[{"text_idx": "#000002", "text": "Mae waliau cerrig a chloddiau pridd mor hen a\u0302 chyfnod y Neolithig chwe mil o flynyddoedd yn o\u0302l. Pan ddaeth yr amaethwyr cyntaf i Brydain a dewis ffermio tiriogaethau parhaol yr oedd yn angenrheidiol codi ffiniau i gadw\u2019r anifeiliaid rhag crwydro o\u2019r caeau ac i ddiogelu\u2019r cnydau bwyd a dyfid yn y caeau. Mae gan archaeolegwyr sy\u2019n archwilio safleoedd amaethyddiaeth gynnar ddiddordeb mawr mewn canfod natur a chyfansoddiad y terfynau sydd i\u2019r caeau. Dengys eu hymchwil fod aredig llain o dir, yn arbennig llain ar lethr, yn creu llwyfan isel rhwng dau raniad o\u2019r tir. Yr enw technegol ar y llwyfan isel yw linsied (lynchet). Wrth i\u2019r linsied ddatblygu yn nodwedd fwy amlwg byddai cerrig, cynnyrch o aredig y tir, yn cael eu casglu a\u2019u pentyrru ar y rhaniad i greu wal isel, neu byddai llwyni yn tyfu hyd yr ymyl i greu rhwystr ar ffurf clawdd. Yn nhreigl y canrifoedd diflannodd y cerrig ac ysgubwyd ymaith y gwrychoedd ond erys y llwyfannau isel i nodi terfynau parhaol y caeau. Ar ffridd Corbri yn Llanllechid ceir enghreifftiau ardderchog o\u2019r linsiedau hyn ac fe\u2019u gwelir gliriaf mewn lluniau a dynnwyd o\u2019r awyr sy\u2019n dangos patrymau\u2019r caeau cynhanes fel rhan o dirwedd yr ardal hon. Yng Nghoed Uchaf gwelir patrymau gwahanol oherwydd yno datblygwyd y linsiedau yn lleiniau hirion cyfochrog sy\u2019n rhan o anheddfan gynhanes nad yw\u2019n amlwg bellach oherwydd ei gorchuddio gan dyfiant eithin a mieri ar y safle."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Nid yw\u2019r drafodaeth uchod yn ateb y cwestiwn pam fod waliau cerrig yn gyffredin mewn rhai rhannau o\u2019r wlad a chloddiau pridd mewn rhannau eraill. Ardal o waliau cerrig sych yw Dyffryn Ogwen tra bo Mo\u0302n, Eifionydd a Lly\u0302n yn ffafrio cloddiau, ac efallai mai rhesymau daearegol sy\u2019n bennaf gyfrifol am hyn yn hytrach na\u2019i fod yn ddewis i\u2019r unigolyn. Yn ystod Oes yr Ia yr oedd y rhewlifau yn erydu creigiau ucheldir Eryri gan adael pentyrrau o feini a cherrig yn weddill, tra ar y gwastadeddau\u2019n ffinio\u2019r mynyddoedd, ardaloedd o ddyddodi graean, priddoedd a cherrig man a geid yno ac felly byddai\u2019r dewis o adnodd bras yn llawer prinnach. Serch hynny, y mae un clawdd i\u2019w gael yn Nyffryn Ogwen sef yr un ym mharc Ocar, er mai clawdd cynnal yn hytrach na chlawdd terfyn a fyddai hwn. O edrych yn fwy manwl mae dosbarthiad waliau cerrig Dyffryn Ogwen yn bur ddiddorol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Wal gerrig Tan y Foel"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Waliau sy\u2019n dynodi ffiniau caeau\u2019r ardal ac mae pwysigrwydd arbennig i\u2019r wal derfyn diriogaethol, wal y mynydd, sy\u2019n nodi\u2019r ffin rhwng yr iseldir a amgaewyd a\u2019r ucheldir sy\u2019n ffridd agored. Nodwedd arbennig o Ddyffryn Ogwen yw bod wal y mynydd yn cadw fwy neu lai at gyfuchlin 250metr a phrin iawn fod waliau sy\u2019n amga\u0301u caeau yn ymestyn y tu draw i\u2019r llinell hon fel y gwelir mewn ardaloedd eraill yn Eryri. O\u2019r Bronydd hyd at wal y mynydd uwchlaw Pont Ogwen gellir cerdded gweundir Llanllechid yn ddirwystr."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Prin fod y patrwm yn newid ar lethrau serth Nant Ffrancon er bod yma rai waliau tiriogaethol sy\u2019n dringo\u2019n uchel i nodi terfynau efallai yng Nghwm Bual a Chwm Graianog. Mae\u2019n anodd rhoi dyddiad pryd yr adeiladwyd y terfynau hyn ond gellir crybwyll y gallasai rhai berthyn i gyfnod cynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan ddaethpwyd a\u0302 bugeiliaid o\u2019r Alban i wella ansawdd ffermio\u2019r ardal dan nawdd stad y Penrhyn a dylanwad brwdfrydig Edward Gordon Pennant, Barwn cyntaf y Penrhyn. Fel y nodwyd uchod, waliau o gerrig sychion sy\u2019n nodweddu ein hardal ni, hynny yw waliau a adeiladwyd drwy grefft arbennig y saer maen o blethu cerrig y wal heb ddefnydd mortar ar sylfaen o gerrig breision, gan gryfhau\u2019r adeiladwaith gyda cherrig cloi pwrpasol a\u2019i gwarchod gyda rhes gymesur o gerrig copa ar y brig."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Muriau llechi y Felin Fawr"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae ffurf arall ar waliau cerrig i\u2019w gweld yn Nyffryn Ogwen sef y muriau carreg anferth eu maint a adeiladwyd i gynnal safleoedd diwydiannol yn yr ardal. Yr enghreifftiau gorau yw\u2019r muriau sy\u2019n cynnal safle\u2019r Felin Fawr yng Nghoed y Parc, er bod gofynion diogelwch ein canrif ni bellach wedi golygu chwalu llawer ar anferthedd eu hadeiladwaith. Adeiladwyd y muriau o bennau llechi wedi eu llifio, megis gwastraff o brosesau trin cerrig yn y felin, ac ar eu huchaf yr oedd rhai o\u2019r muriau oddeutu chwe metr (20 troedfedd) mewn maint. Estynnwyd y muriau i gynnal llwybr tramffordd y chwarel gyda\u2019r rhannau mwyaf nodedig ger Tanysgrafell ac yn y gulfan gywasgedig rhwng Hendyrpeg a Dinas. Dyddiad adeiladu\u2019r dramffordd oedd 1801 ac felly mae rhannau o\u2019r muriau hyn yn dyddio i\u2019r cyfnod hwn a cheir cadarnhad o hyn gan Telford sy\u2019n cyfeirio at lwybr y ffordd Dyrpeg yn Dins a adeiladwyd yn 1802 gan bwysleisio ei pheryglon rhwng tyrrau llechi mawr y dramffordd uwchlaw a cheunant yr Afon Ogwen islaw."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Muriau o garreg a llechen ar ffordd Dinas"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Cyfuniad o ffens lechi a wal gerrig yn ffurfio\u2019r un terfyn ar ffridd y Bronydd yn Llanllechid"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn olaf mae\u2019n rhaid cyfeirio at ddull arall o ffurfio ffin rhwng dau eiddo sef y ffens lechi sydd yn nodwedd arbennig o ardaloedd chwarelyddol Gwynedd. Gweler Cyfeiriad Bingley yn 1748 -\u2018the fences are made with pieces of Blue Slate ... driven into thr ground about a foot distant from each other and interwoven near the top with briar;\u2019 to hold them together\u2019."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ffens bileri yn Mynydd Llandyga\u0301i"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Defnyddiwyd ffens fel dull cost effeithiol o bennu\u2019r ffin rhwng dau gae bychan neu yn derfyn rhwng dau eiddo, megis yn Nhanybwlch a Llwybr Main ym Mynydd Llandyga\u0301i, datblygiadau sy\u2019n perthyn i chwedegau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hanfod y rhwystr yw ffurfio rhes o bileri cul ond talsyth gyda gwifren ddur yn eu plethu er mwyn cryfder ar hyd y pennau. Mewn rhai enghreifftiau defnyddiwyd crawiau llechi llydan yn lle\u2019r pileri main i ffurfio\u2019r ffens ond pur anaml y defnyddid y dull dros bellter ac eithrio mewn enghraifft nodedig ar y llwybr troed sy\u2019n dringo rhwng Sgwa\u0302r Penybryn a Ffordd Carneddi ac fe gyfeirir ato ar dafod leferydd fel y \u2018Llwybr Pleri\u2019."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae waliau cerrig yn nodweddu cymeriad ardal ac yn rhan o\u2019i hanes a\u2019i datblygiad. Gresyn yw gweld nifer o waliau\u2019r ardal mewn cyflwr gwael megis y rhai sy\u2019n ffurfio ochr y gogledd o\u2019r ffordd rhwng Plas Ffrancon a Hen Barc ar Lo\u0302n Newydd. Adlewyrchiad o ddiffyg parch at ein treftadaeth ydyw fandaliaeth o\u2019r fath hon."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Quarry Bank a Gable Cottage"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ardal ddifreintiedig, ddilewyrch, oedd Dyffryn Ogwen ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Roedd ei heconomi amaethyddol ac isadeiledd ei chyfleusterau yn ddiffygiol oherwydd diffyg buddsoddiad gan stad ddiofal a rhanedig ei pherchnogaeth. Drwy ei briodas ag aeres y Penrhyn, Anne Susannah, yn 1765 llwyddodd Richard Pennant i gyfannu\u2019r stad yn un, ac o hynny ymlaen sianelodd ei egni\u0308on i ddatblygu chwarel Cae Braich y Cafn yn erfyn economaidd sylweddol ei faint a\u2019i ddylanwad. Erbyn 1793 yr oedd 69 bargen yn y gloddfa gydag, amcangyfrifir rhwng 100 a 150 o ddynion yn llafurio ynddi. Yn sgil ei weithgaredd trawsnewidiodd y sgweiar economi Dyffryn Ogwen gan fwrw\u2019r ardal yn bendramwnwgl o gaddug gwledig diwedd y Canol Oesoedd i drybestod cynhyrfus y Chwyldo Diwydiannol."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Prin ddeugain mlynedd a gymerodd i Pennant sefydlu\u2019r chwarel yn atynfa oludog gan ddenu byddin o weithwyr o froydd cyfagos i ymsefydlu yn Nyffryn Ogwen. Dengys yr ystadegau prin sydd ar gael i nifer gweithlu\u2019r gloddfa chwyddo o 80 yn 1782, y flwyddyn y prynodd Richard Pennant les y cloddwyr llawrydd, i\u2019r rhif tybiedig uchod o 150 erbyn 1793. Yn 1802 nodir bod y gweithlu yn 300, ac iddo gyrraedd y cyfanswm rhyfeddol, os cywir, o 600 erbyn 1808, y flwyddyn y bu i Richard Pennant farw. Adlewyrchir bri\u2019r chwarel yn ystadegau poblogaeth y ddau blwyf \u2013 cynyddodd poblogaeth Llanllechid o 1322 yn 1801 i 1470 yn 1811, ond yn ystod yr un cyfnod plwyf Llandyga\u0301i dderbyniodd yr ychwanegiad mwyaf sylweddol o 500 person gan chwyddo\u2019r boblogaeth o 1280 yn 1801 i 1770 erbyn 1811. Canys yn y plwyf hwn yr oedd atynfa fawr y chwarel."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ai nodi ffaith gywir ynteu dalu gwrogaeth ymgreiniol i haelioni Richard Pennant y mae Gwallter yn ei sylwadau? A tybed a oes modd darganfod pa mor gywir oedd ei osodiad? Ym mhapurau\u2019r Penrhyn mae dogfen, dyddiedig i 1812, sy\u2019n rhestru taliadau rhenti tenantiaid y stad. Mae dyddiad y ddogfen yn dilyn bedair blynedd wedi marwolaeth Richard yn 1808, ac felly gellir cymharu ei chynnwys a\u0302 thystiolaeth allweddol yr Arolwg yn 1768 oedd yn rhestru nifer preswylfeydd y stad ar gychwyn gyrfa\u2019r perchennog. Mae\u2019r dogfennau yn cwmpasu holl gyfnod teyrnasiad Richard ac yn gyfle i fesur ei gyfraniad at gwrdd a\u0302\u2019r angen am gartrefi yn ystod y cyfnod arloesol hwn yn hanes yr ardal. Gellir canolbwyntio sylw\u2019r ddwy ddogfen yn benodol ar blwyf Llandyga\u0301i gan nodi nifer y preswylfeydd a fyddai\u2019n cyfateb i\u2019r tai symlaf eu maint a\u2019u hosgo yn 1768, ac yn 1812 i ddisgrifiadau\u2019r teithwyr o\u2019r tai gwaith a luniwyd gan Benjamin Wyatt. Mae\u2019r gwahaniaethau rhwng y ddwy ddogfen yn arwyddocaol. Yn 1768 cofnodir bod yn ardal Tregarth 24 o fythynnod eithriadol syml, oll yn gysylltiedig a\u0302 gardd fechan, wrth ymestyn o Dregarth at drothwy\u2019r chwarel yng Nghoed y Parc ceid nifer o sefydliadau canolig a mwy eu maint oedd yn ymledu i dir godreon comin agored Moelyci ym Mynydd Llandyga\u0301i. Mae\u2019r darlun yn llawer mwy cynhwysfawr erbyn 1812. Nodir adeiladu 32 uned ar safle a enwir yn Quarry Bank; sefydlwyd 12 uned yn benodol ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn Gwaen y Gwnfan; yng Nghilgeraint cofnodir adeiladu pum \u2018tenament\u2019, eto at ddefnydd chwarelwyr. Mae\u2019n amlwg mai unedau newydd oedd y rhain nad oeddynt ar restr 1768. Nodir bod nifer sylweddol o fythynnod a thyddynnod ar restr 1768 hefyd wedi derbyn ychwanegiadau erbyn 1812. Yn ardal Tregarth ymddengys fod chwe uned newydd yn Chwarel Goch, pedair yn Nhregarth, ac un yr un ym Mryn Twrw, Cae\u2019r Wern, Hafoty, Nant y Graian, Pen y Bronydd, Pen y Groes a\u2019r Talgae. Mae\u2019r datblygiadau mwyaf sylweddol i\u2019w canfod yn ardal trothwy\u2019r chwarel \u2013 yng Nghoed y Parc nodir bod yno 16 uned newydd, a datgelir fod rhwng un a thair uned newydd wedi eu hychwanegu yn Nhy\u0302 Hen, Ty\u0302 Du, Cae Bryn Llys, Do\u0302l y Parc, Coed y Ddo\u0302l a Quarry Banc unwaith yn rhagor. Ym Mryn Derwen cofnodir bodolaeth pedwar bwthyn newydd a cheir cyfeiriadau at dai unigol, megis Incline House a Lower Incline House, Rallt a Rallt Ucha, preswylfeydd ychwanegol ar diriogaeth y chwarel."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn sgil y canfyddiad mae sawl cwestiwn i\u2019w gofyn, er ysywaeth fod y canlyniad yn aml yn drech na\u2019r dystiolaeth. Mae\u2019n amlwg fod adeiladu Ffordd y Lord yn gaffaeliad amhrisiadwy i ddatblygiad y chwarel ond yr oedd hefyd yn ganolog i adeiladu tai mewn ardal oedd yn prysur ehangu. Ar un pegwn y ffordd yr oedd Tregarth a\u2019i chyrion yn datblygu yn ganolfannau poblog pwysig, tra yn y pegwn arall gwelid fod cynlluniau cynhwysol i ehangu perchnogaeth o\u2019r comin a datblygu\u2019r chwarel yn amlwg ar gynnydd. Ond yn y chwarel mae\u2019r cwestiynau mwyaf dyrys, sef lle yn union yr adeiladwyd yr holl dai sydd ar restr 1812? Gellir dychmygu mai barics oedd yn Cilgeraint yn o\u0302l y disgrifiad, ond tai unigol oedd yn Quarry Banc a Gwaen y Gwnfan, dau leoliad na ellir eu canfod heddiw yn, neu ar bwys, y gloddfa. Yn Quarry Banc enwir y tai fesul un \u2013 Gable Cottage, Bow Cottage, Tower House, Triple House, Coach House, ac yn y blaen, a chyfeirir at \u20184 Wyatt Cottages and Land\u2019 a hefyd at \u2018six new cottages\u2019, oll yn rhoddi cyfanswm o 32 uned byw, a mwyafrif y preswylwyr yn talu rhent hanner blwyddyn o gini yn o\u0302l telerau\u2019r ddogfen. Yn ogystal yr oedd yno ddau dy\u0302 mwy sylweddol eu maint \u2013 Counting House a Hall Cottage, y naill yn talu rhent hanner blwyddyn o \u00a312.12.6 a\u2019r llall o \u00a312.10.0. Mae\u2019n rhyfedd fod enwau Quarry Bank a Gwaen y Gwnfan wedi diflannu\u2019n llwyr o eirfa\u2019r chwarel, a\u2019r ddau leoliad prin yn ymddangos ar gynlluniau cyfoesol o\u2019r gloddfa. Mae cynllun W. Jones o\u2019r chwarel yn 1793 yn nodi safle Triple House, safle yn groes i\u2019r afon i Ogwen Bank, ac mae Coach House hefyd wedi ei leoli ger mynedfa\u2019r gwaith, a tybed a yw\u2019r 14 \u2018cabins\u2019 di-enw a ddangosir yng nghysgod tomennydd y gogledd hefyd yn rhan o\u2019r un datblygiad? Yn y degawdau a ddilynodd, mae\u2019n amlwg mai byrhoedlog fu bodolaeth yr holl dai hyn wrth i\u2019r chwarel ehangu a\u2019u llyncu bob yn un."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Sut mae cydnabod cyfraniad Richard Pennant yn adeiladu tai i weithwyr ei chwarel? Cyflawnodd ei ymdrechion ym mhlwyf Llandyga\u0301i gan dargedu ei gyfraniad yn y rhan fwyaf arloesol o\u2019r plwyf fel y byddai\u2019r disgwyl. Prin oedd y datblygiadau tebyg ym mhlwyf cyfagos Llanllechid \u2013 adeiladodd bum ty\u0302 newydd ym Mhennau\u2019r Carneddi a nifer bychan o dai unigol mewn sefydliadau parod oedd, gan amlaf, yn bell o gyrion y chwarel. Nid stad y Penrhyn ddaeth i ysgwyddo baich cartrefu yn y dyffryn yn y degawd a ddilynodd marwolaeth Richard ond yn hytrach stadau annibynnol Cefnfaes a Thanybwlch wrth i bentrefi Bethesda a Rachub dyfu o ddauddegau\u2019r ganrif ymlaen. Cyfanswm cyfraniad Richard Pennant, mewn bras amcan, oedd rhwng 103 ac 115 o unedau byw sy\u2019n sylweddol uwch na\u2019r rhif o 63 a gyflwynwyd gan Gwallter Mechain yn ei adroddiad. Mae\u2019r cyfanswm yn amlwg yn adrodd am amlochredd gweledigaeth y gw\u0302r rhyfeddol hwn wrth iddo gynllunio ffawd ddiwydiannol ei stad a\u2019i gymdogaeth. Mae\u2019n wir nad oedd cyflwr ei gyfraniad yn cyrraedd at safonau aruchaf eu lluniad \u2013 mae adroddiad ar gyflwr tai\u2019r stad yn 1818 yn nodi fod angen trwsio Tower House, Hall Cottage, Triple Upper a Lower Square House \u2013 ond pedwar ty\u0302 o gyfanswm o 43 bwthyn oedd angen eu hadnewyddu oedd y rhain, a\u2019r ddyled am drwsio\u2019r cyfan yn swm rhyfeddol o \u00a3721.14.0. Dylid nodi yn ogystal nad oedd yn rhad byw yn y tai a ddarparwyd, gyda rhenti hanner blwyddyn o denantiaeth yn amrywio rhwng gini hyd at y swm enfawr o \u00a312. Mae\u2019n hawdd beirniadu o hirbell gyfraniad Richard at ateb problem cartrefu yn ystod y cyfnod ymwthiol hwn yn hanes y dyffryn, ond mae\u2019n amlwg roedd yn gwbl ymwybodol o\u2019r gofyn ac yn barod i gyflawni ei gyfrifoldeb er llwyddiant ei chwarel. Ond o sefydlu priodoldeb adeiladu tai i weithlu\u2019r chwarel mae\u2019n syfrdan mai nod ei olynydd George Hay oedd llunio clamp o gastell rhwysgfawr yn Llandyga\u0301i i ddiwallu ei fombast ar draul cartrefu gweithlu ei etifeddiaeth."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Hen fferm yn dyddio i gyfnod amhenodol cyn 1768 oedd Penybryn, wedi ei lleoli ar safle\u2019r ysgol sy\u2019n dwyn ei henw heddiw. Ar dir y fferm hon yn 1864 trawsnewidiwyd yr holl safle gan un o\u2019r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol yn hanes datblygiad pentref Bethesda. Cynllun gan stad Penrhyn oedd hwn i adeiladu cyfresi o dai ar Allt Penybryn, Garneddwen a Phantglas fel ymgais i wella safon amgylchedd y pentref. Hwn oedd megis y \u2018garden suburb\u2019 i bentref Bethesda. Cynlluniwyd y tai\u2019n ofalus, o adeiladwaith mewn carreg nadd, tai pa\u0302r yn bennaf ac wedi eu cysylltu a\u0302 gerddi helaeth. Ar waelod Allt Penybryn mewn safle cyfleus i\u2019r Stryd Fawr sefydlwyd awdurdod cyfraith a threfn yn y Rhinws. Yng nghyfrifiad 1871 yr oedd preswylwyr y datblygiad yn cynnwys trawstoriad diddorol o gymdeithas weithiol uchelgeisiol a lled broffesiynol \u2013 chwarelwyr medrus, ma\u0302n swyddogion diwydiant ac awdurdod, siopwyr, crefftwyr, cariwr a ffermwr wedi ymddeol \u2013 oll yn meddiannu eu tai drwy brydles gan stad y Penrhyn."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Un o dai Penybryn tua 1890"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Prin fod cyfoeth sba\u0302r gan drigolion stad Cefnfaes gyferbyn. Adeiladwyd y tai ar lain o dir a adwaenid fel Cae Garw. Chwarelwyr a\u2019u teuluoedd oedd mwyafrif preswylwyr yr ardal hon fel mae manylion galwedigaethol cyfrifiad 1871 yn ei gadarnhau. Yno, o 1820 ymlaen, datblygodd ardal breswyl gyntaf y pentref i gartrefu\u2019r lluoedd oedd yn tyrru i weithio i chwarel y Penrhyn. Yn cwmpasu chwarel Pantdreiniog adeiladwyd cyfresi o strydoedd unffurf yn Bryntirion, Twr, Brynteg a Tan y Ffordd. Ardal ansefydlog, gymharol dlawd, oedd Brynteg gyda\u2019i thrigolion yn byw mewn amgylchedd annymunol yng nghysgod diwydiant ymosodol, ac mewn tai o adeiladwaith gwael heb feddu ar gyfleusterau sylfaenol, ac yn aml dan denantiaeth fyrdymor."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Rhes tai Cefnfaes ym Mrynteg"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Perthynai\u2019r rhesi tai i gyfnod cyn bod Deddf The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon gael ei hawdurdodi yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau\u2019r ddeddf yn awdurdodi fod datblygiadau\u2019r dyfodol i fod yn \u2018sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water\u2019, amodau a oedd yn caniata\u0301u gwelliannau sylweddol i\u2019r tai a adeiladwyd ar o\u0302l y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig gyda mynedfa oedd yn llai na phum troedfedd mewn lled a deg troedfedd mewn uchder megis y rhai a oedd yn llechu yng Nghae Star a chefnau\u2019r Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn \u00a34000 tuag at y gwelliannau hyn."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mae datblygiadau \u2018garden suburb\u2019 Penybryn a\u2019r strydoedd cysylltiol yn perthyn i gyfnod gweithredu\u2019r ddeddf. Mae\u2019n berthnasol sylwi fod y datblygiad goleuedig hwn yn cyfoesi a\u0302 chyfnod eithriadol ansefydlog yn hanes cysylltiadau diwydiannol yn chwarel y Penrhyn. Yn ystod Awst 1865 amharwyd ar y chwarel gan streic pur ddifrifol yn ymwneud ag amodau gwaith a chyflogaeth y gweithlu. Nid cyd-ddigwyddiad oedd i lythyr ymddangos yng ngholofnau\u2019r Herald Gymraeg ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno dan enw \u2018chwarelwr\u2019 anhysbys, yn clodfori cyfraniad anfesuradwy teulu\u2019r Penrhyn i gymdeithas Dyffryn Ogwen ac i chwarelwyr yr ardal. Ymateb yr oedd i lythyr cynharach yn yr Herald yn annog y gweithlu i ymatal rhag ymuno gydag Undeb Lafur. Mae\u2019n druth hir a manwl yn rhestru\u2019r bendithion o ddatblygu\u2019r chwarel a wnaeth arwain at greu gwaith ac at adeiladu tai mewn sawl rhan o\u2019r ardal. Cyfeiria\u2019n benodol at Bantdreiniog a Rachub a boblogwyd, meddai, gan weithwyr y Colonel Pennant, er y byddai yn hysbys i holl ddarllenwyr y llythyr nad ef oedd adeiladydd y tai yn y lle cyntaf. Edrydd ymhellach am y gwelliannau a ddaeth i ganlyn gan gyfeirio\u2019n benodol at ansawdd arbennig gwisg y chwarelwyr, y golud a ddeuai i goffrau masnachwyr yr ardal, a\u2019r bendithion o sefydlu cymdeithasau adeiladu a alluogai\u2019r pentrefwyr i brynu eu tai neu i fuddsoddi yn llongau llechi\u2019r Colonel Pennant. Rhybuddiai ymhellach at beryglon cynnal streic a\u2019r drwg a wnaethai hyn i fuddiannau\u2019r chwarelwyr. Yn olaf, mae\u2019n cyfeirio\u2019n bersonol at natur ryddfrydig y Colonel Pennant gan bwysleisio ei haelioni a\u2019i garedigrwydd yn creu\u2019r holl fendithion hyn i\u2019w gymdeithas."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Gallt William Edward, yw\u2019r allt sy\u2019n dringo o groesffordd Bryn Bella i groesffordd Ffordd y Coed/Ffordd Coetmor gerllaw\u2019r Fynwent, croesffordd y cyfeirid ati gynt gan Ifor Williams, Coetmor, fel y Gia\u0302t Wen. Enw arall Ifor am yr allt oedd Gallt yr Efail, sef cyfeiriad uniongyrchol at yr efail a oedd ym Mryn Bella. Ond lle\u2019r oedd yr efail a\u2019r dafarn, a phwy oedd William Edward? \u2013 cwestiynau sy\u2019n codi \u2018sgwarnogod!"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Mewn nodyn cynharach awgrymwyd mai pentref na chafodd dyfu i\u2019w lawn faint oedd Bryn Bella, a thrwy gyfrwng nifer o fapiau gellir dilyn hanes ei dwf a\u2019i ddirywiad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Croesffordd yn unig oedd Bryn Bella ar fap 1822 o blwyf Llanllechid, er na ellir gwarantu fod pob twlc a thy\u0302 wedi ei nodi ar y map. Yr oedd ffordd newydd Telford wedi ei dangos ac yr oedd Lo\u0302n Cefn Bedw o Rachub megis llwybr yn croesi\u2019r ffordd fawr gan arwain at Bont Coetmor a oedd wedi ei hadeiladu ers 1788. Mae\u2019n eithaf sicr mai Ffordd Telford roddd gychwyn i sefydlu\u2019r dafarn a\u2019i bod yn un o\u2019r rhai cyntaf yn ardal Dyffryn Ogwen gan gydoesi gyda\u2019r Star ym Methesda."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Map y Degwm yn 1840 sy\u2019n dangos lleoliad yr adeiladau am y tro cyntaf, er na ellir ymddiried bob amser yng nghywirdeb y gosodiadau. Ynddo ar ochr Parc Moch o\u2019r groesfan gwelir adeilad a fyddai\u2019n cyfateb i\u2019r Coetmor Arms, ac ar ochr y llwybr i\u2019r bont dangosir rhes o dai, ac ar gongl Bethesda o\u2019r groesfan dy\u0302 Bryn Bella Cottage. Yn ogystal, nodir ty\u0302 Bryn Tirion ac mae\u2019r felin ac un adeilad arall ar lan yr afon wedi eu dangos. Yn anffodus, nid yw chwarel Coetmor wedi ei nodi gan mai manylion amaethyddol yn hytrach na rhai diwydiannol a ddangosir yn bennaf ar fapiau\u2019r Degwm. Drwy gyfrwng cyfrifiad 1841 gellir ychwanegu gwybodaeth am breswylwyr rhai o\u2019r tai ym Mryn Bella, ac mae\u2019r manylion yn dra diddorol."}, {"text_idx": "#000044", "text": "William Edwards, wrth gwrs, oedd deiliad y Coetmor Arms ac ef hefyd oedd y gofaint. Hanai yn wreiddiol o Lanllyfni. Ym mlwyddyn cyfrifiad 1841 yr oedd yn w\u0302r 55 oed, yn briod ond heb fagu teulu. Cyflogai Owen Jones, llanc 16 oed, yn brentis gofaint. Ond yn y dafarn yr oedd teulu Harry Parry hefyd yno yn lletya \u2013 gw\u0302r a gwraig a phedwar o blant, y penteulu yn chwarelwr 35 oed. Ym Mryn Bella rhestrir dau dy\u0302, y cyntaf ym meddiant dau frawd yn eu hugeiniau cynnar a\u2019r ddau yn feinars. Eu cyfenw oedd Morton ac yr oedd eu mam yn byw yno gyda hwy. Drws nesaf trigai teulu Robert Smith, ef yn w\u0302r ifanc gyda\u2019i wraig a thri phlentyn, ac yno hefyd lletyai ei frawd 16 oed. Nodir mai chwarelwyr oedd y ddau frawd. Dau dy\u0302 Coetmor oedd nesaf. John Brissell a\u2019i wraig a\u2019u pum plentyn oedd yn byw yn y ty\u0302 cyntaf, ac roedd ef yn chwarelwr wrth ei alwedigaeth. Ond yno hefyd cartrefai John Hall 18 oed, a John Ellis 20 oed, a\u2019r ddau yn chwarelwyr. Cartref i gigydd o\u2019r enw Barstow oedd yn y drws nesaf, ef a\u2019i wraig a dau blentyn. Ond yno hefyd lletyai chwech o chwarelwyr, eu hoedran yn amrywio rhwng 40 a 15 oed, a\u2019u cyfenwau yn rhai diarth \u2013 North, Crossley, Barick(?), Beaty (?), Buckley a Nelson. Mewn gwrthgyferbyniad enwau cynhenid Cymreig oedd gan drigolion y rhes tai cyfagos yn Nolgoch a chwarelwyr wrth eu galwedigaeth oedd yn byw yn y chwe thy\u0302 a restrir, ac eithrio un cariwr."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Sut mae egluro fod nythaid o Saeson, yn o\u0302l eu cyfenwau, yn byw ym Mryn Bella, a beth oedd y cymhelliad iddynt fod yno yn y lle cyntaf? Ceir yr ateb yn gryno gan Hugh Derfel \u2013 bodolaeth y chwarel gerllaw wrth gwrs. Sefydlwyd chwarel Do\u0302l Goch gan ddau Gymro yn 1836, ond ymhen dwy flynedd meddiannwyd hi gan Sais o\u2019r enw North. Byr iawn fu ei weithgaredd ef yno cyn i Sais arall o\u2019r enw Cox brynu\u2019r brydles a gweithio\u2019r chwarel yn llwyddiannus am yr wyth mlynedd nesaf hyd nes iddo farw oddeutu 1847. A dyna\u2019r ateb \u2013 criw o weithlu Mr Cox sydd wedi eu cofnodi yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oeddynt oll wedi ymadael ag ardal Bryn Bella. Cofnodir bod cymdeithas o Lerpwl wedi meddiannu\u2019r chwarel yn dilyn marwolaeth Cox, ond ymhen dwy flynedd yr oeddynt wedi ffraeo, a dyna ddiwedd ar weithgaredd chwarel Do\u0302l Goch. Ond ym mha chwarel yr oedd preswylwyr rhes tai Do\u0302l Goch yn gweithio ynddi \u2013 y chwarel fach ar y trothwy yn No\u0302l Goch, ynteu\u2019r chwarel fawr bellter i ffwrdd ar gwr y Fronllwyd? Ysywaeth ni chawn wybod yr ateb."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Yn 1851 cofnodir bod George Twigge yn byw ym Mryn Bella. Ef oedd y contractwr medrus o Butterton, Swydd Stafford ddaeth i weithio yn agor ffosydd a siafftiau tanddaearol yn Chwarel y Penrhyn. Ei grefft yn o\u0302l y disgrifiad oedd contractwr rheilffordd ac yr oedd digon o waith i arbenigwr o\u2019r fath yn yr ardal bryd hynny, ond yn Chwarel y Penrhyn yn y cyfnod hwn y gwaith pwysicaf oedd agor y ffos danddaearol i gadw\u2019r chwarel yn sych. George Twigge gyflawnodd y gwaith hwn yn ogystal ag agor rhai o brif siafftiau\u2019r chwarel."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Y cofnod nesaf yn hanes y groesffordd yw map Johnson sy\u2019n dyddio i 1855, ac mae\u2019n cofnodi fod mwy o adeiladau ar y safle ers map y Degwm. Mae\u2019r Coetmor Arms bellach yn ddau adeilad gyda chwt yn gefn i un ty\u0302 a fyddai, debyg, yn rhy fychan, a\u2019r ail dy\u0302 yn rhy fawr i fod yn efail. Mae dau gwt ychwanegol ym Mryn Tirion yn ogystal, ac i\u2019r gorllewin o\u2019r ty\u0302 yr oedd stabl y Coetmor Arms, adeilad sydd hyd heddiw yn dal i sefyll. Yn dra diddorol amlinellwyd yn ysgafn mewn pensel leoliad arfaethedig fferm a buarth Coetmor Isaf yn ychwanegiadau diweddarach at gynllun gwreiddiol Johnson. I\u2019r de o\u2019r groesffordd cofnodir safle chwarel Coetmor bellach fel \u2018old quarry\u2019 gyda\u2019i thwll dan ddw\u0302r a\u2019i thomen rwbel yn ymestyn hyd at lan afon Ogwen."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Y ddogfen nesaf o bwys yw un o fapiau cyntaf y gwasanaeth Ordnans dyddiedig i1888. Ynddo gwelir bod fferm Coetmor a\u2019r buarth bellach yn realiti yn hytrach nag yn rhith fel yn 1855, ac yn perchenogi llain tir o\u2019r enw Clwt y Felin. Awgrymir bod pensaerni\u0308aeth yr adeiladau yn gweddu i steil y Penrhyn fel y datblygodd yn ystod cyfnod saithdegau\u2019r ganrif. Dengys ail nodwedd y map fod llwybr rheilffordd newydd yr LNWR yn hollti Bryn Bella yn ddwy ran, gyda\u2019r teras ar ffin y gorllewin wedi ei chwalu gan adael un ty\u0302 yn sefyll ar gongl y groesffordd a phont i\u2019r rheilffordd lle gynt yr oedd y teras. Gyferbyn, ar gongl y gogledd nodir y Penrhyn Arms fel un adeilad, a chyfyd hyn gwestiwn diddorol ynghylch cywirdeb y map ordnans mewn cymhariaeth a\u0302 manylder ffotograff cynnar o Fryn Bella sy\u2019n dyddio i oddeutu 1881/82. Ynddo gwelir craith gychwynnol llwybr y rheilffordd gyda\u2019r dafarn yn sefyll ar chwith y llun yn adeilad sengl fel yr ategir ar y map ordnans. Ond i\u2019r dde o\u2019r Coetmor Arms saif adeilad yr efail gyda\u2019i do tywyll a\u2019i ddrws agored yn ei dalcen, a dyna ateb cwestiwn cychwynnol y nodyn hwn sef lle yn union yr oedd gefail William Edward. Erbyn dyddiad cofnodi\u2019r map ordnans yr oedd yr efail, fel mwyafrif adeiladau Bryn Bella, wedi hen ddiflannu o dan lwybr dinistriol y rheilffordd, ond ar gongl dde eithaf y llun saif, yn wyrthiol, hen adeilad stabl y Coetmor Arms y cyfeiriwyd ato uchod. Erbyn cyfnod tynnu\u2019r llun yr oedd William Edward wedi marw \u2013 cofnodir ef yng nghyfrifiad 1861 yn w\u0302r gweddw 77 oed \u2013 ac yr oedd y dafarn a\u2019r efail wedi cau a\u2019r felin, bur debyg, ar roi ei holaf dro."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ffotograff cynnar o Fryn Bella oddeutu 1881/82. (Sylwer ar adeilad yr efail y tu cefn i\u2019r Coetmor Arms sef y ty\u0302 ar chwith eithaf y llun); chwalwyd yr adeilad drwy adeiladu gwely\u2019r rheilffordd sydd i\u2019w gweld yn amlwg yn rhedeg drwy gaeau canol dde y llun. Llun drwy ganiata\u0302d Dafydd Jones a Nesta Pritchard"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Ymresymwyd ar gychwyn y nodyn hwn mai pentref na chafodd dyfu oedd Bryn Bella. Ond nid gwir mo hynny chwaith oherwydd yr oedd holl amodau ei lwyddiant yn perthyn i\u2019w leoliad: y chwarel gerllaw a\u2019r dafarn roddodd iddo fodolaeth yn y lle cyntaf, y dafarn mae\u2019n debyg yn un o\u2019r rhai cyntaf ar ffordd Telford ym Methesda ar safle strategol croesffordd brysur a chroesfan ychwanegol bwysig i drafnidiaeth y plwyf dros bont Coetmor er mantais hefyd i\u2019r felin a\u2019r cyhoedd. Yng nghynllun presennol Bryn Bella diflannodd y mwyafrif o\u2019r adeiladau gwreiddiol a llwybr dinistriol y rheilffordd yn 1884 oedd yn gyfrifol na cheid datblygiad pellach yn hanes y bentrefan. Beth bynnag fyddai\u2019r ateb cywir i\u2019r ymresymiad am dranc y bentrefan, ond William Edward, y gofaint a thafarnwr y Coetmor Arms, adawodd ei anfarwoldeb yn enw\u2019r allt ym Mryn Bella."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Tal-y-bont, fel y mae\u2019r enw yn ei gyfleu, oedd y man isaf i groesi Afon Ogwen cyn y mo\u0302r ac, o ganlyniad, yno y lleolwyd un o bontydd pwysicaf yr ardal, pont a ddefnyddid ers 1764 i gario\u2019r Ffordd Dyrpeg o Gonwy i Landyga\u0301i ac ymlaen i Fangor. Mae rhan o\u2019r hen ffordd hon yn arwain o Dan y Ffordd gyda\u2019i dollborth heibio i safle diflanedig Capel y Gatws ac ymlaen at Eglwys St Cross i arwain drwy ran isaf pentref Tal-y-bont i groesi Afon Ogwen ar y bont. Yn ystod y 18g mae\u2019n amlwg fod ardal Tal-y-bont yn agored iawn i\u2019w ddifrodi gan lifogydd o Afon Ogwen fel y mae cyfres o adroddiadau yn Archif y Penrhyn yn eu mynegi. Yn 1735 adroddir bod y Weirglodd Fawr, llain deg acer o dir gwerthfawr ar lan yr afon cyn iddi ymuno a\u0302\u2019r Fenai, yn dioddef \u2018flood which yearly destroyed the hay\u2019, ac yn 1741 penderfynwyd adeiladu \u2018a great dam in Werglodd Fawr\u2019 i geisio atal y difrod."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Yr oedd gwaeth difrod i ddigwydd yn 1768 pan adroddir am \u2018a great flood which carried some of our banks away\u2019, ac mae trafodaeth bellach yn digwydd yn 1770 rhwng Richard Hughes, asiant stad y Penrhyn a\u2019r perchennog John Pennant, yn adrodd \u2018after the great flood that carried away the Llandyga\u0301i bridge ... the mills were in great danger ... and therefore for their safety I made a hedge in the river to prevent the river going so close to the mill dam and race\u2019."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Mae\u2019r adroddiad olaf yn sicr yn tynnu sylw at ansefydlogrwydd y bont holl bwysig ar y ffordd dyrpeg, ond mae hefyd yn nodi pa mor werthfawr oedd y felin yn economi\u2019r ardal. Yr oedd dwy felin malu grawn pwysicaf y gymdogaeth wedi eu lleoli ar gwr Tal-y-bont \u2013 y Felin Uchaf i\u2019r de a\u2019r Felin Isaf ar y lan gyferbyn ym mhlwyf Llandyga\u0301i, ond yn cyfrannu ar ei phwysiced i gymuned y pentref. Cyflawnai\u2019r ddwy felin drwy ddefnyddio dw\u0302r Afon Ogwen ofynion amaethyddol a diwydiannol ardal fwyaf ffyniannus y dyffryn a gynhwysai\u2019r ffermydd pwysicaf a\u2019r mwyaf eu maint, yn ogystal a\u0302 nifer fawr o dyddynnod bychan a ysgubwyd ymaith mewn cyfnod diweddarach gan ddyfodiad y rheilffordd. O sylwi yn fanwl ar Arolwg y Penrhyn yn 1768 bernir bod pentrefan gwladaidd Tal-y-bont yn un o\u2019r rhai mwyaf ei faint, ac efallai\u2019r mwyaf llewyrchus, yn Nyffryn Ogwen yn ei gyfnod. Yn y pentref, os cywir ei ddiffinio fel pentref, yr oedd casgliad o bedwar ty\u0302 a gardd, ynghyd a\u0302 thyddynnod Tal-y-bont, Tyddyn Cwta, dau dyddyn Pentra Felin ac, ar y cyrion, dau dyddyn Maes y Groes. Roedd pentref Tal-y-bont yn rhan o stad y Penrhyn ac yn ddibynnol ar y stad am ei gynhaliaeth. Er ei fod wedi\u2019i leoli ar drothwy grym gweinyddol y stad yn Llandyga\u0301i, eto yr oedd pellter hyd braich megis yn caniata\u0301u elfen o annibyniaeth, ac yn fwyaf arbennig annibyniaeth meddwl, yn rhan o grebwyll y preswylwyr."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Gellir dirnad meddylfryd annibyniaeth yng nghyfraniad pentref ac ardal Tal-y-bont yn sefydlu enwadaeth ymneilltuol yn Nyffryn Ogwen, ac mae\u2019n amlwg fod rhyw ferw rhyfeddol yn cyniwair drwy\u2019r ardal ar drothwy\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn y Felin Isaf y trigai John Williams, gof wrth ei alwedigaeth, a\u2019r gw\u0302r a gychwynnodd enwad y Methodistiaid ym mhlwyf Llandyga\u0301i oddeutu 1783. Y Tyddyn Isaf oedd cartref Elisabeth Ellis, Bedyddwraig wrth ei chredo, a deithiodd i Fochdre yn 1777 i gyrchu pregethwr i draddodi pregeth gyntaf y Methodistiaid ym mhlwyf Llanllechid a hynny yn ei thy\u0302. Yr oedd gan y Bedyddwyr hefyd ei chenhadon, ac er mai yng Nghilfodan y cychwynnodd yr enwad yn 1771, teulu Humphrey Ellis, fferm y Cefnfaes, gyfrannodd yn helaeth at hybu achos cynnar yr enwad ym Methesda. Ac yn Nhal-y-bont, yn hen gapel Caegwigyn, y sefydlwyd achos ymneilltuol cyntaf Dyffryn Ogwen yn 1784, a\u2019r achos hwn ragflaenodd godi capel Bethlehem yn 1824 ar gost o \u00a3300. Yn Caegwigyn hefyd y sefydlwyd Ysgol Sul gyntaf Sir Gaernarfon yn 1788 gan William Hughes gweinidog cyntaf yr eglwys."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Ar gwr dwyreiniol y pentref sefydlwyd achos i\u2019r Methodistiaid Calfinaidd yn y Gatws oddeutu 1799 gan Robert Thomas, saer wrth ei grefft a gododd ei dy\u0302 a\u2019i weithdy ar y safle lle bu\u2019n pregethu am rai blynyddoedd cyn codi\u2019r capel. Adeiladwyd y capel oddeutu 1864 mewn arddull Fernaciwlar gyda\u2019r porth ar dalcen yr adeilad. Perthynai Ysgol Sul ffyniannus i\u2019r capel hwn fel ym Methlehem. Dywedir bod yr Arglwydd Penrhyn y barod ei ganiata\u0302d i\u2019r adeilad fynd rhagddo, ond ar yr amod ei fod i\u2019w guddio y tu cefn i sgrin o dai trillawr eu huchder o\u2019i flaen. Terfynwyd yr achos yn 1996 a dymchwelwyd yr adeilad yn 1997."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Mae\u2019n anodd dychmygu Tal-y-bont fel pentref diwydiannol ond dyna\u2019r hyn a ddigwyddodd yn 1796 pan droswyd y Felin Isaf yn felin ar gyfer malu callestr (flint) i wydro llestri porslen yng nghrochendy\u2019r Herculanaeum yn Lerpwl. Cynllun uchelgeisiol Samuel Worthington, cyfaill mawr i Richard Pennant sgweiar y Penrhyn, oedd y felin. Dygid y callestr o dde Lloegr i Aber Cegin a\u2019i drosglwyddo ar un o dramffyrdd ar reiliau cynharaf Prydain i\u2019w falu yn y felin a\u2019i ddanfon yn o\u0302l i Lerpwl yn yr un ffordd. Byr dymor oedd y diwydiant cyn i Worthington ganolbwyntio ar gael ei ddewis yn brif farchnatwr llechi i Chwarel Cae Braich y Cafn. Trosglwyddwyd datblygiad economaidd yr ardal i gwmni Michael Humble, marsiandwyr o Lerpwl, a arwyddodd gytundeb gyda Pennant yn 1800 i ddatblygu melinau grawn, cornfaen (chert), ac ocr. Mae\u2019n bur debyg mai dyma\u2019r cyfnod y troswyd y felin gallestr yn felin peilliad Penylan, y bwysicaf un yn y gymdogaeth. Yn ddiweddarach yn y ganrif cyflwynodd teulu\u2019r Penrhyn gynllun uchelgeisiol i addasu safle\u2019r Felin Isaf unwaith yn rhagor, yn bennaf ar gyfer anghenion diwydiannol y stad. Cynlluniwyd i agor ffos o leoliad islaw\u2019r Felin Ucha ar Afon Ogwen i redeg am bellter o tua milltir i gyfeiriad Tal-y-bont yn y gogledd. Arweiniwyd y ffos drwy dwnnel oddeutu 600 llath o hyd cyn ei rannu\u2019n ddau, un i gyrraedd melin peilliad Penylan a\u2019r llall i weithio melin goed y stad o 1872 ymlaen. Er bod yr holl gynlluniau hyn yn cael eu datblygu ar draws yr afon o Dal-y-bont, eto y pentref gweithiol oedd ar ei ennill gan nad oedd pentref Llandyga\u0301i ond megis eglwys a thri thyddyn ar ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae\u2019n ddiddorol sylwi mai ar gwr pentref Llandyga\u0301i y sefydlwyd gefail yr ardal, sy\u2019n awgrymu ei bod yn rhan o ddatblygiad cynnar yn y Felin Isaf cyn i bentref model, ffroenuchel, Llandyga\u0301i gael ei gynllunio."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Map OS Talybont yn 1890"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Pan ddaeth George Hay Dawkins Pennant i olyniaeth y Penrhyn yn 1808 penderfynodd adeiladu ei gastell gorwych, i greu parc neilltuedig o\u2019i amgylch ac i sefydlu pentref model yn Llandyga\u0301i, i wasanaethu ei anghenion. Yn raddol, y pentref newydd hwn a gawsai\u2019r sylw, yno yr adeiladwyd neuadd bentref ac y sefydlwyd ysgol a chynllunio ysta\u0302d o dai pur wahanol ar gyfer swyddogion y stad oedd yn newydd-ddyfodiaid o Loegr yn bennaf. Gadawyd Tal-y-bont yn bentref gweithiol a gwerinol ac yn bentref o Gymry yn ddiwylliannol, yn grefyddol ac yn ieithyddol."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Yn Arolwg y Penrhyn yn 1768 cofnodir fod tair gefail yn Nyffryn Ogwen \u2013 gefail William Pierce yn Llanllechid, gefail Joseff Pritchard yn Llandygai a gefail Robert Owen yn y Talgae, ac mae\u2019n debyg y byddai\u2019r tri gof yn cydweithio a\u0302 Josiah Mills yn Nhyddyn Isaf ger Llandyga\u0301i a oedd yn saer troliau. Rhyngddynt, bryd hynny, gallasai\u2019r tri gof gwrdd a\u0302 holl ofynion cymdeithas wledig Dyffryn Ogwen am grefft y gofaint haearn."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Ymhen llai na deng mlynedd ar hugain cyfnewidiwyd holl strwythur y gymdeithas wledig i un ddiwydiannol gan greu gofynion tra gwahanol ar arbenigedd y gofaint. Er nad oes gofnod am y gefeiliau diwydiannol cynharaf yn Chwarel y Penrhyn mae\u2019n amlwg y byddai\u2018n rhaid wrth grefft y gofaint o\u2019r dechrau cyntaf, ac erbyn 1832 aethpwyd un cam ymhellach a sefydlu ffowndri yn y Felin Fawr i ateb holl ddibenion trwm y gloddfa. Yno atgynhyrchid copi\u0308au manwl o\u2019r holl offer a ddeuai i\u2019r chwarel fel y gellid adnewyddu pob darn pe byddai raid o\u2019r stoc a oedd yn bresennol. Yn 1877 adeiladwyd gweithdy peirianyddol newydd yn y Felin Fawr i gynnwys un efail fawr gyda naw pentan, a\u2019u cynnyrch yn amrywio o greu ac adnewyddu celfi, i adeiladu wagenni a rheiliau ac i drwsio peiriannau fel bo\u2019r gofyn mewn diwydiant arbenigol ac iddo draul trwm a garw. Trasiedi\u2019r Felin Fawr oedd i\u2019r siop seiri gael ei llosgi\u2019n ddamweiniol yn 1952 ac i holl geinder patrymau pren y ffowndri, sail i fwrw pob manylyn, gael eu dinistrio\u2019n llwyr gan roddi terfyn anurddasol i grefftwaith cenedlaethau o grefftwyr."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Erbyn canol a diwedd yr 19g yr oedd o leiaf pum gefail draddodiadol yn gweithio yn Nyffryn Ogwen. Roedd dwy ohonynt ym Methesda, un ger y Douglas, a\u2019r llall, gefail Richard Owen, ger Teras Coetmor ym mhen arall y pentref. Roedd tair gefail ar y cyrion sef gefail Ifan Roberts yn Llanllechid, gefail William Edwards ym Mryn Bella, a gefail Tan Lo\u0302n yn Llandyga\u0301i. Yn dra gwahanol i ofynion arbenigol gefeiliau\u2019r chwarel, gwasanaeth mwy traddodiadol a geid yn y gefeiliau hyn. Roedd rhai\u2019r cyrion yn ateb gofynion megis pedoli a thrwsio offer amaethyddol gan rannu\u2019r gwaith gydag is efeiliau yn Nhyddyn Sarn ger eglwys y Gelli yn Nhre-garth, a gefail yn y Getws ger Talybont. Gorchwylion nid annhebyg a fyddai i efeiliau\u2019r pentref yn trin a thrwsio cerbydau, ac yn achos gefail Richard Owen arweiniodd hyn at sefydlu garej trin ceir yn No\u0302l Ddafydd ar gwr gogleddol y pentref. Yn gyffredin i waith yr holl efeiliau roedd y gwaith o lunio giatiau a rheilings ar gyfer cymuned a oedd yn ehangu mewn maint a phoblogaeth. Rhai o\u2019r giatiau hyn yw\u2019r cofebau mwyaf niferus sy\u2019n aros i gyfraniad cenhedlaeth o ofaint a adawodd eu stamp ar gymeriad yr ardal."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Nid oes ateb pendant i\u2019r cwestiwn sut mae adnabod gwaith y gwahanol ofaint a oedd yn gweithio ym Methesda? Cymerer, er enghraifft, yr holl ddatblygiad tai a adeiladwyd ar gwr gogleddol y pentref o fewn cyfnod byr ar ddiwedd y 19g. Mae gatiau a reilings Rhes Gordon, Rhes Coetmor a Rhes Elfed yn rhyfeddol unffurf eu cynllun gyda rhai amrywiadau bychan. Eu prif nodwedd yw bod tri bar ar ffurf U wedi eu trosi yn ffurfio canolbwynt y gia\u0302t, ac mae\u2019r holl gyfansoddiad yn y tair stryd yn awgrymu gwaith a brynwyd yn ei grynswth gan un cwmni mawr. Yn ogystal, perthyn un nodwedd arbennig i\u2019r holl gynllun yn Rhes Gordon, sef y trelis modrwyog sydd yn addurn ychwanegol dan fondo\u2019r datblygiad. Tybed a oedd hyn yn rhan o un cytundeb dwsinau i roddi golwg addurnedig ychwanegol i\u2019r holl safle? Mae\u2019n amlwg nad Richard Owen y gof yng ngefail Dol Ddafydd gerllaw a gyflawnodd yr holl waith hwn er bod y datblygiad ar drothwy ei ddrws megis."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Cyflenwid giatiau\u2019r fro yn o\u0302l y gofyn, y mwyafrif llethol ar gyfer tai unigol, eraill yn glwydi i gaeau fferm, rhai yn giatiau mochyn ar gyfer llwybrau\u2019r fro, a rhai mwy ffurfiol yn gomisiynau unigol. Gellir rhannu giatiau\u2019r tai i ddau brif ddosbarth \u2013 y rhai plaen eu crefft a\u2019r rhai addurnedig. Giatiau wedi eu rhybedu yw\u2019r mwyafrif llethol, gyda phedwar bar gan amlaf yn creu\u2019r ffra\u0302m ond mewn rhai enghreifftiau prin defnyddir un bar ar ffurf U a\u2019i ben i lawr a\u2019i waelod wedi ei gau gan un bar trawst. Mae\u2019r dulliau o gau\u2019r clwydi yn amrywio, rhai gyda chlicied, eraill gyda bollt i dwll, rhai gyda choes sbring, a nifer bychan ar y giatiau trymaf gyda bach i\u2019w godi oddi ar y derbynnydd."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Ifan Roberts (1885-1973) oedd gofaint Llanllechid am 60 mlynedd, ac yn olynydd i Hugh Thomas mewn gefail a\u0302\u2019i thras yn ymestyn i\u2019r efail yn Arolwg 1768. Gellir adnabod ei waith oherwydd ef a gyflawnodd holl giatiau fferm a chwarel Tan y Bwlch yn ogystal a\u0302 nifer o giatiau i dai unigol ym mhentref Rachub. Nodweddir ei waith gan gatiau plaen a syml eu cynllun gyda fflaped o haearn yn gryfder ychwanegol ar onglau uchaf rhai o\u2019r giatiau trwm. Mae ei grefft i\u2019w gweld ar ei gorau yn y ddwy gia\u0302t i fynedfa chwarel Tan y Bwlch, ac yn y gia\u0302t mynydd sydd ar waelod yr allt fawr yn Chwarel y Foel. Tybed ai ef oedd yn gyfrifol am lunio rhai o gatiau mochyn ardal Llanllechid yn ogystal? Ar y llwybr o Bont Dolau Hirion ar y Lo\u0302n Goed i Eglwys Llanllechid mae\u2019r un math o fflaped yn addurno\u2019r rhan fwyaf o\u2019r clwydi sydd yn y gatiau mochyn gyda bar ar hytrawst i atgyfnerthu\u2019r cynllun. Mae\u2019n annhebygol mai ef oedd gwneuthurwr y gia\u0302t mynydd haearn nodedig sydd yn agor i Gwm Caseg ar y ffordd i chwarel Dr Hughes, gia\u0302t eithriadol drwm a chydnerth ei gosodiad gydag addurn troellog ar ffurf palmette yn goron ar ei brig."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Y mae rhai gatiau haearn ffurfiol a gre\u0308wyd i gomisiwn yn aros yn yr ardal. Dioddefodd gatiau a rheilings o\u2019r math hyn adeg yr Ail Ryfel Byd pan awdurdodwyd eu toddi ar gyfer dibenion milwrol. Dyma mae\u2019n amlwg oedd tynged y giatiau i Eglwys Glanogwen, ond erys un enghraifft nodedig yn y gia\u0302t osgeiddig sy\u2019n arwain i eglwys y Gelli yn Nhregarth. Ond os am weld gwir grefftwaith y gofaint rhaid ond edrych ar y rheilings sy\u2019n amgylchynu bedd mam W. J. Parry yn y fynedfa i Eglwys Glanogwen, gwaith a nodweddir gan ei braffter a\u2019i gadernid."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Bu farw Elisabeth Parry yn 1864 a\u2019r dyddiad hwn yw un o\u2019r cynharaf y gellir ei gysylltu a\u0302 chrefftwaith y gofaint yn Nyffryn Ogwen. Pe byddid am werthfawrogi crefftwaith y gofaint modrwyog yna rhaid edrych ar fireinder cyfansoddiad giat Brae Side yn Nhregarth sydd, ysywaeth, ond wedi ei diogelu ar gerdyn post o\u2019r dauddegau."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Mae cyflwr llich-di-dafl cynifer o gatiau haearn y fro yn peri gofid, yn arbennig y rhai mwyaf distadl megis y gatiau mochyn. Yr oedd i\u2019r rhain eu crefftwaith arbennig fel y bo\u2019r pen crwm yn cyfateb yn union gyda\u2019r bar gwaelod a\u2019r rheliau yn mesur eu lle yn gyfatebol drefnus yn y cyfanwaith. Mae\u2019r enghreifftiau sy\u2019n gyfan bellach yn brin a fersiynau metal di gymeriad yn cymryd eu lle, a thrwy hynny mae darn o hanes Dyffryn Ogwen hefyd yn llithro i ddifancoll."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Mae\u2019r nodyn hwn yn ail drafod pwnc a gafodd sylw ar y wefan rai misoedd yn o\u0302l o dan bennawd trefgor Cororion a\u2019r Wern Fawr. Y mae a wnelo a\u0302 threfn weinyddol a llywodraethol Cymru, a Gwynedd yn benodol, o dan y tywysogion Llywelyn Fawr (1173-1240), Dafydd ap Llywelyn (bu farw 1246) a Llywelyn ein Llyw Olaf (bu farw 1282) yn y drydedd ganrif ar ddeg. Abergwyngregyn, neu Abergarthcelyn fel y gelwid ef bryd hynny, oedd safle maerdref bwysicaf cwmwd Arllechwedd Uchaf a lleoliad Llys y Tywysogion am agos i 60 mlynedd hyd oni diddymwyd grym Gwynedd gan goncwest y Brenin Seisnig Edward y cyntaf yn 1284. Gan fod Aber yn rhannu arfordir y Fenai a\u0302 phlwyf Llanllechid mae dylanwad trefn weinyddol y llys i\u2019w ganfod yn y rhan hon o\u2019r ardal estynedig hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Trefn ffiwdal oedd yr un a weinyddwyd gan y Tywysogion yng Ngwynedd, megis a fodolai, fwy neu lai, yng ngweddill cyfandir Ewrop yn ystod yr un cyfnod. Y Tywysog oedd y teyrn a llywodraethai ei deyrnas yng ngogledd Cymru drwy gyfrwng nifer o is raniadau gweinyddol. Rhennid y cantref, fel y brif uned, yn nifer o gymydau, a\u2019r cymydau hyn wedyn wedi eu his-drefnu yn drefgorau. Y cwmwd oedd yr uned lywodraethol bwysicaf gyda gweinyddwyr y tywysog yn ymweld a\u0302 hwy yn fisol er mwyn casglu\u2019r rhent a threfnu\u2019r gwasanaethau a oedd yn ddyledus i\u2019r Tywysog. Ar farwolaeth Llywelyn ap Gruffydd yn 1284 awdurdododd Edward gynnal ystent i gofnodi holl feddiannau\u2019r Tywysog drwy ei diriogaeth, ond ysywaeth ni oroesodd y ddogfen hon. Yn 1352 trefnwyd ail ystent a adnabyddir fel y Record of Caernarvon, dogfen mewn Lladin yn cofnodi holl gymydau a threfgorau\u2019r dalaith ac sy\u2019n ddrych i ddeall cymhlethdodau tirfeddiant y cyfnod yn ogystal a\u0302\u2019r newidiadau sylfaenol a orfodwyd ar y deyrnas gan y goncwest. Perthynai dwy elfen i ddaliadaeth y tir \u2013 y tir rhydd a oedd ym meddiant y tylwyth, a\u2019r tir taeog a oedd yng ngofal y gwy\u0302r caeth. Yn y tir rhydd, rhwymau perthynas hyd at y bedwaredd genhedlaeth a oedd yn sicrhau\u2019r tir yn yr hyn a elwid yn wely neu\u2019n afael. Dan y drefn Gymreig, ar farwolaeth sylfaenydd y gwely rhennid y tir rhwng y brodyr, y cefndryd ac yn olaf y cyfyrdyr, ond ar gyrraedd y bedwaredd genhedlaeth byddai\u2019r tir yn perthyn i\u2019r deiliad olaf fel y gallasai ef ail gychwyn y broses o rannu ei etifeddiaeth. Disgwylid i ddeiliaid y gwely rhydd gyfrannu at ofynion milwrol y tywysog a bod yn bresennol hefyd yn y llys bob tair wythnos ac yn yr uchel lys pan fo\u2019r gofyn. Yn ychwanegol yr oedd deiliaid y gwely i dalu rhent isel am yr etifeddiaeth yn ogystal a\u0302 chyfrannu at rai taliadau ychwanegol. Yn y tir caeth yr oedd y taeog ynghlwm a\u0302\u2019r tir ac yn gyfrifol am dalu dyledion trymach mewn rhent a gwasanaethau i\u2019r tywysog. Yr oedd gan y tywysog hefyd ei diriogaeth ei hun yn arbennig yn y Faerdref, ond hefyd ym mhob cwmwd, a chyfrifoldeb y taeog fyddai i drin y tir hwn a chyfrannu o\u2019i chynnyrch mewn anifail a chnwd at fuddiant y tywysog. Yn ychwanegol perthynai hafodydd i\u2019r tywysog ar lethrau\u2019r ucheldir ble byddai ei wartheg yn pori yn yr haf."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Pwysigrwydd y gwely fel uned tir oedd fod iddo sail gyfreithiol yn ogystal a\u0302 bod yn nodwedd ddaearyddol ar lawr gwlad, wele \u2013 hwn yw\u2019r tir a berthyn i mi am gwehelyth ond mae hefyd yn sylfaen i\u2019n cynhaliaeth! Yn o\u0302l gorchmynion cyfraith Hywel Dda, a gofnodwyd ddwy ganrif yn gynharach na chyfnod y Tywysogion, yr oedd mesuriadau rheolaidd i gynnwys y rhaniadau tir \u2013 pedair erw mewn tyddyn; 16 erw mewn gafael, ac yn y blaen, hyd y drefgor oedd a\u0302 256 erw. Cyfyd problemau anodd wrth geisio trosglwyddo\u2019r mesuriadau materol hyn yn ddarnau o dir gyda ffiniau cydnabyddedig i\u2019w diffinio. Ar lawr gwlad cynrychiolid y gwely gan gyfres o renciau hir, cyfochrog a gweladwy, ond ymysg y rhain byddai unedau\u2019r tylwyth ar wasgar yn hytrach na bod ar ffurf un bloc cryno."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Fel y gellid disgwyl mae tiroedd cysylltiol y llys yn perthyn yn bennaf i ddyffryn ac ucheldir Aber. Yno y ceir llu o enwau sy\u2019n dynodi pwysigrwydd y sefydliad \u2013 Henfaes, sef y maes gwreiddiol, Ty\u2019n y Mw\u0302d sef safle castell mwnt a beili Normanaidd o\u2019r unfed ganrif ar ddeg, ac yn ei gysgod safle neuadd y Llys a ddarganfuwyd mewn archwiliadau archeolegol diweddar. Yno roedd hefyd Llwyn Ednyfed Fychan, ac Ednyfed oedd disdain Llywelyn ap Iorwerth; Llys Sgolaig, sef cartref y clerc yng ngweinyddiaeth y gyfundrefn; Llys Madog, ac ef oedd ysgrifennydd Llywelyn ap Gruffydd; Pentre Du, sef pen eithaf yr uned amaethyddol a chartref y taeogion. Yna yn yr ucheldir roedd yr hafodydd \u2013 Hafod Meuryn, Hafod Nant Rhaeadr a Hafod y Gelyn, yr olaf oedd bwthyn hela\u2019r tywysogion, ac uwchlaw ar y bryniau y ffriddoedd pori yn Nant Mawan (Anafon), Nanhysglain a\u2019r Cras. Ond yn ogystal perthynai tiroedd y Llys i arfordir y gorllewin o Aber fel mae enwau megis Ty\u2019n yr Hendref, Tai\u2019r Meibion a\u2019r Wig yn eu cyfleu, ac yno hefyd ceir cyfeiriadau fel Nant Heilyn, a Heilyn ap Cynfrig oedd un o lys genhadon Llywelyn ap Iorwerth; a Chae Gwilym Ddu, sef y barwn William de Breos a ddienyddiwyd gan Lywelyn ap Iorwerth yn 1230. Ac yn y caeau o gylch Tai\u2019r Meibion gwelir rhith y gyfundrefn amaethyddol yn y rhenciau isel sy\u2019n brigo\u2019n donnau ansylweddol eu maint drwy wyneb y borfa bresennol a hefyd yn y llwyfannau sefydlog unionsyth sydd yn nodweddion amlwg yn nhirlun y bryn uwchlaw Tai\u2019r Meibion."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Er tryloywder tystiolaeth y Record of Caernarvon am berchnogaeth y tir, y rhenti dyledus a\u2019r gwasanaethau a oedd i\u2019w cyflawni i\u2019r oruchwyliaeth, eto erys y broblem ddaearyddol o sefydlu ffiniau i\u2019r trefgorddau. Mewn astudiaeth ddiweddar o gwmwd Nantconwy, un o\u2019r pedwar cwmwd yng nghantref Arllechwedd , a oedd yn cynnwys trefgorddau caeth Trefriw a Dolwyddelan, trefgorau rhydd Cwmllanerch a Betws a threfgorddau cymysg Penmachno a Gwedir (Gwydir), dim ond mewn tri achos yn unig y gellir canfod sail i ffiniau\u2019r gwahanol unedau hyn o fewn y cwmwd."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Eto mae un ddogfen bwysig ymhlith papurau Stad y Penrhyn sydd efallai yn cyflwyno tystiolaeth pur wahanol am ffiniau\u2019r unedau o fewn trefgor Cororion mewn un rhan o Ddyffryn Ogwen. Mae\u2019r ddogfen ar ffurf map ac mae\u2019n werth cofnodi\u2019r teitl yn llawn cyn ceisio ei ddadansoddi. ... the ville of Creuwyrion , now Llandegai parish in the hundred of Uchaph ... showing the probable positions of the different Gavels mentioned in the extent of Edw(ard). Mae cryn ddadlau ynghylch dilysrwydd y map hwn a beth yn union oedd y bwriad o\u2019i greu yn y lle cyntaf. Mae\u2019r map yn dyddio i gyfnod Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn, ac mae\u2019n bur debyg yn gopi ar raddfa llawer llai ei faint a\u2019i gynnwys o un o fapiau George Leigh sy\u2019n rhan o Arolwg y Penrhyn yn 1768. Ynddo nodir safle y porthladd yn Aber Cegin, baddondy gwraig Richard ar y traeth gerllaw\u2019r Penrhyn a bras leoliad y chwarel ym Mraich y Cafn, manylion sydd yn dyddio\u2019r map yn derfynol i ddegawd olaf y ddeunawfed ganrif. Mae tiriogaeth y map yn ymestyn o lan y Fenai i Gapel Curig yn y de, sef holl ymestyniad plwyf Llandyga\u0301i fel y nodwyd yn y teitl. Mae terfyn y de felly yn ffinio a\u0302 threfgor Gwedir yng nghwmwd Nantconwy yng nghapel Curig. Defnyddiwyd y map hefyd fel sail i gynnwys ychwanegiadau diweddarach megis yn ardal Tregarth, Mynydd Llandygai ac ardal chwarel Cae Braich y Cafn sy\u2019n nodi llociau amga\u0301u yn dyddio yn bennaf rhwng 1718 a 1850 yn o\u0302l nodiadau ymyl ddalen y map. Serch hynny sylwer fod lloc Bodfeurig wedi ei gofnodi mewn dogfen rent o gyfnod y Frenhines Elizabeth yn yr unfed ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Beth sydd a wnelo hyn a\u0302 threfgor Creuwyrion? Awgrymir y defnyddiwyd map o gyfnod diweddarach i gofnodi trefn, lleoliad daearyddol a pherchnogaeth y 9 gafael a berthynai i\u2019r drefgor yn Cororion fel y\u2019u rhestrwyd yn ystent 1352. Nodir yn nheitl y map mai lleoliad tebygol sydd i\u2019r gafaelion, ond ystyrir bod eu dilyniant o Afon Menai i Gapel Curig yn un cywir a bod y ffiniau rhyngddynt, er efallai yn rhai cyffredinol, eto yn dderbyniol yn ddaearyddol. O edrych yn fanwl ar y map canfyddir fod sawl llawysgrifen wedi cyfrannu i\u2019w ffurf derfynol, ond mae\u2019r ysgrifen sy\u2019n nodi enwau\u2019r unedau yn amlwg gyson drwyddo, fel yn wir y llawysgrifen lai ei maint sy\u2019n cofnodi nodweddion manwl rhai o\u2019r gafaelion. Cynnwys y rhestr hon enwau sy\u2019n cyfateb i ffermydd yn y gymuned heddiw \u2013 er enghraifft Cefn y Coed yng ngafael 2, Coed Howel yng ngafael 3 a Moelyci yng ngafael 5 \u2013 ac onid tybed fod y manylion hyn yn nodi arwyddoca\u0302d arbennig i\u2019r gafaelion unigol? Serch hynny o fewn tiriogaeth Gafel Arthergon y llyn yn unig a gofnodir yng Nghororion ac yno enw Perthi Corniog sy\u2019n dwyn y sylw pennaf. Pam hynny tybed, a pha mor gywir yw ffiniau\u2019r gafaelion a ddangosir? Pe defnyddid yr ystadegau maint yn o\u0302l cyfraith Hywel, yna mae\u2019n amlwg mai ffiniau cyffredinol iawn a ganfyddir ar y map. O ganlyniad mae pob gafael a ddynodir yn llawer mwy nag 16 acer a chan hynny mae cyfanswm holl erwau\u2019r trefgorau yn fwy na 256 erw."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Os cywir y dadansoddiad uchod yna mae\u2019n rhaid bod unigolyn anhysbys, neu aelodau o gorff cynharach, wedi cyfleu rhywfaint o dystiolaeth o Ladin y Record of Caernarvon i fap y Penrhyn erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn niffyg gwybodaeth byddai\u2019n ddiwerth pendroni ymhellach ynghylch y ffynhonnell debygol ond cyfyd un cwestiwn arall sydd yn werth ei ystyried \u2013 beth oedd y rheswm dros fodolaeth y map? Bernir mai Benjamin Wyatt, prif asiant a strategydd cyfrwys Richard Pennant, oedd awdur y map, a\u2019i ddefnydd tebygol fyddai i gadarnhau hawl difwlch ei feistr ers y bedwaredd ganrif ar ddeg i diriogaeth cyfran helaeth o Ddyffryn Ogwen fel yr ymgorfforir ef heddiw ym mhlwyf presennol Llandyga\u0301i. Y ddogfen hon oedd i gadarnhau hawl y Penrhyn i diroedd y byddai\u2019r Goron hefyd yn ei hawlio, a\u2019r trysor, wrth gwrs, oedd gwirio meddiant Richard Pennant o chwarel Cae Braich y Cafn. Beth feddyliai\u2019r Tywysogion tybed am y fath ffugio?"}, {"text_idx": "#000093", "text": "Yr oedd mis Mehefin 1801 yn fis cofiadwy yn hanes Chwarel y Penrhyn. Hwn oedd y mis pryd yr agorwyd am y tro cyntaf y dramffordd geffylau i ddanfon prif gynnyrch llechi\u2019r chwarel i Borth Penrhyn i\u2019w gwerthu i\u2019r byd. Yr oedd adeiladu system mor uchelgeisiol o newydd a hyblyg ei defnydd yn gam allweddol yn natblygiad y chwarel. Yn 1819 yr oedd Michael Faraday, y gwyddonydd byd-enwog ym maes electromagneteg a dyfeisydd y dynamo trydan cyntaf, ar daith gerdded drwy Gymru yn fachgen ieuanc 28 oed. Ysgrifennodd yn fanwl a gwybodus am ei daith, ac yn arbennig am y rhan o Fangor i Gapel Curig olygodd iddo ymweld, yn llawn cyffro a rhyfeddod, a\u0302 Chwarel y Penrhyn. Wrth gerdded mae\u2019n cofnodi\u2019r canlynol \u2013 \u2018We soon met lines of wagons on the railway proceeding down to the sea laden with slate slabs. One of these lines consisted of 25 wagons each heavily laden, hooked together and they were drawn apparently with the greatest ease by three horses. It was extremely curious to see this broad and heavy line moving along the way and bending round its slight contortions like an immense snake and the half dozen of men and boys that were sitting here and there on the wagons looked as if they were thinly scattered over the moving mass\u2019."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Ond fel pob cynllun chwyldroadol yr oedd iddo hefyd ei ganlyniad negyddol i un garfan o weithlu\u2019r ardal. Y garfan dan sylw, yn o\u0302l adroddiadau\u2019r cyfnod, oedd y certwyr niferus a\u2018u ceffylau heini a oedd bellach wedi colli eu cyflogaeth drwy ddyfodiad y dramffordd. Gallasai un rhediad o chwech wagan ar y cledrau a dau geffyl i\u2019w tywys gyflawni, fwy neu lai, orchwyl deuddeg trol a chymaint ag ugain ceffyl. Ond tybed a oedd yna argyfwng cyflogaeth mewn gwirionedd? Cyn trafod y mater ymhellach mae\u2019n berthnasol ystyried bod cynhyrchu un dunnell o lechi yn golygu creu hyd at ugain tunnell o wastraff rwbel, a chyn i bob chwarel allu gweithredu yn drefnus yr oedd cyn bwysiced gwaredu\u2019r rwbel mewn modd nad oedd yn tagu\u2019r haenau llechi yn y graig. Ac i wneud hynny yn llwyddiannus yr oedd yn rhaid wrth gynllun i ddosbarthu\u2019r ddau gynnyrch yn effeithiol drefnus a bod grym symudol effeithiol wrth law i yrru\u2019r broses."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Cafwyd cynllun cyntaf o chwarel y Penrhyn, dyddiedig i fis Mehefin 1793, gan W. Jones o Fangor, sef union wyth mlynedd cyn agor y dramffordd. Fel y byddai\u2019r disgwyl, ffyrdd llydan sydd yn tramwyo\u2019r gwaith, i\u2019w defnyddio, bur debyg, gan droliau a cheffylau i wasanaethu gofynion ymarferol cloddfa oedd yn mynnu lledaenu ei gorwelion ar y safle. Ond a fyddai\u2019r patrwm hwn i\u2019w fabwysiadu o dan gynlluniau mwy uchelgeisiol y ganrif a oedd i ddilyn? Mae paentiadau gan artistiaid o\u2019r chwarel ar dro\u2019r ganrif, megis lluniau gan John Warwick Smith a Thomas Hawkins yn portreadu rhyferthwy\u2019r chwarel yn hytrach na manylder ei gweithrediad. Ond mewn ysgythriad o\u2019r chwarel yn 1808, gan artist o\u2019r enw Rowle, amlygir yn flaenllaw ar flaen y llun drac rheilffordd eithriadol lydan, gyda rheliau pren, does bosib, gan mor anghyfarwydd fyddai cyfarpar o\u2019r fath i olwg yr arlunydd."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Llun gan Rowle dyddiedig i 1808"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Yng nghefndir y llun i\u2019r dde portreadir dyn yn gwthio wagen sy\u2019n amlwg yn symud ar drac, a dyn arall ar lwyfan uwch yn cyflawni\u2019r un gorchwyl. Y rhyfeddod yw mai dynion sy\u2019n tynnu a gwthio\u2019r wagenni ac nid ceffylau. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach o graffu ar gynllun uchelgeisiol Greenfield yn 1824 i ddatblygu\u2019r chwarel yn gyfres o bonciau cymesur, mae\u2019n amlwg fod y gelltydd a ddangosir yn dringo\u2019r llethrau serth i wahanol rannau o\u2019r gwaith yn anorfod yn ddibynnol ar reliau cyn eu bod yn weithredol. Mae\u2019n amlwg, felly, o fewn ychydig flynyddoedd o agor y dramffordd, fod holl gyfundrefn isadeiledd y chwarel hefyd yn ddibynnol ar gynllun gwe o reliau i gyfarfod a\u0302 gofynion symudol y gwaith."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Ond beth, tybed, oedd y grym a fyddai yn gyrru\u2019r holl gyfundrefn? Rhaid disgwyl tan ganol y ganrif cyn canfod fod gan geffylau ran allweddol yn rhedeg cyfundrefn ddosbarthu Chwarel y Penrhyn. Cofnodir, er enghraifft, fod 37 ceffyl yn gweithio yno yn 1850 tra bod gweithlu\u2019r chwarel yn rhifo hyd at 2150 o ddynion. Mae dau ysgythriad o\u2019r chwarel o gyfnod canol y ganrif, yn ategu\u2019r sylw uchod. Mae godidowgrwydd trefn reolaidd y ponciau a safiad mawreddog y Talcen Mawr yn tra arglwyddiaethu yn y ddau engrafiad, ond os edrychir yn fanwl gwelir, yn y cyntaf, gasgliad o ymwelwyr trwsiadus yn edmygu\u2019r olygfa tra bod eu gwastrodion yn gofalu am eu meirch. Ond o graffu i\u2019r cefndir, yno gwelir fod dwy res o dryciau, pum tryc mewn un a phedair yn y llall, yn cael eu tywys gan gwpwl o geffylau yr un, yn y ddwy res. Canolbwynt yr ail engrafiad yw\u2019r twr bychan o weithwyr ar dde\u2019r llun sy\u2019n amlwg yn trwsio neu osod o\u2019r newydd lwybr y rheliau, tasg fythol hanfodol y \u2018platelayer\u2019 ar bob rheilffordd boed mewn chwarel neu ar lawr gwlad, i\u2019w chynnal a\u2019i rhedeg yn ddiogel."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Yn 1860 yr oedd ymwelydd o Rwsia, Mr Zarunyi, ar daith o Iwerddon i Lundain ac wedi torri ar ei siwrnai drwy aros ym Mangor am noson neu ddwy. Wedi dychwelyd adref cyhoeddodd ei argraffiadau, am y ddinas, ei sylwadau ar y pontydd dros y Fenai, ac ar ei ymweliad brys a\u0302 chwarel lechi, ac er nad yw yn ei henwi, mae\u2019n amlwg mai chwarel y Penrhyn oedd hi. Cofnododd ei ryfeddod at brysurdeb ac ymdrechion egni\u0308ol y gweithlu cyn ychwanegu ei ryfeddod pellach \u2013 \u2018Here I must say a few words about the working horses. These horses are distinguished by their stature and especially by their legs, which in size and strength resemble hundred-year-old oak trees. Having seen such a horse for the first time in London I could not believe my own eyes, that this domesticated animal should have such massive legs, like an elephant or hippopotamus\u2019. Mae\u2019n amlwg nad oedd ceffylau gwedd i\u2019w gweld yn Rwsia yn amser Mr Zarunyi, ond mae ei sylw yn adrodd cyfrolau am bwysigrwydd y ceffyl yng nghyfundrefn chwarel y Penrhyn yn ystod cyfnod canol y 19g."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Ac mae\u2019n amlwg fod pwysigrwydd y ceffyl wedi ymestyn o gyfnod sefydlu\u2019r chwarel oddeutu 1800 hyd at y mis tyngedfennol yn 1876 pan benderfynwyd fod ste\u0302m i redeg holl rwydwaith rheilffyrdd y gwaith \u2013 yn y chwarel, yn y porthladd ac yn y tre\u0302n rhwng y ddeupen. Er hynny, yn sgil y canfyddiad cyfyd llu o gwestiynau diddorol ynghylch lle\u2019r ceffyl yng nghyfundrefn y chwarel. Pam na chafodd hanfod mor bwysig yn hanes y gwaith sylw llawer mwy dyladwy? Pwy oedd yn gyfrifol am redeg y gwasanaeth \u2013 ffermwyr lleol ar log ynteu gwastrodion cyflogedig yn y chwarel? Faint o geffylau oedd yn angenrheidiol i redeg cloddfa a fyddai yn ei hanterth yn cyflogi hyd at 3,000 o weithwyr yng nghyfnod canol y ganrif?; Lle\u2019r oedd y buarthau i gynnal mintai mor fawr o feirch yng nghynteddau\u2019r chwarel? Yn ddi-os, byddai cribinio drwy adroddiadau\u2019r wasg a phapurau\u2019r Penrhyn o\u2019r cyfnod yn sicr o roddi atebion i rai o\u2019r cwestiynau hyn, ond am y tro rhaid bodloni na cheir atebion i\u2019r rhelyw ohonynt. Mae un ffaith yn sicr, o ystyried y dystiolaeth, y byddai newid y cyfrwng o nerth anifail byw i \u2018anifail\u2019 ste\u0302m yn 1876 wedi creu llawer mwy o anghydfod cyflogaeth nag a ddigwyddodd yn 1801 pan sefydlwyd y dramffordd gyntaf."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Yr oedd sefydlu system rheilffordd ste\u0302m yn golygu buddsoddiad enfawr gan y perchennog a olygai brynu cyfarpar newydd i\u2019w rhedeg yn effeithiol. Rhwng 1876-7 prynwyd deg injan ste\u0302m gan gwmni lleol deWintons yng Nghaernarfon, saith i weithio yn uniongyrchol yn y chwarel a thair i weithio\u2019r brif linell i Borth Penrhyn. Yn ystod bodolaeth y rheilffordd ste\u0302m prynwyd hyd at 43 o injans i redeg y rhwydwaith \u2013 rhai yn newydd gan gwmni lleol deWintons, nifer (16) gan gwmni enwog Hunslet o Leeds. Prynwyd eraill yn ail law o wahanol gwmni\u0308au, y mwyafrif o Brydain ond un o\u2019r Almaen a thair gan gwmni Baldwin o Philadelphia yn dilyn eu gwasanaeth i fyddin Unol Daleithiau America yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf. Datblygiad diddorol yn ystod cyfnod tridegau\u2019r 19g oedd creu gyfres o 18 injan a addaswyd o geir modur Morris, ac yn ddiweddarach ychwanegu fflyd o 22 injan wedi eu peiriannu gan ddisel, creaduriaid eithriadol ddefnyddiol, ond rhyfeddol ddi-ramant, na lwyddodd i ddisodli tra arglwyddiaeth yr injans ste\u0302m yn chwarel y Penrhyn. O ystyried y chwarel yn ei gyfanrwydd, yna yr oedd rhwydwaith y rheilffordd a gynlluniwyd nid yn unig yn anferthol gymhleth ei faint, ond eto yn ddigon hyblyg ei gynllun i ymestyn i bob rhan o\u2019r gwaith o\u2019r brif bonc ganolog yn Red Lion i\u2019r ponciau ymylol yn y twll a hyd at y llethrau uchaf. Nid bod pob injan ste\u0302m o fewn cyrraedd yr holl bonciau ac yn y mannau mwyaf anhygyrch cryfder y cefn a bo\u0302n y fraich oedd y grymoedd perthnasol i yrru\u2019r wagenni fel yn y darlun gan Earle yn 1808. Yn y chwarel darparwyd nifer o wagenni i ateb gwahanol ofynion y gwaith \u2013 y mwyaf niferus oedd y wagenni cydnerth o haearn i gario gwastraff bras y rybelwr gydag un pen yn agored er mwyn arllwys y cynnwys yn ddidrafferth dros erchwyn y domen. Amcangyfrifwyd bod oddeutu 2,000 o\u2019r wagenni hyn at ddefnydd yn y chwarel, yn ychwanegol at nifer y wagenni sled agored ar gyfer cludo cerrig melin mawr eu maint."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Map 1914 yn dangos cynllun y rheilffyrdd ar Bonc Red Lion yn 1914"}, {"text_idx": "#000104", "text": "Ac yna megis gwlith y bore ar fore heulog o Fai diflannodd yr holl gyfundrefn yr un mor swta yn 1962 \u2013 y rheliau, y wageni a\u2019r holl injans \u2013 oll yn atgof pell i\u2019w diorseddu gan nifer bychan o lori\u0308au anferth yn tramwyo lonydd breision fel y certiau gynt yn 1793 pan gynlluniwyd y chwarel gyntaf gan yr enwog William Williams o Landyga\u0301i. O na fyddai hisian hiraethus yr injan ste\u0302m yn dychwelyd unwaith eto! Nostalgia llwyr!"}, {"text_idx": "#000105", "text": "Noder fod ceffylau wedi gweithio yn chwareli Dyffryn Nantlle hyd at gyfnod eu cau yng nghanol y 19g."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Pont y Tw\u0302r a rhai o bontydd eraill yr ardal"}, {"text_idx": "#000111", "text": "Caradog Pritchard a gyfeiriodd sylw hudolus at \u2018Y llyn bach diog wrth Bont y Tw\u0302r\u2019 yn ei bryddest \u2018Y Briodas\u2019, ond er cymaint rhamant yr encil hwn i\u2019r bardd perthyn pwysigrwydd arbennig i Bont y Tw\u0302r oherwydd ei bod yn un o brif safleoedd strategol Dyffryn Ogwen. Yno yr oedd un o groesfannau pwysicaf ardal canol y dyffryn lle\u2019r oedd y prif lwybr o blwyf Llandyga\u0301i yn croesi i ymuno a\u0302 llwybr cyffelyb ym mhlwyf Llanllechid. Yno hefyd yr oedd dolen i gychwyn y llwybr i Nant Ffrancon ac ymlaen i ucheldir Eryri. Pwysigrwydd strategol y safle, bid sicr a arweiniodd Tywysogion Gwynedd i leoli eu tw\u0302r gwarchodol ar y graig uwchlaw\u2019r afon, ac mae\u2019n fwy na thebyg fod pont o fath ar y safle yn y 13g os nad yn gynharach. Nodir safle pont ar fap Arolwg y Penrhyn yn 1768, ac ugain mlynedd yn ddiweddarach cofnodir bod y bont hon mewn cyflwr truenus pan aethpwyd ati i\u2019w hatgyweirio yn 1788. Ond pa bont oedd dan sylw yn 1788? Ar yr ail o Awst y flwyddyn honno gwnaethpwyd cytundeb rhwng dau saer coed a dau saer maen lleol i atgyweirio ac ailadeiladu Pont y Tw\u0302r, nad oedd yn o\u0302l y disgrifiad mewn cyflwr addas, ac, yn ychwanegol, i atgyweirio tri chan llath o ffordd a oedd yn arwain at y bont. Yna mae\u2019r cytundeb yn mynd rhagddo i nodi \u2013 neu, i adeiladu pont newydd islaw\u2019r rhyd ger melin Coetmor. Ychwanegwyd cynllun o\u2019r bont newydd ac iddi un bwa yn mesur 39 troedfedd ond rhoddwyd pennawd anghywir i\u2019r cynllun sef Pont y Tw\u0302r yn hytrach na Phont Coetmor. Mae\u2019n amlwg fod cryn gamddealltwriaeth ynghylch y cytundeb, ond nid digon mae\u2019n amlwg i rwystro\u2019r datblygiadau oherwydd aethpwyd ati i atgyweirio yr un, a chodi o\u2019r newydd y llall o\u2019r pontydd yn ystod 1788."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Nodwedd unigryw Pont y Tw\u0302r yw bod ganddi dri bwa yn rhan o\u2019i hadeiladwaith, sydd, o ganlyniad, yn ei gwahaniaethu o weddill y pontydd carreg un bwa a adeiladwyd ar Afon Ogwen. Lled y bont wreiddiol oedd 11 troedfedd, a oedd yn fesur eithriadol gul ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus cerbydau\u2019r ffordd dyrpeg, ac am y rheswm hwn fe\u2019i lledaenwyd i 19 troedfedd yn 1805 fel mae Hyde Hall yn ei gofnodi. Gwnaethpwyd y gwaith ychwanegol i\u2019w chryfhau rhag y llif ar ochr isaf y bont sy\u2019n wynebu i gyfeiriad y mo\u0302r. Mae dau brif fwa\u2019r bont a\u0302 rhychwant o 12 troedfedd, a\u2019r trydydd, ar ochr y de orllewin, ychydig yn llai a\u0302 rhychwant o 10 troedfedd yn unig. Cynhelir y bont gan golofnau cerrig praff sy\u2019n dair troedfedd mewn trawsfesur, a lluniwyd hwy fel bod blaen llym ar ddwy ochr fel ag i dorri grym y llif. Atgyfnerthwyd y colofnau sy\u2019n wynebu\u2019r llif gyda bwtresi ychwanegol gan ychwanegu at gryfder adeiladwaith y bont."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Nid Pont Coetmor oedd yr unig bont a adeiladwyd o\u2019r newydd yn ystod y cyfnod hwn. Ar y pumed o Fedi 1800 arwyddwyd cytundeb i William Roberts adeiladu Pont y Gaseg am \u00a3290, swm a oedd hefyd i gynnwys gofal am gyflwr y bont am y saith mlynedd dilynol. Drwy arwyddo\u2019r cytundeb yr oedd y bont yn caniata\u0301u cwblhau\u2019r ffordd rhwng Bont Uchaf yn Carneddi a Chapel Cwta, mesur a olygodd datblygu pentrefan Braichmelyn yn fuan wedyn i ddilyn y ffordd."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Yng ngogledd y dyffryn yr oedd Pont Talybont yn groesfan strategol yr un mor bwysig a\u0302 Phont y Tw\u0302r gan ffurfio dolen gysylltiol rhwng llwybrau trafnidiaeth y ddau blwyf yn y 18g fel yn y canrifoedd cynharach bid sicr. Tybed nad oedd hefyd warchodfan i\u2019r bont hon oherwydd, yn ddiweddar, darganfuwyd gwrthgloddiau pridd isel yn y coed ger y safle \u2013 y \u2018tal\u2019 yn Nhalybont efallai?"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Mae archaeolegwyr yn dra ymwybodol o bwysigrwydd ardal Llandyga\u0301i yn ystod y cyfnod Rhufeinig, ac mae\u2019n amlwg fod pont yn croesi afon Ogwen yn y cyffiniau ar y ffordd rhwng caerau Segontiwm yng Nghaernarfon a Chaerhun yn Nyffryn Conwy. Ond yn y 18g pwysigrwydd y bont oedd i gynnal y ffordd dyrpeg o Gonwy i Fangor, ac fel ym Mhont y Tw\u0302r yr oedd adeiladwaith y bont yn amherffaith. Ar Ionawr 17 1792 arwyddwyd cytundeb gyda James Defford i adeiladu pont newydd yn lle\u2019r hen bont bren wreiddiol ar y safle ar gost o \u00a3955. Trwy hyn sefydlwyd unwaith yn rhagor bwysigrwydd strategol Pont Talybont."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Pont y Tw\u0302r yw\u2019r fynedfa i gerbydau i Chwarel y Penrhyn, ac mae llif cyson y drafnidiaeth fodern i\u2019r gloddfa wedi tarfu ar dawelwch lledrithiol \u2018llyn bach diog\u2019 y bardd. Prin fod lled bresennol y bont yn gymwys i dramp cyson y lori\u0308au enfawr sy\u2019n ei defnyddio\u2019n ddyddiol, ond mae cryfder yr hen bont i gynnal pwysau anferthol y drafnidiaeth yn glod enfawr i fedrusrwydd adeiladwyr y bont hon ar gychwyn y 19g sydd wrth gwrs bellach ychydig dros ddau gan mlynedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Yr oedd gan bentref Llanllechid ei ddyletswyddau lled statudol, yn codi\u2019n benodol o\u2019i gysylltiadau yn gwarchod buddiannau\u2019r plwyf. Gorchwyl pwysig oedd cynnal cyfraith a threfn y plwyf. Yn Llanllechid y lleolwyd y cyffion (stocks) i garcharu troseddwyr, oedd a\u0302\u2019i safle ar lain o dir dros y ffordd i fynedfa\u2019r eglwys. Yn 1849 penderfynodd aelodau Cymdeithas Gwarchod Comin Llanllechid benodi cwnstabl i ddiogelu buddiannau\u2019r plwyf, y swyddog cyntaf o\u2019i fath yn hanes yr ardal mae\u2019n debyg. Mae gwerth nodi manylion y penodiad yn dilyn cofnodion y pwyllgor a gyfarfu yn nhafarn y Red Lion ym mis Chwefror 1849:"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Yn y cyfarfod nesaf cofnodwyd fod ugain swllt i\u2019w gyfrannu at brynu cot i\u2019r plismon ar yr amod fod Pennant hefyd yn cyfrannu\u2019r un faint o arian. Un o gyfrifoldebau ychwanegol y pentref oedd cynnal rhai o sefydliadau\u2019r plwyf. Yn y fynwent, er enghraifft, y lleolwyd y ddeiol garreg a gyflwynwyd yn 1795 gan Dafydd Wilson, bardd ac ysgolfeistr lleol, i gadw amser cyn i fecanwaith y cloc ddiorseddu cyfrwng yr haul. Fel pencadlys amaethyddol yr ardal yr oedd gefail y gof yno yn gwasanaethu cyfres o\u2019r ffermydd cyfagos \u2013 Corbri yn dair uned, Bryn Eithin, Pant Hwfa a Talysarn; ar y cyrion ddau dyddyn Bryn Hafod y Wern, Sychnant, Mignant a Powls, ac yn ddiweddarach yn y ganrif ofynion chwareli Bryn Hafod y Wern a Than y Bwlch. Yn ogystal yr oedd yno weithdy saer coed at ofyn y gymdogaeth. Sefydliad pwysig arall oedd y parc escheat lle y dygid defaid colledig comin Llanllechid i\u2019w carcharu hyd nes eu hadfer gan eu perchnogion, neu eu gwerthu yn y se\u0302l \u2018siet\u2019 arbennig a oedd yn rhan o\u2019r ffair gyflogi a gynhelid yn y pentref ar Hydref 29ain bob blwyddyn. Mae\u2019n bur debyg fod y ddau sefydliad yn perthyn i gyfnod llawer cynharach na 1849 pan drafodwyd sefydlu\u2019r \u2018pinfold\u2019 yn ffurfiol a chyflogi gwarchodwr llawn amser i ddiogelu\u2019r comin. Y Red Lion oedd man cyfarfod y pwyllgorau hyn a pha bentref arall yn Nyffryn Ogwen a\u0302 phoblogaeth barhaol o brin wyth deg allai ymfalchi\u0308o mewn bod a\u0302 dwy dafarn, y Red Lion a\u2019r Bull."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Yno hefyd yr oedd eglwys y plwyf, y corff sefydliadol o\u2019r canol oesoedd yr heriwyd ei awdurdod moesol pan sefydlodd y Methodistiaid Calfinaidd gapel Peniel yn y pentref ym 1827. Erbyn 1864 roedd gan y capel mawr 327 o gymunwyr tra bo 204 yn unig yn yr eglwys, buddugoliaeth foesol i Ymneilltuaeth os yw cyfrifo nifer yn bwysicach na mesur cred. Ac ar ochr arall y geiniog rhaid nodi mai yn Llanllechid y lleolwyd talwrn ymladd ceiliogod y plwyf ar safle sydd bellach yn anhysbys, tra bo Ty\u0302\u2019r Ffeltiwr, murddun bychan dinod ar gychwyn y ffordd i Fryn Hafod y Wern, yn bragu cwrw answyddogol i ddisychedu\u2019r plwyfolion. Ac wrth borth yr eglwys yr oedd lleoliad deiol yr haul, y teclyn carreg effeithiol a gyflwynwyd yn 1794 gan Dafydd Wilson, athro ysgol Llanllechid, i gofnodi\u2019r amser i\u2019r plwyfolion, cyfrwng yr hen fyd o bennu amser, a symbol o\u2019r gorffennol ar drothwy croesawu dull y byd newydd o nodi amser drwy gyfrwng oriawr boced."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Sut mae dehongli\u2019r uchod? Ymddengys mai swyddogaethau plwyfol y ffermwyr oedd gwneud y penderfyniadau gweinyddol, gyda chymeradwyaeth swyddogion a pherchennog stad y Penrhyn wrth gwrs. Ffermwyr oedd y cwnstabliaid gwirfoddol, er enghraifft, a hwy oedd yn pennu nifer o wasanaethau cymdeithaso. Roedd yr hen fyd amaethyddol yn rheoli gan arwain, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, at dyndra rhwng cymdeithas fwy hamddenol y tir a chymdeithas fwy heriol diwydiant y chwareli, deuoliaeth sydd yn perthyn i fwy nag un ardal yng Ngwynedd hyd heddiw. Yr hyn sy\u2019n ddiddorol o edrych ar gynllun pentref Llanllechid heddiw yw na newidiodd yn ei faint na\u2019i gymeriad gwledig, a hynny er bod pentref diwydiannol cyfan a dwy chwarel lechi yn ei gysgodi ar y terfyn. Felly, hen werthoedd y byd gwledig gynhaliodd bentref Llanllechid drwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae sawr y byd hwnnw yn dal i aros yno er cymaint cyfnewidiadau\u2019r oes bresennol. Mae bwlch dau gae rhwng y ddau bentref, Llanllechid a Rachub, ond mae mil a hanner o flynyddoedd o hanes yn eu rhannu \u2013 rhyfedd o fyd!"}]