[{"text_idx": "#000008", "text": "Dyma sgwrs E Wyn James \u2013"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cofio Dau o Fawrion Cymru"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn eu cartref yn Bedwas Place, Penarth y cynhaliwyd cyfarfod yn 1924, gyda Saunders Lewis ac Ambrose Bebb yn bresennol, a agorodd y ffordd i lansio Plaid Cymru\u2019r flwyddyn ganlynol \u2013 gydag Elisabeth yn drafftio\u2019r cofnodion."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ymhlith ei gyfraniadau oedd pamffledyn a gyhoeddwyd gan Blaid Cymru am draddodiad Cymreig Gwent a amlinellodd hawl yr hen Sir Fynwy i\u2019w hystyried ei hun i fod yn rhan annatod o Gymru ddegawdau cyn sicrhau ei statws."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Roedd ei wraig Elisabeth hefyd yn enwog am ei chefnogaeth ddiwyro o\u2019r iaith Gymraeg a\u2019r ffordd Gymreig o fyw \u2013 wrth fynnu bod cofnodion o Gyngor Plwyf Pentyrch yn cael eu cadw yn y Gymraeg,"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Sonnir yn yr ardal fel y byddai Mrs Williams yn cerdded heb wahoddiad i mewn i\u2019r ysgol i ddysgu Cymraeg i\u2019r plant, meddai ei nai, cyn-arweinydd Plaid Cymru Cyngor Merthyr, Emrys Roberts."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yn ystod gweithgareddau\u2019r noson bydd yr Athro E. Wyn James yn annerch ar y testun \u201cGweld gwlad fawr yn ymagor: breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis\u201d tra bydd aelodau o\u2019u teuluoedd \u2013 Elenid Jones ac Emrys Roberts \u2013 yn rhannu eu hatgofion amdanynt."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Hefyd bydd arddangosfa o ran o\u2019r eiddo a gafodd ei adael gan y cwpl i Amgueddfa Sain Ffagan."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Roedd Richard ac Elinor am i\u2019w plant gael addysg dda, ond ni allent fforddio danfon mwy na dau ohonynt i\u2019r coleg. Y cyntaf oedd Huw, y bachgen hynaf, a ddaeth yn weinidog gyda\u2019r Bedyddwyr ac a dreuliodd flynyddoedd maith wedyn yn athro Cymraeg yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Llanelli. \u201cHuw Bobs\u201d oedd yr enw a roed arno yno mae\u2019n debyg."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Aeth Elisabeth i goleg Aberystwyth i astudio\u2019r Gymraeg. Cyd-ddisgybl iddi oedd Griffith John Williams o Gellan, Ceredigion a\u2019r ddau ohonynt wedi cysegru eu bywydau i astudio a hybu\u2019r iaith Gymraeg. Aeth Elisabeth yn athrawes y Gymraeg yng Nghilfynydd, Pontypridd ac yn y Cendl (Beaufort) ar gyrion Penycae (Ebbw Vale). Cafodd Griffith John swydd yn adran Gymraeg y coleg yng Nghaerdydd a phan briodasant, yn o\u0302l yr arfer y dyddiau hynny bu raid i Elisabeth roi\u2019r gorau i\u2019w swydd."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Roedd Elisabeth yn arbennig yn gymeriad cryf iawn \u2013 yn gwybod ei meddwl ei hun ac yn barod iawn i fynegi ei safbwynt. Roedd hi\u2019n fenyw weithgar iawn hefyd a chwiliai bob amser am ffordd i roi ei syniadau ar waith. Roedd hi a Griffith John yn poeni\u2019n arw am ddyfodol yr iaith Gymraeg yn y cyfnod wedi\u2019r rhyfel byd cyntaf ac aethant ati i wahodd un neu ddau o gyfeillion i\u2019w cartref ym Mhenarth i drafod y sefyllfa. Yno, ym Mis Ionawr 1924, y penderfynodd 4 ohonynt \u2013 Griffith ac Elisabeth ynghyd a Saunders Lewis ac Ambrose Bebb \u2013 sefydlu mudiad a fyddai\u2019n brwydro dros wlad a fyddai\u2019n rhydd ac yn Gymraeg ei hiaith. Penodwyd Ambrose Bebb yn Gadeirydd y grw\u0302p, Saunders Lewis yn Ysgrifennydd a Griffith John Williams yn Drysorydd. Ond Elisabeth gymerodd gofnodion yn cyfarfod ac mae\u2019n fwy na thebyg mai hi oedd yn mynnu gwneud rhywbeth ymarferol ac nid siarad amdano\u2019n unig. Yn ei hangladd yng Nghapel Bethlehem, Gwaelod y Garth ychydig filltiroedd y tu allan i Gaerdydd, dywedodd y gweinidog, y Parchedig Rhys Tudur, mae dipyn o her oedd ymweld a\u0302 Mrs Williams yn ei chartref Bryn Taf, achos ar bob ymweliad byddai\u2019n rhoi rhestr newydd iddo o bethau y dylid eu gwneud a mynnu holi yngly\u0302n a\u0302 hynt yr holl brosiectau eraill a roddwyd iddo ar yr ymweliad blaenorol \u2013 a hyn cofiwch pan oedd hi yn ei hwythdegau ac wedi bod yn weddw ers rhyw ugain mlynedd."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Yn y misoedd ar o\u0302l y cyfarfod cyntaf hwnnw ym Mhenarth ymunodd eraill megis D.J. Williams a\u2019r criw bach cyntaf ac yna clywed am grw\u0302p tebyg yn y gogledd o gwmpas HR Jones. Daeth y ddau yma at ei gilydd, wrth gwrs, yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli ym 1925 i sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Traddodiad Llenyddol Morgannwg a Gwent"}, {"text_idx": "#000028", "text": "O\u2019r dechrau, aeth Griffith John ac Elisabeth i grwydro pob rhan o Gwent a Morgannwg ac yn aml Elisabeth oedd yn cadw cofnodion o\u2019r hyn a ddarganfyddwyd. Aeth hi gyda\u2019i gwr sawl gwaith hefyd i\u2019r Eidal ar drywydd y pabydd Griffith Roberts a aeth yno i osgoi erledigaeth grefyddol yn Lloegr adeg Elizabeth l. Daeth yn ffigwr amlwg yno, yn ysgrifennydd i Cardinal Borromeo ym Milan. Yno y sgrifennodd y geiriadur cyntaf yn yr iaith Gymraeg \u2013 un o ddiddordebau eraill Griffith John."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Nid gwneud nodiadau yn unig oedd cyfraniad Elisabeth i waith ei gwr \u2013 ond eu cadwa\u2019u trefnu\u2019n daclus hefyd. Yn wir fe gynlluniodd gwpwrdd arbennig a degau o ddroriau bychain union y maint cywir i gadw\u2019r holl nodiadau ar ddarnau bach o bapur \u2013 i gyd yn eu lle a\u2019u trefn briodol. Gwnaethpwyd y cwpwrdd yma \u2013 a chryn dipyn o ddodrefn arall yn Bryn Taf, Gwaelod-y-Garth lle ymgartrefodd y ddau o 1929 ymlaen \u2013 gan ffatri ddodrefn a sefydlwyd gan y Crynwyr ym Mrynmawr adeg y dirwasgiad \u2013 mwy am hynny eto."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Roedd Elisabeth hefyd yn helpu paratoi deunydd i\u2019w argraffu \u2013 yn enwedig felly\u2019r gwaddol o ddeunydd a adawodd Griffith John ar ei o\u0302l pan fu farw ym 1963."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Er na allai Elisabeth ddal swydd athrawes wedi iddi briodi, roedd ei diddordeb mewn addysg Gymraeg yn parhau. Yn Bryn Taf yng Ngwaelod y Garth y trafodwyd hybu addysg trwy gyfrwng y Gymraeg a\u2019r angen am ysgol Gymraeg yn ardal Caerdydd."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Wedi\u2019r ail ryfel byd sefydlwyd ffrwd Gymraeg yn un o ysgolion y ddinas nes cael ysgol iawn yn Llandaf \u2013 a\u2019r enw a roed ar yr ysgol oedd Bryn Taf."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ceir hanesion hefyd iddi gerdded i mewn i\u2019r ysgol yn aml a chymryd dosbarth drosodd a rhoi gwers Gymraeg iddynt \u2013 a\u2019r staff yn ofni ymyrryd! Roedd rhai o\u2019r plant yn mynd o gwmpas y pentref o ddrws i ddrws bob blwyddyn i gasglu ar gyfer y genhadaeth dramor. Gwyddent na fyddent yn cael dimai goch yn Bynt Taf oes nad oeddent yn gofyn yn Gymraeg. Mae yna bobl uniaith Saesneg yn byw yn y pentref o hyd sy\u2019n gallu adrodd yn rhugl y cyfarchiad Cymraeg oedd yn rhaid ei ddefnyddio wrth ymweld a\u0302 Mrs Williams!"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Bu\u2019r annwyl Gwyn Daniel yn Brifathro ar Ysgol Gwaelod-y-Garth am gyfnod yn yr amser yma ac roedd yn ymweld a\u0302 Griffith John ac Elisabeth y aml iawn am sgwrs wedi\u2019r ysgol. Yma y dechreuwyd trafod a chynllunio ffurfio undeb athrawon i Gymru \u2013 a dyna oedd gwreiddyn Undeb Cenedlaethol Athrawon Cymru (UCAC) y bu Gwyn Daniel yn Ysgrifennydd cyntaf arni."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Ym 1968 rhoddodd Mrs Williams swm sylweddol i UCAC er mwyn sefydlu Ysgoloriaeth Bryn Taf i roi cymorth ymarferol i Gymry Cymraeg ifainc oedd dan anfantais gorfforol neu feddyliol."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Roedd Gwaelod-y-Garth yn rhan o blwyf Pentyrch, ar gyrion Caerdydd. Roedd Mrs Williams yn mynychu holl gyfarfodydd cyhoeddus y Cyngor Plwyf ac yn mynnu siarad yn Gymraeg bob tro. Yn wir, er bod nifer o Saeson heb so\u0302n am Gymry di-Gymraeg ar y Cyngor o dro i dro, roedd hi\u2019n allweddol wrth sicrhau y gellid siarad Cymraeg neu Saesneg yn y cyfarfodydd. Yn fwy na hynny, cedwid cofnodion swyddogol y Cyngor yn Gymraeg yn unig hyd at wedi\u2019r ail ryfel byd. Bron yr unig eiriau Saesneg a glywid ganddi erioed oedd pan oedd hi\u2019n dynwared yn chwareus ryw Sais ar y Cyngor Plwyf a atebai bob tro pan ofynnid a oedd y cofnodion yn gywir \u201cl suppose so\u201d mewn acen grach iawn er nad oedd yn gallu deall y cynnwys!"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Roedd lorwerth Peate, a ddaeth wedyn yn guradur cyntaf yr Amgueddfa Werin yn Sain Ffagan, yn ymwelydd aml a Bryn Taf hefyd yn ystod yr ail ryfel byd ac yno y trafodwyd y syniad o sefydlu amgueddfa o\u2019r fath. Ni wn pwy gafodd y syniad yn wreiddiol ond gallwn fod yn bur sicr mai Elisabeth oedd un o\u2019r rhai pennaf i fynnu y dylid gwireddu\u2019r syniad yn hytrach na siarad amdano\u2019n unig."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Er mor frwd dros yr iaith Gymraeg, roedd ei diddordebau\u2019n fwy eang o lawer na hynny\u2019n unig. Roed hi\u2019n deall yn iawn na fyddai iaith a thraddodiadau\u2019r wlad yn parhau os nad oedd modd i gymunedau Cymraeg eu cynnal eu hunain yn economaidd. Roedd hi\u2019n ysgrifennu\u2019n ddi-baid at Awdurdodau Lleol Cymru i\u2019w hannog i brynu unrhyw nwyddau angenrheidiol gan gwmni\u0308au lleol ac i ddefnyddio cwmni\u0308au lleol ar gyfer pethau megis argraffu."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Roedd hi hefyd yn gohebu a mudiad y \u201dCo-op\u201d yn yr Alban a chael ganddynt restrau maith o\u2019r defnydd a wnaethant hwy o gynhyrchwyr lleol ac wedyn annog y mudiad yng Nghymru i ddilyn eu hesiampl a phrynu nwyddau lleol Cymreig lle bynnag oedd hynny\u2019n bosibl."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Unwaith eto fe ddangosodd ei diffyg amynedd a siarad yn unig. Roedd diweithdra\u2019n cynyddu ymhlith dynion y pentref yn y tridegau, a sylweddolodd Mrs Williams mai\u2019r menywod oedd yn dioddef bennaf gan mai arnyn nhw y syrthiai\u2019r cyfrifoldeb o sicrhau digon o fwyd i\u2019r teulu. Aeth ati i greu gwaith i grw\u0302p o ferched y pentref \u2013 gan gadw hen grefft yn fyw\u2019r un pryd."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mae Bryn Taf yn dy\u0302 go fawr ac yno stafelloedd ar yr ail Iawr na wnaed llawer o ddefnydd ohonynt. Trefnodd Mrs Williams i\u2019r merched ddysgu sut i gwiltio. Roedd hi\u2019n paratoi\u2019r patrymau ar sail patrymau traddodiadol ar gyfer pethau fel clustogau a chwrlidau gwely a pherswadiodd rai o blant yr ysgol i fynd allan i\u2019r caeau a\u2019r lonydd i gasglu gweddillion gwla\u0302n defaid o\u2019r perthi er mwyn eu llenwi. Talwyd i saer lleol wneud y fframau pren angenrheidiol ar gyfer y gwaith cwiltio a sefydlwyd gweithdy yn llofftydd Bryn Taf. Mrs Williams ei hun oedd yn gyfrifol am brynu deunydd addas ac am werthu\u2019r cynnyrch."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Yr adeg yma, mae\u2019n debyg, yr ymgysylltodd a siop fawr David Morgan yng Nghaerdydd a\u2019u perswadio i drefnu arddangosfa o grefftau ty\u0302 traddodiadol Cymreig \u2013 a ddaeth yn achlysur blynyddol nodedig am flynyddoedd maith yn yr Aes yng Nghaerdydd a Mrs Williams yng nghlwm wrth y peth ar hyd yr amser. Ond sylweddolodd Mrs Williams nad oedd gan bobl de Cymru lawer o arian yn ystod y dirwasgiad i brynu holl gynnyrch grw\u0302p cwiltio Gwaelod-y-Garth, felly dyma hi\u2019n hogi ei phac a mynd ag esiamplau o\u2019u gwaith i siopau mawr Llundain. Erbyn hyn roedd merched Gwaelod-y-Garth yn cynhyrchu betgynau hardd ac roedd siop enwog Liberty yn Llundain yn talu \u00a325 yr un amdanynt \u2013 fyddai\u2019n gyfystyr a sawl cant o bunnoedd heddiw. Enillwyd gwobr Brydeinig am y cynnyrch ac mae enghraifft neu ddwy o\u2019r betgynau hynod o gain yma i\u2019w gweld o hyd yn Amgueddfa Sain Ffagan."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Roedd Mrs Williams yn gefnogol iawn i\u2019r Crynwyr pan benderfynasant agor ffatri ddodrefn i roi gwaith i bobl ardal Brynmawr. Fel y nodwyd eisoes, hi gynlluniodd y cwpwrdd mawr arbennig y cedwid holl nodiadau ymchwil ei gwr ynddo a threfnu i\u2019r ffatri newydd adeiladu\u2019r cwpwrdd i\u2019w gofynion hi. Prynodd nifer sylweddol o ddodrefn arall gan y cwmni hefyd, yn enwedig dodrefn ystafell wely. Fe geir hanes y fenter hon yn Brynmawr mewn llyfryn diddorol iawn a gyhoeddwyd gan Wasg Carreg Gwalch. Fe geir ynddo restr o bobl a brynodd ddodrefn o\u2019r cwmni. Mae\u2019n ddiddorol sylweddoli fod y rhan fwyaf ohonynt yn gyfeillion i Griffith John Williams a\u2019i wraig. Er na ellir profi hynny, wrth gwrs, rwy\u2019n weddol sicr mai hi oedd wedi rhoi pwysau ar bob un ohonynt i gefnogi\u2019r fenter newydd hon!"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Deallodd Mrs Williams er y gallai ei gwaith gyda nifer o bentrefwyr Gwaelod-y-Garth fod o les iddynt hwy, na allai fod yn ateb cyflawn i\u2019r argyfwng a wynebai holl hen ardaloedd diwydiannol y de. Ysgrifennodd at weinidog pob capel ac eglwys yn y de-ddwyrain a\u2019u hannog i ddod ynghyd i drafod beth ellid ei wneud i ymateb i\u2019r sefyllfa \u2013 rhaid cofio bod gweinidogion ac offeiriaid yn bobl ddylanwadol iawn yn y gymdeithas yr adeg honno. Daeth cannoedd ynghyd i\u2019r cyfarfod a drefnodd Mrs Williams yng Nghaerdydd a hi eto yn cymryd y cofnodion \u2013 bu raid iddi fynd a menyw arall gyda hi yn gwmni -yr unig ddwy ferch yn y cyfarfod niferus hwnnw \u2013 gan na fyddai\u2019n weddus yr adeg honno i fenyw fod ar ei phen ei hun yn y fath gwmni! \u2013 Dyma oedd dechrau\u2019r ymgyrch i sicrhau mwy o waith i ddynion yr ardal, ymgyrch a fu\u2019n gyfrifol am sefydlu Ysta\u0302d Fusnes gyntaf Cymru yn Nhrefforest \u2013 o fewn tafliad carreg bron i Waelod-y-Garth ar ochr arall Cwm Taf."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Trwy\u2019r holl weithgaredd yma, bu Mrs Williams yn driw i\u2019r Blaid a helpodd ei sefydlu yn o\u0302l ym 1924 a 1925. Roedd hi\u2019n gohebu, er enghraifft, a Robert Maclntyre, llywydd yr SNP ar y pryd, i drafod ai doeth neu beidio fyddai ymgyrchu dros benodi Ysgrifennydd Gwladol i Gymru. Ym mhumdegau a chwedegau\u2019r ganrif ddiwethaf gwelwyd hi\u2019n gyson iawn ym mhrif swyddfa\u2019r Blaid yn Stryd y Frenhines, Caerdydd \u2013 yn aml yng nghwmni ei brawd Hendri (sef fy nhad, W.H.) yn stwffio pethau i mewn i amlenni a diweddaru\u2019r cofnodion aelodaeth ac ati. A phan ddeuthum yn un o arweinwyr Cyngor Merthyr Tudful yn enw\u2019r Blaid yn y saith degau \u2013 y corff etholedig cyntaf erioed y bu\u2019r Blaid yn gyfrifol amdano \u2013 roedd hi bob amser yn barod ei hawgrymiadau yngly\u0302n a\u0301\u2019r hyn y dylai\u2019r Cyngor ei wneud. (Roeddwn yn deall sylwadau\u2019r Parch Rhys Tudur i\u2019r dim!)"}, {"text_idx": "#000047", "text": "A phan fu farw, aeth holl lyfrau Bryn Taf i\u2019r Llyfrgell Genedlaethol, y dodrefn a pheth o\u2019r gwaith cwiltio i Sain Ffagan a\u2019r gweddill \u2013 gan gynnwys Bryn Taf ei hun \u2013 i Blaid Cymru. Ni chafodd hi a Griffith John unrhyw blant eu hunain. Cymru a\u2019r Cymry oedd eu plant nhw a mawr oedd eu gofal amdanynt. Os gwireddir y geiriau \u201cCymru am Byth\u201d, bydd y ddau ohonynt wedi cyfrannu\u2019n sylweddol at y genedl rydd honno."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]