[{"text_idx": "#000007", "text": "Mae projectau eraill, megis yr un i ddatblygu Corpws Siarad Bangor ( wedi dilyn egwyddorion geiriadurol wrth ddosbarthu geiriau naill ai i gategori Cymraeg neu Saesneg, h.y. mae eu gwerthusiad o beth sy\u2019n air \u2018Cymraeg\u2019 neu \u2018Saesneg\u2019 wedi\u2019i seilio ar p\u2019un a oedd tystiolaeth o\u2019r geiriau hynny mewn geiriaduron Cymraeg neu Saesneg. Rydym wedi ychwanegu egwyddorion eraill ar gyfer ein rhestrau geiriau ni, yn seiliedig ar p\u2019un a yw eu hynganiad yn dilyn rheolau llythyren-i-sain Cymraeg neu Saesneg, gan fod ein diddordeb ni yn benodol mewn gwella adnabod a thrawsgrifio Cymraeg llafar."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Meddylir yn aml am restrau geiriau fel rhestrau o\u2019r ffurfiau craidd, neu\u2019r prifeiriau a geir mewn cofnodion geiriadurol. Fodd bynnag, mewn iaith megis y Gymraeg, lle ceir nfer o ffurfdroadau, ac mewn cyferbyniad a\u0302\u2019r Saesneg, sydd a\u0302 llawer llai o eirffurfiau, fe benderfynon ni gyhoeddi rhestrau o\u2019r geirffurfiau ynghyd a\u0302\u2019u mynychder defnydd, yn hytrach na\u2019u ffurfiau craidd neu eu lemas. Bydd hyn yn ein cynorthwyo i adnabod y ffurfiau mwyaf cyffredin e.e. mae \u2018mae\u2019 (3ydd person unigol y ferf \u2018bod\u2019) yn llawer mwy cyffredin na\u2019i lema \u2018bod\u2019. Weithiau ceir mwy nag un ffurf ar air yn dod i\u2019r 2,500 uchaf eu defnydd, e.e. ceir y lema \u2018Mehefin\u2019 a\u2019r ffurf wedi\u2019i threiglo\u2019n feddal \u2018Fehefin\u2019 yn dod o fewn y rhestr o\u2019r 2,500 geirffurf amlaf. Mewn achosion felly, mae\u2019r ddwy ffurf wedi\u2019u cynnwys os ydynt yn dod o fewn y 2,500 uchaf."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ceir llawer o gollnodau yn y Gymraeg yn uno dau air gyda\u2019i gilydd ac yn danodi lleoliad llafariad yn y gair gwreiddiol. Caiff geirffurfiau yn cynnwys collnod eu cyfrif a\u2019u dangos fel geirffurfiau dilys yn y rhestr eiriau, gan mai dyna sydd fwyaf defnyddiol ar gyfer adnabod lleferydd a chreu trawsgrifiwr Cymraeg. Felly mae\u2019r geirffurf \u2018hi\u2019n\u2019 sy\u2019n digwydd 1,117719 gwaith yn y corpws wedi gynnwys, a\u2019r geirffurf \u2018a\u2019i\u2019 yn digwydd 1,05456 gwaith, ynghyd a\u0302 nifer o ffurfiau tebyg."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Er mwyn cael tystiolaeth gadarn o\u2019r geiriau a ddefnyddir amlaf ar gyfer y rhestrau hyn, roedd angen corpws neu gorpora Cymraeg o faint digonol, a\u2019r corpws hwnnw yn gorpws cytbwys hyd yr oedd modd. Y corpws mwyaf ei faint ar gyfer y Gymraeg oedd ar gael i ni ei ddefnyddio oedd corpws Cysill Ar-lein (Prys, Prys a Jones 2016), sydd erbyn hyn wedi cyrraedd dros 200 miliwn o eiriau ac sy\u2019n dal i dyfu. Fe\u2019i cre\u0308wyd o destunau a fewnbynnwyd gan ddefnyddwyr er mwyn gwirio\u2019u sillafu a\u2019u gramadeg, a hynny rhwng 2009 a\u2019r presennol. Nid yw wedi\u2019i gynllunio i fod yn gorpws cytbwys felly, ond ceir amrywiaeth o fathau o destun ynddo, fel y dangosodd dadansoddiad Wooldridge (2011) ohono:"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Edrychwyd hefyd ar Gorpws CEG (Ellis et al, 2001), a oedd wedi\u2019i gynllunio o\u2019r dechrau i fod yn gorpws cytbwys. Fodd bynnag, dim ond miliwn o eiriau sydd yn y corpws hwn. Hefyd, casglwyd yn testunau gwreiddiol ar ddechrau\u2019r 1990au, ac mae geirfa\u2019r Gymraeg wedi newid ers hynny, gyda geiriau a chysyniadau newydd fel \u2018rhyngrwyd\u2019 yn dod i mewn i\u2019r iaith. Edrychwyd hefyd ar y geiriau amlaf eu defnydd yn o\u0302l corpws CorCenCC, a fydd yn y pen-draw yn cynnwys 10 miliwn o eiriau mewn casgliad cytbwys ar draws sawl modd, ysgrifenedig a llafar ( Nid yw\u2019r project hwn wedi\u2019i gwblhau eto, ac ar hyn o bryd dim ond 3,597 o eirffurfiau unigryw a geir ynddo o 14,876 o docynnau, yn ei restr o eirffurfiau, sy\u2019n sampl cymharol fach."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Roedd cael ffynhonnell ar gyfer y geiriau Saesneg amlaf eu defnydd yn y Gymraeg yn dipyn mwy o her. Edrychwyd ar gorpws Siarad (Deucher et al, 2009) sef corpws o sgyrsiau llafar a luniwyd yn benodol ar gyfer astudio cyfnewid cod rhwng y Gymraeg a\u2019r Saesneg. Mae\u2019n cynnwys 447,507 gair, ac amcangyfrifwyd fod 84% o\u2019r corpws yn Gymraeg, a 4% yn Saesneg, gyda 13% yn amhendant. Mae wedi\u2019i drawsgrifio a\u0302 llaw, ac mae\u2019r geiriau Saesneg wedi\u2019u tagio fel Saesneg ynddo. Cynhaliwyd arbrofion gyda hwn, ond roedd y sampl yn rhy fach i gasglu 500 gair Saesneg amlaf eu defnydd yn y Gymraeg ohono. Hefyd, am ei fod yn gorpws llafar yn ei hanfod, roedd y cywair yn anffurfiol iawn, ac yn wahanol i\u2019r hyn a geir mewn testunau ysgrifenedig, hyd yn oed testunau anffurfiol iawn fel negeseuon Twitter."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ar y llaw arall, gwelwyd fod nifer o eiriau Saesneg yng nghorpws Cysill Ar-lein. Mae llawer ohonynt yn dod o frawddegau Saesneg a godwyd ynghanol testun Cymraeg, ond ar o\u0302l eithrio\u2019r rheiny o\u2019r rhestr, yr oedd nifer sylweddol o eiriau Saesneg yn aros, er mai canran fach o\u2019r corpws cyfan oeddynt. Cymharer er enghraifft y cyfrif mynychder defnydd o 10,952,674 gwaith ar gyfer y gair Cymraeg amlaf ei ddefnydd, sef \u2018yn\u2019, gyda 7,361 gwaith ar gyfer y gair Saesneg amlaf ei ddefnydd yn y corpws, sef \u2018the\u2019 (mae\u2019n bosib hefyd fod rhai enghreifftiau o \u2018te\u2019 fel gair Cymraeg wedi\u2019i dreiglo\u2019n llaes yn gymysg yma hefyd). Roedd 8 gair Saesneg yn digwydd 119 gwaith yng Nghorpws Cysill Ar-lein, sef y cyfrif geiriau isaf i ddod o fewn y 500 gair Saesneg amlaf. Oherwydd hynny, ceir ychydig mwy na\u2019r 500 gair y gofynnwyd amdanynt yn y rhestr Saesneg."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Lle ceir amrywiadau orgraffyddol yn y Gymraeg a mwy nag un ffurf yn ddilys, rhoddwyd yr holl ffurfiau dilys sy\u2019n dod o fewn cwmpas y 2,500 geirffurf amlaf eu defnydd i mewn. Er enghraifft, mae \u2018siw\u0302r\u2019 (gyda\u2019r to bach) yn codi 54,228 gwaith yn y corpws, a \u2018siwr\u2019 (heb y to bach) yn codi 24,009 gwaith. Mae\u2019r ddwy ffurf yn gywir yn o\u0302l Geiriadur Prifysgol Cymru, ac felly cynhwyswyd y ddwy ffurf am eu bod ill dwy yn codi o fewn y 2,500 amlaf eu defnydd yn y Gymraeg."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yn y rhestrau, rhoddir cyfrif o\u2019r nifer enghreifftiau o\u2019r geirffurfiau a geir yng nghorpws Cysill Ar-lein wrth eu hochr."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Adnabod Cymraeg, Saesneg ac eithriadau"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Er mwyn adnabod beth oedd yn Gymraeg a beth oedd yn Saesneg yng Nghorpws Cysill Ar-lein defnyddiwyd lecsicon Hunspell Cymraeg a Saesneg i\u2019w didoli. Sylwer fod rhai geiriau yn medru bod yn Gymraeg ac yn Saesneg (e.e. \u2018plant\u2019), os felly rhagdybiwyd eu bod yn fwyaf tebygol o fod yn eiriau Cymraeg mewn corpws a gasglwyd o ddeunyddiau Cymraeg a\u2019u tagio felly."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Defnyddiwyd cydrannau Langdetect CLD2 Google i adnabod brawddegau neu ymadroddion hirach Saesneg yng Nghorpws Cysill Ar-lein a\u2019u chwynnu allan rhag iddynt lygru\u2019r data ar eiriau unigol sy\u2019n nodweddu cyfnewid cod. Defnyddiwyd hefyd feddalwedd modelau iaith SRILM er mwyn cyfrif ngramau fel os oedd gair amwys a allai fod yn Gymraeg neu Saesneg fod modd gweld beth oedd iaith y gair o\u2019i flaen. Os mai Saesneg oedd y gair hwnnw, roedd mwy o debygolrwydd mai Saesneg oedd y gair amwys hefyd, ac fe\u2019i cyfrifwyd felly, er bod y geiriau amwys fel arall yn cael eu cyfrif i fod yn Gymraeg."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Roedd nifer o\u2019r geiriau sy\u2019n dod i\u2019r brig yn Saesneg yn eirynnau sydd amlaf eu defnydd yn yr iaith Saesneg yn gyffredinol (e.e. \u2018the\u2019, \u2018of\u2019, \u2018and\u2019). Credir fod llawer o\u2019r rhain yn dod o enwau endidau, megis enwau ffilmiau, cyrff a mudiadau, e.e. The Lion King, The Royal Society, a chadwyd y rhain i fewn."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Nid ydym yn honni fod y dulliau hyn wedi llwyddo i ddidoli geiriau Cymraeg a geiriau Saesneg wrth ei gilydd bob tro. Er enghraifft, fel y nodwyd uchod, gall \u2018the\u2019 fod yn ffurf dreigledig o\u2019r gair Cymraeg \u2018te\u2019, neu gall \u2018of\u2019 uchod fod yn ffurf dreigledig ar y gair Cymraeg \u2018gof\u2019, Barnwyd fodd bynnag o\u2019r cyd-destunau uchod fod \u2018the\u2019 ac \u2018of\u2019 Saesneg yn fwy tebygol o fod dan sylw oherwydd ei fod yn cydweddu i\u2019r clwstwr geirynnau Saesneg mwyaf cyffredin na ffurfiau treigledig \u2018gof\u2019 a \u2018te\u2019. Ar y llaw arall tynnwyd \u2018to\u2019 o\u2019r rhestr Saesneg a\u2019i roi yn y rhestr Gymraeg (ceir 7,990 enghraifft o \u2018to\u2019 yng nghorpws Cysill Ar-lein) oherwydd, o edrych ar y cydleoliadau yn y corpws, y gair Cymraeg oedd dan sylw fynychaf o ddigon."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Defnyddiwyd barn olygyddol i symud rhai enwau endidau oedd wedi\u2019i tagio fel Cymraeg gan Hunspell , yn enwedig enwau priod (e.e. Jones, Williams) i\u2019r rhestr Saesneg gan eu bod yn cael eu hynganu yn o\u0302l confensiynau ynganu Saesneg. Yr egwyddor sylfaenol oedd fod yn rhaid i\u2019r rhestr Gymraeg gyfateb i sut yr yngenir y Gymraeg yn o\u0302l Rheolau Llythyren i Sain Gymraeg, a bod y rhestr Saesneg i gyfateb i Reolau Llythyren i Sain Saesneg."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Oherwydd hyn mae rhai geiriau benthyg o\u2019r Saesneg, sy\u2019n cael eu cyfrif fel rhan o gyfnewid cod rhwng Cymraeg a Saesneg yn o\u0302l rhai dehongliadau, wedi\u2019u cynnwys fel geiriau Cymraeg. Yng Nghorpws Cysill Ar-lein, roedd sillafiad y geiriau hyn wedi\u2019i gymreigio, e.e. \u2018pli\u0302s\u2019 (Saesneg: \u2018please\u2019), a \u2018jyst\u2019 (Saesneg: \u2018just\u2019). Fe\u2019u derbynnir fel geiriau Cymraeg at ddefnydd y rhestrau dan sylw yma."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Roedd rhai geiriau amwys na ellid eu hadnabod fel Cymraeg neu Saesneg am nad oeddynt yn un o ddau lecsicon Hunspell. Golygwyd y rhain a\u0302 llaw a\u2019u cynnwys yn y man cywir yn o\u0302l cyfrif geiriau os oeddynt a\u0302 mynychder defnydd uchel."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Eithriwyd rhifau (e.e. \u20182\u2019) o\u2019r rhestrau, oni bai eu bod wedi\u2019u ysgrifennu fel geiriau (e.e. \u2018dau\u2019 a \u2018dwy\u2019). Eithriwyd hefyd unrhyw fyrfoddau ac acronymau o\u2019r rhestrau, gan na fyddai trawsgrifiwr yn medru delio a\u0302\u2019r rheiny heb waith tocyneiddio pellach."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ceir nifer o enwau endidau yn rhestr Gymraeg a Saesneg. Fel arfer ysgrifennir y rhain a\u0302 phrif lythrennau cychwynnol yn y ddwy iaith. Trowyd y rhain yn lythrennau bach wrth brosesu\u2019r data. Ceisiwyd adfer y priflythrennu wedyn drwy gymharu a\u0302 Hunspell, sydd yn sensitif i lythrennu bach/mawr. Fodd bynnag ceir nifer o eiriau sy\u2019n medru bod yn enwau cyffredin neu\u2019n enwau endidau, e.e. \u2018gwyn\u2019 a \u2018Gwyn\u2019 a \u2018heather\u2019 a \u2018Heather\u2019. Mewn achosion felly blaenoriaethwyd yr enw cyffredin dros yr enw endid. Fodd bynnag, ceir nifer o achosion yn y rhestrau lle mae\u2019n bosib mai\u2019r enw endid sydd fwyaf cyffredin, e.e. gyda \u2018may\u2019 yn Saesneg, mae\u2019n bosib mai enw\u2019r cyn brif weinidog, Mrs May, sydd dan sylw mewn llawer o\u2019r enghreifftiau, neu enw mis Mai yn Saesneg, gan fod enwau misoedd hefyd yn ymddangos yn y corpws."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Yn olaf, penderfynwyd gwirio\u2019r rhestrau am unrhyw eiriau tramgwyddus y dylid eu symud o restr a oedd ar gael yn gyhoeddus. Rydym yn hapus i adrodd mai dim ond un gair y bu\u2019n rhaid i ni ei eithrio am y rheswm hwn."}]