[{"text_idx": "#000002", "text": "Dilynwch lwybr yr arfordir a\u2019r llanwau rasio drwy Swnt Dewi heibio i\u2019r brigiad peryglus o greigiau o\u2019r enw The Bitches, a gre\u0308wyd yn o\u0302l y so\u0302n gan St Justinian ei hun gyda bwyell tra\u2019n torri Ynys Dewi oddi ar y tir mawr. Unwaith y byddwch o amgylch Swnt Dewi byddwch yn dilyn llwybr yr arfordir i Fae Porthlysgi, a enwyd ar o\u0302l y mo\u0302r-leidr Gwyddelig, rhyfelwr mawr y dywedir iddo ladd y Pennaeth Celtaidd lleol yn Clegyr Boia."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Bydd llwybr yr arfordir wedyn yn mynd a\u0302 chi i harbwr Porthclais lle gallwch ddarganfod yr hyn a gredir yw Ffynnon Fedydd Dewi Sant yn Ffynnon Ddewi. Yna mae\u2019r llwybr yn parhau i fae\u2019r Santes Non, man geni Dewi Sant. Yma mae safle gweddillion Capel y Santes Non, cylchoedd paganaidd hudolus a meini hirion, ffynnon y Santes Non a chapel Catholig bach newydd a godwyd yn yr hyn y tybiwyd oedd yr un arddull ag adfail Capel y Santes Non."}, {"text_idx": "#000004", "text": "O Santes Non mae\u2019n daith gerdded fer i mewn i\u2019r tir gan ddilyn yr afon Alun gan fynd heibio adfeilion Palas yr Esgob i guddfan fawr Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Ar o\u0302l cyrraedd y Gadeirlan, gwnewch eich ffordd i gysegrfa Dewi Sant, pen y daith."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Sant Justinian oedd cyffeswr Dewi Sant ac mae llawer o chwedlau amdano. Tybid ei fod yn llym iawn ac yn ystyried Dewi Sant yn rhy lac gyda\u2019r mynachod. Aeth felly i Ynys Dewi gyda mynachod teyrngarol, gan ddinistrio pont dir wrth fynd gyda bwyell. Credir mai gweddillion y bont dir hon yw\u2019r Bitches, sef creigiau garw yn agos i Ramsay."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ond ni wellodd pethau i St Justinian. Yn o\u0302l y chwedl, trodd ei ddilynwyr yn ei erbyn a thorri ei ben i ffwrdd a\u0302\u2019r un fwyell. Heb ei drechu, cododd Sant Justinian ei ben a cherdded yn o\u0302l i\u2019r tir mawr, lle gorweddodd ei ben ar lawr a ddaeth yn safle ffynnon sanctaidd (deugain metr i\u2019r dwyrain o weddillion y capel)."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yr RSPB sy\u2019n berchen ac yn rhedeg Ynys Dewi ar hyn o bryd ond gallwch ymweld rhwng Ebrill/Pasg a Hydref. Mae cwch yn gadael o orsaf yr RNLI ar gyfer teithiau dydd drosodd. Cafodd Ramsay ei glirio o lygod mawr, sy\u2019n dirywio poblogaethau adar, yn 2000 ac ers hynny mae\u2019r adar wedi ffynnu. Mae\u2019r Ynys yn SoDdGA ac yn un o\u2019r mannau gorau i weld adar a morloi yn arbennig."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Gelwir y darn o ddw\u0302r rhwng Ramsay a\u2019r tir mawr yn Swnt Ramsay, ac mae\u2019n gartref i arbrofion o wymon yn tyfu ar raffau yn y mo\u0302r. Wrth gerdded ar hyd llwybr yr arfordir ar hyd Swnt Dewi mae\u2019r ynys yn eich amddiffyn rhag y gwyntoedd cryfaf. Pan fyddwch chi\u2019n mynd y tu hwnt i Ynys Dewi a theimlo grym llawn y gwyntoedd yn dod dros y cefnfor, rydych chi\u2019n sylweddoli pa mor warchodedig rydych chi wedi bod."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn faes hynod bwysig, yn o\u0302l y so\u0302n dyma\u2019r man lle rhoddodd Santes Non enedigaeth i\u2019w mab David. Mae\u2019r safle yn Gatholig ac yn Pagan/Cynhanesyddol, gyda chylch cerrig o amgylch yr adfeilion capel yn y cae."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae yna hefyd gapel newydd o\u2019r 20fed ganrif ar dir y Ganolfan Encil gerllaw. Mae\u2019r capel ar agor i\u2019r cyhoedd ond mae\u2019r Ganolfan Encil ar gau am y tro. Cwblhawyd y capel Catholig newydd ym 1934 gan ddefnyddio carreg o adfeilion priordy ac fe\u2019i cynlluniwyd fel atgynhyrchiad o sut olwg oedd ar y capel gwreiddiol."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae Porthclais yn harbwr hardd gwarchodedig sy\u2019n swynol, boed yn llawn neu\u2019n sych. Mae\u2019r morglawdd yn dyddio o gyfnod y Normaniaid er iddo gael ei adfer yn helaeth yn y 18fed ganrif. Gwyddys mai Porthclais oedd prif harbwr dinas Tyddewi am ganrifoedd cyn hynny. Mae odynau calch ar hyd ymyl yr harbwr yn ein hatgoffa o\u2019r elfen fasnachol yma. Mae Dyfed Archaeology yn cyfeirio at Lyfrau Porthladdoedd Cymru ar gyfer y blynyddoedd 1550-1603 sy\u2019n cofnodi \u201cmewnforio nwyddau moethus fel gwin, rhesins, pupur a calico, a phren o Iwerddon. Y prif allforion a gofnodwyd yw grawn.\u201d"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Bellach mae maes parcio a bloc toiledau\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar hen safle gwaith nwy. Byddwch hefyd yn dod o hyd i Giosg Porthclais (tymhorol), lle gwych ar gyfer egwyl lluniaeth."}, {"text_idx": "#000015", "text": "I\u2019r chwith o\u2019r maes parcio mae ffynnon fedyddio Dewi Sant sydd yn sych weithiau. Honnir bod Dewi Sant wedi ei fedyddio yma gan Sant Elvis."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Man gorffen y bererindod yw\u2019r gysegrfa yng nghanol Eglwys Gadeiriol Tyddewi. Wedi\u2019i ddinistrio yn y diwygiad, cafodd y gysegrfa ei hadfer yn ofalus yn 2012 ac mae\u2019n bwynt terfyn priodol ar gyfer pererinion ymhell ac agos. Yng nghefn y gysegrfa, dan ofal St Justinian a Santes Non, mae tair cilfach benlinio lle gall pererinion ddiolch am eu teithiau."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019r eglwys gadeiriol ei hun yn llawn cyfoeth pererinion. Peidiwch ag anghofio edrych i fyny i weld y nenfydau rhyfeddol yng nghorff yr eglwys a chwilio am y misericordiae yn stondinau\u2019r co\u0302r. Allwch chi weld yr un gyda phererinion mewn cwch gydag un teithiwr yn cael help llaw i fod yn sa\u0302l y mo\u0302r dros ochr y cwch?"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ac yn olaf mae yna ddinas Tyddewi (dinas leiaf Prydain) a all fod yn fyrlymus a phrysur yn yr haf ond yn gysglyd ac yn dawel ar dymhorau eraill."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Capel Newydd y Santes Non"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Dewi Sant a Phrif Boia"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Yn o\u0302l y chwedl, cyfarwyddwyd Dewi Sant gan angel i ddychwelyd i Sir Benfro i sefydlu mynachlog. Dathlodd ef a\u2019i ffrindiau, gan gynnwys St Aidan, eu dyfodiad adref trwy adeiladu ta\u0302n mawr. Yn anffodus iddyn nhw, roedd y ta\u0302n ar dir pennaeth Gwyddelig ofnus o\u2019r enw Boia. Roedd ef a\u2019i deulu\u2019n byw mewn hen gaer ac yn enwog am ddychryn y tiroedd o\u2019i gwmpas. Yr oedd Boia yn gandryll gyda\u2019r ymwthiad hwn ar ei diroedd, a phenderfynodd arwain ei ryfelwyr goreu allan i ymosod arnynt. Wrth nesu at y dynion sanctaidd, daeth twymyn rhyfedd dros Boia a\u2019i wy\u0302r. Enciliasant i\u2019w caer ond canfuwyd yn fuan fod eu holl wartheg a defaid wedi marw. Gan sylweddoli grym y tresmaswyr, dychwelodd Boia i Dewi Sant a gofynnodd yn ostyngedig am drugaredd. Gwnaeth Dewi Sant heddwch a\u0302 Boia ac adferodd ei anifeiliaid yn fyw, ond dim ond ar o\u0302l i Boia roi tir i\u2019r fynachlog newydd."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mewn gweithred olaf o herfeiddiad aberthodd gwraig Boia ei llysferch Dunawd i\u2019r duwiau paganaidd. Pan sylweddolodd nad oedd yr aberth wedi gwneud dim, aeth yn wallgof ac ni chafodd ei gweld byth eto. Penderfynodd Boia ddial ar ei wraig a\u2019i ferch a pharatoi i ymosod ar Dewi Sant eto, ond cyn y gallai fe oresgynnodd pennaeth Gwyddelig arall ei dir a\u2019i ddienyddio. Parhaodd dialedd dwyfol; glawiodd ta\u0302n i lawr o\u2019r awyr gan ddinistrio anheddiad Boia. Dros 1,400 o flynyddoedd yn ddiweddarach, pan ddaeth archeolegwyr i gloddio yn Clegyr Boia, daethant o hyd i weddillion golosgedig cytiau a stordai."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Fe welwch amrywiaeth dda o flodau gwyllt ar hyd llwybr Sir Benfro ym mhob tymor. Ond maent yn arbennig o ysblennydd yn y gwanwyn a dechrau\u2019r haf (Ebrill i Fehefin)."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Ar wahanol adegau, mae\u2019r llwybr wedi\u2019i leinio a\u0302 chloddiau clustog Fair a gludlys arfor, briweg, briallu Mair, ffacbysen yr arennau. Mae yna hefyd fantais ychwanegol o bethau prin fel seren y gwanwyn a llawer mwy. Pan mae llai o amrywiaeth lliw, mae\u2019r eithin a\u2019r grug yn cyflwyno tonnau o felyn a phorffor."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Mae yna flodau gwyllt amrywiol yn gysylltiedig a\u0302 phererinion fel balm wedi\u2019i wneud o dresgl i leddfu traed dolur, neu ddail llyriad yn yr esgidiau (sanddalau yn o\u0302l pob tebyg) i atal pothelli."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Byddwch y cyntaf i wybod am ddigwyddiadau tywys sy\u2019n cael eu cynnig ar hyd y llwybr a\u2019r holl ddatblygiadau diweddaraf wrth i ni anelu am lansiad pererindod yn 2023."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Keep up to date with news from the pilgrimage route."}]