[{"text_idx": "#000001", "text": "Geni a marw yn Nhy\u0302\u2019r Llywodraeth"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Dywed [yr hanesydd Sofietaidd] Michail Geffter os ydym yn deall Lenin, byddwn yn deall yr hyn a ddigwyddodd i Rwsia a\u2019r chwyldro. Cofiaf hefyd iddo alw\u2019r Ty\u0302 ar y Cob yn Dy\u0302\u2019r Meirw, wrth gyfeirio at Dostoiefsci, yn yr ystyr fod y bobl a oedd yn byw yno fel petaent wedi ordeinio eu llofruddiaeth eu hunain. Ymwelais a\u0302\u2019r lle bum mlynedd yn o\u0302l ac wrth gwrs, wrth edrych ar yr adeilad, mae\u2019n dod yn fyw: ffawd y trigolion yn cael eu harwain o go\u0302l moethusrwydd i\u2019w tranc. A fedrwch chi ddweud wrtha i pa agwedd o\u2019r lle hanesyddol hwn, pa ddigwyddiadau wnaeth danio eich diddordeb a\u2019ch argyhoeddi i roi eich sylw i\u2019r hanes? Wedi\u2019r cyfan, nid dim ond pwnc hanesyddol haniaethol mohono ond tir ffrwythlon sydd wedi esgor yn eich dwylo ar arddull benodol sy\u2019n ymdebygu i nofel."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Dechreuodd y cyfan gydag erthygl \u2014 \u2018The USSR as a communal apartment\u2019 \u2014 a ysgrifennais ryw ugain mlynedd yn o\u0302l. Roedd hon yn trafod strwythur y wladwriaeth amlgenhedlig Sofietaidd. Dywedodd Bolsiefic o\u2019r enw Fareicis unwaith fod yr Undeb Sofietaidd yn fflat cyffredin. A defnyddiais y trosiad hwn yn fy erthygl."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn wir, ond doeddwn innau ychwaith ddim wedi dechrau a\u0302\u2019r bwriad o drafod y peth mewn termau negyddol. Roedd hon yn fy nharo fel delwedd gyfleus, dim mwy na hynny, ac felly fe\u2019i defnyddiais. Wedi cwblhau fy erthygl mi wnaeth fy nharo y gallai fod yn ddifyr ysgrifennu am fflat cyffredin go iawn. Nid am y trosiad, ond yn hytrach fflat penodol lle roedd pobl yn byw gyda\u2019i gilydd. Yr hyn oedd gen i mewn golwg oedd rhywle tebyg i\u2019r fflat lle cefais fy magu."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Pryd yn union y cafodd ei adeiladu?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Cymerodd y gwaith adeiladu o 1928 hyd oddeutu 1931. Dechreuodd pobl symud i mewn yn 1931 ond mi gymerodd rai blynyddoedd eto i gwblhau\u2019r gwaith. Roedd yn gyfleus i mi fod cyfnod adeiladu\u2019r ty\u0302 yn cyd-daro a\u0302 chyfnod adeiladu\u2019r Undeb Sofietaidd, a\u2019r Cynllun Pum Mlynedd cyntaf. Y bobl a symudodd i mewn i\u2019r adeilad oedd y rhai hynny a adeiladodd y wladwriaeth Sofietaidd, yr economi gynlluniedig sosialaidd newydd, dinasoedd newydd Magnitogorsc a Cwsnetsc ac, yr un pryd, eu ty\u0302 eu hunain. Felly roedd gen i hanes y chwyldroadwyr a ailadeiladodd y byd wrth adeiladu eu bywydau eu hunain, yn ogystal a\u0302\u2019r stori ynghylch sut y bu i\u2019w bywydau wthio yn erbyn y byd yr oeddent am ei sefydlu."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ond roedd cwmni\u0308aeth o ryw fath yn bodoli rhyngddynt. Beth oedd ei natur, os nad cymdogol?"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Cwmni\u0308aeth ideolegol ydoedd. A sefydliadol, oherwydd byddent yn siw\u0302r o gyfarfod yn y gwaith. A chwmni\u0308aeth ddirfodol, bersonol yn seiliedig ar y gorffennol a oedd ganddynt yn gyffredin."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae hynny\u2019n wir am y chwyldroadwyr. Ond roedd yna swyddogion newydd hefyd."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn y 1930au, nid oedd llawer o swyddogion newydd. Mae fy stori yn gorffen gyda diflaniad y genhedlaeth gyntaf, hynny ydi, yn 1937 ac 1938. Caiff llawer eu harestio, wedyn, ac yn ystod y rhyfel mae\u2019r holl rai sy\u2019n goroesi yn symud allan ac mae cymeriad y ty\u0302 yn newid yn sylfaenol."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Hefyd, symudodd rhai o arwyr y Rhyfel Cartref i mewn ... Ar achlysur gwyliau gwladol ar 7 Tachwedd ac 1 Mai, byddent yn ailgynnau eu hysbryd cymunedol trwy gymryd rhan mewn defodau cyffredin: mynychu pare\u0302d yn y Sgwa\u0302r Coch gyda\u2019i gilydd, er enghraifft. Ond byddai\u2019r plant, yn wahanol i\u2019r oedolion, yn byw drwy\u2019i gilydd, yn gymunedol. Yr un math o fywyd a oedd gan bawb ohonynt, a fyddai\u2019n ymffurfio yn y cowrtiau. Mae gan y ty\u0302 arbennig hwn dri chowrt, ac maen nhw fwy neu lai\u2019n ofodau caeedig."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ac roedd ganddynt arwyr yr Arctig a digonedd o awyrenwyr."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yn sicr. Ond, yn ddiddorol, ar waha\u0302n i arwyr yr Arctig Sofietaidd ac awyrenwyr, a llongwyr yr SS Tsielwscin, roedden nhw hefyd yn gwirioni ar lenyddiaeth hanesyddol. Cafodd llawer ei ysgrifennu\u2019n ddiweddar am hanes realaeth sosialaidd, ond rhaid cofio mai dim ond cyfran fechan o lyfrgelloedd ar yr aelwyd fyddai\u2019n cynnwys llyfrau Sofietaidd. Byddai plant Ty\u0302\u2019r Llywodraeth yn treulio bron eu holl amser yn darllen, ac ynghyd a\u0302 chlasuron Rwsiaidd, byddent yn claddu eu hunain mewn cyfieithiadau: Dumas, Hugo, Syr Walter Scott, Dickens, Balzac, Faust Goethe, sy\u2019n chwarae ro\u0302l arbennig o bwysig yn fy llyfr. I\u2019r plant yr oedd y ty\u0302 yn perthyn. Byddai\u2019r tadau\u2019n dod adref i gysgu a byddai\u2019r mamau allan yn gweithio."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Onid oedd y merched i gyd yn troi\u2019n wragedd ty\u0302?"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Gwyddom, fwy neu lai. Pe baem yn rhannu\u2019r ty\u0302\u2019n grwpiau ar y sail fod ganddynt orffennol yn gyffredin, a\u2019r aelodau yn adnabod ei gilydd, Iddewon fyddai\u2019r grw\u0302p mwyaf o bell."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yn y ty\u0302 hwn yn benodol, felly?"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ie. A hefyd yn ehangach, oddi mewn i\u2019r eli\u0302t Sofietaidd. Roedd mwy o Rwsiaid mewn termau absoliwt. Ond roeddent yn dod o bob cwr o\u2019r wlad a heb deimlad o rannu gwreiddiau. Ac mewn perthynas a\u0302 chanran poblogaeth, y Latfiaid, y Pwyliaid a\u2019r Almaenwyr, ac yn fwy na neb, yr Iddewon, oedd yn dominyddu. O ran eu hymarweddiad a\u2019u ffordd o fyw, roedd yna nodweddion penodol oedd yn diffinio\u2019r Iddewon. Ond pwnc llyfr arall gen i yw hynny. Fy mhrif gymeriadau yw\u2019r bobl y gallwn ddod o hyd i\u2019w disgynyddion neu\u2019r rhai yr oedd gen i ddogfennau amdanynt. Doedd dim dewis gen i \u2013 ysgrifennais am bobl y gallwn gael hyd i rywbeth personol amdanynt, nid dim ond gwybodaeth a oedd yn gysylltiedig a\u0302\u2019r blaid."}, {"text_idx": "#000029", "text": "A oedd rhywbeth nodweddiadol eisoes ar y pryd am aelodau\u2019r Tsieca? A oedd rhai ohonynt hefyd yn byw yno?"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ym mha ffordd roedden nhw\u2019n \u2018gwisgo\u2019n wahanol\u2019? Oedd aelodau\u2019r Tsieca yn gwisgo eu plant mewn siacedi lledr, felly?"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Na, ond roedden nhw\u2019n gwisgo dillad drutach. Er, ar y cyfan, steil asetig oedd yn teyrnasu ... Serch hynny, mi newidiodd hyn yn sylweddol yng nghanol y 1930au pan gyfnewidiodd y dynion eu siacedi lledr am siwtiau. Roedd pennaeth y GULAG, Matfei Berman, yn byw yno, fel ag yr oedd nifer o Tsiecistiaid eraill, ond wnes i ddim dod o hyd i unrhyw wybodaeth bersonol amdanynt y gallwn ei defnyddio yn fy llyfr. Yr unig un y ces afael ar lawer amdano oedd rhywun o\u2019r enw Sergei Mironof, oedd yn rhedeg yr NKVD [rhagflaenydd y KGB] yng ngorllewin Siberia o dan Eihe. Roedd gorllewin Siberia yn cael ei reoli gan y ddau ddyn hyn \u2013 Robert Eihe fel cadeirydd y blaid a Sergei Mironof fel pennaeth yr NKVD. Y nhw, rhyngddynt, fyddai\u2019n cael y gair olaf ynghylch pwy fyddai ar y rhestrau o bobl i\u2019w saethu yn ystod cyfnod Teyrnasiad Braw Stalin."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mi holais bobl am y fflatiau, y dodrefn, y darluniau ar y waliau, ac ati. Holais am anifeiliaid hefyd. Ond doedden nhw ddim yn rhan o\u2019r diwylliant oherwydd eu bod yn cael eu cysylltu a\u0302 moethau bwrgais. Yn arbennig cathod. Yn raddol, wrth i bobl setlo yn y ty\u0302, dechreuodd rhai boeni fod y chwyldro\u2019n dod i ben. Doedd gan lawer ohonyn nhw ddim llenni. Roedd hynny\u2019n cael ei ystyried yn rhywbeth bwrgais."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Ac roedden nhw hefyd yn pendroni a oedd papur wal yn addas ai peidio. Roedd hyn yn cael ei weld fel mater a rannai ar sail rhyw. Roedd llawer yn cyhuddo eu gwragedd o dueddiadau bwrgais, o hyrwyddo cwlt gwrthrychau."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Os nad oedd y dynion fyth gartre, onid oedd hyn yn arwain at garwriaethau? Neu a ydi\u2019r dogfennau a\u2019r cofiannau\u2019n awgrymu fel arall?"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Maen nhw\u2019n awgrymu hynny. Serch hynny, rydw i wedi darganfod llawer mwy o dystiolaeth o garwriaethau gan ddynion na chan y merched oedd gartref. Dylwn nodi nad oedd pob un yn ddiwaha\u0302n a\u0302 swydd. Beth bynnag, mi symudodd nifer o ddynion i\u2019r ty\u0302 yn 1931 ac 1932 gyda gwragedd newydd. Moment allweddol iddyn nhw oedd y 1920au pan oedden nhw\u2019n byw mewn \u2018tai Sofietiaid\u2019, sef gwestai wedi eu troi\u2019n neuaddau cysgu. Yn ystod y rhyfel byddai rhai ohonyn nhw mewn perthynas sefydlog, ond byddai eraill yn byw gyda mwy nag un ferch mewn mwy nag un lle. Erbyn iddyn nhw symud i Dy\u0302\u2019r Sofietiaid yn y 1920au mi ddechreuon nhw setlo i lawr i fywyd teuluol a chael plant. Roedd y rhan helaeth o blant yr hen Folsieficiaid wedi eu geni ganol y 1920au, adeg y Cynllun Economaidd Newydd. Ganwyd Trifonof, er enghraifft, yn 1925. Mi lansiodd y 1920au yr hyn a elwir yn Saesneg yn \u2018musical chairs\u2019."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Gan ddwyn i gof [y nofel ddychanol gan Michail Bwlgacof] Heart of a Dog [1925; cyf. Saesneg, 1968], mae yna eironi melys i\u2019r sefyllfa hon lle cywasgir pobl ynghyd a\u0302 chynrychiolwyr dysgedig Rwsia Tsaristaidd: a allasai elfennau, unrhyw beth cyn-chwyldroadol, fod wedi goroesi yn y ty\u0302 hwn?"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Dyna gwestiwn diddorol dros ben. Ar ryw ystyr, dyna thema ganolog fy llyfr. Mi fyddwch yn cofio efallai fod y ty\u0302 wedi ei godi ar gors. Fel dinas San Petersbwrg. Gyda llaw, rydw i bob amser yn cymryd cerflun Y Marchogwr Efydd [cerflun o Pedr Fawr a ddadlenwyd yn San Petersbwrg yn 1782, ac enw cerdd adnabyddus a ysgrifennwyd yn 1833 gan Pwscin] fel cyfeirbwynt. Mewn ffordd, mae pob nofel Sofietaidd o gyfnod y Cynllun Pum Mlynedd cyntaf yn delio a\u0302 myth y creu, mewn rhyw ffordd. A hefyd, yr un pryd, a\u0302\u2019r Marchogwr Efydd \u2013 dinas newydd, byd newydd sy\u2019n cael ei godi ar gors ... Mae trosiad y gors yn bwysig iawn i mi, oherwydd roedd yn bwysig i\u2019r Bolsieficiaid. Ysgrifennodd Lenin gryn dipyn am lithro i\u2019r gors. A heddiw mae gennym Sgwa\u0302r Bolotnaya [Sgwa\u0302r y Gors], yng nghanol dinas Mosgo ..."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Fallai mai dyna pam nad ydi\u2019r mudiad democrataidd yn Rwsia wedi mynd ymhell?"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mi holais Alecsandr Moisefits [Pyatigorsci] [disident Sofietaidd (1929\u20132009) oedd yn arbenigo yn athroniaeth India ac a ystyrir yn un o brif athronwyr Rwsia] beth oedd ei farn am Hotel Wcraina [gwesty mwyaf Rwsia ac Ewrop, a godwyd mewn arddull Stalinaidd]. Mae\u2019n dweud ei fod yn cofio\u2019r gwesty\u2019n cael ei adeiladu, a sut y sylweddolodd yn sydyn y byddai pobl go iawn yn byw yno, ond nad oedd a wnelo hyn ddim a\u0302 nhw, y byddent yn bobl oedd yn perthyn i gategori arbennig. Hynny ydi, roedd y rhaniad hwn eisoes yn weladwy yn yr adeilad ei hun, a oedd fel petai\u2019n tywynnu grym wrth i geir duon dirgel dynnu allan o\u2019r adeilad. Yr hyn oedd yn ddiddorol oedd y ffaith bod y bobl y tu mewn i\u2019r adeilad yn byw bywyd hollol wahanol, gyda\u2019u rheolau eu hunain, er o\u2019r tu allan fod y cyfan yn ymddangos, fallai, fel math o stori dylwyth teg."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Os cofiaf yn iawn, fe wnaethoch ysgrifennu fod pobl, serch hynny, yn cael eu dadrithio yn raddol gyda\u2019r byd breintiedig hwn. Ai cyfeirio at y plant neu at eu rheini yr oeddech? A beth oedd perthynas y plant a\u0302\u2019u rhieni?"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Onid oedd yna ysgolion elitaidd ar y pryd?"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Pwy oedd yn curo pwy?"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Hwliganiaid o\u2019r tai slym fyddai\u2019n curo\u2019r bechgyn o\u2019r Ty\u0302 ar y Cob."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Eitha gwaith a\u0302 nhw ..."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Oedd. Mi oedd gan y ty\u0302 ffreutur oedd a\u0302\u2019i ganolfan ddosbarthu ei hun. Byddai\u2019r morwynion yn prynu bwyd yno. Neu byddai\u2019r gyrwyr yn mynd i Stryd Granofsci lle roedd yna dy\u0302 arall gan lywodraeth y wladwriaeth, o\u2019r enw Ty\u0302\u2019r Sofietiaid Rhif 5. Dechreuodd hyn yn fuan iawn, fel ag y gwnaeth system hierarchiaeth dacha, a mynediad i ganolfannau gwyliau a sanatoria. Roedd canolfannau gwyliau gaeaf, lle byddai modd mynd i sgio, a rhai haf lle byddai modd nofio ac ati. Roedd hyn yn adeg arbennig o bwysig yn eu bywydau ac ym mywydau eu plant, roedd yn oes aur, yn gyfnod o ddiniweidrwydd a hapusrwydd. Ac wrth gwrs, roedd mynediad i hyn i gyd yn cael ei gyfyngu\u2019n llym i\u2019r nomenclatwra."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Roedd yn uchel iawn. Cafodd oddeutu 800 o bobl eu gwaredu o\u2019r ty\u0302, rywsut neu\u2019i gilydd."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Faint oedd yn byw yno i gyd?"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Os ydym yn cyfri aelodau\u2019r teuluoedd hefyd, oddeutu 2,500. Bu i gyfran fawr o\u2019r pennau teuluoedd farw. Mae\u2019r ffigwr 800 yn cynnwys y gwragedd a gafodd eu gyrru\u2019n alltud a phlant a gafodd eu gyrru i gartrefi plant amddifad. Cafodd 344 ohonynt eu saethu, y mwyafrif yn ddynion. Daeth ofn i\u2019r wyneb ar ddechrau\u2019r hyn a elwid yn weithrediadau torfol (mass operations). O gwmpas haf 1937."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Mor ddiweddar a\u0302 hynny? Ddim ar o\u0302l dienyddiad Cirof [aelod o\u2019r Politbiwro, pennaeth y blaid yn Leningrad a ffrind personol i Stalin], felly?"}, {"text_idx": "#000067", "text": "Sut fyddai pobl yn cael eu cymryd i ffwrdd?"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Mewn pob math o ffyrdd. Byddai rhai\u2019n cael eu harestio yn y gwaith, byddai eraill yn cael eu harestio wrth fynd ar drip busnes. Ond gan amlaf byddent yn dod i\u2019w casglu yn eu cartrefi liw nos. Weithiau byddai pobl yn cael eu harestio ganol dydd, yn arbennig yn y gwaith. Ond fel arfer, yn y nos y byddai\u2019r pethau hyn yn digwydd."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Onid oeddent yn chwilota\u2019r cartrefi hefyd?"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Ac oedd yna achosion lle bydden nhw\u2019n cymryd fflat oddi ar rywun?"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Fel arfer y pen teulu fyddai\u2019n cael ei gymryd. Byddent yn chwilota drwy\u2019r ty\u0302\u2019n drwyadl, yn troi popeth ben i waered. Byddai un ystafell yn cael ei selio. Ac yna byddai gweddill aelodau\u2019r teulu yn cael eu symud i un o\u2019r fflatiau fyddai wedi eu gwagio, gan ei droi\u2019n fflat cyffredin. Er enghraifft, cafodd gweddill aelodau pum teulu eu rhoi mewn un fflat a oedd wedi bod yn perthyn i gomisa\u0302r y bobl. Yn yr un bloc o fflatiau. Ond dros dro oedd hyn, tan y daethpwyd o hyd i le arall iddynt. Doedden nhw ddim yn cael eu taflu allan i\u2019r stryd. Ac yna byddent yn cael eu symud i rywle arall."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Beth am y dodrefn a\u2019r pethau eraill?"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Roedd y rhan fwyaf o\u2019r dodrefn wedi eu darparu gan y wladwriaeth. Doedd pobl ddim a\u0302\u2019r hawl i fynd a\u0302\u2019u heiddo efo nhw o\u2019r ty\u0302. Fel mae\u2019n digwydd, mae yna hanes cyfan o lythyru gan bobl, gwragedd yn bennaf, pan ddechreuon nhw ddychwelyd o fod yn alltud."}, {"text_idx": "#000081", "text": "A oedd y lifft gwasanaeth yn agor yn uniongyrchol i\u2019r fflat, felly?"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Roedd rhai ohonynt, ond nid pob un. Weithiau byddai\u2019r arestio yn digwydd mewn ffyrdd digon creadigol. Yna byddai\u2019r straeon yn cael eu hymestyn wrth gael eu cyfnewid ... Dwi ddim yn meddwl fod hyn yn digwydd mor aml ag y mae pobl yn haeru ond yn sicr mi oedd yna bobl fyddai\u2019n pacio eu ce\u0302s ac yn aros i gael eu harestio, gan aros ar eu traed drwy\u2019r nos yn gwrando am y camau ar y grisiau. Ond gan nad oedd y plant yn deall yr hyn oedd ar droed, byddai eu bywydau\u2019n parhau yn o\u0302l yr arfer \u2013 nes y byddai eu rhieni\u2019n cael eu harestio. Ac eto ni fyddai eu ffydd yn cael ei sigo hyd yn oed bryd hynny."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Ond siawns na fyddai gan y plant hynny a oedd wedi darllen clasuron llenyddiaeth, ac wedi\u2019u magu gan neiniau o ffydd Uniongred Rwsiaidd neu Iddewig, ddim ffydd gwerth siarad amdani?"}, {"text_idx": "#000084", "text": "Yr hyn sy\u2019n bwysig yw nad oeddent yn sylweddoli bod eu diwylliant yn wahanol i un eu rhieni. Roeddent yn addoli eu tadau, yn wladgarwyr o\u2019r iawn ryw, does dim dwywaith am hynny. Roedd rhaid aros i dipyn o amser basio cyn iddynt ddod i gredu bod eu system gwerthoedd a\u2019u hargyhoeddiadau yn sylweddol wahanol i\u2019w rhieni. Roedd eu rhieni wedi trosglwyddo iddynt ran o\u2019u diwylliant, ond heb y ffydd apocalyptaidd, filenaraidd y byddai oes gwbl newydd yn gwawrio."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Roeddent wedi eu gwasgaru dros y wlad. Byddai\u2019r plant i ddechrau\u2019n cael eu cymryd i ganolfan gadw troseddwyr ifanc Danilofsci ym Mosgo ac yna\u2019n cael eu gyrru i gartrefi plant amrywiol. Wedi\u2019r dyddiau cyntaf ofnadwy byddent fel arfer yn disgrifio athrawon caredig fyddai\u2019n drugarog tuag atynt, gan eu cynorthwyo a chan rannu llyfrau a\u0302 hwy, yn ogystal a\u0302\u2019u cyfeillgarwch a\u0302 phlant eraill. Rydw i wedi clywed straeon fel hyn gan bobl a oedd erbyn y 1960au wedi troi\u2019n wrthgomiwnyddol. Hynny ydi, nid pobl a oedd yn dymuno gwyngalchu hanes oedd y rhain trwy adrodd y straeon hyn. Mae hyn yn cael ei gyfleu yn eu llythyrau a\u2019u hatgofion, ac mae\u2019n syfrdanol: er i\u2019r arswyd a\u2019r holl arestiadau chwalu eu bywyd yn Nhy\u0302\u2019r Llywodraeth, ni wnaeth chwalu teyrngarwch y plant i\u2019w gwlad ac i sosialaeth ... Ar wah n i ambell eithriad prin, doedd y plant ddim eto \u2013 yn y 1930au \u2013 wedi dechrau ymbellhau oddi wrth yr achos a arddelid gan bawb. Yn nes ymlaen y daeth hynny."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Mae yna un stori wnaeth adael argraff rymus arnaf, er na wnaeth fy syfrdanu\u2019n llwyr. Stori un o ddienyddwyr mwyaf erchyll y blynyddoedd hynny, sef Sergei Mironof [a grybwyllwyd eisoes]. Ei enw go iawn oedd Corol."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Fyddai dim modd byw yn yr Undeb Sofietaidd ag enw fel yna [Mae Corol yn golygu \u2018Brenin\u2019 mewn Rwsieg]."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Yn union, felly mi newidiodd ei enw."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Ie. Fo oedd comander yr NKVD ar gyfer gorllewin Siberia, sef ail ranbarth yr Undeb Sofietaidd ar y pryd o ran niferoedd y bobl fyddai\u2019n cael eu dienyddio."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Pa ranbarth oedd y cyntaf?"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Rhanbarth Mosgo. Mironof oedd yr un wnaeth gynnig i Iesiof [pennaeth yr NKVD 1936-38] y dylid ailgodi\u2019r troica er mwyn y drefn o lysoedd brys a chyflymu\u2019r broses o arestio, dienyddio a gyrru pobl yn alltud."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Pryd ddaeth y troica i\u2019r amlwg gyntaf?"}, {"text_idx": "#000097", "text": "Yn gynnar iawn, wedyn ni wnaethpwyd llawer o ddefnydd ohonynt, ond adeg y cwota\u0302u a\u2019r arestiadau torfol y fo roddodd yr arweiniad y dylid eu hailsefydlu, ac felly mi wnaethant chwarae rhan bwysig yn yr hyn a elwir yn Deyrnasiad Braw [Stalin]."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Oherwydd mi gynigiodd y syniad o ... ... feltiau symudol (conveyor belts)."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Ie, gallwn eu galw felly. Ac mi chwaraeodd ran weithredol iawn yn hynny. Yn nes ymlaen cafodd ei drosglwyddo o Siberia i Mongolia lle y cychwynnodd y Terynasiad Braw eto. Yn y pen draw, daeth i Mosgo, gan symud i mewn i\u2019r Ty\u0302 ar y Cob. Roedd ganddo wraig gariadus a merch wedi ei mabwysiadu yr oedd yn ei haddoli, yn o\u0302l pob so\u0302n. Dwi\u2019n meddwl iddo gael ei apwyntio\u2019n bennaeth Adran Dwyrain Asia o Gomisaria\u2019r Bobl ar gyfer Materion Tramor ac roedd yn arbennig o hapus. Roedd pawb o\u2019i gwmpas wedi marw ond roedd o wedi goroesi. Ac yna\u2019n sydyn, yn fuan wedi\u2019r Flwyddyn Newydd, mae o a\u2019i wraig yn ymweld a\u0302 ffrindiau. Mae\u2019r ffo\u0302n yn canu: galwad gan y weinyddiaeth, mae\u2019n cael ei alw i mewn i lofnodi papurau, rhywbeth i\u2019w wneud a\u0302 de\u0302l yn Japan. Mae\u2019n mynnu fod popeth mewn trefn, ond yn cytuno i fynd i mewn. Mae hi\u2019n fis Ionawr, yn rhewi\u2019n gorn. Mae ei wraig yn dweud: \u2018Cym fy sgarff!\u2019 Beth amser wedyn, dywedodd ei wraig nad oedd ei gw\u0302r y teip o berson i gymryd sgarff ei wraig. Ond y tro hwn, mi wnaeth. Ac mae hi\u2019n mynd yn ei blaen: \u2018Mae gen i\u2019r teimlad ei fod yn gwybod lle roedd yn mynd.\u2019 Mae\u2019n cymryd ei sgarff ac yn gadael. Mae hi\u2019n ei gofio\u2019n cerdded i lawr y grisiau ac yn edrych i lawr. Nid yn y Ty\u0302 ar y Cob, ond yn nhy\u0302 eu ffrindiau lle roeddent y noson honno. Mae\u2019r weinyddiaeth yn ffonio eto: \u2018Lle mae e?\u2019 Mae yna alwad arall. Yna daw dyn o\u2019r weinyddiaeth a dweud: \u2018Mae\u2019n hwyr.\u2019 Mae\u2019r dyn yn edrych o\u2019i gwmpas ac yn gadael. Ac mae eu gwesteiwr yn dweud, \u2018Tydi\u2019r dyn hwn ddim yn gweithio yng nghomisaria materion tramor, rydw i\u2019n adnabod pawb sy\u2019n gweithio yno.\u2019 Mae gwraig Mironof yn rhuthro i\u2019r Ty\u0302 ar y Cob ac erbyn iddi gyrraedd yno maent wrthi\u2019n chwilio drwy eu pethau ac mae\u2019r dyn a oedd yn cymryd arno fod yn swyddog i\u2019r weinyddiaeth yn gweiddi arni ac yn mynnu cael ei llyfr ffo\u0302n personol. Mae rhai oriau eto\u2019n pasio, mae\u2019r ffo\u0302n yn canu, ac mae\u2019r dyn yn ateb y ffo\u0302n ac yn rhoi ochenaid o ryddhad: mae Mironof wedi ymddangos. Mae hyn i gyd yn para oddeutu naw awr. Mae hi\u2019n fis Ionawr, mae hi\u2019n nos, mae eira. Dyna oedd ei oriau olaf o ryddid. Mae ei wraig am weddill ei bywyd yn byw dan gysgod y cwestiwn beth wnaeth ei gw\u0302r yn ystod y naw awr hynny. Yn y tywydd rhewllyd ofnadwy a Mosgo yn ddwfn at y pennau gliniau dan eira. Mae hi\u2019n cymryd iddo ystyried cyflawni hunanladdiad. I\u2019w yrrwr ei hebrwng i\u2019r Ty\u0302 ar y Cob ond wedi iddo weld y bobl wrth y fynedfa iddo droi ar ei sodlau a dechrau crwydro o gwmpas y ddinas, yn gwybod y byddent yn gwneud iddo fo yn union fel y gwnaeth o i filoedd o bobl eraill. Stori anhygoel, yn yr ystyr ei bod yn rhoi darlun o ddyn yn syllu i wyneb ei farwolaeth ei hun neu dragwyddoldeb, sut bynnag rydych yn gweld pethau. Dyn a dreuliodd ei oriau olaf yn crwydro\u2019r ddinas cyn iddo ildio\u2019i hun. Dienyddiwr ar noswyl ei ddienyddiad. Cafodd ei saethu wedi blwyddyn o gael ei gwestiynu. Oni bai fy mod yn drysu, cafodd ei saethu yr un diwrnod a\u0302 Mandelstam."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Ger Mosgo. Byddai\u2019r rhan fwyaf o bobl yn cael eu saethu mewn safle saethu ym mhentref Comwnarca neu yn Bwtofo."}, {"text_idx": "#000101", "text": "Fe wnaethoch so\u0302n am gymunedau cenedlaethol \u2013 Latfiaid, Almaenwyr, Iddewon, ac ati. I ba raddau mae\u2019r cysyniad yna o Hen Roeg o ffawd gyffredin yn berthnasol i drigolion y Ty\u0302 ar y Cob?"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Mae\u2019n dibynnu ar eich diffiniad o ffawd. Yr hyn oedd gen i mewn golwg wrth so\u0302n am ffawd gyffredin oedd y ffaith eu bod yn byw ochr yn ochr, wedi mynd trwy\u2019r un cyfnodau yn ystod y \u2018siwrnai fawr\u2019, chwedl y blynyddoedd Sofietaidd. Roeddent wedi cysegru eu bywydau i\u2019r un achos, yr un ddelfryd ac wedi dioddef yr un caledi \u2013 eu carcharu, eu gyrru\u2019n alltud, dan ddaear, o\u2019u gwlad, a chwyldro."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Dyna\u2019r syniad arferol o ffawd gyffredin. Ond ceir hefyd y math o ffawd sy\u2019n gadael ei ho\u0302l anweledig arnoch, un na ellir dianc rhagddi yn y pen draw, waeth faint y bydd rhywun yn ceisio gwneud. Yn yr achos hwn, y bedd yn aml iawn oedd hyn. Roedd y rhain fel petaent wedi martsio tuag at eu tranc eu hunain, ac roedd y Ty\u0302 ar y Cob megis gorsaf olaf yn eu preswyliad yn y byd hwn. Roeddent wedi eu denu tuag ato fel gwyfynod at y golau. Beth oedd yn dal y bobl hyn ynghyd ac yn eu gyrru gyda\u2019i gilydd at y dibyn?"}, {"text_idx": "#000104", "text": "Eu ffydd cyffredin. A math arbennig o ffawd ydoedd. Byddwn yn ei ddiffinio fel rhywbeth milenaraidd, gair na ddefnyddir yn aml iawn mewn Rwsieg [...] O siarad yn gyffredinol, roedd y bobl hyn yn rhan o hen, hen draddodiad o sectariaeth apocalyptaidd. A dweud yn blaen, roeddent yn disgwyl y byddai\u2019r byd fel yr ydym yn ei adnabod yn dod i ben yn ystod eu bywydau, neu yn ystod bywydau eu plant fan hwyraf. Ac y byddai ei ddymchwel yn dod gyda tha\u0302n, llifogydd, daeargrynfeydd, rhyfel a gwaed. Fel yn y broffwydoliaeth Gristnogol. Ac y byddai rhywbeth gwahanol iawn yn dechrau. Roeddent wedi mabwysiadu\u2019r ffydd hon yn ifanc iawn. Mae\u2019n debyg bod Mironof, gyda llaw, jyst yn rhywun a welai ei gyfle. Ond doedd dim llawer o bobl felly yn y ty\u0302 hwn, er bod ambell un. Roedd fy mhrif gymeriadau bob un yn gredwyr gwirioneddol, defosiynol. Roeddent wedi treulio eu hieuenctid yn disgwyl am yr hyn roeddent yn ei alw\u2019n chwyldro. Yn y gobaith y byddai\u2019r hen fyd a\u2019i holl annhegwch yn chwalu. Ac yn wahanol i\u2019r rhan fwyaf o sectariaid, mi wnaethant fyw i weld y dydd. Dechreuodd yr hen fyd ddatgymalu a gallwn weld o\u2019r dogfennau fod hyn yn ddatguddiad anhygoel iddynt. Roeddent wedi disgwyl gydol eu bywydau ac yn sydyn, dyna lle roedd, wedi dechrau, a doedden nhw ddim yn medru amgyffred y ffaith ei fod yn digwydd o ddifri. Dechrau diwedd yr hen fyd. Dechrau adeiladu rhywbeth newydd. Ond yna daeth dadrithiad mawr y 1920au, y Cynllun Economaidd Newydd, pan ddechreuodd pethau edrych fel petai\u2019r broffwydoliaeth heb ei gwireddu, wedi\u2019r cyfan. Mi ddioddefodd pawb mewn rhyw ffordd neu\u2019i gilydd, roedd pobl yn wylo, yn mynd yn sa\u0302l, yn treulio cyfnodau hir mewn sanatoria, aeth pawb trwy ryw fath o chwalfa nerfol. Mae hyn i gyd wedi ei ddogfennu. Roeddent wedi eu trallodi gan afiechyd proffwydoliaeth na chafodd ei gwireddu, afiechyd y rhai sydd, fel y dywedodd Trotsci yn nes ymlaen, wedi eu \u2018bradychu gan y chwyldro\u2019. Ac yn sydyn, mae Stalin yn rhoi gobaith newydd iddyn nhw, ac maent yn glynu at hynny orau medrant. Y Cynllun Pum Mlynedd cyntaf. Prosiectau adeiladu anferthol. Mae\u2019n digwydd o ddifri, o\u2019r diwedd, ac mae hyd yn oed y rhai oedd a\u0302\u2019u hamheuon yn gweld bod y blaid ar y llwybr iawn. Bydd yr hen fyd yn trengi, byddwn yn cwblhau\u2019r gwaith o\u2019i ddymchwel, byddwn yn sychu\u2019r gors, byddwn yn newid bywyd. Mae\u2019n bosib fod hyn yn swnio\u2019n banal ond gellid dweud bod y ffawd hon yn rhodd Duw iddyn nhw. Fel yr ysgrifennodd un o fy mhrif gymeriadau: \u2018Comiwnyddiaeth yw pan mae cariad yn dangos dyfnder llawn ei dynerwch heb unrhyw gywilydd.\u2019 Dim ond un ffordd sydd yna i\u2019r math hwn o ddisgwyliad ddod i ben. Nid gwers i ddelfrydwyr yw fy llyfr. Trasiedi yn yr ystyr Roegaidd ydyw. Gydag arwyr a anelodd eu hergyd at y byd i gyd \u2013 a marw."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Contributed by O'r Pedwar Gwynt"}, {"text_idx": "#000108", "text": "The patriarch and the pope"}, {"text_idx": "#000110", "text": "The end of an era"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Memorial and the liberating power of history"}, {"text_idx": "#000113", "text": "Rome and Beijing: Divorce Italian style?"}, {"text_idx": "#000115", "text": "Want to hear a human voice?"}, {"text_idx": "#000117", "text": "Not a labour of love"}, {"text_idx": "#000118", "text": "If you appreciate our work, help keep Eurozine free and independent by supporting us with a monthly or single donation."}]