[{"text_idx": "#000001", "text": "Y delyn yw offeryn cenedlaethol y Cymry a chyfeirir at Gymru yn aml fel \u2018Gwlad y Delyn\u2019."}, {"text_idx": "#000002", "text": "O\u2019r holl wledydd Celtaidd (Yr Iwerddon a\u2019r Alban yn bennaf) mae i Gymru le unigryw gan mai yma y ceir parhad di-dor y delyn draddodiadol. Mae hi yn rhan o hanes a threftadaeth gerddorol a barddol y genedl ers cyfnod y tywysogion cynnar a chyfreithiau Hywel Dda. Yn symbol o Gymreictod, ceir cyfeiriadau ati mewn chwedlau a storiau gwerin, cywyddau, englynion a hen benillion traddodiadol."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Nid oes nad angel na dyn"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Nad w\u0302yl pan glywo\u2019i delyn"}, {"text_idx": "#000005", "text": "(Allan o gywydd o\u2019r 15 fed ganrif gan Dafydd ab Edmwnd i\u2019r telynor Sio\u0302n Eos a grogwyd gan y Saeson am iddo achosi marwolaeth Sais tra\u2019n amddifyn ei hun.)"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Dyn a garo grwth a thelyn,"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Sain cynghanedd ca\u0302n ac englyn;"}, {"text_idx": "#000008", "text": "A ga\u0302r y pethau mwyaf tirion"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Sy\u2019n y nef ymhlith angylion."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Telyn wen yn llawn o danne,"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Gobeithio ei bod hi yn un hwylus,"}, {"text_idx": "#000013", "text": "O waith dwylaw Dafydd Morus."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Dafydd fwyn yn dwyn dy delyn,"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Gwyn fy myd na chawn dy ganlyn:"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Cysgu\u2019r nos o fewn dy freichiau"}, {"text_idx": "#000017", "text": "A dawnsio\u2019r dydd lle cenit tithau."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ceir cyfeiriad ati fel symbol o genedlaetholdeb a sentiment gwladgarol ym mhennill olaf yr anthem genedlaethol."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Os treisiodd y gelyn, fy ngwlad dan ei droed,"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae hen iaith y Cymry mor fyw ag erioed,"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ni luddiwyd yr awen gan erchyll law brad,"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Na thelyn berseiniol fy ngwlad."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ers yr Oesoedd Canol cynnar mae gwahanol fathau o delynau wedi eu harfer gan y telynorion Cymreig \u2013 telynau bychan unrhes syml, weithiau gyda seinfwrdd o ledr ac wedi eu tannu a thannau rhawn (blew cwnffon ceffyl wed\u2019i blethu), ac yna gyda thannau perfedd defaid (gut). Dyma gyfeiriadau dau fardd o\u2019r cyfnod at y delyn unrhes wedi ei thannu a thannau rhawn:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Pe\u0302r, pe\u0302r, Isgywair oes cainc, mawr foliant"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Aml o osgedd melys gainc,"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Aur bibau cerdd ar bob cainc."}, {"text_idx": "#000027", "text": "A lluniaidd yw, llawn o ddaint,"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Nodais do, da yw ei sto\u0302r,"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Naw ar hugain, neu ragor"}, {"text_idx": "#000030", "text": "A rhain yn ffin er ennyd,"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Yn ber iawn o\u2019r rhawn ar hyd."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yn \u2018Cywydd i\u2019r Delyn Ledr\u2019 mae\u2019n amlwg nad oedd y bardd enwog Dafydd ap Gwilym (tua 1320 \u2013 1370) ddim yn hoffi\u2019r delyn hon gyda\u2019i thannau o berfedd dafad!"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Nid oedd un tant ffyniant ffydd,"}, {"text_idx": "#000034", "text": "O ddefaid meirw i Ddafydd."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Ni wnaeth clau ddewiniaeth cler"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Onid o rawn gyfiawn gerdd."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mae i Gymru lawysgrif arbennig iawn, sef Llawysgrif Robert ap Huw (tua 1580 \u2013 1665) y telynor o Fo\u0302n a nododd ar go\u0302f a chadw, rhai o\u2019r alawon telyn o\u2019r Oesoedd Canol a\u2019r dechneg hynafol o\u2019u perfformio. Hon yw\u2019r lawysgrif hynaf o gerddoriaeth i\u2019r delyn drwy\u2019r byd i gyd!"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Math arall o delyn a genid yng Nghymru ganrifoedd yn o\u0302l oedd y delyn \u2018wrachiod\u2019. Y \u2018gwrachiod\u2019 (neu gwrachod) oedd pegiau bychan o bren neu asgwrn a roddwyd i bwyso ar y tant gan y telynor ac wrth ei daro creuwyd sw\u0302n mwmian hir a ymestynnai\u2019r sain."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Yn siarad pob teimlad dwys"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Cyn hwyred a degawdau cynnar y 19 eg ganrif, roedd y delyn unrhes yn dal i gael ei harfer yn ne Cymru. Roedd ambell un gyda gwrachiod ym mol yr offeryn ac fe\u2019i cenid yn bennaf i gyfeilio i\u2019r dawnsio traddodiadol."}, {"text_idx": "#000042", "text": "\u201cAs old David Watkins played a good deal for dancing, his harp was not furnished with pegs of the usual make, but the strings were fastened in the sounding board with \u2018gwrachod\u2019, or angular pegs of this form, the nose of each being close to the string which it fastened, giving it a jarring sound, which produced a good effect in a dancing tune. But when that was not wanted, the peg turned off the string,, and then it was no other than a common peg. These \u2018gwrachod\u2019 pegs he made of thorn twigs: the thorn being tough and strong...\u201d"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ond, mae\u2019n wir dweud mai telyn y gorffennol oedd y delyn unrhes erbyn canol y 19 ganrif, oherwydd fod y delyn deires wedi hen sefydlu ei hun fel prif offeryn traddodiadol y genedl erbyn hynny."}]