[{"text_idx": "#000019", "text": "Ganwyd Elwyn ym 1905, ac roedd yn ddyn o\u2019i genhedlaeth. Roedd cysgod y rhyfel byd cyntaf, yn drwm arno, fel oedd chwyldro Iwerddon a dirwasgiad y diwydiannau trymion. Ni chafodd addysg brifysgol \u2013 yn wir, ni hidiai lawer am yr addysg a gafodd yn ysgol Ramadeg Tywyn, a oedd yn llawer rhy Seisnig iddo."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tynnwyd Elwyn i mewn i geisio achub Clywedog rhag cael ei boddi, a dyfeisiodd gynllun i gannoedd brynu llathen sgwa\u0302r o dir y Cwm, a fyddai\u2019n dyrysu Corfforaeth Birmingham \u2013 cynllun aflwyddiannus, gwaetha\u2019r modd, oherwydd cyngor cyfreithiol diffygiol."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Roedd o weithiau rwy\u2019n meddwl yn or-wyliadwrus. Dwy enghraifft fach. Roedd grw\u0302p ymchwil, dan Dewi Watcyn Powell rwy\u2019n credu, wedi paratoi cyfansoddiad i\u2019r Gymru rydd (a chafwyd cynhadledd yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd i\u2019w dderbyn). Un pwnt a godwyd oedd beth i alw cynrychiolydd y Goron. Roedd \u2018Viceroy\u2019 allan o\u2019r cwestiwn, ac roedd teimlad fod \u2018Governor-General\u2019 yn rhy imperialaidd. Dyma nhw\u2019n penderfynu ei alw\u2019n \u2018Dinesydd Cyntaf\u2019, \u2018First Citizen\u2019. Roedd Elwyn yn teimlo fod hyn yn rhy elitaidd i\u2019r Blaid."}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u201cO feddwl am y peth\u201d, medde fi, \u201cdyna yw teitl prif weinidog yr Almaen.\u201d"}, {"text_idx": "#000137", "text": "Rhwng 1922 ac 1924 gweithiai D.J. dros y Blaid Lafur yn sir Benfro gan obeithio y byddai\u2019r blaid honno yn cadw at ei hegwyddorion cynnar ac yn hyrwyddo rhyddid gwleiddyddol i Gymru. Nid felly bu. Ar o\u0302l cipio grym yn senedd Lloegr yn 1918 fel prif wrthblaid i lywodraeth y dydd yn 1918, bradychu Cymru a wnaeth y Blaid Lafur a hynny arweiniodd at sefydlu Plaid Cymru yn 1925."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Dylid nodi, yng nghanol holl gynnwrf 1936, i D.J. gyhoeddi ei gyfrol gyntaf o stori\u0308au byrion, Storiau\u2019r Tir Glas, a oedd yn gyfraniad arall at ei ddull o ddychwelyd i\u2019w filltir sgwa\u0302r ac yn ychwanegiad pellach at osod ei enw ymhlith prif awduron Cymru\u2019r ugeinfed ganrif."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Rhwng 1937 a 1943 cyhoeddodd D.J. nifer o erthyglau swmpus ym mhapurau\u2019r Blaid ac ym mhapurau lleol Sir Benfro er mwyn hybu achos cenedlaetholdeb a dangos gwrthuni polisi\u0308au\u2019r ymerodraeth Brydeinig. Yna, yn 1941, cyhoeddwyd cyfrol arall o\u2019i stori\u0308au byrion, Stori\u0308au\u2019r Tir Coch. Ymddeolodd D.J. o\u2019i swydd yn Ysgol Ramadeg Abergwaun ym mis Rhagfyr 1945 ac yn dilyn hynny bu\u2019n brysur yn gwleidydda ac yn ysgrifennu stori\u0308au byrion yn o\u0302l ei arfer. Cyhoeddwyd Stori\u0308au\u2019r Tir Du yn 1949. Ym mis Hydref 1953 cyhoeddwyd rhan gyntaf ei hunangofiant, Hen Dy\u0302 Ffarm, a gydnabyddwyd yn gampwaith ymhlith hunangofiannau oherwydd mae\u2019r llyfr yn fwy na hunangofiant gan ei fod yn cynnig inni ddarlun o ffordd o fyw mewn ardal arbennig mewn cyfnod arbennig, ffordd o fyw a chymuned sydd bellach wedi diflannu ac ni welir ei thebyg fyth eto."}, {"text_idx": "#000148", "text": "1954-1970: Dal ati yn wyneb trafferthion."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Ond mae arnaf ofn fod y Blaid yn meddwl mai dyma ddechrau\u2019r diwedd; nad oes ond ennill dwy neu dair sedd seneddol ychwanegol, ac yna fe ddaw senedd i Gymru."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Cylchlythyr Cyntaf y Gymdeithas Hanes"}, {"text_idx": "#000183", "text": "\u201cGwynfor a greodd y \u2018mudiad cenedlaethol\u2019 \u2013 Gwynfor hefyd oedd tad Ymgyrch Senedd i Gymru ... Mae cofeb arhosol yr ymgyrch honno i\u2019w chael ym Mae Caerdydd \u2013 Fe\u2019i gelwir yn gynulliad, y symbol gloywaf, er gwell neu er gwaeth, o awydd y Cymry i fyw fel cenedl wleidyddol.\u201d"}, {"text_idx": "#000190", "text": "\u201cRhyfeddai ar ymroddiad llanciau a llancesau a fyddai\u2019n gwerthu\u2019r Ddraig Goch o gwmpas strydoedd Aberystwyth \u2013 Gwenant Davies, Eic Davies ac eraill.\u201d"}, {"text_idx": "#000216", "text": "Colli Caerfyrddin wedyn yn 1970 \u2013 dilyn yr Arwisgo, gweithredu Cymdeithas yr Iaith a\u2019r FWA (os oedd sut beth yn bod!). Colli wedyn o 3 pleidlais ym"}, {"text_idx": "#000223", "text": "Ymateb Gwynfor oedd \u2013 pe bai e wedi ennill yr etholiad hwnnw, gyda\u2019i iechyd mor symol ar y pryd, fydde fe ddim yn dal ar dir y byw! Ac yna yn 1981 ar ol 36 o flynyddoedd fel Llywydd Plaid Cymru fe roddodd Gwynfor y gorau iddi yn y Gynhadledd yma yng Nghaerfyrddin."}, {"text_idx": "#000228", "text": "Rhai o lyfrau niferus Gwynfor"}, {"text_idx": "#000231", "text": "Meddyliwch iddo fynd ati ar ddydd Nadolig 1970 i ysgrifennu\u2019r ddwy ddalen gyntaf o nodiadau Aros Mae! Roedd e ar werth ymhen 7 mis a gwerthwyd yr argraffiad cyntaf o 5,000 yn bur gyflym ac yna ail argraffiad buan. Fe aeth Elin Garlick i\u2019w gyfieithu i\u2019r Saesneg a\u2019i alw\u2019n Land of My Fathers. Ail argraffwyd deirgwaith wedyn ac fe ddywedodd y cyhoeddwyr Ty\u0302 John Penry \u2013 \u201chwn yw\u2019n gwerthwr gorau ni o bob llyfr a gyhoeddwyd.\u201d"}, {"text_idx": "#000241", "text": "Bu Cymdeithas y Cymod yn ddyledus iawn iddo am ei gymorth a\u2019i arweiniad ac fe gyhoeddodd Gwynfor nifer o lyfrynnau a phamffledi fel They Cry Wolf a Wales Against Conscription. Yna, yn 1973, cyflwynodd ei ddarlith enwog yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd \u2013 Cenedlaetholdeb Di-Drais. Bu yr un mor gefnogol i Fudiad CND hefyd ac fe siaradodd yn gryf iawn dro ar o\u0302l tro yn erbyn y rhyfel yn Fietnam ac fe\u2019i cynigiodd ei hun fel tarian ddynol yn Hanoi yn 1968 \u2013 ond fe wrthodwyd mynediad i\u2019r grw\u0302p \u2013 ond roedd y weithred yn nodweddiadaol o w\u0302r na allai sefyll a gwylio\u2019r fath laddfa. Ac meddai Dafydd Elis Thomas amdano yn un o gylchlythyron Cymdeithas y Cymod:"}, {"text_idx": "#000269", "text": "Mae\u2019n ddiddorol cymharu\u2019r ddau Jones, HR a JE. Un manylyn, dibwys efallai ond difyr: llwyddodd y ddau adfer enw traddodiadol eu milltir sgwa\u0302r; o Nasareth yn o\u0302l i Ddeiniolen yn achos HR, ac o Gynfal i Melin-y-Wig yn achos JE. Yn sicr ceir tebygrwydd cymeriad rhwng y ddau mewn un cyfeiriad \u2013 cariad diwyro at Gymru a\u2019r Gymraeg, a gweledigaeth o\u2019u cenedl yn un o wledydd cyflawn y byd. A\u2019r parodrwydd i weithio\u2019n ddi-baid. Rwy\u2019n ddiolchgar i Dewi Rhys, mab JE, am ei atgofion ohono fe: \u201cDoedd byth yn segur. Byddai ar ei draed tua 5 bob bore \u2013 un ai ar y teipiadur bach, neu yn y ty\u0302 gwydr lle\u2019r oedd yn \u2018ymlacio\u2019 wrth drawsblannu cannoedd o blanhigion bach, a\u2019r ardd bob haf yn fo\u0302r o liw. Roedd wrth ei fodd yn clywed sgwrs pobl yn pasio oedd yn gwneud sylwadau am yr ardd. Nid oedd yn segur hyd yn oed ar wyliau. Ysgrifennai ddyddiaduron a\u2019u clymu\u2019n llyfrau wedi dod adref. Dyma oedd sylfaen y llyfr Tro i\u2019r Swistir.\u201d"}]