[{"text_idx": "#000004", "text": "Mae gan Gymru gyfres gyfoethog ac amrywiol o olion archaeolegol arforol. Maent yn amrywio o weddillion tiroedd cynhanesyddol sydd dan y dw\u0302r i harbwrs hanesyddol cudd mewn baeau bach anghysbell, a llongau a ddrylliwyd ar hyd y canrifoedd. Mae\u2019r safleoedd archaeolegol hyn yn fregus ac mae terfyn arnynt. Mae pob safle\u2019n unigryw, boed oherwydd ei ffurf ffisegol neu oherwydd y wybodaeth amhrisiadwy y mae\u2019n ei chynnwys am bobl yn y gorffennol. Pan fyddant wedi\u2019u colli, ni ellir eu hailgyflwyno na\u2019u hadfywio a byddant wedi diflannu am byth."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae\u2019r argyfwng hinsawdd wedi\u2019i gwneud yn fwy tebygol o lawer y bydd safleoedd archaeolegol arforol yn cael eu difrodi\u2019n wael, neu hyd yn oed eu dinistrio, gan brosesau naturiol. Felly, mae\u2019r Comisiwn wedi cychwyn ar brosiect hirdymor, strategol i wella ein cofnodion am archaeoleg arforol Cymru yn y parth rhynglanwol a\u2019r parth arfordirol. Mae arolygon digidol yn ein galluogi i greu cofnodion cydraniad uchel o fanylion safleoedd unigol, creu set ddata 3D gyfatebol a churadu cofnod digidol, parhaol o\u2019n treftadaeth arforol werthfawr ar gyfer cenedlaethau\u2019r dyfodol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r graddau y caiff bygythiadau i safleoedd archaeolegol arforol Cymru eu cofnodi a\u2019u deall yn gwella o hyd. Mae\u2019r bygythiadau hynny\u2019n cynnwys effaith tywydd difrifol megis stormydd neu lifogydd, neu ddifrod oherwydd bod erydu arfordirol yn digwydd yn gynt. Yn y cyfamser, gall newidiadau yn lefel y mo\u0302r olygu bod safleoedd newydd yn cyrraedd sefyllfa lle gellid ystyried eu bod dan fygythiad, tra mae newidiadau i batrymau gwaddodion yn gallu golygu bod safleoedd yn cael eu claddu\u2019n barhaol. Ar yr un pryd, mae ein harfordiroedd a\u2019n moroedd yn wynebu pwysau oherwydd datblygiadau masnachol a defnydd at ddibenion hamdden, ar raddfa nas gwelwyd ei thebyg o\u2019r blaen. Mae effaith yr argyfwng hinsawdd yn cynyddu effaith bygythiadau sy\u2019n gysylltiedig a\u0302\u2019r amgylchedd, ac yn achosi pwysau dealladwy o ran datblygu hefyd, e.e. cynlluniau amddiffyn yr arfordir neu brosiectau ynni adnewyddadwy ar y mo\u0302r."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn y cyd-destun hwn, mae\u2019r Comisiwn yn ceisio sicrhau bod gennym y cofnod gorau posibl os bydd safle\u2019n cael ei ddifrodi neu hyd yn oed ei golli mewn modd trychinebus. Yn ffodus, mae datblygiadau technolegol dros oddeutu\u2019r degawd diwethaf yn golygu bod creu cofnodion cydraniad uchel o safleoedd yn gyflym trwy ddulliau arolygu digidol wedi dod yn beth arferol. Mae sganio a\u0302 laser a ffotogrametreg yn cynnig ffyrdd o gynnal arolwg, sy\u2019n golygu ei bod bellach yn bosibl i di\u0302m o un neu ddau unigolyn greu cofnod manwl o safle mewn ychydig oriau; yn y gorffennol, gallai hynny fod wedi cymryd llawer o ddiwrnodau neu hyd yn oed wythnosau i di\u0302m a oedd yn llawer mwy o faint. Mae hynny\u2019n arbennig o berthnasol ar safleoedd yn y parth rhynglanwol lle gall mynediad fod wedi\u2019i gyfyngu i awr neu ddwy, unwaith neu ddwywaith y flwyddyn. Er enghraifft, cafodd y llong ddrylliedig fawr o bren (NPRN 302164) ar draeth Cefn Sidan yn Sir Gaerfyrddin (sydd yn y prif lun) ei harolygu ym mis Chwefror 2023 gan ddefnyddio dro\u0302n ysgafn iawn wedi\u2019i reoli a\u0302 llaw i dynnu 687 o ffotograffau mewn ychydig yn llai nag awr o hedfan ar lefel isel."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Cwmwl pwyntiau o\u2019r llong ddrylliedig o bren ar draeth Cefn Sidan yn Sir Gaerfyrddin. Mae dros 70 miliwn o bwyntiau wedi\u2019u cofnodi trwy arolwg ffotogrametreg, fel cofnod digidol 3D o\u2019r llong."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae allbynnau\u2019r arolygon digidol 3D hyn i\u2019w cael mewn sawl ffurf. \u2018Cwmwl pwyntiau\u2019 yw\u2019r enw hawsaf i\u2019w roi ar y cyntaf o\u2019r rhain, ac yn syml iawn mae\u2019n gasgliad o bwyntiau sy\u2019n darlunio yn ddigidol arwyneb y gwrthrych sy\u2019n cael ei arolygu, gan gynnwys safleoedd archaeolegol. Caiff y pwyntiau hynny eu trefnu ar ffurf 3D (ac mae gan bob un gyfesurynnau X, Y, Z). Gellir pennu\u2019r pwyntiau mewn cwmwl pwyntiau trwy fesur ar ba gyflymder ac ongl y mae pelydryn laser a gaiff ei dywynnu gan sganiwr yn cael ei adlewyrchu\u2019n o\u0302l i\u2019r offeryn, neu drwy baru nodweddion mewn ffotograffau sy\u2019n gorgyffwrdd a\u0302\u2019i gilydd yn ystod gwaith prosesu ffotogrametreg. Enghraifft o hynny yw\u2019r cwmwl pwyntiau o longddrylliad Cefn Sidan, a grybwyllwyd uchod, a oedd yn cynnwys 70,667,521 o bwyntiau unigol (llun 2). Gall cwmwl pwyntiau o\u2019r fath fod yn gofnod sylfaenol o safle, y gellir cymharu cymylau pwyntiau arolygon yn y dyfodol ag ef er mwyn mesur dirywiad y safle neu gadarnhau bod rhannau unigol o\u2019r llong wedi\u2019u colli."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Orthomosa\u0308ig o\u2019r un llong yng Nghefn Sidan. Yma, mae\u2019r holl ffotograffau o\u2019r arolwg wedi\u2019u cyfuno i greu un ddelwedd nad yw wedi\u2019i chamystumio gan bersbectif neu lens y camera."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Mae dau allbwn arall i\u2019w cael ochr yn ochr a\u0302\u2019r cwmwl pwyntiau, sy\u2019n gofnod o safle archaeolegol, sef yr orthomosa\u0308ig (llun 3) a\u2019r model codiadau tir digidol (llun 4). Mae\u2019r orthomosa\u0308ig yn ddelwedd hynod fanwl o\u2019r safle oddi uchod, sy\u2019n cynnwys yr holl ffotograffau a dynnwyd yn ystod arolwg ffotogrametreg wedi\u2019u pwytho ynghyd i ddileu unrhyw bersbectif neu gamystumio gan lens ac ati. Felly, gall fod yn gofnod hynod effeithiol o safle ar ffurf weledol a gall fod yn sail i gynlluniau dehongli mwy traddodiadol. Fel y mae\u2019r enw yn awgrymu, mae model codiadau tir digidol yn fodel digidol o\u2019r safle, sy\u2019n cynnwys data am gyfesurynnau go iawn ac uchder perthynol arwynebau a nodweddion. Yn aml, caiff ei liwio gan ddefnyddio ystod o liwiau, fel y caiff cadwyn o fynyddoedd ei lliwio mewn atlas, er enghraifft. Mae\u2019r model codiadau tir digidol yn ddefnyddiol ar gyfer nodi nodweddion neu gyfliniadau a allai fod yn isel iawn, neu hyd yn oed yn anweledig, wrth edrych ar y safle neu wrth edrych ar ffotograffau arferol. Gellir ei ddefnyddio hefyd i gofnodi newidiadau i nodweddion, megis lefelau gwaddodion ar safle."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Model codiadau tir digidol o\u2019r llong ddrylliedig o bren yng Nghefn Sidan, a luniwyd o\u2019r cwmwl pwyntiau a gre\u0308wyd o\u2019r arolwg ffotogrametreg."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Yn olaf, mae\u2019n bosibl creu model 3D o safle. Mae\u2019r broses hon yn troi\u2019r cwmwl pwyntiau yn \u2018rhwyll\u2019 o drionglau, trwy uno dotiau\u2019r cwmwl pwyntiau. Yna, caiff \u2018gwead\u2019 ei osod dros bob un o wynebau\u2019r trionglau, sy\u2019n dod yn ei dro o\u2019r ffotograffau a dynnwyd yn ystod yr arolwg. Gall hynny arwain at greu model 3D ffoto-realistig o safle, y gellir ei drin a\u2019i drafod yn hawdd er mwyn hybu dealltwriaeth well o\u2019r olion archaeolegol. Mae modd rhannu\u2019r model 3D yn ehangach hefyd trwy byrth ar-lein megis SketchFab. Mae hynny\u2019n galluogi unrhyw un i weld ac archwilio cynnyrch y gwaith arolygu gan ddefnyddio cyfrifiadur personol, Mac, neu hyd yn oed ffo\u0302n clyfar. Mae\u2019r gallu i rannu modelau fel hyn yn arbennig o ddefnyddiol pan fydd safleoedd yn anodd eu cyrraedd, ac mae\u2019n galluogi pobl i archwilio olion archaeolegol na fyddent wedi gallu ymweld a\u0302 nhw fel arall. Mae\u2019r model 3D o\u2019r llong ddrylliedig o bren yng Nghefn Sidan, a grybwyllir uchod, i\u2019w weld yma: "}]