[{"text_idx": "#000002", "text": "Charles William Gent o Abertawe"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Roedd yr ILSTON yn cludo defnyddiau rheilffordd o Abertawe i Ffrainc. Ym 1917, roedd angen adeiladu rheilffyrdd ysgafn ar frys i gludo cyflenwadau ar draws Ffrainc i\u2019r ffrynt. Rhwng mis Ionawr a mis Medi 1917 byddai\u2019r rhwydwaith rheilffyrdd hwn yn tyfu i ryw 2,000 milltir o drac."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Fel rheol roedd y Trydydd Peiriannydd ar long yn gyfrifol am y boilerau, tanwydd ac injanau ategol, ac ef oedd y trydydd peiriannydd morol uchaf ei swydd ar fwrdd y llong."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae Will yn 13 oed ac mae ganddo ddau frawd, David a George. Cofnodir bod mam Will, Elizabeth, wedi\u2019i geni yn Llanymddyfri a\u2019i bod hi, a brawd hynaf Will, David (Dai), yn siarad Cymraeg."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Nid yw\u2019r tad, Reginald, wedi\u2019i restru. Mae\u2019n bosibl ei fod i ffwrdd ar y mo\u0302r ar ddiwrnod y cyfrifiad, neu ei fod yn y carchar, gan fod cyfrifiad 1891 yn dangos bod Reginald yn garcharor yng ngharchar Abertawe ar o\u0302l cael ei ddedfrydu i bedwar mis dan glo. Mae adroddiad papur newydd o\u2019r cyfnod yn dweud nad oedd ef wedi talu benthyciad yn o\u0302l. Mae yna gerdyn mynegai Llongwr Masnach o 1922 sy\u2019n nodi bod Reginald yn gwasanaethu fel \u2018Best Mate\u2019 ar yr SS ENDYMION (Glasgow)."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae Reginald Gent yn cael ei restru fel \u2018Master Mariner\u2019 ar agerlong ac iddo gael ei eni yn Lerpwl, a gallwn weld bod Charles W R Gent (Will), ei fab, yn 23 oed ac yn gweithio fel \u2018marine engineer\u2019 yn y Gwasanaeth Masnachol. Mae ei frawd ieuengaf, George, yn 16 oed. Nid yw ei frawd hynaf, Dai, wedi\u2019i restru yn y cyfrifiad hwn. Gwyddom felly fod Will Gent yn gwasanaethu fel peiriannydd ar longau cyn y rhyfel."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Fel y nodwyd uchod, mae Will Gent wedi\u2019i restru fel peiriannydd yn y gwasanaeth masnachol yng nghyfrifiad 1911, felly gwyddom y buasai\u2019n gweithio ar longau am flynyddoedd cyn y rhyfel."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae rhestr griw o fis Chwefror 1915 yn dangos ei fod yn Drydydd Peiriannydd ar agerlong o\u2019r enw FULGENT. Cafodd y FULGENT ei suddo gan yr U-30 ar 30 Ebrill 1915 wrth gario glo o Gaerdydd i Scapa Flow. Lladdwyd dau o\u2019r criw. Mae\u2019n bosibl bod Will ar fwrdd y FULGENT pan gafodd ei suddo. Ni wyddom ar ba longau eraill y bu Will yn gwasanaethu cyn colli ei fywyd ym mis Mehefin 1917 gan nad oes unrhyw gofnod o\u2019i enw yng nghronfa ddata rhestrau criw y CLIP."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Scapa Flow oedd angorfa ddynodedig Llynges Fawr Prydain yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ym 1915 llosgai\u2019r Llynges Fawr ryw 800 i 1000 tunnell o lo yr awr. Byddai llongau a gludai lo rhydd Cymreig o Gaerdydd i\u2019r llynges yn Scapa Flow yn cael eu targedu gan y llongau-U ac oherwydd hynny cafodd llinell gyflenwi arall ei sefydlu ym 1915, sef y trenau a ga\u0302i eu galw\u2019n \u2018Jellicoe Specials\u2019. Mae\u2019r mo\u0302r o gwmpas Ynysoedd Erch yn un o\u2019r mynwentydd llongau mwyaf yn y byd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae\u2019r gofrestr \u2018Deaths at Sea\u2019 ar Find My Past yn cofnodi marwolaeth Will Gent a\u2019r pum dyn arall a fu farw pan suddwyd yr ILSTON:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae\u2019r adroddiad hwn yn dweud wrthym mai ei enw llawn oedd Charles William Reginald, ei fod yn byw yn ardal St Thomas yn Abertawe, ac mai ei frawd oedd y chwaraewr pe\u0302l-droed (rygbi) rhyngwladol adnabyddus, Dai Gent."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Unwaith eto, nid yw enw\u2019r llong yn cael ei roi."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae\u2019r llong yn cael ei enwi y tro hwn, ac mae\u2019n glir bod y teulu yn dal i deimlo\u2019r golled i\u2019r byw"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Byddai llongwyr a fu\u2019n gwasanaethu am chwe mis neu ragor yn ystod y rhyfel, ac a fu mewn ardal lle roedd y gelyn yn gweithredu, yn derbyn Medal y Llynges Fasnachol a Medal Ryfel Prydain gyda\u2019i gilydd (TNA BT351/1/1-2)."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae\u2019n ymddangos i\u2019r llongwr arall yn y teulu, tad Will, Reginald, wasanaethu yn y Rhyfel Byd Cyntaf ar yr SS PLUTUS ymhlith llongau eraill. Daeth drwy\u2019r rhyfel, derbyniodd ei fedalau ei hun a pharhaodd i weithio fel is-gapten ar longau masnach. Sut bynnag, mae yna nodyn mewn llawsygrifen ar ei gerdyn Llongwr Masnach sy\u2019n dweud \u2018Deceased 12.11.33\u2019. Gan iddo gael ei eni ym 1856, roedd yn 77 oed pan fu farw. Mae ei gofnod claddu yn nodi mai \u2018Henry C. Gent\u2019 oedd y ficer a fu\u2019n gwasanaethu yn yr angladd \u2013 tybed a oedd ef yn berthynas?"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mae cofnod claddu yn nodi i fam Will, Elizabeth Gent (Roderick cyn priodi), gael ei chladdu ar 23 Ionawr 1923. Mae\u2019r cyfrifiad yn dweud wrthym iddi gael ei geni tua 1860, felly roedd hi tua 63 pan fu farw. Gwyddom o gyfrifiad 1911 iddi roi genedigaeth i chwech o blant ac y bu farw tri ohonynt yn blant ifanc. Gan i Will farw ym 1917, dim ond dau fab a\u2019i goroesodd \u2013 Dai a George. Mae\u2019r cyfrifiad hwn yn nodi ei bod hi\u2019n hanu o Lanymddyfri a\u2019i bod hi\u2019n siarad Cymraeg."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Chwaraeodd Dai i Lanymddyfri fel cefnwr a chafodd sawl ge\u0302m gyda Llanelli cyn symud i Glwb Rygbi Caerloyw. Chwaraeodd iddynt mewn 146 o gemau rhwng 1903 a 1911 fel mewnwr ac enillodd bum cap yn chwarae dros Loegr, y cyntaf ym 1905 yn erbyn ti\u0302m Seland Newydd ar daith gyntaf y Crysau Duon i\u2019r Deyrnas Unedig. Daeth yn brifathro wedyn ac yn ohebydd rygbi i The Sunday Times, ac ysgrifennodd The Classic Guide to Rugby. Bu farw ym 1964 yn Hellingly, Sussex, yn 81 oed."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Yn o\u0302l y cofnodion claddu ar Find my Past roedd gan Will Gent frawd o\u2019r un enw, Charles William Reginald Gent, wedi\u2019i eni ym 1884 a fu farw\u2019n 3 oed ychydig cyn i Will gael ei eni ym 1887, chwaer o\u2019r enw Margaret Clarice Elizabeth a fu farw\u2019n 17 fis oed ym 1891, a brawd o\u2019r enw George Lawrence Roderick a fu farw\u2019n 1 oed ym 1894."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Cafodd yr SS ILSTON ei hadeiladu yn Port Glasgow ym 1915 ac roedd hi\u2019n eiddo i Swansea Steamers Ltd (Richards, Turpin Ltd). Roedd hi\u2019n pwyso 2426 tunnell ac roedd ganddi griw o ryw 50 o ddynion o wahanol wledydd. (Roedd dau longwr o India ymhlith y pump arall a laddwyd.)"}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae\u2019r llongddrylliad i\u2019r de-ddwyrain o\u2019r Lizard, de Cernyw, ar ddyfnder o 45-48 metr."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ym 1969, adroddodd deifwyr fod llongddrylliad mawr (300 troefedd o hyd) yr ILSTON yn gorwedd yn gyfan oddi ar arfordir Cernyw, a bod ei hinjanau a\u2019i chargo o gyfarpar rheilffordd yn yr howldiau yn dal yno."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yn 2007, roedd y llongddrylliad yn parhau\u2019n gyfan, ond roedd y cargo o wagenni rheilffordd wedi\u2019i wasgaru dros wely\u2019r mo\u0302r. Roedd gwn y dec ar y starn o hyd, ynghyd a\u0302 sieliau. Mae\u2019r cabanau blaen yn parhau\u2019n hygyrch heddiw ac mae darganfyddiadau diddorol yn dal i gael eu gwneud yno."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae\u2019r hyn y gallwn ei ddarganfod am Will Gent a\u2019i deulu ar-lein wedi\u2019i gyfyngu i\u2019r wybodaeth a ddangosir yma. Roedd cartref y teulu yn agos at ddociau Abertawe, felly gwyddom i Will gael ei fagu yng nghanol golygfeydd a sw\u0302n porthladd prysur. Llongwr oedd ei dad a ddaeth yn is-gapten ac, wrth ymchwilio i siartiau achau, mae\u2019n beth cyffredin i ddod o hyd i hynafiaid a aeth i\u2019r mo\u0302r gan fod cynifer o bobl yn cael eu cyflogi yn y gwasanaeth masnach, yn enwedig yn nhrefi porthladd Cymru. Roedd yn aml yn yrfa a redai mewn teuluoedd."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Er ei fod yn 29 oed (neu 30 oed mewn rhai cofnodion) nid yw\u2019n ymddangos bod Will wedi priodi nac wedi cael plant. Efallai nad oedd gweithio ar y mo\u0302r, yn enwedig adeg rhyfel, yn caniata\u0301u llawer o amser ar gyfer caru. Nid oes gennym ffotograff ohono ac mae hyn yn wir am lawer o\u2019r dynion a menywod a gollodd eu bywydau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ond mae\u2019n bosibl bod gan ei deulu fwy o wybodaeth, er enghraifft, ei Fedal Llynges Fasnachol a ddyfarnwyd ym 1922, ffotograffau, llythyrau a anfonodd adref o\u2019r mo\u0302r, bathodyn torpido a roddwyd i longwyr masnach a oedd wedi goroesi ymosodiad gan long danfor, neu ddyddiadur. Mae\u2019r pethau hyn wedi goroesi yn archifau llawer o deuluoedd a gobeithiwn y byddwn, drwy\u2019r prosiect llongau-U, yn dod o hyd i fwy o ddogfennau a gwrthrychau sy\u2019n ein hatgoffa o\u2019r aberth ar y mo\u0302r ganrif yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Mae\u2019r hyn rydym wedi\u2019i ddarganfod, serch hynny, yn dweud llawer wrthym am y Rhyfel ar y Mo\u0302r yn gyffredinol: o\u2019r cargo allweddol a ga\u0302i ei gario gan y llongau Cymreig y gweithiai Will arnynt a ro\u0302l hollbwysig y gwasanaeth masnachol a morwyr profiadol, i\u2019r ffyrdd y cafodd digwyddiadau ar y mo\u0302r eu hadrodd mewn papurau newydd ac y cafodd marwolaethau eu cofnodi mewn dogfennau swyddogol. Yn y modd hwn, mae ymchwilio i fywyd un person yn gwella ein dealltwriaeth o\u2019r rhyfel ac yn dangos mor bwysig yw parchu\u2019r llongddrylliadau hynny sy\u2019n \u2018feddau yn y mo\u0302r\u2019 i\u2019r llongwyr a gollwyd."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Royal Commission on the Ancient"}]