[{"text_idx": "#000001", "text": "Rydw i\u2019n sefyll ar gopa Moel Faban, yn edrych i lawr ar y wlad helaeth oddi tanaf. Y tu ol imi, i\u2019r dwyrain mae\u2019r Carneddau, y Glyderau, a chrib Nant Ffrancon. I\u2019r gorllewin mae\u2019r tir yn disgyn tua Bangor, a Mon, gyda\u2019r ynys i gyd yn y golwg, a\u2019i thir yn ymestyn draw at Fynydd Twr yng Ngaergybi. Draw i\u2019r gogledd mae Llandudno a\u2019r Gogarth, ac i\u2019r de mae Arfon ac Abermenai. Oddi yna, rydw i\u2019n gallu gweld y byd i gyd! A chan fy mod yn gallu ei weld, rydw i\u2019n gallu rhoi fy marn ar yr hyn sy\u2019n digwydd ynddo, yn y tir helaeth sydd yn y golwg oddi tanaf, ac yn y tir sy\u2019n anweledig yr tu draw i\u2019r gorwel."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Cudd i bawb ei farn"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ni chrwydraf, nid af o dy"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Myfyrdod yn ystod y clo mawr"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Cywilyddi\u2019r tadau yn eu heirch"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Fory, fory, hen blant bach"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Boris yn tynnu i\u2019r canol"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ond mae na lyfrau sydd y tu allan i ffiniau\u2019r mwyafrif a nodais. Rhaid cyfaddef fod ambell un sy\u2019n disgyn yn is na\u2019r ffin, y llyfrau rheiny, am wahanol resymau, na allaf, yn aml, orffen eu darllen. Efallai mai arnaf i mae\u2019r bai am y diffyg ymroddiad hwn, gan mai\u2019r prif reswm am roi\u2019r gorau iddynt ar eu hanner ( neu gynt ) yw diffyg dealltwriaeth o\u2019r cynnwys, neu ddiflastod llwyr gyda\u2019r hyn a drafodir. Tynged y rheiny, yn sicr, yw\u2019r siop elusen, beth bynnag fo iaith y llyfrau."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Un o\u2019r garfan olaf hon yw llyfr Saesneg yr wyf newydd ei ddarllen, sef \u2018Hillbilly Elegy\u2019 gan J D Vance. Hunangofiant yw\u2019r llyfr, a hwnnw\u2019n hunangofiant o\u2019r Unol Daleithiau. Rwan, i Gymro Cymraeg, mae hunangofiant ymhell, bell o fod yn anghyffredin; onid ydym yma yng Nghymru yn crymu o dan hunagofiannau. Mae pawb a phopeth, sydd wedi gwneud unrhyw beth bychan o bwys, neu heb wneud dim byd o bwys, a dweud y gwir, wedi, neu yn, ysgrifennu hunangofiant. Ond mae \u2018Hillbilly Elegy\u2019 yn wahanol. Nid yn unig mae\u2019n anghyffredin oherwydd mai 31 oed yn unig yw ei wrthrych, J D Vance; mae\u2019n anghyffredin, hefyd, oherwydd ei fod yn hunangofiant diwylliant cyfan a chymdeithas sy\u2019n prysur ddiflannu."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ddoe cychwynnodd ymgynghoriad ar gael trydydd llwybr i groesi\u2019r Fenai, a hynny oherwydd fod tagfeydd traffig ar y pontydd ( Pont Britania yn arbennig ), yn benodol ar rai adegau o\u2019r diwrnod, ac ar rai adegau o\u2019r flwyddyn. Mae hwn yn bwnc sy\u2019n pegynu barn, yn union fel y gwna Brecsit. Ar un ochr mae\u2019r rhai huawdl sydd eisiau trydydd llwybr dros y Fenai; ar y llaw arall mae carfan sy\u2019n gwrthwynebu trydydd llwybr, gan honni fod pethau\u2019n iawn fel ag y maent."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yr wyf i yn croesi Pont Britania fwy nag unwaith y dydd ers nifer o flynyddoedd. Yn y blynyddoedd rheiny gallaf gyfrif ar fysedd fy nwy law sawl gwaith yr wyf wedi fy nal mew ciw arni. Mewn gwironedd, mae cael eich dal mewn tagfa yn rheolaidd ar y ffordd o neilltu\u2019r bont yn ddibynnol ar ddau factor syml, sef amser a chyfeiriad. Yn gyffredinol, mae tagfa traffig ar y ffordd i Bont Britania am rhyw hanner awr i dri chwarter yn y bore, rhwng tua 8.15 a 9.00, a rhyw awran yn y pnawn, rhwng 4.30 i 5.30, a hynny ar ddyddiau gwaith yn unig. Ymhellach, dim ond ar un ochr i\u2019r bont y mae\u2019r tagiad, sef ar ochr Mo\u0302n i\u2019r tir mawr yn y bore, ac ar ochr y tir mawr tua\u2019r ynys yn y pnawn. Prif achos y tagiadau, fel y gellir tybio, yw trigolion yr ynys yn mynd i\u2019w gwaith yn Arfon yn y bore, gan ddychwelyd adref yn y pnawn. Mae tagiadau, hefyd, ar Bont Menai, ond nid hanner cymaint a\u2019r rhai sydd i groesi\u2019r bont arall. Bydd tagiadau ar y pontydd ar adegau eraill, weithiau, megis pan fydd heidiau o ymwelwyr yn dod i Fon ar wyliau banc ac ati, neu pan fydd achlysur arbennig ar yr ynys, megis y Primin ganol Awst, wrth i ffermwyr gweddill Gogledd Cymru ruthro tuag adref i odro a bwydo\u2019r da ( ynghyd ag ymwelwyr cyffredinol ac arddangoswyr, wrth reswm) . Gellir cael tagfeydd erchyll ar Bont Menai ar yr achlysuron prin hynny pan fydd Pont Britania ar gau, oherwydd gwynt neu ddamwain. Os ystyriwch sawl Gw\u0302yl Banc sydd mewn blwyddyn, sawl dydd Gwener sydd mewn haf, sawl Primin sydd, a sawl gwaith y caeewyd Pont Britania, am unrhyw reswm, y llynedd, fe allwch roi nifer tagfeydd ger y bont yn ei gyd-destun."}, {"text_idx": "#000029", "text": "I\u2019r rhai ohonom sy\u2019n ddarllenwyr brwd mae na sawl gwahanol fath o lyfr sy\u2019n cael ei ddarllen. Rydym, yn sicr, yn darllen y llyfrau hynny sydd o ddiddordeb inni. Wrth reswm, mae na bron cymaint o ddiddordebau ag sydd o wahanol fathau o lyfrau. Yn fy achos i, llyfrau ffeithiol sy\u2019n denu fy mryd gan amlaf, a\u2019r rheiny yn llyfrau hanes , fel arfer. Dosbarth arall o lenyddiaeth sy\u2019n tynnu dw\u0302r o\u2019m dannedd yw ffuglen sydd wedi ei gyfieithu o ieithoedd eraill, yn enwedig nofelau ditectif o wledydd Sgandinafia. Ar fy silffoedd mae holl nofelau Mankell, Larsson, a Nesbo, ynghyd a\u0302 phob math o lyfrau ffeithiol ar hanes, ac enwau lleoedd. Ac mae llawer o lenyddiaeth amrywiol yn y ddwy iaith yn trwmlwytho\u2019r silffoedd fyrdd. Bendith mawr i mi yw fy mod yn ddwyieithog, gan fy mod yn gallu manteisio ar lyfrau yn y Gymraeg a\u2019r Saesneg."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Na w\u0302yr ond llyfrau un iaith"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Rheswm pwysig, ar waha\u0302n i ddiddordeb, am ddarllen math arbennig o lyfr yw dyletswydd. Gall y dyletswydd hwn fod yn wahanol fathau o ddyletswydd. Nodais eisoes y credaf mai bendith yw\u2019r ffaith fod gennyf ddwy iaith i fanteisio ar y llyfrau a gyhoeddir ynddynt. Ond, yn fwy na mantais, credaf ei bod yn ddyletswydd arnaf i ddarllen y llyfrau Cymraeg a gyhoeddir. Ar un adeg, pan oeddwn yn iau, tueddwn i brynu pob lyfr a gyhoeddid yn fy mamiaith, a hynny, yn syml, am eu bod yn cael eu cyhoeddi. Y canlyniad, yn aml, oedd fod rhai llyfrau oedd yn llenwi fy silffoedd un ai ond yn cael eu bras-ddarllen, neu heb gael eu darllen o gwbl, hyd yn oed. Erbyn heddiw, oherwydd fod cymaint mwy o lyfrau yn cael eu cyhoeddi yn y Gymraeg, a diolch am hynny, mae\u2019n amhosibl imi brynu pob un. Mae fy nghyfrif banc yn hynod ddiolchgar am hyn! Ond mae pob un a brynaf yn cael ei ddarllen."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Yn ddiweddar bu i arweinydd Plaid Cymru rybuddio y byddai Brecsit caled yn arwain i ddileu\u2019r gwahaniaeth rhwng Lloegr a Chymru. Gallai Gogledd Iwerddon a\u2019r Alban fynd eu ffordd eu hunain, meddai hi, a byddai hynny\u2019n arwain i sefyllfa ble y byddai Lloegr, i bob pwrpas, yn traflyncu Cymru. Darlun tywyll dros ben. Fodd bynnag, nid proffwydoliaeth wag yw geiriau Leanne Wood, gan fod y traflyncu yn digwydd eisoes. Lol, meddech, onid yw Cymru\u2019n bod o hyd yr ochr hon i Glawdd Offa? Ydy, meddaf innau, ond nid am dir, na gwlad ar fap, nac unrhyw ddiriaeth yr wyf yn son; ond am safbwyntiau, am agweddau, am feddylfryd. Ydy, mae Cymru ddiriaethol yn bod. Onid yw mwyafrif ein pobol yn gwirioni ar lwyddiant ein tim pe\u0302l-droed, a miloedd yn gweiddi eu cefnogaeth groch i\u2019r tim rygbi cenedlaethol trwy dinau gwydrau cwrw? Ond nid yr un peth yw canu Hen Wlad fy Nhadau ar gychwyn ge\u0302m, a\u2019i byw wedi\u2019r chwiban olaf. Canu un anthem a byw un arall yw hanes mwyafrif trigolion Cymru. Mae\u2019n wir fod lleiafrif bychan dewr yn brwydro yn erbyn y llif, ond bychan ydynt, a mawr yw\u2019r frwydr. Oni fu i Iwcip, yn ei hanterth, gael yr un gefnogaeth yng Nghymru ag a gafodd yn Lloegr? Ni wnaeth Iwcip unrhyw grych ar wyneb dyfroedd yr Alban, ond llanwyd hwyliau ei llongau jingoistaidd yng Nghymru a\u0302 gwynt cryf o\u2019r dwyrain. A\u2019r un ei chwymp disymwth o bobtu\u2019r Clawdd. Y refferendwm wedyn. Dim gwahaniaeth o gwbl rhwng Cymru a Lloegr. 51.9% o bleidleiswyr Lloegr o blaid gadael yr UE, 52.5% yng Nghymru. Yr Alban a Gogledd Iwerddon yn pleidleisio i aros, ond Cymru fel ci rhech Lloegr. Yna, ddiwedd Ebrill, dangosodd un Pol Piniwn fod y cynnydd yn y gefnogaeth i\u2019r Toriaid yn Lloegr yn cael ei adlewyrchu yng Nghymru. Cyn ichi ruthro i ddangos imi rai o ganlyniadau\u2019r etholiadau lleol, mae\u2019r rheiny\u2019n wahanol, gan mai pleidlais bersonol i ymgeisydd sy\u2019n gyrru\u2019r rheiny yn aml, ac nid ystyriaethau pleidiol. Ond fe ddangoswn ichi ganlyniadau etholiadau\u2019r cynghorau yn rhannau gwledig, mwy Seisnig Cymru \u2013 yr un darlun cyffredinol a\u0302\u2019r un yn Lloegr. Ble mae Lloegr yn arwain, mae Cymru yn dilyn yn slafaidd. Hen wlad fy Hope and Glory! Does dim angen Brecsit caled, Leanne, i Gymru ddiflannu, mae ei phobl eisoes yn rhuthro\u2019n lemingaidd tua chlogwyn difancoll."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Ond pam, tybed, mae hyn yn digwydd? Mae\u2019r ateb yn syml ble mae 20% o\u2019r boblogaeth yn y cwestiwn. Dangosodd Cyfrifiad 2011 mai dyma\u2019r gyfran o boblogaeth Cymru sydd wedi eu geni y tu allan i\u2019r wlad, gyda mwyafrif llethol y rheiny wedi eu geni yn Lloegr. Mae\u2019n naturiol, felly, fod mwyafrif y rheiny, wedyn, yn cario eu meddylfryd Seisnig gyda hwy yn eu pocedi cesail. Mewn tegwch, allwn ni ddim disgwyl i aelod o genedl arall sy\u2019n mewnfudo yma droi\u2019n Gymro, tra, ar yr un pryd, ddisgwyl i Gymro sy\u2019n ymfudo i wlad arall barhau\u2019n Gymro. Does dim tebyg i safonau deublyg!"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Beth bynnag am hynny, erys 80% o\u2019r boblogaeth a ddylai feddwl fel Cymry, gan mai yma y\u2018u ganed. Pam, felly, na wna\u2019r rhan fwyaf? Yn hollol syml, oherwydd diffyg , a diffygion, cyfryngau torfol cenedlaethol, yn benodol yn y Saesneg. O leiaf, mae\u2019r cyfryngau Cymraeg yn ceisio meithrin hunaniaeth,. Mwya\u2019r tristwch, canran fechan iawn o\u2019r Cymry Cymraeg, hyd yn oed, sy\u2019n dewis cysylltu efo\u2019r cyfryngau hynny. Teledu a radio cyfrwng Saesneg o Loegr mae mwyafrif ein pobl yn eu dewis. Hyd yn oed ar ein dwy sianel Saesneg ni, dim ond atodiad bychan lleol yw newyddion Cymru, o\u2019i gymharu a\u0302\u2019r newyddion pwysig sy\u2019n dod o, yn canolbwyntio ar, ac yn adlewyrchu meddylfryd, Llundain a Lloegr. Mae\u2019n debyg mai\u2019r peth pwysicaf i\u2019r rhai sy\u2019n rhoi unrhyw sylw i\u2019r atodiad o Gymru yw beth fydd tywydd trannoeth. Mae un gorsaf radio leol ar Ynys Mo\u0302n yn darlledu newyddion yn uniongyrchol o asiantaeth yn Lloegr, newyddion Lloegr-ganolog pur \u2013 dim un gair am Gymru, heb son am Fo\u0302n. O weld y diffyg sylw i\u2019n gwlad ar ein cyfryngau, ac o gofio nad yw trwch y Cymry yn dewis yr ychydig sianelau/ gorsafoedd sydd ar gael, er gwaethaf ymdrechion cynhyrchwyr rhaglenni newyddion y sianelau hynny, oes unrhyw ryfedd mai yr un a\u0302\u2019u cymheiriaid dros y ffin yw meddylfryd y Cymry."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ac, yna, mae\u2019r wasg. Yn wahanol i wledydd eraill, nid oes gan Gymru wasg genedlaethol Saesneg, dim un papur cenedlaethol pur sy\u2019n arwain a hyrwyddo barn, dim tarannu o blaid hunaniaeth Gymreig, fel sydd o safbwynt Lloegr yn y papurau sy\u2019n llenwi parlyrau ein meddwl. Y Mail a\u2019r Sun a\u2019r Mirror a\u2019r lleill sy\u2019n meithrin yr hunaniaeth yn yr isymwybod, ac nid hunaniaeth Gymreig mo hwnnw. Nid yw papurau Llundain yn ystyried am eiliad fod angen unrhyw fath o sylw difrifol i Gymru. Ac mae hyd yn oed ein rhaglenni newyddion Cymraeg ar y radio yn trafod straeon papurau Llundain bob bore, sydd ond yn atgyfnerthu eu dylanwad. A heddiw ddiwethaf, ail brif stori newyddion Cymraeg Radio Cymru, oedd cynlluniau Theresa ar gyfer y Gwasanaeth Iechyd wedi\u2019r etholiad. Perthnasol iawn i Gymru, RC!"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Ond, meddech, mae gennym ddau bapur sy\u2019n rhoi sylw i faterion Cymru. Hollol wir, a, chwarae teg, maen nhw\u2019n ymdrechu. Yn wir, yn ddiweddar, derbyniodd un ohonynt wobr am y papur lleol gorau. Ond dyna graidd y broblem; nid papurau cenedlaethol sy\u2019n gosod safbwynt cenedlaethol Cymreig ydynt, ond papurau bro mawr, un i\u2019r Gogledd, a\u2019r llall i\u2019r De. Fel papurau bro, maent yn ddigon cymeradwy, er fod tudalennau\u2019r un a ddaw i\u2019m ty i yn ddyddiol yn orlawn o hanesion achosion llys. Petawn yn rhoi coel arno ambell ddiwrnod, gallwn dybio nad oes dim ond drwgweithredwyr yn ein mysg \u2013 a\u2019r rheiny\u2019n ddrwgweithredwyr y Gogledd-ddwyrain gan mwyaf.. Ie, papurau bro mawr ydynt, a phapurau sy\u2019n gwneud yn llwyddiannus yr hyn maent am ei wneud. Ond nid hynny yw gosod safbwynt, a meithrin a llywio barn cenedl."}, {"text_idx": "#000041", "text": "A dyna pam mae trwch poblogaeth Cymru yn meddwl yn union fel trwch poblogaeth Lloegr. Papurau Llundain sy\u2019n bwydo ein gwybodaeth a phennu lwybr ein meddwl. Gwnewch arbrawf bychan. Ewch allan i stryd leol, unrhyw stryd leol, a gofynnwch i ddeg person, ar hap, pwy sy\u2019n rheoli addysg ac iechyd a thai yng Nghymru. Cewch weld wedyn beth yw effaith y cyfryngau Llundeinig ar drwch y Cymry. ( ac ambell Olygydd Radio Cymru!)"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Na, Leanne, nid Brecsit caled fydd diwedd ein hunaniaeth fel cenedl, nid Brecsit caled fydd yn gyfrifol am inni gael ein traflyncu gan Loegr. Mae\u2019n digwydd eisoes, mae\u2019n draflyncu meddyliol, yn agwedd a safbwynt a barn, ac mae\u2019n digwydd am nad oes gennym wasg a chyfryngau yn yr iaith Saesneg sy\u2019n gosod safbwynt Cymru, yn arwain barn, ac yn meithrin meddylfryd o genedl, yn hytrach nag yn ategu\u2019r meddylfryd mai atodiad ydym i\u2019r byd mawr pwysig sydd rhwng Clawdd Offa a Mo\u0302r y Gogledd. Hyd nes y cawn hynny, ein gwasg ddyddiol genedlaethol \u2013 ar bapur neu yn ddigidol \u2013 ysglyfaeth i\u2019n traflyncu fyddwn."}, {"text_idx": "#000043", "text": "A Brecsit, caled, neu feddal, neu unrhyw ddull arall, fyddwn ni ddim yma, dim ond fel y Western England a ragfynegwyd gan un o\u2019n prif nofelwyr bron i dri chwarter canrif yn ol."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Ar waha\u0302n i adeg pan fydd ge\u0302m be\u0302ldroed a rygbi!"}]