[{"text_idx": "#000006", "text": "Mae gwenyn me\u0302l hefyd yn teithio drwy\u2019r tirweddau hyn, yn hedfan drwy gaeau a choedlannau, dros gloddiau a thiroedd cnydau, yn chwilio am neithdar a phaill i\u2019w cario\u2019n o\u0302l i\u2019w cychod. Defnyddir paill sy\u2019n llawn protin i fwydo larfa wrth ddatblygu, tra mae neithdar yn cael ei drosglwyddo o un wenynen i\u2019r llall, yn cael ei ddwysau a\u2019i buro i wneud me\u0302l, sef storfa ynni gwenyn me\u0302l."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Gall gronynnau paill sy\u2019n cael eu dal o fewn y me\u0302l roi cofnod o\u2019r planhigion mae\u2019r gwenyn wedi bwydo arnyn nhw. Mae\u2019r paill yn wahanol o ran ffurf a maint, o beli mawr, pigog o ddant y llew i ronynnau bach, llyfn o wahanol fathau o borfa."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Gellir defnyddio microsgopeg i nodi paill yn ei ffurf, a gall DNA o fewn y gronynnau paill roi gwybodaeth am y planhigion mae\u2019r paill wedi dod ohono. Yng Ngardd Fotaneg Genedlaethol Cymru rydym wedi bod yn nodi\u2019r paill mewn me\u0302l i weld pa blanhigion sy\u2019n bwysig i ddeiet gwenyn me\u0302l. Rydym wedi cymharu canlyniadau o 2017 ag astudiaeth a wnaed ym 1952 i ddangos sut mae gwenyn me\u0302l wedi ymateb i\u2019r newid yn nhirwedd blodau\u2019r DG, ac mae canlyniadau\u2019r gwaith ymchwil hwnnw\u2019n cael eu cyhoeddi yn y cylchgrawn Communications Biology."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Nodi\u2019r planhigion a ddefnyddir gan wenyn me\u0302l"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ers llawer blwyddyn mae pobl sy\u2019n cadw gwenyn a gwyddonwyr wedi edrych ar sleidiau microsgop o fe\u0302l i ddangos yr amrywiaeth o blanhigion mae gwenyn me\u0302l yn ymweld a\u0302 nhw. Ym 1952 cynhaliwyd arolwg cenedlaethol o blanhigion gan A.S.C. Deans. Anfonodd gwenynwyr o bob rhan o\u2019r DG 855 o samplau o fe\u0302l o\u2019u cychod, ac archwiliwyd pob un dan y microsgop gan nodi\u2019n fanwl y gronynnau paill ynddyn nhw."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Meillion gwyn yn lleihau yn y dirwedd"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ym 1952 y planhigion pwysicaf i wenyn me\u0302l oedd meillion gwyn (Trifolium repens). Mae\u2019r canlyniadau hyn yn synhwyrol oherwydd cydnabyddir yn eang fod meillion gwyn yn blanhigyn me\u0302l pwysig. Ym 1936, ysgrifennodd R.O.B. Manley am feillion gwyn yn ei lyfr Honey Production in the British Isles."}, {"text_idx": "#000014", "text": "\u201cOf the major honey plants the most important are found among the Leguminosae, and the outstanding clover, in fact the world\u2019s most important honey plant is the common white clover. This plant is very familiar to all. It is to be seen in every meadow and beside almost every road and path, where it thrives upon the gritty soil\u201d."}, {"text_idx": "#000016", "text": "\u201cThe clovers are the most important honey producing plants in Britain and are considered to account for about 75% of the yearly honey crop. White clover (T. repens) is by far the main producer among the different kinds of clover that are cultivated or occur in pastures.\u201d"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yn 2017 meillion gwyn oedd yr ail blanhigyn pwysicaf o hyd, ond roedd llawer yn llai ohonynt yn bresennol yn y me\u0302l. Ym 1952 gwelwyd bod eu paill yn bresennol mewn 93% o samplau o fe\u0302l a\u2019u bod yn un o\u2019r prif blanhigion me\u0302l mewn 74% o\u2019r rheiny. Ond erbyn 2017 roedd eu paill i\u2019w weld mewn 62% o samplau ac yn brif ffynhonnell mewn dim ond 31%. Mae hyn yn debygol o fod yn adlewyrchu lleihad mewn meillion gwyn yn y dirwedd. Nid oedd cofnodion manwl gywir i\u2019w cael ar gyfer 1952, ond mae Arolwg Cefn Gwlad y DG yn dangos rhwng 1978 a 2007 fod meillion gwyn wedi lleihau 13% yn y dirwedd."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Arferai meillion gwyn fod yn blanhigyn amlwg mewn tiroedd porfa barhaol, a byddent yn aml yn cael eu cynnwys mewn gwyndonnydd porfa fel ffynhonnell brotin i dda byw. Oherwydd amaethu dwys bu lleihad yn nifer y dolydd parhaol, a golygodd defnyddio mwy o wrtaith nitrogen annaroganadwy fod meillion yn llai tebygol o gael eu hau mewn gwyndonnydd porfa. Roedd ail-hadu heb feillion yn ei gwneud yn haws rheoli dail tafol ac ysgall a\u0302 chwynladdwr sbectrwm-eang a oedd yn lladd yr holl blanhigion nad oedden nhw\u2019n borfa. Er bod meillion gwyn yn dal i gael eu cynnwys mewn gwyndonnydd, roedd torri lawer yn fwy rheolaidd ar gyfer silwair yn golygu eu bod yn llai tebygol o gael eu gadael i flodeuo."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Gyda lleihad mewn ffynhonnell mor bwysig o neithdar, roedd angen i wenyn me\u0302l chwilio am gyflenwadau gwahanol o neithdar a phaill. Mae ein canlyniadau\u2019n dangos bod gwenyn me\u0302l wedi bod yn bwydo ar fwy o lwyni mwyar duon Rubus fruticosus. Mae llwyni mwyar duon a meillion gwyn yn blodeuo ar adegau tebyg, a chynyddodd llwyni mwyar duon yn sylweddol fel planhigion o bwys i wenyn me\u0302l rhwng 1952 a 2017. Ym 1952 gwelwyd bod Rubus yn bresennol mewn 58% o samplau o fe\u0302l, ond fel ffynhonnell o bwys mewn dim ond 5% o\u2019r rhain. Disgrifiodd Manley ym 1936 a Hoes ym 1945 fod y llwyn mwyar duon yn blanhigyn \u2018defnyddiol\u2019 i wenyn, ond meddai Manley am fe\u0302l llwyni mwyar duon \u201cis never seen pure in this country\u201d a dywedodd Howes \u201cpure blackberry honey is probably rarely obtained in Britain\u201d. Yn 2017, roedd paill llwyni mwyar duon i\u2019w weld mewn 73% o samplau o fe\u0302l ac yn blanhigyn me\u0302l o bwys mewn 36% o\u2019r rheiny."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Re\u0302p had olew: cnwd newydd"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Tyfwyd re\u0302p had olew (Brassica napus) gyntaf ar ddiwedd y 1960au a thyfwyd 4,884 hectar ym 1969. Erbyn 1988 roedd 279,030 hectar yn cael eu cynhyrchu a chynyddodd hynny i 332,000 hectar yn y flwyddyn 2000. Erbyn hyn mae\u2019r caeau melyn llachar yn olygfa gyffredin yn y gwanwyn, yn enwedig yn nwyrain y DG."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ym 1952 roedd y rhywogaeth Brassica y mae re\u0302p had olew yn perthyn iddi yn blanhigyn o bwys mewn dim ond 2% a samplau o fe\u0302l, ond erbyn 2017 roedd hyn wedi cynyddu i 21%. Gwelwyd bod llawer iawn mwy o baill Brassica yn bresennol yn y me\u0302l o gychod wedi\u2019u lleoli o fewn 2km i gnydau re\u0302p had olew."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae gwenyn me\u0302l yn gwneud defnydd llawn o neithdar a phaill o flodau re\u0302p had olew, ac mae me\u0302l o flodau re\u0302p had olew yn unig ar gael yn helaeth erbyn hyn. Mae\u2019n cynnwys lefel uchel o glwcos, sy\u2019n golygu ei fod yn gronynnu\u2019n gyflym iawn i roi me\u0302l gwyn gyda blas cynnil. Gall y gronynnu cyflym achosi problemau i\u2019r gwenynwr, oherwydd os na chaiff ei dynnu\u2019n gyflym o\u2019r crwybrau, gall fynd yn galed iawn a gall fod yn amhosibl cael y me\u0302l allan."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Fodd bynnag, dydy hanes y ffynhonnell newydd hon ddim yn fe\u0302l i gyd, gan fod hadau re\u0302p had olew yn aml yn cael eu trin a\u0302 phryfleiddiaid neonicotinoid sy\u2019n niweidiol i wenyn me\u0302l. Mae\u2019r pryfleiddiaid neonig hyn wedi eu gwahardd yn y DG ar hyn o bryd, a gobeithio y bydd y gwaharddiad yn parhau ar o\u0302l inni adael yr UE."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Dyfodiad planhigyn ymledol: Jac y Neidiwr"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae gwenyn me\u0302l wrth chwilio am neithdar a phaill hefyd wedi dilyn dyfodiad un rhywogaeth ymledol. Daethpwyd a\u0302\u2019r Ffromllys Chwarennog neu Jac y Neidiwr (Impatiens glandulifera) i\u2019r DG gyntaf ym 1839. Roedd ei daldra cyflym (hyd at 3m), ei flodau fel tegeirian gwyn, pinc a phorffor a\u2019i godennau sy\u2019n ffrwydro wrth i\u2019r hadau aeddfedu yn apelio at arddwyr cyfnod Victoria. Yn fuan iawn roedd Jac y Neidiwr wedi neidio dros gloddiau\u2019r gerddi gan ymledu\u2019n araf ar y cychwyn yna\u2019n gyflymach o\u2019r 1940au tan y 1960au. Ac yn raddol ymsefydlodd ar hyd dyfrffyrdd ac ymylon caeau."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yn 1945 nododd Howes y planhigyn newydd hwn fel hyn \u201cAn interesting Himalayan balsam which is often cultivated and is now naturalised in some parts of the country, appears to be a good bee plant\u201d. Yn 1952 roedd yn bresennol mewn me\u0302l yn y DG ar lefel isel ac i\u2019w weld mewn 3% o samplau, ond yn 1% yn unig fel planhigyn o bwys."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Parhaodd i ledu\u2019n gyflym dros y degawdau dilynol, ac erbyn hyn mae Jac y Neidiwr yn frith ar hyd afonydd ac ymylon ffyrdd. Yn 2017 roedd i\u2019w weld mewn 15% o samplau ac yn ffynhonnell o bwys mewn 6%. Fodd bynnag, nid yw hyn yn amcangyfrif llawn o\u2019i bwysigrwydd, gan fod y mwyafrif o\u2019r samplau me\u0302l wedi eu darparu yn misoedd Gorffennaf ac Awst, tra mae Jac y Neidiwr yn dueddol o gael ei ddefnyddio gan wenyn me\u0302l yn ddiweddarach yn y flwyddyn."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Erbyn hyn mae Jac y Neidiwr yn blanhigyn pwysig i wenyn me\u0302l yn hwyr yn y tymor, ac yn ffynhonnell hael o neithdar ar adeg o\u2019r flwyddyn pan nad oes fawr ddim arall ar gael. Mae\u2019n helpu\u2019r gwenyn i adeiladu eu sto\u0302r dros y gaeaf, ac weithiau caiff ei werthu gan wenynwyr fel me\u0302l melyn golau o un planhigyn yn unig, gyda\u2019i flas melys, persawrus, blodeuog. Mae\u2019n hawdd dweud pan fydd gwenyn me\u0302l yn bwydo ar Jac y Neidiwr gan eu bod yn dychwelyd i\u2019w cwch a\u2019u cyrff yn wyn drostynt gan baill, a dyna pam maent yn cael eu galw weithiau\u2019n \u2018wenyn ysbryd\u2019."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae Jac y Neidiwr yn sicr yn blanhigyn da i wenyn me\u0302l, ond mae hyn yn fater dadleuol gan ei fod yn rhywogaeth ymledol iawn sydd wedi\u2019i rhestru dan Atodiad 9 o Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981, sy\u2019n golygu ei bod yn drosedd plannu\u2019r rhywogaeth yn y gwyllt neu beri iddi gael ei phlannu. Mae\u2019r ffaith fod Jac y Neidiwr yn tyfu mor gryf yn golygu ei fod y cystadlu a\u0302 phlanhigion brodorol am olau, maeth a lle. Mae\u2019n gwywo yn y gaeaf gan adael glannau afonydd yn foel ac yn agored i erydu, tra mae ei goesau a\u2019i ddail marw yn gallu rhwystro dyfrffyrdd. Gall hyd yn oed ei boblogrwydd gan beillwyr achosi problemau drwy drechu blodau gwyllt brodorol am eu gwasanaethau ac arwain at gynhyrchu llai o hadau mewn planhigion brodorol."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Sut gallwn ni wella bywyd gwenyn me\u0302l a pheillwyr gwyllt?"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Mae ar wenyn me\u0302l a pheillwyr gwyllt angen ffynonellau digonol ac amrywiol o neithdar a phaill yn y dirwedd, i ddarparu digon o fwyd o safon uchel. Drwy ddeall pa blanhigion yw\u2019r ffynonellau pwysicaf rydym yn gallu darparu argymhellion am ba blanhigion i\u2019w tyfu er mwyn i wenyn me\u0302l a pheillwyr gwyllt allu ffynnu. Y planhigion nesaf o ran pwysigrwydd oedd llwyni a choed sy\u2019n blodeuo yn y gwanwyn, gan gynnwys y ddraenen wen (Cratageus monogyna), afal (Malus species), y rhywogaeth cotoneaster, sycamor a masarn (y rhywogaeth Acer) a cheirios ac eirin (y rhywogaeth Prunus). Tua diwedd y tymor roedd grug (Calluna vulgaris) yn blanhigyn o bwys i roi me\u0302l, ynghyd a\u0302 Jac y Neidiwr ymledol."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Perllannau wrth galon Afalau Cymru"}]