[{"text_idx": "#000001", "text": "Ar ei ben-blwydd yn 66, lansiodd Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog gynllun rheoli newydd. Cynllun yw hwn sy\u2019n ceisio ymafael a\u0302 heriau mwyaf y parc, sef yr argyfyngau natur a hinsawdd. Mae\u2019r cynllun yn cynnwys prosiectau i blannu coed, i amddiffyn rhywogaethau prin a\u2019u cynefinoedd ac i wella ansawdd afonydd."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ond er gwaetha ymdrechion fideo gan Michael Sheen i dynnu sylw at yr argyfyngau, agwedd arall sydd wedi cipio sylw\u2019r cyhoedd. Oherwydd mae\u2019r parc hefyd wedi dewis defnyddio\u2019r enw Bannau Brycheiniog yn lle \u201cBrecon Beacons\u201d."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ar un o\u2019i deithiau, aeth Leland i fynyddoedd y de, ac mae\u2019n disgrifio Pen-y-Fan yn ei nodiadau. Mae\u2019n nodi bod llawer o \u201cnumerous hilles\u201d ger Pen-y-Fan, a gyda\u2019i gilydd eu bod nhw\u2019n dwyn yr enw \u201cBanne Brekeniauc\u201d."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Bannau yw lluosog \u201cban\u201d, sef copa neu bigyn. Roedd yn gyffredin fel enw ar fynydd. Yn wir, gwelwn sawl ban yn y parc cenedlaethol o hyd, gan gynnwys Pen-y-Fan, Fan Fawr a Fan Hir. Tua chyfnod John Leland, rydym yn aml yn gweld cyfeiriadau at Y Fan (mynydd unigol) a\u2019r Bannau (casgliad o fynyddoedd). Cyffredin yw\u2019r enwau, ond mae hello\u2019n anodd gwybod mewn nifer o achosion pa fynyddoedd sy\u2019n cael eu disgrifio yn union."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Trown at waith y beirdd am enghreifftiau. Yn y 15fed ganrif, aeth bardd o\u2019r enw Ieuan Llawdden ati i foli Brycheiniog, ei afonydd, ei choed, ei seintiau, ei thrigolion, a\u2019i mynyddoedd. Mae\u2019r gerdd yn cwmpasu\u2019r ardal \u201cO\u2019r Fan hyd ar Y Fenni\u201d."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn yr 16eg ganrif, mewn marwnad, mae\u2019r bardd Lewys Morgannwg yn canu bod pob man yn drist, \u201co Hafren i\u2019r Bannau\u201d."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Beirdd oedd y rhain wrth gwrs, nid cartograffwyr; llunio cerddi \u2018roedden nhw, nid creu mapiau. Doedd dim disgwyl iddyn nhw ddisgrifio union leoliad pob enw. Ond mae traddodiad amlwg o gyfeirio at fynyddoedd Brycheiniog fel \u201cY Bannau\u201d, traddodiad sy\u2019n ymestyn i\u2019r 15fed ganrif o leiaf."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Roedd Brycheiniog yn deyrnas ganoloesol yn ne-ddwyrain Cymru. Roedd yn gyffredin ychwanegu\u2019r o\u0302l-ddodiad -iog neu -ion at enw personol er mwyn dynodi \u201cpobl\u201d, \u201cdisgynyddion\u201d, neu \u201ctir\u201d. Dyma yw arwyddoca\u0302d Ceredigion, sef yr enw personol Ceredig gyda\u2019r o\u0302l-ddodiad -ion. Hefyd Brycheiniog, sef yr enw personol Brychan gyda\u2019r o\u0302l-ddodiad -iog."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae\u2019n rhaid pwysleisio mai chwedlau diweddarach yw\u2019r rhain. Dydyn ni ddim yn gwybod dim byd i sicrwydd am y Brychan hanesyddol. Ond mae tystiolaeth o ddylanwad Gwyddelig ar dir Brycheiniog yn yr oesoedd canol. Mae nifer o gerrig wedi eu cerfio gydag ogham, sef gwyddor a ddefnyddiwyd i ysgrifennu Gwyddeleg, ac yn cynnwys enwau Gwyddeleg."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yn y 10fed ganrif, adeiladodd Brenin Brycheiniog crannog, sef ynys artiffisial, ar Lyn Syfaddan. Dyma\u2019r unig enghraifft o\u2019r fath grannog canoloesol yng Nghymru, ond maen nhw\u2019n gyffredin iawn yn Iwerddon a\u2019r Alban."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Bannau Brycheiniog yw\u2019r ail barc cenedlaethol i ymroi i ddefnyddio\u2019r enw Cymraeg yn unig, yn dilyn penderfyniad tebyg gan Eryri y llynedd. Nid iaith yw\u2019r unig ystyriaeth chwaith. Teimlant fod yr enw Bannau Brycheiniog yn \u201cfwy addas i adlewyrchu y dreftadaeth Gymreig a Chymraeg\u201d."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Yn wyneb yr argyfyngau hinsawdd a natur, mae gennym ni fynydd i\u2019w ddringo i amddiffyn y dreftadaeth gyfoethog hon."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Grey seals are returning to UK waters \u2014 however their scenario stays precarious"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Wildlife wonders of Britain and Ireland earlier than the commercial revolution \u2013 my analysis reveals all of the biodiversity we have misplaced"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Inflation: why costs look prone to keep excessive within the UK and Ireland, and what meaning for mortgages"}]