[{"text_idx": "#000000", "text": "Erbyn 40au\u2019r 19eg ganrif, roedd pentref Efail Isaf wedi\u2019i amgylchynu gan fwrlwm o weithgaredd mewn gwahanol gapeli Annibynnol, a sawl un ohonyn nhw\u2019n efengylu\u2019n egni\u0308ol yn yr ardal. Ar un ochr roedd Capel Groeswen, Eglwysilan, a ddisgrifiwyd gan yr hanesydd R. Tudur Jones fel \u201cprif bwerdy ysbrydol y fro\u201d. Roedd dylanwad y capel yn fawr ar ardal eang, ac fe gyrhaeddodd ei benllanw yn ystod gweinidogaeth Griffith Hughes yn hanner cyntaf y cyfnod rydym yn so\u0302n amdano. Daeth capel Groeswen yn fam-eglwys i sawl achos dan yr Annibynwyr a\u2019r Methodistiaid Calfinaidd yng nghyffiniau Llantrisant, Caerffili a chyrion Caerdydd."}, {"text_idx": "#000001", "text": "I\u2019r de o Efail Isaf roedd capel bywiog arall yn Rhydlafar, rhwng Pentyrch a Sain Ffagan. Sefydlwyd eglwys Taihirion hithau rywdro yn 60au\u2019r 18fed ganrif, ac er mai capel bychan iawn oedd hwn, cafodd ddylanwad sylweddol ar grefydd yn y fro. Roedd capel Bethlehem, Gwaelod-y-garth eisoes wedi\u2019i sefydlu dan adain Taihirion ers 1831."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Dan anogaeth rhai o genhadon y ddau gapel hyn, dechreuodd criw o bobl ymgasglu at ei gilydd yn nhafarn y Carpenters yn Efail Isaf oddeutu\u2019r 40au, a phenderfynwyd gwneud cais i eglwysi Taihirion a Gwaelod y Garth am gael capel yn Efail Isaf ei hun. Yn o\u0302l R. Tudur Jones, y ddau brif ladmerydd oedd Philip Williams, un oedd newydd symud i fyw i\u2019r pentref, a William Lewis, diacon yn Nhaihirion, yntau hefyd yn byw yn Efail Isaf. Cefnogwyd y cais yn frwd gan Lemuel Smith, gweinidog ifanc Taihirion a fu farw\u2019n annhymig iawn yn 27 oed, a hynny cyn gweld agor y capel newydd. Derbyniwyd rhodd o dir gan Thomas Philips, Ysgubor Fawr, Sain Ffagan, ac agorwyd y Tabernacl yn swyddogol ym 1843. Yn 1991 traddodwyd darlith gan y Parchedig Ddoctor R Tudur Jones ar gefndir yr achos yn Efail Isaf. Gellir ei ddarllen yma > Cefndir"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Adeiladu\u2019r Capel yn Efail Isaf"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ar o\u0302l bod yn y longroom am rai misoedd, penderfynwyd chwilio am le cyfleus i godi capel arno. O\u2019r diwedd cafwyd darn o dir, yn cynnwys lle i fynwent, ar brydles o\nfil-ond-un o flynyddoedd gan Thomas Phillips, Ysw., Ysgubor Fawr, Sain Ffagan, am rent o ddeg swllt y flwyddyn. Ddechrau 1842 gosodwyd y sylfaen. Roedd craig fawr yn un o gaeau cyfagos Garth Isaf. Chwalwyd hon gan y dynion yn y nosweithiau a chariodd y merched y darnau at wasanaeth y saer maen yn ystod y dyddiau canlynol. Does dim cyfrif o\u2019r gost ariannol, ac mae\u2019n debyg nad oedd yn fawr iawn. Cymerodd y Tabernacl cyntaf bron i flwyddyn i\u2019w adeiladu a chafodd ei agor ym mis Ionawr 1843. Levi Lawrence, gweinidog a oedd newydd ddod i Lantrisant, a gymerodd ofal o\u2019r eglwys am y blynyddoedd nesaf hyd 1847."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Fu\u2019r flwyddyn honno o adeiladu ddim heb ei phroblemau na\u2019i chyfnodau dwys. Ar o\u0302l codi\u2019r waliau yn barod i roi\u2019r to arnyn nhw, cododd storm enbyd a chwythwyd y pingwn nesaf i\u2019r fynwent i\u2019r llawr. Roedd bedd wedi ei agor yn ymyl i gladdu merch fach Bili\u2019r Gof o Lanmyddlyn. Bu\u2019n rhaid gohirio\u2019r angladd am ddiwrnod neu ddau. Dyna\u2019r cynhebrwng cyntaf i\u2019r fynwent newydd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "\u201cCychwynnwyd yn y \u2018longroom\u2019 perthynol i dafarndy\u2019r pentre a elwir \u2018Carpenters\u2019 Arms\u2019. Safai yr ystafell hon ar waha\u0302n i\u2019r \u2018Carpenters\u2019 yn ymyl yr ardd, lle\u2019r oedd grisiau yn esgyn iddi o\u2019r tu allan\u201d. (O lyfryn y Canmlwyddiant 1941)"}, {"text_idx": "#000011", "text": "1843 Adeiladwyd ac agorwyd y capel cyntaf."}, {"text_idx": "#000014", "text": "1869 71 o aelodau a\u2019r capel cyntaf wedi mynd yn rhy fach. Penderfynwyd adeiladu capel newydd."}, {"text_idx": "#000015", "text": "1870 Gorffennaf 3ydd a 4ydd. Agorwyd y capel presennol ar gost o \u00a3830.00."}, {"text_idx": "#000016", "text": "1878 Aelodaeth yn 144. Erbyn diwedd y flwyddyn collwyd 27 o aelodau oherwydd cau pob pwll glo yn y gymdogaeth. Symudodd yr aelodau yma i\u2019r Rhondda a Chwm Garw."}, {"text_idx": "#000017", "text": "1898 Codwyd y festri a\u2019r stabl oddi tano am \u00a3250.00"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Lemuel Smith oedd gweinidog ifanc Taihirion a gefnogodd sefyldu capel yn Efail Isaf. Bu farw\u2019n annhymig iawn yn 27 oed, a hynny cyn gweld agor y capel newydd."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ym 1851, rhoddwyd galwad i\u2019r Parchg John Davies o Dreforus i ddod yn weinidog ar eglwysi Taihirion a\u2019r Tabernacl, ac fe arhosodd yn Efail Isaf hyd ddiwedd ei oes yn 1904."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae dylanwad y Parch John Taihirion Davies ar y capel a\u2019r ardal yn enfawr. Bu\u2019n weinidog am gyfnod o 55 mlynedd."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Gymaint oedd gwerthfawrogiad a pharch ei gynulleidfa ato fe osodwyd cofeb tu o\u0302l i\u2019r pulpud yn y capel."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Daeth i\u2019r Efail Isaf yn ddyn ieuanc 26ain oed, yn llawn ynni a brwdfrydedd. Gwnaeth ei lety yn fferm Rhydlafar, ryw hanner milltir yn nes i gyfeiriad Caerdydd na Thai\u00achirion. Yr oedd ganddo ddwy filldir i gerdded oddiyno i\u2019r Bronllwyn, a phedair milltir i\u2019r Efail Isaf. Wedi cychwyn achos Bronllwyn, pregethai yn y tair eglwys ambell Sul."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Rhoddodd i fyny Taihirion yn y flwyddyn 1893, ac aeth i fyw i Bentyrch, gerllaw Bronllwyn, lle bu nith iddo yn gofalu am ei dy\u0302 am rai blynyddoedd. Priododd yn y flwyddyn 1895 a\u0302 Miss Mary Walters, Y Faerdref, ac yn fuan wedi hyn, rhoddodd i fyny gofal eglwys Bronllwyn. Adeiladodd dy\u0302 yn Church Village, ac yno yn \u201cHuanfa\u201d y bu fyw, nes iddo gael ei symud i\u2019r Ty\u0302 nad o waith llaw, \u201ctragwyddol yn y Nefoedd.\u201d"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Cymerodd ddiddordeb ymhob cylch o fywyd. Gwnaeth ei orau i ddyrchafu diwylliant a manteision addysg yn yr ardal. Ef ydoedd Cadeirydd yr hen \u201cSchool Board\u201d, a bu yn flaenllaw ynglyn a\u0302\u2019r gwaith o adeiladu ysgol i gwrdd a\u0302 gofynion y cylch."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mynych y gwelwyd ef ar lwyfan Politicaidd, a byddai ei arabedd a\u2019i hiwmor bob amser, yn tynnu allan gymeradwyaeth y dyrfa yn un fanllef. Nid oedd un cyfarfod yng Nghyfundeb Dwyreiniol Morgannwg yn gyfiawn, os na fyddai `Davies, Taihirion\u2019 ynddo, ac yn cymeryd rhan. Adnabyddwyd ef am lawer blwyddyn fel \u201cEsgob y Fro.\u201d Yr oedd Mr. Davies yn gasglwr dihafal, ac yn werthwr tocynnau heb ei debyg."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Fel pregethwr, byddai yn cael `yr awel\u2019 o\u2019i du yn fynych. Wrth bregethu ar dro yn Aberystwyth, torrodd yn foliannu drwy yr holl le, a bu\u2019n ddiwygiad yno am beth amser wedi iddo ymadael. Dro arall, cafodd oedfa debyg yng Nghroesoswallt, ac ymhen ychydig derbyniodd alwad daer oddiyno i\u2019w bugeilio. O bosibl, mai hon oedd yr unig alwad a gafodd yn ystod ei weinidogaeth, ond teimlodd fod y cwlwm yn rhy dynn rhyngddo a\u0302\u2019r Efail Isaf i\u2019w derbyn. Yr oedd ei serch gymaint at Taihirion hefyd, er iddo roi yr eglwys honno i fyny yn y flwyddyn 1893, fel y mynnodd gael ei adnabod bellach fel John Taihirion Davies. Bu farw Medi 1904, wedi gwneud diwrnod da o waith, ac ni adawodd neb fwlch mwy ar ei o\u0302l. Heddwch i\u2019w lwch."}, {"text_idx": "#000033", "text": "1904-05 Yn ystod y diwygiad, derbyniwyd 25 o aelodau o\u2019r newydd."}, {"text_idx": "#000038", "text": "1911 Derbyniwyd 25 o aelodau newydd a rhan fwyaf o rhain yn aelodau\u2019r Ysgol Sul."}, {"text_idx": "#000039", "text": "1914 Dechreuwyd cynnal gwasanaethau\u2019r nos yng Ngwynfa."}, {"text_idx": "#000042", "text": "1922 Gosodwyd peiriant cynhesu newydd yn y capel, peintiwyd y capel a chodwyd ystafell i\u2019r gweinidog a\u2019r diaconiaid am \u00a3400.00"}, {"text_idx": "#000044", "text": "1926 Nifer mwyaf o aelodau yn hanes yr Eglwys. 176 o aelodau."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Roedd Diwygiad 1904-05 wedi bod o fydd i ehangu\u2019r achos yn y Tabernacl ac yn ystod y cyfnod rhwng y ddau Rhyfel Byd bu galw i ehangu ac adeiladu capel ym Mhentre\u2019r Eglwys."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Gwelwyd 1941 fel cyfle arbennig i ddathlu llwyddaint yr Achos ac yn ogystal a\u0302\u2019r dathliadau rydym yn ffodus fod Llyfr y Canmlwyddiant wedi ei gyhoeddi."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Gallwch ddarllen y llyfr sy\u2019n cofnodi\u2019r 100 mlynedd cyntaf yma > Canmlwyddiant"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Roedd dylanwad Miss Margaret Rosser (1882 \u2013 1967) ar y Capel, yr ardal a\u2019r iaith Gymraeg yn sylweddol iawn."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Yn Llyfr y Canmlwyddiant cyfeirir ar Margaret Rosser yn y rhestr Organyddion :-\nMARGARET J. ROSSER a ddewiswyd yn lle Mrs. Thomas yn 1902 , a hyd yma y mae yn glynu gyda\u2019r gorchwyl. Gwnaeth waith mawr ac arhosol ym myd cerdd a llen yn y cylch. Mae wedi arwain y Gobeithlu am amser hir, ac yn parhau i wneud. Cododd Go\u0302r Plant yn y lle, yr hwn a fu yn llwyddiannus iawn o dan ei harweiniad, pan dynnai am y dorch gyda chorau Caerdydd, Blaenrhondda a Nantyffyllon.\nYn 1918, wedi ennill yr Urdd Ofydd, derbyniwyd hi i gylch yr Orsedd, dan yr enw \u2018Megan Illtyd\u2019. Cvfansoddodd amryw ddrama\u0302u i blant yr Ysgolion Elfennol, a Gwerslyfrau dan nawdd yr Enwad, at wasanaeth yr Ysgol Sul. Yn y flwyddyn 1931, mwynhaodd y fraint o gael annerch Cyfarfod y Plant yn `Undeb\u2019 Aberteifi. Hi hefyd a enillodd y wobr am y Traethawd gorau ar `Hanes yr Eglwys\u2019 yn adeg gweinidogaeth y Parch E. B. Powell. Treuliodd ei hoes ym myd Addysg, ac ar hyn o bryd, hi ydyw Prifathrawes Ysgol y Gwindy, Caerffili."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Cam pwysig yn y flwyddyn 1914 oedd cychwyn gwasanaeth cyson ar nos Sul yng Ngwynfa."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Cynhaliwyd y gwasanaeth olaf yng Ngwynfa ar 20 Hydref 1955."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Roedd cynulleidfa ffyddlon a swyddogion brwdfrydig yn cynnal yr achos yn ystod y 1950\u2019au a\u2019r 1960\u2019au. Er fod y gynulleidfa yn dirywio yn araf penderfynwyd parhau i gynnal y gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg ac i wneud yr hyn oedd yn bosib i\u2019r adeiladau. Gwerthwyd adeilad Gwynfa yn 1966 gan ddod ac arian i barhau i gynnal yr achos yn y Tabernacl."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Yn 1968 penderfynodd aelodau Tabernacl a Bethlehem, Gwaelod y Garth i uno a\u2019i gilydd mewn un fugeiliaeth. Ond ni benodwyd Gweinidog yr adeg honno."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Yn 1969 roedd 59 o aelodau yn cynnal yr achos gan gynnwys o leiaf chwech o aelodau newydd."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Daethom i fyw i\u2019r Efail Isaf ym 1963. Roedd y Tabernacl yn eglwys annibynnol a thraddodiadol iawn. Roedd un oedfa Saesneg yn cael ei chynnal bob mis, ond er hynny mynnid canu emynau Cymraeg. Ar oedfa dda roedd 40 o bobl yn mynychu. Ond o fewn rhyw bum mlynedd roedd y gynulleidfa wedi gostwng i ryw bymtheg a hynny trwy farwolaethau. Roedd y ffyddloniaid yn sicr mai eglwys Gymraeg oedd y Tabernacl. Roedd afiaith ar y canu er bod y nifer yn fychan.\nRoedd yn gyfnod o anobaith ac o ofn gweld y drws yn cau. Roedd Gwynfa wedi ei werthu ac nid oedd modd defnyddio\u2019r festri ac roedd y fynwent wedi ei gadael i dyfu\u2019n wyllt. Methwyd yn aml a\u0302 llenwi\u2019r pulpud, ac ar aml i dro roedd safon y pregethu\u2019n druenus o wael.\nBu i ni fel teulu gael Byrdwn Gweddi ar ran y Tabernacl, gweddi am weinidog ifanc, un a allai ymroddi i waith cenhadol yn y cylch. Rhoddwyd y cyfan gerbron Un a fedrai ateb gweddi. Rhyfeddod un diwrnod oedd cyfarfod ag Eirian a\u2019r teulu ar ochr y ffordd \u2013 hen ffrindiau i ni o ddyddiau llencyndod; rhyfeddod mwy oedd deall eu bod yn symud i fyw i\u2019r pentre. Ai hwn oedd y person yr oeddwn wedi gweddi\u0308o amdano?"}, {"text_idx": "#000066", "text": "Cadwodd pentref Efail Isaf ei gymeriad Cymraeg a Chymreig am flynyddoedd lawer, a does dim dwywaith nad oedd y capel yn gymorth mawr i hynny. Fel ym mhob capel, bu yma genedlaethau o arweinwyr a chymwynaswyr disglair, a hwythau\u2019n bobl oedd yn gefn i\u2019r bywyd Cymraeg mewn talcen caled ym Mlaenau Morgannwg am flynyddoedd lawer. Bu\u2019r Parchg. D. Stanley Jones yn weinidog yma am flynyddoedd, ac roedd bri mawr ar y co\u0302r plant oedd yn perthyn i\u2019r capel. Ond maes o law, fe adawodd y dylanwadau estron eu ho\u0302l, ac fe ddechreuodd yr achos ddirywio yn y Tabernacl."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ar ddiwedd y chwedegau, dim ond 40 o aelodau oedd yma, a\u2019r rhan fwyaf o\u2019r rheiny yn bensiynwyr. Saesneg oedd iaith yr Ysgol Sul, ac fe ystyriwyd troi\u2019r oedfaon yn Saesneg. Ond yna, fe gyrhaeddodd gwaed newydd, egni ffres, a brwdfrydedd heintus. Wrth i\u2019r ysgolion Cymraeg gael eu sefydlu yn y fro, denwyd mwy a mwy o Gymry Cymraeg i ymsefydlu yn y cylch, a dechreuwyd cenhadu o\u2019r newydd. Dyrchafwyd y Parchg. D. Eirian Rees yn weinidog gyda chefnogaeth werthfawr pobl fel Edward Morris-Jones a Penri Jones, ac yn raddol daeth tro ar fyd."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Ochr yn ochr a\u0302\u2019r bywyd newydd yn y capel ei hun, daeth Efail Isaf yn ganolbwynt i nifer o weithgareddau cymdeithasol a diwylliannol. Cynhaliwyd Eisteddfod Y Garth ar ddechrau\u2019r \u20181970au, ac er fod honno wedi hen ddiflannu, mae Co\u0302r Godre\u2019r Garth yn rhywbeth a dyfodd ohoni. Yn ddiweddarach daeth Co\u0302r Merched y Garth a Pharti\u2019r Efail, a\u2019r tri grw\u0302p yn ymarfer yn rheolaidd yn y pentref, naill ai yn y neuadd neu yn festri\u2019r capel."}, {"text_idx": "#000071", "text": "1976 Derbyniwyd 41 o aelodau yn ystod y flwyddyn."}, {"text_idx": "#000072", "text": "1977 Adeiladwyd ystafell ymolchi a chegin i\u2019r ty\u0302 capel ar gost o \u00a36,806.84c."}, {"text_idx": "#000073", "text": "1980 Penderfynwyd atgyweirio\u2019r festri gan ychwanegu estyniad ar gost o \u00a36,600.\nDathlu pen-blwydd y capel presennol yn 110 mlwydd oed. Aelodaeth yn 143."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Ceir darlun o sefyllfa Tabernacl yn ystod y 70\u2019au gan Penri Jones, a oedd yn Ysgrifennydd y Capel o 1971 i 1975. Ysgrifennodd am y Tabernacl yn ei lyfr Capeli Cymru."}, {"text_idx": "#000075", "text": "\u201cAr ddiwedd y \u201960au roedd aelodaeth y capel yn 40 a\u2019r rhan fwyaf yn bensiynwyr. Ond daeth ychydig o deuluoedd newydd a chynhaliwyd ymgyrchoedd o dy\u0302 i dy\u0302 ... daeth pobl newydd, pan welsant cyn lleied oedd yn y gwasanaeth ni ddaeth y rhan fwyaf yn o\u0302l, ond yn araf roedd newid yn digwydd.\u201d"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Yn nechrau\u2019r \u201970au roedd yr Ysgol Sul yn Saesneg ond gyda\u2019r cynydd mewn galw am addysg Gymraeg roedd yn amlwg fod angen Ysgol Sul Cymraeg hefyd. Daeth hyn a chwyldro i fywyd y capel gyda aelodaeth yr ysgol Sul yn cyrraedd 80."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Cynyddodd aelodaeth y capel o 78 yn 1974 i 143 yn 1978."}, {"text_idx": "#000079", "text": "(Allan o Capeli Cymru, Gwasg y Lolfa, 1983)\nCofiaf yn dda symud i fyw o Gaerdydd i Don-teg yn 1968 ac ar o\u0302l clywed pregeth Saesneg yn un neu ddau o gapeli honedig Gymraeg y cylch, dyma fentro i\u2019r Tabernacl un bore Sul, Nid oeddwn yn gwybod enw\u2019r capel, pa enwad ydoedd na chwaith iaith y gwasanaethau. Holi gwraig yn y cyntedd a\nchael yr esboniad yn nhafodiaith bersain Cwm Taf: \u2018Cwmra\u2019g yw popeth yma hyd yn hyn.\u2019\nGwyrth oedd canfod cymdeithas o bobl yn byw ryw ychydig o filltiroedd o Gaerdydd ac yn siarad Cymraeg fel iaith naturiol yn y dafodiaith frodorol. Y frenhines yn eu mysg oedd Anti Fei, neu Elvira Davies, a fu\u2019n cyfeilio ac yn hyrwyddo cerddoriaeth ymysg plant y Tabernacl ers cenedlaethau.\nAr ddiwedd y chwedegau 40 oedd rhif aelodaeth yr eglwys a\u2019r mwyafrif yn bensiynwyr. Hwy oedd y to olaf o Gymry Cymraeg yn y pentref. Saesneg erbyn hyn oedd iaith yr Ysgol Sul er bod rhai Cymry o\u2019r Ysgol Gymraeg yno. Pur ddigalon oedd trwch yr aelodau yngly\u0302n a\u0302\u2019r dyfodol, a bu cwrdd eglwys i ystyried newid y gwasanaethau i Saesneg, ond pleidleisiodd bron pawb yn erbyn hynny. Ymaelododd nifer fechan o deuluoedd newydd yn yr eglwys a dechreuwyd cynnal Ysgol Sul Gymraeg ar fore Sul.\nGan fod y Cymry Cymraeg yn symud i\u2019r ardal yn gyson a\u2019r Ysgol Gymraeg yn cynyddu o flwyddyn i flwyddyn roedd cyfle gwych i gryfhau\u2019r eglwys. Paratowyd pamffled at bwrpas cenhadu ac aethpwyd o gwmpas yr ardal yn gwahodd pobl i fynychu. Roedd y Parchedig Eirian Rees wedi ymsefydlu yn y pentref ac etholwyd ef yn weinidog. Deuai rhai i\u2019r oedfaon a digalonni\u2019n syth o weld dim ond rhyw ddwsin wedi dod ynghyd ar nos Sul ond arhosai ambell un ac yn araf daeth yn amlwg fod yr eglwys ar gynnydd."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Corau Rhywbeth dyfodd allan o fwrlwm Cymraeg yr ardal ar ddechrau\u2019r saithdegau oedd Eisteddfod Gadeiriol Cylch Godre\u2019r Garth. Roedd neuadd pentre Efail Isaf dan ei sang, a chystadlu brwd ar bob math o gystadlaethau, gan gynnwys cystadleuaeth y corau cymysg \u2013 20. Co\u0302r (heb fod dan 15 mewn nifer): Huddersfield, Rhif 354 \u2013 Caniedydd. Bu tri co\u0302r yn cystadlu Co\u0302r Aelwyd Pontypridd, Co\u0302r Tonteg a Cho\u0302r Efail Isaf, a gymaint y brwdfrydedd ar y pryd nes i Wil Morus Jones a Penri Jones gael y syniad o ffurfio un co\u0302r o\u2019r tri i gystadlu yn Eisteddfod Bro Myrddin ar ddechrau Awst 1974. Daeth 38 o aelodau i\u2019r ymarfer cyntaf yng Nghapel y Tabernacl, Efail Isaf; ac o fewn tair wythnos roedd dros 70 o gantorion yn brysur ymarfer yr anthem Hosanna gan T.Hopkin Evans. O\u2019r naw co\u0302r a fu\u2019n cystadlu ar Gystadleuaeth y Corau Capeli a Gwledig, y co\u0302r newydd \u2013 Co\u0302r Godre\u2019r Garth \u2013 a orfu, gyda 94 o farciau allan o 100 a\u2019r dyfarniad disglair gan y beirniaid mai \u2018gwefreiddiol\u2019 oedd safon eu perfformiad. Gallwch ddarllen rhagor am lwyddiant Co\u0302r Godre\u2019r Garth yma \u2013 Dathlu Ymhen tair blynedd yn 1977 ffurfiwyd co\u0302r cerdd dant \u2013 Co\u0302r Merched y Garth a fu hefyd yn llwyddiannus iawn. Gallwch darllen eu hanes yma \u2013 Merched. Ymhen rhai blynyddoedd penderfynodd y bechgyn eu bod nhw am ganu cerdd dant hefyd a ffurfiwd Parti\u2019r Efail yn 1996."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Rhywbeth dyfodd allan o fwrlwm Cymraeg yr ardal ar ddechrau\u2019r saithdegau oedd Eisteddfod Gadeiriol Cylch Godre\u2019r Garth. Roedd neuadd pentre Efail Isaf dan ei sang, a chystadlu brwd ar bob math o gystadlaethau, gan gynnwys cystadleuaeth y corau cymysg \u2013 20. Co\u0302r (heb fod dan 15 mewn nifer): Huddersfield, Rhif 354 \u2013 Caniedydd.\nBu tri co\u0302r yn cystadlu Co\u0302r Aelwyd Pontypridd, Co\u0302r Tonteg a Cho\u0302r Efail Isaf, a gymaint y brwdfrydedd ar y pryd nes i Wil Morus Jones a Penri Jones gael y syniad o ffurfio un co\u0302r o\u2019r tri i gystadlu yn Eisteddfod Bro Myrddin ar ddechrau Awst 1974.\nDaeth 38 o aelodau i\u2019r ymarfer cyntaf yng Nghapel y Tabernacl, Efail Isaf; ac o fewn tair wythnos roedd dros 70 o gantorion yn brysur ymarfer yr anthem Hosanna gan T.Hopkin Evans. O\u2019r naw co\u0302r a fu\u2019n cystadlu ar Gystadleuaeth y Corau Capeli a Gwledig, y co\u0302r newydd \u2013 Co\u0302r Godre\u2019r Garth \u2013 a orfu, gyda 94 o farciau allan o 100 a\u2019r dyfarniad disglair gan y beirniaid mai \u2018gwefreiddiol\u2019 oedd safon eu perfformiad."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Ymhen tair blynedd yn 1977 ffurfiwyd co\u0302r cerdd dant \u2013 Co\u0302r Merched y Garth a fu hefyd yn llwyddiannus iawn. Gallwch darllen eu hanes yma \u2013 Merched."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Ymhen rhai blynyddoedd penderfynodd y bechgyn eu bod nhw am ganu cerdd dant hefyd a ffurfiwd Parti\u2019r Efail yn 1996."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Wrth i\u2019r capel barhau i dyfu bu rhaid edrych ar yr adeilad a\u2019r adnoddau a phenderfynwyd ar nifer o welliannau"}, {"text_idx": "#000087", "text": "1980 \u2013 Atgyweiriwyd ac adeiladwyd estyniad ir Festri ar gost o \u00a36,600."}, {"text_idx": "#000088", "text": "1985 \u2013 Adnewyddwyd to y Capel, gosodwyd ffenestri newydd, tynnwyd allan y \u201cSe\u0302t fawr\u201d a gosodwyd trawst newydd i gynnal y galeri."}, {"text_idx": "#000089", "text": "1987 \u2013 Adeiladwyd wal newydd o gwmpas y fynwent a gwnaed gwelliannau pellach i\u2019r festri ar gost o \u00a311,000."}, {"text_idx": "#000090", "text": "1989 \u2013 Gosodwyd toiledau newydd, yn costio \u00a35,000."}, {"text_idx": "#000091", "text": "1991 \u2013 Gosodwyd organ newydd, yn costio \u00a36,000."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Wrth i\u2019r to newydd o blant dyfu yn y capel gwelwyd yr angen am weithgareddau i bobl ifanc. Fe enwyd y criw ar o\u0302l Twm, cath Eirian ac Ann Rees a ymunai a\u0302\u2019r dyrnaid o bobl ifanc oedd yn cyfarfod bob nos Sul ar yr aelwyd yn Efail Isaf yn 1985."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Mewn cyfnod byr tyfodd Teulu Twm ac erbyn 1988 roedd dros 50 o bobl ifanc yn ymgynull yn Festri\u2019r Tabernacl yn wythnosol."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Parhaodd y Tabernacl i fod yn llewyrchus gan ddenu aelodau newydd."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Mae Tabernacl wedi gweld ffurf ac awyrgylch yr oedfaon yn newid ac yn dod yn fwy cyfoes dros y blynyddoedd. Roedd y capel ymhlith y cyntaf i ddysgu\u2019r caneuon ac emynau modern sy\u2019n rhan o fywyd pob capel erbyn hyn. Bu\u2019r Gweinidog yn ogystal a\u0302 phregethu a chynnal y gwasanaethau, yn annog aelodau\u2019r gynulleidfa i gymryd cyfrifoldeb am rannau o\u2019r oedfa."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Mae Efengyl Crist yn parhau i fod yn gonglfaen i holl weithgarwch y capel."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Mae\u2019r Ysgol Sul wedi cynnal y capel gan fagu to ar o\u0302l to o aelodau newydd."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Mae\u2019r brwdfrydedd a\u2019r gefnogaeth yn parhau ac mae ffrwyth y gwaith yn cael ei weld yn aml yn y Gwasanaethau Teulu misol yn ogystal a pherfformiadau arbennig adeg y Cynhaeaf a\u2019r Nadolig."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Mae\u2019r traddoddiad o gefnogi elusennau a\u2019r genhadaeth wedi bod yn rhan o fywyd y capel dros y blynyddoedd ac ar ddechrau 1990 ffurfiwyd pwyllgor i ehangu\u2019r gwaith."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Yn ogystal a\u0302 chasglu arian i Cymorth Cristnogol yn flynyddol mae\u2019r capel yn cefnogi nifer o elusennau lleol ac wedi ymateb ar sawl achlysur i alwad brys am adnoddau i argyfyngau ar draws y byd ."}, {"text_idx": "#000102", "text": "I ateb y galw am well cyfleusterau bu\u2019r capel yn edrych ar ffyrdd i ychwanegu at y ddarpariaeth oedd ar gael i\u2019r gynulleidfa ac i\u2019r gymuned."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Furfiwyd Cwmni Elusennol i warchod buddiannau\u2019r Capel a gyda chymorth grantiau a chefnogaeth y gynulleidfa cychwynwyd ar y gwaith sylweddol i ehangu\u2019r festri a gwella\u2019r capel."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Y cam cyntaf oedd adeiladu\u2019r Ganolfan a agorwyd ym Medi 2010."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Fel rhan o ddathliadau agor y Ganolfan ym Medi 2010 cyhoeddwyd llyfryn sy\u2019n olrhain hanes y Tabernacl ac yn arbennig y datblygiadu diweddar. Mae\u2019r gyfrol yn deyrnged i Eirian Rees am ei gyfraniad disglair a\u2019i weledigaeth sicr fel bugail."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Diolch am \u2018Wres yr Efail\u2019 ac am y cyfle i brofi ychydig ohono unwaith eto.\nMae hi bron yn drigain mlynedd, ers i mi sefyll yn y fan hon, ar Fore Sul y Plant, yn adrodd \u2018 Duw cariad yw\u2019 , a nhad yn gwgu arnai, am mod i heb ddysgu adnod newydd am yr ugeinfed tro."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Fe allai nhad ddweud, fel Emlyn Williams, wrth iddo gychwyn ei anerchiad lywyddol yn Steddfod y Rhyl, erstalwm. \u201cBachgen bach o Sir y Fflint ydwi\u201d . Dyna oedd nhad, ac er iddo golli acenion y sir, fe fu dylanwadau Ffynnongroew a\u2019r ardal yn gry arno trwy ei oes."}, {"text_idx": "#000109", "text": "OND \u2013 \u2018Crwtyn o\u2019r Efail \u2018 ydwi. Cael fy ngeni ym Mhontypridd a\u2019m magu yma yn yr Efail Isaf am y ddwy flynedd ar bymtheg cynta o\u2019m hoes. A dwi\u2019n eitha sicr fod dylanwadau\u2019r blynyddoedd hynny, wedi bod yr un mor gry arna i, ag y bu Ffynnongroew ar nhad. Er holl grwydro\u2019r blynyddoedd, yma mae\u2019 ngwreiddiau."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Fe lifodd cryn dipyn o ddw\u0302r drwy nant fach y Dyffryn, ers i\u2019r Dr Gareth Edwards a minnau ddal y tre\u0302n, o orsaf Efail Isaf, ar ein ffordd i\u2019r Brifysgol ym Mangor, a dwi\u2019n hynod falch ei fod yma efo ni bore ma, gan fod y fangre hon mor bwysig yn ei hanes bersonol o ag ydio i mi. Mil naw pump tri oedd hi ac roedd y siwrne honno yn fwy tyngedfennol i mi na gadael am y coleg, gan fod nhad a mam ar fin symud i Dregwyr, a Thabernacl newydd yn eu hanes."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Minnau hefyd, felly, yn torri cysylltiad a\u0302 chymdeithas oedd wedi bod yn gymaint rhan o\u2019m magwraeth. Cymdeithas war, hynod ddiwylliedig, a aeth ati\u2019n egniol i oresgyn pryderon ail rhyfel byd, a\u2019i rwystrau, trwy weithgaredd unigol ac ar y cyd, gyda phenderfyniad llawen, ac mewn ysbryd gwir Gristnogol, o oddefgarwch a charedigrwydd."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Fel teulu mawr o deuluoedd rydwi\u2019n cofio\u2019r Tabernacl yn y dyddiau hynny, \u2013 y Chubbs, y Rossers, y Curnows, Olivers, Rees, Rowlands, Humphreys, Davies, Jones, Morgan, Griffiths, Powell ac yn y blaen. Yn eitha treibal yn ei ffordd ond yn cyd dynnu i greu cymdeithas gadarnhaol, hwyliog.\nMi roedd yna weithgarwch diddiwedd yma yn y capel, bryd hynny hefyd, yn enwedig i fab y gweinidog, oedd ar alwad parhaol i gymryd rhan mewn rhywbeth neu i gilydd, a thu allan, mi roedd yna lot o sbort i ni blant. Mi roedd yr allotments, drws nesa i\u2019r fynwent, a\u2019r fynwent ei hun hefyd, yn llefydd da i chwarae cuddio a cowbois ag indians, er waetha ymdrechion gwarchodol y diweddar annwyl Tom Powell Ac i mi\u2019n arbennig, yr oedd yard y stesion, (bellach wedi diflannu) drws nesa i lle ro ni\u2019n byw, yn ysgogi\u2019r dychymyg i greu pob math o sefyllfaoedd anhygoel, a breuddwydio am bellafoedd byd."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Cynhaeafu wedyn, gyda cheffylau, ar ffermydd Y Dryscoed, a Ty\u0302 Newydd, a dilyn yr helfa fyddai\u2019n ymgynnull wrth Y Carpenter\u2019s Arms.( Unwaith yn unig, cofiwch chi y bues i mewn yn y dafarn, a hynny i weld a chlywed Tom Bryant yn chwarae\u2019r delyn. A hyd heddiw fedrai ddim camu dros y drws rhag ofn i nhad glywed!)"}, {"text_idx": "#000114", "text": "\u2018Roedd peryglon rhyfel yn bell iawn i ffwrdd i ni blant yn Efail Isaf, gan ein bod ni\u2019n teimlo mor ddiogel yn ein bydau bach ein hunain. Adeg, a lle, arbennig o dda, i feithrin creadigrwydd a dychymyg."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Ac ar o\u0302l y rhyfel, y Carnifal a\u2019i Fandiau Bazooka yn y cae gyferbyn a\u2019r capel, a the partis llawn jelly a blankmange ar bob achlysur posib yn y Festri.\nIa\u2019r festri, sy\u2019n ganolbwynt i\u2019r dathliadau heddiw. O gofio am gwrs y mywyd i, yn y byd darlledu, mae\u2019n siw\u0302r gen i mae yn y festri y cefais i flas am y tro cynta, ar y byd theatrig, a afaelodd ynof yn ddiweddarach. Dwi\u2019n siw\u0302r mae yn y fan honno y gwelais i ffilm am y tro cynta \u2013 sef y sinema deithiol, a ddeuai o gwmpas adeg rhyfel, yn gymysgedd o ffilmiau propaganda, a chomedi\u0308au di- sain Chaplin, Laurel and Hardy, ag ati."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Ond yn fwy pwysig wrth gwrs, oedd y cyfle i ddysgu sol-ffa, i ganu, i adrodd, a chymryd rhan yn nrama\u0302u yr anfarwol Bopa. \u2018Pwca\u2019r Trwyn\u2019, \u2018Mrs Morgrugyn a Sioncyn y Gwair\u2019 a\u2019r gweddill. Mae nhw i gyd gen i o hyd. A\u2019r pasiant mawreddog hwnnw a gre\u0308wyd ganddi i ddathlu Steddfod Caerffili. Gareth yn Fardd Coronog a finnau\u2019n sblenydd o Archdderwydd \u2013 ysywaeth, am yr unig dro yn ein hanes."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Hi oedd meistres y \u2018crossover\u2019 rhwng piano\u2019r dafarn a\u2019r operetta, accordion y ddawns, harmonium y capel a\u2019r festri, mor ddi-lol a\u0302 neb welais i erioed mewn hanner canrif o ddarlledu. Fe fyddai\u2019r ddwy wedi bod yn gaffaeliad i S4C."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Wrth geisio dilyn hynt a helynt y Tabernacl a\u2019r pentre dros y blynyddoedd mae\u2019n amlwg fod ysbryd Bopa ag Anti Vi, yn dal yn fyw yn eich amryfal weithgareddau, crefyddol, cymdeithasol, a cherddorol, ac mae\u2019n amlwg, o fod yn eich plith bore ma, fod y gwmni\u0308aeth deuluol, a ddylanwadodd arna i a Gareth a\u2019n cenhedlaeth ni, yn dal i fodoli."}, {"text_idx": "#000120", "text": "\u2018R oedd yma le amlwg i geffylau yn y dyddiau hynny. Doedd hi ddim yn beth rhyfedd, felly, i stabal gysurus gael ei adeiladu iddyn nhw dan y festri. Nag ychwaith o edrych no\u0302l, mod i wedi mynnu treulio cymaint o oriau pleserus dros y blynyddoedd yn marchogaeth."}, {"text_idx": "#000121", "text": "I feel, a little like Dr Who this morning. My time capsule has taken me back sixty and more years, to a place once so familiar, so changed, yet so the same. So much has happened in the interim years, and yet the link between my yesteryear in Efail Isaf, and especially its Tabernacl, and my being here this morning, is remarkably in tact. I\u2019ve made a point over the years of trying hard, not to revisit old memories, in an attempt to encourage new experiences. But that does not mean airbrushing them away. If they have been worthwhile, they remain as part of who I am. Such is the connection between my yesterdays in this place, and my today in this spot. Being here is an extraordinarily happy experience, and to be opening a new chapter in the life of Chapel and Village is a great honour."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Y mae llwyddiannau\u2019r Tabernacl sy\u2019n dal i ddatblygu fel canolfan grefyddol, ddiwylliadol a chymdeithasol, mewn oes o ddymchwel Tabernaclau, yn rywbeth i\u2019w ddathlu. Fe fyddai\u2019n nhad am i mi ychwanegu- \u2018Annibynia ar ei orau\u2019."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Diolch i chi i gyd."}]