[{"text_idx": "#000002", "text": "Pan chwalodd cwmni rhyngwladol McAlpine bensaerni\u0308aeth gyson ponciau Chwarel y Penrhyn yn 70au\u2019r ganrif ddiwethaf collodd Dyffryn Ogwen un o\u2019i golygfeydd mwyaf syfrdanol. Yr oedd cafnio wyneb y Fronllwyd yn gyfres o lwyfannau cymesur, fel pe byddai rhyw gawr synhwyrol wedi arolygu\u2019r gwaith, yn orchestwaith na fynnai gael ei ddinistrio. Ond nid cawr mo\u2019r pensaer na\u2019r adeiladwr, ond yn hytrach genedlaethau o chwarelwyr a fu\u2019n datblygu cynllun arloesol a sefydlwyd yn gyntaf yn 1799 gan y rheolwr James Greenfield."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae cynllun pwysig William John Roberts, Pant, yn arddangos datblygiad y chwarel hyd at gyfnod dauddegau\u2019r ganrif ddiwethaf fwy neu lai. Mae\u2019n rhoddi darlun o gloddfa frig agored wedi ei gweithio yn gyfres o bonciau cymesur yn dringo llethr y mynydd, a lleoliad twll hirgrwn dwfn islaw a oedd agos at fod yn 130 acer mewn ehangder. Mae prif echel y twll yn dilyn hollt y graig ar ogwydd gogledd ddwyrain i dde orllewin ac mae\u2019r agoriad yn filltir o hyd a\u2019i echel groes yn 580 llath mewn hyd. Yn 1920 yr oedd tua ugain o bonciau yn weithredol, eu huchder rhwng 60 ac 80 troedfedd, a chyfanswm dyfnder y chwarel yn ymestyn i 1200 troedfedd. Cyfeirir at raniad cyffredinol y chwarel fel yr ochr chwith y dwyrain ac ochr dde yn y gorllewin. Yn gyffredinol gellid ystyried fod pob ponc yn uned annibynnol ond yn cyfrannu i undod canolog y gwaith drwy gyfrwng gelltydd o\u2019r ponciau uchaf neu danciau codi o wahanol leoliadau isel yn y twll, yn ogystal a\u0302 rhaffau dur a oedd yn crogi yn uchel ar draws cyfanwaith y chwarel. Mae\u2019r cynllun yn nodi lleoliad ponc Red Lion, megis ar hanner ffordd yn nhrefn y ponciau, sef y prif lawr ar gyfer cynhyrchu llechi a gweinyddu\u2019r gloddfa. O bonc y Ffridd y cenid yr utgorn ar bob awr yn y dydd i rybuddio fod saethu ar ddigwydd ac yno, mewn cyfnod diweddarach, y lleolwyd y gloch a genid ar gyfer yr un gorchwyl. Ponc George oedd man cychwyn y ffos danddaearol a oedd yn gwaredu dw\u0302r o\u2019r chwarel i\u2019w arllwys i afon Ogwen bron i ddau gilomedr i ffwrdd ger Tanysgrafell, a gwaith mintai o Formoniaid a ddaeth i\u2019r ardal o Ferthyr Tydfil yn 1837 oedd tyrchu\u2019r ffos holl bwysig hon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Perthyn haenau llechi\u2019r chwarel i\u2019r Cyfnod Daearegol Is-Gambriaidd ac yr oeddynt wedi eu trefnu yn welyau cyson islaw craig galed graean y Fronllwyd. Roedd trefn y gwelyau llechfaen fel a ganlyn: ar y brig yr oedd haen y llechen wyrdd, haen a oedd oddeutu 60 troedfedd mewn trwch; islaw caed prif haen y llechen borffor sef gwely o graig union ei hollt ac o wead main yn mesur oddeutu 90 troedfedd mewn trwch. Cyfeirid at yr haen hon fel y llechen sidanaidd a hon a oedd craidd prif olud y chwarel. Yr haen isaf yw\u2019r llechen lwyd fraith, llechen galed ei chyfansoddiad gyda hollt anunion oedd yn gofyn am offer arbenigol i\u2019w thorri a\u2019i thrin ac am y rhesymau hyn nid oedd wedi ei chwarelu yn gyson ers dechrau\u2019r ganrif. Yn gyffredinol gellid casglu fod cynlluniau ar gyfer dyfodol y chwarel yn 1920 yn canolbwyntio ar ddatblygu haenau mwy proffidiol yr ochr chwith er bod hynny yn golygu newid cwrs afon Ogwen a symud miliynau o dunelli rwbel oedd yn gorchuddio\u2019r haenau mwyaf dewisol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae enwau\u2019r ponciau yn ddrych i ddatblygiad y chwarel dros gyfnod ei datblygiad yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae nifer o\u2019r enwau yn cyfeirio at nodweddion daearyddol neu at ansawdd y graig mewn rhannau arbennig o\u2019r gloddfa, tra bo eraill yn enwau penodol teulu\u2019r perchnogion neu yn cofnodi cerrig milltir yn hanes Prydain yn ystod y ganrif. Mae nifer o\u2019r enwau felly yn rhoddi fframwaith topograffig a chronolegol i hanes datblygiad y chwarel. Mae enwau Ceiling a Garret yn nodi eu safle fel y ponciau uchaf a\u2019r uchaf ond un yn y dref; Ponc Ddwbwl yn dynodi uno dwy bonc yn un; Ponc Roller lle\u2019r oedd yr olwyn oedd yn gweithio\u2019r Allt Ffawr ar yr ochr chwith wedi ei lleoli; tra oedd Sinc Bach a Thwll Dwndwr yn arwyddo dilyniant i waelod y gwaith. A Phonc Wyrcws yn bonc o gerrig gwael. Aelodau teulu\u2019r Penrhyn roddodd eu henwau i bonciau Pennant, George, Douglas a\u2019r Fonesig Alice Douglas Pennant, tra oedd Rushout yn cyfeirio at Syr Charles Rushout, sef tad Blanche Georgina gwraig gyntaf George Sholto, ail Farwn y Penrhyn, a fu farw yn 1869. Mae Fitzroy yn coffa\u0301u Blanche Georgina Fitzroy sef merch Charles Fitzroy, Arglwydd Southampton, a briododd ag Edward Sholto (Trydydd Arglwydd y Penrhyn) yn 1887. Roedd Ponc Lord wedi ei henwi i anfarwoli\u2019r Arglwydd Penrhyn pan gafodd ei wneud yn farwn yn 1866 . Ond pwy tybed a oedd y ddau William Owen a Parry, i ennill y fath anfarwoldeb ymhlith y crachach o gael ponciau yn dwyn eu henwau? A beth am Jolly Fawr a Jolly Bach? Dywedir mai tafarn y Jolly Herring ym Mhenmaenmawr oedd tarddiad yr enw gan fod y perchennog yn gweithio ar y bonc, ac meddir mai tafarnwr y Red Lion ym Mangor anrhydeddodd y chwarel gydag enw ei dafarn ef. A brodor o Holywell oedd yn gweithio yn y chwarel anfarwolodd enw ei bentref genedigol ar y bonc oedd yn dwyn yr un enw, ac meddir mai ar o\u0302l dyn o Fliwmares y rhoddwyd enw Blw ar bonc arall. Ac a ddarganfuwyd twrch daear pan agorwyd Ponc Twrch am y tro cyntaf? Pwy a w\u0302yr!"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Y cyfeiriadau mwyaf diddorol yw\u2019r rhai sy\u2019n cofnodi digwyddiadau yn hanes Prydain neu gofnod arbennig yn hanes y chwarel. Mae Twll Dwndwr yn gyfeiriad uniongyrchol at un o dyllau sylfaenol y gwaith yng nghyfnod William Williams ar derfyn y ddeunawged ganrif, tra perthyn Agor Boni i gyfnod rhyfel Napoleon Boneaparte rhwng Ffrainc a Phrydain yn 1793 i 1815. Gadawodd rhyfel y Crimea, a frwydrwyd rhwng lluoedd Prydain/Ffrainc yn erbyn byddin y Tsar o Rwsia yn y cyfnod o 1853 i 1856, ei hoel wrth enwi tair o\u2019r ponciau \u2013 Crimea, Sebastapol a Malakoff \u2013 a Malakoff oedd y frwydr dyngedfennol ym mis Medi 1855 a derfynodd y gwarchae ar borthladd Sebastabol lle\u2019r oedd llynges Mo\u0302r Du y Tsar yn cael ei gwarchod rhag hwylio allan i ymosod ar Fo\u0302r y Canoldir. Aelodau o deulu brenhinol Lloegr ar eu hymweliad a\u0302\u2019r chwarel oedd ffynhonnell rhai o enwau\u2019r ponciau eraill. Yn 1864 ymwelodd y Brenin Edward VII a\u0302\u2019r chwarel ac enwyd ponc Edward yn ar ei o\u0302l, a dilynwyd ef gan ymweliad Princess Mary, a ddaeth yn Frenhines Mary yn ddiweddarach, yn dilyn ei hymweliad hi yn 1894."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Un o ragoriaethau cynllun Greenfield oedd iddo wneud y chwarel yn lle llawer mwy diogel i weithio ynddo \u2013 rhagor nag un clogwyn serth yr oedd yno bellach nifer o glogwyni llai eu maint wedi eu cafnio dan reolaeth i wyneb y graig. Serch hynny, yn hwyr neu\u2019n hwyrach, yr oedd y saethu di-baid gyda ffrwydron, yn sicr o wanio a datod cymalau a ffawtiau\u2019r graig, a bu hynny ddigwydd ar fwy nag un achlysur yn hanes y chwarel. Gellir rhesymu i ffawd fod yn garedig na chafwyd trychinebau erchyll yn y chwarel ar ddau achlysur. Digwyddodd y cyntaf ym mis Gorffennaf 1872 pan ddatgysylltodd hyd at bedair ponc ar ddeg ar ochr chwith y chwarel a dymchwel dau gan troedfedd i\u2019r twll islaw wedi i\u2019r graig gael ei thanseilio. Cyd-ddigwyddiad graslon oedd i\u2019r cwymp ddigwydd pan oedd y gwaith ar gau a thrwy hynny arbed trychineb a fyddai wedi bod yn angheuol i fyddin o weithwyr. Yn 1890 bu cwymp llai ei faint, eto ar yr ochr chwith, ac yn ystod cyfnod modern y gwaith digwyddodd cwymp dros nos ym mis Ebrill 2012 a beryglodd ddatblygiad pellach y chwarel bryd hynny. Un o nodweddion peryclaf y chwarel yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd y Talcen Mawr, neu Malakoff fel yr adweinid ef gan rai, sef piler anferth o gyfansoddiad olifin dolerit folcanig a dra-arglwyddiaethai dros y gloddfa, gyda\u2019r rheidrwydd fod yn rhaid ei ddinistrio er diogelwch i\u2019r gweithlu a dyfodol y gwaith. Digwyddodd hynny ar Sadwrn 20 Ebrill 1895 mewn ffrwydrad dan reolaeth pan ddefnyddiwyd saith tunnell a hanner o bowdwr du i\u2019w chwalu dan amodau diogel. Un o\u2019r gwy\u0302r a chwaraeodd ran flaenllaw yn y \u2018big blast\u2019 oedd Thomas Roberts o Ben y Bont, Llandyga\u0301i, ac yn dra eironig lladdwyd y gw\u0302r hwn naw diwrnod yn ddiweddarach mewn damwain a\u0302 wagan llawn rwbel ar ben yr allt ar Bonc Ffridd."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Pan chwalwyd cynllun cyfansawdd y ponciau gan gwmni McAlpine yn 1965 cyfrif y ponciau oedd 23 ar yr ochr chwith ac 15 ar yr ochr dde er bod nifer o\u2019r ponciau yn dilyn o gylch y twll yn ddifwlch a dyfnder yr holl waith yn mesur o waelod y twll i\u2019r brig yn 500 metr (1500 troedfedd). Megis atgof yw\u2019r ponciau bellach ers i foderniaeth mewn dympar a dreigiau dur ysgubo ymaith pob arwydd o grefftwaith y gorffennol a phallodd y ga\u0302n a\u2019r dadlau megis dafnau o wlith ar godiad yr haul. Ond nid yw\u2019r sylw uchod yn berffaith gywir. Pan gyflwynwyd cais i ehangu\u2019r chwarel fodern gan ei pherchnogion rai blynyddoedd yn o\u0302l trefnwyd i ail ddefnyddio enwau traddodiadol y ponciau ar gyfer y rhai newydd ac felly erys peth o ogoniant y gorffennol i\u2019r dyfodol. Islaw rhoddir rhestr o bonciau\u2019r chwarel cyn i gwmni McAlpine ei pherchnogi yn 1965."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ffynhonnell yr wybodaeth \u2013 Gwnaethpwyd cywiriadau sylfaenol i\u2019r nodyn hwn gan Dafydd Roberts, Cae\u2019r Wern, Tregarth a thrwy ei garedigrwydd ef y cyhoeddir cynllun ei dad o bonciau\u2019r chwarel. Cyfrannwyd ymhellach gan Idris Lewis, Dolwern drwy ei luniau o\u2019r chwarel ac ef a dynnodd ein sylw at erthygl bwysig Elias Owen isod. Cydnabyddir hefyd luniau o archif y diweddar Alaw Jones, Parc Moch."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019n deg dweud mai pentref yn byw, nid mewn cywilydd, ond mewn anwybodaeth o\u2019i gysylltiad ag un o anghyfiawnderau mwyaf dynoliaeth oedd Bethesda hyd at yn ddiweddar. Perthyn yr afal drwg i amser teyrnasiad Richard Pennant (1737?-1808) a\u2019i olynydd barus George Hay (1763-1840), perchenogion bonedd stad y Penrhyn. Yr oedd y ddau yn berchenogion ar nifer o blanhigfeydd siwgr ar ynys Jamaica, India\u2019r Gorllewin. Etifeddodd y ddau fonheddwr eu stadau siwgr drwy gysylltiadau teuluol, gwobrau oedd yn dyddio\u2019n o\u0302l i\u2019r 17g, er mae\u2019n bur annhebyg fod yr un o\u2019r ddau wedi troedio ar dir eu trysorfeydd pellennig yn Jamaica. Er i Richard ddadlau\u2019n rymus awdurdodol drwy gydol ei oes o blaid cadw\u2019r drefn farbaraidd, yn eironig yn 1808, blwyddyn ei farwolaeth, y llwyddwyd i derfynu\u2019r fasnach greulon yn nhrefedigaethau Prydain. Yn y flwyddyn honno, pryd y gellid prynu caethwas am ychydig bunnoedd, yr oedd ef yn berchen ar yn agos i fil o gaethweision ar ei saith stad siwgr ar yr ynys. Yn ymarferol fodd bynnag, parhaodd y fasnach mewn grym yn India\u2019r Gorllewin hyd at 1838, sef y flwyddyn y gorffennodd George Hay adeiladu ei gastell gorwych yn Llandyga\u0301i am swm a fyddai\u2019n cyfateb i grocbris o tua \u00a349 miliwn yn ein harian ni heddiw. Yn fwy gwrthun, derbyniodd George Hay fel perchennog y stad iawndal o \u00a314,683.17.2 gan Lywodraeth Prydain yn 1838 am ryddhau 764 caethwas."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae tirwedd hanesyddol Dyffryn Ogwen wedi ei fowldio gan gynlluniau ac arian y ddau bendefig a elwodd ar fasnach eu caeth lafurwyr yn India\u2019r Gorllewin. Arian o\u2019r planhigfeydd hyn ddefnyddiwyd gan Richard i sefydlu cynsail ddiwydiannol ardal Dyffryn Ogwen yn ystod degawdau olaf y 18g a degawd cychwynnol y 19g. Y chwarel oedd canolbwynt yr holl ddatblygiadau o\u2019r foment yn 1782 y prynodd Richard hawliau\u2019r 80 rhydd-ddeiliaid oedd yn llafurio ar gomin Cae Braich y Cafn, a\u2019i drawsnewid yn gloddfa arloesol ac uchelgeisiol ei chynllun. Ar flwyddyn ei farwolaeth yn 1808 amcangyfrif fod 600 yn gweithio yno. Problem fawr cyfnod sefydlu\u2019r gloddfa oedd darparu llety ar gyfer y lluoedd gweithwyr oedd yn tyrru i\u2019r ardal, ac i geisio ateb y gofyn neilltuwyd rhannau dethol o Ddyffryn Ogwen ar gyfer cartrefu\u2019r mewnfudwyr. Mae sylw Evans, awdur a ymwelodd a\u0302\u2019r ardal yn 1812, yn cyfleu\u2019r cyfnewidiadau rhyfeddol oedd yn digwydd i\u2019r tirlun \u2013 \u2018the late Lord Penrhyn, with a noble and patriotic spirit ... by planting on his estates ,building numerous neat farmhouses with suitable offices, and others of a smaller description for husbandmen and artisans, has converted a wild waste into a comparative well-peopled paradise\u2019. Fel canlyniad yn y cyfnod rhwng 1800 ac 1840 ymddangosodd rhesi o fythynnod, megis yn Nhanysgrafell, Grisiau Cochion, Glan Meurig a Chaerberllan, oll yn emblemau o haelfrydedd y Penrhyn. Y datblygiad pwysicaf oedd adeiladu stad gyfan ym Mraichmelyn yn arbennig ar gyfer cartrefu chwarelwyr a\u2019u teuluoedd, ac amrywiadau ar y patrwm hwn o dai syml yn gysylltiedig a\u0302 gardd ond heb gyfleusterau cymdeithasol atodol megis siop, capel neu dafarn, a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach yn y ganrif gan stad y Penrhyn i boblogi gweundir agored Mynydd Llandyga\u0301i yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch. Mae\u2019n bwnc dadleuol a ellir olrhain y cysyniad o greu rhanbarth gymdeithasol gyfyngedig megis yr uchod yn o\u0302l i stadau siwgr y teulu yn Jamaica."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Yn yr un modd mae\u2019n ofynnol gofyn a ddylanwadwyd, os o gwbl, ar ddyluniad tai chwarelwyr stad y Penrhyn gan gynlluniau tai oedd ar y planhigfeydd yn Jamaica? Yn 1796 adeiladodd Richard wyth o dai yn Nhai\u2019r Mynydd ar weundir Mynydd Llandyga\u0301i \u2013 i gynllun, bur debyg, ei asiant medrus Benjamin Wyatt \u2013 y ty\u0302 delfrydol i\u2019r chwarelwr cyffredin gyda dwy ystafell o boptu\u2019r drws a chroglofft uwchben, a gardd sylweddol ei maint yn gysylltiedig. Yn ei hanfod, tai ar batrwm tebyg i\u2019r rhai a adeiladwyd i gartrefu caethweision oedd rhai Tai\u2019r Mynydd, ac ar y cynsail hwn yr adeiladwyd yr holl dai ar stad y Penrhyn i gartrefu gweithlu\u2019r chwarel hyd weddill y 19g fwy neu lai."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Go brin y gallasai caethweision stadau siwgr Jamaica fwy na gweithlu chwarel y Penrhyn oddef derbyn fod hwn yn adlewyrchiad cywir o \u2018hapusrwydd\u2019 eu bywyd beunyddiol dan law eu meistr gwaith. Dynion busnes digyfaddawd oedd Richard a\u2019i olynydd, y ddau gyda chanonau moesoldeb yr un mor ddigyfaddawd, ac nid oedd anrhaith caethwasanaeth i aflonyddu dim ar eu bywyd breintiedig. Iddynt hwy, llafur oedd craidd eu bywoliaeth, a hwylustod oedd cynnal cyfundrefn fasnach drwy orfodaeth heb boeni fod y drefn yn diddymu holl hawliau sylfaenol cymdeithas waraidd. Ond er hynny, yr oedd llesiant a gofal eu caethweision yn achos o bryder mawr iddynt, canys fel yr eglurwyd eisoes yr oedd bywyd pob caethwas gyfystyr a\u0302 buddsoddiad ariannol i\u2019r perchennog. Mewn dyfyniad iasol eglurodd Richard ei gonsyrn yn syml \u2013 \u201c I do not wish the cattle nor the negroes to be overworked\u201d. A llafur oedd yn gynsail i gynlluniau Richard wrth ddatblygu ei chwarel yn Nyffryn Ogwen, ond yn yr achos hwn nid gorfodaeth anfoesol oedd yn gyrru dynion i weithio yn ei gloddfa, ond yn hytrach grym tlodi a\u2019r ymdrech foesol i wella amgylchiadau eu bywyd. O ganlyniad yr oeddent hwythau yn agored i\u2019w plygu i ofynion ymelwa diegwyddor Arglwyddi\u2019r Penrhyn. Beth tybed fyddai arwyddoca\u0302d dyfyniad iasol Richard i Ddyffryn Ogwen y cyfnod, a tybed a oedd yn crisialu ei agwedd ef a\u2019i olynydd at ei weithlu yn Chwarel Cae Braich y Cafn yn ogystal? A thrwy gyd-ddibyniaeth ar fywoliaeth yn y chwarel a thenantiaeth ar stad y Penrhyn, a ellir honni fod gan gymunedau Dyffryn Ogwen hefyd gyswllt cyfrannog yn yr anfri hwn?"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae\u2019n gwestiwn deifiol pam nad oedd gwerin Dyffryn Ogwen yn gwybod am erchyllterau trefn oedd hefyd yn gysgod ar eu bywydau hwythau. Yn nhreigl y ganrif, ac ym merw eu brwydrau diwydiannol, nid oedd hanes trist Jamaica i fod yn rhan o ymwybyddiaeth pobl gyffredin yr ardal. Mewn anwybodaeth nid oedd erchyllterau caethwasanaeth i brocio cydwybod cymdeithas foesgar Dyffryn Ogwen y cyfnod. Gwyddent er hynny fod y mur uchel a amgylchynai\u2019r castell crand yn Llandyga\u0301i yn wahanfur rhwng dau fyd nad oedd fyth brin yn cyfarfod \u2013 oddi fewn roedd byd cysurus a chyfoethog y bonheddig \u2013 oddi allan roedd byd ansicr a chiaidd y werin \u2013 dwy gymdeithas a oedd mor anwybodus o\u2019i gilydd, a dau ddiwylliant oedd yn dewis cyfathrebu mewn ieithoedd nad oedd prin yn ddealladwy i\u2019r naill ochr. Mae\u2019n annhebygol y gwyddai gweithlu\u2019r chwarel am gyfalafiaeth hanesyddol ffiaidd teulu Pennant, ond yr oeddynt oll yn ymwybodol o lafurio dan drefn haearnaidd, ddigyfaddawd a oedd, yn ddiarwybod iddynt, wedi ei saerni\u0308o ar ddioddefaint cenedlaethau o gaethweision ar stadau siwgr y teulu yn Jamaica."}, {"text_idx": "#000024", "text": "A fyddai\u2019n deg barnu cymdeithas rinweddol ardal Dyffryn Ogwen am eu hanwybodaeth o\u2019u cysylltiad anuniongyrchol a\u0302 chamweddau gormesol stad y Penrhyn? Mae cwestiynau sylfaenol i\u2019w hateb yma yn Nyffryn Ogwen sydd eto i hawlio sylw. A ddylanwadodd caethwasanaeth ar ddatblygiad cymdeithas foesol Gymreig y dyffryn, ac a oes pwys cywilydd yn yr isymwybod sydd eto i\u2019w dalu am gysylltiad anuniongyrchol ein cymdeithas? Chwi ddarllenwyr y llith hon gaiff benderfynu. Eto, nid yw byw mewn anwybodaeth yn golygu y gellir anghofio\u2019r dolur gwreiddiol, a dyna yw cyfrifoldeb cymdeithas waraidd Dyffryn Ogwen wrth iddi wynebu ei dyfodol nid mewn gwarth, cywilydd a difaterwch ond yn eofn yng ngrym ewyllys da a chydraddoldeb a chan ymdrechu i ddeall ei gorffennol yn well."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Sefydlwyd y Bethesda United Club yn 1903 yn olynydd parchus i\u2019r Bethesda Conservative Club a oedd wedi meddiannu\u2019r adeilad trawiadol ac aml bwrpas yn Penrhyn Teras yn ystod degawd olaf y ganrif flaenorol. Prif symbyliad sefydlu\u2019r United Club oedd D. J. Williams, prifathro cyntaf yr Ysgol Sir (Ysgol Dyffryn Ogwen). Yn wir, am gyfnod byr rhwng Ebrill 1895 ac Ionawr 1896 cartrefwyd disgyblion cyntaf yr ysgol yn adeilad yr United Club tra ddd adeilad yr ysgol newydd yn cael ei godi ar y bryn uwchlaw. Yn 1903 cofnodir bod y Conservative Club wedi troi yn fethiant a bod adeilad y Cafe, fel yr adweinid ef, i\u2019w werthu ar ocsiwn. Argyhoeddodd D. J. Williams nifer o ddynion ieuanc y dylid ffurfio cwmni i brynu\u2019r adeilad a thrwy eu cydweithrediad llwyddwyd i\u2019w bwrcasu am \u00a3860, swm sylweddol is o gofio i\u2019r Cafe gostio \u00a32500 i\u2019w adeiladu yn y lle cyntaf yn 1882."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Brodor o Gaerffili oedd D. J. Williams ac yr oedd ei yrfa addysgol ef yn ddrych i\u2019w ddelfryd o sefydlu\u2019r United Club ym Methesda. Yn fachgen deuddeg oed dechreuodd weithio mewn pwll glo ym Margoed cyn ennill ysgoloriaeth y flwyddyn ganlynol i fynychu Ysgol Ramadeg Pengam, cam a arweiniodd yn y diwedd iddo raddio mewn mathemateg o Goleg Worcester ym Mhrifysgol Rhydychen yn 1893. Ar ei apwyntiad i Fethesda ymdaflodd yn frwdfrydig i gynnal bywyd addysgol a chymdeithasol yr ardal ac yr oedd yn flaenllaw yng ngweithgaredd enwad yr Annibynwyr, fel diacon yng nghapel Bethesda, fel arolygwr Ysgol y Plant, cychwynnydd Cymanfa Bethesda a Bangor, yn aelod o bwyllgor Ysgol Sul yr enwad ac o gyngor yr Undeb Cymreig. Fel Annibynnwr selog byddai yn wybodus o weithgaredd W. J. Parry, ei gyd ddiacon, ym mhob agwedd o fywyd cyhoeddus ac addysgol Bethesda a thu hwnt yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Fel cynnyrch un o ardaloedd glofaol De Cymru byddai D. J. Williams yn ymwybodol iawn bur debyg o dwf a dylanwad adeiladol sefydliadau a chlybiau cymdeithasol i weithwyr a ddatblygai\u2019n rhesi yn ardaloedd diwydiannol Prydain yn ystod cyfnod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond ym Methesda y templad i weithgaredd y clwb oedd amcanion cychwynnol y Cafe sef y corff a sefydlodd yr adeilad yn y lle cyntaf yn 1882. Bryd hynny, y bwriad oedd sefydlu canolfan a fyddai\u2019n cynnig gwahanol ddulliau o ddifyrru dosbarth gweithiol y fro mewn cystadleuaeth gyda\u2019r tafarnau, ac yng nghyfarfod agoriadol y Clwb yr oedd y pwyslais ar ddirwest yn ganolog yn araith D. J. Williams y Cadeirydd. Fel \u2018mudiad pwysig\u2019 y disgrifiai ef amcanion y sefydliad, cyn mynd ymlaen i amlinellu bwriadau uchelgeisiol y pwyllgor o sefydlu gymnasiwm a phwll nofio, o gynnal ystafelloedd adloniant a difyrrwch i gynnwys y byrddau billiards, o greu ystafell ddarllen a llyfrgell, ac yn olaf, o gynnal cyfresi o ddosbarthiadau nos a darlithoedd am ddim, yn brif atyniadau\u2019r fenter. Pwysleisiodd fod dau o\u2019r amcanion hyn wedi eu gwireddu yn ystafell y billiards a\u2019r ddarllenfa lle\u2019r oedd 700 o gyfrolau eisoes mewn gofal, gyda 150 yr un wedi eu cyflwyno gan W. J. Parry a D. J Williams ei hun."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Y ffatri gwehyddu sanau yn ystod y rhyfel byd cyntaf"}, {"text_idx": "#000033", "text": "A fu i\u2019r United Club gyrraedd ei amcanion sydd yn fater o gryn drafodaeth. Breuddwydion y co\u0302r uchelgeisiol oedd bod sefydlu gymnasiwn a phwll nofio yn rhan o\u2019r fenter, ond i raddau helaeth gwireddwyd y tri amcan arall yn lled llwyddiannus o ystyried y newid byd rhyfeddol a ddigwyddodd yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Mewn byr amser o ddeng mlynedd dechreuodd y rhyfel byd cyntaf a rhoddwyd yr adeilad i ddefnydd pur wahanol i\u2019w amcanion gwreiddiol. Derbyniodd Lloyd George, y Prif Weinidog, rodd o \u00a35,000 a gasglwyd gan Gymry Gogledd America fel cymorth i bobl Cymry yn ystod y rhyfel. Trodd Lloyd George at Silyn Roberts i ofyn am ei gymorth i weinyddu\u2019r arian. Silyn oedd y gw\u0302r rhyfeddol y dathlwyd 150 mlwyddiant ei eni y llynedd. Yn frodor o Ddyffryn Nantlle yr oedd yn weinidog, yn fardd, yn sosialydd o argyhoeddiad, ac, yn anad dim, ef hefyd oedd sylfaenydd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (WEA) yng Ngogledd Cymru. Trefnodd Silyn gynllun i sefydlu tair ffatri ar gyfer gwehyddu sanau i filwyr ar faes y gad, un ym Mlaenau Ffestiniog, y llall yn Nyffryn Nantlle a\u2019r olaf yn adeilad yr United Club ym Methesda."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ym mhen y rhawg daeth ail ryfel byd i darfu ar heddwch y wlad olygodd unwaith yn rhagor newid ar barhad ac uchelgais y clwb i gyfarfod a\u0302 dyheadau ieuenctid y wlad. Efallai bod y clwb yn rhy gyfyng ei orwelion i gyfnewid ac addasu , a chan mai clwb ar gyfer dynion ydoedd, yn ei hanfod ni allai gymhwyso i wasanaethu\u2019r holl gymdeithas yn ddiduedd. Datblygodd yr adeilad yn ganolfan i Aelwyd yr Urdd yn 1942 ac yn fan addas i gynnal dosbarthiadau addysgol. Cyd ddigwyddiad llwyr oedd i Fudiad Addysg y Gweithwyr (WEA) gael ei sefydlu yn Llundain gan Albert Mansbridge yn yr union flwyddyn yr agorwyd y Clwb ym Methesda, ond yr oedd i\u2019r ddau fudiad rannu\u2019r un amcanion sef i gyflwyno addysg a dysg i\u2019r gymdeithas yn deg ac yn ddiwaha\u0302n. Ac am yr ail dro daeth Silyn i chwarae rhan allweddol yn hanes cymdeithasol ac addysgiadol yr United Club."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Yn y diwedd nid diffyg cymdeithasol ond yn hytrach gwyfyn damniol yn y pren a orfododd ddymchwel adeilad y Clwb oddeutu 1975, a thrwy hynny gau drws adeilad a lwyddodd i gyfoethogi bywyd a lledu gorwelion cenedlaethau o drigolion Dyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Yr oedd gan bentref Llanllechid ei ddyletswyddau lled statudol, yn codi\u2019n benodol o\u2019i gysylltiadau yn gwarchod buddiannau\u2019r plwyf. Gorchwyl pwysig oedd cynnal cyfraith a threfn y plwyf. Yn Llanllechid y lleolwyd y cyffion (stocks) i garcharu troseddwyr, oedd a\u0302\u2019i safle ar lain o dir dros y ffordd i fynedfa\u2019r eglwys. Yn 1849 penderfynodd aelodau Cymdeithas Gwarchod Comin Llanllechid benodi cwnstabl i ddiogelu buddiannau\u2019r plwyf, y swyddog cyntaf o\u2019i fath yn hanes yr ardal mae\u2019n debyg. Mae gwerth nodi manylion y penodiad yn dilyn cofnodion y pwyllgor a gyfarfu yn nhafarn y Red Lion ym mis Chwefror 1849:"}, {"text_idx": "#000039", "text": "\u2018The list of 15 men qualified or willing to serve as constables were made out and it was further resolved to appoint a paid constable in this parish to reside in or near Bethesda whose duty will be to prosecute all notons or drunken persons especially on Sundays and to see if the Publicans do keep regular hours according to the law, and to keep a close a inspection at Bethesda on the Quarry pay days and the week following and also on the first and last days of each month and also to watch and keep care of commons of the parish of Llanllechid and to report every one who may cut turf or injure its pasture to which purpose he must visit the said commons from Penisarnant wall to Bryn Quarry time a week during the month of April, May, June, July, August nnd September, one of his visits to be on Saturday evening in each week ... his salary being fixed this day at fifteen pounds, seven pounds and ten shillings from the Poor Rates, Col. Pennant having kindly proposed to pay the other seven pounds and ten shillings. That the person is to be recommended to Mr Wyatt [goruchwyliwr Stad y Penrhyn] by the Parish Officer and Mr John Parry of Bethesda, if approved by him he will be accounted duly elected\u2019."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Yn y cyfarfod nesaf cofnodwyd fod ugain swllt i\u2019w gyfrannu at brynu cot i\u2019r plismon ar yr amod fod Pennant hefyd yn cyfrannu\u2019r un faint o arian. Un o gyfrifoldebau ychwanegol y pentref oedd cynnal rhai o sefydliadau\u2019r plwyf. Yn y fynwent, er enghraifft, y lleolwyd y ddeiol garreg a gyflwynwyd yn 1795 gan Dafydd Wilson, bardd ac ysgolfeistr lleol, i gadw amser cyn i fecanwaith y cloc ddiorseddu cyfrwng yr haul. Fel pencadlys amaethyddol yr ardal yr oedd gefail y gof yno yn gwasanaethu cyfres o\u2019r ffermydd cyfagos \u2013 Corbri yn dair uned, Bryn Eithin, Pant Hwfa a Talysarn; ar y cyrion ddau dyddyn Bryn Hafod y Wern, Sychnant, Mignant a Powls, ac yn ddiweddarach yn y ganrif ofynion chwareli Bryn Hafod y Wern a Than y Bwlch. Yn ogystal yr oedd yno weithdy saer coed at ofyn y gymdogaeth. Sefydliad pwysig arall oedd y parc escheat lle y dygid defaid colledig comin Llanllechid i\u2019w carcharu hyd nes eu hadfer gan eu perchnogion, neu eu gwerthu yn y se\u0302l \u2018siet\u2019 arbennig a oedd yn rhan o\u2019r ffair gyflogi a gynhelid yn y pentref ar Hydref 29ain bob blwyddyn. Mae\u2019n bur debyg fod y ddau sefydliad yn perthyn i gyfnod llawer cynharach na 1849 pan drafodwyd sefydlu\u2019r \u2018pinfold\u2019 yn ffurfiol a chyflogi gwarchodwr llawn amser i ddiogelu\u2019r comin. Y Red Lion oedd man cyfarfod y pwyllgorau hyn a pha bentref arall yn Nyffryn Ogwen a\u0302 phoblogaeth barhaol o brin wyth deg allai ymfalchi\u0308o mewn bod a\u0302 dwy dafarn, y Red Lion a\u2019r Bull."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Yno hefyd yr oedd eglwys y plwyf, y corff sefydliadol o\u2019r canol oesoedd yr heriwyd ei awdurdod moesol pan sefydlodd y Methodistiaid Calfinaidd gapel Peniel yn y pentref ym 1827. Erbyn 1864 roedd gan y capel mawr 327 o gymunwyr tra bo 204 yn unig yn yr eglwys, buddugoliaeth foesol i Ymneilltuaeth os yw cyfrifo nifer yn bwysicach na mesur cred. Ac ar ochr arall y geiniog rhaid nodi mai yn Llanllechid y lleolwyd talwrn ymladd ceiliogod y plwyf ar safle sydd bellach yn anhysbys, tra bo Ty\u0302\u2019r Ffeltiwr, murddun bychan dinod ar gychwyn y ffordd i Fryn Hafod y Wern, yn bragu cwrw answyddogol i ddisychedu\u2019r plwyfolion. Ac wrth borth yr eglwys yr oedd lleoliad deiol yr haul, y teclyn carreg effeithiol a gyflwynwyd yn 1794 gan Dafydd Wilson, athro ysgol Llanllechid, i gofnodi\u2019r amser i\u2019r plwyfolion, cyfrwng yr hen fyd o bennu amser, a symbol o\u2019r gorffennol ar drothwy croesawu dull y byd newydd o nodi amser drwy gyfrwng oriawr boced."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Sut mae dehongli\u2019r uchod? Ymddengys mai swyddogaethau plwyfol y ffermwyr oedd gwneud y penderfyniadau gweinyddol, gyda chymeradwyaeth swyddogion a pherchennog stad y Penrhyn wrth gwrs. Ffermwyr oedd y cwnstabliaid gwirfoddol, er enghraifft, a hwy oedd yn pennu nifer o wasanaethau cymdeithaso. Roedd yr hen fyd amaethyddol yn rheoli gan arwain, yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, at dyndra rhwng cymdeithas fwy hamddenol y tir a chymdeithas fwy heriol diwydiant y chwareli, deuoliaeth sydd yn perthyn i fwy nag un ardal yng Ngwynedd hyd heddiw. Yr hyn sy\u2019n ddiddorol o edrych ar gynllun pentref Llanllechid heddiw yw na newidiodd yn ei faint na\u2019i gymeriad gwledig, a hynny er bod pentref diwydiannol cyfan a dwy chwarel lechi yn ei gysgodi ar y terfyn. Felly, hen werthoedd y byd gwledig gynhaliodd bentref Llanllechid drwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac mae sawr y byd hwnnw yn dal i aros yno er cymaint cyfnewidiadau\u2019r oes bresennol. Mae bwlch dau gae rhwng y ddau bentref, Llanllechid a Rachub, ond mae mil a hanner o flynyddoedd o hanes yn eu rhannu \u2013 rhyfedd o fyd!"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Ac mae Bethesda bellach yn rhan o gynllun Safle Treftadaeth y Byd yn hobnobio gyda Phyramidiau\u2019r Aifft, Machu Picchu ym Mheriw, y Taj Mahal yn India a Cho\u0302r y Cewri yn Lloegr, i enwi ond dyrnaid o safleoedd byd-eang sydd ar restr dreftadaeth UNESCO! Ond gyda\u2019r dynodiad daw cyfrifoldeb, a chyfrifoldeb sydd efallai heb ei egluro\u2019n llawn gan y rhai sydd wedi hyrwyddo, ac a fydd o hyn allan, yn gwarchod y cynllun. Does dim dwywaith fod hwn yn gam pwysig yn hanes chwarelyddiaeth gogledd-orllewin Cymru, yn un i\u2019w longyfarch a\u2019i dderbyn yn wresog gan ei fod yn cynnig cyfleoedd arbennig i ddatblygiadau economaidd, amgylcheddol a diwylliannol os ca\u0302nt eu datblygu yn gynaliadwy a chymeradwy er budd ein cymdeithas yn lleol ac yn genedlaethol yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Ond beth fydd ein cyfrifoldeb ni ym Methesda o fod yn rhan o\u2019r cynllun hwn, a beth yn union sydd gan Fethesda i\u2019w gynnig yn weladwy mewn dynodiad sydd mor uchelgeisiol ei bwyslais ar gadwraeth y safleoedd chwarelyddol a gwarchodaeth y tirlun hanesyddol? Ar un amser, yr oedd tirwedd Dyffryn Ogwen yn ddrych digymar i lafur ac ymroddiad y gorffennol. Nid hynny mo\u2019r gwirionedd mwyach. Mae\u2019r chwarel mewn gwaith, y pentref yn bod, a\u2019r gymdeithas ar ei newydd wedd yn ffyniannus. Ond o edrych yn ofalus diflannodd sglein y tirlun hanesyddol drwy esgeulustod a dibristod hanner canrif a mwy o ddryllio ein treftadaeth."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Pan sefydlwyd Parc Cenedlaethol Eryri ym mhumdegau\u2019r ganrif ddiwethaf, gadawyd pob un o\u2019r pentrefi chwarelyddol yn ynysoedd a oedd yn rhy frwnt i\u2019w cynnwys o fewn tiriogaeth y Parc. A dyna eironi\u2019r sefyllfa heddiw, sef mai\u2019r ynysoedd \u2018brwnt\u2019 yw\u2019r \u2018perlau\u2019 sydd i\u2019w gwarchod fel rhan o\u2019r cynllun treftadaeth. Canlyniad yr esgymuno bwriadol oedd iddo greu agwedd gwbl ddibris at gadwraeth ein treftadaeth hanesyddol. Dechreuodd yr alanastra yn Nyffryn Ogwen pan aeth Chwarel y Penrhyn i ddwylo barus cwmni rhyngwladol, a dilynwyd hyn gan gynllun y Swyddfa Gymreig, fel yr oedd bryd hynny, i chwalu hen chwarel Pantdreiniog yng nghanol y pentref oherwydd peryglon y safle. Yn dra anffodus, bu i\u2019r ddau drefniant greu agwedd o ddiffyg parch yn y gymuned at ein treftadaeth hanesyddol, ac yn fwy anffodus fyth, cafwyd yr awdurdodau cadwraethol sydd heddiw yn heidio, blithdrafflith, i warchod ein treftadaeth hanesyddol \u2013 Stad y Penrhyn, Cyngor Sir Gwynedd, Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, CADW, Y Comisiwn Brenhinol, Y Parc Cenedlaethol, a\u2019r sefydliadau eraill sy\u2019n perthyn i\u2019r consortiwm cadwraethol \u2013 yn hepian cysgu megis wrth ddrws agored y stabal."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mawredd ponciau chwarel y Penrhyn cyn y distryw"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Chwarel y Penrhyn oedd gem bensaerni\u0308ol holl chwareli gogledd Cymru, yn gyfanwaith cymesur, urddasol a naddwyd ris wrth ris i glogwyni\u2019r Fronllwyd drwy lafur cenedlaethau o chwarelwyr diwyd. Ac yr oedd harddwch i\u2019w ganfod yn nhrefnusrwydd y distryw. Diflannodd yr hen ogoniant pan bwrcaswyd y chwarel gan gwmni barus rhyng-genedlaethol gan gychwyn cyfnod o ysbeilio\u2019r gloddfa i ennill y geiniog olaf drwy ddistryw ffrwydrol direol. Yr oedd y chwarel yn hen ffasiwn ac angen ei moderneiddio, ond nid drwy fandaleiddio ei gorffennol. Chwalwyd y ponciau ar ochr chwith y gwaith, arllwyswyd miloedd ar filoedd o dunelli o rwbel i lenwi\u2019r twll, a rhwygwyd peirianwaith y systemau heidrolig oedd wedi ei weithio drwy gydol cyfnod ei datblygiad \u2013 peiriannau a oedd yn eu dydd ymhlith y mwyaf blaengar ym myd chwarelyddiaeth. Gyda chynllunio mwy hyderus gallesid fod wedi arbed rhannau mwyaf hanesyddol y gwaith i\u2019w gwarchod yn gofadeiliau byw ar gyfer addysgu\u2019r dyfodol. Ac er ein gwarth, cofadail mwyaf gwarthus y chwarel yw\u2019r ysbyty yn ei chyflwr cyfeiliornus, sefydliad a gyfrannodd yn arloesol yn ei ddydd at feddygaeth gymunedol a chenedlaethol. A gwell peidio a\u0302 so\u0302n am reilffordd y chwarel a werthwyd yn ddigywilydd yn sgrap, a\u2019r injans ste\u0302m yn drysorau i\u2019w gweld mewn sefydliadau mwy goleuedig ledled Prydain a\u2019r tu hwnt, ond yr un bellach yn pwffian yn hudolus yn Nyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000051", "text": "A hanes tebyg sydd i gadwraeth pentref Bethesda \u2013 nid yr harddaf o bentrefi Cymru ond un sydd ag iddo gymeriad unigryw. Amgylchiadau gwahanol sydd wedi amddifadu\u2019r pentref o\u2019i dreftadaeth ddiwylliannol. Aethpwyd ati\u2019n ddi-feind i chwalu y rhan fwyaf o gapeli\u2019r fro \u2013 Carmel, Carneddi, Giatws, Hermon, Salem, Siloam, Tabernacl, Treflys, Saron, Peniel, Penygroes, Amana, Gerlan \u2013 oll yn sefydliadau ysbrydol a diwylliannol ac yn gofgolofnau pwysig yn y tirlun hanesyddol. Paham y distryw heb ystyried dulliau mwy cynhwysol o gadwraeth gynaliadwy? A dyna hanes trist stryd fawr y pentref. Yr oedd i\u2019r stryd fawr ei statws fel prif wythi\u0308en fasnach y gymuned, tra ei bod hi hefyd yn enghraifft gyflawn, ddiddorol o bensaerni\u0308aeth o Oes Edward a Fictoria. Penllwydni rhyfeddol oedd penderfyniad y gymuned yn y 1970au i wrthod cael ffordd osgoi i\u2019r pentref, gyda\u2019r canlyniad fod yn agos i gant a mwy o lori\u0308au\u2019r dydd yn tagu rhwydd ddefnydd ohoni heddiw gan danseilio ei masnach a\u2019i phriodoldeb cymdeithasol. Ac yn yr un cywair di-feind aethpwyd ati i fylchu ei hundod pensaerni\u0308ol. Os mai\u2019r bwriad oedd adnewyddu ei defnyddioldeb cymdeithasol drwy greu encil cymunedol yn Llys Dafydd drwy chwalu\u2019r tai gwreiddiol a\u2019u cyfnewid am grocbren erchyll ei luniad, yna aflwyddiant fu\u2019r cynllun tra bo trafnidiaeth ddi-baid y dydd yn taranu heibio. Pa ddiben felly oedd creu adnodd prin ei ddefnydd ar draul bylchu cydbwysedd cymhlethiad unigryw yn y tirlun hanesyddol?"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Yn bresennol mae 34 o safleoedd cofrestredig a phedair ardal gadwriaethol yn Nyffryn Ogwen, oll ar gofnod eu gwarchod, ac mae\u2019n amlwg y dewisir mwy o safleoedd yn y dyfodol i atgyfnerthu\u2019r dynodiad. Nodir y rhestr isod gan mai ychydig a w\u0302yr leoliad y safleoedd na\u2019r rhesymau o blaid eu dynodi. Yn eu plith mae rhesdai Caerberllan sy\u2019n enghraifft arbennig o dai gwaith o gyfnod cynnar yn y 19g. Yno, mae\u2019r pwyslais cadwraethol ar ddiogelu lluniad y tai \u2013 dim ffenestri a drysau plastig i\u2019w anharddu a\u2019r canopi uwch y drws ffrynt wedi eu cadw yn ddiwaha\u0302n. Ond os diogelu\u2019r tai, paham nad y gerddi a oedd yn rhan annatod o\u2019r datblygiad gan Stad y Penrhyn? Yno yr oedd y cwt glo, y cwt golchi dillad, ac ym mhen draw\u2019r ardd, y lle chwech. Prin fod yr un o\u2019r adeiladau hyn yn aros \u2013 un neu ddau o gytiau glo ac un lle chwech drylliedig, yr holl gynllun yn ei gyfanrwydd wedi ei chwalu drwy esgeulustod gan y gwasanaethau cadwraethol, ac megis un enghraifft yw hon o nifer lle mae cynllunio direol wedi anharddu bythynnod a thai traddodiadol ein bro. Nid yw cadwraeth ein treftadaeth hanesyddol yn golygu cadw pob twll, tomen a thwlc yn y tirlun ond mae\u2019n golygu ceisio gwarchod rhai enghreifftiau arbennig yn eu cyfanrwydd fel eu bod yn ddrych o\u2019r gorffennol i\u2019w cyflwyno i gymdeithas newydd ddeallus y presennol. A dyna fydd amcan cynllun Treftadaeth y Byd i ni yn yr ardal hon."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Nid ar chwarae bach y dewiswyd Dyffryn Ogwen i fod yn rhan o\u2019r dynodiad, ond mae cymalau niferus yn clymu\u2019r anrhydedd i ofynion UNESCO drwy ofalaeth corff World Heritage Watch. Ac os bydd y warchodaeth yn anaddas yng ngolwg y corff hwn gall hynny arwain at golli statws y dynodiad fel y digwyddodd yn ddiweddar yn hanes dinas Lerpwl. Mae gan hyn ei oblygiadau hirdymor bid sicr, er na ellir yn hawdd eu deall yn ieithwedd jargonistig-gymylog cyflwyniad y cynllun. Yn Nyffryn Ogwen, mae\u2019r cynllun yn ddewisol iawn ei ffiniau a\u2019i gynnwys- yn ganolog ynddo mae pentrefi Bethesda, Gerlan, Mynydd Llandyga\u0301i a Llandyga\u0301i, ac mae rhannau ochr chwith y chwarel o\u2019i fewn, fel mae tentaclau llwybrau rheilffordd y chwarel, Lo\u0302n Las Ogwen a Ffordd Telford i gysylltu a\u0302\u2019r cei yn Abercegin. Nid yw Rachub, Llanllechid na Thregarth yn rhan o\u2019r cynllun, ac yn y dynodiad ehangach nid yw Llanberis, Pen-y-groes, Llanllyfni na\u2019r Felinheli o fewn cwmpas y tirlun dewisedig."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Yn y cyflwyniad jargonistig, cyfeirir at effeithiolrwydd y system gynllunio i warchod y \u2018living urban areas\u2019 sydd, o ddarllen rhwng y llinellau, i gynnwys traddodiadau diwylliannol cryf yr ardal, gyda chyfeiriad ymyl y ddalen megis at arfer y bro\u0308ydd o ddefnyddio\u2019r iaith Gymraeg yn y diwylliant. Yn ei hanfod nid cynllun diwylliannol mo\u2019r hyn a gyflwynir yn nynodiad Treftadaeth y Byd oherwydd ei brif amcan yw cadwraeth yr elfennau ffisegol sydd yn y tirlun \u2013 cofrestrir y safleoedd o bwys, gosodir mesurau i\u2019w gwarchod o fewn Cynllun Rheoli Lleol, a sefydlir strategaeth fonitro i werthuso effeithiolrwydd y cynllun rheoli. Ychwanegir at nifer y safleoedd yn yr ofalaeth a disgwylir bod holl werthoedd y cynllun treftadaeth yn cael eu gwarchod gan y prosesau cynllunio. Sefydlir strategaethau i hybu twristiaid i fynychu \u2018eiddo\u2019 y dynodiad ond nid oes gair am greu cynlluniau i warchod yr iaith Gymraeg o fewn y tirlun hanesyddol. Gellir barnu, o ddarllen rhwng llinellau\u2019r argymhellion uchod, fod ton ychwanegol o fiwrocratiaeth i gael ei ychwanegu ar gefn ein cymdeithas."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Prif wers Dyffryn Ogwen i\u2019w dysgu i Gynllun Treftadaeth y Byd UNESCO yw\u2019r modd y tanseiliwyd gwarchodaeth ar y dreftadaeth hanesyddol drwy fynnu budrelw, drwy gamweinyddu, drwy ddiffyg cynllunio strategol, drwy arweiniad diffygiol a bwnglera ymhlith y cyrff a oedd i fod i wybod, ac a ddylai fod wedi gweithredu\u2019n well yn y gorffennol. Gyda chymaint o drwynau\u2019r amryfal asiantaethau a sefydliadau statudol cadwraethol yn y cafn, a ellir disgwyl llawer gwell yn y dyfodol dan gynllun mawreddog UNESCO i warchod treftadaeth frau ein hiaith a\u2019n diwylliant hanesyddol yma yn Nyffryn Ogwen? Amser a ddengys pa frwdfrydedd fydd gan y gwas newydd o gofio ei bod yn haws sefydlu na gweithredu gwarchodaeth."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Cofeb y Rhyfel \u2013 Gradd 2"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Pont y Gaseg \u2013 Gradd 2"}, {"text_idx": "#000079", "text": "Y cwt barbar oedd Senedd pentref Rachub ac yno bob nos, oni bai am nos Sul, y trafodid holl agweddau ar fywyd y dreflan, y gymdogaeth a\u2019r byd. Lleolwyd y cwt yn strategol ar y gongl rhwng y Stryd Fawr a Lo\u0302n Groes. Cwt yn hytrach na siop oedd y gyrchfan gyda seti o ryw hen fws, digon cyfforddus er pur ansad ar eu traed o frics, yno i groesawu pob cwsmer am she\u0302f neu i gneifio\u2019u mwng. Nid oedd na dw\u0302r na thrydan yn rhan o gyfleusterau\u2019r cwt a rhaid oedd cyrchu\u2019r dw\u0302r berw o\u2019r drws nesaf mewn hen gwpan a chrac ynddi. Arthur Roberts oedd y barbwr hynaws; blaenor parchus yn Capel Llan, a barbwr amser hamdden oedd efe cans chwarelwr ydoedd wrth ei alwedigaeth a ddilynodd ei dad yn gymwynaswr i dwtio pennau brawdoliaeth y fro. Chwe cheiniog oedd y pris am ei gymwynas, gyda cheiniog o newid gan amlaf i blant, a\u2019r un fyddai\u2019r canlyniad waeth beth fyddai dyhead y ffasiwn \u2013 siortbacnseids."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Ond symbol arbennig, ac unigryw, oedd y cwt barbar o\u2019r llu amrywiol o gyfleusterau a oedd yn plethu bywyd pentref hunangynhaliol Rachub yn endid byw \u2013 cymuned o lai na mil o eneidiau, ond un oedd a\u0302\u2019i thras yn ymestyn yn o\u0302l i hanner cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ac wrth gwrs lled un cae a hanner i ffwrdd i\u2019r gogledd yr oedd yr hen sefydliad eglwysig a roddodd ei enw i blwyf Llanllechid a thyfu yng nghysgod hwnnw a wnaeth y pentref gan rannu rhai o\u2019r dyletswyddau gweinyddol, crefyddol, cymdeithasol a gweithiol newydd gyda hen draddodiadau gwledig a chyfansoddiadol y llan o gyfnod llawer cynharach. Wrth gwrs, mantais fawr crynswth pentref Rachub oedd iddo gael ei sefydlu ar lain o dir serth a \u2018achubwyd\u2019 megis o dir comin y Goron gan warantu iddo annibyniaeth o grafangau ysig stad y Penrhyn gan sefydlu ynddo ei her, ei falchder a\u2019i urddas o\u2019r cychwyn cyntaf. Yr oedd iddo hefyd ei adnoddau \u2013 tair chwarel lechi ar y trothwy, os cyfrifid Chwarel y Foel yn drydedd, er na allai\u2019r un o\u2019r tair addo cyflogaeth sicr fel y gallai prif gynheilydd economi\u2019r pentref yn chwarel y Penrhyn. Ac felly chwarelwyr oedd mwyafrif llethol ei phreswylwyr mewn gwaith er bod nifer o dyddynnod bychan yn rhannu\u2019r safle i\u2019r de a ffermydd mwy safonol eu maint yn ymestyn i gyfeiriad y gogledd."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Ac yr oedd y dreflan hon yn endid clos, hunangynhaliol, fwy neu lai, tan ganol yr ugeinfed ganrif gan feddu ar yr holl gyfleusterau a oedd yn angenrheidiol i gynnal a meithrin ei phreswylwyr. Ar un cyfnod yr oedd yn y pentref dair becws, o leiaf saith o siopau bwyd yn cynnig yr amrywiaeth angenrheidiol o\u2019r cigydd i\u2019r groser, i lysiau, i chips, a hyd yn oed i dda da, ac yn Rhes Groes yr oedd yno siop ddillad. Yn y pentref yr oedd yno ymgymerwr yn gwerthu glo a warws i ddosbarthu diodydd pop. Gallai\u2019r pentref gynnal dau gwmni bysiau \u2013 bysus Albert a bysus Grey Motors \u2013 ac yn Rhes Gefn sefydlwyd yr emporiwm mwyaf esoterig Dyffryn Ogwen \u2013 stiwdio dillad benthyg yr enwog John P a gyflenwodd wisgoedd i holl gwmni\u0308au drama\u2019r ardal a thu hwnt. Ar y sgwa\u0302r yr oedd yno unwaith ddwy dafarn, a dwy dafarn arall yn Llanllechid, y pedair yno i ddisychedu gofynion eu cwsmeriaid a fynnai ymgodymu\u2019n groes i barchusion cul y gymdeithas ddirwestol."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Gofalid am werthoedd ysbrydol y pentref mewn tri chapel anghydffurfiol \u2013 capel Salem y Wesleaid, capel Carmel yr Annibynwyr, a chapel Bethel y Bedyddwyr, ac ar y trothwy yn Llanllechid ceid capel Peniel y Methodistiaid Calfinaidd, ac yno, wrth gwrs, yr oedd yr Eglwys Anglicanaidd i ddeiliaid ffyddlon y gyfundrefn Brydeinig o addoli. Chwaraeodd y gwerthoedd ysbrydol hyn ran annatod wrth sefydlu\u2019r pentref ar ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg cans yn Rachub yr agorwyd capel cyntaf y Methodistiaid yn yr ardal yn 1793 wedi i\u2019r achos drosglwyddo o\u2019i nythle cyntaf i lawr y lo\u0302n yn Tai\u2019n y Coed, ei gorffori dros gyfnod o bron i bum mlynedd ar hugain yng nghapel yr Achub, ac yna ei ddanfon gyda se\u0302l bendith ei gymunwyr i agor y fam eglwys yng nghapel y Carneddi yn 1816. Lawn cyn bwysiced i lewyrch y pentref oedd awch ei phreswylwyr am ddiwylliant ac addysg. Sefydlwyd yr ysgol wladwriaethol yn 1828, yr ysgol swyddogol gyntaf yn Nyffryn Ogwen a dilynwyd hi gan yr ysgol Frytanaidd yn 1853. Mater o farn yw pa mor llwyddiannus oedd yr addysg a drosglwyddwyd yn nosbarthiadau\u2019r ddau sefydliad hwn o gofio tystiolaeth y disgyblion a addysgwyd dan drefn haearnaidd a Seisnig ysgolion tebyg yn yr ardal \u2013 gweler er enghraifft dystiolaeth Ernest Roberts yn Ysgol Tancapel, Bethesda neu Syr Ifor Williams yn ysgol Tregarth. Ond yr oedd llwyddiannau ysgubol, wrth gwrs, yn y disgyblion fel yn eu hathrawon. Elias Owen, prifathro ysgol yr eglwys o 1855 hyd 1871, oedd y gw\u0302r craff cyntaf i gofnodi hynodrwydd arbennig archaeoleg yr ardal, tystiolaeth a gyflwynodd mewn erthyglau dysgedig mor gynnar ac 1866. A phe chwilid am un o ddisgyblion galluocaf y gyfundrefn Frytanaidd yna byddai enw Yr Athro W. E. Williams, mab tyddyn Tyddyn Canol, athro electroneg ym Mhrifysgol Bangor ac un o arloeswyr hedfan awyrennau ym Mhrydain, yn sicr o ddod i\u2019r brig, ond un cynrychiolydd fyddai ef o\u2019r fintai broffesiynol enfawr a\u2019r llu mwy o gymdeithion cyffredin a gyfoethogodd fywyd yr ardal a thu hwnt ers sefydlu\u2019r pentref dros agos i ddwy ganrif."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Sail ymlyniad gwleidyddol y gymdeithas oedd gwerthoedd sosialaidd oedd yn coleddu meddylfryd rhyddfrydig gan barchu egwyddorion cydraddoldeb ac annibyniaeth barn drwy ymwrthod ag awdurdod anghyfiawn. Y rhagoriaethau hyn ddaeth i\u2019r brig yn hanes trychinebus cysylltiadau diwydiannol bregus yr ardal pan wynebodd cymdeithas y pentref gynni eithriadol yn y streiciau yn chwarel y Penrhyn ar derfyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau\u2019r ugeinfed. Ac yn y cywair hwn y llwyddodd cynrychiolydd yr ardal ar y Cyngor Sir, yr Henadur Thomas Morris, i gyfrannu ei farn er lles ei etholwyr mewn cyfnod diweddarach yn hanes y pentref."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Un pentref bach yng Nghymru wnaeth gyfraniad enfawr i fywyd y genedl oedd Rachub ac mae\u2019n dal i wneud hynny, diolch byth, fel pentref balch a chlos, ond o dan amodau pur wahanol ers ei sefydlu. Ciliodd y wefr mewn crefydd a distawodd banllefau\u2019r dilynwyr ar y cae pe\u0302l-droed. Cymuned fewnblyg yn gwerthfawrogi ei gwerthoedd sylfaenol oedd Rachub, ond bellach pentref yn edrych allan ydyw yn awr fel nifer o bentrefi tebyg ledled Cymru. Cymuned i gysgu ynddi a theithio allan ohoni yn ddyddiol, neu i ymddeol iddi ydyw yn bennaf bellach, y newid enfawr a ddigwyddodd i\u2019w ffawd ers canol yr ugeinfed ganrif hyd at y presennol."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Yn storfa fawr a hardd"}, {"text_idx": "#000091", "text": "A\u2019r hen Barc Moch yn borthladd"}, {"text_idx": "#000094", "text": "Mae dyddiau bodolaeth y Clwb uchod yn perthyn i gyfnod amhenodol yn ystod chwarter olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, os nad cynt, a byddai\u2019n rhesymol ceisio ei osod yng nghyd-destun yr hyn a ddigwyddai ym Methesda yn ystod y cyfnod cythryblus hwn yn hanes yr ardal. Yn 1886 derbyniodd George Sholto yr olyniaeth i stad y Penrhyn ar farwolaeth ei dad. Ei gam cyntaf oedd diddymu cytundeb Pennant Lloyd, y cytundeb bregus a sefydlodd gymod yn 1874 rhwng y gweithlu a\u2019r perchennog yn Chwarel y Penrhyn. Arweiniodd y cam byrbwyll hwn at ymraniad diwydiannol ar raddfa eithriadol flinderus a gyrhaeddodd ei benllanw mewn streic yn 1896/97 ac yn derfynol yn y streic fawr yn 1900/03."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Ar gychwyn y cyfnod hwn yn 1882 sefydlwyd y The Bethesda Temperance Cafe mewn adeilad pwrpasol a adeiladwyd yn rhan o Deras Penrhyn fel rhan o ddatblygiad gan stad y Penrhyn i adnewyddu porth y gogledd o\u2019r pentref. Yr oedd amcanion sefydlu y Cafe yn berffaith eglur, ei brif fwriad oedd creu canolfan ddirwestol a fyddai\u2019n denu holl weithwyr yr ardal o\u2019r tafarnau, yn hen ac yn ieuanc, gan gynnig iddynt adloniant a chyfleoedd i fraenaru\u2019r meddwl. I wireddu\u2019r ddelfryd adeiladwyd canolfan ac ynddi fyrddau chwarae billiards, darllenfa papurau newydd a neuadd amlochrog ei defnydd ar gyfer cynnal cyngherddau a darlithoedd. Ariannwyd y fenter mewn buddsoddiadau o \u00a31 y pen gan 3000 o gefnogwyr ac yn ebrwydd talwyd cost yr adeilad a\u2019i gynnwys, sef oddeutu \u00a32800."}, {"text_idx": "#000097", "text": "A\u0302 Bethesda ar fin suddo i enbydrwydd y streic fawr mae\u2019n ddiddorol sylwi pwy arall a enwyd ymysg pwysigion yr ardal a fynychodd y \u2018grand entertainment\u2019 yn 1889. Yn eu mysg yr oedd Doctor y chwarel a\u2019i ferch; cyfreithiwr; swyddog o swyddfa\u2019r chwarel; preswyliwr ty\u0302 bonedd Ogwen Banc; tafarnwr y Royal Stag; deiliad tyddynnod yr Ynys a Hirdir ym Mynydd Llandyga\u0301i; a nifer o ardalwyr Bethesda, gyda\u2019r mwyafrif yn byw mewn rhannau o\u2019r pentref a berchenogid gan stad y Penrhyn. Yr oedd llawer mwy yn bresennol yn o\u0302l adroddiad y North Wales Chronicle ond cynhwyswyd hwy yn unig o dan bennawd yr etc\u2019s."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Mae pob enw ar gae yn hwyluso tasg y perchennog yn trefnu gwaith dyddiol y fferm neu\u2019r tyddyn yn llwyddiannus, ond mae\u2019r enwau hefyd yn ddrych i etifeddiaeth ardal a\u2019i threftadaeth. Ym Mhrydain byth ers i drefn amaethyddol y Neolithig chwe mil o flynyddoedd yn o\u0302l ddechrau rhannu\u2019r amgylchfyd gwyllt yn gyfres o unedau trefnus caeedig, megis caeau, felly hefyd y daeth y rheidrwydd i gyfeirio atynt yn unigol gydag enw. Ac mae\u2019r enwau, fel ffurf ffisegol y caeau, wedi gorfod newid dros y canrifoedd yn ymateb i gyfnewidiadau mewn dulliau amaethu, datblygiadau economaidd, gofynion statudol y llywodraeth neu reol y tirfeddianwyr, ac mae\u2019r enwau gan amlaf yn adlewyrchu\u2019r newidiadau hyn. Ond tra bod y newydd yn disgrifio\u2019r presennol erys rhai enwau o\u2019r hen, hen amser."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Gellir dosbarthu enwau caeau i fras gategori\u0308au syml \u2013 categori lleoliad, megis \u2018cae dan beudy\u2019 neu \u2018cae pella\u2019; categori eu defnydd megis\u2019 buarth yr w\u0302yn\u2019 neu \u2018gweirglodd y tro\u2019; categori disgrifiadol megis \u2018boncen eithin\u2019 neu \u2018talwrn y rhedyn\u2019; categori enwau personol megis \u2013 \u2018cae Rhys Powel\u2019 neu \u2018tyddyn Morfydd uchaf\u2019; ac yn olaf caeau ag enwau anghyffredin arnynt, megis \u2018 cae gwrnog\u2019, \u2018bichd\u2019, \u2018pedair llathen\u2019, \u2018cae cyd\u2019 neu \u2018dalar bengam\u2019, i enwi ond ychydig."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Wrth bwyso a mesur cofnod enwau caeau ardal Dyffryn Ogwen heddiw, sydd bellach yn rhestr o dros fil o enwau, ychydig iawn o eiriau anghyffredin a berthyn iddi. Caiff ei nodweddu yn bennaf gan amledd enwau lleoliad a defnydd sydd, ar yr olwg gyntaf, yn ymddangos yn ailadroddus a dibwys. Ond fel y nodwyd uchod mae\u2019n gofnod hyfyw a gwerthfawr sy\u2019n cynrychioli agwedd ar gymdeithas amaethyddol y presennol, ond er hynny mae\u2019n agored i\u2019w newid ac felly mae\u2019n frau a bregus i\u2019w cholli oni chaiff ei chofnodi. A dyna yn union sydd wedi digwydd ym Mynydd Llandyga\u0301i, er enghraifft. Cyn 1800 gweundir agored heb neb yn byw ynddo ydoedd, ond yn ystod y ganrif ganlynol amgaewyd yr holl ardal yn gyfres o gaeau bychan ynghlwm a\u0302 nifer o fythynnod, unedau o rhwng dwy a chwe acer mewn maint, a oedd yn cynnal poblogaeth o chwarelwyr llawn amser a thyddynwyr rhan amser, y gwaith gartref yn bennaf yn ddyletswydd y wraig a\u2019r plant. Yr oedd i bob cae ei enw syml yn y categori\u0308au lleoliad neu ddefnydd mae\u2019n bur debyg, ond heddiw wrth geisio cofnodi\u2019r enwau dim ond deuddeg sydd wedi goroesi o gyfnod cymdeithas sydd bellach wedi diflannu bron yn llwyr ers bron i hanner canrif. Ac yn y broses o golli enwau a breuo\u2019r iaith Gymraeg aeth cymeriad ardal Mynydd Llandyga\u0301i hefyd ar chwa\u0302l."}, {"text_idx": "#000105", "text": "I\u2019r rhai sy\u2019n ymddiddori mewn hanes mae\u2019n resyn na chofnodwyd enwau caeau Dyffryn Ogwen yn Arolwg y Degwm yn 1834 a hynny oherwydd esgeulustod y cofnodwr mae\u2019n debyg, ac o ganlyniad mae plwyfi Llandyga\u0301i a Llanllechid ymhlith yr ychydig yng Nghymru sydd heb restr berthnasol. Serch hynny mae yn Nyffryn Ogwen gofnod yn Arolwg y Penrhyn 1768 sy\u2019n dyddio i bron ganrif yn gynharach na\u2019r Degwm. Mae\u2019r Arolwg yn rhestru holl enwau caeau\u2019r ffermydd, tyddynnod a bythynnod y fro a berthynai i\u2019r stad gan nodi eu lleoliad ar fapiau sydd yr un mor fanwl eu cynnwys a\u0302\u2019r rhestrau enwau. Mae\u2019r casgliad hwn felly yn agor ffenestr annisgwyl i ddadansoddi economi amaethyddol Dyffryn Ogwen ar derfyn y Canol Oesoedd megis, a chyn cychwyn y cyfnod diwydiannol a wnaeth chwalu seiliau\u2019r hen drefn yn y fro. Fel y byddai\u2019r disgwyl mae enwau lleoliad a defnydd yn britho\u2019r casgliad ond mae enwau disgrifiadol, personol ac anghyffredin yn llawer pwysicach nag yn y cofnod modern presennol. Dengys yr enwau bwysigrwydd magu gwartheg yn yr economi, ac mewn cyfundrefn sydd a\u0302 phwyslais ar fod yn hunangynhaliol mae tyfu grawn, tatws a magu geifr, ebolion a cheffylau yn chwarae eu rhan. Mae corsydd, gwlypdiroedd a choedlannau gwern, ponciau anhydrin, tir gwyllt a chreigiog yn mynnu sylw, ac mae\u2019r enwau anghyffredin yn cyfeirio at hen, hen ddulliau amaethu yn y \u2018tir agored\u2019 a oedd yn prysur ddiflannu cyn, ac yn ystod, cyfnod cofnodi\u2019r arolwg \u2013 hen enwau megis tir gwag, pedair pladur, gwrthgwys a llociau. Yn y rhanbarth ar y ffin rhwng plwyfi Llanllechid ac Abergwyngregyn ymddengys nifer uchel o enwau personol \u2013 Barbara, Ellen, Ednyfed, Joseph, Heilyn ac Ifan \u2013 a rhai ohonynt a\u0302 chysylltiad agos a\u0302 Llys y Tywysogion yn Abergarthcelyn yn y drydedd ganrif ar ddeg; cymeriadau pwysig megis Ednyfed Fychan, disdain Llywelyn ap Iorwerth, a Heilyn ap Cynfrig a oedd yn un o lysgenhadon Llywelyn ap Iorwerth."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Wrth gwrs mae enwau a ffiniau caeau yn newid yn nhreigl amser ond mae\u2019n rhyfeddol mor wydn y deil rhai. Ym Mryn Eithin, Llanllechid, er enghraifft, erys \u2018Bryn Llwm\u2019 a \u2018Cae Ty\u0302\u2019r Ffeltiwr\u2019 yn enwau digyfnewid ers 1768 ar y ddau gae sy\u2019n gyfochrog a\u0302\u2019r ffordd i Fryn Hafod y Wern, a thebyg fod llawer mwy o enghreifftiau i\u2019w darganfod yn yr archif drwy ymchwil pellach. Ond beth am yr enw \u2018Cae Ysbyty\u2019 a berthyn i ddau gae sydd yn yr ardal? Mae un ohonynt bellach yn gae chwarae i blant yn Rachub, a\u2019r ail yn stribyn bychan cul, llai na hanner acer ei faint, ar allt serth ger y ty\u0302 ym Mlaen y Nant yn Nant Ffrancon. Yn arolwg 1768 gelwir y cae yn Rachub yn Cae Groes ac adnabyddir yr ail fel Gweirglodd Ty\u0302 Croes. A dyma pryd y gall dychymyg redeg yn rhemp! Beth tybed yw arwyddoca\u0302d y gair \u2018croes\u2019 yn y ddau enw? A oes yma gysylltiad rhyngddynt a\u0302 llwybr pererinion y Canol Oesoedd, troedffordd a oedd yn Rachub nepell o safleoedd eglwysi cynnar Llanerchyn. Ym Mlaen y Nant gwelir y cae o\u2019r un enw yn dringo\u2019n serth uwchlaw\u2019r fferm yn llwybr cydnabyddedig, os gerwin, i Fuarth Rhiwiau ac ymlaen hyd ochr Foel Goch i gysylltu yn y man a\u0302 Chwm Gafr cyn arwain i wastadnant Nant Peris. Ond pam yr enw Cae Ysbyty tybed? Gellir egluro hwn ym Mlaen y Nant ond nid yn Rachub, ysywaeth. I\u2019r cae hwn ym Mlaen y Nant y danfonir pob anifail sy\u2019n glaf, ac yno i\u2019w gwella ymhen y rhawg o flasu\u2019r amrywiol flodau a phlanhigion a dyf yn rhan o lystyfiant naturiol y llethr, llystyfiant a gatalogiwyd gan ymwelydd diweddar i gynnwys oddeutu 70 math o blanhigion lleol a\u2019r mwyafrif ohonynt yn meddu ar rinweddau meddyginiaethol arbennig."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Mae pob enw yn drysor boed mor ddinod ac ailadroddus a \u2018cae isaf pellaf\u2019 neu \u2018cae tan y beudy\u2019 oherwydd maent yn rhan o\u2019n treftadaeth a\u2019n hetifeddiaeth, i\u2019w cadarnhau, a\u2019u trosglwyddo i genedlaethau ein dyfodol. Mae prosiect enwau caeau Dyffryn Ogwen bellach wedi tynnu i\u2019w derfyn ar o\u0302l dwy flynedd o waith casglu manwl ac mae\u2019n gyfuniad o weithgaredd diflino nifer o gasglwyr diwyd ac o gydweithrediad parod ffermwyr ac aelodau o gymdeithas amaethyddol Dyffryn Ogwen, yn bobl leol ac yn bobl sydd bellach ar wasgar. Ni ellid fod wedi cwblhau\u2019r gwaith heb gefnogaeth a nawdd Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru a\u2019r Gymdeithas sydd bellach yn gwarchod yr archif enwau ar goflein ddigidol genedlaethol. Tybed sut y bydd cymdeithas Dyffryn Ogwen ymhen wyth can mlynedd yn dadansoddi\u2019r drysorfa hon? Mawr obeithiwn y byddant yn cofnodi\u2019r cyfnewidiau a ddigwydd drwy dreigl y canrifoedd ond a\u0302\u2019n gwaredo, os mai donkey paddock number one fydd yr enw a ben y rhestr!"}, {"text_idx": "#000109", "text": "Y Felin Gerrig yn y Felin Fawr yng Nghoed y Parc. Mae\u2019r adeilad gwreiddiol ar y safle wedi ei adeiladu mewn carreg gydag ychwanegiad diweddarach mewn llechi ar ei flaen"}, {"text_idx": "#000110", "text": "Meddai Fenton am ei ymweliad a\u0302\u2019r Penrhyn ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg \u2018everything here savours of slate, door and window casings, cisterns ...(and) mangers\u2019. Yn ddiarwybod iddo, cyfeirio yr oedd at gynhyrchion un o adrannau mwyaf arbenigol Chwarel y Penrhyn, sef y Felin Gerrig. Roedd y Felin Gerrig bryd hynny yn y broses o ddefnyddio dulliau newydd o lifio a thrin clytiau llechi mawr er mwyn eu haddasu yn llu o isgynhyrchion a dueddai i fod yn eithriadol drwm. Yn y chwarel cyfeirid at y clytiau mawr fel cerrig melin. Rhan o\u2019r Felin Fawr yng Nghoed y Parc oedd y Felin Gerrig, ac yno yr oedd byrddau llifio a pheiriannau i blaenio\u2019r clytiau. Yn y felin gerrig, a sefydlwyd gyntaf yn 1813, yr oedd un ar bymtheg o fframiau llifio wedi eu cysylltu ag un olwyn ddw\u0302r a fyddai\u2019n cynhyrchu\u2019r ynni i\u2019w gweithio. Cysylltid y fframiau cyntefig drwy nifer o echelydd a\u0302 chyllyll a fyddai\u2019n symud yn o\u0302l ac ymlaen dan reolaeth yr olwyn ddw\u0302r i lifio drwy\u2019r darnau llechi i\u2019r maint dewisedig. Defnyddid tywod wedi ei gymysgu a\u0302 dw\u0302r fel grud i hwyluso\u2019r broses o lifio. Yn 1846 adeiladwyd melin gerrig newydd gyda llifiau crwn yn disodli\u2019r hen gyllyll ynghyd a\u0302 pheiriannau ar gyfer plaenio a chaboli\u2019r clytiau. Yr olwyn ddw\u0302r wreiddiol oedd yn cynhyrchu ynni ar gyfer yr holl beiriannau newydd, a gwasanaethodd hon yn ddifwlch hyd at ddyddiad cau\u2019r gwaith yn 1965."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Yr oedd cynnyrch y felin yn amrywiol. Categori eithriadol bwysig, a\u2019r mwyaf niferus bur debyg, oedd clytiau ar gyfer eu gwneud yn gerrig beddau, cynnyrch sydd wrth eu cannoedd i\u2019w gweld yn holl fynwentydd yr ardal ac yn rhan o dirwedd hanesyddol a chymdeithasol Dyffryn Ogwen. Y syndod yw na dderbyniodd y cynnyrch hwn sylw arbenigwyr, yn dechnegol nac yn hanesyddol, ac eithrio wrth gwrs archwiliadau arloesol gwirfoddolwyr Cymdeithas Hanes Teuluoedd Gwynedd yn cofnodi pob carreg yn y mynwentydd. Yn y nodyn hwn, ac mewn anwybodaeth, ni ellir ond rhestru\u2019r math o gwestiynau a fyddai ynghlwm ag astudiaeth o\u2019r pwnc. Pwy oedd y seiri meini cynnar a oedd wrth y gwaith? A ellir adnabod eu cynnyrch drwy ffurf y cerrig neu geinder yr arysgrifau a dorrwyd arnynt a\u0302 llaw? A ellir pennu dyddiad pryd y mae technegau torri, trin a chaboli\u2019r cerrig yn newid, o gofio fod melin gerrig newydd wedi ei sefydlu yn y Felin Fawr yn 1846? Beth yw\u2019r gwahaniaethau rhwng cerrig cynnar y beddau bwrdd a cherrig talsyth o gyfnod diweddarach, a beth a ddysgir o hyn oll am ddatblygiad chwareli cynnar yr ardal? Pryd y daeth cwmni\u0308au masnachol oddi allan i\u2019r dyffryn i reoli\u2019r farchnad gan hepgor cyfraniad y seiri meini lleol? A dyma gwestiynau o werth cymdeithasol pwysig: pwy oedd y bobl, a beth fyddai eu galwedigaethau, a fynnai gael eu cofio a\u0302 chofadeiliau o gerrig amrywiol yn hytrach nag o lechfaen? Mae un hanner y dasg eisoes wedi ei chwblhau gan wirfoddolwyr y Gymdeithas, gan fod pob carreg fedd wedi ei chofrestru a\u2019i lleoliad yn wybyddus, a dyddiad pob coffa\u0302d wedi ei gofnodi fel nad oes rhaid poeni am osod fframwaith cronolegol i brosiect ymchwil o\u2019r fath. Dyma osod her i\u2019r sawl a ddarlleno felly i afael mewn prosiect o\u2019r fath!"}, {"text_idx": "#000112", "text": "Fel yr awgrymodd Fenton yr oedd llechi ar gyfer adeiladu hefyd yn eithriadol bwysig yn chwarel y Penrhyn. Gellir eu gosod mewn nifer o gategori\u0308au. Cymerer, er enghraifft, y clytiau anferth a\u2019r cwrbyn cul hyd ochr y ffordd a ddefnyddiwyd i balmantu rhan o Ffordd Carneddi, nodwedd a ailadroddir ar raddfa lai yn Rhes Gordon ym mhen arall y pentref. Cerrig melin bras oedd y rhain o\u2019u cymharu a\u0302 chynnyrch pensaerni\u0308ol ar gyfer gofynion y farchnad adeiladu. Roedd y rhain yn drawstiau, grisiau, rhiniogau a siliau cyffredin, ac yn fwy uchelgeisiol unedau addurniadol, megis pentanau ac aelwydydd ar gyfer yr ystafelloedd mewnol a phorticos er gwarchod y drws allan. Torrwyd meintiau\u2019r darnau i fesur union a\u2019u cysylltu\u2019n gywir, megis dan law saer coed, er bod rhai o\u2019r cymalau yn mesur hyd at dair medr mewn hyd ac yn pwyso nifer o dunelli. Gellir mesur cywirdeb y gwaith ym Mhen Isa\u2019r Nant, y llaethdy enwog a adeiladwyd yn arbennig ar gyfer gwraig Richard Pennant oddeutu 1800 gan Benjamin Wyatt prif asiant stad y Penrhyn. Dodrefnwyd y ty\u0302 yn ofalus gyda llechi er mwyn creu\u2019r awyrgylch oeraf a\u2019r glanaf ar gyfer gorchwylion yr adeilad, ac fe\u2019i disgrifiwyd gan Fenton fel \u2018having its floor, its benches and its linings all of beautiful slate of the Penrhyn quarry, finely polished and nicely jointed\u2019."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Yr un arbenigedd oedd yn gyfrifol am lunio aelwydydd a phentanau llechi yn nhai\u2019r ardal. Rhaid cydnabod er hynny fod ffin annelwig rhwng y gwaith o gynhyrchu\u2019r defnydd crai yn y felin gerrig, a medrusrwydd y seiri meini mewn gweithdai unigol yn cwblhau\u2019r unedau gorffenedig ar gyfer y cwsmer. Cynlluniwyd yr aelwydydd cyntaf yn y cyfnod rhwng 1823 a 1843 pan ddatblygodd ysgol o addurnwyr medrus lleol y ddawn o gyfoethogi\u2019r aelwydydd a\u0302 cherfiadau o ddelweddau amrywiol gan gynnwys cylchoedd consentrig, ffurfiau byd natur, adeiladau a phontydd ac yn y blaen. Ceir rhai cyfuniadau darluniadol hefyd sy\u2019n portreadu amgylchiad neu olygfa bersonol o ddewis y sawl a\u2019i comisiynodd. Datblygodd y grefft ar fympwy a chais unigolion i addurno eu haelwydydd, ac yn aml aelodau o\u2019r teulu \u2015 chwarelwyr cyffredin wrth eu gwaith ac nid contractwyr proffesiynol er elw masnachol \u2015 a fyddai\u2019n cyflawni\u2019r addurniadau. Byrhoedlog oedd y ffasiwn o addurno\u2019r pentanau cyn i fasgynhyrchu ddisodli crefft yr unigolyn a datblygu unedau unffurf, diaddurn ac eithrio rhai cylchoedd consentrig, ar gyfer marchnad adeiladu strydoedd tai cyfnod diweddarach yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Serch hynny, adroddir y stori am ddicter gwraig oedrannus o Dregarth pan glywodd fod ei merch yng nghyfraith yn mynnu dewis aelwyd o lechi yn hytrach nag un o ddeunyddiau mwy modern, gan frathu\u2019n siort mai i gymdeithas gyffredin y perthynai\u2019r unedau llechi. Tybed ai hwn oedd y gwir reswm a arweiniodd at dranc yr aelwyd lechi fel nodwedd amlwg o gymdeithas chwarelyddol Dyffryn Ogwen, ei bod yn rhy \u2018down marcet\u2019 i blesio mewn cymdeithas falch a oedd yn dringo ar i fyny. Rhyfedd felly mai llechen oedd y dewis poblogaidd fel carreg fedd, ond nid yw tragwyddoldeb yn mesur statws cymdeithasol yr ymadawedig."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Cyfyd un cwestiwn diddorol ynghylch dyddiad sefydlu\u2019r felin gerrig gyntaf yn y Felin Fawr. Medd Hugh Derfel mai 1813 oedd y dyddiad agoriadol, ond dengys llechi llaethdy Penisa\u2019r Nant a datblygiadau cyfamserol eraill, megis adeiladu porticoa\u0302u llechi\u2019r ardal, fod darpariaethau trin a chaboli llechi lawn mor sgilgar wedi eu sefydlu rai blynyddoedd ynghynt na\u2019r dyddiad a nodwyd gan Hugh Derfel."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Bryn Eithin Bach oedd un enw \u2013 enw sy\u2019n ei egluro\u2019i hun. Tafarn Gelyn oedd un arall, ac roedd fy nhad yn dweud y byddai ei daid yn so\u0302n am adeg a fu pan oedd y sawl a oedd yn byw ynddo yn arfer gosod torch o gelyn ar ddrws y ty\u0302 ar ddiwrnodau gw\u0302yl ac yn bragu cwrw yno i\u2019w werthu i\u2019r trigolion. Roedd gosod dail bythwyrdd \u2013 dail eiddew fynychaf \u2013 ar ddrws ty\u0302 tafarn yn hen draddodiad. Cysylltid celyn a\u0302 dyddiau byr y gaeaf oherwydd bod gwyrddni\u2019r gelynnen yn wrthgyferbyniol i gyflwr y rhan fwyaf o goed yr adeg honno o\u2019r flwyddyn, ac felly\u2019n symbol o barhad. Ar ddrws ty\u0302 tafarn, byddai\u2019n arwydd o wres y croesogarwch na fyddai\u2019n peidio \u2013 croeso bythwyrdd!"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Mae tystiolaeth bod llawer o firi yn ystod y ddeunawfed ganrif ar y dyddiau gw\u0302yl eglwysig hyn yn Nyffryn Ogwen fel mewn ardaloedd eraill trwy Gymru. Dywed Hugh Derfel Hughes fod y trigolion \u201car y Sabbathau yn aml yn cicio pe\u0302l droed, curo bandi, ac yn \u2018dyrnu\u2019r ia\u0302r\u2019 \u201dar Ddo\u0302l Fawr Ty\u2019n y Clwt ac ym Mhen yr Ala yn Nghregarth. Byddai ymladd ceiliogod ym Mhenardd Gron wrth Eglwys y Gelli, ac yn Chwarel Goch caed \u2018Suliau Chwarel Goch\u2019 ar y tri Sul olaf yng Ngorffennaf, pryd y byddai canu a dawnsio i\u2019r delyn, betio, ac yfed yn drwm. Cynhelid \u2018Campiau Cerrig Lwydion\u2019, sef ras redeg i lawr o Lidiart Cerrig Llwydion ac yna i fyny at Lidiart Lleiniau, Talgae. Gelwid yr achlysuron hyn yn \u2018chwareufa gampau\u2019, ac roedd hwyl gystadleuol y gwahanol ymrysonfeydd a dawnsfeydd yn denu niferoedd mawr o\u2019r ardalwyr. Hefyd, roedd Gw\u0302yl Mabsant yn ddigwyddiad blynyddol hynod boblogaidd ym mhob bro, gyda\u2019r plwyfolion yn cofio sant eu heglwys leol drwy dreulio\u2019r dydd yn dathlu a chael sbri."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Daeth yr arferion cymdeithasol y cyfeirir atynt i ben yn araf bach wrth i arweinwyr crefyddol fynnu y dylai\u2019r trigolion ymarfer hunan-ddisgyblaeth. Aethpwyd ati i\u2019w gwahardd, ond cyndyn iawn oedd sawl plwyf i gefnu ar yr hen ddifyrrwch gwerinol. Ceir ymdriniaeth a\u0302\u2019r cyfnod trawsnewidiol hwn yn hanes arferion cymdeithasol ein gwlad gan R.T. Jenkins, a dengys sut y bu gan y Methodistiaid ran flaenllaw yn pregethu\u2019n erbyn y chwaraeon a\u2019r dawnsio drwy eu disgrifio fel gwagedd \u2013 yn weithgarwch a oedd yn groes i ewyllys Duw ac felly\u2019n bechod. Mae\u2019r hanesydd yn so\u0302n am Twm o\u2019r Nant yn edifarhau wrth gofio fel y byddai\u2019n \u201cchware a champio\u201d ar y Suliau nes bod \u201cDdiw llun yn ddiallu\u201d, hynny yw ei fod yn methu gweithio ar ddydd Llun ar o\u0302l diota\u2019n ormodol! Mae\u2019r sylw yma\u2019n arwyddocaol oherwydd rhan o fwriad arweinwyr crefydd a diwydiant yr oes oedd dyrchafu diwydrwydd a hunan-ddisgyblaeth yn rhinweddau allweddol i sicrhau cynnydd, a sefydlu patrymau newydd i ddyddiau gw\u0302yl a gwaith wrth i\u2019r gymdeithas amaethyddol droi\u2019n gymdeithas ddiwydiannol."}]