[{"text_idx": "#000026", "text": "Sir Benfro yn yr Oes Haearn"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Codiad yn Lefel y Mo\u0302r"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae\u2019r llanw, y gwynt a\u2019r tonnau yn dylanwadu ar gynefinoedd fel traethau caregog a thwyni tywod. Mae\u2019n rhaid i\u2019r rhywogaethau sy\u2019n byw yma allu goroesi\u2019r amodau hyn a rhaid eu bod yn gallu dioddef y dw\u0302r hallt hefyd."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Pam mae godiroedd mor arbennig?\u200b\nMae tirweddau arfordirol ymhlith y tirweddau a drysorir fwyaf yn y Deyrnas Unedig. Mae llain arfordirol y Parc Cenedlaethol yn gorchuddio tua 4,400 hectar o arwynebedd y tir.\nMae\u2019n cynnwys dau brif fath o gynefin: glaswelltir arforol a gweundir arfordirol. Mae\u2019n llain hir, gul o dir, sy\u2019n ymestyn am bron i 260km."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae lled y llain arfordirol yn amrywio o ychydig o fetrau i lwyfandiroedd helaeth a phentiroedd. Mae\u2019n cyferbynnu\u2019n gryf gydag ardaloedd mewnol y sir sy\u2019n cael eu ffermio\u2019n ddwys. Dyma brif atyniad y Parc Cenedlaethol i ymwelwyr oherwydd dyma\u2019r tir sy\u2019n amgylchynu Llwybr Arfordir Sir Benfro, sy\u2019n Lwybr Cenedlaethol."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Sut mae\u2019r cynefin dan fygythiad?\nYn y 1980au, cydnabuwyd bod y llain arfordirol yn dechrau cael ei ddominyddu gan rywogaethau o brysg fel eithin, rhedyn a mieri. Mae\u2019r rhywogaethau hyn wedi newid y dirwedd o fod yn glytwaith o gynefinoedd i fod yn ehangder undonog gyda llai o fioamrywiaeth. Gwelwyd y trawsnewidiad hwn o ganlyniad i\u2019r newidiadau mewn ffermio ers y 1950au."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Sut mae\u2019r godiroedd yn cael eu gwarchod a\u2019u rheoli?\nRydyn ni\u2019n anelu at greu mosaig o gynefinoedd sy\u2019n cynnal pob math o rywogaethau ac yn cynyddu bioamrywiaeth arforol. Er enghraifft, glaswellt byr i\u2019r Fra\u0302n Goesgoch, prysg i\u2019r adar, llystyfiant hir i\u2019r mamaliaid bach a\u2019r ffiniau rhyngddynt i\u2019r anifeiliaid di-asgwrn-cefn.\nYr hen ddull o ffermio\u2019r mathau hyn o ardaloedd oedd eu defnyddio nhw fel tir pori, ac fe fyddai\u2019r ffermwr yn cael gwared ar yr eithin a\u2019r prysg gan ddefnyddio ta\u0302n neu trwy eu torri, i gadw\u2019r ardal yn agored."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae yna chwe phrif ynys oddi ar arfordir Sir Benfro, pob un ohonynt yn y Parc Cenedlaethol. Mae pobl wedi bod yn byw ar bump o\u2019r ynysoedd hyn ar ryw adeg yn eu hanes."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Yn y gorffennol, defnyddiwyd pob un ohonynt, heblaw am Gwales, at ddefnydd amaethyddol. Cynhaliaeth oedd y ffermio yn bennaf, ac fe fu\u2019r bobl a oedd yn byw yn y mannau anghysbell hyn yn ecsbloetio adar y mo\u0302r a ymgartrefai yma. Ffermiwyd cwningod ar yr ynysoedd hefyd, a gellir gweld o\u0302l hyn ar Sgomer a Sgogwm heddiw.\nGallwch ddysgu mwy am yr ynysoedd hyn yn yr adran Lleoedd i Ymweld."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Pam mae traethau caregog mor arbennig?\nFwy na thebyg mai traethau caregog yw\u2019r cynefin sy\u2019n cael y mwyaf o ymwelwyr yn y Parc Cenedlaethol oherwydd maen nhw\u2019n rhan o\u2019r traethau y mae\u2019r rhan fwyaf o bobl yn ymweld a\u0302 nhw. Maen nhw\u2019n cynnwys y rhan o\u2019r traeth rhwng y tir a\u2019r mo\u0302r ble gellir gweld pyllau glan mo\u0302r pan fydd y llanw\u2019n isel. Os ydych chi wedi bod yn busnesa mewn pwll glan mo\u0302r yna rydych chi wedi bod ar draeth caregog."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Nid oes llawer o lygredd a tharfu ar ein traethau ni, ac felly mae\u2019r organebau sy\u2019n byw yma yn rhai amrywiol a rhyfeddol. Mae llawer o\u2019r traethau hyn yn agored iawn i symudiadau\u2019r tonnau oherwydd maen nhw\u2019n wynebu\u2019r gorllewin neu\u2019r de-orllewin, sef prif gyfeiriad y gwynt. O ganlyniad, maen nhw\u2019n amrywiol iawn."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae llawer o\u2019r organebau sydd i\u2019w gweld yma yn rhai unigryw. Awgrymwyd bod yr amrywiaeth o greaduriaid o lanw isel i lanw uchel ar draethau Sir Benfro yr un peth a\u0302\u2019r amrywiaeth o\u2019r cyhydedd i begwn y gogledd!"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Y gylchfa sy\u2019n uwch na\u2019r llanw uchel. Mae\u2019n cael ei throchi gan y mo\u0302r ond nid yw\u2019n cael ei gorchuddio. Mae\u2019n le sych, hallt ble mae cennau oren, du a llwyd yn goroesi. Fe all planhigion sydd wedi addasu\u2019n arbennig hefyd, fel clustog Fair a\u2019r gludlys arfor, fyw yma. Gelwir y planhigion hyn yn \u2018haloffytau\u2019.\nMae\u2019r gylchfa hon yn cael ei gorchuddio o dan y mo\u0302r rhwng tua 1% a 20% o\u2019r amser. Mae\u2019n nodweddiadol oherwydd y gwymon gwyrdd llachar.\nDyma ardal sy\u2019n cael ei gorchuddio gan y mo\u0302r rhwng 20% ac 80% o\u2019r amser. Mae\u2019n edrych yn frown oherwydd y rhywogaethau o wymon brown, sef gwymon codog ma\u0302n a gwymon troellog. Mae\u2019n troi\u2019n llwyd wrth i chi fynd yn is i lawr, wrth i chi weld bod y creigiau wedi eu cramennu a\u0302 gwyrain (barnacles), llygaid meheryn a gwichiaid moch.\nYr ardal sydd wedi\u2019i gorchuddio rhwng 80% a 99% o\u2019r amser. Mae\u2019r ardal hon yn edrych yn goch oherwydd y gwymon coch fel delysg a chatanela. Mewn rhai pyllau gall fod hyd at 11 rhywogaeth wahanol o wymon coch."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Rhaid bod yr organebau sy\u2019n byw yn y lle hwn, sy\u2019n newid drwy\u2019r amser, yn gallu goroesi\u2019r tonnau a\u2019r potensial o fod yn sych ddwywaith y dydd. Mae addasiadau ar gyfer symudiadau\u2019r tonnau yn gallu cynnwys gludafaelion cryf i\u2019r graig, fel y gwelir ar wymon, a chramennau fel y gwelir ar wyrain a sbyngau. Mae gan lygaid meheryn sia\u0302p co\u0302n er mwyn gwrthsefyll grym y tonnau. Mae pysgod cregyn eraill yn glynu wrth y graig gyda symudiad sugno cryf iawn. Mae creaduriaid eraill fel crancod a se\u0302r mo\u0302r yn cuddio o dan y creigiau i gadw allan o\u2019r ymchwydd."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Er mwyn goroesi\u2019r sychder, fe all anifeiliaid guddio yn eu cregyn amddiffynnol. Mae gwymon yn wydn ac fel rwber, ac felly\u2019n gallu goroesi rhywfaint o sychu. Pan fydd y llanw\u2019n isel, gadewir pyllau o ddw\u0302r mewn pantiau a holltiadau yn y graig. Mae\u2019r pyllau glan mo\u0302r hyn yn faeau da ar gyfer creaduriaid sydd wedi eu dal gan ddisgyniad y llanw. Yma, efallai y gwelwch chi grancod yn cuddio o dan y gwymon, neu hyd yn oed pysgod neu gorgimwch yn nofio ac yn pori ar yr alga\u0302u. Mae anemoniau\u2019r mo\u0302r fel y gem a\u2019r beadlet hefyd yn hoffi bod mewn pyllau glan mo\u0302r fel y gallan nhw fwydo rhwng dw\u0302r isel ac uchel. Os ydyn nhw\u2019n cael eu dadorchuddio mae eu cyrff yn cael eu hamddiffyn mewn pelen fel jeli."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Nid oes angen unrhyw reolaeth benodol ar greaduriaid traethau caregog, i\u2019w gwarchod, ond maen nhw\u2019n gallu bod mewn perygl os yw pobl yn mynd a\u0302 chreaduriaid neu blanhigion i ffwrdd neu\u2019n eu herydu wrth gerdded. Maen nhw\u2019n sensitif iawn i lygredd fel cemegau amaethyddol neu ollyngiadau olew o gychod pleser a thanciau olew."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Fwy na thebyg mai\u2019r perygl mwyaf yw newid yn nhymheredd y mo\u0302r, oherwydd mae cynnydd yn nhymheredd y mo\u0302r yn cynyddu blymau algaidd, gan ostwng y lefelau ocsigen a gostwng cyfradd goroesi llawer o\u2019r rhywogaethau a welir ar ein traethau. Os bydd cynhesu byd-eang yn parhau yna fe fydd bioamrywiaeth ein traethau caregog yn newid ac fe allai leihau."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Pam mae twyni tywod mor bwysig?\nMae twyni tywod yn fryniau o dywod sydd i\u2019w gweld ar yr arfordir yn unig, ble mae yna ddigon o dywod ar gael pan fydd y llanw\u2019n isel i sychu ac i gael ei chwythu tua\u2019r tir. Caiff y tywod ei bentyrru gan y gwynt i mewn i dwmpathau ble mae\u2019r graen sy\u2019n cael eu chwythu yn bwrw rhwystr. Gydag amser, mae planhigion sy\u2019n adeiladu twyni, sy\u2019n dal y tywod ac yn ei sefydlogi rhag symud, yn gorchuddio\u2019r twmpathau hyn. Hyd yn oed gyda gorchudd o blanhigion, mae twyni\u2019n gynefinoedd deinamig sy\u2019n newid drwy\u2019r amser. Mae twyni\u2019n ffurfio ar draethau agored, gan amlaf mewn baeau."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Pan fydd y tywod yn dod yn fwy sefydlog, mae\u2019r moresg a rhywogaethau arbenigol eraill fel marchwellt y tywydd, celyn y mo\u0302r a llaethlys y mo\u0302r yn cymryd drosodd. Gelwir hyn yn gam twyni melyn. Mae\u2019r twmpathau\u2019n dal i fod yn isel ac mae yna fwy o dywod heb ei orchuddio nag sydd wedi\u2019i orchuddio."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mae amddiffynfeydd y mo\u0302r hefyd yn gallu atal symudiad naturiol y tywod oherwydd maen nhw\u2019n gallu cael gwared ar y ffynhonnell o dywod yn y mo\u0302r gan atal y tywod rhag dod i mewn i\u2019r system dwyni. Fe all ymlediad planhigion amrodorol fel helygen y mo\u0302r newid bioamrywiaeth y twyni llwyd.\nOherwydd diffyg pori gan gwningod mae glaswelltau garw yn meddiannu glaswelltau meddal y gweundir ac yn eu datblygu yn brysg."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Cliciwch ar y dolenni isod i weld gwybodaeth am y gwahanol fathau o gynefinoedd arfordirol:"}, {"text_idx": "#000067", "text": "More on the National Park's habitats"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Am fod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro wedi'i amgylchynu gan y mo\u0302r ar dair ochr, mae yna ddylanwad morwrol ar ei hinsawdd, hyd yn oed yn yr ardaloe..."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Darganfyddwch sut mae Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro yn taclo cynaliadwyedd, newid yn yr hinsawdd a chodiad yn lefel y mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Darganfyddwch rai o\u2019r ffeithiau a ffigyrau diddorol sy'n amlygu pam fod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro mor arbennig."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Dewch i archwilio\u2019r bywyd gwyllt bendigedig sydd wedi ymgartrefu yma ar Arfordir Penfro."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Mae yna lawer o gynefinoedd ym Mharc Cenedlaethol Arfordir Penfro sy'n cynnal amrywiaeth eang o fywyd gwyllt."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Mae\u2019r cerrig sy\u2019n ffurfio sylfeini\u2019r Parc yn un o\u2019r prif resymau dros ein dynodiad fel Parc Cenedlaethol yn y lle cyntaf."}]