[{"text_idx": "#000003", "text": "FEL sy\u2019n addas i gyfarfod cyntaf Cymdeithas Hanes Plaid Cymru, rwyf am eich cymryd am dro yn o\u0302l i\u2019r cyfnod cynharaf yn hanes ffurfiant y mudiad. Ond nid i\u2019r digwyddiad enwog a gynhaliwyd ym Mhwllheli ym 1925 ond at un arall a gynhaliwyd yng Nghaernarfon ym 1924. Alla i ddim cynnig lleoliad llawer mwy cyffrous, mae gen i ofn: y Maesgwyn Temperance Hotel oedd y lle a drefnwyd ym Mhwllheli; y Queen\u2019s Cafe\u0301 yw\u2019r gorau alla i gynnig i chi yng Nghaernarfon."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae hi\u2019n nos Sadwrn yr ugeinfed o fis Medi, 1924, ac mae cryn nifer o bobl Caernarfon a\u2019r ardal yn cerdded i gyfeiriad y Queen\u2019s Cafe\u0301 ynghanol yr hen dref. Mae hi wedi bod yn flwyddyn o gyffro gwleidyddol \u2013 sef ffurfiad Llywodraeth Brydeinig am y tro cyntaf gan y Blaid Lafur newydd dan arweinyddiaeth Ramsay Macdonald \u2019nol ym mis Ionawr. Llywodraeth leiafrifol ydyw, ac mae so\u0302n y bydd Etholiad Cyffredinol arall yn o fuan. Dim pryderon gyda David Lloyd George am hynny. Mae Bwrdeistref Caernarfon yn gadarn iddo ef \u2013 ac mae siw\u0302r o fod yn cynllwyno sut y gall ail-gipio allweddNumber 10 rywdro yn y dyfodol. Ond y Blaid Lafur sydd bellach ar i fyny ac eisoes wedi cyrraedd statws yr ail blaid yn yr unig Senedd oedd ganddynt ar y pryd."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Nid Prydain yw\u2019r pwnc trafod ymhlith y rhai sy\u2019n anelu am y Queen\u2019s Cafe\u0301 heno. Cymru yw\u2019r pwnc. Gwleidyddiaeth Cymru. Cymru heb gorff cenedlaethol gwleidyddol. Cymru heb fudiad cenedlaethol. Cymru heb is-ganghennau o\u2019r pleidiau Prydeinig i gydnabod ei statws cenedlaethol. Cymru heb y Ddraig Goch ar dyrrau Castell Caernarfon."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ond mae \u2019na rywfaint o gyd-destun gwleidyddol Cymreig. Yn benodol, oherwydd ei hanes blaenorol fel prif-lefarydd Cymru yn San Steffan, methiant y Blaid Ryddfrydol fel corff i ail-godi cwestiwn datganoli. Mater crefyddol yw\u2019r datblygiad perthnasol mwyaf diweddar. Cafodd Eglwys Loegr yng Nghymru ei datgysylltu fel rhan o eglwys y wladwriaeth Brydeinig. Yn ei lle, ym 1921, sefydlwyd yr Eglwys yng Nghymru fel eglwys annibynnol Gymreig. Ond gyda\u2019r datganoli crefyddol hwnnw, roedd fel petai\u2019r awelon yn diflannu o hwyliau datganoli gwleidyddol Cymru. Ond nid yn llwyr."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cynhaliwyd nifer o gynadleddau rhwng 1918 a 1922 i drafod datganoli. Dyrnaid o Aelodau Seneddol Rhyddfrydol unigol a\u2019u trefnodd gan wahodd cynrychiolwyr o gynghorau lleol a mudiadau eraill. Bach iawn oedd yr ymateb i\u2019r gynhadledd gyntaf a gynhaliwyd yn Llandrindod. Cytunwyd y byddai \u2018self-government\u2019 yn fuddiol i Gymru ond heb ddiffiniad. Heb dderbyn gwahoddiad i hon, roedd y Blaid Lafur newydd yn gweld y cyfan fel ystryw Ryddfrydol i geisio dal gafael ar bleidleisiau gwladgarwyr Cymreig. Mynegodd Llafurwyr de Cymru eu cefnogaeth nhw i ymreolaeth ym 1918 fel gwnaeth Cynghrair Llafur Gogledd Cymru ym 1924. Serch hynny, fel dywedodd y Llafurwr pwysig David Thomas, a gefnogai ddatganoli, y wir frwydr oedd honno rhwng llafur a chyfalaf."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Y gynhadledd fwyaf llwyddiannus oedd honno ym 1919, eto yn Llandrindod. Cytunwyd yn frwd i alw am \u2018full local autonomy\u2019, eto heb ddiffiniad. A galwyd am Ysgrifennydd Gwladol i Gymru ond gyda mwyafrif llai wedi dadlau poeth. Disgrifiodd y Western Mail y cytundeb a gafwyd fel \u2018something in the nature of a miracle .. [though it] left the question very much where it found it.\u2019"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Bellach roedd yr ysbrydoliaeth Gymreig yn lleihau\u2019n gyflym. Cynhaliwyd y gynhadledd olaf yn y gyfres hon yn yr Amwythig ym 1922 \u2013 yn ddigon eironig ar ddydd llofnodi\u2019r Caniata\u0302d Brenhinol i sefydlu Gwladwriaeth Rydd Iwerddon. Prin oedd y gefnogaeth. Methodd yr ychydig oedd yn bresennol gytuno hyd yn oed i gefnogi mesur preifat Murray Macdonald A.S, The Government of Scotland and Wales a alwai am ddatganoli ffederal. Meddai cylchgrawn y Welsh Outlook, \u2018The futile Shrewsbury Conference on March 31st last and the ridiculous debate which followed it in the House of Commons on April 28th, marked the nadir of the Welsh Home Rule movement, and only a small remnant of those who supported it escaped pessimism and despair.\u2019 Methodd mesur Murray Macdonald. Roedd hi\u2019n ddiwedd cyfnod. Diflannodd datganoli yn San Steffan."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cynhadledd arall oedd wedi\u2019i ypsetio\u2019n arbennig. Roedd hon wedi cael ei chynnal yn ystod yr haf gan un o\u2019r mudiadau bach gwlatgar oedd yn codi ac yn diflannu fel tan siafins wrth i\u2019r Cymry pybyr chwilio am ffordd ymlaen. Cymdeithas yr Iaith Gymraeg \u2013 sef yr un cyntaf o\u2019r enw hwnnw. Urdd y Delyn \u2013 yn rhagflas o Urdd Gobaith Cymru. Byddin Cymru y frwdfrydig Fones Mallt Williams o Landudoch (heb arf mewn golwg, er yr enw). Undeb y Ddraig Goch yn Lerpwl. Cymdeithas Cymru Well William George, sef brawd Lloyd George. Byddin yr Iaith y tro hwn, yn cynnal eu cyfarfod blynyddol yn Llandrindod. Er bygythiad ei enw, doedd dim milwrol am Fyddin yr Iaith: roedd aelodau i fod i wisgo bathodyn y mudiad, i siarad Cymraeg mor aml a\u0302 phosib mewn llefydd fel swyddfeydd post a gorsafoedd trenau, ac i fynnu statws swyddogol i\u2019r iaith Gymraeg. Yn ystod y gynhadledd, roedd mudiad pitw arall gydag enw mawr \u2013 Adran Ymreolaeth Cynghrair y Cenedlaetholwyr Cymreig \u2013 wedi cynnal eu cyfarfod nhw. Cafwyd areithiau. Cafwyd ape\u0302l."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Felly, gyda chynadleddau datganoli\u2019r Rhyddfrydwyr gwanllyd wedi methu, y Blaid Lafur newydd ar gynnydd, ynghyd a\u0302 datganiadau ymfflamychol Lewis a Bebb \u2013 roedd gan dyrfa\u2019r Queen\u2019s Cafe\u0301 gryn dipyn ar eu platiau."}, {"text_idx": "#000019", "text": "A dyna nhw\u2019n cyrraedd y Queen\u2019s. Ymhlith y bobl ifainc mae Gwilym R. Jones, un a fyddai\u2019n dod yn Olygydd ar bapur wythnosol pwysig Y Faner. Dyma sut y disgrifiodd ef y cyfarfod: \u2018Roedd yn y cyfarfod tua deugain ohonom. Yr oedd yno athrawon, chwarelwyr, gweinidogion, meddyg \u2013 ac un trafeiliwr gwelw,\u2019 sef H.R. ei hun. \u2018Y trafeiliwr hwn a gynullasai\u2019r cyfarfod, ond ni ddywedai fawr ddim. Nerfus, floesg, bwnglera. Eisiau \u2018byddin\u2019 i amddiffyn Cymru a\u2019r iaith.\u2019 Fel rhyw ymgais i gael person o statws wrth y llyw, y meddyg gwlatgar, y Dr Llwyd Owain, Cricieth, oedd yn cadeirio. Ond H.R. oedd sbardun yr achlysur."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Gyda hyn i gyd yn gefndir, datganodd y Dr Llwyd Owen o\u2019r gadair efallai y gellid croesawu \u2018agwedd filwriaethol\u2019 i\u2019r mudiad cenedlaethol newydd, ond na fyddai lle i ddulliau \u2018trais\u2019. Ategwyd ei sylw gan o leiaf un arall a feirniadodd yn swta unrhyw awgrym o\u2019r hyn a ddisgrifiwyd ganddo fel \u2018dulliau Rwsaidd neu Wyddelig.\u2019 Ond dadleuodd un o gymrodyr H.R., Evan Alwyn Owen, i\u2019r gwrthwyneb y byddai \u2018cyflwyno tipyn o Sinn Ffe\u0301in\u2019 i\u2019r mudiad yn gallu bod yn gynorthwyol. Meddai cyfaill arall, y newyddiadurwr Gwilym Williams, ei fod o blaid \u2018gorymdeithio gyda drylliau\u2019 a\u2019i fod yn cytuno gydag\u2018athroniaeth [Patrick] Pearse\u2019."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Roedd yr Herald Cymraeg lleol yn fwy siomedig na dig: \u2018Nid oedd y cyfarfod o ymreolwyr y cylch a gynhaliwyd yng Nghaernarfon y dydd Sadwrn o\u2019r blaen yn unrhyw help i\u2019r mudiad; ond yn hytrach fel arall. Yr oedd y cwbl yn rhy anghyfrifol a phlentynnaidd. Gresyn mawr yw symud ymlaen gyda mudiad mor bwysig heb baratoad priodol ar ei gyfer, a heb sicrhau siaradwyr dylanwadol.\u2019"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Cyfeiriodd Gwilym R.Jones ei hun at yr hyn a alwai\u2019n fwnglera. Ond cafwyd cyfarfod, a hwnnw\u2019n gyfarfod cyhoeddus. Roedd bod mor agored \u2013 gan wahodd pobl i\u2019r Queen\u2019s Cafe\u0301 \u2013 yn ddull gwahanol iawn o weithredu i fudiad cenedlaethol arall oedd wedi cael ei sefydlu ar ddechrau\u2019r un flwyddyn. Cre\u0308wyd hwnnw gan Saunders Lewis, Ambrose Bebb a Gruffudd John ac Elisabeth Williams ym Mhenarth, ym mhreifatrwydd cartref teulu\u2019r Williams. Doedd fawr neb yn gwybod amdano oherwydd mudiad cyfrinachol ydoedd. Y Mudiad Cymreig oedd yr enw a gai ei sibrwd yn dawel rhwng ei ddyrnaid o aelodau. Eu bwriad oedd aros yn gyfrinachol am gyfnod amhenodol. Fyddai hynny ddim yn anodd gan iddynt benderfynu defnyddio Breiz Atao, papur Llydaweg mudiad cenedlaethol Llydaw, fel prif gyfrwng eu syniadau. Meddai Gruffudd John Williams yn ddiweddarach, \u2018Roedd y Ffrangeg a\u2019r Llydaweg wedi troi llawer o bobl i ffwrdd.\u2019 O leiaf roedd Byddin Ymreolwyr Cymru wedi cyrraedd penawdau\u2019r wasg, ac, fel yr honnir, mae pob cyhoeddusrwydd yn gyhoeddusrwydd da."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Yn ganolog i bopeth bellach oedd yr angen i ehangu aelodaeth ac i osod y Blaid ar seiliau cenedlaethol. Ac roedd y trafodaethau rhwng H.R.Jones a Saunders Lewis yn hollbwysig i\u2019r broses honno. Nid peth rhwydd oedd delio a\u0302 Saunders Lewis. Yn y cyfnod cynnar hwn, fe fynnodd eglurhad llwyr ar ddau faes polisi yn benodol cyn cytuno ymuno a\u0302\u2019r Blaid Genedlaethol, hynny yw, yngly\u0302n a\u0302 statws yr iaith Gymraeg a natur y gweithredu gwleidyddol. O ran statws yr iaith, cytunai mai \u2018Gorfodi\u2019r Gymraeg\u2019 ddylai fod y polisi, meddai, fel roedd H.R.Jones wedi nodi, ond mynnodd fod hyn yn golygu bod y Gymraeg yn iaith gweinyddiad cynghorau lleol, ac iaith ysgolion. Yngly\u0302n a\u0302 natur y gweithredu gwleidyddol, cytunai Saunders Lewis, eto, gyda\u2019r nod o \u2018Dorri pob cysylltiad a\u0302 phleidiau gwleidyddol Cymru a Lloegr\u2019. Ond aeth ymhellach. Mynnodd yn ogystal y dylid torri pob cysylltiad gyda \u2018Senedd Loegr\u2019 gan weithio\u2019n unig drwy gynghorau lleol Cymru. \u2018Ni ddaw dim i Gymru fyth drwy Senedd Loegr,\u2019 meddai, \u2018Yn awr, os mabwysiadwch chi fel plaid y ddwy egwyddor yna yn llwyr, mi ymunaf gyda chwi ar unwaith.\u2019"}, {"text_idx": "#000033", "text": "* Dim ond chwech a gyrhaeddodd, wedi i D.J.Williams golli ei dre\u0302n."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Atgofion am Is-etholiad Maldwyn 1962"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Etholiad diddorol a dweud y lleiaf a fu\u2019r Is-etholiad ym 1962, ac mae rhai profiadau prin, bythgofiadwy yn mynnu ymwthio i\u2019r cof. Un ohonynt oedd mynd i Fangor un noson i geisio dwyn perswa\u0302d ar Islwyn Ffowc Elis i sefyll fel ymgeisydd. Bu\u2019r daith yn o\u0302l o Fangor yng nghwmni\u2019r Parch. Arthur Thomas ar o\u0302l cael ateb cadarnhaol yn felys fer a\u2019n hysbrydoedd ar ei huchelfannau. Nid edrychodd Maldwyn yn brydferthach na\u2019r noson honno ac ysbryd y \u2018Gwanwyn\u2019 yn y tir."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Fe drefnwyd nifer fawr o gyfarfodydd yn ystod yr Is-etholiad hwnnw, diolch i drylwyredd J.E. ac hefyd, wrth gwrs, oherwydd y gallem alw ar hufen siaradwyr cyhoeddus Cymru. Fel y cyfeiriodd Islwyn Ffowc Elis at yr ymgyrch yn ddiweddar, ymgyrch plannu\u2019r had fu\u2019r Is-etholiad ac fe\u2019i plannwyd yn rymus iawn cyn belled ag yr oedd cyfarfodydd yn y cwestiwn."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]