[{"text_idx": "#000005", "text": "Mae gan Gymru hanes llenyddol hir a diddorol. Fodd bynnag, cyn dyfodiad y llyfrgell gyhoeddus fodern, roedd llawysgrifau a llyfrau Cymru\u2019n cael eu cadw mewn casgliadau preifat, eglwysig, addysgol neu sefydliadol mewn amrywiaeth eang o adeiladau. Drwy gydol y cyfnod modern cynnar, cafodd casgliadau hirsefydlog o destunau eu gwasgaru neu hyd yn oed eu dinistrio gan newidiadau gwleidyddol, cymdeithasol ac eglwysig. O ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg ymlaen yr oedd bywyd yn fwy sefydlog, gan greu amgylchiadau mwy ffafriol ar gyfer creu casgliadau llenyddol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn sgil yr Adferiad, oherwydd pryderon am eneidiau\u2019r Cymry, fe fu sawl ymdrech ddygn i gynyddu llythrennedd a dosbarthu testunau crefyddol. Roedd yr ymdrechion addysgol hyn yn cyd-fynd a\u0302 chynnydd mawr mewn deunydd printiedig yn y Gymraeg, yn enwedig wrth i lyfrau Cymraeg ddechrau cael eu cyhoeddi yn nhrefi Cymru. O ddechrau\u2019r ddeunawfed ganrif, sefydlodd y Gymdeithas er Hyrwyddo Gwybodaeth Gristnogol (S.P.C.K.) bedair llyfrgell esgobaethol ynghyd a\u0302 llyfrgelloedd plwyf at ddefnydd clerigwyr lleol. Fe sefydlodd hefyd gyfundrefn o lyfrgelloedd benthyca a llyfrgelloedd plant, fel rheol mewn adeiladau a oedd yn ganolog i\u2019r gymuned, fel eglwysi plwyf, a darparwyd llyfrau ar gyfer pob carchar yng Nghymru. Yn ogystal, fe gadwodd eglwysi cadeiriol Cymru, gan gynnwys Tyddewi, eu llyfrgelloedd ar o\u0302l y Diwygiad. Nid esgeuluswyd anghenion llenyddol ac addysgol Anghydffurfwyr chwaith. Sefydlwyd casgliadau o lyfrau mewn academi\u0308au ymneilltuol ac mewn capeli a thai cwrdd."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn y cyfamser, mewn ymateb i awch y cyhoedd am lyfrau, fe sefydlwyd cymdeithasau llenyddol, llyfrgelloedd cylchynol masnachol, a llyfrgelloedd tanysgrifio. Fe ffynnodd y rhain a byddai rhai ohonynt yn ffurfio\u2019r casgliadau creiddiol ar gyfer llyfrgelloedd cyhoeddus yn y man. Roedd y bonedd hefyd yn awyddus i greu llyfrgelloedd. Yr enghraifft orau efallai oedd llyfrgell Thomas Johnes yn Hafod. Roedd gan \u2018Merched Llangollen\u2019, Eleanor Butler a Sarah Ponsonby, filoedd o lyfrau yn eu llyfrgell nhw ym Mhlas Newydd, a weddai i chwaeth ddiwylliedig y boneddigesau a\u2019u hymwelwyr enwog."}, {"text_idx": "#000012", "text": "O ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg, ac yn enwedig yn y ddeunawfed ganrif, arweiniodd y diddordeb cynyddol mewn hynafiaethau at gasglu llawysgrifau Cymreig unigryw yn ogystal a\u0302 gweithiau printiedig. Mae\u2019n bosibl mai\u2019r casgliad unigol pwysicaf oedd hwnnw a heliwyd at ei gilydd gan Robert Vaughan yn Hengwrt. Ym 1849, aeth y rhain i feddiant yr hynafiaethydd W. W. E. Wynne a symudwyd y casgliad i Beniarth, lle yr arhosodd nes cael ei drosglwyddo i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ym 1909."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ffotograff o Hengwrt, Llanelltud, cartref gwreiddiol y casgliad enwog o lawysgrifau"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ym 1850 fe basiwyd deddf a oedd yn galluogi awdurdodau lleol i sefydlu llyfrgelloedd cyhoeddus, y telid amdanynt drwy drethi lleol, yn amodol ar gael cymeradwyaeth leol. Caerdydd oedd y dref gyntaf i fanteisio ar Ddeddf Llyfrgelloedd Cyhoeddus 1850, a hynny ym 1861, ond mewn ardaloedd eraill yng Nghymru roedd yr awdurdodau\u2019n araf i weithredu o dan y Ddeddf. Dim ond deuddeg llyfrgell a gawsai eu mabwysiadu ganddynt erbyn 1894, ac roedd hanner y rhain yn ymgorffori casgliadau llyfrgell a oedd eisoes yn bodoli\u2019n lleol."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae\u2019r rhesymau am hyn yn adlewyrchu\u2019r ddarpariaeth amrywiol a oedd ar gael i gymunedau yng Nghymru ar y pryd. Ym Merthyr Tudful, er enghraifft, roedd nifer o lyfrgelloedd \u2018cyhoeddus\u2019 eisoes wedi\u2019u sefydlu cyn Deddf 1850. Cawsai llyfrgell i weithwyr ei sefydlu yn Nowlais fel rhan o gynlluniau addysgol y Foneddiges Charlotte a John Josiah Guest yng nghanol y 1840au, a sefydlwyd llyfrgell danysgrifio ac amgueddfa \u2018gyhoeddus\u2019 ym Merthyr ei hun ym 1848."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cafodd y ddwy lyfrgell hyn eu sefydlu gyda\u2019r nod o hybu hunan-ddysgu ymhlith y dosbarthiadau gweithiol, a\u2019r enghraifft fwyaf trawiadol o hyn efallai oedd Llyfrgell Gladstone. Nid pryder y dosbarth canol dros addysg llafurwyr oedd yr unig ysgogiad yn yr ymgyrch i sefydlu llyfrgelloedd. O\u2019r 1890au ymlaen, aeth y dosbarthiadau gweithiol ati i sefydlu eu casgliadau eu hunain mewn sefydliadau gweithwyr a ga\u0302i eu codi ganddynt ar eu cost eu hunain. Erbyn 1910 roedd gan y mwyafrif o gymunedau glofaol ym maes glo de Cymru sefydliad a llyfrgell."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Fe wnaeth Andrew Carnegie, y dyngarwr Albanaidd-Americanaidd, gyfraniad mawr at sefydlu llyfrgelloedd cyhoeddus yng Nghymru hefyd. Helpodd gyda chostau adeiladu 35 o lyfrgelloedd cyhoeddus o leiaf ar hyd a lled y wlad yn negawdau cyntaf yr ugeinfed ganrif. Roedd cynllun llawer o\u2019r rhain yn arloesol."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ymunwch a\u0302\u2019r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae\u2019n rhad ac am ddim!"}]