[{"text_idx": "#000000", "text": "AmdanomRhaglenArchwilioDysguCaffi a SiopArchifauCasgliadauYmweldAmgueddfa Ddwy HannerBlogEnglish"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dewch i ymweld a\u0302 Pharc Gwledig a Phyllau Plwm y Mwynglawdd am gipolwg diddorol iawn ar hanes diwydiannol Dyffryn Clywedog hardd. Lleolir y Mwynglawdd ar flaen y dyffryn, ac mae\u2019n fan cychwyn gwych ar gyfer Llwybr Clywedog neu fel mynediad at gefn gwlad hardd Mynydd y Mwynglawdd. Gallwch fwynhau picnic, mynd am dro ac ati ar hyd yr hen reilffordd ac archwiliwch Barc Gwledig Pyllau Plwm y Mwynglawdd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Gall ymwelwyr a\u0302\u2019r amgueddfa archwilio olion yr ardaloedd prosesu plwm o\u2019r 18fed a\u2019r 19eg ganrif a\u2019r peiriandy, y peiriant weindio a\u2019r boilerdai a adferwyd. O ben y peiriandy, mae golygfeydd bendigedig o\u2019r safle a chefn gwlad o\u2019i amgylch."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae ardal bicnic sydd a\u0302 golygfeydd hyfryd o\u2019r dyffryn yn gwneud Parc Gwledig a Phyllau Plwm y Mwynglawdd yn ddiwrnod allan heb ei ail."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Gall marchogwyr / beicwyr ddefnyddio\u2019r llwybr ar hyd yr hen reilffordd. Mae digon o le parcio ym maes parcio."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gadewch yr A483 a chymryd yr A525 wedi\u2019i harwyddo am Ruthun. Yng Nghoedpoeth, gyferbyn a\u0302 thafarn y Five Crosses cymerwch y B5426 (Ffordd Plas y Mwynglawdd) wedi\u2019i harwyddo Y Mwynglawdd a dilynwch y ffordd hon am ychydig dros filltir, hyd nes i chi gyrraedd mynedfa\u2019r safle a\u2019r maes parcio ar y dde. Edrychwch am yr arwyddion brown gyda Pyllau Plwm arnynt."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Stori Pyllau Plwm y Mwynglawdd"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Oddi tanoch ceir metel gwerthfawr y mae pobl wedi\u2019i ddefnyddio am dros 8,000 o flynyddoedd \u2013 plwm. Yma yn Siafft y Ddo\u0302l mae\u2019r plwm yn ddwfn o dan ddaear. Er, ar Fynyddoedd Eisteddfod ac Esclusham, uwchben y Mwynglawdd, lle mae\u2019r plwm ar yr wyneb neu\u2019n agos i\u2019r wyneb, roedd y gweithfeydd cyntaf."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae\u2019r cofnod ysgrifenedig cyntaf am fwynwyr y Mwynglawdd yn dyddio o 1296 pan huriodd Edward I nhw yn ei fwyngloddiau newydd yn Nyfnaint. Gorchmynnwyd y mwynwyr i gyflwyno eu hunain i wasanaethu. Ni aeth bob un ohonynt gan fod gwaith yn mynd rhagddo ym mhyllau plwm y Mwynglawdd tan y Pla Du (1349)."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn ystod y 15 fed ganrif ychydig o waith mwyngloddio a wnaed gan fod gwrthryfel Owain Glyndwr a Rhyfeloedd y Rhosynnau wedi achosi dirywiad yn yr economi."}, {"text_idx": "#000015", "text": "O dan y Tuduriaid (16 eg ganrif) roedd y tirfeddianwyr a\u2019r masnachwyr lleol yn ymdrechu\u2019n rheolaidd i ailgychwyn y gwaith yn y mwyngloddiau. Nid oeddent yn llwyddo\u2019n aml."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ym 1527 talodd Sir John Chilston a Launcelot Lowther, dau swyddog lleol, 20 swllt y flwyddyn i gael yr hawliau mwyngloddio plwm lleol. Roedd y rhain yn cynnwys:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "\u201d holl fwyngloddiau plwm, wedi\u2019u hagor ac i\u2019w hagor, wedi\u2019u gadael a heb neb yn eu gweithio neu nad oedd cof am eu defnyddio, gyda phwerau, rhyddid ac awdurdod llawn i dyllu, suddo, cloddio, agor, chwilio a chanfod pob math o blwm, mwyn neu sypiau o blwm. \u201c"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Roedd ganddynt hawliau hefyd i gloddio glo a cherrig. Er hynny ni allent wneud elw. Dim ond perchnogion yr hawliau mwnol, tirfeddianwyr fel y Grosvenors, lwyddodd i wneud arian."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Roedd mwynwyr plwm y Mwynglawdd yn ystod y Canol Oesoedd yn gymuned arbennig. Roedd dynion Cymreig a Saesnig yn dod i weithio yng ngweithfeydd plwm y Mwynglawdd. Fel rheol, amaethwyr oedd mwynwr y canol oesoedd. Roeddent yn mwyngloddio yn y cyfnod tawel hwnnw ar ddechrau\u2019r haf cyn cychwyn ar y cynhaeaf. Nid oedd unrhyw waith mwyngloddio yn cael ei wneud yn ystod y cynhaeaf a thros y gaeaf."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Roedd gan y mwynwyr reolau mwyngloddio. Pan ganfuwyd gwythi\u0308en newydd o blwm byddent yn ethol \u2018bermaster\u2019. Byddai\u2019r \u2018bermaster\u2019 yn sicrhau bod y darn newydd yn cael ei rannu\u2019n deg. Roedd y mwynwyr naill ai\u2019n cloddio cyfres o siafftiau neu\u2019n dilyn y wythi\u0308en drwy dyllu rhych anferth yn y ddaear."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mwynwyr oedd yn gwneud yr holl waith: cloddio\u2019r mwyn, gwahanu\u2019r metelau gwerthfawr a\u2019r gwastraff, a thoddi\u2019r plwm. Roedd yn rhaid i\u2019r mwynwyr dalu ffi, a elwid yn \u2018loot\u2019 neu \u2018lot\u2019, i\u2019r tirfeddianwyr ar yr holl blwm a werthid. Gallai unrhyw un a feiddiai dorri\u2019r rheolau orfod wynebu cosb ddifrifol:"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Petai\u2019n cael ei ddal yn dwyn plwm am y trydydd tro bydd cyllell yn cael ei thrywanu drwy gledr ei law dde a\u2019i sodro i winsh (1) hyd at garn y gyllell honno. Bydd yn rhaid iddo aros yno tan y bydd wedi marw neu tan y bydd wedi rhyddhau ei law o\u2019r gyllell. A bydd yn gorfod ildio ei etholfraint o\u2019r mwynglawdd, a phetai ganddo fargen (meer) (2) yn y mwynglawdd bydd yn rhaid iddo ei fforffedu i\u2019r arglwydd."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Roedd yn waith caled ac os na lwyddent i wneud unrhyw arian byddai\u2019r mwynwyr yn mynd yn o\u0302l i\u2019w ffermydd."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Roedd mwynwyr plwm y 18 fed a\u2019r 19 eg ganrif yr un mor annibynnol. Roedd y mwynwr modern yn fwy o gontractwr nag o weithiwr. Roedd yn gweithio ar system fargeinio. Roedd yn rhaid i fwynwyr fod yn drafodwyr da. Byddent yn cytuno a\u0302\u2019r asiant i weithio gwythi\u0308en am bris penodol y dunnell. Byddai\u2019r ffi\u2019n amrywio gan ddibynnu ar ba mor anodd oedd y gwaith. Roedd mwynwyr hefyd yn bargeinio ar dyllu siafftiau a lefelau gyrru."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn draddodiadol roedd y mwynwyr yn cymryd risgiau, gan eu bod yn gobeithio bod yn lwcus drwy daro gwythi\u0308en eang o blwm. Wrth i\u2019r cronfeydd plwm ddirwyn i ben, profodd y gwaith am da\u0302l rheolaidd yn y pyllau glo yn ormod o demtasiwn. Erbyn diwedd y 19 eg ganrif roedd cwmni\u0308au pwll plwm y Mwynglawdd yn ei chael hi\u2019n anodd i gadw eu gweithwyr profiadol."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae natur eu gwaith yn amlwg yn afiach. Mae eu hymddangosiad yn dynodi cyflwr iechyd amherffaith, yn gyffredinol maent yn llwyd, welw ac yn wan \u201c"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Nid y perygl o beidio a\u0302 gwneud arian oedd yr unig risg. Gallai cloddio plwm fod yn berygl gwirioneddol i iechyd hefyd. Ychydig iawn o fwynwyr oedd yn byw i weld eu hanner canfed pen-blwydd. Roedd y llwch o\u2019r gwaith drilio yn achosi silicosis, sef clefyd yr ysgyfaint. Gwnaeth y driliau aer cywasgedig newydd a gyflwynwyd yn y 1870au , y sefyllfa\u2019n waeth."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Roedd damweiniau\u2019n gyffredin. Rhwng 1873, pan ddechreuwyd cadw cofnodion, a 1914 pan ddaeth y cloddio i ben, lladdwyd 27 o bobl ym mhyllau plwm y Mwynglawdd."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ar ddechrau\u2019r 18 fed ganrif dechreuodd pwll plwm y Mwynglawdd ffynnu."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Roedd y chwilotwyr wedi dysgu sut roedd dod o hyd i\u2019r cronfeydd plwm tanddaearol. Er, nid oedd cloddio dwfn heb ei broblemau. Lleolir gwythiennau plwm mewn calchfaen (1). Mae afonydd tanddaearol yn gysylltiedig a\u0302 chalchfaen ac felly roedd llifogydd yn y mwyngloddiau bob amser yn broblem. Roedd pwmpio\u2019r dwr hwn allan yn gostus ac yn rhwystr mawr i unrhyw gloddio dwfn am blwm."}, {"text_idx": "#000031", "text": "John Wilkinson, entrepreneur a dyfeisiwr"}, {"text_idx": "#000032", "text": "John Wilkinson, yr entrepreneur peniog a oedd wrth wraidd Gwaith Haearn y Bers, oedd y dyn a lwyddodd i ddatrys y broblem yn niwedd y 18 fed ganrif. Peiriannau ste\u0302m Wilkinson oedd y gorau eto am gadw\u2019r pyllau plwm yn rhydd o ddwr. Roedd mwyngloddio yn broffidiol unwaith eto. Yn anffodus ni ddywedodd Wilkinson wrth Boulton & Watt ei fod wedi copi\u0308o eu peiriannau ste\u0302m. Daethant i wybod a bu\u2019n rhaid i Wilkinson dalu iddynt."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Roedd y peiriannau pwmpio hynny yn hanfodol. Ond caeodd y gweithfeydd plwm unwaith eto yn dilyn problemau gyda\u2019r pympiau ac anghydfod ynghylch talu am y peiriannau."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ym 1845 ffurfiwyd Cwmni Cloddio\u2019r Mwynglawdd gan yr asiantiaid mwyngloddio o Sir y Fflint, John Taylor a\u2019i Feibion. Roeddent yn brofiadol. Roeddent yn sylweddoli bod potensial i byllau plwm y Mwynglawdd. Gwnaethant gadarnhau\u2019r prydlesau mwyngloddio, gosod lefel ddraenio newydd ym Melin y Nant i gael y dwr allan o\u2019r mwyngloddiau a buddsoddi mewn peiriannau a rheilffordd newydd. Ym 1852 roedd plwm yn cael ei gloddio unwaith eto yn y Mwynglawdd."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Daeth y mwynwyr o hyd i gronfeydd newydd o blwm yn ddyfnach o dan ddaear. Roedd yn amser ffyniannus. Roedd John Taylor a\u2019i Feibion wedi cychwyn gyda \u00a330,000 i fuddsoddi yn eu menter fwyngloddio; gwnaed elw o dros \u00a360,000 ym 1864 yn unig."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Parhaodd yr amseroedd da i\u2019r 1870au, ond roedd problemau ar y gorwel. Dechreuodd prisiau plwm ostwng tra roedd prisiau\u2019r glo i gadw\u2019r peiriannau pwmpio yn codi. Roedd y plwm yn dechrau prinhau. Roedd prisiau Sinc, sef y metel arall a gloddiwyd yn y Mwynglawdd, yn gostwng hefyd. Erbyn diwedd yr 1890au, nid oedd cloddio yn y Mwynglawdd bellach yn gwneud synnwyr economaidd."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Ym 1909 penderfynodd y cwmni cloddio bod y peirannau pwmpio yn rhy ddrud i\u2019w rhedeg. Dechreuodd y mwyngloddiau orlifo. Ym 1914 daeth cloddio am blwm i ben. Gwerthwyd y peiriannau a helpodd yr ychydig o fwynwyr a oedd yn dal yno y perchnogion i achub gweddill y busnes. Roedd yn ddiwedd cyfnod i\u2019r Mwynglawdd."}, {"text_idx": "#000040", "text": "\u201d Bu\u2019r mwynglawdd hwn yn un cyfoethog iawn, nid i\u2019r rhai a fuddsoddodd eu cyfalaf ynddo yn unig, ond i\u2019r gweithwyr a gyflogwyd yno hefyd. Gwelais i ddechrau\u2019r mwynglawdd, rwyf wedi tystio i\u2019w ddyddiau ffyniannus iawn ac rwyf wedi ei wylio\u2019n rhannol ddirywio, ond dydw i erioed wedi colli fy hyder yn yr hen fwynglawdd da.\u201d"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Nid Syr Theodore oedd yr optimist cyntaf i fuddsoddi ei arian yn y Mwynglawdd. Roedd y mwyngloddiau yn hen gyfarwydd a\u0302 dyddiau da a dyddiau drwg."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Roedd cyfnod y 1860au yn ffyniannus, er, gallai pethau newid yn sydyn. Gallai gostyngiad ym mhris sinc neu blwm fod yn drychinebus."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ym 1872 gorfu i Gwmni Cloddio Uneb Y Mwynglawdd, a oedd a\u0302 mwyngloddiau i\u2019r gogledd-ddwyrain o\u2019r Siafft y Ddo\u0302l. Mae eu hadroddiadau ar ragolygon y gwaith yn y dyfodol yn cyfleu anobaith. Cafodd Cwmni Cloddio De\u2019r Mwynglawdd hyd yn oed lai o lwyddiant; deng mlynedd o fuddsoddi a dim ond ychydig o dunelli o fwyn i ddangos amdano."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Ym 1887 roedd Cwmni Cloddio\u2019r Mwynglawdd yn wynebu dewisiadau anodd. Roedd sinc wedi bod yn ffynhonnell dda o elw pan roedd gostyngiad yng ngwerthiant plwm."}, {"text_idx": "#000045", "text": "\u201d Mae ystyried pa gamau i\u2019w cymryd i adfer ffyniant y mwynglawdd yn anghenraid anhepgor . Oherwydd y trefniant sydd gan y Cwmni\u0308au Mwyndoddi ymhlith ei gilydd gallant bennu pris blend (sinc). Maent wedi llwyddo i wneud hynny i\u2019r fath raddau fel eu bo\u0302nt wedi ei ostwng i ffigwr sy\u2019n is, yn achos ein mwynau, na\u2019r pris cynhyrchu gwirioneddol.\u201d"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Daethpwyd ag ymgynghorwyr draw o\u2019r Almaen. Roeddent yn argymell agor mwyndoddwr yn y Mwynglawdd, ychydig i fyny\u2019r rhiw o Siafft y Ddo\u0302l. Byddai hynny yn gwneud i ffwrdd a\u0302\u2019r rhyngfasnachwyr. Siaradwyd am elw o 10% y flwyddyn. Agorodd y mwyndoddwr ym 1888, ond ni wnaed unrhyw elw a chaeodd o fewn pum mlynedd."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Roedd yn weithiwr medrus ac yn feistr ar nifer o grefftau. Trwsio a chadw holl waith coed y mwynglawdd mewn cyflwr da oedd ei waith. Roedd yn rhaid iddo osod cynhalbyst a phropio daear rydd, gwneud a gosod ysgolion a gosod rheilffyrdd i\u2019r tramiau. Yn ogystal a\u0302 hynny roedd yn helpu i gynnal y pympiau, y pibellau a\u2019r offer cysylltiedig. Pan roedd ar y cwmni angen dyn ychwanegol roed Simon yn gweithio ar y malwr mwyn."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Fel rheol, roedd Simon Hughes yn gweithio chwe diwrnod yr wythnos. Roedd yn waith corfforol caled a doedd dim gwyliau a\u0302 tha\u0302l. Roedd ei da\u0302l yn amrywio yn o\u0302l y gwaith a wna\u0302i. Ar ddiwedd ei yrfa yn y mwynglawdd ym 1915 roedd yn ennill pedwar swllt a chwe cheiniog (tua 22c) y dydd, er, roedd ei gyflog weithiau cyn lleied a\u0302 swllt a dwy geiniog (tua 6c) y dydd."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Mae\u2019n amlwg ei fod yn weithiwr gwerthfawr oherwydd cafodd ei gyflogi gan Gwmni Cloddio Unedig y Mwynglawdd tan y diwedd. Roedd Simon yn ffodus o fedru osgoi\u2019r gwaith y gorfu ei gydweithiwr, William Williams, ei wneud am nifer o fisoedd \u2013 glanhau\u2019r briciau o adeiladau\u2019r mwynglawdd a ddymchwelwyd i\u2019w hail-ddefnyddio; glanhaodd bedair mil ar ddeg ohonynt ym mis Tachwedd 1914 am \u00a33 3c yn unig. Ond yn bwysicach na hynny, goroesodd Simon ei yrfa yn y pwll plwm \u2013 doedd pawb ddim mor ffodus."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Yn y 1800au, roedd Iechyd a Diogelwch yn golygu gofalu amdanoch chi eich hun ac am eich gilydd. Ni wnaeth y llywodraeth ddechrau archwilio i weld a oedd pyllau plwm yn lleoedd diogel i weithio ynddynt tan 1873. Doedden nhw ddim!"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Digwyddodd damwain ofnadwy yng ngwaith Plwm Unedig y Mwynglawdd nos Fercher pan laddwyd pedwar dyn yn y fan a\u2019r lle yn y modd mwyaf erchyll. Oddeutu 10.30 ar y noson honno roedd pedwar o ddynion a oedd yn rhan o\u2019r sifft nos yn cael eu gostwng mewn cludydd i lawr Siafft y Ddo\u0302l, pan, drwy ryw nam, torrodd y brif bowlten lygadog a oedd yn dal y cludydd rhyw 180 llath i lawr o\u2019r wyneb. Hyrddiwyd y cludydd yn cynnwys y pedwar dyn i waelod y siafft , dyfnder o ryw 400 llath, gan ei falurio. Wrth gwrs, lladdwyd y dynion yn syth. Enoch Jones, gwr priod; John Foulkes, gwr sengl; David Davies, gwr sengl a Donald Douglas gwr sengl, oeddynt."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Cynhaliwyd cwest mewn tafarn leol. Dywedodd y cwmni mwyngloddio bod y bowlten wedi\u2019i chynllunio i gario pum tunnell. Roedd y caets gyda\u2019r dynion yn pwyso llai na thunnell. Gofynnodd y crwner pam nad oedd cadwyni wedi\u2019u cysylltu a\u0302\u2019r caets fel mesur diogelwch. Roedd Archwiliwr y Mwyngloddiau wedi dweud bod y caets yn ddiogel, felly nid oedd y cwmni yn meddwl bod angen cadwyni diogelu."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Crynhodd y crwner drwy ddweud: \u2018Wrth gwrs, does dim bai o gwbl ar y cwmni am beidio a\u0302 sicrhau bod cadwyni yno. Mae\u2019n gwbl amhosibl dweud sut ddigwyddodd y ddamwain hon, ond mae\u2019n dangos yr angen i wneud y cludydd ddwywaith mor ddiogel.\u2019"}, {"text_idx": "#000058", "text": "Y canlyniad: cafodd dyfarniad o farwolaeth ddamweiniol ei dwyn gan y rheithgor. Sicrhaodd Mr Wynne, Ysgrifennydd y Cwmni bod cadwyni yn cael eu hychwanegu i\u2019r caets. Claddwyd Enoch Jones a John Foulkes ill dau ym mynwent Capel y Wern, ychydig bellter yn nes ymlaen ar y ffordd hon. Claddwyd Donald Douglas yng Nghaer a David Davies ym mynwent eglwys y Mwynglawdd. Cafodd pedwar bywyd eu torri\u2019n fyr a gadawyd gweddw a phump o blant."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Mae pobl wedi defnyddio plwm ers dros 8,000 o flynyddoedd. Mae\u2019n hydrin ac felly roedd yn hawdd gwneud gwrthrychau defnyddiol ohono. Oherwydd nad yw\u2019n cyrydu mae\u2019n para am amser maith."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Roedd y Rhufeiniaid yn defnyddio plwm ar gyfer eu pibellau dwr. Mae ein gair ni am blymwr yn dod o\u2019r gair Lladin am blwm, sef \u2018plumbum\u2019. Yn yr oesoedd canol roedd plwm yn cael ei ddefnyddio fel pwysau ar fframiau gwau ac ar gyfer toeau eglwysi, mynachlogydd a chestyll."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Defnyddiwyd plwm mewn drychau, piwter ac mewn gwydr. Erbyn amser Elisabeth I roedd plwm yn cael ei ddefnyddio mewn colur, tra roedd y mysgedau newydd yn tanio peledi plwm."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Roedd y Groegiaid a\u2019r Rhufeiniad yn defnyddio calamin, sef ffurf naturiol o sinc i wneud efydd. Wrth ychwanegu calamin at gopr roedd aloi melyn iawn gyda chryn alw amdano yn cael ei gynhyrchu. Er, ni chafodd sinc ei hun ei ddarganfod tan 1520."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Yn ystod y 19 eg ganrif, meistrolodd diwydianwyr yr arfer o alfaneiddio haearn gan ddefnyddio sinc. Roedd y sinc yn rhwystro\u2019r haearn rhag cyrydu. Enillodd un cynnyrch, haearn rhychog ei blwy yn sydyn. Roedd gan nifer dirifedi o adeiladau diwydiannol doeau o haearn rhychog. Weithiau ceid hyd yn oed adeiladau cyfan, wedi\u2019u hadeiladu ohono."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Daeth llwyddiant i ran y mwynglawdd yn y 18 fed ganrif. Rhwng 1761 a 1781, derbyniodd cwmni\u0308au\u2019r ddinas, fel perchnogion yr hawliau mwynol \u00a313,000 bron mewn breindaliadau."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Ffynnodd y mwynglawdd unwaith eto ar o\u0302l 1849. Buddsoddodd Cwmni Pwll Plwm y Mwynglawdd mewn injan bwmpio newydd ym 1857. Ymhen blwyddyn gosodont injan weindio newydd i godi\u2019r plwm ac i weithio\u2019r peiriant malu mwyn. Yn fuan wedyn adeiladodd y cwmni finiau mwyn, lloriau trin ar gyfer didoli\u2019r plwm oddi wrth y gwastraff a\u2019r ty mwyn newydd ar gyfer sychu, pwyso a samplo\u2019r plwm yn barod i\u2019w werthu. Roedd yr holl offer yma yn galluogi\u2019r mwynwyr i gloddio mwyn o\u2019r gwythiennau dyfnaf yn y Mwynglawdd, hyd at 400 metr o dan yr wyneb."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Ym 1884 agorwyd llawr trin newydd gyda\u2019r holl beiriannau diweddaraf yn Siafft Roy. Daeth safle Siafft y Ddo\u0302l yn domen sbwriel. Yn raddol claddwyd y lloriau trin. Dim ond Siafft y Ddo\u0302l ei hun oedd yn parhau mewn defnydd ac fe\u2019i caewyd hi ym 1914."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Terfynodd y gwaith mwyngloddio ym 1914. Hyd at y 1950au roedd y tomenni sbwriel anferth yn cael eu defnyddio ar gyfer graean gan adael tirwedd tocsig lleuadol."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Roedd y metelau dwys \u2013 plwm, sinc a chadmiwm yn y tomenni sbwriel yn risg i\u2019r cyflenwadau dwr. Roedd y llwch yn broblem hefyd. Dyfeisiodd Cyngor Bwrdeistref Maelor Wrecsam ac Asiantaeth Datblygu Cymru gynllun i wneud Pyllau Plwm y Mwynglawdd yn ddiogel."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Dechreuwyd ar y gwaith ym 1988. O dan y tomenni sbwriel canfuwyd tystiolaeth o\u2019r hen ddiwydiant cloddio plwm. Datguddiwyd hanes gorffennol y Mwynglawdd wrth i\u2019r gwaith o adfer y safle fynd rhagddo. Roedd y tomenni sbwriel wedi diogelu\u2019r archaeoleg. Wedi iddynt gael eu datguddio gallai\u2019r gweddillion bydru\u2019n sydyn. Roedd yn rhaid gwneud penderfyniadau anodd."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Yn Siafft Taylor dangosodd y gwaith cloddio sut yr oedd technoleg cloddio plwm wedi newid yn y 19 eg ganrif. Tra yn Siafft y Ddo\u0302l gellir mynd ar daith o gwmpas y safle i olrhain holl hanes plwm o ben y pwll i\u2019r mwyn gwerthadwy. Daethpwyd o hyd i eiddo personol y mwynwyr hefyd ar safle Siafft y Ddo\u0302l. Golygodd y canfyddiadau hyn bod safle Siafft y Ddo\u0302l yn ddelfrydol ar gyfer ei adfer yn hanesyddol. Yn nechrau\u2019r 1990au, ailadeiladwyd neu atgyfnerthwyd yr adeiladau a\u2019r lloriau trin. Gosodwyd copi\u0308au o beiriannau ar sail archaeolegol y safle."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Mae\u2019r gwaith yn dal i fynd rhagddo. Mae\u2019r tywydd, pobl a thirlithriadau i gyd yn cael effaith ar y safle. Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam sy\u2019n gofalu am Byllau Plwm y Mwynglawdd ac yn sicrhau eu bod ar agor i ymwelwyr i weld beth sy\u2019n weddill o\u2019r rhan ddiddorol hon o\u2019n treftadaeth ddiwydiannol."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Esgid mwynwr a ganfuwyd wrth gloddio yn y Mwynglawdd"}, {"text_idx": "#000078", "text": "Archeolegydd Diwydiannol wrth ei waith"}]