[{"text_idx": "#000004", "text": "Cofnodi amrywiaeth gyfoethog Treftadaeth Ffydd Cymru"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Cafodd y Comisiwn Brenhinol ei sefydlu ym 1908 i ymchwilio i adeiladau o bwys hanesyddol, pensaerni\u0308ol a diwylliannol yng Nghymru a\u2019u cofnodi, ac efallai na fu unrhyw faes a ddatblygwyd gennym ers hynny yn bwysicach na\u2019n gwaith ar adeiladau ffydd."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Rhoddodd y rhestri neu \u2018inventories\u2019 a gynhyrchwyd fesul sir o 1914 ymlaen sylw arbennig i dreftadaeth grefyddol gyfoethog Cymru yn yr Oesoedd Canol. Ymhlith y safleoedd a gofnodwyd y mae\u2019r Eglwysi Cadeiriol mawr fel Tyddewi a Llanelwy, mynachlogydd gwledig pwysig fel Glyn y Groes, Abaty Tyndyrn ac Ystrad Fflur, a brodordai megis hwnnw yn Ninbych, unig dy\u0302\u2019r Carmeliaid yng Nghymru. Ceir yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (CHCC) lu o luniadau, ffotograffau a deunydd dogfennol sy\u2019n sail i\u2019r hyn a wyddom am y safleoedd hyn. Ceir yn ein harchif hefyd enghreifftiau o safleoedd llawer llai, sydd yr un mor bwysig a diddorol, megis Eglwys y Grysmwnt, Sir Fynwy. Yma, mae technolegau\u2019r unfed ganrif ar hugain, megis dendrocronoleg, wedi rhoi i ni ddyddiad o 1214-1244 ar gyfer y to, sy\u2019n golygu mai\u2019r to hwn, o blith y rheiny sydd wedi\u2019u dyddio\u2019n bendant, yw\u2019r cynharaf yng Nghymru, ac mae sganio laser wedi cynyddu ein dealltwriaeth o\u2019r eglwys hon yn fwy byth."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Un maes y buwyd yn canolbwyntio arno\u2019n arbennig yw cofnodi ac astudio\u2019r murluniau a fyddai ar un adeg wedi addurno\u2019r rhan fwyaf o eglwysi cadeiriol a chapeli canoloesol. Mae\u2019r paentiadau lliwgar y byddai addolwyr wedi rhyfeddu atynt wedi\u2019u hadfer yn llwyr yn eglwys Llandeilo Tal-y-bont, sydd bellach yn Amgueddfa Werin Cymru. Ca\u0302i\u2019r muriau mewnol eu defnyddio fel cynfasau enfawr ar gyfer adrodd yn weledol stori\u0308au o\u2019r Beibl."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn ystod yr ugeinfed ganrif daethpwyd i gydnabod fwyfwy fod angen cofnodi treftadaeth grefyddol fwy diweddar Cymru, yn enwedig ei gorffennol Anghydffurfiol. Yr eglwys Brotestannaidd gyntaf a gomisiynwyd yng Nghymru oedd Eglwys Dewi Sant, Dinbych, y talwyd amdani gan Robert Dudley, Iarll Caerly\u0302r, Barwn Dinbych 1564-1588, a chefnogwr pybyr y ffydd Brotestannaidd. Hon oedd yr eglwys o\u0302l-Ddiwygiad fwyaf i gael ei hadeiladu yn y Deyrnas Unedig hyd nes i eglwys Sant Pawl yn Llundain gael ei chwblhau, ac roedd ganddi nifer o nodweddion pensaerni\u0308ol pwysig a ga\u0302i eu hefelychu wrth gynllunio eglwysi Protestannaidd eraill."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Y mannau addoli mwyaf cyffredin yng Nghymru yw capeli Anghydffurfiol, sef yr adeiladau hynny a godwyd gan gynulleidfaoedd Ymneilltuol o 1689 ymlaen ar o\u0302l pasio\u2019r Ddeddf Goddefgarwch. Capeli yw un o\u2019r mathau o adeilad sy\u2019n fwyaf nodweddiadol o Gymru, i\u2019w cael ym mhob tirwedd drefol a gwledig. Maent hwy hefyd yn un o\u2019r mathau o adeilad sy\u2019n fwyaf tebygol o gau wrth i gynulleidfaoedd grebachu. Bu gan y Comisiwn Brenhinol ran flaenllaw yn y gwaith o gofnodi a dadansoddi\u2019r adeiladau hyn, ac egluro eu pwysigrwydd diwylliannol, cymdeithasol a phensaerni\u0308ol o ran llunio Cymru\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg a Chymru fodern. Mae cronfa ddata wedi\u2019i chreu sy\u2019n cynnwys mwy na 6440 o safleoedd, a chasglwyd miloedd o ffotograffau, cynlluniau, lluniadau ac eitemau archifol hanesyddol. O\u2019r herwydd mae gennym ddealltwriaeth arbennig o dda o\u2019r adeiladau eu hunain \u2013 sut y caent eu cynllunio a\u2019u dylunio \u2013 ac o\u2019u penseiri a\u2019u cynulleidfaoedd. Mae ein gwaith wedi gwrthbrofi\u2019r ddamcaniaeth bod \u2018pob capel yn edrych yr un fath\u2019 ac wedi tynnu sylw at yr amrywiaeth ryfeddol sydd i\u2019w chael, o\u2019r adeiladau cynnar syml fel Maes-yr-onnen a Chapel Newydd, Nanhoron i linellau llyfn Y Drindod ac Ebeneser a adeiladwyd yn y cyfnod modern cynnar mewn bric a gwydr, o glasuriaeth osgeiddig Peniel a Crane Street o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg i wynebau hynod addurnol capeli\u2019r trefi diwydiannol llewyrchus a godwyd yn rhan olaf y ganrif honno, er enghraifft, y Tabernaclau yn Llanelli a Threforys."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Crane Street, Capel y Bedyddwyr: 980300/01"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Tabernacl, Capel yr Annibynwyr: C2004/220/2"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Wrth i lawer o\u2019r adeiladau hyn gau yn sgil gostyngiad yn nifer yr aelodau, mae rhai\u2019n cael bywyd newydd gyda chrefyddau eraill. Mae cynulleidfaoedd Si\u0302c, Bwdaidd, Moslemaidd, Catholig, Coptig ac Uniongred Dwyreiniol wedi addasu\u2019r adeiladau hyn at eu defnydd eu hunain ar hyd a lled Cymru, ac wedi codi nifer bach o addoldai pwrpasol hefyd. Mae\u2019r mosg pwrpasol cyntaf i gael ei adeiladu yng Nghymru, sef Mosg Peel Street yng Nghaerdydd ym 1947, wedi\u2019i ddymchwel yn anffodus, ond dengys ffotograffau hanesyddol fod ganddo bensaerni\u0308aeth Islamaidd draddodiadol megis crymdo a minaretau sydd wedi cael eu defnyddio\u2019n llwyddiannus mewn cynlluniau modern, fel y mae ffotograff y Comisiwn o Ganolfan Islamaidd De Cymru, Caerdydd yn ei ddangos."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn yr un modd, mae Iddewiaeth wedi cyfrannu at dirwedd grefyddol fodern Cymru. Cafodd synagog Merthyr Tudful gynt, y tynnwyd lluniau ohoni\u2019n ddiweddar gan y Comisiwn Brenhinol, ei hadeiladu gan gynulleidfa lewyrchus ym 1872 i gymryd lle adeilad cynharach o\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae\u2019r hanesydd pensaerni\u0308ol Sharman Kadish wedi\u2019i disgrifio\u2019n \u2018ffoli gothig\u2019 ac mae\u2019n honni mai hon yw un o\u2019r synagogau pwysicaf yn y Deyrnas Unedig o ran ei phensaerni\u0308aeth. Efallai mai ei nodwedd fwyaf arbennig ac unigryw yw\u2019r ddraig Gymreig sy\u2019n eistedd yn falch ar ei thalcen!"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae addoldai\u2019n parhau\u2019n ganolbwynt i waith y Comisiwn Brenhinol, sydd ar hyn o bryd yn cynnal neu\u2019n cynllunio prosiectau ar gapeli Anghydffurfiol, eglwysi Catholig ac adeiladau ffydd yr ugeinfed ganrif. Byddwn yn parhau i roi sylw arbennig i\u2019r adeiladau ffydd hynny sydd mewn perygl o gael eu dymchwel neu eu datblygu, y rheiny sydd wedi\u2019u tan-gynrychioli yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru, a hefyd y rheiny lle y mae angen i ni gynyddu ein gwybodaeth a gwneud mwy o waith dehongli, fel y gallwn lwyr werthfawrogi a deall yr adeiladau hyn a\u2019r cymunedau a fu\u2019n eu defnyddio, ac i gynorthwyo gwaith cadwraeth a rheoli yn y dyfodol i sicrhau eu bod yn goroesi yn y tymor hir."}]