[{"text_idx": "#000001", "text": "Bydd prosiect archeolegol \u2018Datguddio\u2019r Gorffennol\u2019 yn archwilio safleoedd ym Mhenfro a Gogledd Wexford drwy dirfesur geoffisegol er mwyn datguddio gwybodaeth yngly\u0302n a\u0302\u2019r Eglwys Geltaidd gynnar, Seintiau Celtaidd, eu dilynwyr a\u2019u pererindodau a fydd yn rhoi mwy o wybodaeth yngly\u0302n a\u0302\u2019r cysylltiadau hanesyddol rhwng y ddwy ardal, ac felly\u2019n cyfrannu at y stori drawsffiniol. Techneg yw geoffiseg sy\u2019n mesur arwyneb y ddaear a\u2019r hyn sydd oddi tanodd drwy greu signal trydanol sy\u2019n cofnodi ac yn mapio\u2019r archeoleg danddaearol."}, {"text_idx": "#000002", "text": "O fewn ei heglwysi, ei chapeli a\u2019i mynwentydd, mae tirwedd eglwysig Sir Benfro a Wexford yn cofnodi\u2019r straeon a\u2019r cysylltiadau a\u0302 Dewi Sant ac Aeddan Sant \u2013 atgof o bwysigrwydd lonydd mo\u0302r yr Iwerydd a gysylltai eglwysi Cymru ac Iwerddon.."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Y safleoedd a dargedwyd hyd yn hyn yw:-"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Fel canolfan esgobol roedd Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ganolbwynt cryn dipyn o weithgaredd eglwysig yn y mileniwm 1af OC, roedd y posibilrwydd o oroesiad nodweddion canoloesol cynharach wedi\u2019i ystyried a chwblhawyd y geoffiseg ar Berllan y Cantor i\u2019r de-orllewin o\u2019r Gadeirlan yn Awst 2020. Mae\u2019r canfyddiadau\u2019n datgelu llawer o weithgaredd gyda nodweddion diddorol sydd o bosibl yn ymwneud a\u0302 llociau cynharach, wal ffiniol bosib a nodweddion yn gysylltiedig a\u0302\u2019r nawdd."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Eglwys Mathri\u2013 lloc cylchol mawr o\u2019r canoloesoedd cynnar o amgylch safle sydd o bosib yn rhagflaenydd, o\u2019r 5ed neu 6ed ganrif, y safle eglwysig yn Nhyddewi."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mynwent Waun y Beddau/Carreg Nymllwyd \u2013 mae\u2019r enwau\u2019n awgrymu safle claddu canoloesol cynnar lle mae beddi o ddyddiau canoloesol cynnar eisoes wedi\u2019u canfod."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Capel yr Hen Fynwent \u2013 mae\u2019r enw\u2019n awgrymu gweithgaredd canoloesol cynharach neu gynnar ar y safle."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Rosina Vallis/Hodnant \u2013 rhagflaenydd posib i\u2019r safle eglwysig diweddarach yn Nhyddewi, wedi\u2019i ddiffinio gan loc gyda darnau o deils llawr canoloesol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Abaty Fearna\u2013 Sefydlwyd ar ddechrau\u2019r 7fedganrif gan Aeddan Sant (a fu farw yn 624), a gai hefyd ei adnabod fel Ma\u0301edho\u0301g Sant. Bu\u2019n ddisgybl i Dewi Sant, yn o\u0302l yr hanes. Mae tair croes wenithfaen blaen a charreg groes sy\u2019n amlygu gwreiddiau cynharach Fearna. Yn o\u0302l y son, bu farw Diarmait MacMurrough, Brenin Leinster yn Fearna yn 1171 ac fe ddywedir bod darn o groes uchel addurnedig yn y fynwent yn nodi man ei gladdu. Yn ddiweddarach daeth Fearna yn adnabyddus fel Abaty\u2019r Santes Fair, ac mae\u2019n debyg bod y cae yn cynnwys mynachlog gynnar a lloc mynachaidd sydd eisoes wedi ei dargedu fel safle cloddio gan yr Irish Archaeological Field School, a bydd geoffiseg yn helpu gyda\u2019r cloddio."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Eglwys Toombe\u2013 mynachlog gynnar mae\u2019n debyg, gyda lloc eglwysig hirgrwn sy\u2019n cynnwys lloc mewnol ac allanol."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ballyorley Upper\u2013 lloc eglwysig cynnar gyda thraddodiad o fod yn safle eglwys gynnar."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Kilmyshall \u2013 safle eglwys gynnar, mynwent a ffynnon gysegredig mewn lloc hirgrwn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Fis Mehefin 2021 bydd IAFS (Ysgol Faes Archeoleg Iwerddon) yn lansio eu cloddiad archeolegol nesaf ar safle Mynachlog Aeddan Sant, Fearna, Swydd Wexford. Nod y prosiect, a sefydlwyd fel partneriaeth rhwng IAFS, Cyngor Swydd Wexford a\u2019r gymuned leol, yw asesu un o\u2019r safleoedd Canoloesol Cynnar mwyaf arwyddocaol yn hanesyddol yn ne-ddwyrain Iwerddonl, sydd heb ei asesu hyd yma. Mae prosiect Mynachlog Aeddan Sant yn canolbwyntio ar gloddiad ymchwil sylweddol y fynachlog o\u2019r 7fed ganrif a\u2019r Abaty Awstinaidd o\u2019r 12fed ganrif, gan obeithio creu \u2018atyniad treftadaeth allweddol\u2019 i dref Ferns, ac o ganlyniad rhoi gwerth economaidd ac amwynder ychwanegol i\u2019r gymuned leol."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae\u2019r safle\u2019n gasgliad o nifer o adeiladau, o sawl cyfnod, a sefydlwyd yn wreiddiol gan Aeddan Sant ar droad y 7fed ganrif, sydd hefyd yn cynnwys croesau Canoloesol Cynnar a cherrig croes, Abaty Awstinaidd o\u2019r ddeuddegfed ganrif (a sefydlwyd gan Frenin Leinster, Diarmuid McMurrough), ac eglwys gadeiriol ganoloesol o\u2019r drydedd ganrif ar ddeg (Eglwys Gadeiriol Aeddan Sant) o fewn y safle ehangach. Fodd bynnag, er gwaethaf pwysigrwydd hanesyddol y safle, a\u2019r gwaith archeolegol a gynhaliwyd yno\u2019n ddiweddar, nid yw\u2019r safle\u2019n atyniad treftadaeth amlwg; mae ein gwaith felly yn gam allweddol tuag at sefydlu pwysigrwydd haeddiannol y mynachlogydd o fewn hanesion canoloesol Swydd Wexford y cyfnod Canoloesol Cynnar a\u2019r cyfnod Canoloesol."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae lansiad swyddogol yr elfen gloddio yn ystod haf 2021. Fodd bynnag, gwnaed datblygiadau sylweddol yn 2019 o ran arolygon ar yr arwyneb (sganio Lidar 3D ar y safle a Chastell Ferns), asesiadau geoffisegol (ar safle posibl Eglwys Clone) a chloddiad cymunedol fis Rhagfyr 2019 (sydd bellach yn cael ei gwblhau ar gyfer ei gyhoeddi). Rhagwelwyd cynnal Cam 1 y prosiect am dri thymor cloddio, o 2020-2022, ond mae pandemig Covid-19 wedi atal hyn. Ariannwyd cam cyntaf y prosiect yn rhannol gan y fenter Cysylltiadau Hynafol, prosiect celfyddydol a threftadaeth trawsffiniol newydd sy\u2019n cysylltu Gogledd Sir Benfro a Gogledd Wexford; y gobaith yw cynnal y prosiect am nifer o flynyddoedd i ddod."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Ym mis Ionawr 2014 cafodd y safle ei ddifrodi pan darodd cyfres o stormydd arfordir gorllewinol Prydain. Cloddiodd Ymddiriedolaeth Archeolegol Dyfed a Phrifysgol Sheffield, gyda chefnogaeth ariannol gan Cadw a sefydliadau eraill, y rhan o\u2019r safle a ddifrodwyd waethaf dros gyfanswm o wyth wythnos yn 2014, 2015 a 2016. Dengys y cloddiadau bod mynwent wedi bod yno ers diwedd yr wythfed ganrif OC a\u2019i bod wedi dal i gael ei defnyddio tan yr unfed ganrif ar ddeg o leiaf. Codwyd capel o gerrig ar y safle yn y ddeuddegfed neu\u2019r drydedd ganrif ar ddeg \u2013 a oedd yn adfail erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mae tri thymor arall o gloddio yn digwydd fel rhan o\u2019r prosiect Cysylltiadau Hynafol. Digwyddodd y cyntaf o\u2019r rhain dros dair wythnos yn 2019, gyda dau dymor tair wythnos arall wedi\u2019u cynllunio ar gyfer 2021. Yn ystod cyfnod cloddio 2019 cofnodwyd waliau sylfaen pen gorllewinol y capel cerrig, fe\u2019u datgymalwyd yn ofalus ac fe storiwyd y cerrig yn ddiogel \u2013 bydd y sylfeini\u2019n cael eu hail-adeiladu ar o\u0302l cwblhau\u2019r cloddio yn 2021. Bydd datgymalu\u2019r sylfeini yn caniata\u0301u cloddio\u2019r beddau a\u2019r dyddodion archeolegol o dan y capel yn ystod 2021. Y tu allan i\u2019r capel, datgelodd cloddiad 2019 sawl claddedigaeth, a nifer ohonynt mewn beddau wedi\u2019u leinio a\u0302 cherrig, o\u2019r enw beddau cist hir, gan gynnwys rhai a\u0302 chroesau wedi\u2019u crafu\u2019n ysgafn ar y slabiau gorchudd yn nodi credoau Cristnogol y bobl a gladdwyd ar y safle."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Mae aelodau o\u2019r gymuned leol yn ogystal a\u0302 gwirfoddolwyr o ymhellach i ffwrdd yn cymryd rhan yn y cloddio o dan oruchwyliaeth archeolegwyr proffesiynol. Y tu hwnt i ymgysylltu\u2019n uniongyrchol a\u0302\u2019r cyfranogwyr ar y cloddio, mae allgymorth cymunedol yn elfen bwysig o\u2019r prosiect ac mae un aelod o staff wedi ymrwymo i gynnal teithiau tywys o gwmpas y gwaith cloddio i ymwelwyr. Rhagwelir y bydd 6000 o ymwelwyr yn cael eu tywys o amgylch y safle yn ystod pob tymor cloddio o dair wythnos."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Allbynnau\u2019r Prosiect: Adroddiadau prosiect interim a therfynol. (Cliciwch i lawrlwytho)\u2018Dyddiaduron cloddio\u2019 o bob un o\u2019r cyfnodau cloddio blynyddolDarperir teithiau tywys yn ystod pob cyfnod cloddioSgyrsiau a\u0302 grwpiau a chymdeithasau lleol a chenedlaetholEitemau byr ar newyddion a rhaglenni teledu"}]