[{"text_idx": "#000004", "text": "Cymru a chofebau\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Er i gan mlynedd fynd heibio ers i\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf ddod i ben, mae effeithiau technolegol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol a diplomataidd dwys y Rhyfel yn parhau hyd heddiw. Gadawodd y Rhyfel ei o\u0302l mewn llawer ffordd \u2013 Cytundeb Heddwch Paris, y bleidlais i ferched, y chwyldro yn Rwsia a phandemig ffliw Sbaen i enwi ond rhai. Gweddnewidiodd y digwyddiadau hyn Gymru a\u2019r byd ehangach ac mae\u2019n sicr y ca\u0302nt eu coffa\u0301u yn ystod y blynyddoedd nesaf."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Sut bynnag, mae\u2019n debyg mai gwaddol mwyaf amlwg a pharhaol y Rhyfel o ran amgylchedd adeiledig Cymru yw\u2019r cofebau rhyfel a godwyd ar hyd a lled y wlad i anrhydeddu\u2019r rhai a gollwyd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae llawer o gofebau rhyfel wedi\u2019u lleoli yng nghanol eu cymunedau, fel hon yn Llanbadarn Fawr (NPRN 32631) y ceir arysgrif arni mewn Lladin, Cymraeg a Saesneg."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Oherwydd graddfa enfawr y colledion ar y ffrynt gorllewinol a meysydd brwydro eraill yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, penderfynwyd nad oedd yn ymarferol dod a\u0302 chyrff y milwyr a laddwyd yn o\u0302l i Brydain. Felly nid oedd gan y teuluoedd a oedd yn galaru yng Nghymru gyrff i\u2019w claddu na beddau i gofio am eu hanwyliaid, yn agos at gartref o leiaf. Ar o\u0302l i\u2019r Rhyfel ddod i ben, fe ddechreuodd y Comisiwn Ymerodrol Beddau Rhyfel (Comisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad yn ddiweddarach) y gwaith o sefydlu a chynnal mynwentydd a beddau milwyr y Gymanwlad ym mhedwar ban byd, ac mae\u2019n parhau a\u0302\u2019r ro\u0302l hon heddiw. Serch hynny, roedd y beddau hyn, ar feysydd brwydro mewn gwledydd tramor, yn rhy bell i lawer o deuluoedd fynd iddynt. Felly penderfynodd y mwyafrif o gymunedau yng Nghymru fod angen cofebau lleol i\u2019r dynion lleol a oedd wedi ymladd ac wedi marw yn y Rhyfel, y gallai\u2019r teuluoedd fynd iddynt i dalu teyrnged ac i fynegi eu galar."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yr hyn sy\u2019n fwyaf arbennig efallai am y cofebau rhyfel hyn, er bod o leiaf tair mil ohonynt yng Nghymru \u2013 ymron pob pentref, tref a dinas \u2013 yw bod pob un ohonynt yn unigryw. Y rheswm am hyn i raddau helaeth yw mai pobl leol a wnaeth feddwl amdanynt, eu cynllunio a\u2019u hariannu, heb unrhyw gyfarwyddyd canolog gan y llywodraeth. O ganlyniad, maent hwy mor amrywiol eu cynllun a\u2019u ffurf ag y maent hwy\u2019n niferus. Mae dyluniadau\u2019r cofebau\u2019n amrywio o senotaffau a cherfluniau i neuaddau a llechi coffa."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Heddiw, mae cofebau rhyfel yn rhan mor gyfarwydd o\u2019r dirwedd fel nad ydym yn sylwi arnynt bron. Serch hynny, maent hwy wedi parhau\u2019n rhan anhepgor o weithgareddau coffa\u0301u, yn enwedig yn ystod y flwyddyn sy\u2019n nodi canmlwyddiant diwedd y Rhyfel Mawr. Mae llawer o bobl a sefydliadau wedi defnyddio\u2019r canmlwyddiant i adfer cofebau rhyfel neu i wneud ymchwil i\u2019r enwau sydd wedi\u2019u cofnodi arnynt. Mae hyn yn sicrhau nad yw\u2019r bywydau y tu cefn i\u2019r enwau\u2019n cael eu hanghofio a bod y cofebau\u2019n parhau\u2019n gysylltiad gweladwy, lleol a hanfodol a\u0302\u2019r gorffennol."}]