[{"text_idx": "#000005", "text": "Mae ynys greigiog anghyfannedd Gwales yn gorwedd 15 cilometr i\u2019r gorllewin o benrhyn Marloes yn ne Sir Benfro. Ynys anghysbell ac agored ydyw, wedi\u2019i hamgylchynu gan fo\u0302r aflonydd a garw. Ac eto, ar y graig fach hon, sy\u2019n gwta 400m ar draws, gwelwn olion tai crwn, llwyfannau adeiladau a llociau amaethyddol yn dyddio o\u2019r cyfnod cynhanesyddol hyd at y cyfnod diweddar."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd ymweliad diwethaf archaeolegwyr y Comisiwn Brenhinol a\u0302 Gwales yng nghwmni staff yr RSPB yn 2012. Bryd hynny gwnaed yr arolwg a chofnod cyntaf o\u2019i harchaeoleg gymhleth ers dechrau\u2019r 1970au, a buont yn astudio nodweddion newydd a oedd i\u2019w gweld ar awyrluniau diweddar. Yn ystod arolygon a chloddiadau gan Douglas Hague a\u2019r Arolwg Ordnans yn y 1960au a\u2019r 1970au, fe gofnodwyd adeiladau petryalog a chellog yn rhan orllewinol yr ynys, yn agos at un o\u2019r tarddiadau dw\u0302r prin. Ers hynny, mae nifer yr huganod sy\u2019n nythu yma wedi cynyddu ac maen nhw wedi gorchuddio bron hanner yr ynys a\u0302\u2019u nythod llaid, gan guddio\u2019r safleoedd cynharach hyn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Sut bynnag, mae safleoedd archaeolegol yn rhannau canolog a dwyreiniol Gwales bellach yn dod i\u2019r golwg. Wedi i\u2019r tyllau nythu mewn hen nythfa palod ddymchwel, ac i newid hinsawdd beri erydiad gan y gwynt a chan law ac ewyn mo\u0302r trwm, mae\u2019r uwchbridd wedi cael ei sgwrio i ffwrdd mewn mannau gan ddatgelu nifer o safleoedd archaeolegol megis cytiau cerrig, terfynau caeau, a phyllau storio dw\u0302r cynnar o bosibl."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn ystod ymweliad 2016 fe wnaeth archaeolegwyr y Comisiwn Brenhinol ddarganfyddiadau newydd, gan gynnwys ty\u0302 crwn o gerrig sydd efallai\u2019n gynhanesyddol, a chlwstwr o furiau o amgylch llwyfan adeilad, sydd o bosibl yn perthyn i\u2019r Oesoedd Canol. Ni ddarganfuwyd unrhyw arteffactau, heblaw am go\u0302n blaen roced yn dyddio\u2019n o\u0302l i\u2019r amser pan ga\u0302i Gwales ei defnyddio ar gyfer ymarfer bomio yn ystod yr Ail Ryfel Byd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Hoffai\u2019r Comisiwn Brenhinol ddiolch i\u2019r RSPB am roi cyfle i ni ymweld a\u0302\u2019r ynys, ac i Tim a Beth o Venture Jet am daith gyffrous, a gwlyb iawn, yn o\u0302l o\u2019r ynys bellennig hon."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae muriau darniog wedi goroesi o anheddiad cynnar a gloddiwyd ym 1972. Mae nythod huganod yn eu hamgylchynu erbyn heddiw."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Wyneb bregus y tir ar ynys Gwales: wrth iddo erydu mae safleoedd archaeolegol newydd yn dod i\u2019r golwg."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Co\u0302n blaen wedi\u2019i rydu o fom neu roced a laniodd ar yr ynys pan oedd Gwales yn cael ei defnyddio fel targed bomio yn ystod yr Ail Ryfel Byd."}]