[{"text_idx": "#000004", "text": "Ymysg rhyfeddodau Dyffryn Ogwen mae ugeiniau, onid cannoedd, o bentanau a llechi mawrion eraill a gerfiwyd yn hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg er mwyn addurno nifer o anheddau\u2019r dyffryn. Dyma Lechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen. Mae nifer ag arnynt ddyddiadau rhwng 1823 a 1843. Wedi\u2019r cyfnod byr hwn aeth yr arfer o\u2019u cerfio allan o ffasiwn ac, i bob pwrpas, yn angof. Yn sicr collwyd nifer ohonynt am byth. Ond o tua 1977 dechreuodd ymchwil, a brwdfrydedd, Gwenno Caffell ac aelodau eraill Cymdeithas Archaeoleg Llandegai a Llanllechid newid yr agwedd ddi-hid hyd yma ac achub nifer o drysorau a fyddai wedi\u2019u colli am byth heb eu gwaith. Yn 1983 cyhoeddwyd y llyfryn (dwyieithog) a oedd i dynnu sylw ehangach atynt (Llechi Cerfiedig Dyffryn Ogwen, Amgueddfa Genedlaethol Cymru). Er, yn o\u0302l y so\u0302n yn y Dyffryn, bu angen cryn berswa\u0302d ar yr Amgueddfa Genedlaethol i ymgymryd a\u0302\u2019r gwaith ! Mae enwau nifer o\u2019r unigolion a fu\u2019n allweddol yn hyn o beth wedi\u2019u rhestru yn y llyfryn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn ddiweddar bu adferiad pellach ym mhroffil y traddodiad wrth i\u2019r artist Sian Owen, sydd a\u0302\u2019i gwreiddiau yng Nghaellwyngrydd, ddefnyddio ambell batrwm i ysbrydoli celf newydd gan drefnu arddangosfeydd a gweithdai pwrpasol. Bu sawl disgrifiad cyhoeddus ar glawr a sgri\u0302n, gan gynnwys rhai gan Magnus Magnusson, Jan Morris a Dewi Prysor."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Wedi\u2019i wneud o dri llechfaen mawr, mae i\u2019r pentan bum pa\u0302r o baneli gwyddonol manwl ynghyd a\u0302 phanel canol lle amgylchynir enwau a dyddiadau teulu Bryn Twrw (Richard a Grace Jones a\u2019u merch Eleanor) gan ddarluniadau gwych o deulu\u2019r Sidydd. Y panel se\u0302r-ddewiniol hwn, yn bennaf, sydd wedi dal llygad ymwelwyr diweddar. (Gan gynnwys, yn o\u0302l y so\u0302n, gais gan fyfyrwyr o Fangor ar i\u2019r Parch Aelwyn Roberts fwrw allan gythreuliaid !) Ond y mae i\u2019r pentan liaws o fanylion eraill sy\u2019n adlewyrchiad dadlennol o\u2019r wybodaeth am seryddiaeth yn 1837 \u2013 gan gynnwys manylion clip (diffyg) haul 1836, ymweliad comed Halley yn 1835, y pedair planed (cor-blanedau bellach) newydd a ddarganfuwyd yn negawd cyntaf y ganrif ac, o bosib, un o\u2019r lluniau cyntaf o\u2019r smotyn mawr coch presennol ar wyneb y blaned Iau."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gwyddom i\u2019r wybodaeth gyrraedd Bryn Twrw yn 1835 o law mathemategydd o\u2019r enw John William Thomas a aned yn Rallt Isaf, Pentir, yn 1805 yn fab i Dorothy a William Thomas, gofalwr cw\u0302n Plas Pentir. (Defnyddiodd John William yr enwau \u201cArfon\u201d ac yna \u201cArfonwyson\u201d wrth lythyru a chyhoeddi.) Mae copi o un llythyr allweddol wedi\u2019i gynnwys yn yr erthygl amdano yn Y Gwyddoniadur Cymreig. Ym meddiant disgynyddion Richard a Grace mae copi\u0308au o gylchgronau gwyddoniaeth boblogaidd y cyfnod sy\u2019n dogfennu safon a chynnwys gwybodaeth a diddordeb gwerin ddeallus y cyfnod. Mae\u2019n debyg mai trwy law Arfonwyson y cyrhaeddodd y rhain y dyffryn. Er mai yn Saesneg y mae\u2019r dogfennau hyn, uchelgais John William Thomas oedd sicrhau bod eu cynnwys a\u2019u cefndir ar gael i\u2019r darllenydd Cymraeg. (Cymraeg, wrth gwrs, yw iaith y pentan.) Treuliodd ei fywyd byr (bu farw o\u2019r dicia\u0302u yn 1840 tra\u2019n gweithio yn Arsyllfa\u2019r Brenin yn Greenwich) yn addysgu a chyhoeddi yn Gymraeg ar fathemateg a seryddiaeth."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae hanes bywyd Arfonwyson wedi\u2019i gofnodi\u2019n drwyadl gan y gwyddonydd R. Elwyn Hughes (Pentyrch) ac mewn ambell goffadwriaeth o\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cyhoeddwyd ychydig am ei gyfraniad i ddysgu mathemateg trwy\u2019r Gymraeg \u2013 pwnc amserol iawn i ni heddiw \u2013 gan Gwyn Llewelyn Chambers. (Mae erthyglau Elwyn a Gwyn i\u2019w cael yn llawn ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol.) Mae Peter Lord yn cofnodi y paentiwyd llun ohono ar gyfer Cymreigyddion Llundain gan William Roos, yr artist ffasiynol o Gymru, ond diflannodd pob cofnod o\u2019r llun hwn yn fuan wedi\u2019i farwolaeth. Erbyn heddiw diflannodd, hefyd, bob arwydd o\u2019i fedd ym mynwent eglwys Alphege yn Greenwich."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Wrth baratoi ar gyfer darlith ddiweddar ar Arfonwyson a Phentan Bryn Twrw aethpwyd ati i ddogfennu\u2019n ffotograffig ac esbonio manylion, yn arbennig fanylion gwyddonol, y llechi. Oherwydd natur sgleiniog y pentan (wedi bron i ddwy ganrif o flac-ledio gofalus !) nid hawdd i amatur dynnu lluniau eang \u2013 felly aethpwyd ati i ddarlunio\u2019r manylion unigol."}]