[{"text_idx": "#000005", "text": "Gellir adnabod glannau Bae Caerdydd ar unwaith: mae Adeilad y Pierhead gyda\u2019i frics coch tywyll, wedi\u2019i amgylchynu gan linellau crwm ac onglau miniog ei gymdogion mwy diweddar, yn rhan o amgylchedd adeiledig amrywiol sydd wedi datblygu\u2019n raddol dros gyfnod o ryw ddwy ganrif. Mae adeiladau ar hyd a lled Butetown yn adrodd hanes y datblygu hwn: o bensaerni\u0308aeth syml Gwesty Bute Dock i\u2019r Gyfnewidfa Lo uchel-Fictoraidd crand ac adeilad gosgeiddig o fodern y Senedd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd diwydiant arforol Caerdydd yn gweithredu o gei\u2019r ddinas, wedi\u2019i leoli lle mae Quay Street a Westgate Street yn croesi ei gilydd. Gyda\u2019r diwydiannu cynyddol yng nghymoedd Taf a Rhondda ac adeiladu camlesi ac yna reilffyrdd a oedd yn eu cysylltu a\u0302 Chaerdydd, sylweddolwyd bod y fflatiau lleidiog i\u2019r de yn cynnig cyfleoedd newydd. Agorwyd Doc (Gorllewinol) Bute ym 1839, Doc Dwyreiniol Bute mewn camau rhwng 1855 a 1859, Doc y Rhath ym 1887, a Doc y Frenhines Alexandra ym 1907."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Roedd Tre-biw\u0302t yn fwy nag ardal ddiwydiannol. Cynlluniodd Stad Bute adeiladau preswyl a masnachol ochr yn ochr a\u0302\u2019r dociau a\u2019r warysau. Agorodd llu o dafarndai ac mae Gwesty Bute Dock, a agorwyd yr un flwyddyn a\u0302\u2019r doc, yn parhau i gynrychioli\u2019r olaf o\u2019i fath. Dengys Sgwa\u0302r Mount Stuart fwriad a datblygiad y fenter. Cafodd ei adeiladu ym 1858 gan Stad Bute i ddarparu tai i weithwyr medrus ar safle gwaith gwydr. Roedd llecyn gwyrdd yn y canol. Gellir gweld enghreifftiau o\u2019r bensaerni\u0308aeth wreiddiol o hyd yn rhifau 6-9 ar yr ochr ddwyreiniol a rhifau 20-23 yn y gongl dde-orllewinol. Wrth i Gaerdydd ffynnu gadawodd y bobl a oedd yn byw yn y sgwa\u0302r am y maestrefi ac o\u2019r 1880au ymlaen codwyd yr adeiladau hynod addurnedig a\u2019r Gyfnewidfa Lo sydd i\u2019w gweld yno heddiw."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae Perch Buildings, gyda\u2019i loriau uchaf o c.1858 a\u2019i lawr gwaelod o 1889, yn dangos sut y datblygodd Sgwa\u0302r Mount Stuart"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae\u2019r adeiladau hyn o ddiwedd oes Fictoria yn parhau i sefyll, yn dyst i gyfoeth Bae Caerdydd. Ar Bute Street cafodd adeilad addurnol Banc y Midland ei adeiladu ym 1874 i\u2019r Brodyr Cory, perchenogion ac allforwyr glo. Ychydig dros ddegawd yn ddiweddarach, symudodd y cwmni ei swyddfeydd i adeilad pwrpasol newydd: Cory\u2019s Building ar y gornel gyferbyn!"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Adeiladodd y Brodyr Cory Cory\u2019s Building ym 1889, gan symud o adeilad ar y gornel gyferbyn."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn anffodus, mae adeiladau sy\u2019n dangos sut yr oedd y bobl gyffredin yn byw wedi\u2019u colli i raddau helaeth gan i lawer o ardaloedd preswyl Tiger Bay gael eu dymchwel o\u2019r 1960au ymlaen. Sut bynnag, nid y rhain oedd yr unig adeiladau i ddisgyn dan ergydion y belen chwalu, gan i\u2019r dirwedd adeiledig gyfnewidiol hon fynd drwy gyfnod arall o drawsnewid mawr, fel yr esboniwn yn ein postiad blog nesaf yn nes ymlaen yr wythnos hon."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae Archifau Morgannwg wedi ysgrifennu nifer o bostiadau blog ardderchog ar lawer o safleoedd ym Mae Caerdydd a Chaerdydd yn gyffredinol. Gallwch gyrchu gwefan yr archifdy yma."}]