[{"text_idx": "#000001", "text": "O Wdig i Felin Tregwynt, dyma gymal cyntaf rhan Cymru o ffordd y pererinion. Ar o\u0302l cyrraedd terfynell fferi Abergwaun, byddwch yn dringo i fyny at Lwybr Cenedlaethol Arfordir Penfro drwy\u2019r eglwys Geltaidd a\u2019r ffynnon sanctaidd yn Llanwnda. Dyma lle glaniodd milwyr o Ffrainc ac Iwerddon ym 1797 yn yr hyn y cyfeirir ato fel y goresgyniad olaf o Brydain. Mewn gwirionedd, ymosodiad dargyfeiriol ydoedd i dynnu milwyr Prydeinig i ffwrdd o Iwerddon yn ystod Gwrthryfel Iwerddon 1797-8."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Gan ddilyn penrhyn Pen-caer, mae golygfeydd godidog o bentiroedd a childraethau i oleudy Pen-caer \u2013 lle gwych i weld morloi, dolffiniaid ac adar y mo\u0302r. Ddwywaith yr wythnos, daw gwirfoddolwyr yma i fonitro niferoedd bywyd gwyllt yn unig Barc Cenedlaethol morol Prydain. Gallwch wasgu i mewn i gell meudwy o Oes y Seintiau Celtaidd wrth droed Garn Fawr ger Pwll Deri. Mae\u2019r dirwedd fawreddog a gwyllt hon hefyd wedi ysbrydoli artistiaid ers canrifoedd. Oedwch i glywed y gerdd \u2013 \u2018Pwll Deri\u2019 \u2013 gan y Prifardd Dewi Emrys."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Gan barhau ar hyd llwybr yr arfordir fe ddewch i Aber Bach, lle gallwch fynd ar wyriad byr i\u2019r felin wla\u0302n ym Melin Tregwynt gyda\u2019i blancedi gwla\u0302n Cymreig enwog a chaffi ardderchog lle gallwch orffen y cymal gyda choffi haeddiannol neu bowlen o gawl, Cymreig traddodiadol, a phice ar y maen."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae Llanwnda wedi bod yn safle ysbrydol ers miloedd o flynyddoedd, gyda ffynnon sanctaidd y gofelir amdani hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Os oes gennych chi amser, archwiliwch y brigiad creigiog uwchben Llanwnda (Garnwnda) am siambrau claddu neolithig a thystiolaeth o aneddiadau bryngaer o\u2019r Oes Haearn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ymwelwch ag Eglwys Sant Gwyndaf sydd fel arfer ar agor i ymwelwyr yn ystod y dydd. Wedi\u2019i sefydlu gan y sant Llydewig hwn yn y 6ed ganrif, cadwch lygad ar agor, am gerrig Celtaidd sydd wedi\u2019u hadeiladu i mewn i furiau allanol yr eglwys. O ddiddordeb hefyd mae\u2019r Beibl Cymraeg o\u2019r 17eg ganrif mewn cas gwydr y tu mewn, a oroesodd cael ei ddefnyddio i gynnau ta\u0302n gan filwyr Ffrainc yn ystod cyrch aflwyddiannus 1797."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae Goleudy Pen-caer yn lle arbennig i fwynhau eich cinio ac mae cysgod i\u2019w gael, mewn hen orsaf llongau tanfor o\u2019r Ail Ryfel Byd sydd bellach yn cael ei defnyddio fel man gwylio bywyd gwyllt. Mae\u2019r natur a\u2019r ymdeimlad o fod allan ar yr ymyl yma yn ddramatig ac yn wylaidd. Mae gweithred y goleudy, sy\u2019n disgleirio ei oleuni mewn rhythm cyson ddydd a nos, yn ein hatgoffa o sgwrs gyda mynach ar Ynys By\u0302r a ddisgrifiodd ddyletswydd y mynach i anfon gweddi\u0308au fel golau allan i\u2019r tywyllwch yn y gobaith y gallent achub rhywun sy\u2019n cael trafferth yn eu bywyd:"}, {"text_idx": "#000008", "text": "May your light shine outTo reach those at sea who have lost their wayMay your light shine out To reach those at sea without hopeMay your light shine outTo reach those drifting towards hidden rocksMay your light shine outTo guide us to the safe haven of your love. (Iain Tweedale)"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019r llwybr arfordirol hwn i Dyddewi wedi ysbrydoli beirdd ac artistiaid dros y canrifoedd ac mae\u2019r gelfyddyd a gre\u0308wyd ganddynt yn gwneud Ffordd Pererinion Wexford-Sir Benfro yn wahanol i lwybrau pererindod eraill. Un artist o\u2019r fath yw Dewi Emrys sy\u2019n cael ei goffau gan garreg goffa sy\u2019n edrych allan dros Bwll Deri. Mae ei gerdd o\u2019r un enw, a ysgrifennwyd yn y Gymraeg gyda thafodiaith nodedig Sir Benfro, yn dwyn i gof fywyd yn yr haf yn edrych dros y clogwyni arfordirol serth."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Gallwch barcio eich hun ar set o dderwA gwrandewch ar chwedl y bugail,Ni fydd yn siarad llawer am yr ergyd a gafoddAchub oen o fan peryglus;Llawer llai cyfaddef ei fod yn cymryd rhaff a chadwynI\u2019w dynnu\u2019n ddiogel i\u2019r brig eto;Ond gyda dal yn ei lais, efallai y bydd yn cyffwrddYr hyn a\u2019i hanfonodd i lawr trwy greigiau a drain:Nid pris yr anifail yn swm y farchnadOnd ei gri fel gwaeddodd i rywun ddod;A bydd yn siarad ychydig am Ddyn arallYr hwn a roddodd ei einioes i achub ei w\u0302yn:A dyna\u2019r pethau sy\u2019n dod i\u2019r meddwlUwchben Pwllderi yn yr haf."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae hwn i\u2019w gael yng Ngharregwastad, safle glanio Goresgyniad Ffrainc ym 1797. Ymosodiad dargyfeiriol oed hwn i dynnu milwyr Prydain i ffwrdd o Iwerddon i gefnogi\u2019r hyn a ddaeth yn Wrthryfel Iwerddon 1798. Mae carreg goffa yn nodi\u2019r pentir lle sgrialodd y milwyr Ffrengig i fyny\u2019r clogwyni i ysbeilio\u2019r ffermydd lleol a meddwi ar y cwrw cartref lleol cyn cael eu crynhoi gan Jemima Fawr. Mae\u2019r stori wedi\u2019i choffau\u2019n drawiadol ar dapestri 30 metr o hyd a leolir yn Neuadd y Dref, Abergwaun."}, {"text_idx": "#000013", "text": "O Ben-caer, cariwch ymlaen ar y llwybr arfordir garw gyda dringfa hir tuag at Bwll Deri. Yma fe welwch Hostel Ieuenctid a chell meudwy hynafol wrth ymyl y fainc yn y bythynnod gwyliau gerllaw islaw gweddillion aneddiadau\u2019r Oes Haearn i fyny ar Garn Fawr ac yn Ninas Mawr."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae\u2019r gell meudwy wedi goroesi o Oes y Seintiau. Mae\u2019n bosibl gwasgu i mewn drwy\u2019r fynedfa fechan ac yna sefyll yn dal y tu mewn. Wrth i\u2019ch llygaid ddod yn gyfarwydd a\u0302\u2019r tywyllwch roedd y tu mewn rhyfeddol o eang unwaith yn gartref i aelod o\u2019r hyn sy\u2019n cyfateb i Dadau\u2019r Anialwch a ddihangodd o wareiddiad yn yr Aifft i geisio Duw heb wrthdyniadau dyddiol bywyd normal. Byddai pererinion ar y ffordd i Dyddewi yn chwilio am y meudwyaid hyn i ofyn am gyngor a gweddi ar sut i fyw bywyd da."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae eglwys Llanwnda yn hanu o\u2019r chweched ganrif pan oedd Mo\u0302r Iwerddon yn cludo seintiau Celtaidd rhwng Iwerddon, yr Alban, Cymru, Cernyw a Llydaw. Er ein bod yn hoffi meddwl am y seintiau hyn fel rhai duwiol a santaidd (fel yr oedden nhw yn o\u0302l pob tebyg), roeddyn nhw hefyd yn dueddol i\u2019r un gwendidau ag sydd gennym ni hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Sant Gwyndaf, er enghraifft, a roddodd ei enw i ni ar gyfer yr eglwys yn Llanwnda, ond credir hefyd fod gan y gw\u0302r sanctaidd hwn o Lydaw dipyn o dymer. Taflwyd ef oddiar ei farch wrth groesi nant, gan bysgodyn yn neidio. Torrodd ei goes yn y broses a dywed y chwedl iddo felltithio\u2019r nant yn ei ddicter i fod yn rhydd o bysgod, ac mae\u2019n debyg bod hynny\u2019n wir hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Roedd am enwi ffynnon sanctaidd ar ei o\u0302l ei hun hefyd. Roedd Sant Aidan o Ferns yn anghytuno a\u0302 hyn a bu\u2019r ddau sant yn cwffio dros yr enw. Mae\u2019n rhaid bod y Gwyddel cystal a\u0302\u2019i ddwrn ag ydoedd gyda\u2019i weddi\u0308au gan mai ef oedd yn fuddugol. Wyddon ni ddim pa ffynnon roedden nhw\u2019n ymladd drosti, ond mae Ffynnon Sant Aidan ym Mhorth Mawr ger Tyddewi a allai ffitio\u2019r stori yn berffaith gan mai dyma lle byddai morwyr a phererinion o Iwerddon wedi glanio ar o\u0302l croesi Mo\u0302r Iwerddon ar eu ffordd i Dyddewi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae darn cyfan Penrhyn Pen-caer yn wyllt ac o ddaeareg folcanig, gyda chyfleoedd niferus i gysylltu a\u0302 natur a bywyd gwyllt, boed hynny gyda\u2019r cildraethau morloi niferus, rhywogaethau prin o adar fel brain coesgoch neu ddolffiniaid a llamhidyddion oddi ar yr arfordir."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae\u2019r ardal hon o gilfachau tawel yn gartref i forloi\u2019r Iwerydd sy\u2019n dod i fyny i\u2019r traethau i gael eu lloi bach ym mis Medi a mis Hydref. (Peidiwch a\u0302 mynd atyn nhw, os gwelwch yn dda, oherwydd gall y mamau adael eu lloi bach os ydyn nhw wedi\u2019u dychryn, hyd yn oed gan ymwelwyr ystyrlon.) Roedd y morlo a\u2019r llo bach yn y llun yma yn un o\u2019r cildraethau morloi hyn ddechrau mis Hydref."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Keep up to date with news from the pilgrimage route."}]