[{"text_idx": "#000000", "text": "Mae\u2019n anodd gwybod pryd yn union y sefydlwyd Cae Star yn gartref i ddiwydiant. Mae enw\u2019r safle yn gysylltiedig a\u0302\u2018r dafarn gyntaf ar y Stryd Fawr, y Star, a oedd mewn cystadleuaeth a\u0302\u2019r capel yn 1820 i enwi\u2019r pentref naill ai yn Bethesda neu yn Star. Ac yng Nghae Star y sefydlwyd capel cyntaf y Bedyddwyr yn y pentref drwy nawdd teulu\u2019r Ellisiaid, perchnogion y tir a stad y Cefnfaes bryd hynny. Byr fu arhosiad y capel yno cyn symud yn 1834 i leoliad mwy bonheddig yn gymar i\u2019r Wesleaid a\u2019r Annibynwyr mewn triongl cyfleus rhwng Allt Penybryn a\u2019r Stryd Fawr."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ganed y Parch John Owen Jones, gweinidog a ddaeth ymhen amser yn ei yrfa yn brifathro Ysgol Rhagbaratol y Bala, yn Brynduntur, Stryd y Felin, Cae Star yn 1857. Sylwer ar yr enw Brynduntur! Mae awdur y cofiant i\u2019r gweinidog, wrth ragymadroddi ar ei fachgendod, yn darlunio ymwelydd yn cyrraedd Bethesda o gyfeiriad y gogledd. Byddai\u2019n gyntaf yn cerdded o dan bont oedd yn croesi\u2019r ffordd o\u2019i flaen (pont oedd yn cysylltu\u2019r ddwy ran o chwarel Llety\u2019r Adar), cyn sylwi ar lethr uchel ar y chwith oedd yn disgyn yn serth i wely\u2019r afon islaw, ac ar y llechwedd safai hen dafarn o\u2019r enw Ty\u0302 Persi. Wedi cyrraedd y Stryd Fawr byddai\u2019n nodi fod Twr, Lo\u0302n Pa\u0302b a Phenygraig ar y chwith, ac ar y dde gyfres o fan heolydd yn \u2018rhedeg y tu cefn... megis Stryt y Rhinws, Stryt y Brewas a Stryt y Felin\u2019. Mae map Johnson o bentref Bethesda yn 1855 yn ategu lleoliad y cyfeiriadau hyn ac yn dangos datblygiad cywasgedig y rhesi tai yng Nghae Star, er nad yw yn eu henwi, yn ogystal a\u0302 lleoliad capel y Bedyddwyr fel yr oedd gynt. Dengys y map fod dwy fynedfa i\u2019r safle o\u2019r Stryd Fawr, y ddwy led un adeilad oddi wrth ei gilydd, ac mae\u2019n ymddangos fod un rhan o\u2019r llain heb ei ddatblygu ar lan yr afon yn y pen gogleddol. Nid oedd \u2018Y Farchnad\u2019 (Neuadd Ogwen y dyfodol) wedi ei hadeiladu yn y pen gogleddol yn 1855."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dwy res o dai bychan o safon isel eu hadeiladwaith a\u2019u cyfleusterau oedd yng Nghae Star, ac roedd yn amlwg yn ddatblygiad cynnar yn hanes y pentref. Yr oedd Stryd y Felin wedi ei chywasgu yn rhyfeddol o agos at gefnau adeiladau\u2019r Stryd Fawr fyddai\u2019n eu cysgodi hyd at bedwar llawr uwchlaw. Yn cefnu ar y tai o du\u2019r Stryd Fawr yr oedd naw tafarn, o\u2019r 18 oedd yn bresennol ar y stryd (Britannia, Blue Bell, Bull, Coach and Horses, Crown, King\u2019s Head, Royal Oak and Welsh Harp, Ship, Wellington); tair siop bwtsiar o\u2019r pump; ac o leiaf bedair o\u2019r 12 siop groser oedd ar y stryd, bob un ohonynt a\u0302 mynediad preifat i Gae Star drwy eu selerydd, cyfleuster a fyddai\u2019n sicr yn tarfu ar gymeriad a mwyniant preswylwyr Stryd y Felin. Mae cyfrifiadau cynnar o Gae Star yn rhoddi syniad o brysurdeb diwydiannol yr ardal, er nad yw cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn enwi\u2019r ddwy stryd yn benodol. Cyfrifiad 1871 sy\u2019n enwi\u2019r ddwy stryd am y tro cyntaf fel Mill Street ac Ogwen Street (Stryd y Briwas wedi newid ei enw, tybed?), y ddwy yn strydoedd parchus gyda 49 ty\u0302 yn Stryd y Felin, ac 16 ty\u0302 yn Stryd Ogwen. Chwarelwyr bron yn ddieithriad oedd preswylwyr y tai, ond yr oedd yno groestoriad o swyddogaethau eraill yn ogystal, megis seiri, gofaint, a gwneuthurwyr esgidiau, gwniadyddesau dillad a hetiau, morwynion, golchwyr dillad a glanhawyr tai. Yn eu plith yr oedd nifer fechan o dlodion yn wy\u0302r a merched. Ond fel y tystia cofiant y Parchedig John Owen Jones yr oedd yno hefyd bandy a melin, ac efallai friwas (bragdy), cyn ei eni yn 1857, ac fe ddechreuodd yntau weithio yn ddeuddeg oed yn y ffatri wla\u0302n oedd gerllaw ei gartref."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae manylion cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn ychwanegu ychydig mwy o wybodaeth, er nad yw\u2019n enwi\u2019r strydoedd yn ardal y Stryd Fawr. Yn o\u0302l y cyfrifiad, chwarelwyr oedd mwyafrif llethol preswylwyr yr holl ardal, gyda thafarnwyr a siopwyr yn gydradd amlwg yn y cyfrif, ond yr oedd rhai galwedigaethau eraill yn dal sylw: yn 1841 Hugh Owen, fuller; William Hughes, weaver; William Jones, moulder; John Williams, miller; a nifer fawr o wneuthurwyr esgidiau , ac yn 1851 gwelwyd y canlynol: dau Wool Manufacturer, tri Hand Weaver a Weaver, dau Flour Dealer a dau Brewer \u2013 er y mae\u2019n werth ystyried nad yw pob dyn yn byw yn yr un stryd ag y mae\u2019n gweithio ynddi."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dengys mapiau ordnans cynnar o ardal Cae Star fod o leiaf bedwar adeilad sylweddol eu maint yn sefyll ar lan afon Ogwen, a bod o leiaf ddau, os nad tri, wedi eu cysylltu drwy lifddor a ffos gyda\u2019r afon. Mae\u2019n amlwg felly fod o leiaf ddwy olwyn ddw\u0302r wedi pweru\u2019r adeiladau hyn \u2013 y felin ar derfyn Stryd y Felin fyddai\u2019r adeilad cyntaf i dderbyn y cyflenwad, ac ar waelod Stryd Ogwen derbyniai\u2019r ail adeilad y dw\u0302r o raeadr isel a ddarparwyd yn yr afon i gryfhau\u2019r llif. Prin fod modd gwybod yn union pa ddiwydiannau oedd yng Nghae Star yn ystod cyfnod cyntaf datblygu\u2019r safle. Mae\u2019r Trade Books blynyddol, megis Pigot a Slaters, yn cofnodi Bethesda dan bennawd Bangor gan nodi pob cyfeiriad busnes yn benagored fel y pentref rhagor nag fel manylyn perthnasol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae cyfrifiad 1871 yn arwyddo efallai fod cyfnewidiadau ar droed yng Nghae Star. Tybed a oedd y pandy a\u2019r felin a\u2019r friwas mewn gwaith erbyn hynny? \u2013 er mae\u2019n rhaid cydnabod fod fuller a dau fragwr wedi eu cofnodi yn gyfochrog a\u0302\u2019r criw arferol o chwarelwyr a gweithwyr medrus. Yno hefyd yr oedd pedwar gwneuthurwr esgidiau, un platelayer ac un iron moulder. Y diddordeb pennaf, serch hynny, yw yn y nythaid bychan, ond arwyddocaol, o wneuthurwyr brethyn (2), gwehyddion (3) a gwraig oedd yn gwau sanau oedd yn Stryd y Felin. Hanai un o\u2019r gwneuthurwyr o Sir Fynwy, dau o\u2019r gwehyddion a\u2019r wraig o Fo\u0302n ac roedd y gweddill yn lleol. Gellir dilyn hanes y nythaid hwn yng nghyfrifiad 1881 pryd y canfyddir bod dwy ffatri wla\u0302n yn Stryd y Felin \u2013 un yn rhif 11 lle\u2019r oedd lletywr o Langwyllog, Mo\u0302n yn gweithio fel gwehydd, a\u2019r pwysicaf yn rhif 33 lle\u2019r oedd Edward Morris o Landrygarn, Mo\u0302n yn cyflogi un dyn ac un bachgen yn ei ffatri. Erbyn cyfrifiad 1901 yr oedd Edward Morris wedi symud i rif 5 yn Stryd Coetmor pryd y disgrifir ef fel gweuwr gwla\u0302n a\u2019i ferch fel gweuwraig sanau. Yn rhif 33 Stryd y Felin yr oedd Shem Morris a\u2019i wraig yn byw, ef yn wreiddiol o Gemaes, Mo\u0302n, ac yn wneuthurwr brethyn yn cyflogi lletywr ieuanc o Bwllheli fel gweuwr gwla\u0302n. Yng nghyfeirlyfr busnes blynyddol Slaters am 1883 sydd yn hysbysu prif fusnesau pentref Bethesda, dim ond un cyfeiriad sydd i fusnes yng Nghae Star ac yn arwyddocaol iawn y cyfeiriad yw \u2013 Morris Edwards, Mill Street, woollen manufacturer. Mae\u2019n eithaf tebygol mai\u2019r pandy a\u2019i gae duntur cysylltiedig oedd y diwydiant cyntaf i ddiflannu o Gae Star, er i ddylanwad sylfaenol gwla\u0302n a brethyn barhau yn yr ardal hyd at ganol y 19g pan oedd Margaret Roberts, oedd yn byw yn y Stryd Fawr yn cefnu ar Gae Star, yn dal i redeg busnes bychan, ond llewyrchus, yn gweu sanau i chwarelwyr yn bennaf."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn y deng mlynedd rhwng cyfrifiad 1871 ac 1881 yr oedd cyfnewidiadau allweddol yn digwydd yng Nghae Star wrth i brysurdeb egni\u0308ol yr ardal ddechrau pallu. Yr allwedd bwysicaf i\u2019r newid yw nifer y tai sydd heb breswylwyr ynddynt. Cofnodir bod saith o\u2019r deg ty\u0302 cyntaf yn Stryd y Felin yn ddibreswyl gyda dau dy\u0302 arall yn y rhes yn wag, tra yn Stryd Ogwen yr oedd tri thy\u0302 allan o\u2019r un ar bymtheg hefyd heb breswylwyr. Mae manylion cyfrifiad 1901 ar ddechrau canrif newydd yn amlygu\u2019n eglur faint pellach y dirywiad yng Nghae Star. Yr oedd newid sylfaenol wedi digwydd ym mhoblogaeth a chartrefedd yr ardal yn gymaint felly nes newid ei chymeriad bron yn llwyr. Yn Stryd y Felin adroddir bod o leiaf 22 ty\u0302 yn wag, ac roedd y cyfrifiad yn nodi bod tri o\u2019r tai bellach yn furddynnod. Yn fwy trawiadol fyth dim ond un ar ddeg chwarelwr a\u2019u teuluoedd oedd yn byw yng Nghae Star, ond yr oedd 24 o wragedd gweddwon/dibriod a phlant, wedi eu cofrestru fel penteulu. Roedd y mwyafrif heb waith, rhai mewn swyddi distadl fel golchwragedd neu lanhawyr, a saith wedi eu cofrestru yn dlodion. Dim ond tair gwniadwraig dillad oedd ar y safle, ac o blith y dynion yr oedd un crydd, un saer, un bwtsiar, tri gyrrwr cerbyd a phedwar labrwr mewn gwaith."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn cydredeg a\u0302\u2019r cyfnewidiadau cymdeithasol yr oedd patrwm diwydiannol Cae Star hefyd wedi newid. Nid oedd so\u0302n bellach am y bragdy, os bu un o gwbl yng Nghae Star, ac mae\u2019n bur annhebygol fod y felin, a roddodd ei henw i\u2019r stryd, yn gweithio erbyn diwedd y ganrif. Yng nghyfrifiad 1901 datgelir mai cwmni o\u2019r enw yr Ogwen River Slate Mill oedd yn defnyddio\u2019r adeilad mawr ar waelod Stryd Ogwen, ac mae\u2019n eithaf tebyg mai hwn oedd y cwmni fel Owen Richard and Son, Bethesda Slate Manufacturers and Cutters, sydd yn ymddangos yn hysbyslyfr Slaters yn 1883 ond heb nodi ei leoliad yng Nghae Star. Ac ai tybed mai yn y felin hon yr oedd mab rhif 5 Stryd y Felin yn gweithio fel slate slab planer yng nghyfrifiad 1901?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Rhywbryd yn y ganrif, ar amser amhenodol, sefydlwyd prif ladd-dy pentref Bethesda yng Nghae Star i gyflawni gofynion holl fwtseriaid y Stryd Fawr. Lleolwyd y lladd-dy yn un o\u2019r adeiladau ar lan yr afon yng nghyffiniau Stryd Coetmor. Nepell oddi wrtho lleolwyd prif le chwech dynion y Stryd Fawr. O edrych ar restr diwydiannau Cae Star gellir amgyffred nad oedd brin yr un ohonynt yn felys eu harogleuon: y pandy, y bragdy na\u2019r lladd-dy. Adroddir mai afon Ogwen oedd y garthffos gyfleus i garthion y lladd-dy; roedd yn llwyddiannus yn llif y gaeaf ond yn nw\u0302r trai yr haf yr oedd yn gadael y perfeddion yn sypiau drewllyd hyd y lan. Ychwanegwch y ffaith fod lle chwech y dynion hefyd wedi ei leoli yng Nghae Star ac yn defnyddio\u2019r un garthffos gyffredin, a gellir megis ffroeni gweddill y darlun!"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Os cywir y dehongliad uchod o hanes Cae Star yna mae\u2019n adroddiad trist am ddirywiad cyson dros amser ardal oedd unwaith yn falch o gyfraniad ei chymdeithas a\u2019i diwydiannau at dwf pentref Bethesda. Yn raddol drwy esgeulustod a chyfnewidiadau cymdeithasol llithrodd yr ardal i gyflwr o glawstroffobia a dirwasgiad trist, i\u2019w charcharu\u2019n gyfleus y tu cefn i dwnnel tywyll eu mynediad i\u2019r Stryd Fawr. Cymerodd bron i gant saith deg o flynyddoedd cyn y rhyddhawyd Cae Star o\u2019i charchar anniben pan chwalwyd y twnnel tywyll yn 1994. Ac i ba bwrpas tybed? I greu un maes parcio di-ramant."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae waliau cerrig a chloddiau pridd mor hen a\u0302 chyfnod y Neolithig chwe mil o flynyddoedd yn o\u0302l. Pan ddaeth yr amaethwyr cyntaf i Brydain a dewis ffermio tiriogaethau parhaol yr oedd yn angenrheidiol codi ffiniau i gadw\u2019r anifeiliaid rhag crwydro o\u2019r caeau ac i ddiogelu\u2019r cnydau bwyd a dyfid yn y caeau. Mae gan archaeolegwyr sy\u2019n archwilio safleoedd amaethyddiaeth gynnar ddiddordeb mawr mewn canfod natur a chyfansoddiad y terfynau sydd i\u2019r caeau. Dengys eu hymchwil fod aredig llain o dir, yn arbennig llain ar lethr, yn creu llwyfan isel rhwng dau raniad o\u2019r tir. Yr enw technegol ar y llwyfan isel yw linsied (lynchet). Wrth i\u2019r linsied ddatblygu yn nodwedd fwy amlwg byddai cerrig, cynnyrch o aredig y tir, yn cael eu casglu a\u2019u pentyrru ar y rhaniad i greu wal isel, neu byddai llwyni yn tyfu hyd yr ymyl i greu rhwystr ar ffurf clawdd. Yn nhreigl y canrifoedd diflannodd y cerrig ac ysgubwyd ymaith y gwrychoedd ond erys y llwyfannau isel i nodi terfynau parhaol y caeau. Ar ffridd Corbri yn Llanllechid ceir enghreifftiau ardderchog o\u2019r linsiedau hyn ac fe\u2019u gwelir gliriaf mewn lluniau a dynnwyd o\u2019r awyr sy\u2019n dangos patrymau\u2019r caeau cynhanes fel rhan o dirwedd yr ardal hon. Yng Nghoed Uchaf gwelir patrymau gwahanol oherwydd yno datblygwyd y linsiedau yn lleiniau hirion cyfochrog sy\u2019n rhan o anheddfan gynhanes nad yw\u2019n amlwg bellach oherwydd ei gorchuddio gan dyfiant eithin a mieri ar y safle."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Nid yw\u2019r drafodaeth uchod yn ateb y cwestiwn pam fod waliau cerrig yn gyffredin mewn rhai rhannau o\u2019r wlad a chloddiau pridd mewn rhannau eraill. Ardal o waliau cerrig sych yw Dyffryn Ogwen tra bo Mo\u0302n, Eifionydd a Lly\u0302n yn ffafrio cloddiau, ac efallai mai rhesymau daearegol sy\u2019n bennaf gyfrifol am hyn yn hytrach na\u2019i fod yn ddewis i\u2019r unigolyn. Yn ystod Oes yr Ia yr oedd y rhewlifau yn erydu creigiau ucheldir Eryri gan adael pentyrrau o feini a cherrig yn weddill, tra ar y gwastadeddau\u2019n ffinio\u2019r mynyddoedd, ardaloedd o ddyddodi graean, priddoedd a cherrig man a geid yno ac felly byddai\u2019r dewis o adnodd bras yn llawer prinnach. Serch hynny, y mae un clawdd i\u2019w gael yn Nyffryn Ogwen sef yr un ym mharc Ocar, er mai clawdd cynnal yn hytrach na chlawdd terfyn a fyddai hwn. O edrych yn fwy manwl mae dosbarthiad waliau cerrig Dyffryn Ogwen yn bur ddiddorol."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Wal gerrig Tan y Foel"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Waliau sy\u2019n dynodi ffiniau caeau\u2019r ardal ac mae pwysigrwydd arbennig i\u2019r wal derfyn diriogaethol, wal y mynydd, sy\u2019n nodi\u2019r ffin rhwng yr iseldir a amgaewyd a\u2019r ucheldir sy\u2019n ffridd agored. Nodwedd arbennig o Ddyffryn Ogwen yw bod wal y mynydd yn cadw fwy neu lai at gyfuchlin 250metr a phrin iawn fod waliau sy\u2019n amga\u0301u caeau yn ymestyn y tu draw i\u2019r llinell hon fel y gwelir mewn ardaloedd eraill yn Eryri. O\u2019r Bronydd hyd at wal y mynydd uwchlaw Pont Ogwen gellir cerdded gweundir Llanllechid yn ddirwystr."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Prin fod y patrwm yn newid ar lethrau serth Nant Ffrancon er bod yma rai waliau tiriogaethol sy\u2019n dringo\u2019n uchel i nodi terfynau efallai yng Nghwm Bual a Chwm Graianog. Mae\u2019n anodd rhoi dyddiad pryd yr adeiladwyd y terfynau hyn ond gellir crybwyll y gallasai rhai berthyn i gyfnod cynnar yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan ddaethpwyd a\u0302 bugeiliaid o\u2019r Alban i wella ansawdd ffermio\u2019r ardal dan nawdd stad y Penrhyn a dylanwad brwdfrydig Edward Gordon Pennant, Barwn cyntaf y Penrhyn. Fel y nodwyd uchod, waliau o gerrig sychion sy\u2019n nodweddu ein hardal ni, hynny yw waliau a adeiladwyd drwy grefft arbennig y saer maen o blethu cerrig y wal heb ddefnydd mortar ar sylfaen o gerrig breision, gan gryfhau\u2019r adeiladwaith gyda cherrig cloi pwrpasol a\u2019i gwarchod gyda rhes gymesur o gerrig copa ar y brig."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Muriau llechi y Felin Fawr"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae ffurf arall ar waliau cerrig i\u2019w gweld yn Nyffryn Ogwen sef y muriau carreg anferth eu maint a adeiladwyd i gynnal safleoedd diwydiannol yn yr ardal. Yr enghreifftiau gorau yw\u2019r muriau sy\u2019n cynnal safle\u2019r Felin Fawr yng Nghoed y Parc, er bod gofynion diogelwch ein canrif ni bellach wedi golygu chwalu llawer ar anferthedd eu hadeiladwaith. Adeiladwyd y muriau o bennau llechi wedi eu llifio, megis gwastraff o brosesau trin cerrig yn y felin, ac ar eu huchaf yr oedd rhai o\u2019r muriau oddeutu chwe metr (20 troedfedd) mewn maint. Estynnwyd y muriau i gynnal llwybr tramffordd y chwarel gyda\u2019r rhannau mwyaf nodedig ger Tanysgrafell ac yn y gulfan gywasgedig rhwng Hendyrpeg a Dinas. Dyddiad adeiladu\u2019r dramffordd oedd 1801 ac felly mae rhannau o\u2019r muriau hyn yn dyddio i\u2019r cyfnod hwn a cheir cadarnhad o hyn gan Telford sy\u2019n cyfeirio at lwybr y ffordd Dyrpeg yn Dins a adeiladwyd yn 1802 gan bwysleisio ei pheryglon rhwng tyrrau llechi mawr y dramffordd uwchlaw a cheunant yr Afon Ogwen islaw."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Muriau o garreg a llechen ar ffordd Dinas"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Cyfuniad o ffens lechi a wal gerrig yn ffurfio\u2019r un terfyn ar ffridd y Bronydd yn Llanllechid"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn olaf mae\u2019n rhaid cyfeirio at ddull arall o ffurfio ffin rhwng dau eiddo sef y ffens lechi sydd yn nodwedd arbennig o ardaloedd chwarelyddol Gwynedd. Gweler Cyfeiriad Bingley yn 1748 -\u2018the fences are made with pieces of Blue Slate ... driven into thr ground about a foot distant from each other and interwoven near the top with briar;\u2019 to hold them together\u2019."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ffens bileri yn Mynydd Llandyga\u0301i"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Defnyddiwyd ffens fel dull cost effeithiol o bennu\u2019r ffin rhwng dau gae bychan neu yn derfyn rhwng dau eiddo, megis yn Nhanybwlch a Llwybr Main ym Mynydd Llandyga\u0301i, datblygiadau sy\u2019n perthyn i chwedegau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hanfod y rhwystr yw ffurfio rhes o bileri cul ond talsyth gyda gwifren ddur yn eu plethu er mwyn cryfder ar hyd y pennau. Mewn rhai enghreifftiau defnyddiwyd crawiau llechi llydan yn lle\u2019r pileri main i ffurfio\u2019r ffens ond pur anaml y defnyddid y dull dros bellter ac eithrio mewn enghraifft nodedig ar y llwybr troed sy\u2019n dringo rhwng Sgwa\u0302r Penybryn a Ffordd Carneddi ac fe gyfeirir ato ar dafod leferydd fel y \u2018Llwybr Pleri\u2019."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mae waliau cerrig yn nodweddu cymeriad ardal ac yn rhan o\u2019i hanes a\u2019i datblygiad. Gresyn yw gweld nifer o waliau\u2019r ardal mewn cyflwr gwael megis y rhai sy\u2019n ffurfio ochr y gogledd o\u2019r ffordd rhwng Plas Ffrancon a Hen Barc ar Lo\u0302n Newydd. Adlewyrchiad o ddiffyg parch at ein treftadaeth ydyw fandaliaeth o\u2019r fath hon."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae eglwys St Cross wedi ei lleoli ym Mhonc y Lo\u0302n ar fin yr hen ffordd Dyrpeg wreiddiol sy\u2019n arwain o bentref Talybont i gyfeiriad y dwyrain a Than y Lo\u0302n, ac o fewn ychydig fetrau i\u2019r de o wal amgylchynol Parc y Penrhyn. Adeiladwyd yr eglwys yn 1892 gydag arian a gasglwyd yn wirfoddol i goffa\u0301u Edward Gordon Pennant, Arglwydd y Penrhyn, y cymwynaswr a fu\u2019n gyfrifol am adeiladu neu ail adeiladu holl eglwysi Anglicanaidd y fro yn ystod cyfnod ei deyrnasiad. Bu ef farw yn 1886. Cynlluniwyd yr eglwys gan y pensaer Thomas Dinham Atkinson i gynllun Neo Normanaidd braidd yn foel, sy\u2019n cyfateb i bensaerni\u0308aeth lem castell y Penrhyn gerllaw. Adeiladwyd y muriau allanol gyda cherrig rwbel cyffredin ond defnyddiwyd carreg galch o Benmon i amlygu adeiladwaith capanau a fframwaith y ffenestri. To llechi sy\u2019n diddosi\u2019r adeilad. Amgylchir yr eglwys gan ei mynwent."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Mae cynllun mewnol yr eglwys yn hynod syml mewn dull canol oesol clasurol sy\u2019n adlewyrchu dylanwad uchel eglwysig yr Oxford Movement o\u2019r cyfnod. Mae\u2019r corff a\u2019r gangell o\u2019r un lled a\u2019r un uchder gyda\u2019r clochdy yn eu gwahanu. Pwysleisir symlrwydd y cynllun mewnol yn y fflagiau llechi ar y llawr; gan waith coed y meinciau; trawstiau cyplog nenfwd y corff a nenfwd panelog y gangell."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mae\u2019r ffenestr liw uwchlaw\u2019r allor ym mhen ddwyreiniol yr eglwys yn un dra arbennig. Mae\u2019r ffenestr ar gynllun triphlyg yn darlunio Crist yn cael ei groeshoelio. Ei chynllunydd oedd neb llai nag Sir Edward Burne-Jones (1833-1898), artist a ailsefydlodd y grefft o gynllunio ffenestri lliw fel aelod blaenllaw a thra dylanwadol o fudiad artistig y pre Rhaphelite a\u2019r Arts and Craft Movement ym Mhrydain yn ystod chwarter olaf y 19g. Ganed Burne-Jones yn Birmingham, ei dad yn Gymro, ac addysgwyd ef yng Ngholeg Exeter, Rhydychen, a\u2019i fwriad oedd mynd yn offeiriad. Yn y coleg daeth yn gyfeillgar a\u0302 William Morris ei gyd fyfyriwr, ac ymddiddorodd y ddau ym mhob agwedd o Chwedloniaeth Arthur a manylion bywyd cymdeithasol ac artistig y Canol Oesoedd. Gadawodd Burne-Jones y coleg heb raddio i gychwyn ei yrfa fel artist a chynllunydd yn Llundain. Yno hefyd yr aeth Morris, gw\u0302r o ddoniau eithriadol fel artist, cynllunydd, bardd, athronydd a sosialydd o anian, ac ym mhen y rhawg sefydlwyd cylch mudiad artistig y pre Raphelite gyda Dante Gabriel Rossetti, Morris a Burne-Jones yn aelodau amryddawn a phur nodedig. Arweiniodd cyfeillgarwch y tri at gydweithredu mewn nifer o feysydd artistig ac yn 1861 i sefydlu cwmni dylanwadol Morris & Co i gynhyrchu amrywiaeth eu cynlluniau mewn defnyddiau, tecstilau, tapestri, papur wal, dodrefn a ffenestri lliw. Burne-Jones oedd yn gyfrifol am gynllunio\u2019r ffenestri lliw drwy adnewyddu gydag asbri a ffresni hen grefft o\u2019r canol oesoedd oedd wedi prysur fynd i ddifancoll. Ystyrir mai cyfnod wyth degau a nawdegau\u2019r ganrif oedd oes aur ei gynhyrchion lle gwelir lliwiau\u2019r gwrthrychau ar eu cyfoethocaf mewn gwrthgyferbyniad a\u0302 thrymder y fframwaith plwm sy\u2019n cynnal y gwydr. Mae ffenestri lliw Burne-Jones yn addurno nifer fawr o adeiladau pwysig ym Mhrydain a Gogledd America sy\u2019n cynnwys eglwysi, neuaddau cynadleddau ac ysbytai, ac felly mae presenoldeb un o\u2019i gampweithiau yn Eglwys St Cross yn fater o falchder mawr i ni drigolion Dyffryn Ogwen. Mae\u2019r ffenestr yn dyddio i 1908 ac fel y mwyafrif yn gynnyrch cwmni Morris & Co er bod ei chynllunydd erbyn hynny wedi marw rai blynyddoedd ynghynt. Cyfarwyddwr artistig cwmni Morris & Co erbyn hynny oedd John Henry Dearle, gw\u0302r a oedd wedi ymdynghedu i gadw at draddodiad artistig y cynllunydd, ac mae\u2019n bur debyg mai yn ei weithdy ef yn Abaty Merton gerllaw Llundain y gwnaethpwyd y ffenestr i gomisiwn a gyflwynwyd gan garedigion y Penrhyn rai blynyddoedd ynghynt."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae cyfnod adeiladu eglwys St Cross yn cydredeg a\u0302 blynyddoedd blin yr anghydfod diwydiannol mawr yn hanes Dyffryn Ogwen yn rhedeg o 1896 ymlaen i 1903. Ac ym mynwent yr eglwys y digwyddodd un o\u2019r achlysuron chwerw hynny sy\u2019n amlygu terfysg trist yr ymrafael. Ar y degfed o Fehefin 1902 cynhaliwyd angladd Owen Williams o Dalybont, gw\u0302r priod 37 oed a diacon yng nghapel Bethlehem, a fu mewn damwain ym mhwll glo Fochriw, Dowlais. Adroddwyd yn yr Herald Gymraeg fod Co\u0302r y Penrhyn \u2013 oedd ar daith casglu arian yn Ne Cymru ar y pryd \u2013 wedi hebrwng Owen Williams, a bachgen deunaw oed o Gaellwyngrydd a laddwyd yn yr un ddamwain, gartref i\u2019w claddu yn Nyffryn Ogwen. Yn y cynhebrwng ar y prynhawn Sul mae\u2019n amlwg fod teimladau pur anghysurus yn treiddio drwy\u2019r dorf, yn arbennig pan sylweddolwyd fod yno o leiaf dri pherson yn bresennol oedd wedi dewis torri\u2019r streic a dychwelyd i\u2019r chwarel. Bygythiwyd y gwy\u0302r hyn yn eiriol ac yn gorfforol gan nifer o ddynion oedd ar streic a hebryngwyd hwy o\u2019r fynwent gan ddatgan y byddai\u2019r ddau i\u2019w claddu, y gw\u0302r a\u2019r bachgen, yn fyw pe byddent hwy fel streicwyr heb orfod gadael yr ardal i chwilio am waith yn groes i\u2019r bradwyr a\u2019u tebyg."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mewn cywair tra gwahanol, ond yr un mor drist, mae yn y fynwent un bedd tra annisgwyl. O fewn trem, fwy neu lai, o olwg castell y Penrhyn y claddwyd W. J. Parry, yr ymladdwr dygn yn erbyn trahauster unbenaethol perchnogion y castell, y stad a\u2019r chwarel. Ei brif wrthwynebydd oedd George Sholto, deiliad y Penrhyn, a phrif ysgogydd sefydlu\u2019r eglwys. Yno yn St Cross, mewn mynwent Anglicanaidd, y gorwedda gyda\u2019i ail wraig, Mary Pugh, a fu farw ym mis Chwefror 1900. Cymraeg yw geiriau\u2019r arysgrif ar y garreg fedd. Ym mis Medi 1927 y bu Parry farw, yn w\u0302r balch ond siomedig, ei flynyddoedd olaf dan gwmwl dyledion ariannol a chwestiynau mawr ynghylch diffuantrwydd rhannau o\u2019i yrfa. Ei drydedd wraig oedd Mary Guy, Saesnes o gyrion Birmingham, ac yr oeddynt yn briod er 1902. Mae\u2019n debyg nad oedd llawer o lawenydd yn y briodas a barhaodd am chwarter canrif a mwy, ac mae\u2019r ffaith iddo gael ei gladdu gyda\u2019i ail wraig ym mynwent St Cross yn adrodd cyfrolau am ddiffyg dedwyddwch blynyddoedd olaf ei fywyd. Bu farw Mary Guy chwe blynedd yn dilyn marwolaeth ei gw\u0302r ac fe\u2019i claddwyd hi mewn bedd unig a diarffordd ym mynwent yr eglwys yng Nghoetmor."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Yn dilyn ei marwolaeth bu ffrae deuluol chwerw ynghylch etifeddiaeth Parry. Mae\u2019n drist cofnodi yr halogwyd bedd Mary Guy yn fwriadol gan ddinistrio\u2019r groes farmor oedd yn gofadail barchus ar ei bedd, a hynny mewn mynwent y mae cyflwr arbennig o drefnus i weddill ei chladdedigaethau. Flwyddyn yn dilyn marwolaeth Mary Guy yn 1933 llosgwyd cartref urddasol Parry yn Coetmor Hall i\u2019r llawr a hynny o dan amodau eithriadol amheus."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Os diffyg dedwyddwch a amlygir yn hanes rhai o feddau mynwent eglwys St Cross, yna trawsnewidir y cywair lleddf wrth ryfeddu at ffenestr ogoneddus Burne-Jones, sy\u2019n darlunio un o benodau mwyaf tyngedfennol Cristnogaeth, sef croeshoeliad Crist. Ac yn yr act farbaraidd honno onid oes rhaid edrych am gymod a maddeuant."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Pentrefan Ty\u2019n y Maes ym map Ordnans 1888. Noder safle\u2019r dafarn wreiddiol ac adeiladau ychwanegol y fferm ac ar ymyl y gogledd ddatblygiad trefnus tai yr iard. Noder hefyd y ddau gapel a thafarn Tan y Dderwen ar ymyl y gogledd."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Oedd yr oedd yna dafarn yn Nhyn y Maes ac ella bod ganddi enw crandiach na\u2019r Tyn y Maes Inn ond dyna\u2019r enw sy\u2019n ymddangos yng nghyfrifiad 1841. Sara Jones oedd yn cadw\u2019r dafarn. Roedd yn wraig 55 oed, a chanddi bedwar o feibion di-briod, y pedwar yn weision fferm yn o\u0302l y dynodiad, a\u2019u hoedran yn amrywio o\u2019r hynaf yn 30 a\u2019r ieuengaf yn 20 oed. Rhestrir yn ychwanegol fod yno bum dyn/bachgen yn gyflogedig fel gweision fferm a phedair menyw ieuanc yn gwasanaethu fel morwynion. Felly, yr oedd crynhoad go sylweddol o weithwyr yn gysylltiedig a\u0302\u2019r dafarn, oedd hefyd yn gweithio fel fferm yn nhraddodiad llawer o dafarndai yng nghefn gwlad Cymru\u2019r cyfnod. Ac o ystyried nifer y gwasanaethyddion, yn deulu a gweision, gellir barnu fod y fferm efallai yn bwysicach na\u2019r dafarn gan ei bod yn hen sefydliad yn Nant Ffrancon. Yn Arolwg y Penrhyn 1768 caiff ei chofrestru yn fferm 220 acer ei maint, ac er bod bron ei hanner yn dir mynydd bras ei phorfa yn dringo\u2019r Allt, Pen yr Allt a Chae Celyn i gyfeiriad Cefn yr Orsedd i\u2019r dwyrain, yr oedd gweddill y ddaliadaeth ar lawr y dyffryn."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Rhan o fap y Degwm 1845 sy\u2019n dangos yn eglur fodolaeth y dafarn ar fin ffordd fawr Telford. Noder nad oes adeiladau eraill ar y safle yn Nhy\u2019n y Maes"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ond i ddychwelyd at y dafarn yn Nhyn y Maes. Mae\u2019n bur debyg nad oedd wedi ei sefydlu pan deithiodd Hyde Hall y ffordd yn 1809/1811, ond erbyn 1819 ychydig flynyddoedd cyn agor ffordd bost Telford cyfeirir at ei bodolaeth mewn sylw hyfryd gan y gwyddonydd cynnar, byd enwog, Michael Farraday, a ymwelodd a\u0302\u2019r dafarn ar ddydd Gwener, Gorffennaf 30, 1819. Yr oedd ef ar daith drwy Gymru, ac ar y diwrnod wedi cerdded o Fangor i Gapel Curig cyn yno ddal y goets i Langollen o westy\u2019r Royal ( ... it has so many doors I was obliged to ask a person standing by which I was to go in at)! Prif fwriad ei ymweliad a\u0302 Dyffryn Ogwen oedd mynd i chwarel fawr Cae Braich y Cafn, nid i ganmol ei pherchennog fel y rhelyw o deithwyr y cyfnod, ond i sylwi yn fanwl ar y dull o\u2019i threfnu a\u2019i gweithio. Wedi gadael y chwarel mae\u2019n adrodd iddo ymuno a\u0302\u2019r ffordd dyrpeg ym Mhont Ogwen ac meddai \u2013 being very hungry and thirsty we were tempted by a very clean looking inn to rest and refresh ourselves, and were soon heartily engaged with nice bread and butter and cheese accompanied with good cwrw\u2019. Pa well tysteb i groeso a glanweithdra syml y Tyn y Maes Inn gan w\u0302r a ddatblygodd drwy ei ddyfeisiadau yrfa fel un o wyddonwyr cynnar enwocaf y byd."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Y ffordd a\u2019r dafarn oedd y sylfaen i ddatblygiad pentref bychan Tyn y Maes yn ystod y 19g. Er hynny yr oedd gwasanaeth y goits fawr fwy neu lai wedi peidio erbyn canol y ganrif pan agorwyd y rheilffordd o Gaer i Gaergybi oedd yn cynnig gwasanaeth cyflymach ac esmwythach i\u2019r teithwyr rhwng Llundain a Dulyn. Dengys cyfrifiad 1841 fod o leiaf 19 o fythynnod wedi\u2019u sefydlu yn yr hyn a gyfeirir ato fel \u2018iard\u2019 Tyn y Maes, datblygiad cryno y drws nesaf i\u2019r fferm a\u2019r dafarn. Yn ddi-feth, gyda nifer fechan o eithriadau, chwarelwyr a\u2019u teuluoedd oedd preswylwyr y tai hyn, ffaith sy\u2019n codi mwy nag un cwestiwn diddorol. Pryd yn union, a phwy oedd datblygwr yr \u2018iard\u2019 fechan hon? Rhaid dyfalu yn absenoldeb ffeithiau sy\u2019n dweud yn wahanol. Datblygiad ar dir y Penrhyn oedd yr \u2018iard\u2019, a phentref ym mherchnogaeth y Penrhyn yn ei gyfanrwydd fyddai Tyn y Maes. Ar gychwyn y 19g, ac yn arbennig erbyn dyddiad y cyfrifiad yn 1841, yr oedd problem cartrefu\u2019r lluoedd oedd yn tyrru i Ddyffryn Ogwen i weithio yn y chwarel yn un enfawr. Tybed, felly, ai datblygiad arbennig oedd yr \u2018iard\u2019 i ateb y gofyn hwn, yn rhagflaenydd arbrofol, efallai, i ddatblygiad llawer mwy ei faint ym Mraichmelyn oddeutu\u2019r un cyfnod oedd hefyd o dan warchodaeth y Penrhyn? Ymhlith chwarelwyr yr \u2018iard\u2019, ac yn arwyddocaol iawn eu cyflogaeth, yr oedd dau \u2018horse keeper\u2019, ostleriaid bur debyg yng nghyflogaeth y dafarn er nad yn byw dan yr unto. Gw\u0302r 65 oed oedd Evan Jones a\u2019i gydweithiwr Owen Jones yn 25 oed, er nad ymddengys fod perthynas deuluol rhyngddynt. Yr oeddynt hwy eu dau yn nhraddodiad ostler llawer mwy ei fri o Dyn y Maes, sef William Roberts cyfansoddwr yr emyn-do\u0302n \u2018Andalucia\u2019, rhagflaenydd oedd yn gweithio, debyg yn y dafarn, yn 1830 pan gyfansoddodd ei gampwaith. Yn fuan wedi\u2019r cyfrifiad agorwyd dau gapel yn y pentref \u2013 Bethel yn 1843 i\u2019r Methodistiaid a Saron i\u2019r Annibynwyr yn 1848 \u2013 dau sefydliad a gyfrannodd foddion gras a diwylliant i\u2019r gymuned."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Ysywaeth, byr iawn fu cyfnod bri y Tyn y Maes Inn. Erbyn cyfrifiad 1861 yr oedd wedi peidio a\u0302 bod, a thafarn llawer llai ei phwysigrwydd, a phellach o gyrraedd cymuned yr \u2018iard\u2019, wedi agor yn is i lawr y ffordd yn Nhan Dderwen. Yr oedd tranc y dafarn i\u2019w ddisgwyl unwaith yr agorwyd y rheilffordd i Gaergybi o Gaer yn 1848, datblygiad roddodd derfyn i bwysigrwydd sefydliadol y goits fawr ar ffordd Telford. Aeth y dafarn yn o\u0302l i\u2019w phriod ddyletswydd yn fferm, a chwaraeodd y pentref ei rhan yn faestref brin ei hadnoddau i gynnal gweithlu chwarel y Penrhyn. Yna, yn raddol ar ddechrau\u2019r ganrif newydd edwinodd pwysigrwydd yr \u2019iard\u2019 fel lle i fyw ynddo, ac ymhen amser adfeiliodd y tai yn swp anhrefnus ar fin y ffordd, gan adael Ty\u2019n y Maes yn bentref llai grymus, ac ar y cyrion i ganolfannau mwy poblog ac amrywiol eu cyfleoedd oedd hefyd yn llawer nes at y chwarel yn Nyffryn Ogwen. Eironi mawr Tyn y Maes oedd iddo ddatblygu yn y diwedd yn bentrefan diarffordd ar ffordd brysur yr A5."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Ardal ddifreintiedig, ddilewyrch, oedd Dyffryn Ogwen ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Roedd ei heconomi amaethyddol ac isadeiledd ei chyfleusterau yn ddiffygiol oherwydd diffyg buddsoddiad gan stad ddiofal a rhanedig ei pherchnogaeth. Drwy ei briodas ag aeres y Penrhyn, Anne Susannah, yn 1765 llwyddodd Richard Pennant i gyfannu\u2019r stad yn un, ac o hynny ymlaen sianelodd ei egni\u0308on i ddatblygu chwarel Cae Braich y Cafn yn erfyn economaidd sylweddol ei faint a\u2019i ddylanwad. Erbyn 1793 yr oedd 69 bargen yn y gloddfa gydag, amcangyfrifir rhwng 100 a 150 o ddynion yn llafurio ynddi. Yn sgil ei weithgaredd trawsnewidiodd y sgweiar economi Dyffryn Ogwen gan fwrw\u2019r ardal yn bendramwnwgl o gaddug gwledig diwedd y Canol Oesoedd i drybestod cynhyrfus y Chwyldo Diwydiannol."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Prin ddeugain mlynedd a gymerodd i Pennant sefydlu\u2019r chwarel yn atynfa oludog gan ddenu byddin o weithwyr o froydd cyfagos i ymsefydlu yn Nyffryn Ogwen. Dengys yr ystadegau prin sydd ar gael i nifer gweithlu\u2019r gloddfa chwyddo o 80 yn 1782, y flwyddyn y prynodd Richard Pennant les y cloddwyr llawrydd, i\u2019r rhif tybiedig uchod o 150 erbyn 1793. Yn 1802 nodir bod y gweithlu yn 300, ac iddo gyrraedd y cyfanswm rhyfeddol, os cywir, o 600 erbyn 1808, y flwyddyn y bu i Richard Pennant farw. Adlewyrchir bri\u2019r chwarel yn ystadegau poblogaeth y ddau blwyf \u2013 cynyddodd poblogaeth Llanllechid o 1322 yn 1801 i 1470 yn 1811, ond yn ystod yr un cyfnod plwyf Llandyga\u0301i dderbyniodd yr ychwanegiad mwyaf sylweddol o 500 person gan chwyddo\u2019r boblogaeth o 1280 yn 1801 i 1770 erbyn 1811. Canys yn y plwyf hwn yr oedd atynfa fawr y chwarel."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Ai nodi ffaith gywir ynteu dalu gwrogaeth ymgreiniol i haelioni Richard Pennant y mae Gwallter yn ei sylwadau? A tybed a oes modd darganfod pa mor gywir oedd ei osodiad? Ym mhapurau\u2019r Penrhyn mae dogfen, dyddiedig i 1812, sy\u2019n rhestru taliadau rhenti tenantiaid y stad. Mae dyddiad y ddogfen yn dilyn bedair blynedd wedi marwolaeth Richard yn 1808, ac felly gellir cymharu ei chynnwys a\u0302 thystiolaeth allweddol yr Arolwg yn 1768 oedd yn rhestru nifer preswylfeydd y stad ar gychwyn gyrfa\u2019r perchennog. Mae\u2019r dogfennau yn cwmpasu holl gyfnod teyrnasiad Richard ac yn gyfle i fesur ei gyfraniad at gwrdd a\u0302\u2019r angen am gartrefi yn ystod y cyfnod arloesol hwn yn hanes yr ardal. Gellir canolbwyntio sylw\u2019r ddwy ddogfen yn benodol ar blwyf Llandyga\u0301i gan nodi nifer y preswylfeydd a fyddai\u2019n cyfateb i\u2019r tai symlaf eu maint a\u2019u hosgo yn 1768, ac yn 1812 i ddisgrifiadau\u2019r teithwyr o\u2019r tai gwaith a luniwyd gan Benjamin Wyatt. Mae\u2019r gwahaniaethau rhwng y ddwy ddogfen yn arwyddocaol. Yn 1768 cofnodir bod yn ardal Tregarth 24 o fythynnod eithriadol syml, oll yn gysylltiedig a\u0302 gardd fechan, wrth ymestyn o Dregarth at drothwy\u2019r chwarel yng Nghoed y Parc ceid nifer o sefydliadau canolig a mwy eu maint oedd yn ymledu i dir godreon comin agored Moelyci ym Mynydd Llandyga\u0301i. Mae\u2019r darlun yn llawer mwy cynhwysfawr erbyn 1812. Nodir adeiladu 32 uned ar safle a enwir yn Quarry Bank; sefydlwyd 12 uned yn benodol ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn Gwaen y Gwnfan; yng Nghilgeraint cofnodir adeiladu pum \u2018tenament\u2019, eto at ddefnydd chwarelwyr. Mae\u2019n amlwg mai unedau newydd oedd y rhain nad oeddynt ar restr 1768. Nodir bod nifer sylweddol o fythynnod a thyddynnod ar restr 1768 hefyd wedi derbyn ychwanegiadau erbyn 1812. Yn ardal Tregarth ymddengys fod chwe uned newydd yn Chwarel Goch, pedair yn Nhregarth, ac un yr un ym Mryn Twrw, Cae\u2019r Wern, Hafoty, Nant y Graian, Pen y Bronydd, Pen y Groes a\u2019r Talgae. Mae\u2019r datblygiadau mwyaf sylweddol i\u2019w canfod yn ardal trothwy\u2019r chwarel \u2013 yng Nghoed y Parc nodir bod yno 16 uned newydd, a datgelir fod rhwng un a thair uned newydd wedi eu hychwanegu yn Nhy\u0302 Hen, Ty\u0302 Du, Cae Bryn Llys, Do\u0302l y Parc, Coed y Ddo\u0302l a Quarry Banc unwaith yn rhagor. Ym Mryn Derwen cofnodir bodolaeth pedwar bwthyn newydd a cheir cyfeiriadau at dai unigol, megis Incline House a Lower Incline House, Rallt a Rallt Ucha, preswylfeydd ychwanegol ar diriogaeth y chwarel."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Yn sgil y canfyddiad mae sawl cwestiwn i\u2019w gofyn, er ysywaeth fod y canlyniad yn aml yn drech na\u2019r dystiolaeth. Mae\u2019n amlwg fod adeiladu Ffordd y Lord yn gaffaeliad amhrisiadwy i ddatblygiad y chwarel ond yr oedd hefyd yn ganolog i adeiladu tai mewn ardal oedd yn prysur ehangu. Ar un pegwn y ffordd yr oedd Tregarth a\u2019i chyrion yn datblygu yn ganolfannau poblog pwysig, tra yn y pegwn arall gwelid fod cynlluniau cynhwysol i ehangu perchnogaeth o\u2019r comin a datblygu\u2019r chwarel yn amlwg ar gynnydd. Ond yn y chwarel mae\u2019r cwestiynau mwyaf dyrys, sef lle yn union yr adeiladwyd yr holl dai sydd ar restr 1812? Gellir dychmygu mai barics oedd yn Cilgeraint yn o\u0302l y disgrifiad, ond tai unigol oedd yn Quarry Banc a Gwaen y Gwnfan, dau leoliad na ellir eu canfod heddiw yn, neu ar bwys, y gloddfa. Yn Quarry Banc enwir y tai fesul un \u2013 Gable Cottage, Bow Cottage, Tower House, Triple House, Coach House, ac yn y blaen, a chyfeirir at \u20184 Wyatt Cottages and Land\u2019 a hefyd at \u2018six new cottages\u2019, oll yn rhoddi cyfanswm o 32 uned byw, a mwyafrif y preswylwyr yn talu rhent hanner blwyddyn o gini yn o\u0302l telerau\u2019r ddogfen. Yn ogystal yr oedd yno ddau dy\u0302 mwy sylweddol eu maint \u2013 Counting House a Hall Cottage, y naill yn talu rhent hanner blwyddyn o \u00a312.12.6 a\u2019r llall o \u00a312.10.0. Mae\u2019n rhyfedd fod enwau Quarry Bank a Gwaen y Gwnfan wedi diflannu\u2019n llwyr o eirfa\u2019r chwarel, a\u2019r ddau leoliad prin yn ymddangos ar gynlluniau cyfoesol o\u2019r gloddfa. Mae cynllun W. Jones o\u2019r chwarel yn 1793 yn nodi safle Triple House, safle yn groes i\u2019r afon i Ogwen Bank, ac mae Coach House hefyd wedi ei leoli ger mynedfa\u2019r gwaith, a tybed a yw\u2019r 14 \u2018cabins\u2019 di-enw a ddangosir yng nghysgod tomennydd y gogledd hefyd yn rhan o\u2019r un datblygiad? Yn y degawdau a ddilynodd, mae\u2019n amlwg mai byrhoedlog fu bodolaeth yr holl dai hyn wrth i\u2019r chwarel ehangu a\u2019u llyncu bob yn un."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Sut mae cydnabod cyfraniad Richard Pennant yn adeiladu tai i weithwyr ei chwarel? Cyflawnodd ei ymdrechion ym mhlwyf Llandyga\u0301i gan dargedu ei gyfraniad yn y rhan fwyaf arloesol o\u2019r plwyf fel y byddai\u2019r disgwyl. Prin oedd y datblygiadau tebyg ym mhlwyf cyfagos Llanllechid \u2013 adeiladodd bum ty\u0302 newydd ym Mhennau\u2019r Carneddi a nifer bychan o dai unigol mewn sefydliadau parod oedd, gan amlaf, yn bell o gyrion y chwarel. Nid stad y Penrhyn ddaeth i ysgwyddo baich cartrefu yn y dyffryn yn y degawd a ddilynodd marwolaeth Richard ond yn hytrach stadau annibynnol Cefnfaes a Thanybwlch wrth i bentrefi Bethesda a Rachub dyfu o ddauddegau\u2019r ganrif ymlaen. Cyfanswm cyfraniad Richard Pennant, mewn bras amcan, oedd rhwng 103 ac 115 o unedau byw sy\u2019n sylweddol uwch na\u2019r rhif o 63 a gyflwynwyd gan Gwallter Mechain yn ei adroddiad. Mae\u2019r cyfanswm yn amlwg yn adrodd am amlochredd gweledigaeth y gw\u0302r rhyfeddol hwn wrth iddo gynllunio ffawd ddiwydiannol ei stad a\u2019i gymdogaeth. Mae\u2019n wir nad oedd cyflwr ei gyfraniad yn cyrraedd at safonau aruchaf eu lluniad \u2013 mae adroddiad ar gyflwr tai\u2019r stad yn 1818 yn nodi fod angen trwsio Tower House, Hall Cottage, Triple Upper a Lower Square House \u2013 ond pedwar ty\u0302 o gyfanswm o 43 bwthyn oedd angen eu hadnewyddu oedd y rhain, a\u2019r ddyled am drwsio\u2019r cyfan yn swm rhyfeddol o \u00a3721.14.0. Dylid nodi yn ogystal nad oedd yn rhad byw yn y tai a ddarparwyd, gyda rhenti hanner blwyddyn o denantiaeth yn amrywio rhwng gini hyd at y swm enfawr o \u00a312. Mae\u2019n hawdd beirniadu o hirbell gyfraniad Richard at ateb problem cartrefu yn ystod y cyfnod ymwthiol hwn yn hanes y dyffryn, ond mae\u2019n amlwg roedd yn gwbl ymwybodol o\u2019r gofyn ac yn barod i gyflawni ei gyfrifoldeb er llwyddiant ei chwarel. Ond o sefydlu priodoldeb adeiladu tai i weithlu\u2019r chwarel mae\u2019n syfrdan mai nod ei olynydd George Hay oedd llunio clamp o gastell rhwysgfawr yn Llandyga\u0301i i ddiwallu ei fombast ar draul cartrefu gweithlu ei etifeddiaeth."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Hen fferm yn dyddio i gyfnod amhenodol cyn 1768 oedd Penybryn, wedi ei lleoli ar safle\u2019r ysgol sy\u2019n dwyn ei henw heddiw. Ar dir y fferm hon yn 1864 trawsnewidiwyd yr holl safle gan un o\u2019r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol yn hanes datblygiad pentref Bethesda. Cynllun gan stad Penrhyn oedd hwn i adeiladu cyfresi o dai ar Allt Penybryn, Garneddwen a Phantglas fel ymgais i wella safon amgylchedd y pentref. Hwn oedd megis y \u2018garden suburb\u2019 i bentref Bethesda. Cynlluniwyd y tai\u2019n ofalus, o adeiladwaith mewn carreg nadd, tai pa\u0302r yn bennaf ac wedi eu cysylltu a\u0302 gerddi helaeth. Ar waelod Allt Penybryn mewn safle cyfleus i\u2019r Stryd Fawr sefydlwyd awdurdod cyfraith a threfn yn y Rhinws. Yng nghyfrifiad 1871 yr oedd preswylwyr y datblygiad yn cynnwys trawstoriad diddorol o gymdeithas weithiol uchelgeisiol a lled broffesiynol \u2013 chwarelwyr medrus, ma\u0302n swyddogion diwydiant ac awdurdod, siopwyr, crefftwyr, cariwr a ffermwr wedi ymddeol \u2013 oll yn meddiannu eu tai drwy brydles gan stad y Penrhyn."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Un o dai Penybryn tua 1890"}, {"text_idx": "#000066", "text": "Prin fod cyfoeth sba\u0302r gan drigolion stad Cefnfaes gyferbyn. Adeiladwyd y tai ar lain o dir a adwaenid fel Cae Garw. Chwarelwyr a\u2019u teuluoedd oedd mwyafrif preswylwyr yr ardal hon fel mae manylion galwedigaethol cyfrifiad 1871 yn ei gadarnhau. Yno, o 1820 ymlaen, datblygodd ardal breswyl gyntaf y pentref i gartrefu\u2019r lluoedd oedd yn tyrru i weithio i chwarel y Penrhyn. Yn cwmpasu chwarel Pantdreiniog adeiladwyd cyfresi o strydoedd unffurf yn Bryntirion, Twr, Brynteg a Tan y Ffordd. Ardal ansefydlog, gymharol dlawd, oedd Brynteg gyda\u2019i thrigolion yn byw mewn amgylchedd annymunol yng nghysgod diwydiant ymosodol, ac mewn tai o adeiladwaith gwael heb feddu ar gyfleusterau sylfaenol, ac yn aml dan denantiaeth fyrdymor."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Rhes tai Cefnfaes ym Mrynteg"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Perthynai\u2019r rhesi tai i gyfnod cyn bod Deddf The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon gael ei hawdurdodi yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau\u2019r ddeddf yn awdurdodi fod datblygiadau\u2019r dyfodol i fod yn \u2018sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water\u2019, amodau a oedd yn caniata\u0301u gwelliannau sylweddol i\u2019r tai a adeiladwyd ar o\u0302l y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig gyda mynedfa oedd yn llai na phum troedfedd mewn lled a deg troedfedd mewn uchder megis y rhai a oedd yn llechu yng Nghae Star a chefnau\u2019r Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn \u00a34000 tuag at y gwelliannau hyn."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Mae datblygiadau \u2018garden suburb\u2019 Penybryn a\u2019r strydoedd cysylltiol yn perthyn i gyfnod gweithredu\u2019r ddeddf. Mae\u2019n berthnasol sylwi fod y datblygiad goleuedig hwn yn cyfoesi a\u0302 chyfnod eithriadol ansefydlog yn hanes cysylltiadau diwydiannol yn chwarel y Penrhyn. Yn ystod Awst 1865 amharwyd ar y chwarel gan streic pur ddifrifol yn ymwneud ag amodau gwaith a chyflogaeth y gweithlu. Nid cyd-ddigwyddiad oedd i lythyr ymddangos yng ngholofnau\u2019r Herald Gymraeg ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno dan enw \u2018chwarelwr\u2019 anhysbys, yn clodfori cyfraniad anfesuradwy teulu\u2019r Penrhyn i gymdeithas Dyffryn Ogwen ac i chwarelwyr yr ardal. Ymateb yr oedd i lythyr cynharach yn yr Herald yn annog y gweithlu i ymatal rhag ymuno gydag Undeb Lafur. Mae\u2019n druth hir a manwl yn rhestru\u2019r bendithion o ddatblygu\u2019r chwarel a wnaeth arwain at greu gwaith ac at adeiladu tai mewn sawl rhan o\u2019r ardal. Cyfeiria\u2019n benodol at Bantdreiniog a Rachub a boblogwyd, meddai, gan weithwyr y Colonel Pennant, er y byddai yn hysbys i holl ddarllenwyr y llythyr nad ef oedd adeiladydd y tai yn y lle cyntaf. Edrydd ymhellach am y gwelliannau a ddaeth i ganlyn gan gyfeirio\u2019n benodol at ansawdd arbennig gwisg y chwarelwyr, y golud a ddeuai i goffrau masnachwyr yr ardal, a\u2019r bendithion o sefydlu cymdeithasau adeiladu a alluogai\u2019r pentrefwyr i brynu eu tai neu i fuddsoddi yn llongau llechi\u2019r Colonel Pennant. Rhybuddiai ymhellach at beryglon cynnal streic a\u2019r drwg a wnaethai hyn i fuddiannau\u2019r chwarelwyr. Yn olaf, mae\u2019n cyfeirio\u2019n bersonol at natur ryddfrydig y Colonel Pennant gan bwysleisio ei haelioni a\u2019i garedigrwydd yn creu\u2019r holl fendithion hyn i\u2019w gymdeithas."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Nid rhaid dyfalu mai un o briciau pwdin yng ngwasanaeth stad y Penrhyn oedd yn cuddio dan lofnod y \u2018chwarelwr\u2019. Mae\u2019n amlwg nad oedd ape\u0302l ffug emosiynol llythyr o\u2019r fath am dawelu\u2019r teimladau gwrthnysig a oedd yn cyniwair yn rhengoedd chwarelwyr yr ardal yn ystod y cyfnod tyngedfennol hwn. Mae\u2019r llythyr hefyd yn destament i ddiniweidrwydd awdurdodau stad y Penrhyn yn ymwrthod a\u0302 wynebu\u2019r treialon a fyddai yn y dyfodol agos yn ysgytwol i\u2019w buddiannau hwy ac i gymdeithas chwarelyddol Dyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Gallt William Edward, yw\u2019r allt sy\u2019n dringo o groesffordd Bryn Bella i groesffordd Ffordd y Coed/Ffordd Coetmor gerllaw\u2019r Fynwent, croesffordd y cyfeirid ati gynt gan Ifor Williams, Coetmor, fel y Gia\u0302t Wen. Enw arall Ifor am yr allt oedd Gallt yr Efail, sef cyfeiriad uniongyrchol at yr efail a oedd ym Mryn Bella. Ond lle\u2019r oedd yr efail a\u2019r dafarn, a phwy oedd William Edward? \u2013 cwestiynau sy\u2019n codi \u2018sgwarnogod!"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Mewn nodyn cynharach awgrymwyd mai pentref na chafodd dyfu i\u2019w lawn faint oedd Bryn Bella, a thrwy gyfrwng nifer o fapiau gellir dilyn hanes ei dwf a\u2019i ddirywiad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Croesffordd yn unig oedd Bryn Bella ar fap 1822 o blwyf Llanllechid, er na ellir gwarantu fod pob twlc a thy\u0302 wedi ei nodi ar y map. Yr oedd ffordd newydd Telford wedi ei dangos ac yr oedd Lo\u0302n Cefn Bedw o Rachub megis llwybr yn croesi\u2019r ffordd fawr gan arwain at Bont Coetmor a oedd wedi ei hadeiladu ers 1788. Mae\u2019n eithaf sicr mai Ffordd Telford roddd gychwyn i sefydlu\u2019r dafarn a\u2019i bod yn un o\u2019r rhai cyntaf yn ardal Dyffryn Ogwen gan gydoesi gyda\u2019r Star ym Methesda."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Map y Degwm yn 1840 sy\u2019n dangos lleoliad yr adeiladau am y tro cyntaf, er na ellir ymddiried bob amser yng nghywirdeb y gosodiadau. Ynddo ar ochr Parc Moch o\u2019r groesfan gwelir adeilad a fyddai\u2019n cyfateb i\u2019r Coetmor Arms, ac ar ochr y llwybr i\u2019r bont dangosir rhes o dai, ac ar gongl Bethesda o\u2019r groesfan dy\u0302 Bryn Bella Cottage. Yn ogystal, nodir ty\u0302 Bryn Tirion ac mae\u2019r felin ac un adeilad arall ar lan yr afon wedi eu dangos. Yn anffodus, nid yw chwarel Coetmor wedi ei nodi gan mai manylion amaethyddol yn hytrach na rhai diwydiannol a ddangosir yn bennaf ar fapiau\u2019r Degwm. Drwy gyfrwng cyfrifiad 1841 gellir ychwanegu gwybodaeth am breswylwyr rhai o\u2019r tai ym Mryn Bella, ac mae\u2019r manylion yn dra diddorol."}, {"text_idx": "#000078", "text": "William Edwards, wrth gwrs, oedd deiliad y Coetmor Arms ac ef hefyd oedd y gofaint. Hanai yn wreiddiol o Lanllyfni. Ym mlwyddyn cyfrifiad 1841 yr oedd yn w\u0302r 55 oed, yn briod ond heb fagu teulu. Cyflogai Owen Jones, llanc 16 oed, yn brentis gofaint. Ond yn y dafarn yr oedd teulu Harry Parry hefyd yno yn lletya \u2013 gw\u0302r a gwraig a phedwar o blant, y penteulu yn chwarelwr 35 oed. Ym Mryn Bella rhestrir dau dy\u0302, y cyntaf ym meddiant dau frawd yn eu hugeiniau cynnar a\u2019r ddau yn feinars. Eu cyfenw oedd Morton ac yr oedd eu mam yn byw yno gyda hwy. Drws nesaf trigai teulu Robert Smith, ef yn w\u0302r ifanc gyda\u2019i wraig a thri phlentyn, ac yno hefyd lletyai ei frawd 16 oed. Nodir mai chwarelwyr oedd y ddau frawd. Dau dy\u0302 Coetmor oedd nesaf. John Brissell a\u2019i wraig a\u2019u pum plentyn oedd yn byw yn y ty\u0302 cyntaf, ac roedd ef yn chwarelwr wrth ei alwedigaeth. Ond yno hefyd cartrefai John Hall 18 oed, a John Ellis 20 oed, a\u2019r ddau yn chwarelwyr. Cartref i gigydd o\u2019r enw Barstow oedd yn y drws nesaf, ef a\u2019i wraig a dau blentyn. Ond yno hefyd lletyai chwech o chwarelwyr, eu hoedran yn amrywio rhwng 40 a 15 oed, a\u2019u cyfenwau yn rhai diarth \u2013 North, Crossley, Barick(?), Beaty (?), Buckley a Nelson. Mewn gwrthgyferbyniad enwau cynhenid Cymreig oedd gan drigolion y rhes tai cyfagos yn Nolgoch a chwarelwyr wrth eu galwedigaeth oedd yn byw yn y chwe thy\u0302 a restrir, ac eithrio un cariwr."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Sut mae egluro fod nythaid o Saeson, yn o\u0302l eu cyfenwau, yn byw ym Mryn Bella, a beth oedd y cymhelliad iddynt fod yno yn y lle cyntaf? Ceir yr ateb yn gryno gan Hugh Derfel \u2013 bodolaeth y chwarel gerllaw wrth gwrs. Sefydlwyd chwarel Do\u0302l Goch gan ddau Gymro yn 1836, ond ymhen dwy flynedd meddiannwyd hi gan Sais o\u2019r enw North. Byr iawn fu ei weithgaredd ef yno cyn i Sais arall o\u2019r enw Cox brynu\u2019r brydles a gweithio\u2019r chwarel yn llwyddiannus am yr wyth mlynedd nesaf hyd nes iddo farw oddeutu 1847. A dyna\u2019r ateb \u2013 criw o weithlu Mr Cox sydd wedi eu cofnodi yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oeddynt oll wedi ymadael ag ardal Bryn Bella. Cofnodir bod cymdeithas o Lerpwl wedi meddiannu\u2019r chwarel yn dilyn marwolaeth Cox, ond ymhen dwy flynedd yr oeddynt wedi ffraeo, a dyna ddiwedd ar weithgaredd chwarel Do\u0302l Goch. Ond ym mha chwarel yr oedd preswylwyr rhes tai Do\u0302l Goch yn gweithio ynddi \u2013 y chwarel fach ar y trothwy yn No\u0302l Goch, ynteu\u2019r chwarel fawr bellter i ffwrdd ar gwr y Fronllwyd? Ysywaeth ni chawn wybod yr ateb."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Yn 1851 cofnodir bod George Twigge yn byw ym Mryn Bella. Ef oedd y contractwr medrus o Butterton, Swydd Stafford ddaeth i weithio yn agor ffosydd a siafftiau tanddaearol yn Chwarel y Penrhyn. Ei grefft yn o\u0302l y disgrifiad oedd contractwr rheilffordd ac yr oedd digon o waith i arbenigwr o\u2019r fath yn yr ardal bryd hynny, ond yn Chwarel y Penrhyn yn y cyfnod hwn y gwaith pwysicaf oedd agor y ffos danddaearol i gadw\u2019r chwarel yn sych. George Twigge gyflawnodd y gwaith hwn yn ogystal ag agor rhai o brif siafftiau\u2019r chwarel."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Y cofnod nesaf yn hanes y groesffordd yw map Johnson sy\u2019n dyddio i 1855, ac mae\u2019n cofnodi fod mwy o adeiladau ar y safle ers map y Degwm. Mae\u2019r Coetmor Arms bellach yn ddau adeilad gyda chwt yn gefn i un ty\u0302 a fyddai, debyg, yn rhy fychan, a\u2019r ail dy\u0302 yn rhy fawr i fod yn efail. Mae dau gwt ychwanegol ym Mryn Tirion yn ogystal, ac i\u2019r gorllewin o\u2019r ty\u0302 yr oedd stabl y Coetmor Arms, adeilad sydd hyd heddiw yn dal i sefyll. Yn dra diddorol amlinellwyd yn ysgafn mewn pensel leoliad arfaethedig fferm a buarth Coetmor Isaf yn ychwanegiadau diweddarach at gynllun gwreiddiol Johnson. I\u2019r de o\u2019r groesffordd cofnodir safle chwarel Coetmor bellach fel \u2018old quarry\u2019 gyda\u2019i thwll dan ddw\u0302r a\u2019i thomen rwbel yn ymestyn hyd at lan afon Ogwen."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Y ddogfen nesaf o bwys yw un o fapiau cyntaf y gwasanaeth Ordnans dyddiedig i1888. Ynddo gwelir bod fferm Coetmor a\u2019r buarth bellach yn realiti yn hytrach nag yn rhith fel yn 1855, ac yn perchenogi llain tir o\u2019r enw Clwt y Felin. Awgrymir bod pensaerni\u0308aeth yr adeiladau yn gweddu i steil y Penrhyn fel y datblygodd yn ystod cyfnod saithdegau\u2019r ganrif. Dengys ail nodwedd y map fod llwybr rheilffordd newydd yr LNWR yn hollti Bryn Bella yn ddwy ran, gyda\u2019r teras ar ffin y gorllewin wedi ei chwalu gan adael un ty\u0302 yn sefyll ar gongl y groesffordd a phont i\u2019r rheilffordd lle gynt yr oedd y teras. Gyferbyn, ar gongl y gogledd nodir y Penrhyn Arms fel un adeilad, a chyfyd hyn gwestiwn diddorol ynghylch cywirdeb y map ordnans mewn cymhariaeth a\u0302 manylder ffotograff cynnar o Fryn Bella sy\u2019n dyddio i oddeutu 1881/82. Ynddo gwelir craith gychwynnol llwybr y rheilffordd gyda\u2019r dafarn yn sefyll ar chwith y llun yn adeilad sengl fel yr ategir ar y map ordnans. Ond i\u2019r dde o\u2019r Coetmor Arms saif adeilad yr efail gyda\u2019i do tywyll a\u2019i ddrws agored yn ei dalcen, a dyna ateb cwestiwn cychwynnol y nodyn hwn sef lle yn union yr oedd gefail William Edward. Erbyn dyddiad cofnodi\u2019r map ordnans yr oedd yr efail, fel mwyafrif adeiladau Bryn Bella, wedi hen ddiflannu o dan lwybr dinistriol y rheilffordd, ond ar gongl dde eithaf y llun saif, yn wyrthiol, hen adeilad stabl y Coetmor Arms y cyfeiriwyd ato uchod. Erbyn cyfnod tynnu\u2019r llun yr oedd William Edward wedi marw \u2013 cofnodir ef yng nghyfrifiad 1861 yn w\u0302r gweddw 77 oed \u2013 ac yr oedd y dafarn a\u2019r efail wedi cau a\u2019r felin, bur debyg, ar roi ei holaf dro."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Ffotograff cynnar o Fryn Bella oddeutu 1881/82. (Sylwer ar adeilad yr efail y tu cefn i\u2019r Coetmor Arms sef y ty\u0302 ar chwith eithaf y llun); chwalwyd yr adeilad drwy adeiladu gwely\u2019r rheilffordd sydd i\u2019w gweld yn amlwg yn rhedeg drwy gaeau canol dde y llun. Llun drwy ganiata\u0302d Dafydd Jones a Nesta Pritchard"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Ymresymwyd ar gychwyn y nodyn hwn mai pentref na chafodd dyfu oedd Bryn Bella. Ond nid gwir mo hynny chwaith oherwydd yr oedd holl amodau ei lwyddiant yn perthyn i\u2019w leoliad: y chwarel gerllaw a\u2019r dafarn roddodd iddo fodolaeth yn y lle cyntaf, y dafarn mae\u2019n debyg yn un o\u2019r rhai cyntaf ar ffordd Telford ym Methesda ar safle strategol croesffordd brysur a chroesfan ychwanegol bwysig i drafnidiaeth y plwyf dros bont Coetmor er mantais hefyd i\u2019r felin a\u2019r cyhoedd. Yng nghynllun presennol Bryn Bella diflannodd y mwyafrif o\u2019r adeiladau gwreiddiol a llwybr dinistriol y rheilffordd yn 1884 oedd yn gyfrifol na cheid datblygiad pellach yn hanes y bentrefan. Beth bynnag fyddai\u2019r ateb cywir i\u2019r ymresymiad am dranc y bentrefan, ond William Edward, y gofaint a thafarnwr y Coetmor Arms, adawodd ei anfarwoldeb yn enw\u2019r allt ym Mryn Bella."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Y mae a wnelo\u2019r nodyn hwn ag un o\u2019r adeiladau mwyaf di-raen, di- gymeriad a diarffordd a saif ar ddaear Dyffryn Ogwen, ond un a gafodd sylw, ymyl y ddalen megis, yn rhai o nodiadau blaenorol y wefan. Mewn un o\u2019r adroddiadau crybwyllwyd fod gan yr adeilad gysylltiad a\u0302 chynllun i brosesu mwyn arsenic yn Nant Ffrancon, ac mewn cofnod arall awgrymwyd y perthynai i\u2019r mwynglawdd gopr a saif ar y llethr i\u2019r gorllewin o\u2019r cwt yng Nghwm Ceunant (Mawrth 18, 2019). Mae\u2019r ddau awgrym yn gwbl anghywir a di-sail. Perthyn y mwynglawdd copr i gyfnod diwedd y 18g, ac yn 1837 yr aethpwyd ati i brosesu\u2019r gwenwyn yn Nant Ffrancon; ond dyddiad cynharaf y cwt fyddai 1930 gan iddo gael ei adeiladu o \u2018fris blocs\u2019, briciau nad oedd ar y farchnad cyn y dyddiad hwnnw, ac felly gryn gant o flynyddoedd yn ddiweddarach na mentrau aflwyddiannus y gwenwyn a\u2019r copr yn yr ardal."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Adeiladwaith y cwt di-ffenestr mewn blociau bris"}, {"text_idx": "#000090", "text": "Cyn mentro ymhellach gwell disgrifio\u2019n fras leoliad a chymeriad y cwt. Saif yr adeilad oddeutu 300 metr i\u2019r de orllewin o Goed Ceunant ger Pont Ceunant yn Nhyn y Maes, Nant Ffrancon. Mae iddo leoliad eithriadol ddi-olygfa, wedi ei guddio mewn pant o olwg y de, ond i\u2019w weld yn adeilad unig, digyswllt wrth edrych arno i\u2019r dwyrain o lwybr y Lo\u0302n Las. Adeilad hirsgwar ei gynllun ydyw yn mesur oddeutu tri medr wrth ddau. Yr oedd ffra\u0302m i\u2019w ddrws yn agor o fur y de ond nid oedd ffenestr yn rhan o\u2019r adeilad. Briciau bris o lwch cywasgedig chwarel y Penrhyn a defnyddiwyd i adeiladu\u2019r muriau a defnyddiwyd crawiau llechi wedi eu cynnal ar reliau haearn i greu\u2019r to fflat. Mae\u2019r adeilad bellach yn adfeilio\u2019n gyflym ac mae rhan o\u2019r to yn agored i\u2019r elfennau. Oddi allan ar fur y gogledd gwnaethpwyd peth gwaith atgyweirio ble\u0302r mewn strempan o goncrit o dan y bondo, a thorrodd yr atgyweiriwyr flaenlythrennau eu henwau yn y concrit gwlyb \u2013 DRLl, HRH, TPJ, R?D, ac ED. Uwchlaw\u2019r rhes enwau torrwyd y llythrennau AUC (neu AUE), ac yn dra arwyddocaol ddyddiad yr atgyweirio sef 1944."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Pa ddehongliad newydd felly a ellir ei gynnig am fodolaeth yr adeilad afluniaidd hwn? Drwy drugaredd mae\u2019r dyddiad yn y strempan concrit yn cydredeg a\u0302 chyfnod yr Ail Ryfel Byd ac mae enw un o\u2019r atgyweiriwyr, DRLl, yn cyfateb i enw capten catrawd Bethesda o\u2019r Ho\u0302m Giard yn ystod cyfnod y rhyfel. Ef oedd David Llywelyn ac mae\u2019r blaen lythrennau, TPJ, yn cyfateb efallai i enw aelod arall o\u2019r gatrawd pan dynnwyd llun o\u2019r criw yn 1941. Mae arwyddoca\u0302d y llythrennau AUC neu AUE yn aros heb esboniad ac efallai o\u2019u deall y byddai hanes y cwt ychydig yn gliriach. Er hynny, mae\u2019n berffaith eglur y defnyddiwyd y cwt yn ystod ymarferion catrawd Bethesda o\u2019r \u2018ho\u0302m giard\u2019 yn Nant Ffrancon yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Y gatrawd hon wrth gwrs oedd yn gyfrifol am y rhwystrau diogelwch a adeiladwyd yng nghyffiniau Llyn Ogwen, a byddai safle\u2019r caban yn ehangder agored, di-adeilad a di-boblog y Ceunant yn llecyn delfrydol i\u2019r gatrawd ymarfer eu medrau i saethu er gwarchod yr ardal. Serch hynny, mae\u2019n amlwg na ddefnyddiwyd yr adeilad fel \u2018pilbocs\u2019 gan na chynlluniwyd tyllau i\u2019r gynnau ymddangos yn y muriau, a chan nad oes ffenestr yn yr adeiladwaith byddai cynnwys milwrol y caban yn ddiogel o sylw\u2019r cyhoedd y tu cefn i ddrws cloe\u0308dig. Ond mae pam y dewiswyd lleoliad mor ddiarffordd ac anymarferol ei safle fel gwarchodfan yn gwestiynau na ellir eu hateb."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Ond ai dyma yw holl hanes y cwt, tybed a oes cymal cynharach yn perthyn i\u2019w fodolaeth? Yn 1930 sefydlwyd cwrs golff yn Nhyn y Maes i foneddigion pentref Bethesda, ac mae\u2019r cwt yn sefyll ar ganol y maes y chwaraeid ynddo. O gofio dyddiad gwneuthuriad y brics o chwarel y Penrhyn mae\u2019n deg gofyn a oedd cysylltiad rhwng y cwt a\u2019r maes golff? Gan fod canolfan gymdeithasol y clwb yn Nhyn y Maes beth pellter anghyfleus o\u2019r lincs byddai lleoliad y cwt ar ganol y maes yn ddefnyddiol iawn ar gyfer dyletswyddau cymoni\u2019r maes, ac yn lloches i\u2019r chwaraewyr pe byddai\u2019r gofyn ar dywydd garw. Ond er ei ddefnyddioldeb tybiedig nid yw\u2019r cwt wedi ei ddangos ar gynllun y maes golff, ac felly cyfyd ansicrwydd eto ynghylch ei fodolaeth mewn llecyn mor ddiarffordd. Wrth gwrs, nid oes tystiolaeth ffeithiol i gadarnhau hanes y cwt, ond mae ei berthynas a\u0302\u2019r home guard yn ystod y rhyfel ac efallai yn gynharach gyda\u2019r maes golff yn llawer mwy credadwy na dyfalu yn wallus ei berthynas a\u0302 diwydiant a ddiflannodd o Gwm Ceunant gryn gant o flynyddoedd yn gynharach. Onid yw\u2019n rhyfedd fod rhai o\u2019r pethau mwyaf disylw yn llwyddo i ddal y sylw mwyaf ambell dro! Y dasg yn awr fydd darganfod y ffeithiau cywir i gadarnhau bodolaeth y cwt fel na fydd dau a dau yn gorffen yn bump unwaith yn rhagor!"}, {"text_idx": "#000094", "text": "Mae canfod nodwedd hanesyddol am y tro cyntaf yn sicr o roddi gwefr, ac yn arbennig felly pan fo\u2019r nodwedd yn ffosil cwbl annisgwyl yn naear Dyffryn Ogwen. Wrth gerdded ar lwybr trol ar y comin rhwng Cilgeraint a Nant y Graean, ar dir fferm Tyn Clwt, mae trafnidiaeth cerddwyr ac anifeiliaid dros y blynyddoedd wedi erydu ymyl y cae sy\u2019n ffinio\u2019r llwybr heb fod ymhell o lidiart yn y droedffordd. Yno gwelir cyfres o saith, efallai naw, o gribau isel sy\u2019n mesur oddeutu 0.5metr o led, rhwng 0.05/0.07metr o uchder gyda bwlch o tua 0.8 metr yn gwahanu pob uned. Gellid egluro fod y nodweddion hyn yn gynnyrch dyddodion amrewlifol (periglacial) a fyddai wedi\u2019u ffurfio yn ystod cyfnod y Rhewlif Olaf oddeutu 8 mil o flynyddoedd yn o\u0302l. Ar y llaw arall, mae eu ffurf reolaidd yn awgrymu mai llafur dyn a gynhyrchodd y nodweddion hyn. Cynnyrch sut broses fyddai hynny tybed?"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Ym myd ffiwdal y Canol Oesoedd yr oedd amaethyddiaeth yn tra-arglwyddiaethu ar fywyd cyfran helaeth o boblogaeth y wlad. Y pendefig oedd perchen y tir a swyddogaeth y taeog oedd llafurio i gynhyrchu bwyd ar ei gyfer ar lain o dir nad oedd yn berchen arno. Yr oedd y llain yn rhan o gyfundrefn y maes agored a sefydlwyd gyntaf, bur debyg, ar derfyn y cyfnod Rhufeinig yn y bumed ganrif OC ac a barhaodd mewn rhannau o Loegr hyd at y 17eg ganrif. I aredig y tir defnyddiai\u2019r taeog aradr gyda gwedd o ychen yn ei thynnu, a byddai\u2019n gyfrifol am aredig yr un llain o dir flwyddyn ar o\u0302l blwyddyn. Aradr syml fyddai ganddo gyda\u2019r ystyllen yn troi\u2019r dywarchen i\u2019r ochr dde yn unig."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Llun o leiniau cefnen a rhych (ridge and furrow) yn Lloegr"}, {"text_idx": "#000097", "text": "Ni allai\u2019r aradr ddychwelyd ar hyd yr un gw\u0302ys ac felly byddai holl aredig y llain hirsgwar yn dilyn bysedd y cloc i\u2019r dde. Wedi aredig un ochr o\u2019r llain hir byddai\u2019r aradr yn cael ei chodi o\u2019r pridd ar ben y dalar cyn ei gosod yn o\u0302l i aredig ymyl arall y llain hir. O fod yn aredig yr un llain yn flynyddol byddai\u2019r pridd ar naill ochr y llain yn troi yn grib isel yn y canol, a byddai tirwedd y cae agored o ganlyniad yn ymddangos yn gyfresi o renciau cefnen a rhych, sef y nodwedd archeolegol y cyfeirir ato yn Saesneg fel ridge and furrow."}, {"text_idx": "#000098", "text": "I ddychwelyd i Dyn Clwt, tybed felly a ellir dehongli\u2019r nodweddion sydd gerllaw\u2019r llidiart fel olion brau\u2019r gyfundrefn amaethyddol a berthynai i\u2019r Canol Oesoedd? Hyd yn gymharol ddiweddar ystyrid mai i fyd ffiwdal Lloegr yn unig y perthynai\u2019r nodweddion hyn, sydd i\u2019w gweld heddiw ar eu gorau yn y caeau ar y naill ochr i\u2019r rheilffordd rhwng Caer a Stafford yng nghanolbarth Lloegr. Bellach mae\u2019n amlwg mai cyfundrefn amaethyddol debyg a oedd yn cynnal teyrnas Tywysogion Gwynedd yn y 12fed a\u2019r 13eg ganrif. Yn raddol drwy gasglu a dehongli lluniau o\u2019r awyr canfyddir bod caeau cefnen a rhych (ridge and furrow) yn rhan o dirwedd archaeolegol Gwynedd yn ogystal a\u0302 rhannau eraill o Gymru. Yn Nyffryn Ogwen mae rhai o nodweddion cyfundrefn y maes agored i\u2019w canfod yn ardal llawr gwlad plwyf Llanllechid."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Llun glasleiniau (lynchets) ger Tyn Hendre"}, {"text_idx": "#000100", "text": "Yno ar dir fferm Tyn Hendre gellir gweld, os yw\u2019r golau yn caniata\u0301u, brin argraff o leiniau hirion yn y cae i\u2019r dwyrain o adeiladau\u2019r fferm, ac ar yr allt uwchlaw, ar y naill ochr i\u2019r goedwig o goed pi\u0302n, canfyddir glasleiniau (lynchets), sef nifer o lwyfannau cul, yn dringo\u2019r llethr, eu bodolaeth eto yn dysteb i genedlaethau o amaethu yn dyddio yn o\u0302l i gyfnod cynnar. Mae enwau\u2019r caeau a gofnodwyd yn Arolwg 1768 o\u2019r ardal eto yn cefnogi\u2019r dystiolaeth archeolegol \u2013 yn Llwyn Celyn yr oedd \u2018caia (caeau) cyd\u2019; \u2018cae cyd isaf\u2019 a \u2018llain gam\u2019 yn y Winllan; \u2018llaciau\u2019 (llociau) yn Nhalybont a Chefnfaes; \u2018quillets\u2019, sef drylliau, ym Mhencoed; a \u2018gwrthgwys\u2019 a \u2018lleiniau\u2019 yn y Fedw. A phwy tybed oedd Elen, Barbara a Joseph a roddodd eu henwau i leiniau yn Nhai\u2019r Meibion a\u2019r Winllan, neu Rhys Powell i gae ym Maes y Penbwl, a Chadog Goch i fuarth yn Aberogwen, ac Ednyfed i lwyn yng Nghae Mawr? Ac onid yw\u2019r enw Ty\u2019n Hendre, sef tyddyn yr hen dref \u2013 fferm y cartref arferol o\u2019i gyferbynnu a\u0302\u2019r hafod, y cartref yn y mynydd i fugeilio yn ystod yr haf? A Thai\u2019r Meibion \u2018tai y meibion\u2019 gerllaw yn gyforiog o ystyr yn y cyswllt hwn? A phwy fyddai wedi disgwyl gweld lleiniau yn rhan o gynllun fferm Cae Gwilym Ddu yn Arolwg 1768? Ac onid yno, yn o\u0302l traddodiad, y claddwyd William de Braose (Gwilym Brewys i ni\u2019r Cymry) wedi i Lywelyn Fawr ei ddienyddio yn dilyn ei gyfathrach gudd gyda Siwan ei wraig."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Lleiniau tra gwahanol sydd i\u2019w gweld yng Nghoed Uchaf ar Lo\u0302n Goed. Yno mae ffurf y caeau yn dilyn patrwm o unedau cul, rhai yn gyfochrog ac eraill ar ongl sgwa\u0302r, a chyfeirir atynt fel y \u2018lleiniau hirion\u2019. Yn ganolog i\u2019r patrwm mae safle annedd Coed Uchaf sef dau gwt crwn ac un hirsgwar wedi eu gwarchod gan ragfur allanol o bridd a cherrig isel (cyfeiriad grid SH 616 684). Mae muriau cerrig sy\u2019n dynodi tri o\u2019r lleiniau wedi eu huno yn gadarn gyda rhagfur amddiffynnol y safle, sy\u2019n golygu, felly, bod y safle a\u2019r lleiniau yn gydradd ac yn cydoesi mewn amser. Perthyn y safle i gyfnod cynhanes y gellir ei dyddio\u2019n fras i Oes yr Haearn (c800/150CC) a chyfnod dilynol y Rhufeiniaid rhwng y ganrif gyntaf a\u2019r bedwaredd ganrif Oed Crist. Golyga hyn fod tarddiad lleiniau o wahanol feintiau a ffurfiau yn perthyn i gyfnodau llawer cynharach na\u2019r Oesoedd Canol yn Nyffryn Ogwen fel yng ngweddill Cymru."}, {"text_idx": "#000104", "text": "A oes modd cysylltu\u2019r nodweddion amaethyddol ar lawr gwlad gogledd y dyffryn gyda\u2019r cribau isel yn naear Tyn Clwt? Yn un o gyfraniadau cynnar y wefan dadleuwyd fod gan Dywysogion Gwynedd sefydliad amaethyddol ar y naill ochr i\u2019r Afon Gaseg yn rhannu rhwng Tyn Tw\u0302r ac Abercaseg. Awgrymwyd mai\u2019r sefydliad hwn a fyddai\u2019n cynnal safle amddiffynnol Tyn Tw\u0302r. Mae\u2019n berthnasol sylwi fod tri chae a berthynai i Dyn Tw\u0302r yn dwyn yr enw \u2018Lleiniau Gwynion\u2019, ac er nad yw hyn yn profi dim ar y cysylltiad, mae\u2019n tynnu sylw at y ffaith y gallasai lleiniau ridge and furrow fod yn rhan o dirlun cynnar ardal Tyn Tw\u0302r, ac na fyddai\u2019n amhosibl fod eu tebyg yn llechu mewn rhannau eraill o\u2019r dyffryn megis yn Nhy\u0302\u2019n Clwt."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Mae un dehongliad arall yn bosibl i egluro cribau isel Tyn Clwt. Eto, mewn cyfraniad cynharach ar y wefan cyfeiriwyd at y rhesi tatws a blannwyd gan drigolion Mynydd Llandygai ar gais Richard Pennant yn 1796. Defnyddiwyd techneg Wyddelig y \u2018lazy beds\u2019 i blannu\u2019r tatws, techneg a olygai fod rhesi o rynnau a rhychau yn ymddangos yn union fel mewn cae o \u2018ridge and furrow\u2019. Y gwahaniaeth rhyngddynt yw mai llafur llaw dyn yn palu yn hytrach na llafur aradr a gwedd o ychen a fyddai\u2019n gyfrifol am greu\u2019r nodweddion hyn."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Mae felly dri dadansoddiad yn bosibl i egluro\u2019r cribau yn Nhyn Clwt. Mae egluro eu bodolaeth yn ddirgelwch ac, ysywaeth, ni fyddai archwiliad archeolegol bychan ond yn cyfrannu yn ymylol at ateb y dirgelwch."}, {"text_idx": "#000108", "text": "I gael rhagor o wybodaeth am ffermio yn Nyffryn Ogwen ewch i wefan "}]