[{"text_idx": "#000005", "text": "Gydag Iolo Morganwg y mae\u2019r cwbl yn dechrau. Ganed Edward Williams hanner ffordd trwy\u2019r 18fed ganrif, ym 1747 \u2013 dros ddwy ganrif a hanner yn o\u0302l [yr oedd 22 mlynedd yn hy\u0302n na Napole\u0301on Bonaparte]. Bu farw ddegawd wedi Brwydr Waterloo, ym 1826. Gwr a gafodd ei glodfori i\u2019r cymylau, a\u2019i lambastio\u2019n ddidrugaredd, gan genedlaethau o Gymry a ddaeth ar ei o\u0302l. Honnai ei fod o dras uchelwyr, yn llinach Bleddyn ap Cynfyn, Brenin Gwynedd a Phowys (bu f. 1075) \u2013 a oedd nid yn unig yn hynafiad iddo ef, Iolo, ond hefyd i Oliver Cromwell! Saer maen o Sir Forgannwg ydoedd, ac ni chafodd addysg ffurfiol. Dysgodd ddarllen, meddir, trwy wylio ei dad yn cerfio llythrennau ar gerrig beddau: felly \u2013 saer maen. Ac yn ogystal: amaethydd, bardd, bywydegwr, cerddor, crefftwr, daearegwr, diwinydd, garddwriaethwr, gwleidydd, hanesydd, masnachwr, pensaer, plastrwr, teilsiwr, saer coed, ysgolhaig. Hefyd: breuddwydiwr, celwyddgi, cranc, cyffuriwr, ffugiwr, cafflwr, meddwyn, rhamantydd, twyllwr, ymhonnwr \u2013 ond, yn bendifaddau, athrylith nas gwelwyd mo\u2019i debyg na chynt na chwedyn. Am ganrif a hanner, llwyddodd i dwyllo ein holl feirdd a llenorion \u2013 heb so\u0302n am bawb arall, a phan ddarganfuwyd natur a maint ei dwyll, sylweddolwyd mai ef oedd un o bennaf ysgolheigion ei ddydd. Ystyrir ef hyd heddiw yn ben ysgolhaig ei gyfnod ar hanes a lle\u0302n Cymru, ac yn fardd rhamantaidd penigamp yn nhraddodiad Dafydd ap Gwilym."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cofiwch ddau beth am y cyfnod arbennig hwn mewn hanes. Yn gyntaf, dyma gyfnod y Chwyldro Ffrengig a dechrau\u2019r rhyfeloedd yn erbyn Ffrainc. Yn ail, dyma pryd y torrodd yr Unol Daleithiau yn rhydd oddi wrth Loegr, eto ar o\u0302l brwydro ffyrnig. Cyfnod o ryfel, a chwyldro, ond hefyd so\u0302n am hawliau a breiniau dyn. Yr oedd yr Awdurdodau yn ddrwgdybus iawn o rai fel Iolo Morganwg, a fynnai ddatgan syniadau a oedd yn eu tyb hwy, yn annheyrngar i\u2019r Brenin a Llywodraeth Llundain."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yr oedd y Derwyddon, meddai, yn eu hamser, wedi bod yn gynheiliaid rhyddid, cyfiawnder a heddwch, ynghyd a\u0302\u2019r gwerthoedd cyntefig, bywyd syml a diniwed yr Oes Aur. Roedd y dehongliad gwreiddiol hwn o Hanes yn dderbyniol iawn gan rai."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gan hynny, trefnodd seremoni ar Fryn y Briallu (Primrose Hill) yn Llundain, ar Alban Hefin (21 Mehefin), 1792. Dylid egluro mai \u2018enw gwneud\u2019 gan Iolo ydoedd \u2018Alban Hefin\u2019 am Summer Solstice. (Creodd hefyd dermau am chwarteri eraill y flwyddyn, sef \u2018Alban Eilir\u2019, \u2018Alban Elfed\u2019 ac \u2018Alban Arthan\u2019.) Deallaf ei bod yn fwriad presennol [2005] gan fudiadau Cymreig yn Llundain i ddynodi Bryn y Briallu a\u0302 phlac yn llawnder yr amser: bydd hynny yn symudiad i\u2019w groesawu\u2019n fawr, yn enwedig gan aelodau Gorsedd y Beirdd."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae\u2019n rhaid cofio nad oedd a wnelo\u2019r gorseddau hyn ddim oll a\u0302\u2019r Eisteddfod. Yn wir, doedd dim Eisteddfod Genedlaethol mewn bod, er bod eisteddfodau wedi\u2019u cynnal ers canrifoedd \u2013 honnir bod y gyntaf oll yng Nghastell Aberteifi ym 1176. Mae\u2019n amheus a fuasai \u2018Beirdd Ynys Prydain\u2019 wedi llwyddo i ddeffro dychymyg y genedl ac wedi treiddio i\u2019w hymwybyddiaeth mor gynnar, ac i\u2019r un graddau ag y gwnaeth, oni bai i Iolo Morganwg ddal ar y cyfle i alw ei Orseddogion prin \u2013 ac yr oedden nhw\u2019n brin \u2013 at ei gilydd yn Eisteddfod Caerfyrddin yng Ngorffennaf 1819. Cynhaliwyd gorsedd drannoeth y cystadlu. Rhoddodd Iolo ei ddychymyg ar waith a chyhoeddwyd ei bod i\u2019w chynnal \u2018dan gyfarwyddyd Pendaran Dyfed a than goron Sio\u0302r y Trydydd\u2019. Cyhoeddwyd Sio\u0302r fel \u2018brenin Ynys Prydain oll a\u2019i rhag-ynysoedd\u2019. Gyda llaw, yr oedd y brenin Sio\u0302r III ar y pryd yn wallgof \u2013 fe gofiwch y ffilm a\u2019r ddrama lled-ddiweddar, The Madness of King George \u2013 hynny yw, y Sio\u0302r hwnnw oedd dan sylw. Yn yr Orsedd hon, urddwyd Derwyddon (a\u0302 rhuban gwyn, am ddiniweidrwydd), Beirdd (a\u0302 rhuban glas, am y gwirionedd) ac Ofyddion (a\u0302 rhuban gwyrdd, am y celfyddydau)."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Agorwyd yr Eisteddfod yn nhafarn y Llwyn Iorwg, Caerfyrddin. Mae\u2019r Llwyn Iorwg, neu\u2019r Ivy Bush, yn dal yno o hyd. Ynddi erbyn hyn, mae ffenestr liw ysblennydd o waith y diweddar John Petts, a ddadorchuddiwyd yn ystod Prifwyl 1974 gan y diweddar Archdderwydd Brinli (y cyfreithiwr Brinley Richards, Maesteg). Dyma\u2019r unig enghraifft y gwn i amdani o ffenestr liw mewn bar tafarn, a \u2018gysegrwyd\u2019 \u2013 os mai dyna\u2019r priod air \u2013 gan archdderwydd. Yng ngardd yr un gwesty, saif cylch bychan o feini gorsedd, a agorwyd gan y cyn-Arwyddfardd Dilwyn Cemais (y Capten Dillwyn Miles, Hwlffordd)."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae Eisteddfod Llangollen yn nodedig am nifer o bethau, eithr am un peth yn bennaf. Hon oedd y gyntaf o eisteddfodau a ddaeth yn eisteddfodau blynyddol. Rhedwyd nifer o drenau rhad o bobman er mwyn i\u2019r Cymry, yn gyffredinol, fedru dod yno. Fe ddaeth y tyrfaoedd. Ond yr hyn oedd yn nodedig amdani oedd ei bod i fod yn \u2018genedlaethol\u2019. Yr oedd dwsinau o gyfarfodydd yn cael eu cynnal yma ac acw, y gellid eu galw\u2019n \u2018eisteddfodau\u2019, ac roedd y gair \u2018cenedlaethol\u2019 hefyd wedi\u2019i ddefnyddio cyn hyn. Ond serch nad oedd unrhyw gorff \u2018cenedlaethol\u2019 yn gyfrifol am ei threfniadau, fe gydnabyddir yn gyffredinol mai hi oedd y gyntaf."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Buwyd yn trafod yr angen am ryw fath o reolaeth ganolog. Lansiwyd adroddiad i\u2019r perwyl, ac ystyriwyd hwnnw yn Eisteddfod Dinbych ym 1860, pryd y cytunwyd i gynnal un eisteddfod genedlaethol fawr flynyddol, bob yn ail rhwng Gogledd a De. Sefydlwyd corff o\u2019r enw Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol ar gyfer rhoi\u2019r trefniant ar y gweill. Yr eisteddfod gyntaf i ddilyn hyn oedd Eisteddfod Aberda\u0302r ym 1861 \u2013 a honno a ystyrir yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf, yn ein hystyr ni o\u2019r ymadrodd."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ar y bore Mawrth, cynhaliwyd Gorsedd dan lywyddiaeth Gwalchmai (Richard Parry), a gyhoeddodd yr Eisteddfod yn ffurfiol. Nid \u2018Archdderwydd\u2019, sylwer, ond \u2018Llywydd\u2019. Ar o\u0302l i bawb ymgynnull gerllaw Neuadd y Dref, ffurfiwyd gorymdaith gyda baneri glas, gwyrdd a gwyn, a chyrchu am y Maes. Cafwyd gweddi\u2019r Orsedd yn Gymraeg, a thrachefn yn Saesneg. Y flwyddyn honno urddwyd (ymhlith eraill) Trebor Mai, Taliesin o Eifion, Llew Llwyfo, Brinley Richards a J. Ambrose Lloyd. Hefyd, braidd yn annisgwyl i\u2019r cyfnod, deg o ferched. Methais yn la\u0302n a\u0302 dod o hyd i\u2019w henwau."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Cynhaliwyd seremoni Orseddol ar y bore Mercher hefyd, pryd y safodd nifer o ymgeiswyr arholiadau am raddau. Urddwyd y rhai llwyddiannus drannoeth, ar y bore Iau. Enillwyd y Gadair gan Hwfa Mo\u0302n (Rowland Williams) am ei Awdl Y Flwyddyn, a chadeiriwyd ef yn yr un gadair lle cadeiriwyd Gwyndaf Eryri (Richard Jones) ym 1812. Un o\u2019r wyth bardd aflwyddiannus oedd Eben Fardd (Ebenezer Thomas), a cheir so\u0302n fod ei fethiant i gipio cadair Caernarfon wedi brysio ei farwolaeth yn Chwefror 1863."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Cyhoeddodd Cadeirydd Cyngor yr Eisteddfod, y Parch John Griffiths (wedyn Archddiacon Llandaf) fod cais wedi\u2019i wneud gan Abertawe i gynnal Eisteddfod yno ym 1863, a\u2019i fod wedi\u2019i dderbyn yn ffafriol. Cadarnhaodd y byddai\u2019r Brifwyl bob yn ail rhwng Gogledd a De o hynny ymlaen, ac ychwanegodd y geiriau optimistaidd: \u2018fod pob rhaniad ac anghydfod rhwng pobl y Gogledd a phobl y De wedi eu claddu am byth\u2019 [!]."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Yn ystod yr Eisteddfod hon awgrymodd Ceiriog i Brinley Richards (y cerddor o Gaerfyrddin a Llundain, nid yr Archdderwydd) y gellid cyfansoddi to\u0302n ar eiriau Ceiriog Tywysog Gwlad y Bryniau \u2013 a gyfieithwyd yn ddiweddarach fel God Bless the Prince of Wales \u2013 gyda golwg ar iddi ddod yn anthem genedlaethol i\u2019r Cymry. Yn y cyfamser, sut bynnag, ymddangosodd Hen Wlad fy Nhadau gan Evan a James James, y tad a mab o Bontypridd. Honno a ddaeth yn boblogaidd, a hi a ganwyd yn rheolaidd mewn gorsedd, eisteddfod a chyngerdd o hynny ymlaen. Mae\u2019n ymddangos mai o drwch blewyn y bu i\u2019r Cymry lwyddo i hepgor y Tywysog o\u2019u hanthem! Canwyd Hen Wlad fy Nhadau yn swyddogol am y tro cyntaf yn Eisteddfod Aberystwyth, 1865 \u2013 trwy gyd-ddigwyddiad rhyfedd, wythnos ar o\u0302l i\u2019r fintai gyntaf o Gymry lanio ym Mhorth Madryn, Y Wladfa."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Bu helyntion iaith yn gynnar iawn. Yn Eisteddfod Caer ym 1866 mynegwyd pryder ei bod mewn perygl o gael ei Seisnigeiddio. Yr oedd Sgro\u0302l y Cyhoeddi wedi\u2019i ddarllen gan y bardd a phensaer Talhaiarn yn Saesneg, ac aeth Llywydd y Dydd, Syr Watkin Williams Wynn ati i atgoffa\u2019r dyrfa (hefyd yn Saesneg, wrth gwrs) fod y rhyfeloedd rhwng y Cymry a\u2019r Saeson drosodd \u2018am byth ... fel ag ein bod ni bellach, i bob pwrpas, yn un bobl a chenedl\u2019. Eleni [2005], ym mlwyddyn cofio Brwydr Trafalgar, mae\u2019n anodd i Gymro beidio a\u0302 rhoi tro chwerw i ystyr y geiriau \u2018England expects..\u2019"}, {"text_idx": "#000024", "text": "A serch nad oedd y Cadeirydd, y Parch. John Griffiths, yn bresennol, llwyddodd i fynegi\u2019r un meddylfryd yn ei lythyr ymddiheuro: \u2018Yr wyf yn glynu\u2019n arw iawn at yr hen iaith, ac yn mawr obeithio y cedwir hi yn hir, ond ni fedraf gydymdeimlo a\u0302\u2019r rhai hynny yn ein plith a fyddai yn cau allan o bob elw a mwynhad y rhai nad ydynt yn ei deal\u2019. (Wele \u2018owyr Inglish ffrends\u2019, bondigrybwyll, wedi dod i\u2019r fei.)"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Cododd mater yr Iaith ei ben y flwyddyn ddilynol yng Nghaerfyrddin, pan fynegodd y Parch. Latimer Jones, Ficer Eglwys Pedr Sant yn y dref, yr un syniad wrth iddo agor yr Eisteddfod: \u2018Nid yw\u2019r Eisteddfod yn dymuno cael iaith genedlaethol ar waha\u0302n, na chenedligrwydd ar waha\u0302n, na bodolaeth ar waha\u0302n, i Gymru\u2019. Cawn ddilyn hynt a hanes cefnogwyr \u2018owyr Inglish ffrends\u2019 weddill y ddarlith hon. Cafodd y syniadau hyn dderbyniad gelyniaethus gan dyrfa eisteddfodwyr Caerfyrddin. Ond fe\u2019i croesawyd gan y wasg leol: yr oedd angen yr hyn a alwent \u2018yr elfen Saesneg\u2019 (the English element). Porthwyd syniadau\u2019r Ficer gan y Barnwr John Johnes (sic) o Ddolaucothi. Cyhoeddwyd hefyd yn y Wasg Lundeinig fod gormod o le yn cael ei neilltuo"}, {"text_idx": "#000026", "text": "\u2018to nationalistic speeches and diatribes against the Saxon press\u2019."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yn Rhuthun cafwyd un gystadleuaeth ryfeddol ac unigryw, sef traethawd i\u2019w sgrifennu yn Gymraeg, Saesneg, Ffrangeg neu Almaeneg ar y testun \u2018The Origins of the English Nation, with reference more especially to the question, \u201cHow are they descended from the Antient [sic] Britons?\u201d\u2019 Yn wobr, cynigid y swm anferthol o 150 gini (\u00a3257.50 \u2013 gwerth tua \u00a310,000 mewn arian cyfoes). Y beirniad oedd yr Arglwydd Strangford, amlieithydd na fedrai ddim Cymraeg. Enillwyd y wobr gan y Dr John Beddoe, MD, LLD, FRS, Is-Lywydd Cymdeithas Anthropolegol Bryste."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Galwodd Llew Llwyfo ar y beirdd i ffurfio cylch o amgylch y bardd cadeiriol, ac ynghanol y cyffro mwyaf ymwthiodd Gwilym Eryri at y llwyfan. Wedi seinio\u2019r utgorn arweiniodd Hwfa Mo\u0302n a Gwalchmai y cadeirfardd (sic) ar hyd y llwyfan at y gadair. Dadweiniwyd y Cledd, ac udganodd yr utgorn. Gofynnwyd am heddwch yn y ffordd arferol gan Clwydfardd."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Yr oedd 8,000 yn bresennol i glywed Henry Richard, AS, \u2018Apostol Heddwch\u2019, yn ymbil am brifysgol i Gymru, a chytunwyd yn unfrydol i anfon deiseb i\u2019r Llywodraeth gyda hyn mewn golwg. Dychmygwch, gyda llaw, annerch cynulleidfa o wyth mil heb na meicroffon na chorn siarad! Yn yr Eisteddfod hon hefyd y derbyniwyd Adelina Patti i\u2019r Orsedd, dan yr enw barddol Eos Prydain."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ym Mhafiliwn Caernarfon y cynhaliwyd yr Eisteddfod. Ond dyma i chi flas ar y gorymdeithio yn y Cyhoeddi ym 1879, yn o\u0302l y papur Tarian y Gweithiwr:"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Yn y pafiliwn yng Nghaernarfon y cynhelid yr W\u0302yl Genedlaethol ym 1880, ac er mwyn bod yn eisteddfodol yn eu trefniadau, y mae y pwyllgor wedi neilltuo 24ain o Hydref i cynal Gorsedd a chyhoeddi yr Eisteddfod yn ffurfiol. Agorir yr Orsedd ar ganol dydd yn nhwyneb (sic) haul a llygad goleuni, ac am ddau o\u2019r gloch ffurfir gorymdaith drwy y dref. Y mae y cyfundebau canlynol eisoes wedi addaw bod yn bresennol, a chymeryd rhan: Y maer a\u2019r corffolaeth (sic), y militia staff, y naval artillery volunteers, dau gwmni o wirfoddolwyr, y fire brigade gyda\u2019u peiriant a\u2019u ceffylau, etc., y magnelwyr, y naval reserve, cwmni o heddgeidwaid, Undeb Corawl Caernarfon, etc. Disgwylir hefyd 10 o feirdd a llenorion o wahanol drefydd yn y Gogledd. [!]"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Yn yr Eisteddfod hon, ar gynnig Syr Hugh Owen \u2013 gyda\u2019r Cymmrodorion yn ysgwyddo\u2019r baich \u2013 penderfynwyd sefydlu Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol. Nid oes angen manylu, canys cyfeirir at yr hanes pwysig hwn yn hanes y Cymmrodorion gan yr Athro Emrys Jones, eu cyn-Lywydd, mewn erthygl a gyhoeddwyd yn Y Trafodion, 2002, sy\u2019n cyfeirio yn ei thro at Hanes y Cymmrodorion gan y diweddar R.T. Jenkins a Helen M. Ramage.1"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Yr oedd Caerdydd yn nodedig am fod Ardalydd Bute wedi traddodi darlith \u2013 yn Saesneg, wrth gwrs \u2013 ar \u2018The Ethnology of the Welsh\u2019. Ond roedd Deon Llandaf o flaen ei oes braidd, pan gyhoeddodd: \u2018... mai dim ond brad a llwfrdra fyddai yn peri i\u2019r Cymry roi heibio\u2019r iaith a oedd yr unig beth a\u0302\u2019u gwahaniaethai oddi wrth genhedloedd eraill\u2019. Cafwyd hefyd gais i lywyddion yr Eisteddfod \u2013 ac yr oedd tri bob dydd! \u2013 i gwtogi eu hanerchiadau i ugain munud yr un."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Yno hefyd, cyfeiriwyd at enillwyr y Goron a\u2019r Gadair a\u0302\u2019r enwau clogyrnaidd: \u2018Coronfardd\u2019 a\u2019r \u2018Cadeirfardd\u2019. Canwyd Ca\u0302n y Cadeirio yn Saesneg gan Miss Mary Davies, a daeth y seremoni i ben trwy i\u2019r seindorf ganu \u2018See the Conquering Hero Comes\u2019."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Yna bu cynulliad Gorseddol am dri o\u2019r gloch yng Ngerddi\u2019r Inner Temple: nid oedd y Gorseddogion mewn urddwisgoedd. Cofnodir y bu un o\u2019u plith yn ysmygu siga\u0302r trwy gydol y seremoni, tra safai\u2019r gweddill o dan ymbare\u0301lau oherwydd y pistyll glaw. Cynhaliwyd yr Eisteddfod ei hun yn yr Albert Hall. Cyfarfu\u2019r Orsedd, hithau, yn Hyde Park, o fewn cylch o gerrig bychain, ond unwaith eto nid oedd y Gorseddogion yn eu gwisgoedd. Yn hollol nodweddiadol o\u2019r cyfnod, testun yr Awdl oedd Y Frenhines Victoria: y gwobrau oedd \u00a340, bathodyn aur a chadair dderw. Hyd yn oed ar destun mor wenieithus-seicoffantig, yr oedd 17 o awdlau wedi dod i law. Enillwyd gan Berw (Y Parch. Robert Arthur Williams). Serch mai yn Saesneg yr oedd y Rhaglen, gan mwyaf, cynhaliwyd defodau\u2019r Orsedd yn uniaith Gymraeg."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae\u2019n werth nodi mai yn Wrecsam, ym 1888, y daeth Elfed, ar y pryd yn weinidog yn Hull, i fri trwy gipio\u2019r Goron am ei bryddest Y Sabbath yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Nis gallaf ddirnad paham y mae Eisteddfod y naill flwyddyn ar o\u0302l y llall mor Seisnigaidd. Yr oedd Swyddogion Eisteddfod y Rhyl fel pe wedi penderfynu mynnu popeth yn Saesneg. Saesneg oedd pedair ar bymtheg o bob ugain o ganeuon y Cyngerdd; Saesneg oedd araith pob llywydd."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Methwyd a\u0302 rhwydo\u2019r Frenhines Victoria. Dywedir ei bod, yn ystod ei hoes hir, wedi treulio saith mlynedd yn yr Alban, saith wythnos yn Iwerddon, a saith niwrnod yng Nghymru. Bid a fo am hynny, dim ond unwaith y bu hi\u2019n agos at eisteddfod \u2013 ac agos, ond heb fynd yno, y bu hi. Eisteddfod Biwmares, 1832, oedd yr achlysur, ac eisteddfod daleithiol oedd honno. Roedd Duges Caint a\u2019i merch, y Dywysoges Victoria \u2013 ym 1837 y daeth yn frenhines \u2013 yn aros ym mhlasdy Baron Hill, cartref Syr Richard Buckley, Llywydd yr Eisteddfod. Bu\u2019n glawio drwy\u2019r amser, ac roedd haint y colera hefyd yn cerdded y fro. Arhosodd y Dduges a\u2019r Dywysoges dan do drwy gydol yr W\u0302yl. Gwahoddwyd rhai o\u2019r buddugwyr i dderbyn eu gwobrau oddi ar law Duges Caint wrth gyntedd y Plas: wedi\u2019r seremoni neilltuodd hi i wledda yn y plas gyda\u2019r bendefigaeth, ac aeth y beirdd i hel eu diod yn y tafarnau gyda\u2019r \u2018harpers and singers, apparently peasants in mean attire\u2019. Ai dyna yw ystyr yr ymadrodd Ffrangeg noblesse oblige? Caernarfon, 1894, oedd Gorsedd olaf Clwydfardd: bu farw ym mis Hydref yr un flwyddyn, ar o\u0302l dal swydd yr Archdderwydd am weddill ei oes."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Man a man i mi yn awr ddweud gair am y gwisgoedd. Cynlluniwyd y rhai presennol cyn troad y 19eg ganrif gan Syr Hubert Herkomer, Almaenwr a mab i gerflunydd-coed o Bafaria. Yr oedd yn Aelod o\u2019r Academi Frenhinol yn Llundain, ac yn gyn-athro yn Rhydychen. Yr oedd ei wraig o dras Gymreig. Herkomer hefyd a gynlluniodd Goron yr Archdderwydd, ei Ddwyfronneg, a\u2019r Cleddyf Mawr. Ychydig iawn o newid fu i\u2019w gynlluniau, ac mae\u2019r holl wisgoedd yn aros hyd heddiw, fwy neu lai fel y cynlluniodd Herkomer hwy."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Mae\u2019r gwisgoedd wedi peri sbort fawr i laweroedd o bobl dros y blynyddoedd. Dywedodd un Americanes ar o\u0302l gweld yr Orsedd: \u2018Yeah, we have those in the States \u2013 we call them the Ku Klux Klan\u2019. Tra gofynnodd ymwelydd o\u2019r Dwyrain Canol mewn syndod: \u2018Tybed pa fath o Arabiaid yw\u2019r bobl hyn?\u2019 Ac ebe\u2019r Athro Timothy Lewis: \u2018After 1933 the Gorsedd dress started to get fancier and fancier. Bits of gold lame\u0301 and lashings of laurel leaves arrived, and white shoes peeping out coyly from beneath robes like friendly little white mice\u2019. Pan gyflwynwyd gwisgoedd neilon am gyfnod, yr oedd pawb yn uchel iawn o\u2019r rheini. Dim ond y diferyn lleiaf o law oedd ei angen, a byddai popeth a wisgid \u2013 neu na wisgid \u2013 o danodd i\u2019w weld yn glir fel grisial. Ac rwy\u2019n cofio un papur Sul yn disgrifio Derwyddon fel: \u2018Mother Theresa from the neck up: Guy\u2019s Hospital from the neck down\u2019. Pan welodd H.V. Morton yr Orsedd ym Mangor ym 1931 sylwodd ar y gwynt yn chwythu gwaelodion y gwisgoedd fel ag i ddadlennu coes trowser pin-streip neu frethyn cartref. Daeth i\u2019r casgliad bod Sio\u0302n Corn yn cael yr un anhawster gyda gwaelodion ei drowsus yntau."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Yn Llanelli, ym 1895, cyhoeddwyd Hwfa Mo\u0302n (Rowland Williams) yn Archdderwydd newydd \u2013 yr ail, ac am weddill ei oes yntau: goroesodd am ddeng mlynedd yn y swydd."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Yma y cyflwynwyd Baner yr Orsedd, a gynlluniwyd gan yr Arwyddfardd, Arlunydd Pen-y-garn (y pensaer Thomas Henry Thomas, Caerdydd). Yr un Faner a ddefnyddir heddiw, ond a drwsiwyd, a adnewyddwyd ac a ailfrodiwyd yn o\u0302l y galw o bryd i\u2019w gilydd. Ef hefyd a ddyfeisiodd y Corn Hirlas, a wnaed a\u0302 chorn bual (ych gwyllt) o Dde Affrica."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Mae\u2019n haeddu ei nodi mewn cronicl hanesyddol fel y ddarlith hon y parodd y tywydd annisgwyl o braf ym Mlaenau Ffestiniog tra pharodd yr Eisteddfod, nes i Ddyfed fynegi\u2019r syndod cynganeddol: \u2018Bu\u2019r wyl heb ymbare\u0301lo\u2019. Yno y cyhoeddodd yr Orsedd restr o reolau a rheoliadau ar ei chyfer ei hun, yn datgan, ymhlith pethau eraill, mai\u2019r Gymraeg yn unig fyddai iaith yr Orsedd. Mae\u2019n arwyddocaol na chafwyd mo\u2019r \u2018Rheol Gymraeg\u2019 ar gyfer yr Eisteddfod yn gyffredinol tan Brifwyl Caerffili ym 1950: gwelwn fwy am hynny yn y man."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Dagrau pethau yw bod y bargyfreithiwr ifanc hwnnw, ym 1916, wedi\u2019i ddienyddio trwy ei ddodi gefn-yn-erbyn-wal yng Ngharchar Kilmainham a\u2019i saethu gan ddwsin o filwyr Prydain am iddo arwain Gwrthryfel y Pasg yn Swyddfa\u2019r Post, Dulyn. Ei briod enw oedd Padraig Pearse. Fel is-nodyn eironig i\u2019r hanes, megis, dringodd aelod arall o\u2019r Orsedd yn Brif Weinidog Teyrnas Gyfunol Prydain Fawr ac Iwerddon cyn diwedd yr un flwyddyn: ei enw yntau yng Ngorsedd y Beirdd oedd Llwyd o Wynedd."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Wrth drafod Gorsedd Cernyw, dylid sylweddoli mai cymdeithas o ddysgwyr yw hi. Nid oes modd iddynt ymarfer yr iaith yn y gymdeithas o\u2019u cwmpas, canys mae\u2019r Gernyweg, fel iaith lafar, frodorol, fyw, wedi edwino\u2019n llwyr ers cyn diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn y nodwedd hollbwysig hon y mae Gorseth Kernow yn hollol wahanol i\u2019n Gorsedd ni."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Mater a dynnodd sylw oedd bod deng mil yn eistedd yn y Pafiliwn yn gwrando ar y corau cymysg. Yr oedd naw co\u0302r yn cystadlu: chwech ohonynt o Loegr. Parodd y cystadlu am bedair awr a hanner, a Gogledd Staffordshire a enillodd. Mynnodd y dyrfa fod y feirniadaeth yn cael ei thraddodi yn Gymraeg. Droeon, yn ystod yr Eisteddfod honno, bu cwyno am ormod o Saesneg. Yn y cyngerdd gyda\u2019r nos, roedd pob eitem ar y rhaglen yn Saesneg, a phan ganodd Miss Clara Williams Y Deryn Pur fel enco\u0302r, cafwyd cymeradwyaeth fyddarol gan y dyrfa o saith mil, nid am y canu, ond oherwydd defnyddio\u2019r Gymraeg."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Ni fu\u2019r Orsedd erioed yn fyr o feirniaid. Yn Y Beirniad ym 1911, ymosododd Syr John Morris-Jones yn ffiaidd arni, gan ddweud mai \u2018sefydliad wedi ei seilio ar gelwydd a thwyll\u2019 ydoedd. Yr oedd ffynonellau hanes wedi\u2019u llygru a\u2019u gwenwyno, ac roedd y Llydawiaid druain wedi bod mor ddiniwed a\u0302 dilyn holl ffug-arferion y Cymry, meddai. Roedd mwy na pheth gwirionedd yn hyn oll, wrth gwrs."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Ymosodwyd arni yn ddiweddarach gan yr Athro Griffith John Williams, a haerodd: \u2018cymaint yw rhwysg a haerllugrwydd yr Orsedd fel ei bod yn ei hystyried ei hun yn llys goruchaf llenyddiaeth yng Nghymru\u2019. Ymunodd yr Athro Henry Lewis yn y ddadl. A doedd W.J. Gruffydd, er ei fod yn Brifardd Coronog, ddim yn or-hoff o\u2019r Orsedd chwaith: yr oedd wedi gwrthod gwahoddiad i ymuno a\u0302 hi. Eithr fe atebodd Cynan y beirniaid academaidd hyn, gan ddiosg yr holl ffug-ddamcaniaethu parthed hynafiaeth yr Orsedd, ond gan bwysleisio\u2019r cyfraniad unigryw a wna\u0302i, ac y gallasai ei wneud, i\u2019r Eisteddfod, i Gymru ac i\u2019r Gymraeg. Yn llythrennol, ychydig iawn o Gymraeg a fu rhwng yr Orsedd a\u2019r Brifysgol, neu o leiaf a\u0302 rhai academyddion y Gymraeg yn y Brifysgol, am genedlaethau. Cafwyd diwedd, fwy neu lai, ar yr ymbellhau a\u2019r ymgecru yma yn Eisteddfod Aberteifi ym 1976, pryd yr urddwyd gyda\u2019i gilydd yn aelodau yng Ngorsedd, y pedwar Athro Cymraeg ym mhedwar coleg Prifysgol Cymru."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Arferai THP-W adrodd stori ddoniol amdano\u2019i hun yn dod adref i Ryd-ddu ar o\u0302l ei ddwbl cyntaf, ym 1912. Cyfarfu a\u0302 hen weithiwr amaethyddol a enillai, yn o\u0302l pob tebyg, ychydig sylltau\u2019r wythnos drwy chwys ei wyneb a nerth bo\u0302n braich. Nid oedd gan hwnnw fawr ddim diddordeb yn y Gadair na\u2019r Goron, ond holodd a\u0302 chwilfrydedd egni\u0308ol: \u2018Gest ti bres hefyd, Tom?\u2019 \u2018Do, fachgan, mi \u2019nillais i ddeugain punt\u2019. \u2018Deugain punt, Tom! Arglwydd mawr! Ac mi gwnest nhw ar dy din!\u2019"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Pan gyhoeddwyd Eisteddfod Pwllheli ym 1924, yr oedd yr Archdderwydd, Elfed, yn wael ei iechyd. Pe digwyddai hynny heddiw, byddai un o\u2019r cyn-Achdderwyddon yn llywyddu (ystyrir yr olaf i ddal y swydd yn ddirprwy-Archdderwydd rhag ofn amgylchiad fel hyn). Ond gan fod pob archdderwydd blaenorol wedi dal ei swydd am oes \u2013 Clwydfardd, Hwfa Mo\u0302n a Dyfed \u2013 a Chadfan wedi marw yn y tresi, nid oedd yr un cyn-archdderwydd ar dir y byw."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Pan fethodd Cadfan, oherwydd llesgedd, wneud mwy nag agor yr Orsedd yn yr Wyddgrug ym 1923, dirprwyodd Elfed \u2013 na ddaeth yn Archdderwydd ei hun tan 1924 \u2013 ar ei ran. Felly, ac Elfed yn wael adeg Cyhoeddi Pwllheli ym 1924, camodd Pedrog i\u2019r adwy. Mae\u2019r darluniau yn dangos Pedrog ar y Maen Llog yng Ngwyl y Cyhoeddi, yn gwisgo regalia llawn yr Archdderwydd. Ym 1928 y penodwyd Pedrog yn Archdderwydd yn ei hawl ei hun, i ddilyn Elfed. Gweinyddwyd y drefn honno yn ei gwrthol ym Mangor ym 1931, pan oedd gwaeledd Pedrog yn ei rwystro rhag gweithredu. Elfed, ei ragflaenydd, a lywyddodd y defodau yn ei le."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Lerpwl, 1929 oedd y tro diwethaf i\u2019r Eisteddfod gael ei chynnal y tu allan i Gymru \u2013 gobeithio! Dewi Emrys a gipiodd y Gadair."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Enillodd Dewi Emrys ei ail Gadair yn Llanelli ym 1930. Pan alwodd yr Archdderwydd Pedrog arno i sefyll, doedd dim ymateb. Yr oedd si\u0308on wedi\u2019u clywed mai ef oedd i\u2019w chael, ond roedd Dewi Emrys i\u2019w weld yn eistedd ar y llwyfan yn ei Wisg Orseddol fel Prifardd ar ddechrau\u2019r seremoni. Yn union cyn cyhoeddi ffugenw\u2019r bardd buddugol, sleifiodd oddi ar y llwyfan, tynnodd ei wisg, ac aeth i gerdded y Maes ymhlith y dyrfa. Daethpwyd o hyd iddo, a llusgwyd ef i\u2019r Pafiliwn, ac i\u2019r llwyfan. Dywedodd wedyn ei fod wedi diflannu fel protest yn erbyn y ffaith na chafodd wybod, ymlaen llaw, mai ef oedd yr enillydd. Ni chytunodd i ddychwelyd i\u2019r Pafiliwn nes llwyddwyd i\u2019w berswadio \u2018y buasai Mr Lloyd George wedi ypsetio\u2019n arw\u2019 pe bai\u2019r seremoni wedi\u2019i difetha."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Tua 1932, mynegodd W.J. Gruffydd y farn fod yr Eisteddfod Genedlaethol \u2018yn cyflym ddirwyn tua\u2019i diwedd\u2019 \u2013 geiriau cyfarwydd, heddiw? Yr oedd hi yn ogystal, yn o\u0302l Gruffydd, \u2018yn fwy anghymreig\u2019 \u2013 mae\u2019n anodd peidio derbyn hynny. Cwynwyd hefyd fod diffygion mawr yn y modd y\u2019i llywodraethwyd, gyda Chymdeithas yr Eisteddfod, Bwrdd Gorsedd y Beirdd, a phwyllgor lleol pob Eisteddfod, yn gweithredu\u2019n annibynnol ar ei gilydd. Ar o\u0302l cydweithio rhwng Cynan ar ran yr Orsedd, a D.R. Hughes, Ysgrifennydd y Cyngor, fe lwyddwyd i\u2019w diwygio. Lle\u2019r oedd yr Orsedd dan sylw, ail-saerni\u0308odd Cynan y seremoni\u0308au. Ffurfiwyd un corff ym 1937, sef Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol, er bod yr Orsedd yn mwynhau ymreolaeth lawn yn ei phethau hi trwy gadw ei Bwrdd ei hun."}, {"text_idx": "#000096", "text": "\u2013 un oedd rhoi\u2019r Goron am Ryddiaith a chadw\u2019r Gadair am Farddoniaeth. Ydrefn a fabwysiadwyd oedd cyflwyno Medal Aur am Lenyddiaeth, i\u2019w rhoi yn Brif Wobr am sgrifennu \u2018rhyddiaith bur\u2019 \u2013 deil y ddau air yna i ymddangos ar wyneb y Fedal hyd heddiw, serch mai \u2018rhyddiaith greadigol\u2019 yw\u2019r disgrifiad ffasiynol yn ein dyddiau ni \u2013 megis y troes \u2018adrodd\u2019, am ryw reswm, yn \u2018llefaru\u2019. Mabwysiadwyd y syniad, ac enillwyd y Fedal Ryddiaith gyntaf oll gan J.O. Williams, Bethesda am ei gyfrol Tua\u2019r Gorllewin. Gwisgir y Fedal ar ruban glas, ac mae\u2019r enillydd yn derbyn Gwisg Wen gan yr Orsedd, a\u0302\u2019r un statws a\u0302 Phrifardd. Neu dyna oedd y syniad. Yn ymarferol, rhyw seremoni ystafell gefn oedd Seremoni\u2019r Fedal, ac yn amlach na pheidio, roedd yr Orsedd yn \u2018anghofio\u2019 cynnig Gwisg Wen i\u2019r Llenor buddugol. (Ym 1861, yng Nghaerfyrddin, clywyd yn union yr un dadleuon o blaid ac yn erbyn, pan roddwyd i Brifeirdd y Goron statws cyfartal a\u0302 Phrifeirdd y Gadair: cawsant hwy y sicrwydd o gyfartaledd yn Llangollen ym 1908.)"}, {"text_idx": "#000097", "text": "Ar o\u0302l cwynion ynghylch hyn, ym 1966 sefydlwyd seremoni arbennig ar gyfer y Fedal Ryddiaith, a dechreuwyd cyhoeddi\u2019r gyfrol fuddugol, i\u2019w gwerthu gyda chyfrol Cyfansoddiadau\u2019r Eisteddfod ar yn Maes, gan yr Eisteddfod ei hun. Dyrchafwyd statws y seremoni, trwy ei chynnal ar lwyfan y Pafiliwn ar y dydd Mercher, lle do\u0302i\u2019r cyn-enillwyr ynghyd i anrhydeddu\u2019r Prif Lenor newydd. Cofier mai ar bnawn Mawrth a phnawn Iau yr oedd y Coroni a\u2019r Cadeirio."}, {"text_idx": "#000098", "text": "O\u2019r diwedd, penderfynodd yr Orsedd fabwysiadu seremoni\u2019r Fedal, gan gychwyn ym 1992. Nid oedd pawb \u2013 o blith y Llenorion na\u2019r Beirdd \u2013 o blaid hyn. Golygai symud y Coroni i\u2019r dydd Llun a\u2019r Cadeirio i\u2019r dydd Gwener, a\u2019r seremoni\u0308au boreol i\u2019w canlyn. Gan mai fi oedd yr unig Brif Lenor ar Fwrdd yr Orsedd ar y pryd, i mi y syrthiodd y gorchwyl o drefnu i\u2019r holl Lenorion fod yn bresennol ar y llwyfan ar y dydd Mercher, yn eu gwisgoedd gwyn Derwyddol; pob un yn gwisgo\u2019i Fedal. Haws oedd dweud na gwneud: gall Prif Lenorion, fel pob dosbarth arall o bobl, fod yn ddigon anystywallt ar brydiau. Yr oedd ambell un braidd yn anfodlon dod a\u0302\u2019i Fedal i\u2019r Orsedd, gan ddymuno glynu wrth y drefn a fodolai. A nifer o\u2019u plith yn ddigon amharod i ymbresenoli mewn gorsedd o feirdd dan unrhyw amgylchiadau \u2013 ambell un oherwydd eu triniaeth ysgeler yn y blynyddoedd a fu. Ond fe gefais i dair sioc hollol annisgwyl."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Eithr yr oedd un mater eto ar o\u0302l. Ym 1994, newidiwyd Cyfansoddiad yr Orsedd fel ag i roi i\u2019r Prif Lenorion statws cyflawn yn hytrach na statws cyfartal. Sef eu rhoi ar dir i\u2019w hethol i swydd yr Archdderwydd. Oherwydd ceidwadaeth o bosibl, nid dyna a ddigwyddodd ym Mro Colwyn ym 1995, nac ychwaith ym Mro Ogwr ym 1998. Ond yn 2001 newidiwyd y dull o ddewis, trwy roi pleidlais i bob aelod o\u2019r Orsedd, yn lle dim ond i\u2019r Bwrdd, fel cynt. Ac yn Eisteddfod Dinbych yn 2001, etholwyd y Prif Lenor cyntaf erioed, trwy bleidlais yr Orsedd gyfan, yn Archdderwydd Cymru. Os caf ryfygu seinio nodyn personol, ystyriaf fy nyrchafu\u2019n Archdderwydd Cymru yr anrhydedd fwyaf a ddaeth i\u2019m rhan erioed."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Yn ystod y Rhyfel, ni fu fawr o drefn ar bethau. Cynhaliwyd eisteddfodau radio, diolch i\u2019r BBC. Bu eisteddfodau bach ym Mangor, 1940; Hen Golwyn, 1941; Aberteifi, 1942; Bangor, 1943 a Llandybi\u0308e, 1944. Yna ail-ddechreuwyd yn syth wedi\u2019r Rhyfel, yn Rhosllannerchrugog ym 1945. Yn ystod wythnos y Brifwyl y gollyngwyd y bom atomig ar Nagasa\u0302ci, a daeth y Rhyfel a\u0302 Siapan i ben. Pan ddaeth y newydd yn ystod seremoni\u2019r Orsedd ar y pnawn Iau dyma\u2019r cyn-Archdderwydd Elfed, yn ei Wisg Aur \u2013 yn hynafgwr musgrell, dall \u2013 yn dod i flaen y llwyfan a dweud yn syml, ond mewn llais fel cloch: \u2018Gweddi\u0308wn\u2019. Ar o\u0302l i Elfed weddi\u0308o, canwyd yr emyn Cyfamod hedd, cyfamod cadarn Duw. A phan ofynnodd Archdderwydd Cymru (Crwys), wrth iddo gadeirio\u2019r Prifardd Tom Pari-Jones: \u2018A oes Heddwch?\u2019, bloeddiwyd \u2018Heddwch!\u2019, mewn modd nas clywyd na chynt na chwedyn."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Yn Aberpennar, ym 1946, urddwyd y Dywysoges Elizabeth dan yr enw-yng-Ngorsedd Elisabeth o Windsor. Ymhen y rhawg, urddwyd ei gwr Dug Caeredin (Phylip Meirionnydd). Yr oedd ei rhieni hefyd, a\u2019i thaid a\u2019i nain, wedi\u2019u hurddo yn eu hamser, fel ei hewythr Edward VIII (wedyn Dug Windsor). Fel y gwelwyd, yr oedd bri mawr ar urddo aelodau teulu brenhinol Lloegr pryd bynnag y do\u0302i\u2019r cyfle. Byth oddi ar Aberpennar, argraffwyd llun Elisabeth o Windsor \u2013 yn ei Gwisg Werdd \u2013 gyferbyn a\u0302 llun yr Archdderwydd ym mhob Rhaglen Gyhoeddi. Tua phum mlynedd yn o\u0302l, penderfynodd Bwrdd yr Orsedd hepgor y llun brenhinol, a dodi darlun o Iolo Morganwg yn ei le. Hyd y cofiaf, yr oedd yn benderfyniad unfrydol: yn sicr yn benderfyniad nem. con."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Lle bo\u2019r ddau fater uchod dan sylw, tybed beth fyddai Cynan wedi\u2019i ddweud?"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Enillwyd y Goron am y tro cyntaf erioed gan fenyw, sef Dilys Cadwaladr. Er mwyn ymorol na thorrid mo\u2019r gyfrinach, yr oedd Cynan ac Emrys Roberts, Ysgrifennydd y Llys, wedi cynllwynio i ryddhau si bod yr enillydd eisoes wedi ennill ei ddwy goron, ac felly na fyddai Coroni. Gweithiodd yr ystryw, a syfrdanodd Dilys Cadwaladr y genedl pan safodd ar alwad y Corn Gwlad."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Cynhaliwyd Gorsedd ar waha\u0302n i unrhyw brifwyl am y tro cyntaf yn ein dyddiau ni yng Nghaerwys ym 1968, i ddathlu pedwar canmlwyddiant yr Eisteddfod enwog a fu yno ym 1568. Gwahoddwyd disgynyddion y rhai a oedd wedi\u2019u henwi yn y Comisiwn gwreiddiol, hyd y medrwyd dod o hyd iddynt. Yr Archdderwydd Gwyndaf a lywyddai. A so\u0302n am gofio, eto: ym 1982, chwe chanrif wedi lladd Llywelyn ein Llyw Olaf ym 1282, cynhaliwyd wrth Gofeb Cilmeri gynulliad gorseddol dan lywyddiaeth yr Archdderwydd Ja\u0302ms Nicolas."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Ym Mhwllheli, ym 1995, fel rhan o wythnos ddathlu canmlwyddiant geni Cynan, cynhaliwyd Gorsedd Goffa iddo \u2013 Gorsedd unigryw i wr unigryw, yr oedd ar yr Orsedd y fath ddyled iddo, a\u2019r unig un erioed i wasanaethu\u2019n Archdderwydd ddwywaith. Er y cafwyd gorymdaith ar hyd y Stryd Fawr, i lawr Stryd Penlan (heibio\u2019r ty lle ganed Cynan), ac ymlaen ar hyd y Cob, daeth glaw trwm ar ein gwarthaf cyn inni gyrraedd Cylch y Meini, a bu\u2019n rhaid i\u2019r Archdderwydd John Gwilym lywyddu\u2019r Orsedd Goffa yn Ysgol Glan-y-Mo\u0302r, sy\u2019n digwydd sefyll ar yr union safle lle cynhaliwyd Eisteddfod Pwllheli ym 1955."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Anrhydeddau: yr Orsedd a\u2019r Goron"}, {"text_idx": "#000121", "text": "Medraf ddeall rhywun sy\u2019n fodlon derbyn anrhydedd gan yr Orsedd a\u2019r Goron; mae nifer o\u2019r rheini yn ein rhengoedd ni a\u2019u rhengoedd nhw. A medraf ddeall rhywun a fyddai\u2019n wfftio anrhydedd gan y naill a\u2019r llall fel ei gilydd \u2013 megis y diweddar Gwilym R. Jones. Ond ymwrthod a\u0302\u2019r Orsedd a derbyn teitl brenhinol? Mewn ymgais i ateb y pos, gofynnais y cwestiwn i\u2019r Dr Geraint Bowen un tro. Bu am rai munudau yn pendroni dros y mater. Ac yna meddai: \u2018Dyna i ti beth yw\u2019r gwahaniaeth rhwng ysgolheictod a diwylliant\u2019. Ar y pryd credwn ei fod wedi rhoi ei fys ar ryw ateb tywyll, ond cyfrwys-gynnil i\u2019m cwestiwn, ond yr hiraf y pendronaf drosto, y lleiaf oll y deallaf ei ystyr. Mae\u2019n ddrwg gen i, Geraint."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Aethpwyd a\u0302\u2019r Eisteddfod yno er mwyn dathlu wyth canrif ers yr eisteddfod gyntaf y ceir cofnod ohoni, a gynhaliwyd yng Nghastell Aberteifi ym 1176."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Ond pa reol a dorrodd Dic? Dim ond bod ar un o bwyllgorau lleol Prifwyl Aberteifi \u2013 pwyllgor nad oedd a wnelo dim oll a\u0302 chystadleuaeth y Gadair \u2013 pan oedd Rheolau\u2019r Eisteddfod yn cyhoeddi\u2019n haearnaidd-bendant na chaniateid hynny. (Ac am roi ei briod enw \u2018R. Lewis Jones\u2019 yn lle\u2019r mwy adnabyddus \u2018Dic Jones\u2019 yn yr amlen dan se\u0302l. A oedd hynny\u2019n drosedd, atolwg?)"}, {"text_idx": "#000125", "text": "Yr oeddwn yng Nghyngor yr Eisteddfod rhyw flwyddyn neu ddwy yn o\u0302l pan gyhoeddwyd eu bod yn newid y rheol honno (sef gwahardd aelodau pwyllgorau lleol rhag cystadlu yn eu Heisteddfod hwy). Felly \u2013 os caf ddychmygu sefyllfa \u2013 ni fyddai dim i rwystro beirniad yr Englyn Digri rhag cystadlu am y Rhuban Glas. Ar o\u0302l i\u2019r newid gael ei gario (yn unfrydol), gofynnais gwestiwn fel pwynt o drefn i Gadeirydd y Cyngor. Pan ofynnodd i mi beth oedd fy mhwynt o drefn, gofynnais: \u2018Pe bai rheolau Prifwyl 1976 fel y maen nhw\u2019n awr, ar o\u0302l eu newid heddiw, onid Dic Jones a fyddai wedi ennill Cadair Aberteifi\u2019 Cefais yr argraff y bu distawrwydd llethol, a chryn lyncu poer. Yna: \u2018Ie\u2019, atebodd y Cadeirydd, yn gwta. Oni fedr ma\u0302n betheuach amharu ar rediad Hanes, weithiau?"}, {"text_idx": "#000126", "text": "Rhoddwr Cadair Caernarfon oedd y diweddar Eryl Owen-Jones (Sio\u0302n Eryl), cyfreithiwr a chyn-glerc y Cyngor Sir a Llys Chwarter Sir Gaernarfon. Dyfarnodd y beirniaid nad oedd neb yn deilwng ohoni. Oherwydd ei gysylltiadau cyfreithiol, a\u2019r ffaith fod Llys y Goron, Caernarfon \u2013 olynydd y cyn-Lys Chwarter \u2013 wrthi\u2019n cael ei ailwampio a\u2019i adnewyddu ar y pryd, penderfynodd Sio\u0302n Eryl gyflwyno\u2019i Gadair yn rhodd i Adran yr Arglwydd Ganghellor, iddi gael gwasanaethu ym mhrif safle anrhydedd Llys y Goron, yn gadair i\u2019r Barnwr. Dyna a wnaed ar o\u0302l atal Cadair Caergybi ym 1927, pryd y cyflwynwyd hi i Lys Biwmares."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Dan Nawdd Duw a\u2019i Dangnef"}]