[{"text_idx": "#000005", "text": "Llanddewibrefi: lluniad pensil o\u2019r eglwys a\u2019r pentref c.1850."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae\u2019r eglwys dyrog hon o\u2019r Canol Oesoedd wedi colli ei thranseptau ond mae\u2019n parhau i sefyll yn falch ar fryncyn yn y pentref tlws. Fe gododd y bryncyn o\u2019r ddaear (yn o\u0302l y chwedl) er mwyn i Ddewi Sant allu pregethu yn Synod Brefi. Mae\u2019n sicr bod anheddiad crefyddol yma ganrifoedd lawer cyn i\u2019r eglwys gael ei hadeiladu yn y drydedd ganrif ar ddeg, yn dyddio\u2019n o\u0302l i\u2019r chweched ganrif efallai."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae chwe maen Cristnogol cynnar yn gysylltiedig a\u0302 Llanddewibrefi, gan gynnwys y maen enwog (NPRN 419613) sy\u2019n coffa\u0301u Idnert a gafodd ei ladd (mae\u2019n debyg) wrth amddiffyn eglwys Dewi yn Llanddewibrefi."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Pan gyhoeddodd Samuel Rush Meyrick ei History and Antiquities of the County of Cardigan ym 1808 fe gofnododd rai o\u2019r traddodiadau am Ddewi Sant a oedd yn gyffredin ar y pryd. Roedd y rhain yn cynnwys y \u2018foolish tradition\u2019 bod dau ych mawr wedi tynnu\u2019r cerrig yr oedd eu hangen i adeiladu\u2019r eglwys at y twmpath, a bod un ohonynt wedi marw yn yr ymdrech."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Gan mlynedd ynghynt roedd Edward Lhuyd wedi ymweld a\u0302\u2019r eglwys ac roedd wedi gweld \u2018a great rarity\u2019, sef Matkorn yr ych bannog neu Matkorn ych Dewi. Ystyr mapgorn yw rhan fewnol corn anifail a\u2019r ychen bannog oedd ychen corniog Dewi a oedd wedi dod a\u0302\u2019r cerrig ar gyfer adeiladu\u2019r eglwys."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cwys-yr-ychenbannog: y gwrthglawdd llinol canoloesol hynod yng Ngheredigion."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cedwir y traddodiad hwn yn yr enw Cwys-yr-ychenbannog, clawdd a ffos yn yr ucheldiroedd rhwng Llanddewibrefi ac Ystrad Fflur (NPRN 303652). Cofnodwyd yr enw gyntaf ar fap chwe-modfedd 1898-1908 yr Arolwg Ordnans. Cafodd tair rhan o\u2019r clawdd hwn, a oedd i bob tebyg yn derfyn canoloesol, eu cofnodi yn ystod arolwg y Comisiwn Brenhinol o Uwchdiroedd Cymru."}]