[{"text_idx": "#000028", "text": "Codiad yn Lefel y Mo\u0302r"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Yng nghanol y 1990au, fe brynodd Awdurdod y Parc Cenedlaethol y rhan fwyaf o\u2019r maes awyr nad oedd yn cael ei ddefnyddio ac fe ddechreuodd brosiect tirweddu sylweddol i adfer ac ail-greu cynefinoedd bywyd gwyllt ac i ddiogelu mwynhad a mynediad y cyhoedd. Dychwelwyd gweddill y maes awyr at ddefnydd ffermio."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Erbyn hyn, mae rhan o\u2019r hen faes awyr yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SoDdGA) ac mae\u2019n cynnwys gweundir a gwlyptir o bwysigrwydd cenedlaethol. Mae yna lwybrau troed a ffyrdd seiclo yn croesi\u2019r hen faes awyr. Yn 2002 cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar y safle. Bellach, Cerrig yr Orsedd \u2013 sy\u2019n cynnwys cerrig a gasglwyd o ffermydd lleol gan wirfoddolwyr \u2013 yw\u2019r unig atgof o\u2019r digwyddiad diwylliannol pwysig hwn."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mae ehedyddion yn nythu ar y tir, a byddai torri\u2019n gynharach na mis Gorffennaf yn dinistrio\u2019u hwyau. Nawr, mae gan y ddo\u0302l statws organig ac mae\u2019n cael ei harchwilio\u2019n rheolaidd gan Gymdeithas y Pridd. Gwelwyd ffrwyth yr ymdrechion hyn, oherwydd mae poblogaeth yr ehedydd wedi dyblu ers rheoli\u2019r glaswelltir mewn ffordd draddodiadol."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Dynodwyd y gweundir ar hyd ochr ogleddol y maes awyr yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Nawr, mae\u2019r gweundir yn gartref i blanhigion arbennig, sy\u2019n darparu bwyd a chysgod ar gyfer amrywiaeth eang o bryfed, gan gynnwys mursen brin y de, pili-pala britheg y gors, y chwilen deigr werdd a lindysyn yr ymerawdwr."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae yna fwy o weundir isel yn Sir Benfro nag yn unrhyw le arall yng Nghymru. Mae gweundiroedd yn ardaloedd o brysglwyni bach fel grug ac eithin sy\u2019n tyfu\u2019n dda mewn pridd gwael, sy\u2019n aml yn wlyb iawn. Cawsant eu creu tua 5000 o flynyddoedd yn o\u0302l pan gliriwyd fforestydd i wneud lle i ffermydd, ac fe\u2019u cynhaliwyd trwy gylchoedd o losgi a phori."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Wrth i arferion ffermio newid a dod yn fwy dwys, mae ardaloedd mawr o weundir wedi diflannu. Ail-grewyd y gweundir ar Faes Awyr Tyddewi. Dymchwelwyd yr hen adeiladau, gosodwyd clai a mawn yn lle\u2019r uwchbridd a gosodwyd grug ac eithin ar ei ben. Caiff yr ardal ei llosgi bob pum mlynedd ac mae defaid a gwartheg yn pori yma dros y gaeaf."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Maes Awyr Tyddewi oedd yr olaf o wyth a adeiladwyd yn Sir Benfro ac roedd yn weithredol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Yn wahanol i feysydd awyr eraill, roedd yn dal i gael ei ddefnyddio ar o\u0302l y rhyfel i gefnogi\u2019r Llynges Frenhinol. Ganol y 1990au, penderfynodd y Llywodraeth nad oedd ei angen mwyach ac ym 1997 prynodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro\u2019r safle."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Gan mai dyma\u2019r unig un o\u2019r wyth maes awyr sy\u2019n eiddo cyhoeddus, dyma\u2019r unig un ble mae cadwraeth a gwarchodaeth yn flaenoriaeth fel opsiwn rheoli. Mae yna gred gref, hefyd, y dylid gwarchod y rhedfeydd a\u2019r adeiladau sy\u2019n weddill fel nodwedd hanesyddol ar y dirwedd."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Cyn dod yn faes awyr, roedd yn ddwy fferm. Dywedir bod y tywod a ddefnyddiwyd i adeiladu\u2019r rhedfeydd wedi dod o\u2019r Traeth Mawr gerllaw. Prin oedd dewis y ffermwyr. Roedd yn rhaid iddynt roi caniata\u0302d neu byddent wedi bod \u2018yn erbyn ymdrech y rhyfel\u2019."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Agorodd y maes awyr yn hydref 1943 ac roedd iddo\u2019r patrwm tair rhedfa arferol, gyda thyrau rheoli ac awyrendai. Gweithredai o dan Reolaeth Arfordirol y Llu Awyr Brenhinol ac roedd yn gartref i sgwadronau\u2019r Llu Awyr Brenhinol a hedfanai awyrennau bomio Fortress, awyrennau Halifax a Liberators."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Oherwydd lleoliad Sir Benfro ar ben gorllewinol pellaf Cymru, roedd yn ddelfrydol i gadw awyrennau a oedd yn cymryd rhan ym Mrwydr yr Iwerydd. Y prif nod oedd amddiffyn masnach forol Prydain ac ymladd y llongau tanfor Almaenig. Roedd treill-longau a weithredai o Aberdaugleddau yn arbennig o agored i niwed. Chwaraeodd awyrennau Halifax Tyddewi ran bwysig yn atal y llongau tanfor Almaenig a\u2019r llongau \u2018E\u2019 rhag ymosod ar armada glaniad D-Day. Weithiau, hedfanai awyrennau cyn belled a\u0302 Bae Biscay. Ar adegau eraill, byddent yn mynd ar daith fer i Freudraeth gerllaw gyda llwyth o fomiau, ac yna byddent yn llanw\u2019r awyren a\u0302 thanwydd ac yn hedfan oddi yno, ble\u2019r oedd y rhedfeydd mewn safleoedd mwy addas ar gyfer tywydd gwael."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Roedd mwyafrif yr ymgyrchoedd allan o Dyddewi yn hwylus, ond cafwyd brwydrau achlysurol yn erbyn llongau tanfor Almaenig a chychod ar y dw\u0302r ac, wrth gwrs, roedd yna ddamweiniau. Ym mis Chwefror 1944, saethwyd awyren Halifax i lawr ychydig oddi ar yr arfordir gan ymyrwyr Almaenig. Aeth saith Halifax i lawr ar y ffyrdd peryglus at y maes awyr rhwng mis Ionawr 1944 a\u2019r mis Medi canlynol. Wedi i\u2019r rhyfel ddod i ben, gwrthdarodd Liberator a\u2019i chriw o bedair o ddynion ar yr heol at y Traeth Mawr. Coffawyd y gwrthdrawiad gan Grw\u0302p Hedfan Sir Benfro ac mae wedi\u2019i nodi gyda chofeb o lechen."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Yn wahanol i feysydd awyr eraill Sir Benfro, roedd un Tyddewi\u2019n dal i gael ei ddefnyddio ar o\u0302l y rhyfel. Fe\u2019i defnyddiwyd i gefnogi\u2019r Llynges Frenhinol o 1951 i 1960 ac yna\u2019n ddiweddarach i gefnogi\u2019r uned arfau tactegol ym Mreudraeth o 1974 tan 1992. Ym 1990-91 roedd Llynges yr Unol Daleithiau am osod radar ar y maes awyr, ond cafwyd gwrthwynebiad tanbaid o\u2019r gymuned. Erbyn canol y 1990au, roedd y llywodraeth wedi penderfynu nad oedd angen y maes awyr mwyach. Gyda chymorth grant, llwyddodd Awdurdod y Parc Cenedlaethol i brynu peth o\u2019r tir."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Pan brynodd Awdurdod y Parc Cenedlaethol y tir, edrychwyd drosto i sicrhau nad oedd unrhyw ffrwydron ar o\u0302l a chliriwyd adeiladau a oedd wedi dymchwel ac asbestos. Unwaith yr oedd yn ddiogel, cre\u0308wyd cloddiau a dechreuwyd gwella cynefinoedd a mynediad. Adferwyd ardaloedd o dir yn weundir a gweirgloddiau. Nawr, mae\u2019n ardal ble mae bywyd gwyllt yn ffynnu a phobl yn gallu mwynhau cerdded, beicio a marchogaeth."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Taith fynediad hwylus: 3.7 milltir (5.9 km) yno ac yn o\u0302l. 2.4 milltir (3.9 km) os ydych yn defnyddio'r heol."}]