[{"text_idx": "#000005", "text": "To \u2018carreg mwsog\u2019 oedd ar yr eglwys newydd yn wreiddiol, sef llechi gyda mwsogl yn llenwi\u2019r bylchau rhyngddyn nhw. Byddai\u2019r mwsogl yn atal drafft ond yn caniata\u0301u i\u2019r adeilad \u2018anadlu\u2019 ac felly\u2019n rhwystro tamprwydd; mae\u2019r trawstiau wedi eu clymu gan begiau pren a phan gafodd y to ei atgyweirio\u2019n ddiweddar, dim ond un o\u2019r trawstiau cyplysu (trusses) oedd angen ei newid! Oddeutu\u2019r flwyddyn 1850 fe ychwanegwyd y cyntedd, y croesau ar y waliau talcen, clochdy newydd, y ffenestr orllewinol, ac fe osodwyd ffenestr yn lle\u2019r porth deheuol. Sylwch ar yr hen ddrws sy\u2019n dal a\u0302\u2019r morthwyl nawdd arno."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yr eglwys oddeutu\u2019r flwyddyn 1890"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn crogi o un o drawstiau\u2019r eglwys mae \u2018Cloch Wyddelan\u2018 sy\u2019n hen gloch law Geltaidd. Mae\u2019r gloch wedi ei gwneud o efydd bwrw ac fe gredir ei bod yn dyddio o oddeutu\u2019r flwyddyn 800 Oed Crist. Roedd pobl yn credu mai cloch Gwyddelan ei hun oedd hi ac iddo ddod a\u0302 hi efo fo o\u2019r Iwerddon dros 1500 o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fe gafwyd hyd i\u2019r gloch wrth gloddio Bryn y Bedd yn 1850, sef safle\u2019r hen eglwys a lle, yn o\u0302l y chwedl, y gosododd Sant Gwyddelan ei groes bregethu pan gyrhaeddodd Ddolwyddelan yn y 5ed ganrif. Daeth Maredudd ab Ieuan, pen teulu brenhinol Cunedda a chyndaid i Wynniaid enwog Gwydir, i fyw i Gastell Dolwyddelan yn niwedd y 15fed ganrif. Daeth yn dad i ugain o blant ac aeth y castell, yn o\u0302l y so\u0302n, yn rhy fach i\u2019r teulu ac felly fe gododd dy\u0302 mwy aar eu cyfer yn uwch i fyny\u2019r dyffryn yng Nghwm Penamnen."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Bryd hynny, roedd yr ardal yn bla o ladron a dihirod oedd yn byw \u201cdan nawdd\u201d Urdd Marchogion Sant Ioan yn Ysbyty Ifan. Roedd y gwylliaid yma\u2019n fygythiad i bawb yn yr ardal a phenderfynodd Maredudd fynd i\u2019r afael a\u0302 nhw. Un o\u2019r pethau a wnaeth oedd dymchwel yr hen eglwys a chodi\u2019r un gyfredol, oedd yn nes at ei gartref ac mewn lle mwy manteisiol o ran cynnal ei ymgyrch a gwarchod ei dy\u0302 a\u2019i deulu."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn o\u0302l y so\u0302n, byddai\u2019n gwisgo\u2019i holl arfwisg a\u2019i gleddyf pan fyddai\u2019n mynd i addoli yn yr eglwys newydd. Gallai weld gwylwyr ei dy\u0302 o\u2019i sedd ac unrhyw rybudd fyddai ganddyn nhw fod ymosodwyr ar y gorwel. Yn y diwedd fe gafodd Maredudd wared ar y dihirod a fu\u2019n gymaint o boen i\u2019r ardal. Bu farw ym 1525 ac fe\u2019i claddwyd yma ym mynwent eglwys Sant Gwyddelan."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Dyma un o\u2019r esiamplau gorau o eglwys 16eg ganrif yng ngogledd Cymru. Mae awyrgylch hyfryd yma ac mae\u2019n lle hynod i addoli. Rydym yn argymell yn gryf i chi ymweld a\u0302 hi."}, {"text_idx": "#000012", "text": "1984 \u2013 Difrodwyd y cwt clychau gan ddaeargryn, ond fe\u2019i ailadeiladwyd a chrogwyd y gloch yno unwaith eto. Aethpwyd ati ar yr un pryd i atgyweirio\u2019r eglwys a gosodwyd gwres a golau newydd ynddi, ynghyd a\u0302 ffenestr goffa yn ochr y capel a festri ym mhen gorllewinol corff yr eglwys."}, {"text_idx": "#000013", "text": "2006 \u2013 Cwympodd porth y fynwent pan faciodd lori sbwriel y Cyngor Sir iddo. Ailadeiladwyd y porth gyda derw newydd yn lle\u2019r coed a falwyd."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae gwasanaethau rheolaidd i\u2019w cael yn eglwys Sant Gwyddelan ac fe\u2019u cynhelir yn y Gymraeg, y Saesneg ac yn ddwyieithog. Mae\u2019r eglwys yn rhan o brosiect y Teithiau Cysegredig, a ariannwyd gan Gynllun Datblygu Gwledig Conwy, ac mae dygwyl y Sant ar yr 22ain o Awst."}]