[{"text_idx": "#000001", "text": "Pet a dud a varv abalamour d\u2019an amoniak e Breizh ? Diwar al labour-douar e sav ar gaz-man\u0303 evit 95 % anezhan\u0303. Ha heman\u0303 orin eus ur saotradur bras en aer, gant elfennou\u0300 moan, orin eus krign-bev ha klen\u0303vedou\u0300 ar galon hag ar gwazhiou\u0300. Poent bras eo pledin\u0303 gant se evit yec\u2019hed an holl hag an endro, met daoust da se eo dister ken ha ken an ostilhou\u0300 eveshaat en Breizh. Ha se dre na vez ket postet trawalc\u2019h a arc\u2019hant foran en se."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Bro Vreizh eo an hini e lec\u2019h ma vez dilaosket ar muian\u0303 a amoniak e Fran\u0303s. Eus ar magerezhiou\u0300 loened ez-douar e teu ar gaz-se dreistholl, ha ganti e vez krouet rannigou\u0300-munut en aer. Kablus int e klen\u0303vedou\u0300 ar skevent, ar galon ha krign-bev.\nMiliadou\u0300 a dud a vez lazhet gant an amoniak bep bloaz er Stadou\u0300-Unaned, hervez ur studiadenn nevez. E Breizh e c\u2019hellfe bout kement-all.\nRe vunut e chom an aozaduriou\u0300 a zo e karg da ziwall ouzh kudenn an amoniak e Breizh. Re vresk ivez an dibabou\u0300 politikel war an afer."}, {"text_idx": "#000003", "text": "An amoniak, harp kentan\u0303 industriezh al labour-douar"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ouzhpenn ur poz skiantel zo eus an amoniak. En hor c\u2019horf zo anezhan\u0303 ha mont a ra en endro e stumm ur gaz. Gant danvez organek o vreinan\u0303 ec\u2019h an NH3 en douar diwar ar plant hag al loened. Al lodenn vrasan\u0303 eus ar gaz en aer zo diwar o divankadenn. Abaoe ur c\u2019hantved \u2019vat zo eus an amoniak ur produ industriel ivez."}, {"text_idx": "#000005", "text": "E 1909 e oa bet krouet an donenn amoniak kentan\u0303 a-benn aozan\u0303 danvez-tarzh, ha war un dro industrielaat al labour-douar. Un temz pinvidik evit ar gounid boued zo anezhan\u0303 ha promesaou\u0300 gounit kalz. Betek re... Ur c\u2019hantved diwezhatoc\u2019h e vez gwerzhet 130 milion a donennou\u0300 azot er bed e stumm temz. Skuilhet war ar parkeier e skarzhont amoniak en aer, evel pa vez skuilhet han\u0303vouez. Diwar an amoniak e vez elfennou\u0300 moan ken int moan war-lerc\u2019h, hag a c\u2019hell tremen dre ar skevent d\u2019ar gwad."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Lakaet int da vezan\u0303 pennkaoz da varv 48 000 a dud re abred e Fran\u0303s, hervez Yec\u2019hed Publik Fran\u0303s. Hervez ar Sened e vefe koustet 100 000 miliard a euroiou\u0300 e 2015. Evelkent eo damsklaer an traou\u0300 hag e c\u2019hellfe ar sifrou\u0300-man\u0303 bezan\u0303 dindan ar wirionez."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Eman\u0303 Breizh er penn uhelan\u0303, kaerat tra ! Evit a sell saotradur an aer... N\u2019eus eus ar vro aman\u0303 nemet 5 % eus tachenn Fran\u0303s (evit Breizh velestradurel eman\u0303 ar sifrou\u0300 embannet en enklask-man\u0303), ha daoust da se kentan\u0303 bro er Stad o leuskel un aezhenn, an amoniak, dan\u0303jerus-daonet, war a la\u0302r medisined, kevredigezhiou\u0300 difenn an endro ha betek labourerien-douar o-unan. Seizh vloaz zo e vez eveshaet an danvez saotran\u0303-man\u0303 gant loarellou\u0300 europat. E miz Meurzh ha miz Ebrel, d\u2019ar c\u2019houlz ma vez skuilhet han\u0303vouez ha temz e vez ar vro e ruz."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Miliadou\u0300 a dud varv gant an amoniak"}, {"text_idx": "#000010", "text": "6 % eus an douar-labour talvoudus vroadel zo da Vreizh. Ha 57 % eus ar chatal hag ar produin\u0303 moc\u2019h en Fran\u0303s, dreist pep lec\u2019h en Aodou\u0300-an-Arvor ha Penn-ar-Bed. Ur penn-yar diwar dri a vez o tont eus Breizh ha 19 % eus ar staliou\u0300 ober laezh zo e Breizh. Hogen hervez an Inrae [...] e vez 95 % eus ar skuilhan\u0303 amoniak diwar al labour-douar, 80 % anezhe diwar an desevel loened."}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u00ab N\u2019eus tamm douetan\u0303s ebet ken war an dachenn skiantel : diwar an amoniak da gentan\u0303 e vez elfennou\u0300 moan, ar PM 2.5, o-unan o vezan\u0303 kaoz ma zo marvet kalz a dud re abred, ha n\u2019eo ket kement gant klen\u0303vedou\u0300 alanin\u0303 evel gant klen\u0303vedou\u0300 ar galon hag ar gwazhiou\u0300 \u00bb, hervez Jean-Franc\u0327ois Deleume, doktor war ar medisinerezh, ezel eus Dour ha Ste\u0302riou\u0300 Breizh. Ha gwir zo roet dezhan\u0303 en un danevell gant an institut alaman Max Planck, embannet e miz Meurzh 2019. Gant saotradur an aer gant an elfennou\u0300 moan e vefe klen\u0303vedou\u0300 ar galon hag ar gwazhied, klen\u0303vedou\u0300 alanin\u0303, ha krign-bev (an daou gaoz pennan\u0303 a varv e Fran\u0303s), ha diwarne 67 000 a dud o vervel re abred e Fran\u0303s. 19 000 ouzhpenn evit ar pezh a vez prizet gant Sante\u0301 publique France e 2016. Pet a dud a varv diwar an amoniak e Fran\u0303s da vat ?"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ur gaoz... na vez ket komzet anezhi e Breizh !"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kenkent ha 2006 e oa bet savet un danevell diwar-benn an amoniak gant Jean-Franc\u0327ois Piquot, mouezh-aotreet Dour ha Ste\u0302riou\u0300 Breizh, o niverin\u0303 sifrou\u0300 ar Citepa (kreizenn etremicherel teknik a studiou\u0300 war saotradur an aer. E Breizh e oa 19 % eus an dileuskel eus ar gaz-man\u0303, NH3 e formulenn, er stad. Eizh vloaz diwezhatoc\u2019h e oa bet skrivet gant Jean-Franc\u0327ois Deleume, heman\u0303 e komite-ren ar programm-rannvro yec\u2019hed endro (PRSE), da renerezh rannvro an endro hag al lojiri e Breizh (Dreal). \u00ab Breizh eo ar rannvro nemeti e Fran\u0303s saotret-daonet gant an amoniak \u00bb, eme ar medisin, en ur gas fotoiou\u0300 al loarell IASI, o tiskouez eo ruz-tan ar vro."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Stag ouzh al lizher, zo ur studi gant pennospital skol-veur Roazhon ha surentez sokial al labour-douar, o tiskouez e vez klen\u0303vedou\u0300 alanin\u0303 an desaverien saout-laezh e Breizh abalamour d\u2019an danvez saotran\u0303 implijet el labour-douar. Hervez Jean-Franc\u0327ois Deleume bepred, zo diskouezet muioc\u2019h a verr-alan e bro Leon, e-lec\u2019h eman\u0303 ar gwashan\u0303 saotradur gant an amoniak. War kartennou\u0300 arsellva Breizh e vez gwelet penaos e vez muioc\u2019h a dud o vervel gant krign-bev ar bronkez hag ar skevent er vro-se ivez etre 2005 ha 2017."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ar paouran\u0303 e Fran\u0303s eo diwall kalite an aer e Breizh"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Gant ministrerezh an treuzkemm ekologel hag ar c\u2019hengred eo bet fiziet diwall kalite an aer e kevredigezhiou\u0300, Aer Breizh e Breizh. E miz Kerzu 2020 e oa bet staliet ur mekanik muzulian\u0303 an amoniak e Merleag, en Aodou\u0300-an-Arvor. Son\u0303jet zo stalian\u0303 un eil e 2021. Aman\u0303 zo graet ur gammed war-raok rakkar na oa ket bet roet yalc\u2019had ebet d\u2019ar gevredigezh evit se betek-hen. Mann met abalamour n\u2019eo ket lakaet ar gaz-man\u0303 da vezan\u0303 danvez saotran\u0303 da ziwall en aer e Fran\u0303s. Er c\u2019hontrol d\u2019an oksidou\u0300 azot, ozon pe metalou\u0300 ponner. Abaoe 2002 eo lakaet dindan evezh gant Aer Breizh, da gentan\u0303 e bro Lambal, e-lec\u2019h eman\u0303 ar stankan\u0303 ar chatal en departamant. Betek 8 gwezh muioc\u2019h a amoniak zo aze evit e bro Roazhon. Eman\u0303 an dachenn e-mesk ar re washan\u0303 tout, kumun Maroue peurgetket, hervez statistikou\u0300 ur studi savet en Izelvroiou\u0300 e-pad 5 bloaz e fin ar bloavezhiou\u0300 1990."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Etre 2003 ha 2019 bepred zo aze eus ur vro na vez ket diwallet an amoniak enni : ne vo ket muzuliet ken war ar maez gant Aer Breizh. \u00ab Abalamour n\u2019eus ket arc\u2019hant evit se, eme c\u2019hGael Lefeuvre, rener Aer Breizh. 60 000 \u20ac e teu un dielfenner amoniak nevez. Ma ne vez ket eus yalc\u2019hadou\u0300 a-raok ar c\u2019houlzadou\u0300 eveshaat n\u2019heller ket arc\u2019hantin\u0303 seurt dafar hon-unan. \u00bb Bras-divent al labour evit ar gevredigezh, met daoust da se eo an hini baouran\u0303 e Fran\u0303s, gant ur budjed-bloaz 1,5 milion a euroiou\u0300, e tegas he rener da son\u0303j. Gant un taos diwar an industriezh eo arc\u2019hantet ar gevredigezh : an taos hollek war al labour saotrus. Hogen zo kalz nebeutoc\u2019h a uzinou\u0300 e Breizh evit a venajou\u0300. Diwar al labour-douar e vez ar muian\u0303 a amoniak met ne vez ket eus an taos-man\u0303."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Darnel ar roadennou\u0300, renablou\u0300 beskellet"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Etre 2008 ha 2016 eo kresket an amoniak a 3 %, hervez ur prizadur gant Aer Breizh, ha 14 % eus ar \u00ab produin\u0303 \u00bb broadel zo e Breizh. Ha c\u2019hoazh eo re izel ar sifrou\u0300-man\u0303 rak derc\u2019hel a reont kont eus diskle\u0302riaduriou\u0300 an desaverien loened hag an industriezhiou\u0300 klaset evit Diwall an endro (ICPE). Ha n\u2019eus met ar menajou\u0300 o tremen ur serten live hag a rank diskle\u0302rian\u0303 pegement a amoniak a skarzhont, se adalek 10 tonenn. Ar re vrasan\u0303 \u2019ta. En tu all da 40 000 plas evit ar yer, 2 000 evit ar moc\u2019h ha 750 evit ar gwizi. Uhel al liveou\u0300 evel-just, a-raok al lobbying gant an FNSEA, peogwir e 2013, e oa kaoz eus 450 a voc\u2019h. \u00ab Evit ma vo ar resisan\u0303 hor renablou\u0300 e vefe ret ma vefe an diskleriadennou\u0300 adalek an donenn gentan\u0303 \u00bb, war a la\u0302r Gae\u0308l Lefeuvre."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ne rank ket an desaverien saout diskle\u0302rian\u0303 pegement a amoniak e produont avat. Ha bras an touell peogwir eo diaes-mat lakaat saout da beurin\u0303 pa vez 200 pe 400 anezhe. Pelloc\u2019h e vez ar saout er c\u2019hreier \u2019ta. Just a-walc\u2019h, hervez kambr labour-douar Breizh e vefe bet 22 % a amoniak skarzhet e-keit-se e 2016. Da la\u0302ret eo an eil saotradur war-lerc\u2019h ar skuilhan\u0303 han\u0303vouez (23 %). Da-heul eman\u0303 an desevel moc\u2019h (21 %) ha yer (19 %)."}, {"text_idx": "#000022", "text": "\u00ab Evit a sell diwall an endro e vez ret a-walc\u2019h kompren penaos ne vez den oc\u2019h ober strivou\u0300 hep reolennou\u0300 strizh \u00bb, a bouez Gae\u0308l Lefeuvre. Dre Europa a-bezh e oa bet lakaet ret heulian\u0303 ur sturiadur gant an Unvaniezh e 2016. Dre se e ranke ar Stad c\u2019hall ober evit ma vo bihanaet an amoniak skarzhet en aer a 13 % ac\u2019hann da 2030. Ar pezh zo eo kresket a 6,7 % etre 2005 ha 2016... Start e vo !"}, {"text_idx": "#000024", "text": "\u00ab N\u2019eo ket abalamour zo re nebeut a enklaskou\u0300 akademek e c\u2019heller la\u0302ret zo diouer a evezh politikel evel zo breman\u0303 \u00bb, eme Emmanuelle Lavaine, Philippe Majerus ha Nicolas Treich en ur pennad embannet e miz Du 2020 e kelaouenn skol ekonomiezh Tolosa. \u00ab Gant an diouer a ouiziegezh skiantel e rankfe bezan\u0303 labouret ha n\u2019eo ket chom hep ober netra abalamour da ziwall end-eeun. \u00bb"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Emskiant eo bed al labour-douar eus an dalc\u2019h evit ar yec\u2019hed : ar re gentan\u0303 paket eo an desaverien. Hervez an Inrae, \u00ab zo bet diskouezet liammou\u0300 etre saotradur an aer ha klen\u0303vedou\u0300 ar skevent gant al labourerien. An darn vrasan\u0303 eus klen\u0303vedou\u0300 alanin\u0303 diwar ar vicher zo reou\u0300 evel bronkit pe berr-alan end-eeun. \u00bb"}, {"text_idx": "#000027", "text": "E 2015 e oa bet lan\u0303set ar raktres \u00ab aer desaverien \u00bb gant kambr labour-douar Breizh. En ur studi zo lakaet war-wel penaos en em gav an desaverien skoet gant an amoniak, ar poultrenn hag ar produiou\u0300 kimiek en un 40 a staliou\u0300 yer pe moc\u2019h. E labouriou\u0300 evel soagnal al loened e vez tapet en tu all d\u2019al liveou\u0300 uhelan\u0303 aotreet, ha fallaet an alanin\u0303. Diwar se e oa bet kaset ur blaketenn displegan\u0303 d\u2019an holl desaverien er rannvro. Kinniget zo ur stummadur dezhe hag abaoe kreiz ar bloavezh 2018 zo pemp video e-linenn."}, {"text_idx": "#000028", "text": "E 2018 bepred e oa bet lakaet un norm kentan\u0303 (na oa ket ret, kement ha rein\u0303 da c\u2019hou\u0302t tra ken) gant an Anses, Ajan\u0303s Vroadel Surentez Yec\u2019hedel ar Boued, an Endro hag al Labour, a 500 \u03bcg/m3, evit ar risklou\u0300 ingal. Ne veze dalc\u2019het met an efedou\u0300 war an alanin\u0303, dre \u00ab n\u2019eo ket bet studiet ar riskl a grign-bev diwar an amoniak dre alanin\u0303 evit an dud hag al loened \u00bb, hervez an Anses. N\u2019en em glev ket an holl skiantourien war an norm-man\u0303 \u2019vat. Pemp gwezh nebeutoc\u2019h a redi zo enni evit e meur a Stad amerikan. Pa oa ar muzuliou\u0300 kentan\u0303 e Lamball gant Aer Breizh e oa bet kemeret da referan\u0303s 100 \u03bcg/m3, ur referan\u0303s lakaet e 1991 gant Ajan\u0303s diwall an endro er Stadou\u0300-Unanet (EPA)."}, {"text_idx": "#000029", "text": "A-benn bihanaat ar skarzhan\u0303 NH3 hag elfennou\u0300 e oa bet savet ur sturlevr broadel war an doareou\u0300 mat el labour-douar gant an Ademe e 2019. Reizhan\u0303 ar magan\u0303 loened, ingalin\u0303 ar meran\u0303 teil ha han\u0303vouez, gwellaat ar gwentan\u0303 er savaduriou\u0300, goloin\u0303 ar foziadou\u0300 han\u0303vouez, choaz an temzou\u0300 an nebeutan\u0303 a amoniak diwarne, hiraat an amzer ma vez al loened o peurin\u0303, h.a. \u00ab Met mont war yeot adarre ne vez ket lakaet trawalc\u2019h war-wel \u00bb, eme Estelle Le Guern, gant keuz, homan\u0303 karget a gefridi e Dour ha Ste\u0302riou\u0300 Breizh. Gwelloc\u2019h e vefe ganti e vefe \u00ab adhen\u0303chet al labour-douar da gaout doareou\u0300 ober na vefent ket ken saotrus all. \u00bb Uhel ar bazenn pa vez 95 % eus ar moc\u2019h e Fran\u0303s e-barzh savaduriou\u0300 ordin, war klouedennou\u0300, diblouz. Gwellan\u0303 tra d\u2019ober \u2019ta, bihanaat ar chatal."}, {"text_idx": "#000030", "text": "D\u2019an 31 a viz Meurzh 2021 e oa bet embannet gant ministrerezh al labour-douar hag ar boued ur steun\u0303v d\u2019ober hep an ostilhou\u0300 skuilhan\u0303 saotrusan\u0303 a-benn 2025. Daou vloaz war-lerc\u2019h ar poent a oa bet lakaet er steun\u0303v broadel da nebeutaat an danveziou\u0300 saotran\u0303 en aer (Pre\u0301pa). Tri abeg pennan\u0303 d\u2019an dale-man\u0303, e-mesk traou\u0300 all : an dilan\u0303s war ar c\u2019hevez diwar muzuliou\u0300 redius, ar riskl direizh evit an desaverien baour, met ivez pouez politikel bed al labour-douar."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Distro ar muzul gant ar raktres lezenn \u00ab Climat et re\u0301silience \u00bb, kinniget gant ar galloud erounit, met disteraet ar stumm anezhan\u0303. A-benn 2024 eo kaset da vezan\u0303 lakaet e pleustr, un termen n\u2019a ket gant ar pezh zo gortozet da vezan\u0303 graet ouzh chen\u0303chamant an hin, eme ar c\u2019huzul meur war an hin. E fin miz Meurzh zo asantet ar son\u0303j da sevel un taos gant an deputeed, mann met ma n\u2019eo ket diskennet ar skarzhan\u0303 protoksid azot hag amoniak a-hed daou vloaz. Ha koulskoude eman\u0303 a-du an holl pell zo da la\u0302ret zo ezhomm eus ur seurt ostilh. E miz C\u2019hwevrer 2020 e oa roet ar goulenn-man\u0303 da anavezout gant renerezh an ten\u0303zor publik hag adalek 2013 dija gant kuzul ekonomikel, sokial hag an endro. Evit an OCDE eo abaoe 1986 e oa savet ar c\u2019hinnig-man\u0303..."}, {"text_idx": "#000035", "text": "En ur bilan\u0303s da c\u2019hortoz war ar steun\u0303v da vihanaat ar skarzhan\u0303 danvez saotrus evit an aer evit ar c\u2019houlzad 2017-2021 eo diskouezet an holl draou\u0300 bet graet e bed al labour-douar e Fran\u0303s. Hervez an diell-man\u0303 a zo en hor c\u2019herz, n\u2019eus bet heuliet da vat nemet nebeut-kaer eus ar muzuliou\u0300-man\u0303. Da skouer evit a sell an ober muioc\u2019h gant ostilhou\u0300 skuilhan\u0303 teil na vefent ket ken saotrus. Na ne vez ket lakaet ar gaoz war an debrin\u0303 nebeutoc\u2019h a gig evel zo aliet en ur studi embannet en Aktou\u0300 Akademiezh ar Skiantou\u0300 er Stadou\u0300-Unanet. Gant se e c\u2019heller derc\u2019hel da stankaat ar chatal, hag ar galloudou\u0300 foran da leuskel ober."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Breizh : c\u2019hwezh an amoniak er maez"}, {"text_idx": "#000039", "text": "\u00ab Breizh. C\u2019hwezh an Amoniak er-maez \u00bb, an enklask kentan\u0303 embannet gant Splann !"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Gwisket e ruz eo Breizh. Kement a atantou\u0300 da zisevel loened \u2018zo, hag eo Breizh ar vro an hini pennan\u0303 o tilaoskan\u0303 amoniak e Fran\u0303s. Ha gant ar gaz-se, krouet rannigou\u0300-munud en aer... hag a lazh dekvedou\u0300 a viliadou\u0300 a dud bep bloaz. Ankenius eo evit yec\u2019hed an dud, ha hent-all e weler sklaer dija pegen mantrus e c\u2019hell bezan\u0303 evit an endro. Met n\u2019eo ket evit-se eman\u0303 Breizh o toujan\u0303 eus sturiadou\u0300 Europa da gen\u0303ver an amoniak : war washaat e c\u2019hello mont saotradur an amoniak en aer d\u2019ar bloavezhiou\u0300 da zont er vro. Abalamour d\u2019ar re a fell dezhe gounit arc\u2019hant kousto pe gousto... Ha zoken ma vez aet a-enep al lezhenn gant lod a industriourien evit en-ober."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Tout al labour a zo bet arc\u2019hantet gant profou\u0300 an dud : 92 % gant hiniennou\u0300, 8 % gant kevredigezhou\u0300 (Les Amis de la Terre, da gentan\u0303, gant 3.000 \u20ac, ha BDZH gant 1.700\u20ac, ha reou\u0300 all). Da la\u0302ret eo ouzhpenn 71 000 euro betegen (d\u2019an 14 a viz Even). A-drugarez da se e c\u2019hellomp lan\u0303san\u0303 enklaskou\u0300 all er vro."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ganeomp ne vo ket degemeret muioc\u2019h a 10 % eus hon arc\u2019hant digant ar memes kevredigezh pe aozadur : sed aze un doare da chom dieub ar muian\u0303 posupl. Yalc\u2019hadou\u0300 ivez na vezont ket digemeret ganeomp."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Resevit bep miz danveziou\u0300 nevez flamm dre vail ha bezit kelaouet eus hon enklaskou\u0300 nevez, e brezhoneg. Digoust eo ! (e galleg aman\u0303)"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Kazetennerien omp ha krouet hon eus Splann ! evit kas da benn enklaskou\u0300 war an hir-dermen war sujedou\u0300 pouezus evit ar Vretoned. Gall a reoc'h lenn aman\u0303 perak hon eus bet savet ar raktres-man\u0303."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Ret eo deomp chom dizalc'h eus bed ar politikerezh hag an arc'hant. A-drugarez d'ar pezh a vez roet deomp gant al lennerien ha lennerezed e c'hallomp ober hon labour en ur embann pennadou\u0300 digoust da lenn. Ma c'hallit, brav vefe ober un donezon deomp, ur wech, bep miz pe bep bloaz. Ar pezh a vez roet 'zo tu tennan\u0303 diwar an tailhou\u0300. Mersi braz !"}]