[{"text_idx": "#000000", "text": "Enwau\u2019r ardal a\u2019u hystyron yn syml\nEnwau a drafodwyd hyd yn hyn"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae ystyr yr enw yn eithaf clir, sef \u2018pant\u2019, sef nodwedd ddaearyddol tebyg i bowlen (\u2018 hollow\u2019 ) efo \u2018llwyni drain\u2019neu \u2018fieri\u2019, ynddo. Mewn tirwedd fynyddig, yn enwedig ar lethrau is y mynyddoedd, mae pantiau a bryniau yn nodwedd gyffredin."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yn wreiddiol roedd y pant dreiniog ar dir fferm Cilfodan ( y fwyaf o\u2019r ddwy, pan oedd y daliad hwnnw yn ddwy fferm ), ond nid oedd yn enw ar gae ar y fferm, eithr, yn hytrach ar y nodwedd ddaearyddol a nodwyd. Gellir ei leoli\u2019n fras, nid yn unig oherwydd safle\u2019r chwarel a enwyd yn \u2018Chwarel Pantdreiniog\u2019, ond oherwydd dau enw, sef Cae Garw a Phant y Cledr. Nodir y ddau enw hyn ar restr caeau ar fferm Cilfodan yn 1691. Er na allwn leoli Pantdreiniog yn union , nid dyna\u2019r achos gyda\u2019r ddau arall, neu\u2019n hytrach yr un arall, gan y nodir, yn 1691,"}, {"text_idx": "#000006", "text": "felly yr un oedd y ddau."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd y cae \u2018 abutting the river \u2018, sef ar lan Ogwan, felly, yn fras, yn y rhan honno o Fethesda heddiw o Bantdreiniog i\u2019r afon. Yn o\u0302l Cyfrifiad 1841, roedd Pant y Cledr, hefyd, yn ffinio gyda thir Coetmor."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn 1841 yr oedd dau glwstwr o dai nesaf i\u2019w gilydd o\u2019r enw Cae Garw, ( 17 ty ) a Phantdreiniog ( 12 ty), tra, yn 1851, roedd 28 ty Pantdreiniog, 10 Cae Garw,a 3 Pant y Cledr. Ar sail eu lle yn rhestr y Cyfrifiad, gellir eu lleoli\u2019n fras yn ymyl tai Bryntirion heddiw, rhwng Bryntirion a Than y Ffordd ( ailenwyd y rhai sydd ar o\u0302l yn Rhes Penybryn) felly, gellir bod yn weddol sicr fod y tai hyn yn rhan isaf Pantdreiniog. Nid ydynt yn bod bellach, oherwydd, mae\u2019n sicr, iddynt fynd o dan domen Chwarel Pantdreiniog, ( er y gallai rhai, wrth reswm, fod wedi eu hailenwi)."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gan fod yr enw yn un daearyddol cyffredin, nid yw\u2019n rhyfedd fod enghreifftiau eraill, megis yr un lleol yn un o gaeau Talybraich, Nant y Benglog ( Arolwg RA Leagh o dir y Penrhyn 1767 Archifdy Bangor PFA ), a dau arall, un yn Meddgelert a Llanelli ( Archif Melville Richards )"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae ambell enw sy\u2019n hawdd ei ddeall, oherwydd fod ystyron y geiriau yn wybyddus, ond yn anodd ei egluro, oherwydd na wyddom pam y rhoddwyd yr enw arno; un o\u2019r rheiny ydy Pant y Cyff, y fferm sylweddol sydd ar lethrau isaf Moelyci ger Pentir"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae \u2018pant\u2019 yn amlwg, yn enwedig mewn ardal sy\u2019n llawn o bantiau!"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Am\u2019cyff\u2019 wedyn, rhydd Geiriadur Prifysgol Cymru sawl ystyr tebyg i\u2019r gair. Gall fod yn bren trwchus, neu fonyn coeden, fel yn \u2018boncyff\u2019; gall fod yn gorff, heb yr aelodau, gall fod yn drosiadol am berson diddeall. Mewn ardal oedd yn llawn o goed o bob maint, chreda i ddim fod \u2018na foncyff fyddai gymaint yn fwy na phob un arall fel yr enwid fferm ar ei o\u0302l, one, eto, mae\u2019n ddigon posibl. Fe ellid bod rhyw hurtyn diddeall hollol wedi byw yno rywdro, ond amheuaf, rywsut. Mae \u2018cyff\u2019, yn drosiadol, yn gallu golygu \u2018teulu\u2019, a sonnir am berson yn dod o \u2018gyff\u2019 atbennig, sef o deulu arbennig o dda. Gallai\u2019r pant fod wedi ei enwi oherwydd ei fod, un adeg, yn perthyn i rhyw \u2018deulu\u2019 penodol."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn wreiddiol, cyffion oedd y ddyfais gyhoeddus lle carcherid troseddwyr trwy roi eu traed ynghlwm mewn pren."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae defnyddio cyffion i garcharu ma\u0302n droseddwyr yn hen iawn \u2013 sonnir amdanynt yn llyfr Job yn yr Hen Destament. Yn Lloegr roedd Deddf y Llafurwyr 1351 yn mynnu fod cyffion yn cael eu codi ym mhob tref a phentref yn Lloegr ar gyfer cosbi \u2018gweithwyr anhydrin ac afreolus\u2019. Mae\u2019n debyg y byddai\u2019r gyfraith hon yn berthnasol i diroedd y yr hen dywysogaeth yng Nghymru, hefyd. Defnyddiwyd y cyffion yn rheolaidd o\u2019r 1500au i ddiwedd yr 19eg ganrif trwy Brydain; yn wir, yn Adpar, ger Castellnewydd Emlyn, yn 1872 y mae\u2019r enghraifft olaf o roi rhywun mewn cyffion ym Mhrydain."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mewn trefi a phentrefi mawr byddai\u2019r cyffion ar y sgwa\u0302r, neu ger yr eglwys, er mwyn i\u2019r trigolion gael poenydio\u2019r rhai oedd ynddynt, ac er mwyn rhoi rhybudd i eraill. Fodd bynnag, mewn ardaloedd gwledig, ble nad oedd canolfan poblogaeth, lleolid y cyffion ar fin ffordd brysur, neu ar groesffordd, er mwyn i bawb a a\u0302i heibio weld y rhai oedd ynddynt. Dylid cofio mai mewn mannau fel hyn, hefyd, y crogid, ac y gadewid, cyrff drwgweithredwyr difrifol hyd at ganol y 19eg ganrif, fel arwydd cyhoeddus a rhybudd o gosb am droseddu. Roedd Pant y Cyff mewn lle felly, ar fin yr hen lwybr o Ddyffryn Ogwen i Bentir, yn ogystal a\u0302 llwybr y porthmyn o Borthaethwy trwy Bentir am Nant Ffrancon, tra\u2019r oedd y ffordd o Landygai i Gaernarfon yn mynd trwy dir y fferm. Yn wir, roedd ar groesffordd llwybrau pwysig. Byddai gosod cyffion mewn lle fel hyn yn eithaf dealladwy."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ond, efallai, mai hurtyn dwl yn eistedd ar fonyn coeden mawr oedd yno,wedi\u2019r cwbl!"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ymddengys Parc yn arolwg 1768 o diroedd Sta\u0302d y Penrhyn, yn ei safle bresennol, yn terfynu ar y mynydd i un cyferiad, a fferm Cymysgmai ar y llall. O safbwynt yr enw, mae\u2019n arwyddocaol mai un cae 14 acer ydyw\u2019r daliad, sef parc go iawn. Ymddengys yn yr Arolwg Degwm 1838-40 fel daliad o\u2019r un maint."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae tai Parc y Moch heddiw ar fin yr A5, ychydig yn nes at Bont y Pandy ar o\u0302l mynd heibio Bryn Bela, ond fe enwyd y tai ar o\u0302l y tir y\u2019u codwyd arno. Gan mai perthyn i Sta\u0302d Coetmor yr oedd Parc y Moch, nid yw\u2019r wybodaeth amdano mor helaeth a\u0302 hynny. Yn o\u0302l yr Arolwg Degwm 1838 -40, roedd yn 7 acer o faint, a hynny\u2019n goedlan o boptu\u2019r ffordd bresennol. Wrth gwrs, cyn dyfodiad Telford a\u2019i ffordd newydd yn nechrau\u2019r 1820au, dim ond y goedlan oedd yno. Roedd hi\u2019n hen arfer yng Nghymru, ( fel yng ngweddill Ewrop ), i yrru moch i\u2019r coed yn yr hydref i besgi ar y mes oedd yn ddigonedd o dan y coed derw. Ond mae eglurha\u0302d mwy penodol i enw\u2019r lle. Yn o\u0302l Hugh Derfel Hughes, Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid ( 1866 )"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae\u2019n ddiddorol nodi fod yna Barc y Moch, hefyd, ar demesne y Penrhyn, gydag arwynebedd 9 acer, yn gwneud yr un peth ag ydoedd Parc Moch Coetmor, mae\u2019n sicr."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Nodwedd ddaearyddol yw \u2018penrhyn\u2019, sef darn o dir sy\u2019n ymestyn allan, fel arfer i fo\u0302r, neu ddwr, megis llyn neu afon. Mewn gwlad sydd mwy na deuparth ei ffin yn arfordir, mae\u2019n naturiol fod sawl \u2018penrhyn\u2019 yma, megis Penrhyn Llyn a Phenrhyn Gwyr, ond mae dwsinau o benrhynau bychain hefyd. Yn ogystal, nid oes rhaid i \u2018benrhyn\u2019 ymestyn allan i\u2019r mo\u0302r; gall fod yng nghanol y wlad, gan olygu unrhyw dir uwch, neu dir sych sy\u2019n ymestyn allan i dir gwlyb, megis cors neu fawnog. Mae\u2019r un peth yn wir am \u2018ynys\u2019, gall honno fod wedi ei hamgylchynu\u2019n llwyr gan gors neu fawnog, er enghraifft, mae Archif Melville Richards yn nodi, ymhlith eraill, \u2018benrhyn\u2019 yn enw lle mewn mannau heb fod yn ymyl y mo\u0302r, megis Pentrefoelas, Penmachno, a Phenmynydd. Yn achos Penrhyn Llandygai, mae\u2019n disgrifio tir sy\u2019n ymestyn allan i Draeth Lafan, rhwng aberoedd y ddwy afon, Ogwen a Chegin, ac, fel mae\u2019n digwydd, roedd y dir llawer mwy ffrwythlon na\u2019r rhan fwyaf o\u2019r tir yn y plwyf, a dyna pam yr oedd demesne y sta\u0302d ganoloesol yn y fan hon."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Daliad gweddol fychan o 30 acer oedd Penylan, ar lannau\u2019r afon Ogwan, yn terfynu ar Nant Gwreiddiog ar un ochr, a Thyddyn Iolyn ar y llall, fwy nau lai gyferbyn a\u0302 chae Clwb Rygbi Bangor heddiw; erys y ty yn union gyferbyn a\u0302\u2019r fynediad i\u2019r Clwb Rygbi. Yn 1798 adeiladwyd ty Newydd ar dir Penylan, a\u2019i alw\u2019n Llwyn Onn ( Yr Hen Ficerdy heddiw ), a daeth dyn o Lerpwl, o\u2019r enw Samuel Worthington, i fyw iddo. Ef fu\u2019n denant Melin Penlan, melin falu callestr ar gyfer y diwydiant crochenwaith, o 1800 hyd 1829. Er i\u2019r felin fod yn sefyll ar dir Nant Gwreiddiog, mae\u2019n debyg y\u2019i galwyd yn Felin Penlan oherwydd cysylltiad Worthington a\u0302\u2019r ddau le. Fel Nant Gwreiddiog, diflannu wnaeth Penyllan hefyd, ond nid oherwydd adeiladu ar y tir. Yn o\u0302l Arolwg Degwm 1838-40, mae\u2019r daliad bellach wedi cymryd enw cartref James Worthington ( oedd wedi gadael yr ardal yn 1830), sef Llwyn Onn; roedd bron yn 34 acer, sef tir gwreiddiol Penylan a rhyw 4 acer o dir Nant Gwreiddiog oedd yn parhau yn dir amaethyddol."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae\u2019r enw yn disgrifio lleoliad y tir, sef uwchben glan yr afon, yr Ogwan yn yr achos hwn. Mae\u2019n enw arbennig o gyffredin, fel y gellid disgwyl mewn gwlad fel Cymru, gydag Archif Melville Richards yn cofnodi 18 enghraifft o PENYLAN yng Nghymru, a dau yn Swydd Henffordd, a 5 enghraifft o PENLAN."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Fferm fwyaf Nant Ffrancon, yn 1388 o aceri, er fod Cwm Idwal a Chwm Cywion yn 1200 o\u2019r aceri rheiny. Mae\u2019r enw \u2018 pentref\u2019 yn dod o drefn y Canol Oesoedd; roedd yr arglwydd, neu berchennog y tir, yn byw yn ei lys, ac ym mhen pellaf y tir , roedd ei fileiniaid yn byw. Y \u2018bileiniaid\u2019 oedd y bobl rheiny oedd yn gaeth i\u2019r tir, ac yn eiddo perchennog y tir; nid oedd ganddynt hawl i adael y tir hwnnw, i fyw neu weithio rywle arall, ac fe allent gael eu gwerthu efo\u2019r tir; yn gymdeithasol, un gris yn uwch na chaethweision oeddynt. Ni wyddys beth oedd enw\u2019r \u2018dre\u2019 yn Nant Ffrancon, ond mae\u2019r \u2018maes\u2019 ym Maes Caradog, a Thynymaes, yn awgrymu lleoliad y fferm. Ar ei chyrrion eithaf yr oedd y \u2018pentre\u2019 lle\u2019r oedd y bileiniaid yn byw."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Yn 1765 roedd Perthi Corniog yn dyddyn bychan 19 acer, ac mae map Arolwg Degwm 1838-40 yn dangos ei leoliad rhwng Tyddyn Dicwm, Pendinas, a Phennau\u2019rbronnydd, gyda\u2019i dir yn ymestyn at afon Ogwen. Yng Nghyfrifiad 1841 mae\u2019n ymddangos fel Perthi Corniog, gyda Joseph Thomas a\u2019i deulu yn ffermio\u2019r tir. Fodd bynnag, erbyn Cyfrifiad 1851, collwyd y \u2018Corniog\u2019 a \u2018Perthi\u2019 ydyw\u2019r enw erbyn hynny, a dyna fel yr arhosodd hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mae \u2018perth\u2019 yn air cyffredin yn golygu \u2018llwyn\u2019, \u2018gwrych\u2019, \u2018coed bychain\u2019, \u2018dryslwyn\u2019, ac fe\u2019i gwelir mewn enwau, megis yr aderyn \u2018llwyd y berth\u2019, yn y ffrwyth sur \u2018eirin perthi\u2019, ( eirin surion bach, eirin tagu). Mae\u2019n elfen hynod o gyffredin mewn enwau llefydd. Mae Tyddyn y Berth ger Talybont, tra bod sawl Pen y Berth ( neu Penyberth), gan gynnwys yr un enwog ger Pwllheli, ble\u2019r oedd yr ysgol fomio. Yr un gair sydd yn enw\u2019r dref \u2018Perth\u2019 yn yr Alban, yr un a roddodd ei henw i\u2019r dref o\u2019r un enw yn Awstralia. Felly, enw Cymraeg sydd i brifddinas Gorllewin Awstralia"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Mae \u2018plas\u2019 heddiw yn golygu adeilad mawr crand, yn perthyn i uchelwr, ond doedd hi ddim felly erioed. Mae\u2019r gair Cymraeg \u2018plas\u2019 yn syml yn dod o\u2019r gair Saesneg cyffredin \u2018place\u2019. Yn y Gymraeg,mewn enwau llefydd, daeth i olygu \u2018ty mwy na\u2019r cyffredin\u2019. Yn amlach na heb yr oedd plas yn fferm oedd yn perthyn i\u2019r ffermwr ei hun, ac nid i sta\u0302d. Pan oedd y ffermwr yn berchen ar ei dir ei hun, fe\u2019i gelwid yn \u2018iwman\u2019, ac roedd yn ddyn rhydd , yn gallu gweinyddu ar reithgor. Yn y gymdeithas ganol-oesol diweddar, roedd yr iwmyn yn ddosbarth o bobl rhwng yr uchelwyr a\u2019r gweithwyr cyffredin a\u2019r ffermwyr cyffredin; hwy oedd y ma\u0302n uchelwyr, a\u2019r prif ffermwyr. Cyffredin iawn oedd tai\u2019r ffermwyr cyffredin, ond daeth tai\u2019r iwmyn a\u2019r prif uchelwyr yn fwy. Hyd at Oes y Tuduriaid, unllawr oedd neuaddau\u2019r uchelwyr a thai\u2019r iwmyn, ond, yn ystod y cyfnod hwn, fe ddatblygwyd y simnai, gan symud y ta\u0302n i dalcenni\u2019r cartrefi. Canlyniad hynny oedd datblygiad llawr arall ar y ty, gydag ystafelloedd unigol. Gyda llaw, roedd y simneiau cynnar yn beryg bywyd, ond stori arall ydy honno. Fel y tyfodd tai\u2019r ma\u0302n uchelwyr a\u2019r iwmyn mwyaf llewyrchus, enwyd rhai ohonynt yn \u2018Blas\u2019, oherwydd dyna oeddynt, o\u2019u cymharu a\u0302\u2019r rhan fwyaf o dai, ond ni fyddent fyth yn cael eu cydnabod fel \u2018plas\u2019 yn ystyr cyfoes y gair. Mae nifer o ffermydd sylweddol, yn enwedig ar lawr gwlad, yn dwyn yr enw \u2018plas\u2019, yn deillio o\u2019r cyfnod pan oeddynt yn dai mwy na\u2019r arfer, ac yn perthyn i\u2019r dosbarth a nodwyd. Doedd fferm Plas Hwfa ddim yn sylweddol; o leiaf, yn 1841, 10 acer ydoedd, ond, yn sicr, yr oedd y ty."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Enw person; ef, mae\u2019n amlwg, oedd perchennog y \u2018plas\u2019 ar un adeg, a hynny\u2019n gynnar, yn sicr cyn amser yr Esgob Griffith Williams. Er ei fod yn yr un ardal, nid oes raid iddo fod yr un person ag a gofir yn \u2018Pant Hwfa\u2019, gan fod Hwfa yn un o\u2019r enwau mwyaf cyffredin yng ngogledd Cymru yn y Canol Oesoedd; ceir Tre Hwfa, Cae Hwfa, Pant Hwfa, ac ymddengys yr enw mewn sawl rhestr ganoloesol. Fel ffasiwn ym mhob oes, diflannodd yr enw, ac anaml iawn y gwelwyd ef wedyn, er fod yr Archdderwydd hunan-bwysig hwnnw, Hwfa Mo\u0302n yn teyrnasu gyda\u2019r enw yn niwedd y19eg ganrif \u2013 ond cymryd yr enw o Rostrehwfa ger Llangefni a wnaeth ef."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Fferm sylweddol o 85 acer yn 1785. ( Gweler Plas ). Mae\u2019r Uchaf yn yr enw yn amlwg, ond nid mor glir \u2018uchaf\u2019 o\u2019i gymharu a\u0302 beth ? Gweddill y plwy, neu blas arall? Haws gennyf gredu mai\u2019r ail, efallai Plas Hwfa, ond ni ellir dweud i sicrwydd heddiw."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Un arall o hen ddaliadau hendref Llanllechid sydd wedi diflannu ers bron i ddwy ganrif. Fodd bynnag, mae\u2019r pwll y cymerodd ei enw ohono yn dal yno. Os cymerwch Lwybr yr Arfordir a Aberogwen tuag at Abergwyngregyn, tua diwedd y rhan gyntaf o\u2019r llwybr sydd wedi ei ffensio o dir Glan y Mo\u0302r Isaf, edrychwch i\u2019r dde ac fe welwch bwll bas eithaf sylweddol; mae maint y pwll yn ddibynnol ar y tywydd \u2013 ar dywydd gwlyb bydd gryn dipyn yn fwy nag yw ar dywydd sychach. Hwn yw Pwll Budr. Wrth ddod i\u2019r llwybr sydd ar lan Traeth Lafan, fe welwch sianel, wedi ei amga\u0301u gan goncrid, yn llifo i\u2019r mo\u0302r; ei enw ar fap OS yw Cwlfer Pwll Budr."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Yn o\u0302l Arolwg 1768 roedd yn ddaliad 41 acer, ond roedd 19 acer o hynny\u2019n dir gwlyb ( ac yn bwll ), gyda Thir Sych y Pwll yn 8 acer, a Chae Pen y Lanna ( Glannau? ) yn 14 acer. Roedd yn 42 acer yn o\u0302l yr Arolwg Degwm 1838-1840. Er ei fod yn ddaliad unigol, erbyn 1838 yr oedd yn cael ei ddal ar y cyd gan Ann Hughes, Aberogwen, a phartneriaid eraill. Yn yr ad-drefnu fe roddwyd y tir ynghlwm wrth fferm Glan y Mo\u0302r Isaf."}, {"text_idx": "#000039", "text": "O safbwynt yr enw, mae edrych arno heddiw yn ei egluro; pall bas iawn ydyw, ac mae pyllau o\u2019r fath yn fudr gan y mwd sy\u2019n agos i\u2019r wyneb."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Yn o\u0302l Syr Ifor Williams, mae\u2019r enw cyffredin \u2018achub\u2019, wedi dod i\u2019r Gymraeg o\u2019r Lladin \u2018occupo\u2019, yr un gair ag sydd wedi rhoi \u2018occupy\u2019 yn y Saesneg. Mae\u2019n golygu \u2018 cymryd meddiant, neu gymryd gafael,\u2019 o rywbeth.Mewn achos tir, mae\u2019n golygu \u2018ennill tir/ cymryd meddiant o gyflwr gwyllt\u2019. Mae cofnod o ddau gae o\u2019r enw hwn yn Nyffryn Ogwen, un ar fferm Cilfodan ym mhlwyf Llanllechid, a\u2019r llall ar dir Ty Hen, (40 acer ) ym mhlwyf Llandygai ( Mae\u2019r cae hwn a\u2019r fferm, ynghyd a\u2019r Ty Hen arall \u2013 62 acer, a daliadau eraill, heddiw o dan domen y chwarel )"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Map o Arolwg 1768 yn dangos tir Ty Hen, ger safle\u2019r chwarel a fyddai\u2019n datblygu\u2019n gyflym wedi 1782. Y cae uchaf yw \u2018Yr achub\u2019, sy\u2019n dangos iddo gael ei \u2018achub\u2019 o dir gwyllt y mynydd. ( Archifdy Prifysgol Bangor PENRA 2009 \u2013 ar waha\u0302n i\u2019r ysgrifennu cyfoes sy\u2019n nodi\u2019r mynydd!)"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Yr hyn sy\u2019n ddiddorol am y ddau yw eu bod, ill dau, ar derfyn uchaf y ddwy fferm, ar y terfyn a\u0302\u2019r mynydd; arwydd, mae\u2019n debyg, mai eu hennill o\u2019r mynydd yn ddiweddarach na gweddill y fferm a wnaethpwyd. Roedd olion pentref o\u2019r un enw mewn ardal fynyddig arall, Penmachno, ac roedd fferm o\u2019r enw yn Llyn. Mae map 1791 John Evans o Ogledd Cymru yn dangos \u2018achibuchaf\u2019, ger Caellwyngrydd, ac mae papurau Carter Vincent yn so\u0302n am \u2018achubuchaf\u2019 yn 1819. Yn o\u0302l dogfen Tithe Rents 1795-96 ym mhapurau\u2019r Penrhyn ( PENRA 2809 ) yn disgrifio \u2018Rachub Ucha\u2019 fel rhan o diroedd Coetmor, gyda Maurice Williams yn talu \u00a31:11:6 y flwyddyn amdano. ( Tybed ai\u2019r un Maurice Wiiliams oedd hwn a\u2019r Maurice Williams oedd yn berchen ar sta\u0302d fechan gyfagos Tan y Bwlch ( Tyddyn y Lon ), ond roedd y tir yn agos iawn i\u2019w dir ef. Dangosodd Linda Pritchard mewn erthygl werthfawr yn y wefan Hanes Dyffryn Ogwen ble\u2019r oedd safle hen gapel Yr Achub, a leolwyd ar y tir o\u2019r un enw, sef rywle heb fod nepell o sgwa\u0302r presennol y pentref. Byddai hynny yn lleoli\u2019r tir ar derfyn dau ddaliad oedd yn eiddo i sta\u0302d Coetmor, sef Llwyn Bleddyn a Chefn Bedw. Roedd bwthyn yno yn 1794, oherwydd roedd Coetmor yn derbyn rhent o gini\u2019r flwyddyn am \u2018a cottage at ruachub\u2019, ac mewn rhestr arall nodir \u2018a cottage called achib\u2019 yn dod a\u0302 rhent blynyddol o \u00a31:11:6 i Goetmor"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Yr enw ar y pentref uwchben y sgwa\u0302r presennol hyd yn weddol ddiweddar oedd Caellwyngrydd, ar o\u0302l yr hen dyddyn 12 acer yr adeiladwyd yn gynnar arno. Yng Nghyfrifiad 1841 dim ond 12 ty a elwid yn Rachub, gyda 60 person yn byw ynddynt, tra roedd 487 o bobl yn byw yn 99 ty Caellwyngrydd. Eto daeth y brawd bach i ddwyn enw ei frawd mawr, ac, erbyn heddiw, does dim llawer o\u2019r trigolion presennol yn gwybod am, heb so\u0302n am ddefnyddio\u2019r enw \u2018Caellwyngrydd\u2019. Mae\u2019n ddirgelwch sut y digwyddodd hyn, ond , mewn ambell achos tebyg, mae lleoli swyddfa bost yn rhoi enw\u2019r swyddfa i\u2019r ardal. Mae\u2019n debyg fod lleoli\u2019r Swyddfa Bost ar y sgwa\u0302r, yn ardal fechan Rachub, gan roi\u2019r enw post Rachub i\u2019r cylch , wedi dylanwadu ar fabwysiadu\u2019r enw \u2018Rachub\u2019 am yr holl bentref."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Am fap 1888 o\u2019r ardal gweler Caellwyngrydd"}, {"text_idx": "#000046", "text": "This is a text widget. The Text Widget allows you to add text or HTML to your sidebar. You can use a text widget to display text, links, images, HTML, or a combination of these. Edit them in the Widget section of the Customize"}]