[{"text_idx": "#000004", "text": "Cranogwen (1839\u20131916): Yn gapten ar ei llong ei hun"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cafodd ei geni yn 1839 ger Llangrannog, yn ferch i gapten llongau. Roedd Sarah Jane yn dyheu am gael mordeithio, a oedd yn rhan mor annatod o fywyd, yn enwedig ar hyd arfordir gorllewin Cymru. Mynychodd yr ysgol ym Mhontgarreg, ei phentref genedigol, cyn cael ei hanfon yn 13 oed i ddysgu gwneud dillad yn Aberteifi. Dychwelodd adref yn fuan i fynd ar drywydd ei gwir ddiddordeb, ac ymunodd a\u0302\u2019i thad ar ei long ef am ychydig flynyddoedd gan deithio o gwmpas Cymru ac i Lerpwl, Ffrainc ac Iwerddon. Nid oedd gweld merched a menywod ar gychod a llongau (masnachol yn bennaf) yn rhywbeth mor anarferol ag y byddech efallai\u2019n ei ddisgwyl, yn enwedig gan fod y mo\u0302r yn rhan mor annatod o fywoliaeth llawer o bobl yn ystod y cyfnod hwnnw. Dim ond yn nes ymlaen yn 1869 y cafodd menywod eu gwahardd o longau\u2019r Llynges Frenhinol gan y Morlys (Shopland 2017). Ar o\u0302l i Cranogwen ddychwelyd, aeth i ysgol ar gyfer morwyr i ddysgu mwy am forwriaeth ac am agweddau eraill ar fordeithio. Cwblhaodd Sarah Jane ei hyfforddiant yn Llundain, gan ennill ei chymhwyster fel capten llongau. Yna, dychwelodd adref i ymgymryd a\u0302 swydd y pennaeth yn ysgol ei phentref yn 1860, a hithau ond yn 21 oed! Roedd mordeithio, wrth gwrs, ymhlith y pynciau yr oedd yn eu haddysgu, a hyfforddodd genhedlaeth newydd o forwyr a chapteiniaid llongau. Credir hefyd iddi addysgu mordwyo yn Ysgol John Evans yn Aberystwyth, y drws nesaf i\u2019r hen Gapel Wesleaidd yn Ffordd Alexandra. Mae\u2019r ysgol wedi\u2019i dymchwel, a Diva Nail Design sydd ar y safle\u2019n awr."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ysgol John Evans, lle credir bod Cranogwen wedi addysgu mordeithio. Gallwch weld y tw\u0302r enwog a ga\u0302i ei ddefnyddio ar gyfer seryddiaeth, yn ogystal a\u0302 deial haul mawr, a oedd yn hanfodol ar gyfer mordwyo. Llun allan o W J Lewis, Born on a Perilous Rock: Aberystwyth Past and Present (1980)."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Un arall o ddiddordebau Sarah Jane, yr oedd yn rhagori ynddo, oedd barddoniaeth. Byddai\u2019n cystadlu mewn eisteddfodau lleol a rhanbarthol dan yr enw barddol Cranogwen, ac enillodd sawl gwobr gan gynnwys y Gadair yn Rhymni yn 1864. Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Aberystwyth yn 1865, hi oedd y fenyw gyntaf erioed i ennill y Goron a\u0302\u2019i cherdd \u2018Y Fodrwy Briodasol\u2019 a oedd yn dychanu ffawd menyw. Un o\u2019i cherddi enwocaf yw \u2018Fy Ffrynd\u2019, ac mae Norena Shopland yn awgrymu bod y gerdd wedi\u2019i hysgrifennu am fenyw a oedd yn gariad i Cranogwen. Cafodd \u2018Caniadau Cranogwen,\u2019 sef cyfrol o 40 o\u2019i cherddi, ei chyhoeddi yn 1870. Erbyn 1879, roedd yn olygydd \u2018Y Frythones\u2019, sef y cylchgrawn Cymraeg i fenywod yn benodol (hi oedd y fenyw gyntaf i wneud hynny hefyd). Roedd y cylchgrawn yn cefnogi addysg i ferched ac yn hyrwyddo gweithiau llenyddol menywod eraill."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Darn allan o \u2018Y Fodrwy Briodasol\u2019, y gerdd a enillodd y Goron i Cranogwen yn 1865."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Y Fodrwy BriodasolEistedda ieuange, brydferth wraig,Brydnawnddydd ei phriodas,Ar esmwyth-faingc odidog ynYstafell oreu\u2019r palas:Byd o lawenydd sydd o\u2019i chylch,Awyrgylch hedd a\u2019i to\u0308a,A mwyn awelon cariad purYn ddifyr a\u2019i dyddana."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn 1866, rhoddodd y gorau i\u2019w swydd yn Ysgol Pontgarreg er mwyn mynd i ddarlithio a phregethu. Oherwydd ei henwogrwydd fel Cranogwen a\u2019i henw da am fod yn siaradwr cyhoeddus diddorol, tanbaid a gwybodus, cafodd gyfleoedd i deithio mor bell ag America. Byddai Cranogwen yn rhoi llawer o\u2019r arian a enillai i achosion gwerth chweil, megis i dalu am atgyweirio ac adeiladu capeli ac ysgoldai. At hynny, cododd gartref newydd i\u2019w rhieni \u2013 Brynaeron. Yn benodol, byddai\u2019n siarad ac yn pregethu am Ddirwest (ymwrthod ag alcohol) ac am yr effaith y gallai alcohol ei chael ar fywyd teuluol, ac ar fenywod yn enwedig. Yn 1901, cyd-sefydlodd Undeb Dirwestol Merched y De, ac ar y cyd ag eraill roedd yn ddylanwadol wrth annog menywod i amddiffyn eu hawliau. Aeth llawer o\u2019r menywod hynny, a ysbrydolwyd gan Cranogwen, yn eu blaen wedyn i gefnogi\u2019r mudiad a fyddai\u2019n ymgyrchu dros roi pleidlais i fenywod."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ah! y mae hwn yn rhosyn hardd,Yn d\u2019wysog mewn prydferthwch!A oes rhyw un o fewn yr arddYn fwy ei fri a\u2019i degwch?Mae\u2019r blodau eraill sydd gerllawFel yn ymgrymu iddo;A phob un genfydd oddi drawFod gwedd urddasol arno."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cafodd Cranogwen berthynas hirdymor a\u0302 dwy fenyw, sef Frances (Fanny) Rees a fu farw o dwbercwlosis yn 1874 yn anffodus, a hithau ond yn 21 oed; a Jane Thomas wedyn. Rywbryd ar o\u0302l marwolaeth ei rhieni, gwerthodd Cranogwen ei thy\u0302 a symudodd at Jane a oedd yn byw gerllaw. Buont yn bartneriaid nes i Cranogwen farw yn 1916."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Roedd Cranogwen yn gapten ar ei llong ei hun mewn mwy nag un ffordd, a daeth yn enwog ledled Cymru a thu hwnt am ei doniau a\u2019i champau niferus. Adeg ei marwolaeth, roedd ganddi un freuddwyd yn weddill nad oedd wedi llwyddo i\u2019w gwireddu, sef agor lloches i fenywod. Fodd bynnag, cafodd lloches o\u2019r fath ei chwblhau a\u2019i hagor er anrhydedd iddi yn 1922, yn Nhonypandy yn y Rhondda, a chafodd ei henwi\u2019n Llety Cranogwen."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae Cranogwen wedi\u2019i chladdu yn Eglwys Sant Crannog, Llangrannog. Dyma\u2019r trawsgrifiad sydd ar y gofeb fawr o garreg sy\u2019n nodi lleoliad ei bedd: Safai ar ei phen ei hun ymhlith merched a gwragedd y genedl mewn athrylith a dawn: meddai gymeriad diystaen a bu yn darlithio, pregethu, ac ysgrifennu am dros 50 mlynedd."}, {"text_idx": "#000020", "text": "I ddathlu\u2019r holl bethau a gyflawnodd, mae Cranogwen wedi\u2019i dewis yn un o bum menyw sy\u2019n rhan o\u2019r ymgyrch \u2018Monumental Welsh Women\u2019, i ddathlu a choffa\u0301u cyflawniadau menywod gwych o Gymru ac i ysbrydoli\u2019r genhedlaeth nesaf o fenywod o\u2019r fath. Mae cenhadaeth y grw\u0302p yn eithaf syml: Pum Menyw o Gymru. Pum Cerflun. Pum Mlynedd yn coffa\u0301u cyflawniadau menywod go iawn o Gymru.Bydd y cerflun oCranogwen yn cael ei ddadorchuddio\u2019n nes ymlaen eleni yn Llangrannog. Hwn fydd y trydydd cerflun i gael ei ddadorchuddio, a bydd yn dilyn yr un o Betty Campbell (ym mis Medi 2021) a\u2019r un o Elaine Morgan (ym mis Mawrth 2022). Rydym yn nodi\u2019r digwyddiad hwn drwy sicrhau bod lleoedd sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 bywyd Cranogwen yn cael eu cofnodi yn y Cofnod Henebion Cenedlaethol. Gellir gweld y rhain ar-lein, ar Coflein, drwy glicio ar y dolenni cyswllt isod."}]