[{"text_idx": "#000004", "text": "Roedd Castell Holt yn gynllun pumochrog gyda phum tw\u0302r crwn enfawr o amgylch cwrt canolog. Mae gan y castell hanes rhyfeddol yn llawn digwyddiadau:"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Roedd Meistr James o San Sio\u0302r, adeiladwr castell Edward 1af, mwyaf tebyg yn rhan o\u2019i ddyluniad.Cymerodd Edward, y Tywysog Du, feddiant dros dro o\u2019r castell yn y 14eg ganrif yn dilyn marwolaeth John de Warenne yn 1347.Atafaelodd Richard II y castell yn 1397 a\u2019i wneud yn dy\u0302 trysor preifat iddo ei hun.Daliodd y castell i\u2019r Goron yn ystod gwrthryfel Owain Glyndw\u0302r yn erbyn Harri IV.Gwnaeth Syr William Stanley y castell yn gartref iddo yn 1484 ar o\u0302l cefnogi Richard III fel brenin ond wedyn newidiodd ochr y flwyddyn wedyn ym Mrwydr Bosworth gan helpu Harri VII i drechu Richard III.Ymwelodd Harri VII a\u0302\u2019r castell yn 1495 ar o\u0302l i Syr William Stanley gael ei arestio am fradwriaeth.Cyhuddwyd William Brereton, stiward Bromfield ac Ia\u0302l- a fu\u2019n byw yng Nghastell Holt yn ystod teyrnasiad Harri VIII, ar gam o gael perthynas gydag ail wraig y brenin, Ann Boleyn. Profwyd Brereton a\u2019i ddienyddio.Roedd y castell yn gadarnle brenhinol yn ystod y Rhyfel Cartref a gwrthsafodd warchae o un ar ddeg mis yn 1646-7 nes ildiodd y garsiwn pan sylweddolon bod cefnogi Siarl I yn achos di-bwrpas."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn dilyn ildio ar ran y castell ar ddiwedd y Rhyfel Cartref, defnyddiwyd y safle fel chwarel gerrig a\u2019r cyfan sydd ar o\u0302l heddiw uwchben y ddaear yw\u2019r cwrt canolog."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Holt Castle, from the south-east, 2015"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn dilyn marwolaeth Llywelyn ein Llyw Olaf yn 1282, derbyniodd John de Warenne, seithfed iarll Surrey, arglwyddiaeth Bromfield ac Ia\u0302l oddi wrth Edward y cyntaf. Er mwyn cadw ei afael ar y tir, adeiladodd de Warenne y castell (a oedd hefyd yn cael ei alw\u2019n Castell y Llew) ger rhyd bwysig ar draws yr afon."}, {"text_idx": "#000009", "text": "ohn de Warenne oedd arweinydd lluoedd Lloegr yn y fuddugoliaeth dros yr Albanwyr ym Mrwydr Dunbar yn 1296. Diorseddwyd brenin Yr Alban, John Balliol, a gwnaed de Warenne yn Rhaglyw ar y wlad. Mi ddifarodd yn ei enaid am dderbyn swydd a ddaeth a\u0302 dim byd ond trafferthion iddo. Arweiniwyd gwrthryfel yr Albanwyr gan neb llai na William Wallace, a gurodd lluoedd Lloegr yn Stirling Bridge ar yr unfed ar ddeg o Fedi 1296. Bu\u2019n rhaid i de Warenne ffoi o faes y gad, a gwneud y daith hir i gynnig ei esgusodion i frenin Lloegr."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yng nghanol y 14eg ganrif, aeth y castell i ddwylo Richard Fitzalan, degfed iarll Arundel. Arhosodd ym meddiant y teulu tan ganol y ganrif nesaf, a marwolaeth y deuddegfed iarll heb blant. Rhoddodd Richard y Trydydd y castell i Syr William Stanley yn 1484, ond mi gollodd hwnnw ei ben ar orchymyn Henry\u2019r Seithfed ac mi ddychwelodd y castell i berchnogaeth Coron Lloegr yn 1495."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Gwnaeth warchae hir yn ystod y Rhyfel Cartref glodfori\u2019r dirywiad o\u2019r castell a symudwyd llawer o\u2019i gerrig nes ymlaen gan Thomas Grosvenor i adeiladu\u2019r Neuadd Eaton gwreiddiol ger Caer."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019r safle werth ei ymweld, dim yn unig am ei leoliad hardd wrth ymyl yr Afon Dyfrdwy, mae mannau eistedd newydd yn ei wneud yn lle perffaith i gerddwyr orffwys eu coesau. Yn ogystal a\u0302\u2019r castell a\u2019r tirlun hardd mae yna bont ganoloesol sy\u2019n cysylltu\u2019r ddwy wlad, ac Eglwys Sant Chad sy\u2019n dyddio o 1395."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Pan gafodd ei gwblhau tua\u2019r flwyddyn 1308 roedd Castell Holt ymhlith y cryfaf a fu erioed, gyda gward mewnol a\u2019r gward allanol. Roedd gan y ddau ei amddiffynfeydd a\u2019i borth ei hun. Sia\u0302p pentagon oedd i\u2019r gward mewnol, gyda thw\u0302r crwn uchel ar bob cornel."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Rhwng y tyrrau roedd ystafelloedd yn blith draphlith dros dri llawr \u2013 neuaddau, ceginau, stablau a llofftydd. Tua\u2019r gogledd, ar draws y ffos garegog enfawr, roedd tw\u0302r y porth yn cysylltu\u2019r gward mewnol a\u2019r gward allanol, gyda dwy bont godi i wrthsefyll y gelyn. Roedd gan dw\u0302r y de-ddwyrain borth a oedd yn arwain at ddw\u0302r yr afon."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Roedd yna nifer o adeiladau yn y ward allanol, a oedd mewn ffurf hanner cylch, yn eu plith llys yr arglwyddiaeth."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Roedd y gwaith cloddio yng Nghastell Holt wedi ei gynllunio i ymchwilio natur unrhyw ddyddodion archeolegol wnaeth oroesi yn y castell ac i ddarganfod a wnaeth unrhyw olion o amddiffynion allanol y castell oroesi\u2019r gwaith dymchwel ar o\u0302l y Rhyfel Cartref. Defnyddiwyd y wybodaeth a ddaeth o\u2019r gwaith cloddio i hysbysu\u2019r cyhoeddiadau a\u2019r arddangosfeydd deongliadol newydd a gynhyrchwyd fel rhan o\u2019r prosiect."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Pob haf bu Gwasanaeth Treftadaeth Wrecsam yn recriwtio gwirfoddolwyr, yn cynnwys dechreuwyr llwyr, myfyrwyr archeoleg ac aelodau o Gymdeithas Hanes Lleol Holt, i weithio fel archeolegwyr maes. Roeddent yn cloddio ffosydd, yn golchi darganfyddiadau ac arhosodd rhai ymlaen i wneud yr o\u0302l-lenwi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Dechreuwyd archwilio\u2019r safle ym mis Awst 2012, gan ddechrau gyda ffos ar draws y cwrt mewnol, ac un arall i geisio dod o hyd i ben y ffos wreiddiol."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dechreuwyd archwilio\u2019r safle ym mis Awst 2012, gan ddechrau gyda ffos ar draws y cwrt mewnol, ac un arall i geisio dod o hyd i ben y ffos wreiddiol. Daeth i\u2019r amlwg bod y cwrt wedi dioddef llawer o ddifrod ers cefnu ar y castell, ond mae dwy ardal fach o gerrig llorio a llawr cobl wedi goroesi. O farnu o\u2019r peli mwsged a gafwyd hyd iddynt rhwng y cerrig, mae\u2019r rhan yma\u2019n dyddio\u2019n o\u0302l i warchae Rhyfel Cartref Lloegr. Llwyddwyd hefyd i ddod o hyd i fin caregog y ffos wreiddiol, sydd i\u2019r gorllewin o\u2019r cwrt."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Canolbwyntiodd gwaith cloddio 2013 ar ochr orllewinol y castell. Cloddiwyd nifer o ffosydd yn ystod y chwech wythnos o gloddio. Dyluniwyd y brif ffos i archwilio unrhyw olion oedd wedi goroesi o\u2019r hyn a elwir yn dw\u0302r gogledd-orllewin neu gwydrwr. Cloddiwyd ffos hefyd ar draws ardal lle roeddent yn disgwyl canfod olion tw\u0302r barbican y castell, hwn a elwir y tw\u0302r Chequer. Yn y diwedd cloddiwyd nifer o ffosydd er mwyn parhau i gloddio y ffos a ddatgelwyd yn ystod tymor 2012."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Datgelodd y gwaith cloddio sylfaeni creigwely cylchog o\u2019r tw\u0302r gogledd-orllewinol yn ogystal a\u0302\u2019r tw\u0302r de-orllewinol a hefyd wal ddwyreiniol y tw\u0302r chequer ei hun."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Canolbwyntiodd y gwaith cloddio yn 2014 ar ochr ddwyreiniol y castell a oedd a\u0302\u2019r bwriad o ddarganfod olion o\u2019r gegin neu Dw\u0302r y gogledd-ddwyrain yn ogystal a\u0302\u2019r Tw\u0302r Capel neu\u2019r Tw\u0302r de-ddwyreiniol."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Datgelodd y gwaith cloddio bod rhan o\u2019r ochr ogleddol o\u2019r Tw\u0302r Glasier yn wir, wedi goroesi; yn ddiddorol roedd wedi ei wneud o dywodfaen cain wedi ei adeiladu yn erbyn craidd creigwely byw. Ni ddarganfuwyd dim o\u2019r Tw\u0302r Capel ar waha\u0302n i olion tebygol o\u2019i sylfaen creigwely."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Mae ymwelwyr yn aml yn ei chael hi\u2019n anodd dychmygu Castell yn Holt. Rydych yn cerdded lawr llwybr o\u2019r pentref, mae byngalos yn edrych dros y safle, ac nid yw\u2019r adfeilion o\u2019ch blaen yn edrych ddigon mawr i fod yn perthyn i gastell."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yr her i\u2019r arlunydd oedd ail-greu\u2019r castell mewn cyfres o ddarluniau a fyddai\u2019n helpu ymwelwyr weld fod castell trawiadol unwaith wedi bod ar lannau\u2019r afon Dyfrdwy."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Y dasg gyntaf oedd hel cymaint o dystiolaeth a\u0302 phosib at ei gilydd i helpu arlunydd ailadeiladai hanesyddol, Phil Kenning. Yn ffodus, er bod yr adfeilion yn fychan, mae digonedd o ffynonellau ysgrifenedig a gweledol:"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Cynlluniau a darluniau 1562 a 1620 o Gastell Holt (wedi eu cadw yn y Llyfrgell Brydeinig)Rhestr eiddo 1495 o Gastell Holt a orchmynnwyd gan Harri VII (mae\u2019r llawysgrif gwreiddiol yn yr Archifdy Cenedlaethol)Cynllun o\u2019r castell, c. 1616-18, cafodd ei ailddarganfod ym mhapurau Dugiaeth Cernyw yn y Llyfrgell Brydeinig gan aelodau o Gymdeithas Hanes Lleol HoltArolwg Tidderley, c. 1540-47 a arolygon modern o\u2019r safleA chanlyniadau o dri cloddfa archeoleg gynhaliwyd yn 2012, 2013 a 2014."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Fe wnaethom ymgynghori hefyd gyda llawer o ffynonellau eilaidd gan gynnwys:"}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ymunodd Rick Turner, hanesydd, academig a pherson brwdfrydig am gestyll gyda Chris Jones-Jenkins, arlunydd sy\u2019n arbenigo mewn darluniau hanesyddol o ailadeiladai, i greu darluniau manwl ystafell i ystafell, llawr i lawr o Gastell Holt, c. 1495."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mae\u2019r prosiect yn cyfuno lluniadau gyda chymorth cyfrifiadur 21ain canrif gydag sgiliau ymchwil hanesyddol traddodiadol. Y canlyniad yw\u2019r agosaf a gawn mwy na thebyg at weld Castell Holt, tu mewn a thu allan."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mae Castell Holt yn safle mynediad agored. Mae llwybr yn arwain o Stryd y Castell drwy Erddi\u2019r Castell (LL13 9AX) i safle\u2019r castell. Mae parcio a thoiledau ar gael yn Green Street (LL13 9JF)."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Your ticket for the: Castell Holt"}]