[{"text_idx": "#000000", "text": "Cadarnhawyd gan arolygon diweddarach mai\u2019r CAMBANK ydy\u2019r llongddrylliad hwn."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Y CAMBANK, agerlong wedi\u2019i chofrestru yng Nghaerdydd, oedd y llong gyntaf i gael ei suddo yn nyfroedd Cymru gan long danfor o\u2019r Almaen yn y Rhyfel Mawr 1914-18. Aeth i lawr oddi ar Ynys Mo\u0302n ar 20 Chwefror 1915 a chollwyd pedwar o fywydau."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ym mis Chwefror 1915, roedd y CAMBANK ar ei ffordd o Huelva (Sbaen) i Garston (Lerpwl) gyda chargo gwerthfawr o gopr."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Am 11 y bore ar 20 Chwefror 1915, cafodd y CAMBANK ei tharo\u2019n ddirybudd gan dorpido, wedi\u2019i danio gan yr U 30, ddeng milltir oddi ar Drwyn Eilian, Ynys Mo\u0302n. Ffrwydrodd y torpido yng nghanol y llong a suddodd mewn 20 munud. Rhoddodd y capten orchymyn i ollwng y badau, a chafodd 21 o\u2019r 25 o forwyr ar fwrdd y llong eu hachub. Cafodd tri o\u2019r criw yn ystafell yr injan eu lladd ar unwaith gan y ffrwydrad a boddodd morwr arall wrth geisio neidio o\u2019r llong i\u2019r bad. Cafodd y ffrwydrad ei weld a\u2019i glywed ar y lan, a lansiwyd y bad achub lleol ym Mhorth Llechog i helpu i ddod a\u0302\u2019r goroeswyr i Borth Amlwch yn ddiogel. Yna cawsant eu rhoi ar drenau i fynd a\u0302 nhw adref."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Roedd 11 ohonynt yn dod o Gaerdydd ac roedd eu teuluoedd yn synnu eu gweld pan ddaethant adref. Cawsant eu holi gan y Western Mail a gyhoeddodd ddisgrifiadau gafaelgar o\u2019u profiadau. Roedd llongau eraill yn y cyffiniau adeg yr ymosodiad ar y CAMBANK, ond gadawyd llonydd i\u2019r rhain. Roedd pobl yn amau bod ysbi\u0308wyr Almaenig yn Huelva wedi sylwi ar y cargo gwerthfawr yn cael ei lwytho ac i\u2019r llong-U gael gorchymyn i ymosod yn benodol ar y CAMBANK."}, {"text_idx": "#000008", "text": "\u2018Pam welsom berisgop y llong danfor gyntaf roedd tua 250 o lathenni i ffwrdd. Wrth iddi godi, fe daniodd dorpido. Ymdrechais i droi\u2019r llong er mwyn osgoi\u2019r torpido ond methais. Rhaid bod y llong danfor yn ein disgwyl gan nad oedd unrhyw obaith gennym. Cafodd y llong ei tharo yn ei chanol a suddodd mewn rhyw chwarter awr. Holltodd yn ddwy ac roedd y starn a\u2019r blaen yn gogwyddo wrth iddi suddo.\u2019"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Aeth ymlaen i ddweud, \u2018Roeddwn i wedi cael rhybudd bod llongau tanfor gelyniaethus yn y cyffiniau ac roeddwn i wedi cael y bad starbord yn barod. Oni bai am hynny, ni fyddai\u2019r un ohonom ni wedi cael ei achub.\u2019"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Roedd yn cysgu yn ei gaban pan drawodd y torpido y llong. Pan neidiodd allan o\u2019i fync roedd i fyny at ei wddf mewn dw\u0302r a oedd yn troelli o\u2019i gwmpas yn gyflym, gan ei fwrw\u2019n o\u0302l ac ymlaen a\u2019i gleisio o\u2019i gorun i\u2019w sawdl. Gyda thrafferth fawr, llwyddodd i gyrraedd y dec yn ei byjamas a rhuthrodd at y bad starbord a oedd yn siglo ar y camlathau. Dringodd cymaint o swyddogion a chriw ag oedd modd i mewn i\u2019r bad achub hwn, torwyd rhaffau\u2019r camlathau a disgynnodd y bad i\u2019r mo\u0302r. Llwyddodd y dynion i rwyfo\u2019n glir o\u2019r agerlong cyn iddi dorri\u2019n ddwy a suddo."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Nododd Mr James y ffaith bod y CAMBANK yn cario llwyth o farrau copr gwerth \u00a360-70,000 a oedd ar eu ffordd i Waith Rio-Tinto, ac awgrymodd fod yr Almaenwyr wedi cael gwybod am y cargo ac wedi ymosod ar y llong yn benodol."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Meddai Mr James am y croeso a gawsant ym Mhorth Amlwch, \u2018Roedd y Cymry yn arbennig o garedig wrthym ni.\u2019"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Siaradodd yn flin am ymddygiad gwarthus yr Almaenwyr, \u2018Llofruddiaeth oedd e. Fe wnaethon nhw danio torpido heb eiliad o rybudd.\u2019"}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u2018Roeddwn i yn ystafell yr injan ar y pryd, felly weles i mo\u2019r torpido. Y cyfan rydw i\u2019n ei gofio yw fflach a sw\u0302n dychrynllyd ac yna fe ddaeth y dw\u0302r yn llif o\u2019m cwmpas. Fe ges i fy sgubo oddi ar fy nhraed, ond drwy weithio fy ffordd ar hyd y nenfwd gyda\u2019m dwylo roeddwn i\u2019n gallu cyrraedd y drws.\u2019 Adroddir i Mr Conway ddweud, \u2018Meddyliwch am y peth! Roedden ni\u2019n hwylio yn ein blaen ar fore braf ar o\u0302l taith ddiflas ac roedd popeth yn mynd yn dda o\u2019r diwedd. Ddeg munud wedyn doedd \u2019na ddim byd ond malurion.\u2019"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mynegodd ei gydymdeimlad dros y trydydd peiriannydd, Joe Boyle, a gawsai ei ladd yn syth gyda thaniwr a\u2019r \u2018donkeyman\u2019, \u2018Dim ond fe druan oedd gan ei fam. Roedd yn byw yn Garston ac ychydig o oriau\u2019n unig o\u2019i gartref.\u2019"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Cafodd ei deulu eu synnu\u2019n fawr pan ddaeth adref. Nid oeddynt yn gwybod dim am yr ymosodiad. Dywedodd ei dad, \u2018Roedd y creadur mewn cyflwr gwael ac roedd yn gwisgo trowsus oedd yn rhy fawr, cot oedd yn rhy fach, a pha\u0302r o esgidiau oedd ddau faint yn rhy hir i\u2019w draed. Roedd e wedi cael yr holl bethau hyn gan bobl Amlwch. Roedd wedi colli popeth oedd ganddo.\u2019"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dywedodd Mr Blackmore ei hun, \u2018Cafodd y corn mwg ei chwythu i ffwrdd gan y ffrwydrad. Roeddwn i\u2019n gorffen fy ngwaith ar y pryd ac roeddwn i\u2019n methu agor y drws oherwydd y straen ar y llong. Os gweddi\u0308ais erioed, dyna pryd y gwnes i, gan fod y llong yn ystumio a dim ond gydag ymdrech enfawr y llwyddais i wthio\u2019r drws ar agor yn ddigon pell i allu mynd drwyddo. Roedd ager ofnadwy ymhob man ac roedd y dw\u0302r hyd at fy ngwddf. Pan gyrhaeddais y dec roedd yn gogwyddo, a dim ond o drwch blewyn y llwyddais i neidio i\u2019r bad achub yn y dw\u0302r wrth ochr y llong. Neidiodd rhywun arall gyda mi, ond disgynnodd y dyn druan rhwng y llong a\u2019r bad achub.\u2019"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Dywedodd nad oedd ganddo unrhyw fwriad i fynd i\u2019r mo\u0302r eto ond y byddai\u2019n ymuno a\u0302\u2019r Fyddin er mwyn dial. (Aeth ymlaen i wasanaethu yn y \u20181st Herts\u2019 o fis Rhagfyr 1915 hyd nes iddo gael ei ryddhau\u2019n anrhydeddus ym mis Awst 1917 ar o\u0302l cael ei glwyfo.)"}, {"text_idx": "#000023", "text": "\u2018Digwyddodd yr ymosodiad tuag un ar ddeg o\u2019r gloch. Gwaeddodd un o\u2019r criw: \u2018Mae \u2019na long danfor\u2019 a bron ar unwaith fe gawsom ni ein taro gan y torpido. Gallem ei weld yn dod tuag atom fel neidr. Roedd y ffrwydrad yn ofnadwy. Fe gyrhaeddodd tonnau mawr o ddw\u0302r a tha\u0302n hanner ffordd i fyny\u2019r hwylbren.\u2019"}, {"text_idx": "#000024", "text": "\u2018Roedd hi\u2019n daith wael o\u2019r dechrau i\u2019r diwedd, dim byd ond tywydd garw ac anlwc. Dyma fy ail longddrylliad. Gobeithiaf y bydd hi\u2019n amser hir cyn yr af i ar daith arall.\u2019"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Royal Commission on the Ancient"}]