[{"text_idx": "#000002", "text": "Fe ymddengys bod pw\u0302er a dylanwad Aeddan ymhlith Brythoniaid Cymru wedi bod yn sylweddol. Mewn un chwedl, anogwyd Aeddan gan Dewi ac eraill i ddefnyddio ei bwerau gwyrthiol i wella mab Brenin y Brythoniaid, a oedd yn ddall, yn fyddar ac yn gloff. Anfonwyd y bachgen at Aeddan, ac fe weddi\u0308odd yn daer am ei adferiad a maes o law fe wellodd y bachgen yn wyrthiol. Yn dilyn y wyrth hon, dywedir fod enw Aeddan wedi dod yn hysbys ledled y deyrnas. Dengys straeon fel hyn bod y teulu mwyaf pwerus yn y deyrnas yn dibynnu ar ddynion sanctaidd fel Aeddan. Heb os, roedd olynwyr Aeddan, y clerigwyr a gofnododd y straeon hyn, yn awyddus iawn i bwysleisio hyn wrth y rhai a rheolai\u2019r wlad."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dengys stori arall am gyfnod Aeddan yng Nghymru sut y cafodd digwyddiadau\u2019r unfed ganrif ar ddeg a\u2019r ddeuddegfed ganrif effaith ar y ffordd yr adroddwyd yr hanes amdano. Mae\u2019n adrodd yr hanes am sut y gwnaeth y Brythoniaid yng Nghymru wynebu\u2019r perygl o oresgyniad gan fyddinoedd mawr y Sacsonaidd. Anfonwyd Aeddan gan Dewi i faes y gad ac yno fe weddi\u0308odd dros y Brythoniaid, wrth iddynt wynebu eu gelynion Sacsonaidd lawer mwy niferus. Yn dilyn ymyrraeth Aeddan, trodd y Sacsoniaid a ffoi a chawsant eu herlid a\u2019u lladd gan y Brythoniaid dros yr wythnos ganlynol. \u201cNi laddwyd yr un Brython drwy law y Sacsoniaid drwy gydol y cyfnod a hynny trwy ras Duw a gwyrthiau Maedoc. Ac ni wnaeth yr un Sacson oresgyn Prydain tra roedd Maedoc yno ac yn dilyn y gwyrthiau hyn\u201d. Mae\u2019n bosibl bod y stori hon wedi\u2019i chreu ar adeg pan oedd Cymru dan fygythiad y Normaniaid a gellir ei dehongli fel ymgais gan y Cymry i ddychryn goresgynwyr posib."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ceir sawl hanesyn arall am gyfnod Aeddan yng Nghymru. Fe iachaodd ddyn oedd ag anffurfiad ar ei wyneb, \u201coedd a\u0302 wyneb mor wastad a\u0302 bwrdd, heb lygaid na thrwyn\u201d. Unwaith tra\u2019n cludo cwrw yn o\u0302l i\u2019r fynachlog, difrodwyd y llestr a chollwyd y cwrw. Ond fe wnaeth Aeddan arwydd y groes, atgyweirio\u2019r difrod a chludo\u2019r cwrw i\u2019w gyd-fynachod."}, {"text_idx": "#000007", "text": "No Comments on Y Sgwner Elizabeth"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fis Hydref 1827, suddodd y sgwner Elizabeth oddi ar Benrhyn Duffcarrick, i\u2019r gogledd o Courtown ac fe foddwyd bob un o\u2019r naw morwr ar hugain. Llong o Aberdaugleddau yn Sir Benfro oedd yr Elizabeth ac roedd ei chapten William Griffiths yn frodor o Abergwaun. Claddwyd ei gorff ym mhridd Wexford ym mynwent Prospect ger Ballymoney. Nid yw\u2019n hysbys a gafodd cyrff y morwyr eraill eu darganfod."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae carreg fedd gain i\u2019w gweld yno hyd heddiw gyda\u2019r arysgrif isod."}, {"text_idx": "#000010", "text": "\u201cYma gorwedd gweddillion William Griffiths o Abergwaun, Sir Benfro, De Cymru, diweddar gapten y sgwner Elizabeth o Aberdaugleddau, a ddaeth i ddiwedd ei fordaith ddaearol gyda\u2019r holl griw ar Hydref 28ain, 1827 yn 35 mlwydd oed."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yr Arglwydd a\u2019m hachubodd rhag stormydd a pheryglonFe\u2019m rhyddhaodd o donnau Neifion a gwyntoedd Boreas.Ond gerllaw\u2019r graig hon fe gollais fy anadl addfwynAc mewn tonnau gwylltion a moroedd geirwon, dioddefais wewyr Marwolaeth.\u201d"}, {"text_idx": "#000017", "text": "No Comments on Mo\u0302r-forynion Ahoi!"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae lle\u0302n gwerin mor hudolus O amgylch arfordir Cymru ac yn wir, Ynysoedd Prydain, mae straeon, thema\u0302u a chreaduriaid rhyfeddol yn ymddangos dro ar o\u0302l tro. Mae\u2019n creu ymdeimlad o orffennol yn llawn coblynnod a gwrachod, tylwyth teg a seirenau. Wrth gwrs mae rhai o\u2019r rhain yn ymddangos mewn straeon gwledydd eraill hefyd, gyda gogwydd diwylliannol ychydig yn wahanol wrth gwrs. Rydw i\u2019n stori\u0308wr, felly dydw i ddim am fentro i\u2019r ddadl yngly\u0302n ag a yw\u2019r creaduriaid hyn yn \u2018wir\u2019 neu beidio. I mi, maen nhw\u2019n fyw yn ein dychymyg stori\u0308ol, yn ein tirwedd ac yn y dyfroedd bas a\u2019r dyfnderoedd o gwmpas ein harfordir."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae arfordir gogledd Sir Benfro rhwng Tyddewi ac Abergwaun yn hafan i fo\u0302r-forynion! Mae\u2019n ymddangos bod gan bob yn ail gildraeth chwedl am mo\u0302r-forwyn neu am weld fo\u0302r-forwyn yn gysylltiedig a\u0302 hi. Yn ol pob so\u0302n, soniodd y capten Daniel Huws, iddo weld tref fo\u0302r-forynion o dan y dw\u0302r ger Trefin pan yn cysgodi yno ym 1858. Ychydig yn nes at Dyddewi mae Porth y Rhaw, lle soniodd chwarelwyr o Benbiri\u2019n gynharach, yn 1780, eu bod hwythau hefyd wedi cwrdd a\u0302 Mo\u0302r-forwyn. Dyma\u2019u stori ryfeddol ....."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ar ddiwrnodau braf o haf roedd yn arferiad ganddynt gerdded i lawr at y mo\u0302r i fwyta\u2019u cinio. Roedd hi\u2019n ddiwrnod arbennig o hyfryd, heb yr un cwmwl yn yr awyr nac awel dros wyneb glas y mo\u0302r a dim ond tonnau bychain yn torri ar y traeth. Wrth iddynt sgwrsio a bwyta\u2019u cinio, sylwodd un o\u2019r chwarelwyr ar wenhadwy- mo\u0302r-forwyn yn eistedd ar graig yng nghysgod y clogwyni."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Yn o\u0302l y chwarelwyr, roedd hi wedi llwyr ymgolli yn y gwaith o gribo\u2019i gwallt hir, euraidd. Sylwodd y dynion nad oedd fawr ddim gwahaniaeth rhwng rhan uchaf ei chorff a\u0302 \u2018merched eraill Cymru\u2019, ond bod ei hanner isaf yn amlwg yn gorff pysgodyn. Mentrodd rhai o\u2019r chwarelwyr dewraf yn nes \u2013 yn ddigon agos i gyfnewid ambell air a\u0302 hi. Ceisio\u2019n ofer a wnaethant i gynnal sgwrs a\u0302 hi, ac er ei bod yn amlwg ei bod yn deall Cymraeg, y cyfan a ddywedai wrthynt oedd \u201cmedi yn Sir Benfro a chwynnu yn Sir Ga\u0302r\u201d. Yna fe lithrodd oddi ar ei chraig a diflannu i donnau Bae Aberteifi, gan adael y chwarelwyr wedi drysu\u2019n llwyr o ran beth yr oedd hi\u2019n ei olygu ... ond gyda stori wych i\u2019w hadrodd!"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Gellir ymweld a\u0302 Phorth y Rhaw ar hyd Llwybr Arfordirol Cymru. Mae yna hefyd daith gylchol y gallwch chi ei gwneud gan ddilyn llwybrau troed o bentref bach Yspytty, gan basio safle hen Chwarel Peaberry sydd bellach yn segur \u2013 man gwaith chwarelwyr ein stori \u2013 i ymuno a\u0302 Llwybr Arfordir Sir Benfro. Trwy ddilyn y daith hon ar hyd yr arfordir i gyfeiriad y gogledd ddwyrain, gallwch ddilyn o\u0302l troed y chwarelwyr gan fwynhau tamaid o ginio a chwilio am y fo\u0302r-forwyn ym Mhorth y Rhaw!"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ar o\u0302l cinio, ewch ymlaen ar hyd y llwybr tuag at Ynys Gwair a chaer Castell Coch. Mae\u2019r heneb hon yn cynnwys olion lloc amddiffynedig, sydd yn o\u0302l pob tebyg yn dyddio no\u0302l i gyfnod yr Oes Haearn (tua 800 CC \u2013 OC 43). Mae ei leoliad ar bentir arfordirol cul uwchben y mo\u0302r, yn creu rhan o\u2019r gylched amddiffynnol. Mae adeiladu\u2019r ddwy linell o ragfuriau a osodwyd ar draws agoriad y pentir i\u2019r de yn ei rannu o\u2019r tir mawr. Mae\u2019r pen gogleddol hwn yn arwain yn serth i lawr i\u2019r mo\u0302r. Gorweddai\u2019r fynedfa wreiddiol ym mhen gorllewinol yr amddiffynfeydd lle roedd gan y clawdd mewnol dro bach am i mewn; mae hwn wedi\u2019i golli o ganlyniad i erydiad arfordirol."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ar o\u0302l bwrw golwg ar y gaer, ewch ymlaen ar hyd llwybr yr arfordir am ryw chwarter cilomedr cyn troi tua\u2019r tir ar hyd llwybr a ganiateir tuag at fferm Tremynydd Fawr lle byddwch yn ymuno a\u0302 llwybr troed cyhoeddus tuag at bentrefan Waun Beddau a\u2019r lo\u0302n a fydd yn eich arwain yn o\u0302l i Yspytty lle ddechreuodd eich taith. Mae\u2019n daith gerdded o ryw 6.5km i gyd."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Map o'r daith gerdded a awgrymir trwy garedigrwydd yr Arolwg Ordnans"}]