[{"text_idx": "#000005", "text": "Daeth y Gofrestr Statudol o Barciau a Gerddi yng Nghymru sydd o Ddiddordeb Hanesyddol Arbennig i rym ar 1 Chwefror 2022. Lluniwyd y gofrestr hon yn sgil pasio Deddf yr Amgylchedd Hanesyddol (Cymru) yn 2016. Cymru oedd y wlad gyntaf yn y DU i gydnabod y dylai parciau a gerddi hanesyddol gael eu diogelu yn yr un ffordd ag adeiladau rhestredig a henebion cofrestredig. Cyhoeddi\u2019r rhestr oedd penllanw sawl blwyddyn o waith gan y Comisiwn Brenhinol a Cadw i ddiweddaru a gwella\u2019r cofnodion ar gyfer y 400 o safleoedd ar hyd a lled y wlad sydd arni. Buont yn mapio\u2019r ffiniau, yn ysgrifennu datganiadau o bwysigrwydd i gyfiawnhau eu cynnwys ar y gofrestr, ac yn cysylltu a\u0302\u2019r perchnogion."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r gofrestr newydd yn cymryd lle\u2019r un anstatudol a gyhoeddwyd gyntaf ym 1994 mewn ymateb i\u2019r ymwybyddiaeth gynyddol o bwysigrwydd hanesyddol tirweddau cynlluniedig a\u2019r pwysau sydd arnynt o ganlyniad i ddatblygiadau. Mae\u2019r asedau hyn yn rhan o hunaniaeth genedlaethol Cymru. Maen nhw\u2019n cyfoethogi gwead a phatrwm ein tirweddau ac yn gofnod gwerthfawr o newid cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd. Ceir amrywiaeth o nodweddion mewn parcdiroedd, megis coetiroedd a choed, rhodfeydd, prif lonydd, nodweddion dw\u0302r, adeiladau, ac adeiladweithiau eraill. Mae, neu roedd, y rhan fwyaf o barciau\u2019n amgylchynu plastai gwledig neu breswylfeydd castell. Roedd gan yr adeiladau hyn erddi hefyd. Lleoedd caeedig oeddynt lle tyfid ffrwythau a llysiau neu a ga\u0302i eu cynllunio i ddifyrru\u2019r perchnogion. Mae eu gwahanol nodweddion a\u2019r berthynas rhyngddynt yn cyfrannu at gymeriad unigryw parciau a gerddi unigol."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae cyfoeth o enghreifftiau rhagorol yng Nghymru, yn enwedig yn iseldiroedd y gogledd-ddwyrain a\u2019r de-ddwyrain, yn ne Sir Benfro, ac ar hyd arfordir Mo\u0302n a Gwynedd. Maen nhw\u2019n amrywiol iawn: tiroedd tai hanesyddol, ysbytai, prifysgolion a rhai safleoedd diwydiannol; parciau cyhoeddus; mynwentydd, a hyd yn oed ambell ardd faestrefol breifat. Defnyddir llawer ohonynt gan gymunedau lleol ar gyfer gweithgareddau hamdden ac maen nhw\u2019n bwysig ar gyfer bioamrywiaeth a chadwraeth bywyd gwyllt. Mae\u2019r gofrestr yn olrhain datblygiad parciau a gerddi yng Nghymru o\u2019r drydedd ganrif ar ddeg i\u2019r ugeinfed ganrif. Ymhlith y safleoedd y mae rhai sydd wedi goroesi er gwaethaf popeth ac eraill sy\u2019n ddarganfyddiadau hynod ddifyr."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ffig.1 Priordy Hwlffordd, yn edrych tua\u2019r de; mae\u2019r ardd gloestr ychydig i\u2019r dde o\u2019r canol. DI2006_1806"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gwyddom am lawer o barciau ceirw o gwmpas preswylfeydd mawr yr Oesoedd Canol a gellir gweld olion rhai ohonynt o hyd. Roedd gerddi\u2019n gyffredin ond daw ein gwybodaeth amdanynt fel rheol o ffynonellau dogfennol. Cafwyd tystiolaeth eithriadol o brin am ardd fynachaidd wrth gloddio ym Mhriordy Hwlffordd. Daethpwyd o hyd i ardd gloestr o\u2019r drydedd ganrif ar ddeg (pedrongl gyda glaswellt neu lysiau yn y canol), a ailwampiwyd yn ddiweddarach, a chynllun ffurfiol o\u2019r bedwaredd ganrif ar ddeg ar ffurf gwelyau uchel ar batrwm grid wedi\u2019u gwahanu gan lwybrau cul. Ail-gre\u0308wyd y rhain i gyd (Ffig.1; NPRN 79037)."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn rhan olaf y bymthegfed ganrif fe ddechreuodd syniadau\u2019r Dadeni am gynlluniau gardd addurnol ennill tir, ac yn ystod yr unfed ganrif ar bymtheg fe gafodd y syniadau hyn eu mabwysiadu gan y bonedd yr oedd eu cyfoeth yn cynyddu yn sgil Diddymu\u2019r Mynachlogydd. Arweiniodd hyn at greu rhai gerddi ysblennydd iawn a oedd yn cynnwys terasau ffurfiol cymhleth, llecynnau addurnol caeedig, rhodfeydd, a nodweddion dw\u0302r fel sianeli a llynnoedd. Ychydig iawn o erddi o\u2019r cyfnod hwn sydd wedi goroesi gan iddynt gael eu dinistrio pan benderfynwyd defnyddio\u2019r tir at bwrpas arall, neu eu chwalu a\u2019u creu o\u2019r newydd yn unol a\u0302\u2019r ffasiwn ddiweddaraf. Yn Landshipping, ger Hwlffordd, gellir gweld \u2018sgerbwd\u2019 gardd o\u2019r ail ganrif ar bymtheg y rhoddwyd y gorau i\u2019w chynnal ond na chafodd ei hysgubo i ffwrdd gan amaethu wedyn. O ganlyniad mae\u2019r cynllun gwreiddiol wedi\u2019i gadw a gwyddom fod yno derasau a llecynnau caeedig, gan gynnwys gerddi muriog, ynghyd a\u0302 nodweddion dw\u0302r (Ffig.2; NPRN 95608)."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn sgil yr Adferiad Stiwartaidd ym 1660 fe gafodd rhai ystadau eu hehangu drwy eu cyfuno ag ystadau eraill a chafodd eu gerddi ffurfiol eu helaethu, gan ddilyn yr arddull baro\u0301c, drwy ychwanegu parterres (gwelyau caeedig o blanhigion mewn patrymau cymhleth, wedi\u2019u gwahanu gan raean), ffowntenni a cherfluniau. Gosodwyd rhodfeydd a llwybrau i uno\u2019r plastai a\u0302\u2019u gerddi a\u2019r dirwedd y tu hwnt iddynt. Cafodd llawer o erddi mawr yr ail ganrif ar bymtheg eu gweddnewid yn llwyr wrth i ffasiwn newid ond fe oroesodd rhai ohonynt o ganlyniad i esgeulustod neu oherwydd amharodrwydd eu perchnogion i ildio i syniadau cyfoes. Un enghraifft o\u2019r ail yw Erddig, ger Wrecsam (NPRN 86570). Ac enghraifft nodedig o\u2019r cyntaf yw Castell Powis, ger y Trallwng, a\u2019i derasau Eidalaidd enwog (Ffig.3; NPRN 29858)."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Fe gafodd y terasau hyn ddihangfa gyfyng tua diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn dilyn cyfnod pan adawyd iddynt fynd yn wyllt, cynigiwyd y dylid eu chwythu i fyny a chreu lawnt hir ar lethr yn eu lle. Ond ni weithredwyd y cynllun a chafodd y terasau eu hadfer yn rhan olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, er i\u2019r parterres ffurfiol a\u2019r ardd ddw\u0302r Iseldiraidd ddiflannu."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Prif ysgogydd ailgynllunio radicalaidd y ddeunawfed ganrif a dechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd y mudiad tirwedd y mae gwaith Lancelot \u2018Capability\u2019 Brown ymhlith eraill yn nodweddiadol ohono. Arweiniodd hyn at chwalu gerddi ffurfiol ym mhob rhan o Brydain a datblygu yn eu lle dirweddau mwy naturiol ar ffurf parciau gyda golygfeydd agored, llynnoedd, coed a llecynnau gwyrdd hyd at ddrws y plasty. Roedd tirwedd goediog donnog iseldiroedd Cymru yn ymdebygu i barcdir tirluniedig mewn llawer ffordd ac felly ni chafodd y ffasiwn newydd gymaint o effaith yma. Un enghraifft arbennig yw\u2019r parc o amgylch Castell y Waun, hen barc ceirw a sefydlwyd yn y bedwaredd ganrif ar ddeg. Cafodd llawer o\u2019r cynllun presennol ei greu gan William Emes, gan ddechrau ym 1764. Plannodd nifer fawr o goed, adeiladodd ffyrdd crwm, a symudodd dipyn o bridd hyd yn oed, ond mae cynllun baro\u0301c crand y gerddi a\u2019r rhodfeydd ffurfiol wedi mynd, ynghyd a\u0302 llawer o\u2019r coed hynafol (Fig. 4; NPRN 145757 & 86629)."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ffig.5 Parc Tredegar, yn edrych tua\u2019r gogledd-orllewin, Gellir gweld parterres wedi\u2019u hadfer yn y canol ar y chwith. GTJ25872"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Gwnaed newidiadau mawr i Barc Tredegar yn rhan olaf y ddeunawfed ganrif pan ailwampiwyd y parc o\u2019r ail ganrif ar bymtheg drwy gael gwared a\u0302\u2019r rhan fwyaf o\u2019r rhodfeydd echelinol mawr, ailosod ffyrdd a lonydd, a chreu llyn troellog (y Great Pool) a mwy o goetiroedd. Ni weithredwyd y cynllun i chwalu\u2019r gerddi muriog ond cafodd llaid o garthu\u2019r llyn ei ddefnyddio i orchuddio\u2019r ardd wrth ymyl orendy cynnar, gan gladdu parterre anorganig prin a ddarganfuwyd wedyn yn ystod ymchwiliad archaeolegol. Darnau o\u2019r parc yn unig sydd wedi goroesi, yn bennaf oherwydd i briffyrdd gael eu gyrru drwyddo a swyddfeydd eu codi arno yn yr ugeinfed ganrif (Ffig. 5; NPRN 266066)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae hanes y parciau a gerddi hyn, sy\u2019n sampl bach o\u2019r rhai ar y rhestr, yn dangos na fuont erioed yn safleoedd digyfnewid, ond iddynt ddatblygu mewn ymateb i ffasiwn a syniadau newydd. Ond mae\u2019r bygythiad iddynt heddiw yn llawer mwy nag yn y gorffennol. Gall newidiadau pellgyrhaeddol mewn defnydd tir effeithio ar eu cymeriad hanesyddol. Gall datblygiadau amaethyddol a threfol eu newid y tu hwnt i adnabyddiaeth neu ddinistrio nodweddion hanesyddol hyd yn oed. Mae effeithiau newid hinsawdd yn fygythiad newydd a chynyddol iddynt. Drwy eu cynnwys ar y gofrestr statudol fe gynyddir ymwybyddiaeth o\u2019u gwerth fel asedau treftadaeth a chodir eu proffil yn sylweddol yn y broses gynllunio. O ganlyniad gall newidiadau gael eu rheoli mewn ffyrdd sy\u2019n diogelu ac yn gwella eu nodweddion arbennig."}]