[{"text_idx": "#000002", "text": "Cafodd cerflun ei ddadorchuddio ym mhentref Llangrannog yng Ngheredigion dros y penwythnos i anrhydeddu aelod o\u2019r plwyf hwnnw, Cranogwen. Dyna oedd enw barddol Sarah Jane Rees (1839-1916), arloeswraig ym myd hawliau cyfartal i ferched yng Nghymru. Yn ferch i forwr, dilynodd amrywiol yrfaoedd, fel morwr, athrawes, bardd, darlithydd, golygydd, pregethwr ac arweinydd mudiad dirwest."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Daeth yn sydyn i enwogrwydd cenedlaethol ym Medi 1865, pan enillodd wobr yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth, gan guro prifeirdd y dydd, gan gynnwys Islwyn a Ceiriog. Syfrdanwyd y gynulleidfa: nid oedd neb yn disgwyl y byddai \u201cgeneth wledig yr olwg\u201d yn ennill y fath gystadleuaeth. Mae hynny\u2019n ddealladwy ddigon pan gofiwn nad oedd y mwyafrif o ferched Ceredigion yn llythrennog yr adeg honno."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dechreuodd ar ei gyrfa gyhoeddus yng ngaeaf 1865, gan ddarlithio i gapeli gorlawn ym mhob rhan o\u2019r wlad ac i gynulleidfaoedd Cymraeg yn Lloegr hefyd; ni fyddai\u2019r mwyafrif o\u2019i chynulleidfaoedd erioed wedi gweld na chlywed menyw yn siarad o\u2019r pulpud neu\u2019r se\u0302t fawr o\u2019r blaen."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn 1869-71, talodd ymweliad a\u0302\u2019r Cymry alltud yn yr Unol Daleithiau, gan roi darlith i bob sefydliad Cymreig ar attracts y wlad, o Efrog Newydd i San Ffransisco. Yn anffodus ni chyhoeddwyd ei darlithiau erioed, ond ymddengys o\u2019r nifer fawr o adroddiadau papurau newyddion arnynt mai ei phrif bwnc oedd pwysigrwydd addysg i bawb, er mwyn iddynt oll ddarganfod eu doniau, eu diwyllio, a\u2019u defnyddio er budd eu cymdeithas yn gyffredinol. Ac yr oedd y neges hon ar gyfer merched yn ogystal a\u0302 bechgyn, menywod yn ogystal a\u0302 dynion."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ystyriai syniadau patriarchaidd yr oes ynghylch galluoedd a phriodoldebau\u2019r ddau ryw yn amhriodol a gwastraffus o\u2019r doniau hynny a feddai menywod yn ogystal a\u0302 dynion, doniau i arwain a gwella eu cymdeithas. \u201cNid yw gwahaniaeth rhyw yn ddim yn y byd\u201d, meddai yn Y Frythones: os rhoddwyd i fenyw, fel i w\u0302r llwyddiannus, yr awydd a\u2019r gallu i siarad yn gyhoeddus yn effeithiol, yna hynny a ddylai wneud."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae cerflun Sebastien Boyesen yn ran o ymgyrch ehangach gan y grwp Monumental Welsh Women i nodi cyfraniad merched i hanes Cymru. Priodol iawn yw hello, felly, bod y cerflun yn sefyll yn y pentref lle bu Cranogwen yn byw trwy ei hoes, gyda\u2019i rhieni i gychwyn ac wedyn, ar o\u0302l eu marwolaeth, gyda\u2019i chymar, Jane Thomas."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Humza Yousaf: Scotland will get a Muslim chief in a second of extraordinary change for British politics"}]