[{"text_idx": "#000001", "text": "Aeth 75 mlynedd heibio ers i\u2019r Americanwyr, gyda chytundeb Prydain, ollwng bomiau atomig ar Hiroshima a Nagasaki. Dyma\u2019r tro cyntaf, a hyd yma yr unig dro, i arfau dinistr torfol niwclear gael eu defnyddio. Y gred arferol yw mai hyn arweiniodd at ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ond \u2018roedd Siapan yn barod ar ei gliniau, felly yn ymarferol dod a\u2019r rhyfel yn gynt wnaeth y weithred. \u2018Roedd y bomio yn ffordd o ddangos i Rwsia beth allai grym yr UDA ei gyflawni, gan nad oedd gan Rwsia fom niwclear ar y pryd. Arweiniodd hyn at Rwsia yn datblygu arfau tebyg. Dyma ddechrau y Rhyfel Oer. Mae gwaddol y ddwy danchwa enbyd yma yn taflu cysgod enfawr dros pob gwlad yn y byd."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Dathlwyd Diwrnod VE yn swyddogol yma gyda sbloet jingoistaidd, a bydd dathlu diwrnod VJ ar 15fed Awst. Ond tawedog yw\u2019r wladwriaeth am Hiroshima a Nagasaki. Priodol yw i ni adolygu yn fyr hanes arfau niwclear."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Pryderai UDA a Phrydain fod yr Almaen Natsiaidd yn gweithio ar fom niwclear. Cydweithiodd y ddwy wlad a Canada ar Brosiect Manhattan fyddai\u2019n arwain at Hiroshima a Nagasaki. Ddylem ni ddim synnu fod Prydain dan Churchill wedi ceisio arwain y prosiect, ond wrth gwrs \u2018roedd gallu y wladwriaeth hon i ariannu unrhyw beth wedi hen ddarfod, a gorfu i Churchill gytuno i reolaeth UDA o\u2019r gwaith. Cofir Robert Oppenheimer, pennaeth Labordy Los Alamos a weithiai ar y prosiect, am ei ddyfyniad o\u2019r hen glasur o\u2019r India, y Bhagavad Gita: \u201cYn awr fi yw Angau, Distryw Bydoedd\u201d."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Am 8:15 y bore ar 6ed Awst 1945 ymosodwyd ar Hiroshima gyda bom wraniwm math-gwn a lys-enwyd \u2018Little Boy\u2019, wedi ei gollwng o\u2019r awyren Enola Gay. Dyma\u2019r arf niwclear cyntaf i\u2019w ddefnyddio erioed. Lladdwyd 20,000 o filwyr a 70,000 i 126,000 o sifiliaid. Ymledodd cwmwl ymbelydrol o \u2018ludw angau\u2019 dros ardal eang, gan effeithio mwy o bobl. Dioddefodd llawer o\u2019r rhai a oroesodd y danchwa gan ddatblygu lewcemia tua 4 i 6 mlynedd yn ddiweddarach."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Gollyngwyd y bom plwtoniwm mewnffrwydrol \u2018Fat Man\u2019 o\u2019r awyren Bockscar ar Nagasaki ar 9fed Awst 1945. Lladdwyd 39,000 i 80,000 o bobl. Bu farw miloedd lawer yn y misoedd yn dilyn y bomio."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ildiodd Siapan ar 15fed Awst 1945. \u2018Roedd y byd wedi newid, a dynoliaeth efo\u2019r gallu i\u2019w ddileu ei hunan."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn syml, cafwyd ras orffwyll rhwng UDA a Rwsia i gynhyrchu arfau niwclear. Dyma y Rhyfel Oer. \u2018Roedd ofn gwirioneddol y gallai rhyfel niwclear ddigwydd. Mae\u2019n debyg mai penllanw\u2019r cyfnod hwn oedd argyfwng Ciwba ym mis Hydref 1962, pan ddaeth y byd o fewn trwch blewyn i gyflafan. Presenoldeb arfau niwclear Rwsia yn Ciwba oedd asgwrn y gynnen. Yn ffodus, daeth UDA dan Kennedy a Rwsia dan Khrushchev i gytundeb, ac arweiniodd hyn at gyfnod o dawelwch cymharol, tan i\u2019r ddwy wlad gynyddu eu harfau rai blynyddoedd yn ddiweddarach."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gostyngodd y nifer o arfau niwclear o tua 70,000 ar ddiwedd y Rhyfel Oer, a\u2019r amcangyfrif ar ddiwedd 2019 oedd 13,865. Wrth gwrs, mae hyn yn fwy na digon i ddinistrio\u2019r byd. Mae\u2019r arfau cyfoes yn llawer iawn mwy pwerus na\u2019r rhai a ollyngwyd ar Hiroshima a Nagasaki. Mae gan Rwsia 6,500; UDA 6,185; Ffrainc 300; China 290; y Deyrnas Gyfunol 200; Pakistan 150 \u2013 160; India 130 \u2013 140; Israel 80- 90; Gogledd Korea 20 \u2013 30."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ar hyn o bryd daeth y bygythiad niwclear yn o\u0302l gyda grym nas gwelwyd ers degawdau. Tynnodd Trump ei wlad allan o\u2019r Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty rhwng Rwsia a\u2019r UDA. Cytundeb arwyddwyd gan Reagan a Gorbachev oedd hwn, ac arweiniodd at leihau arfau, a chyfnod o dawelwch cymharol."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae Trump hefyd wedi tynnu allan o\u2019r cytundeb niwclear efo Iran (cytundeb oedd yn cynnwys Rwsia, China, y DG, Ffrainc a\u2019r Almaen) oedd yn dileu sancsiynau economaidd yn gyfnewid am oruchwyliaeth o safleoedd niwclear sifil y wlad honno. O ganlyniad credir fod Iran wedi dechrau cynhyrchu wraniwm a gyfoethogwyd, ac ofnir y gallai hyn arwain at gynhyrchu arfau niwclear. Mae hyn yn ychwanegu at yr helbulon diddiwedd yn y Dwyrain Canol."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Nid oes arfau niwclear yma. Ond mae ynni niwclear wedi ei gynhyrchu yma yn Wylfa a Trawsfynydd, a bwriad y don gyntaf o atomfeydd oedd i gynhyrchu plwtoniwm ar gyfer arfau niwclear. Mae ynni niwclear yn dal ar yr agenda gwleidyddol, ar waetha\u2019r cysylltiad amlwg sy\u2019n dal i fodoli rhwng niwclear sifil a niwclear milwrol \u2013 mae hynny\u2019n bod yma ac yn UDA hefyd."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Yn yr wythdegau \u2018roedd Cymru yn swyddogol yn galw ei hun yn \u2018Gymru Ddi-Niwclear\u2019. Merched o Gymry sefydlodd wersyll heddwch Comin Greenham i wrthwynebu taflegrau niwclear Cruise yn adeg Thatcher."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ar y llaw arall yn o\u0302l llyfr a gyhoeddwyd yn ddiweddar \u201cWales and the Bomb\u201d cyfrannodd dros 40 o Gymry at ddatblygu arfau niwclear, a mae sawl gwyddonydd o Gymru yn gweithio yn yr Atomic Weapons Establishment yn Aldermaston heddiw. Mae ymchwil ar arfau niwclear wedi ei wneud ym Mhrifysgolion Cymru, ac yn y cyfnod cynnar gwelwyd Gwaith Dyffryn Rhydymwyn a Gwaith Nicel Mond Clydach yn gysylltiedig a\u0302 datblygu arfau niwclear."}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u2018Roedd y diweddar Paul Flynn yn gadarn wrth-niwclear."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Fel ymgyrchydd gwrth-niwclear ers blynyddoedd fy hun, \u2018rwyf wedi cyfarfod a\u0302 chymaint o bobl dda ac ymroddedig. Un o\u2019r rhai mwyaf nodedig yw merch ifanc o Siapan \u2013 Ayumi Fukakusa, gweithwraig efo Cyfeillion y Ddaear, Siapan. Bu yma yng Nghymru sawl gwaith yn ymgyrchu yn erbyn Wylfa B. Trefnodd daith i Siapan i mi ac eraill i weld y llanast amgylcheddol a dynol yn Fukushima, ac i gyfarfod gwleidyddion a\u2019r cyhoedd. Penderfynodd Ayumi ymgyrchu yn erbyn niwclear yn dilyn tanchwa Fukushima, ac am iddi weld y cysylltiad rhwng y drasiedi honno a thrasiedi ei thaid a\u2019i nain. \u2018Roeddan nhw wedi goroesi y bom ar Nagasaki."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Cymru should commit to phasing out Wylfa and Trawsfynydd forthwith. However, generations of nuclear technologists will be required to protect our country from two decrepit hulks, to begin the process of dismantling the reactors (say, hundreds of years at least) and to utilise advances in health and other fields where nuclear isotopes have safe application. That should be the limit of it. The economic costs of Hinkley Point C should ensure that Wylfa B will not be built. The former will be so expensive to operate, it may not even be fired up. Just another blind alley of the UK government trying to defeat \u2018the market\u2019, which firmly favours renewable soft technologies."}, {"text_idx": "#000032", "text": "A non-nuclear commitment would be a necessary accompaniment to new diplomatic initiatives in support of global disarmament, conflict resolution and peace. Now that would be an independent Cymru we could all be proud of!"}, {"text_idx": "#000033", "text": "We have a deep heritage to draw from. Though the chapels might have diminished in influence, the pacifists and the peaceniks are still here. Yma o hyd!"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Thanks Neil for your constructive comments.\nIn case you\u2019re interested, here are some nuclear, military and peace related articles I wrote for Undod."}, {"text_idx": "#000040", "text": "And if you don\u2019t want to look at my stuff, please read Angharad Tomos on Epynt.\nCofiwch Epynt... Is it not high time that the army left the area?"}]