[{"text_idx": "#000000", "text": "Cofebau Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Pentref yn Nyffryn Ogwen, sir Caernarfon yw Tregarth. Mae capel y Methodistiaid Wesleaid, \u2018Shiloh\u2019 a\u2019r eglwys, \u2018St Mary\u2019s\u2019 yn dal ar agor ac mae ganddynt gofebau sy\u2019n cofio rheiny a gollodd eu bywydau yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Mae\u2019r eglwys hefyd yn dal cofeb yr hen ysgol Sul, a ffenestr gwydr lliw er cof am y brodyr Brock. Eu tad oedd pennaeth yr ysgol leol. Mae gatiau\u2019r eglwys hefyd yn gofeb i\u2019r sawl a fu farw yn y ddau ryfel byd."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae cofeb Shiloh yn rhestru enwau a chartrefi aelodau\u2019r gynulleidfa a fu farw yn ymladd yn y rhyfel (er enghraifft: Richard Jones \u2013 Tyddyn Dicwm). Mi roedd yn rhaid rhestru enw\u2019r stryd neu\u2019r fferm lle roeddent wedi byw, gan bod y gymuned yn adnabod pobl trwy enw\u2019r lle roeddent yn byw, yn hytrach na thrwy eu cyfenwau. Felly, mae\u2019n debyg y byddai Richard Jones wedi cael ei adnabod fel Richard Tyddyn Dicwm. Mae\u2019r gatiau tu allan i St. Mary a chofeb yr ysgol Sul hefyd yn nodi lle roedd y milwyr yn byw. Roedd hyn yn bwysig hefyd gan fod nifer o\u2019r milwyr efo\u2019r un cyfenw \u2013 mae 43 enw ar gofeb yr ysgol Sul, ac o\u2019r rheiny mae 13 yn \u2018Jones.\u2019"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae cofeb St Mary, ar y llaw arall, yn ymddangos fel ei bod yn canolbwyntio mwy ar y rhan roedd y milwyr yn chwarae yn y rhyfel yn hytrach na\u2019u rhan yn y gymuned. Nid yw\u2019r gofeb yn dweud lle roedd y milwyr yn byw, na hyd yn oed enw cyntaf y rhai a laddwyd. Yn lle hynny, mae\u2019n rhestru eu rheng yn y fyddin; llythyren gyntaf eu henw; cyfenw a\u2019r flwyddyn a\u2019r ardal lle y syrthion nhw. Mae\u2019r gofeb gwydr lliw i\u2019r brodyr Brock yn St Mary yn adlewyrchu\u2019r pwyslais ar ymdrechion milwrol. Rydym yn gwybod o gofeb yr ysgol Sul bod y teulu yn byw yn Sunnyside, ond nid yw\u2019r gofeb wydr yn so\u0302n am hynny. Mae\u2019n darllen: \u2018In loving memory of Lieut. Herbert Leslie Brock (BA Wales) 20th Div. MGC. Killed in action in France April 10th 1918 age 28, and Private Ivor James Baxter Brock 14th Batt. R. W. F. killed in France Sept. 1st 1917 age 19. \u201cGreater love hath no man than this that a man lay down his life for his friends.\u201d S. John XV 13\u2019 (Er cof annwyl am Lieut. Herbert Leslie Brock (BA Cymru) 20fed adran. MGC. Lladdwyd wrth ymladd yn Ffrainc Ebrill 10fed 1918 yn 28 mlwydd oed, a Preifat Ivor James Baxter Brock 14fed adran. R.W.F. wedi lladd yn Ffrainc Medi 1af 1917 yn 19 mlwydd oed. \u201cCariad mwy na hwn nid oes gan neb, sef bod i un roi ei einioes dros ei gyfeillion\u2019 Ioan XV. 13.)"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae cofebion gwahanol yn cofio dynion mewn gwahanol ffyrdd, ac mae\u2019r un peth yn wir am ysgrifau coffa y papurau newydd. Un amcan y prosiect (ymhlith eraill) yw ymchwilio i gofebau ar draws Cymru er mwyn gweld os yw hi\u2019n bosib nodi patrymau yn eu harddull a\u2019u geiriad. Er enghraifft, a oedd nodi cartref y milwr ar gofeb yn nodwedd unigryw i ogledd Cymru, neu a oedd hi\u2019n arferol ar draws cefn gwlad Cymru? A oedd pob Eglwys Anglicanaidd yn nodi lle ac ar ba ddyddiad y bu aelodau o\u2019i chynulleidfa farw yn y rhyfel? Mae angen mwy o ymchwil hefyd ar ysgrifau coffa y papurau newydd \u2013 a oedd eu safbwynt crefyddol neu wleidyddol yn cael effaith ar y math o ysgrif goffa roeddent yn eu cyhoeddi?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae tair enghraifft o ysgrifau coffa dynion o Tregarth yn dilyn. Roedd Y Llan yn bapur Anglicanaidd dwyieithog, tra roedd y Gwyliedydd Newydd yn bapur y Wesleaid. Roedd Y Genedl yn fwy gwleidyddol ei naws, gan gefnogi\u2019r Rhyddfrydwyr ond hefyd yn croesawu cyfraniadau oedd yn adlewyrchu\u2019r safbwynt sosialaidd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae\u2019r erthygl yma ond wedi edrych yn fras ar rhai cofebau mewn un pentref. Mi fyddai\u2019n hynod ddiddorol os gallai eraill edrych ar gofebau ac ysgrifau coffa eu hardaloedd lleol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Posted In: chapels / capeli, memorials"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019n bosibl mai\u2019r cyfanswm o 85 o ddynion o Gasnewydd a laddwyd ar 8 Mai 1915 yw\u2019r golled fwyaf a ddioddefodd unrhyw dref Gymreig ar un diwrnod yn ystod y Rhyfel Mawr. Roedden nhw\u2019n rhan o Frwydr Crib Frezenberg, a oedd yn rhan o\u2019r ymgyrch sydd bellach yn cael ei hadnabod fel Ail Frwydr Ypres."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019r llun yma\u2019n dangos dynion yn gorymdeithio lawr Stow Hill, Casnewydd, yn yr Haf 1914 \u2013 mae\u2019r ysgrifen arno yn dweud \u2018Newport boys off to the front\u2019. Job William White yw\u2019r dyn sy wedi ei amlygu ar flaen y llun. Cafodd ei ladd ar 8 Mai 1915. Yn bellach tu o\u0302l iddo mae John Albert Pope, a laddwyd ddwy flynedd yn ddiweddarch, ar 17 Mehefin 1917. Cafodd Bataliwn Cyntaf Catrawd Sir Fynwy ei ricriwtio yn y Drill Hall yn Stow Hill, Casnewydd. Aeth y dynion yma (gyda dau fataliwn arall y gatrawd) ymlaen i chwarae rhan bwysig yn Ail Frwydr Ypres, a gychwynnodd ar 22 Ebrill 1915."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ar 8 Mai roedd Catrawd Sir Fynwy yn ceisio amddiffyn Crib Frezenberg rhag ymosodiad ffyrnig yr Almaenwyr. Erbyn diwedd y diwrnod, roedd y Gatrawd wedi colli 211 o ddynion a swyddogion \u2013 150 o\u2019r Bataliwn Cyntaf, 19 o\u2019r Ail Fataliwn a 42 o\u2019r Trydydd. Erbyn diwedd mis Mai roedd y tri bataliwn wedi colli cyfanswm o 515 o ddynion, gyda\u2019r Trydydd Battaliwn yn dioddef y colledion mwyaf."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn ystod y frwydr ymatebodd Capten Harold Thorne Edwards ymateb i gynnig yr Almaenwyr i ildio gyda\u2019r geiriau: \u201cSurrender be damned\u201d a fe wnaeth e a\u2019i ddynion yr aberth eithaf. Cafodd yr olygfa o safiad olaf Gapten Edwards a\u2019i ddynion ei ddarlunio gan Fred Roe, yn ei ddarlun \u201cSurrender be damned.\u201d Cafodd ei baentio yn 1935 ar o\u0302l ei gomisiynu gan y South Wales Argus. Mae\u2019n dangos Capten Edwards yn tanio ei lawdryll tuag at yr Almaenwr oedd yn agosa\u0301u. Rwy\u2019n meddwl bod y darlun bellach yn cael ei arddangos yn Amgueddfa ac Oriel Gelf Casnewydd, ar o\u0302l hongian yng nghanolfan dinesig Cyngor Dinas Casnewydd am sawl blwyddyn."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Yn ystod fy ymchwiliadau ar gyfer gwefan Newport\u2019s War Dead fe ddes i ar draws ffotograff yn y South Wales Argus, 9 Mai 1947, o\u2019r Henadur Mrs. Sarah J Haywood yn dadorchuddio plac o flaen aelodau Cymrodoriaeth Catrawd Sir Fynwy ym mharc Bellevue, Casnewydd. Efallai bod y plac yma wedi cymryd lle\u2019r plac wreiddiol fyddai wedi\u2019i chysylltu a\u0302 gelli o wyth Coeden Fai (draenen wen) gafodd eu plannu yn y 1920au fel cofeb i\u2019r rheiny o Gatrawd Sir Fynwy a fu farw ar 8 Fai 1915."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Dangosodd fy ymholiadau fod y coed naill ai wedi marw neu ei torri lawr. Yn anffodus golygai hyn nad oedd digwyddiad a fu\u2019n achos tristwch mawr i deuluoedd a ffrindiau y dynion hyn o Gasnewydd yn cael ei gofio bellach."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Dechreuais ymgyrch i gael cofeb newydd er mwyn cofio brwydr Crib Frezenberg a\u2019r dynion fu farw ar 8 Mai 1915. Ymunodd y cynghorwr Charles Ferris a nifer o ffrindiau eraill gan gynwys fy merch, Shelley, yn yr ymgyrch. Codwyd arian ac ar 8 Mai 2015 cafodd gofeb newydd ei dadorchuddio ar lannau\u2019r afon Wysg gyferbyn a thafarn Blaine Wharf, Casnewydd. Mynychodd nifer o fawrion a phersone\u0301l milwrol y digwyddiad."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Geiriau ar y gofeb ar lannau\u2019r afon Wysg"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn gynharach ar yr un diwrnod, dadorchuddwyd cerflunwaith pren newydd wrth ymyl yr hen Drill Hall ar Stow Hill, lle cafodd y dynion hyn ei recriwtio. Mae\u2019n darlunio\u2019r olygfa a baentiodd Fred Roe o Capten Harold Thorne Edwards a\u2019i ddynion yn sefyll yn erbyn ymosodiad yr Almaenwyr."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ar wal y tu fewn i\u2019r Tabernacl, capel y Bedyddwyr yn yr Aes yng nghanol Caerdydd, mae cofeb i goffa\u0301u chwech o ddynion yr eglwys a fu farw yn y Rhyfel Mawr."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae\u2019r gofeb ei hunan yn un mawreddog, wedi\u2019i cherfio mewn marmor."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Nid oes cofnod i ddweud os fu \u2018Rhestr Anrhydedd\u2019 yn cael ei arddangos yn ystod blynyddoedd yr ymladd i nodi cyfraniad pob un o ddynion y Tabernacl i\u2019r lluoedd arfog. Fodd bynnag, mae adroddiadau blynyddol y capel yn nodi enwau pawb a oedd wedi ymaelodi, ac felly fe welwn fod ymglymiad yr eglwys a\u0302\u2019r rhyfel yn dwysau o flwyddyn i flwyddyn. Roedd 45 o enwau ar y rhestr ar ddiwedd 1915, 62 yn 1916, a 66 yn 1917 (gan gynnwys pedwar a oedd wedi cael eu lladd). Roedd nifer aelodau y Tabernacl yn ystod y rhyfel yn amrywio o oddeutu 520 i 560: mae\u2019r cyfanswm o 66 felly yn cynrychioli rhan sylweddol o ddynion ifainc y Tabernacl."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Rhestr o aelodau\u2019r eglwys a oedd yn gwasanaethu yn 1916"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Gellid gweld yn yr un modd sut y dyfnhaodd effaith y Rhyfel o edrych ar sylwadau\u2019r gweinidog yn yr adroddiadau. Ar ddiwedd 1914 cafwyd llawer mwy o so\u0302n am y ta\u0302n a oedd wedi achosi niwed i\u2019r capel nag am y Rhyfel, ond fe aeth sylwadau\u2019r Parch Charles Davies yn fwyfwy prudd a theimladol wrth i\u2019r ymladd barhau a chipio mwy a mwy o ddynion ifainc o\u2019i braidd. \u2018Gadawant fwlch mawr ar eu hol, a theimlwn y baich yn trymhau ar ein hysgwyddau yn herwydd colli eu gwasanaeth gwerthfawr\u2019 ysgrifennodd ar gychwyn 1917 yn yr adroddiad am 1916. Fodd bynnag, nodwch ei fod yn datgan yn glir mai rhyfel cyfiawn oedd hwn wrth ddisgrifio \u2018teyrngarwch\u2019, \u2018dewrder\u2019 ac \u2018aberth\u2019 y dynion, \u2018yn eu gwaith yn wynebu anghyfleusterau a pheryglon rhyfel er amddiffyn ein gwlad, a sicrhau buddugoliaeth i gyfiawnder a gwir rhyddid yn ein byd\u2019."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Yn y rhestrau o ddynion ceir nodiadau am ble\u2019r oedd nifer ohonynt yn gwasanaethu. Ar ddiwedd 1916 roedd nifer fawr ohonynt mewn gwersylloedd yn Lloegr neu Gymru; 14 gyda\u2019r BEF (British Expeditionary Force) ar Ffrynt y Gorllewin; chwech yn yr Aifft; pedwar yn Salonica ac un yn Bombay."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yr enw cyntaf ar y gofeb yw Oscar D. Morris. Mae\u2019n bosibl dod o hyd i dipyn o wybodaeth amdano: mae\u2019r llythyrau a anfonodd wrth geisio ymuno a\u0302\u2019r Corfflu Cymreig ar gael ar wefan Cymru1914 \u2013 "}, {"text_idx": "#000030", "text": "Gellir hefyd dod o hyd i adroddiad am ei ddyrchafiad i fod yn lifftenant (Awst 1915 \u2013 ac yna adroddiadau am ei farwolaeth ar Ffrynt y Gorllewin ar 21 Ebrill 1917 ( a )"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ceir enw Oscar hefyd ar gofeb rhyfel y capel roedd yn ei fynychu cyn symud i Gaerdydd \u2013 Salem, Nantyffyllon."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yr ail enw yw W. Bevan Rees, un o Landybi\u0308e, Sir Gaerfyrddin (a oedd yn 20 oed ac yn gweithio fel glo\u0308wr adeg cyfrifiad 1911). Bu yntau farw ym Mhalesteina ar 3 Tachwedd 1917."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Reggie I.V.C.Thomas yw\u2019r enw nesaf: bu yntau farw ar 24 Tachwedd 1917 yn 19 oed, tra\u2019n gwasanaethu ar Ffrynt y Gorllewin gyda\u2019r South Wales Borderers. Nid oes ganddo fedd, ond mae ei enw ar gofeb Cambrai."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Gellir darganfod John Wynford Thomas fel bachgen 12 oed yng nghyfrifiad 1911, yn byw yn Llanbedr Efelffre. Nid oes awgrym pa bryd y symudodd i Gaerdydd, ond fe listiodd yn y ddinas, gan ymuno a\u0302\u2019r South Wales Borderers. Fe\u2019i laddwyd yn Fflandrys ar 31 Hydref 1917."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Er gwaethaf ei enw cyffredin, mae\u2019n bosibl bod yn sicr mai\u2019r William John Thomas a enwir ar y gofeb yw\u2019r llanc 18 oed a fu farw ar 11 Gorffennaf 1918 tra\u2019n gwasanaethu gyda\u2019r Army Service Corps. Fe\u2019i gladdwyd ym mynwent Cathays, Caerdydd."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Tags: chapels / capeli, memorials, WW1"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Cynhyrchodd nifer o gwmni\u0308au gofebau i\u2019w gweithwyr a laddwyd yn y Rhyfel Mawr, a cheir nifer o enghreifftiau o Gymru ymhlith y rhai sydd wedi goroesi, gan gynnwys cwmni\u0308au rheilffyrdd a chyflogwyr yn y diwydiannau trwm."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Un o\u2019r cwmni\u0308au diwydiannol mwyaf yng Nghymru ym mlynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif oedd Guest, Keen & Nettlefolds Ltd. Roedd gan y cwmni weithiau dur, glofeydd a ffatri\u0308oedd pe\niriannol, gan fwyaf yn ne dwyrain Cymru. Cre\u0308wyd y cwmni yn 1902 pan unodd nifer o gwmni\u0308au llai, gan gynnwys Nettlefolds Ltd, cwmni a nifer o ffatri\u0308oedd yn Birmingham a oedd yn gyfrifol am gynhyrchu\u2019r rhan fwyaf o sgriwiau pren y Deyrnas Unedig. Cynhyrchwyd y dur a ddefnyddiwyd gan ffatri\u0308oedd Nettlefolds yn y Castle Steel Works, ei safle yn Nhy\u0302-Du (Rogerstone), ychydig i\u2019r gogledd-orllewin o Gasnewydd."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Agorodd y Castle Steel Works yn 1888, yr olynydd i weithle o\u2019r un enw yn Hadley ger Wellington, Sir Amwythig, pan newidiodd Nettlefolds o\u2019r defnydd o haearn gyr i ddur ar gyfer cynhyrchu eu sgriwiau pren. Fe symudodd nifer o\u2019r gweithwyr o\u2019r Castle Works gwreiddiol i Dde Cymru, gyda\u2019u teuluoedd. Cafodd y dynion hyn (a adnabuwyd fel \u2018Shroppies\u2019) nifer o\u2019r swyddi oedd yn gofyn am fwyaf o sgiliau, ac fe ddaethant yn gymuned nodedig yn ardal Ty\u0302-Du."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Llun o\u2019r gweithfeydd yn 1902"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Pan yn Weinidog Arfau yn gynnar yn y Rhyfel Mawr, fe ddwedodd Lloyd George fod Prydain yn ymladd \u2018rhyfel o ddur\u2019, gan fod y cyflenwad o ddur mor allweddol i\u2019r ymgyrch filwrol. O fis Tachwedd 1915 ymlaen fe ddaeth y rhan fwyaf o weithiau dur Prydain o dan reolaeth y Llywodraeth, gan gynnwys y Castle Works. Ym mlynyddoedd cynnar y Rhyfel fe cwynodd y gweithiau dur am brinder o weithwyr oherwydd bod cymaint wedi gwirfoddoli. Wedi i\u2019r diwydiant ddod o dan reolaeth y Llywodraeth gan amlaf fe ataliwyd y dynion rhag gwirfoddoli; ond wedi i orfodaeth filwrol gael ei chyflwyno yn 1916 fe gafodd nifer o weithwyr heb sgiliau yn y diwydiannau angenrheidiol eu dewis ar gyfer gwasanaeth milwrol (y \u2018comb-out\u2019)."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Gwelir nifer o gyfenwau o du-allan i Gymru ar gofeb y Castle Steel Works ac mae\u2019n debyg bod nifer ohonynt yn ddisgynyddion i\u2019r \u2018Shroppies\u2019. Fodd bynnag, fe welwyd llawer o fudo i Sir Fynwy ddiwydiannol o Swydd Henffordd a\u2019r siroe\ndd cyfagos ar ddiwedd y 19eg ganrif a dechrau\u2019r 20fed, felly nid yw\u2019n sicr bod pob un o\u2019r cyfenwau \u2018Seisnig\u2019 yn dod o Sir Amwythig."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Fe gomisiynodd GKN nifer o blaciau efydd tebyg ar gyfer eu gweithloedd eraill. Tra bod y geiriau (\u201cIn ever grateful recognition of the splendid patriotism and heroic self sacrifice of the following employees of Guest, Keen & Nettlefolds, Ltd.\u201d, ac yna enw\u2019r gweithle) yn gyson ymhob achos sydd wedi goroesi, roedd amrywiaeth yng nghynllun y placiau. Yn enwedig, roedd amrywiaeth yng nghynllun yr ochr a sut y dosrannwyd y testun a\u2019r rhestr o enwau (yn aml fe rannwyd y rhestr yn ddwy). Mae\u2019n debyg bod ymgais bwriadol i gael amrywiaethau bychain, tra bod y prif elfennau yn gyson ar draws y cwmni. Ym mhob achos fe restrwyd y meirw yn nhrefn y wyddor, gan roi\u2019r cyfenw a blaenlythrennau."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Nid oes manylion ar y plac am ba ffowndri a\u2019i gynhyrchodd. Roedd gan GKN nifer o weithloedd a oedd a\u0302\u2019r gallu i gynhyrchu rhywbeth o\u2019r safon hon, ac mae\u2019n bosibl bod pob un o\u2019r cofebau wedi\u2019i chynllunio a\u2019i chastio oddi fewn i\u2019r cwmni. Ar y llaw arall, mae\u2019n bosibl eu bod wedi eu cynhyrchu gan ffowndri a oedd yn arbenigo yn y math hwn o waith."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Wrth edrych ar beth ddigwyddodd yn safleoedd eraill GKN mae\u2019n debyg bod plac y Castle Works wedi ei osod yn swyddfeydd y gwaith dur. Yn 1938 fe symudodd y Castle Works am yr eildro, y tro hwn i Gaerdydd, ac fe symudodd y plac o Dy\u0302-Du, ynghyd a\u0302 nifer o\u2019r gweithwyr. Pan ddaeth y gweithle yng Nghaerdydd o dan reolaeth newydd yn 1981 fe ddymchwelwyd y swyddfeydd ac fe gafodd y plac ei roi yn y domen sgrap. Fodd bynnag fe\u2019i achubwyd gan unigolyn ac yn 2015 fe\u2019i roddwyd i Amgueddfa Cymru \u2013 National Museum Wales gan yr unigolyn a\u2019r cwmni sydd bellach yn berchen ar y Castle Works yng Nghaerdydd."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Posted In: memorials, workplaces / gweithleoedd"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Yng Nghapel yr Annibynwyr yn Rhyd-y-main (chwe milltir o Ddolgellau ar y ffordd i\u2019r Bala), gwelir plac pres mewn lle amlwg i goffa\u0301u dynion lleol a laddwyd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Fe\u2019i lleolir ar y wal y tu o\u0302l i\u2019r pulpud fel y\u2019i gwelir gan unrhyw un sy\u2019n addoli yno wrth iddo edrych ar y gweinidog."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Wedi rhestru eu henwau ynghyd a\u0302\u2019u cyfeiriadau ceir adnod o\u2019r Beibl: \u201cMYFI YW YR ATGYFODIAD A\u2019R BYWYD\u201d (Ioan 11:27). Mae\u2019r geiriau\u2019n rhai cyfarwydd a gellir dod o hyd i arysgrifau tebyg mewn capeli ac eglwysi ar draws Cymru."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Rhestrir un ar ddeg o enwau:"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mae\u2019n ddiddorol fod yr union un enwau i\u2019w gweld ar gofeb capel lleol arall. Capel yn perthyn i\u2019r Methodistiaid Calfinaidd rhwng Rhyd-y-main a Bryncoedifor oedd Siloh a sefydlwyd yn 1874 ond sydd bellach yn dy\u0302 annedd. Mae\u2019r goflech farmor bellach i\u2019w gweld ym mynwent y capel."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Felly, tra bod y mwyafrif o gapeli Cymraeg ond yn coffa\u0301u y sawl o\u2019u cynulleidfa hwy a wasanaethodd ac a syrthiodd yn y rhyfel, yn yr achos hwn y mae\u2019r ddau gapel wedi penderfynu anrhydeddu pobun o\u2019r ardal a laddwyd. Ar adeg pan fodolai rhyw gymaint o gystadlu rhwng y gwahanol enwadau, dichon fod hyn yn dangos fod y galar oedd yn eu huno yn fwy na\u2019r gwahaniaethau athrawiaethol oedd yn eu gwahanu."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Gellir dod o hyd i bron bob un a enwir yma ar Gofeb tref Dolgellau. Mae ymchwil i hanes y dynion hyn yn dweud llawer mwy wrthym amdanynt. (Y ffynonellau a chwiliwyd am wybodaeth yw llyfryn sydd ymhlith archifau Meirionnydd yn Nolgellau, a gwefan )."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Am y ddau arall a goffeir, mae\u2019n debyg y gellir adnabod William Hughes \u2013"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Fodd bynnag, nid yw\u2019r wybodaeth sydd ar gael yn gymorth i adnabod Thomas Evans, Coedrhoslwyd."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Posted In: chapels / capeli, iconography, memorials"}, {"text_idx": "#000073", "text": "Ers yr hydref 2015 mae prosiect Cofebion Cymreig i\u2019r Rhyfel Mawr wed bod yn paratoi ar gyfer ymchwilio\u2019r ystod o gofebau ar draws Cymru i\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf. Wedi\u2019i ariannu\u2019n hael gan y Living Legacies Engagement Centre, bwriad y prosiect yw dechrau\u2019r gwaith o lenwi\u2019r bwlch yn ein dealltwriaeth o gofebau \u2018answyddogol\u2019 i\u2019r Rhyfel Mawr yng Nghymru. Er i lawer o waith gael ei wneud ar sut y coffawyd y rhyfel yng Nghymru, rydym wedi gweld tuedd i ganolbwyntio ar y cofebau \u2018swyddogol\u2019 \u2013 hynny yw, y rhai sy\u2019n amlwg yng nghanol y dref neu\u2019r ddinas. Mae\u2019r rhain yn cael eu rhestru ar gronfeydd data, ond ni chynhwysir nifer o gofebau eraill, a sefydlwyd gan gapeli, gweithleoedd, ysgolion a chlybiau."}, {"text_idx": "#000075", "text": "\u2013 ymchwiliad manwl o gofeb unigol, gan ddadansoddi bywydau\u2019r dynion a restrir arno"}, {"text_idx": "#000076", "text": "\u2013 astudiaeth o ddosraniad y cofebau, a sut y ceir patrymau amrywiol o goffa\u0301u ar draws Cymru"}, {"text_idx": "#000077", "text": "\u2013 astudiaeth o\u2019r delweddau a ddefnyddiwyd, eto gan edrych ar y gwahaniaethau ar draws ardaloedd Cymru"}, {"text_idx": "#000078", "text": "\u2013 edrych ar y patrymau o bwy sy\u2019n cael eu cynnwys ar y cofebau, er enghraifft gan astudio\u2019r cofebau sydd yn rhestru merched yn ogystal a\u0302 dynion"}, {"text_idx": "#000079", "text": "Wrth i ni baratoi seiliau\u2019r prosiect, rwyf wedi parhau a\u0302\u2019r gwaith o gasglu lluniau o gofebau mewn capeli. Rwy\u2019n credu bod y rhain yn siarad cyfrolau am agweddau pobl a chymunedau ar draws y wlad at y rhyfel. Wrth gwrs, cyn mis Awst 1914 roedd y sefydliadau hyn yn gryf yn erbyn militariaeth, ond fe allwn weld sut gafodd y sefyllfa ei thrawsnewid wrth astudio Rhestr Anrhydedd Adulam, eglwys y Bedyddwyr ym Mo\u0302n-y-maen (gogledd Abertawe)."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Fel nifer o gofebau capeli eraill, fe restra hon nid yn unig y rhai a syrthiodd, ond pob dyn a wasanaethodd. Nid yw\u2019n fawr o syndod fod 48 enw ar y rhestr: ymhlith capeli eraill y Bedyddwyr yng Ngogledd Abertawe mae 81 o enwau ar gofeb Caersalem Newydd (Tre-boeth), 99 ar un Seion (Treforys) a 52 ar un Soar (Treforys). Ym 1914 roedd gan Adulam 231 o aelodau (ychydig yn llai na\u2019r tri chapel arall a enwyd) ac felly fe allwn fod yn sicr bod y rhan fwyaf o ddynion ifainc Adulam a oedd yn medru ymuno a\u0302\u2019r lluoedd arfog wedi gwneud."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Mae\u2019r Rhestr Anrhydedd hon yn ddiddorol ac yn anghyffredin oherwydd mae\u2019r un a\u2019i lluniodd (T. Lewis o Dreforys) wedi rhoi ei enw, a\u2019r dyddiad 1917. Felly roedd hon yn ddogfen \u2018fyw\u2019, gyda mwy o enwau yn cael eu hychwanegu wrth i\u2019r ryfel rygnu ymlaen a mwy o ddynion ifainc Adulam yn cael eu recriwtio. Wrth sylwi fod y gofod rhwng y llinellau ar waelod y ddogfen yn newid, gwelwn fod rhai o\u2019r enwau wedi\u2019u gwasgu i mewn. Hefyd, fe ychwanegwyd enwau brwydrau i\u2019r pileri ar y naill ochr, gan gynnwys brwydr a ymladdwyd ym 1918."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Mae cynllun y gofeb hon yn wahanol i bob un arall a welais, er bod rhai nodweddion yn gyffredin. Mae dwy ddraig goch yn y corneli ar ben y ddogfen, sydd yn debyg i\u2019r hyn sydd ar gofeb Penuel, Casllwchwr. Mae casgliad o faneri gwledydd y Gynghrair yn y canol, yn debyg i gofeb Bethel, Llanelli. Ceir pileri ar naill ochr y rhestr o enwau, sy\u2019n debyg i\u2019r cofebion yng nghapel Mynydd Bach. Ond un nodwedd na welais erioed o\u2019r blaen yw\u2019r darlun o Kitchener o dan y baneri. Mae\u2019n rhyfedd gweld llun o ryfelwr fel Kitchener, nad oedd yn adnabyddus am ei gydymdeimlad ag egwyddorion Anghydffurfwyr Cymru, mewn capel Cymraeg."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Awgrymaf fod geiriad y gofeb hon yn arwyddocaol. \u2018Rhestr yr Anrhydeddus \u2013 Aelodau\u2019r Eglwys a\u2019r Gynulleidfa sydd yn gwasanaethu eu Duw, eu Brenin a\u2019u Gwlad\u2019. Mewn nifer o gapeli Cymru ceir cofebau sydd yn datgan bod y dynion wedi ymladd dros \u2018Rhyddid\u2019 ac \u2018Anrhydedd\u2019, ond nid yw\u2019n gyffredin i gael datganiad plaen fel hwn bod y dynion yn ymladd dros Duw."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Cwestiwn allweddol y mae\u2019n rhaid bod yn ofalus yn ei gylch yw: A ydym yn gallu dod i\u2019r casgliad bod prawf yn y gofeb bod y capel yn derbyn y ddadl bod hon yn rhyfel cyfiawn? Nid ydym yn gallu dweud i sicrwydd bod y gynulleidfa gyfan wedi\u2019i hymrwymo i ymladd y rhyfel hyd y diwedd, beth bynnag y gost, ond mae\u2019n amlwg bod arweinyddiaeth yr eglwys yn cyd-fynd a\u0302\u2019r casgliad mai brwydr oedd hon rhwng y da a\u2019r drwg. Credaf fod y ffaith bod y gofeb hon wedi\u2019i chreu ym 1917 yn arwyddocaol: erbyn hynny roedd pawb yn ymwybodol bod hwn yn rhyfel hynod o ddrudfawr a dinistriol. Nid oedd Prydain yn ennill y rhyfel ym 1917, ond yn hytrach yn colli niferoedd torcalonnus o ddynion yn barhaus mewn brwydrau nad oedd yn arwain at unrhyw obaith o fuddugoliaeth fuan. Ond ceir datganiad plaen yn y ddogfen hon bod yr achos yn un cyfiawn, oherwydd os ydi Duw ar ochr y Cynghreiriaid, ni all fod unrhyw amheuaeth yngly\u0302n a\u0302 phwy sydd ar ochr cyfiawnder."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Fe ddaw tystiolaeth bellach o dudalennau\u2019r papurau newydd lleol, y Cambrian Daily Leader a\u2019r Herald of Wales. Wrth chwilio\u2019r ar wefan hynod o ddefnyddiol gallwch ddod o hyd yn hawdd i adroddiadau am dros ddwsin o\u2019r dynion ar y rhestr yn cael eu hanrhydeddu gan y capel pan ddychwelasant adref, naill ai dros dro yng nghanol y rhyfel neu ar o\u0302l i\u2019r tanio dawelu. (Gweler, er enghraifft, yr adroddiadau ar Gwilym Leyshon a Willie Martin)."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Felly mae\u2019r gofeb unigol hon yn cynnwys cyfoeth o wybodaeth sydd yn gallu ein cynorthwyo i ddeall ymateb y gymuned hon i\u2019r rhyfel. Bwriad y prosiect yw i rannu manylion rhai cannoedd o gofebau Cymreig, sy\u2019n rhoi\u2019r cyfle i ni astudio ymateb pobl a chymunedau ar draws Cymru i her eithriadol y Rhyfel Mawr. Felly cawn weld yn well y creithiau a adawodd y rhyfel hwn ar ein cenedl."}]