[{"text_idx": "#000002", "text": "Ar daith i draeth Lafan (y draethell leidiog ym mhen dwyreiniol afon Menai) rywdro yn nhymor yr hydref yn y flwyddyn 1768, daeth Owen Holland o Blas Isa\u2019, Conwy, ar draws sbesimenau difyr o greaduriaid morol: madfall nad oedd yn gennog, a chreadur a edrychai fel math o falwen fawr. Mae ei ddisgrifiad o\u2019r olaf yn bur fanwl, ond ychydig yn anodd i\u2019w ddehongli. Ymddengys ei bod wedi\u2019i gorchuddio a\u0302 blewiach sgleiniog; roedd ei thraed (yn y lluosog) yn gryfach na\u2019r disgwyl (\u2018troed\u2019 yw\u2019r enw cyffredin ar y rhan fwyaf amlwg o gorff malwen, gan gynnwys y fo\u0302r falwen, y tu allan i\u2019w chragen, y rhan sy\u2019n ei galluogi i gropian yn ei blaen); ac roedd ganddi dentaclau garw yr un lliw a\u0302 gwddf paun. Mewn llythyr dyddiedig 6 Tachwedd y flwyddyn honno, rhoddodd Holland adroddiad ynghylch ei ddarganfyddiadau i\u2019w gyfaill, Thomas Pennant, oedd wrthi ar y pryd yn cyhoeddi dwy gyfrol gyntaf ei arolwg swolegol o greaduriaid Prydain, British zoology. Er mwyn goleuo ychydig ar ei ddisgrifiad o\u2019r creaduriaid, fe gynhwysodd ddarluniau ohonynt o waith \u2018y llanc o Ly\u0302n y cefais hyd iddo yn Baronhill\u2019, gan ofyn i Pennant gadw\u2019r darluniau ar ei ran a rhoi gwybod iddo beth oedd y creaduriaid."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Roedd Baron Hill, ger Biwmares ym Mo\u0302n, cartref y Bwcleiod (y \u2018Bulkeleys\u2019), wedi colli ei benteulu, pan fu farw James, chweched is-iarll Bulkeley, yn 1752, a\u2019i wraig yn disgwyl eu trydydd plentyn ar y pryd. Rhoddodd William Morris, Caergybi, adroddiad ynghylch y digwyddiad galarus mewn llythyr at ei frawd Richard ar 28 Mai: \u2018. . . daccw\u2019r gwr mwya yn ein gwlad ni wedi marw, y sef yr Arglwydd Bwclai, ag iddo ferch gwmpas dwy flwydd oed, ar wraig yn feichiog, ag oni ymddwg hi fab, ffarwel ir Arglwyddiaeth, yr hon a ddescyn i ryw Gyrnol Bwclai yn Ffrainc, neu\u2019n rhywle\u2019. Rhyddhad i bobl Mo\u0302n, mae\u2019n siw\u0302r, fyddai clywed am enedigaeth Thomas, seithfed is-iarll Bulkeley, ar 12 Rhagfyr y flwyddyn honno. Ni ddaeth i oedran am flynyddoedd lawer, wrth reswm, a\u2019i fam, yr Arglwyddes Bwcle (yn enedigol Emma, merch Thomas Rowlands o Gaerau, Ynys Mo\u0302n) oedd yn rhedeg y sioe yn Baron Hill yn y cyfamser, yn wraig i Syr Hugh Williams, yr wythfed barwnig o Nant, sir Gaernarfon, o 1760 ymlaen. Cawn dystiolaeth o\u2019i diddordebau ym myd natur gan William Morris. Adroddodd wrth ei frawd Richard ym mis Mehefin 1756 iddi ymweld ag ef i \u2018[b]esgi ei golygon prydferth ar fy nghregin am ffosilod, etc., [ac i g]eisio fy hudo i ddyfod ir Baronhill i weled ei phethau hithau\u2019, gan gloi ei sylwadau yn ei chylch gyda\u2019r disgrifiad clodwiw, \u2018Virtuosa o\u2019r wraig\u2019. O ystyried pwysigrwydd medr yr arlunydd i\u2019r rhai a\u0302\u2019u bryd ar astudio byd natur (roedd Pennant yn abl gydag offer yr artist, a cheir lle i gredu fod yr un peth yn wir am William Morris), efallai nad syndod yw gweld yng ngeiriau Owen Holland gyfeiriad at arlunydd y daeth ar ei draws yn Baron Hill."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Nid oes fawr amheuaeth pwy oedd yr arlunydd ifanc, dybiwn i. Noda Peter Lord mewn cofnod yn yr ODNB i Moses Griffith, o Drygarn ym mhlwyf Bryncroes yn Lly\u0302n, ddechrau gweithio i Thomas Pennant yn 1769, blwyddyn taith gyntaf Pennant i\u2019r Alban ac, yn wir, iddo fynd gyda\u2019i gyflogwr ar y siwrnai honno. Byddai gallu\u2019r gw\u0302r ifanc fel arlunydd wedi dod i sylw Pennant, mae\u2019n debyg, meddai Lord. Yng ngeiriau Owen Holland cawn dystiolaeth newydd sy\u2019n awgrymu sut y gallai hyn fod wedi digwydd. Mae\u2019n dangos llwybr Griffith o Drygarn i Downing, drwy un o dai mawr gogledd Cymru, Baron Hill, a geirda un o gyfeillion agos Pennant, Owen Holland, ym mis Tachwedd 1768. Nid oes sicrwydd i wybodaeth Holland arwain yn uniongyrchol at y penodiad, ond gwyddom o ddarllen ei lythyr at Pennant ei fod wedi anfon enghreifftiau o waith \u2018y llanc o Ly\u0302n\u2019 (y madfall a\u2019r fo\u0302r falwen) ato y flwyddyn honno. Mae\u2019n dystiolaeth o\u2019r modd yr oedd Moses Griffith, os Moses Griffith, yn crwydro ac yn dod i sylw byddigion a naturiaethwyr erbyn 1768. Noda Pennant fod Moses Griffith, \u2018y trysor hwnnw\u2019, yn gweithio iddo erbyn gwanwyn y flwyddyn ddilynol \u2013 ychydig fisoedd yn unig wedi i Holland anfon y llythyr dan sylw ato. Nid yw\u2019n wir ei fod wedi mynd gyda\u2019i gyflogwr ar y daith gyntaf i\u2019r Alban rhwng 26 Mehefin a 22 Medi 1769 (\u2018I had no draftsman in 1769\u2019, nododd Pennant wrth ei gyfaill George Paton yn 1779); efallai fod a wnelo hynny a\u0302 natur fyrfyfyr y siwrne, a ystyrid gan gyfeillion Pennant braidd yn annoeth a pheryglus. Roedd Moses yn bresenoldeb bwysig erbyn yr ail daith yn 1772, serch hynny, a daeth yn wasanaethwr allweddol i Pennant ar ei deithiau yng Nghymru yn ddiweddarach ac fel cyfrannwr at waith dau ddegawd olaf ei fywyd yn addurno copi\u0308au o nifer helaeth o\u2019i gyhoeddiadau."}, {"text_idx": "#000008", "text": "All images courtesy of the National Library of Wales, unless stated otherwise 2015 (Welsh)"}]