[{"text_idx": "#000026", "text": "Cari Powell is a PhD student in Swansea University, and her speciality subject is Physics and Cosmology. In the first of a new series, Educators Explain, she introduces what is Dark Matter and why it is important..."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Pan fyddwch chi\u2019n meddwl am faint y Bydysawd a\u2019r helaeth o blanedau, se\u0302r a galaethau sydd wedi\u2019u cynnwys ynddi, mae\u2019n annychmygadwy o fawr. Fodd bynnag, mae\u2019r holl wrthrychau yma (sy\u2019n cynnwys ein hunain), mewn gwirionedd dim ond 5% o gynnwys cyfan y Bydysawd! Mae hefyd yn bwysig nodi fod mai dim ond 20% o gyfanswm ma\u0300s y Bydysawd ydw."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Sut mae hyn yn bosibl? Wel, yr ateb i\u2019r cwestiwn hwn yw rhywbeth o\u2019r enw Mater Tywyll sydd yn ffurfio gweddill ma\u0300s y Bydysawd a 27% o\u2019i gyfanswm. Popeth sydd yn rhan o\u2019r 5% rydym y gallwm ei weld wedi yn cynnwys protonau a niwtronau ac fe gelwir yn fater cyffredin neu fater \u2018baryionig\u2019."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mae mater tywyll, fodd bynnag, wedi\u2019i wneud o rywbeth hollol wahanol. Yn annhebygol i fater cyffredin nid yw\u2019n allyrru, adlewyrchu nac amsugno unrhyw golau, sy\u2019n esbonio\u2019r enw, ac mae hyn yn ei wneud yn anodd i ddod o hyd iddo. Nawr, gadewch i ni geisio deall pwysigrwydd mater tywyll a dwi\u2019n gobeithio erbyn diwedd yr erthygl hon byddwch chi yr un mor gyffrous ag yr wyf i am y pwnc hwn."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Ar y pwynt hwn efallai eich bod chi\u2019n meddwl \u201cFelly, nid allwn ni ei weld... pam ddylai fod yn fater pwysig i mi?\u201d (no pun intended). Wel, am un peth, os nad oedd mater tywyll yn bodoli ni fyddem yn bodoli! Hefyd, er na allwn ei weld yn uniongyrchol, gallwn deimlo ei effeithiau. Mae mater tywyll ym mhobman, gan gynnwys yr ystafell rydych chi\u2019n eistedd ynddo ar hyn o bryd wrth i chi ddarllen hyn! Y broblem yw nad yw\u2019n rhyngweithio\u2019n a\u0302 mater cyffredin a dyna pam na chafodd ei ganfod eto."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Felly, sut ydym ni\u2019n gwybod ei fod yn bodoli? Roedd gwyddonwyr yn astudio sut mae galaethau\u2019n cylchdroi ac roeddent yn disgwyl gweld seren yn agos i ganol y galaeth yn symud yn gyflymach na seren ymhellach i ffwrdd o\u2019r canol. Yn hytrach, roedd yr hyn a ganfuwyd yn eithaf gwahanol. Ar o\u0302l cynydd cychwynnol cyflymder troellog y se\u0302r yn rhan ganolog y galaeth, roedd se\u0302r yn ymddangos i symud efo tua\u2019r un cyflymder er gwaethaf y pellter o\u2019r canol yn cynyddu. Os mai dim ond y mater cyffredin a oedd yn bresennol yn y galaeth byddai\u2019n cytuno a\u0302'r hyn y mae\u2019r gwyddonwyr yn disgwyl ei weld. Nid yw\u2019r holl fater cyffredin yn cynhyrchu digon o ddisgyrchiant i gyfrif am ba mor gyflym mae\u2019r se\u0302r yn symud."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Felly, mae hyn yn awgrymu bod yna ma\u0300s ychwanegol ym mhresennol i roi sylw i\u2019r hyn a arsylwyd ganddynt. Mae\u2019r ma\u0300s ychwanegol hwn yn (yr hyn a elwir) fater tywyll ac hebddo byddai\u2019r galaethau\u2019n rhwygo ar waha\u0302n, sy\u2019n golygu na fyddem yn bodoli. Mae mater tywyll yn gweithredu fel sgaffaldiau sy\u2019n caniata\u0301u i strwythurau ar raddau fawr fel galaethau i ffurfio. Ni fyddai\u2019r strwythurau hyn yn gallu ffurfio gyda disgyrchiant o fater cyffredin yn unig."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Gallwn amcangyfrif faint o fater tywyll sydd ar gael o faint yn gyflymach mae\u2019r se\u0302r yn symud nag y dylent fod os mai dim ond mater cyffredin yn bodoli. O\u2019r arsylwadau, amcangyfrif bod yna dros 5 gwaith yn fwy yn bresennol na\u2019r mater cyffredin yn y Bydysawd."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Beth mae\u2019n cael ei wneud o? Wel, fel y dywedais yn flaenorol, nid yw mater tywyll wedi ei ganfod yn uniongyrchol eto, ond mae gwyddonwyr yn parhau i gael syniadau o\u2019r hyn y mae\u2019n cael ei wneud ohonno. Mae llawer o ymgeiswyr ar gyfer mater tywyll yn cael eu gwneud o gronynnau isatomig sy\u2019n hollol wahanol i unrhyw gronyn a ddarganfuwyd erioed o\u2019r blaen. Mae rhai gwyddonwyr hyd yn oed yn credu y gallai mathau penodol o dyllau du fod yn fater tywyll."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Sut mae gwyddonwyr yn ceisio dod o hyd i fater tywyll? Prif nod yr arbrofion hyn yw i gynhyrchu golau o\u2019r gronynnau hyn. O dan amodau penodol, dylai fod yn bosib i wrthdrawiadau rhwng y gronynnau mater tywyll hyn a\u2019r gronynnau mater cyffredin ddigwydd a fyddai\u2019n cynhyrchu ffotonau (gronynnau golau) o egni penodol. Byddai hyn yn rhoi arwydd clir o\u2019u bodolaeth."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Beth yw dyfodol mater tywyll? Y gobaithiad sydd gan gwyddonwyr yw lleihau\u2019r posibiladau o beth gallai y rhan dirgel a phwysig yma o\u2019r Bydysawd bod. Er gwaethaf y broblem bresennol o wyddonwyr yn methu a\u0302 chanfod mater tywyll, mae\u2019r canlyniadau negyddol o\u2019r profiadau yn helpu i lleihau\u2019r nifer o ymgeiswyr. Drwy wybod beth nid yw rhywbeth mae\u2019n helpu i ganolbwyntio ar yn hyn y mae e. O hyn gobeithir canfod mater tywyll yn uniongyrchol trwy un o\u2019r nifer o arbrofion sy\u2019n astudio i\u2019w bodolaeth ar hyn o bryd. Unwaith y darganfyddwyd tystiolaeth arbrofol clir o fodolaeth mater tywyll (o arsylwadau) yna byddwn yn dechrau cael gwell dealltwriaeth o ddarn arall yn y pos cosmig gwych."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Nawr efallai y byddwch yn meddwl \u201cBeth am y 68% arall o\u2019r Bydysawd?!\u201d Mae\u2019n debyg nad yw\u2019n cael ei wneud o unrhyw fath o fater ac fe\u2019i gelwir yn Egni Tywyll, sy\u2019n hyd yn oed yn fwy dirgel na Mater Tywyll. Fodd bynnag, mae hwnnw\u2019n destun trafodaeth am ddiwrnod arall..."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae mater tywyll, fodd bynnag, wedi\u2019i wneud o rywbeth hollol wahanol. Yn annhebygol i fater cyffredin nid yw\u2019n allyrru, adlewyrchu nac amsugno unrhyw golau, sy\u2019n esbonio\u2019r enw, ac mae hyn yn ei wneud yn anodd i ddod o hyd iddo."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae Cymru\u2019n arbennig o gyfoethog o ran ei seintiau; ceir toreth o"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Dych chi wedi edrych allan trwy\u2019r ffenest erioed, gan feddwl tybed sut"}]