u2019r hanner cylch bychan cywir ! )"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019r lleuad yn dilyn ei gylchdro \u2013 sydd wedi\u2019i nodi\u2019n gywir \u201cY LLEUAD YN MYNED.\u201d A dwy saeth yn nodi\u2019r cyfeiriad \u2013 a dau ddot artistig o boptu bo\u0302n y saethau."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae\u2019r ddwy arysgrif gyfagos yn atgof anfwriadol (?) o un o brif ddadleuon cynnar seryddiaeth. Portreadir yr haul yn cylchdroi o amgylch y ddaear, mewn modd hollol Ptolemaig. Mae\u2019r arysgrif \u201cYR HAUL YN MYNED\u201d a\u2019i saeth dwbl-ddotiog yn gwneud hyn yn hollol glir. Ond, fel petai i unioni\u2019r camgymeriad, cynhwysir y geiriau \u201cY D. YN MYNED\u201d o dan lun y ddaear (lle nad oes cylchdro wedi\u2019i bortreadu). (Ni fyddai Galileo, na Phab Urban VIII, wedi\u2019u bodloni !)"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn rhan isa\u2019r cynllun mae\u2019r pennawd \u201cCLIP MAI. 15. 1836.\u201d (mae\u2019r \u201c15\u201d wedi\u2019i golli ar y panel de. gw. isod). Dyma un o ddau destun cyfamserol y panel ac mae tystiolaeth i\u2019r un a ysgogodd yr holl waith \u2013 gan gynnwys manylion dyddiad y clip (o eclipse) haul arbennig hwn \u2013 i\u2019w gweld yn y panel. O amgylch cylchdroadau\u2019r cyrff mae\u2019r arysgrif \u201cRHODD J.W.T. ARFON\u201d, sef John William Thomas o Bentir. Ar y pryd defnyddiai \u201cArfon\u201d fel llysenw. Yn ddiweddarach y mabwysiadodd \u201cArfonwyson\u201d."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Manylion ymweliad Comed Halley yw testun y rhan hon. Yn ei chanol ceir delwedd arall o\u2019r haul. Ar y panel de mae\u2019r saith dot crwn (y 6 allanol ar ffurf hecsagon \u2013 gydag awgrym o ddotiau fymryn yn fwy bob yn ail) sydd yng nghanol disg yr haul, wedi\u2019u hamgylchynu gan ddau gylch o smotiau bach \u2013 16 mewnol a 21 allanol. Mae\u2019r cylch allanol wedi\u2019i osod ar gylch allanol yr haul. Y tu allan i\u2019r rhain mae delwedd y corona wedi\u2019i gwneud o dorch o farciau cynffurf. (Yn y panel chwith mae twll wedi\u2019i ddrilio i gynnal y llechen yn ei lle. Mae hwn wedi\u2019i lenwi a rhyw fath o fastig ac yn anffurfio tua chwarter wyneb yr haul. O bosib y bu unwaith saith dot yn lle\u2019r hecsagon a welir yn y panel de. Neu a oes awgrym bod yr hecsagon wedi\u2019i gerfio ar o\u0302l creu\u2019r twll cynnal ?) O amgylch yr haul y mae chwe delwedd o\u2019r ddaear wedi\u2019u gosod ar eu cylchdro. (Mae\u2019n debyg yr ysgythrwyd yn ddyfnach linell y cylchdro ar o\u0302l gorffen nifer o fanylion eraill y llun. Mae modd gweld ei pharhad ysgafn wrth groesi disgiau\u2019r ddaear \u2013 a chreu ffin i\u2019r ochr \u201coleuedig\u201d ohonynt.) Dynodir wynebau golau\u2019r ddaear gan dyllau bas crwn. Mae pump o\u2019r disgiau daear yn hanner isaf y cylchdro, pob un (ond yr un mwyaf i\u2019r dde ar y panel de) wedi\u2019u nodi a\u0302 \u201cD\u201d. Nid oes llythyren ar y pumed disg ar y panel de, nac ar y disgiau ar ganol uchaf y cylchdro. Yn yr eithriadau yma mae blaen cynffon Comed Halley (gw. isod) yn ymestyn i\u2019r ochr gysgodol lle gwelir y llythyren yn y disgiau eraill. Yn y bylchau ar hyd y cylchdro rhwng y disg uchaf a\u2019r pump isaf mae\u2019r cerfiwr wedi cynnwys dwy saeth i ddynodi cyfeiriad symudiad y ddaear. Mae iddynt ddau ba\u0302r o adfachau a dau ddot o boptu\u2019r bo\u0302n. Yn yr un gofod ceir dau fath arall o saethau adfachog i ddynodi trywydd Comed Halley (gw. isod). Yn y rhan fechan hon o\u2019r cynllun mae dau ba\u0302r o saethau ac un saeth unigol yn dynodi tri symudiad gwahanol \u2013 mae saeth(au) pob symudiad yn wahanol i osgoi\u2019u cymysgu.)"}, {"text_idx": "#000013", "text": "O amgylch dyluniadau\u2019r ddaear a\u2019r haul mae torch lydan wedi\u2019i nodi \u201cYR AWYR SERENOG\u201d; gyda llinell grom gelfydd ynghanol A \u2013 WYR. Mae\u2019r llinell hon yn adlewyrchu gwaelod cylchdro\u2019r haul yn rhan uchod y panel. Mae YR AWYR wedi ei ysgythru uwchben y dorch a SERENOG oddi tani. Nid yw\u2019r dorch yn gylch, ond yn cynrychioli tua 210\u00b0 o gylch wedi\u2019i ffinio ar y gwaelod gan ruban llorweddol o nodau cynffurf i fyny ac i lawr bob yn ail. Mae cylchdro\u2019r ddaear a\u2019r tri disg isaf yn ymestyn drwy\u2019r rhuban hwn \u2013 ac yn croesi ychydig i\u2019r panel isod."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ar un olwg ymddengys bod y toriad hwn yng nghylch yr awyr serennog yn anghymen \u2013 byddai digon o le wedi bod i arlunio\u2019r cylch geometrig yn gyfan. Ond efallai bod amcan arall ar waith yma. Mae rhuban yr awyr serennog yn adleisio \u201cgwallt merch\u201d goleuni\u2019r haul yn rhan uchaf y panel. Mae iddo deimlad \u201cffurfafen uwchben y ddaear\u201d \u2013 gyda\u2019r llinellau llorweddog ar ei waelod megis \u201cy mo\u0302r\u201d. Ffurfir y rhuban gan chwe chylch o diciau cynffurf gofalus. Mae\u2019r par allanol yn nodi ffiniau\u2019r awyr (gydag o\u0302l y cylch ysgafn a ddefnyddiwyd i farcio\u2019r ffin i\u2019w weld ar y tu fewn). Y ddau a\u0302 phen llydan y cynffurf ar i allan. Rhwng y ddau gylch yma mae pedwar cylch o gynffurfiau yn creu patrwm igam-ogam ar draws y rhuban. Mae\u2019r cynffurfiau yma yn osgoi (ac felly wedi\u2019u cerfio ar ei holau) 24 o dyllau crwn sylweddol (cwpanau bychain) a lluniau o Gomed Halley. Mae 24 cwpan y panel de wedi\u2019u cerfio yn ddyfnach na rhai\u2019r panel chwith \u2013 nid ydynt yn yr un mannau yn y ddau banel \u2013 ond maent yn dilyn yr un patrwm."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Y tu fewn i ymyl fewnol rhuban yr awyr serennog mae 7 o arwyddion y Sidydd (Libra, Virgo, ....Aries). Ar y panel chwith maent wedi\u2019u gosod yn gyson, tra ar y panel de, mae arwyddion Virgo a Taurus wedi\u2019u symud ychydig i ganiata\u0301u mwy o le i gynffonnau comed Halley. Mae hyn, hefyd, wedi caniata\u0301u i\u2019r cerfiwr wneud yr arwyddion ychydig yn fwy ac yn gliriach. (Mae\u2019r panel de yn gyffredinol yn fwy cymen.) Ar y ddwy ochr, lle bo modd, mae marc bychan iawn yn nodi safle\u2019r arwydd ar ochr fewnol ymyl y rhuban."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae llwybr comed Halley ynghyd ag 8 delwedd o\u2019r gomed yn croesi\u2019r llun a\u0302 saeth, ac arni un pa\u0302r o adfachau a phum par o ddotiau, yn nodi cyfeiriad y symud. Mae un ddelwedd o\u2019r gomed wedi\u2019i harosod ar y disg daear uchaf (ar y panel chwith mae hwn yn ymestyn y tu hwnt i\u2019r disg), ac un ohonynt wedi\u2019i harosod ar ruban yr awyr serennog. Mae pen de\u2019r gyfres yn cysylltu ag un o ddelweddau\u2019r gomed yn yr elips mawr sy\u2019n cysylltu dwy ran y panel. Mae\u2019r trywydd yn cychwyn ar y ffin rhwng arwyddion Gemini a Taurus ac yn gadael rhwng arwyddion Virgo a Leo. (Nid yw\u2019r pwyntiau hyn yn cyfateb i drywydd sidyddol Halley ym mhaneli 1 a 5.) Mae cynffonnau\u2019r wyth delwedd yn lled gyflin, nid ydynt yn llifo o gyfeiriad delwedd yr haul isod \u2013 a ydynt i fod yn rhan o\u2019r un ddelwedd ? Os nad ydynt, nid yw\u2019n amlwg beth yw eu diben. Ers 1531 bu perihelion Halley yn araf symud ar draws Acwariws. Nid yw arwydd Acwariws yn y panel hwn, ond byddai perihelion Halley yn \u201cymddangos\u201d yn Acwariws o\u2019r disg Daear uchaf. (Rhaid gwneud mwy ymchwil i hwn.)"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae 36 delwedd o Halley ym mhob panel. Yr un ffurf sydd i bob un. Twll crwn yw\u2019r cnewyllyn, a 7 neu 8 twll crwn llai o faint o\u2019i amgylch yw\u2019r coma. Tair rhes o ryw 17 twll crwn bach yw\u2019r gynffon \u2013 a\u2019i phen yn grwn. Mae hyn yn debyg iawn i luniau\u2019r cyfnod."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Cylch hirgul trywydd Comed Halley sy\u2019n uno dwy ran y paneli, gyda\u2019r ddau grw\u0302p haul/daear yn ffocysau iddo. (Mae pennau\u2019r cylch yn bigog yn hytrach na chrwn. Mae llunio cylch hirgul yn sylweddol fwy anodd na llunio cylch.) Yn ffyddlon i natur, mae cynffonnau\u2019r 28 delwedd yn llifo i ffwrdd o\u2019r haul. Ond nid yr un haul. Mae cynffonnau\u2019r chwith yn llifo o\u2019r haul uchaf, a chynffonau\u2019r ochr dde yn llifo o\u2019r haul isaf."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Llenwir corneli uchaf y paneli a\u0302 pharau o blanhigion canghennog o\u2019r un patrwm a phaneli 1 a 5."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ym mhaneli 9 a 10 mae delwedd fawr o\u2019r haul, wedi\u2019i labelu\u2019n glir \u201cYR HAUL.\u201d ar ei gwaelod (wedi\u2019i thanlinellu gan res o gynffurfiau mawr a bach bob yn ail \u2013 a phaneli wedi\u2019u croeslinellu). Yn anghyffredin i\u2019r Pentan nid yw\u2019r amlinellau sy\u2019n ffinio\u2019r cynffurfiau yn ofalus gyfochrog \u2013 ond mae\u2019r gogwyddau gwahanol yn lluniau drych i\u2019w gilydd rhwng panel 9 a 10, sy\u2019n awgrymu bod hyn yn fwriadol. Mae\u2019r Haul wedi\u2019i amgylchu a\u0302 \u201cstarburst\u201d dramatig sy\u2019n ymestyn i ymylon sgwa\u0302r y llun. Mae\u2019n debyg mai\u2019r Corona a gynrychiolir yma. Ymhob cornel y sgwa\u0302r mae cylch sectorog. Yn eu canol mae cylch ag iddo wyth cynffurf megis adenydd olwyn. Y tu allan iddo mae cylch o gynffurfiau o ddau hyd sy\u2019n gadael bwlch clir ar yr ochrau mewnol (o\u2019r sgwa\u0302r). Eto, mae\u2019r rhain ar ffurf \u201cstarburst\u201d."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae wyneb yr haul wedi\u2019i lenwi a\u0302 phatrwm o linellau a rhesi o smotiau. Mae graen llorweddol i\u2019r patrwm cyfan \u2013 gyda chwe chwmwl syth llorweddol o smotiau wedi\u2019u rhannu gan gyfresi ar hap o linellau lled fertigol. Mae rhes o smotiau wedi\u2019u llunio\u2019n ofalus ar hyd dwy ochr pob llinell. Nid yw tarddiad y patrwm yn amlwg \u2013 ond mae\u2019r tebygrwydd i ddelweddau diwedd yr ugeinfed ganrif (a\u2019r ganrif hon) yn rhyfeddol. Y llinellau o smotiau megis y fflerau a\u2019r llinellau yn ymdebygu i\u2019r meysydd magnetig. Mae hyd yn oed ambell Fwa o smotiau. Nid oedd y rhain yn hysbys am ddegawdau lawer wedi amser llunio\u2019r Pentan (drwy arsylliadau megis rhai George Ellery Hale yn 1908). (Mae\u2019r twll a ddefnyddiwyd ar gyfer y cwmpawd i lunio\u2019r cylch i\u2019w weld yng nghanol y ddisg.)"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ar waelodion ochrau\u2019r Pentan mae pa\u0302r o baneli yn darlunio\u2019r holl blanedau (Galileo) hysbys. Mae\u2019r paneli wedi\u2019u labeli \u201cGWAHANIAETH MAINT Y BLAENEDAU\u201d. Cefndir croeslinellu sydd i\u2019r planedau gyda \u201cstarburst\u201d ym mhob cornel sy\u2019n adleisio\u2019r rhai ym mhanel yr haul. Mae\u2019r rhai gwaelod yn ymestyn hyd at ymyl y blaned isaf (Sadwrn). Mae hanner \u201cstarburst\u201d ar ganol gwaelod y llun \u2013 a phatrwm o gynffurfiau gofalus yn ffurfio gwaelod yr holl gynllun."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae pob planed wedi\u2019i chylchynu a\u0302 bwlch clir. (Mae pwynt y cwmpawd a ddefnyddiwyd i lunio\u2019r ddau gylch i\u2019w weld ynghanol pob un.) Mae arwydd se\u0302r-ddewiniol yn nodi pob un (un ar bob ochr yn achos Sadwrn). Dangosir wynebau golau a thywyll Mercher, Gwener, Y Ddaear, Mawrth ac Wranws. Ond yma mae gwahaniaeth, prin, rhwng y paneli de a chwith. Ar y dde y wynebau isaf sydd a\u0302 smotiau, tra ar y chwith y wynebau uchaf sy\u2019n smotiog. (Mae\u2019r arwyddion se\u0302r-ddewiniol wedi\u2019u cerfio ar y wynebau heb smotiau.) Erbyn 1839 \u2018roedd cyfnodau megis y rhai a ddarlunnir wedi\u2019u gweld ar Fercher a Gwener. Mae modd canfod ychydig newid ar Fawrth \u2013 ryw 15% tywyll ar y mwyaf. Bu rhaid i ddyn fordwyo i\u2019r lleuad cyn eu gweld ar y ddaear. Yn lluniau Voyager 2 yn 1986 y gwelwyd cilgant Wranws am y tro cyntaf."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Darlunnir llinellau llorweddol cymylau Iau a Sadwrn ar eu hwynebau (megis nifer o dyllau bach), ynghyd a\u0302 bwlch yng nghanol cylchoedd dramatig y blaned Sadwrn. Dyma fwlch Cassini a ddarganfuwyd yn 1675. Mae\u2019r cynllunydd wedi gwahanu persbectif y cymylau o\u2019r cylchoedd \u2013 er mwyn eu gwahanu\u2019n gliriach. Ond efallai, o bosib, mai llun cysgod y cylchoedd ar wyneb y blaned yw\u2019r marciau isaf ar y wyneb. Nodwyd hwn gan Robert Hooke yn 1666."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Ar y ddau banel fel ei gilydd, mae nodwedd arbennig iawn am wyneb y blaned Iau. Mae\u2019r tair haen uchaf o gymylau wedi\u2019u cysylltu a\u2019i gilydd megis \u201cZ\u201d. I arsyllwr yr unfed ganrif ar hugain, mae hyn yn cyfateb yn gywir i\u2019r Smotyn Mawr Coch. Ond er bod so\u0302n am Smotyn ers yr ail ganrif ar bymtheg, dim ond ers 1830 y nodwyd y Smotyn presennol a dim ond ers 1879 y bu astudiaethau ohono. (Patrwm tywydd ydyw tua maint y ddaear, sy\u2019n newid o hyd \u2013 er yn bur arafach nag enghreifftiau llawer llai\u2019r ddaear.) Gwyddom mai gwybodaeth 1832 a ddefnyddiwyd ar gyfer y paneli uchaf ac y cwblhawyd y Pentan, mae\u2019n debyg erbyn diwedd y 30au (mae\u2019r llyfr cownt yn cyfeirio at 1837 \u2013 ond mae un dyddiad 1838 wedi\u2019i gynnwys). Byddai ymchwil pellach i ddelweddau seryddol Iau o\u2019r cyfnod yn fuddiol. A oes tystiolaeth am wybodaeth hollol newydd yma?"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Yn ogystal a\u0302 haenau o gymylau ar wyneb Sadwrn (Cym), mae\u2019r cynllunydd wedi darlunio cysgodion y cylchoedd (Cys) ar ei hwyneb. Mi \u2018roedd hwn yn nodwedd a oedd i\u2019w gweld ar luniau\u2019r blaned o\u2019r cyfnod."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae\u2019r pennawd \u201cGWAHANIAETH MAINT Y BLAENEDAU\u201d yn awgrymu bod y lluniau i\u2019r un raddfa. O\u2019u mesur, heblaw am y blaned Mercher, gwelir nad yw hyn yn wir yn o\u0302l mesuriadau heddiw. (Er efallai bod rhaid ymchwilio ymhellach i wybodaeth y 1830au.) Felly ym mhaneli 1 a 5 lle nid oes unrhyw ymgais i osod graddfa ar blanedau na lleuadau."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Cymhareb diamedrau\u2019r planedau (Y Ddaear = 1). Gwelir mai dim ond Mercher sydd wedi\u2019i bortreadu\u2019n gywir. Mae Mawrth ychydig yn rhy fawr, a\u2019r lleill yn sylweddol rhy fach."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Gosod y Pentan yn ei le"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Nid yw dosbarthiad y tyllau a ddefnyddiwyd (mae\u2019n ymddangos) i gynnal y llechi yn eu lle yn dilyn unrhyw batrwm ac mae ambell un yn torri manylion o bwys yn y cynllun. (Yn dinistrio dyddiad y Clip ynghanol panel 8, er enghraifft.) Mae modd gweld ymylon y llythrennau coll ym mhanel 8, sy\u2019n cadarnhau mai ar o\u0302l gorffen y llun y driliwyd y twll yma. Mae\u2019n debyg bod hyn yn wir am weddill y tyllau. Ar ryw adeg gwnaed ymdrech i lenwi\u2019r tyllau a rhyw fath o resin. Y tyllau i gyd bellach wedi\u2019u duo gan y blac-led. Bu ymgais i ail-greu\u2019r llun yn y resin ym mhanel 5 ac, o bosib, panel 2. Os bu ymdrechion eraill o\u2019r fath ar y creithiau eraill, nid oes arlliw ohonynt bellach. Bydd unrhyw un sydd wedi ceisio drilio tyllau cynnal mewn wal o gerrig afreolaidd yn cydymdeimlo a\u0302\u2019r un a osododd y Pentan naill ai ym Mryn Twrw neu yn ei leoliad presennol. Mae dau faint o dyllau. Pump ohonynt (19 mm) ar yr ochrau tra bod tri llai (7.5 mm) mewn llinell ar hyd gwaelod y garreg lorweddol."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Chwarel Penrhyn (Braich y Cafn) ?"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Am gopiau mwy o\u2019r lluniau cysylltwch a\u0302 Deri Tomos (a.d.tomos@bangor.ac.uk)"}]