[{"text_idx": "#000003", "text": "Cadeirydd cyntaf llywodraethwyr ysgol Tregaron"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ganwyd William Jones ar y 12fed o Dachwedd 1842 ym Maesalwad Cottage, Pontrhydfendigaid, plwyf Caron uwch Clawdd. Bedyddiwyd ef yn Eglwys Ystrad Fflur ar y ddeunawfed o Ragfyr 1842 (gweler isod). Enw ei dad oedd John Jones a\u2019i fam oedd Jane Jones. Ar y pryd, labrwr amaethyddol oedd ei dad, ond pan oedd William Jones yn dair oed, aeth i weithio i\u2019r gwaith mwyn, a chofrestrwyd ef fel Lead Miner yng nghyfrifiad gwladol 1851. Erbyn hyn, roedd y teulu yn byw yn Nhynewydd, yn agos i Alltddu, ac mae\u2019n debygol i John Jones orfod gadael Maesalwad Cottage o ganlyniad iddo newid ei waith."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Safai Maesalwad Cottage ar lecyn yn edrych i lawr dros Cors Caron. Yn y llun isod gellir gweld fferm Maesalwad heddiw ar yr ochr dde-uchod. Tynnwyd y llun hwn ar Gors Caron ar lan afon Teifi a gobeithio y bydd yn help i ambell berson ddychmygu\u2019r olygfa yr oedd William Jones yn gyfarwydd iawn a\u0302 hi ; un o olygfeydd gwych yr ardal."}, {"text_idx": "#000010", "text": "O\u2019r cychwyn, roedd yn amlwg bod gan William Jones ddawn neulltuol. Roedd yn ddysgwr cyflym iawn, ac yn o\u0302l hanes, yn medru darllen y Beibl yn rhugl, yn Gymraeg ac yn Saesneg, a hynny pan oedd ond pedair oed. Ychydig iawn o fanteision addysgol oedd ar gael i blant y wlad ar y pryd. Cafodd William Jones ddim ond tri thymor o hyfforddiant ; pan oedd yn wyth oed, bu am un tymor yn mynychu ysgol dros-dro yng Nghapel y Methodistiaid, Tregaron. Wedyn, bu am dymor arall gyda John Williams ym Mhontrhydfendigaid (roedd John Williams yn fab i Thomas Williams, Talwrnbont, diwinydd adnabyddus yn yr ardal). Cafodd un tymor arall pan oedd yn un-ar-ddeg oed mewn ysgol a gynhaliwyd yn Eglwys Tregaron gan w\u0302r o ardal Ceinewydd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Gellir bod yn sicr mai addysg elfennol iawn oedd yn yr ysgolion uchod, a daeth yr hyn a gafodd William Jones i ben yn gynnar iawn. Cyn iddo ddathlu ei benblwydd yn ddeuddeg oed, dechreuodd fel gwas bach ar fferm Wernfelen yn gofalu am y gwartheg. Ar o\u0302l hynny, bu\u2019n gweithio ar nifer o ffermydd eraill yn yr ardal cyn mynd, yn un-ar bymtheg oed, yn brentis mewn siop ddillad yn Nhregaron. Wedi tair blynedd a hanner o brentisiaeth daeth yr amser i symud ymlaen, a chlywodd am swydd yn mynd mewn siop yn Llanidloes. Yr adeg honno roedd y daith o Dregaron i Lanidloes yn un hir ac araf, ac erbyn iddo gyrraedd roedd llanc ifanc arall wedi achub y blaen arno ac wedi ei gyflogi."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn naturiol, roedd hyn yn ergyd fawr i William Jones, ond wrth edrych yn o\u0302l, roedd ei ymweliad a\u0302 Llanidloes yn dyngedfennol yn ei fywyd. Ynghanol ei siomedigaeth, digwyddodd gwrdd a\u0302 dieithryn a\u0302 chysylltiadau yn y fasnach ddillad ; cynghorodd y dieithryn ef i fynd yn syth i Birmingham, a chyflwyno ei hun i w\u0302r o\u2019r enw Mr Roberts, yn gweithio i Laing & Co, Drapers yn y dref. A dyna wnaeth William Jones, ac o ganlyniad treuliodd y naw mlynedd canlynol yn Birmingham yn gweithio i nifer o wahanol fasnachau yn ymwneud a\u0302 defnyddiau a dillad."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Erbyn 1870, teimlai ei fod yn ddigon profiadol i ddechrau busnes ei hun, ac fe aeth ati a mentro, er nad oedd ganddo fawr o gyfalaf y tu cefn iddo. Ond ar o\u0302l blwyddyn neu ddwy o waith caled, dechreuodd ei gwmni dyfu a llwyddo ac, wrth gwrs, does dim yn llwyddo cystal a\u0302 llwyddiant. Erbyn diwedd y ddegawd, roedd William Jones yn berchen ar nifer o sefydliadau mawr yn Ashred Row, Birmingham ac yn w\u0302r cyfoethog iawn. Yn o\u0302l yr hyn a ysgrifennwyd amdano yn y papurau, medrodd lwyddo mewn busnes heb fradychu ei egwyddorion cristionogol cryf, a\u2019i foesoldeb Protestanaidd ; doedd ef meddai un adroddiad yn Y Brython Cymreig (Medi 1893) :"}, {"text_idx": "#000014", "text": ". . . ddim fel ambell i un oedd wedi codi o ddim yn gorweithio ei weision ac yn twyllo ei gwsmeriaid . . . tystiolaeth pawb fu yng ngwasaneth William Jones oedd ei fod yn feistr caredig ac yn talu\u2019n dda am eu gwaith. Mae\u2019r ffaith ei fod wedi parhau i wneud cymaint o fasnach yn yr un fan (sef Ashted Row), a hwnnw yn le cymharol fychan yn Birmingham, yn brawf di-ymwad fod gan ei gwsmeriaid ffydd yn ei nwyddau, y pris a ofynnai amdanynt ac yn ei onestrwydd fel person."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae\u2019n werth nodi bod holl adeiladwaith Ashted Row wedi ei fwrw i lawr yn gynnar yn y 1960au fel rhan o gynllun ail-adeiladu canol dinas Birmingham"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn sicr, roedd gan William Jones weithwyr eithriadol o ddibynadwy a ffyddlon. Dibynnai arnynt yn gyson i redeg ei fusnes pan oedd ef i ffwrdd am fisoedd lawer ar y tro. Roedd yn hoff o deithio ; yn 1886 bu ar siwrnai hir i\u2019r Unol Daleithiau a Chanada, ac yn 1889 bu ar daith ar hyd glannau\u2019r Canolfor yn ymweld a\u0302 Malta, Naples, Venice, Rome a dychwelyd no\u0302l drwy Pisa, Genoa, Turin, a Pharis. Hefyd, treuliai gyfnodau hir yng Nghymru, yn enwedig yn ardal Tregaron."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ar hyd ei oes, roedd William Jones yn Gapelwr mawr ac yn aelod yng nghapel Cymraeg y Methodistiaid Calfinaidd yn Granville Street, Birmingham. Bu\u2019n aelod selog a rhyfeddol o weithgar ; bu\u2019n ddiacon am bron i ugain mlynedd ac yn athro Ysgol Sul am dros ddeng mlynedd ar hugain"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Nid pob dyn cefnog sydd yn haelionus gyda\u2019i arian, ond roedd William Jones yn w\u0302r adnabyddus, ledled Cymru, am ei deyrngarwch. Cyfranodd filoedd o bunnau at achosion crefyddol, addysgol ac elusennol. Yn 1891, rhoddodd \u00a31000 i Gymdeithas Genhadol Dramor ei enwad a \u00a31000 arall i\u2019w Gapel ei hun yn Birmingham. Ychydig ar o\u0302l hynny rhoddodd \u00a31000 i Goleg Diwinyddol y Bala, a hefyd, yr un swm i Goleg Prifysgol Cymru Aberystwyth a Phrifysgol Birmingham."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Gellir cael syniad o werth cyfraniadau William Jones yn nhermau arian heddiw drwy gymharu enillion cyfartalog (average earnings) ; yr ateb, a\u2019r syndod hefyd, yw bod mil o bunnau yn 1890 yn gyfartal a\u0302 rhyw hanner can miliwn yn 2020. Mae\u2019n wir y gellir defnyddio cymariaethau eraill a chael atebion sydd yn uwch ac yn llai na \u00a3500,000, ond does dim dwywaith nag oedd rhoddion William Jones yn rhai mawr yn ei gyfnod, a\u2019i fod yn ddyn neilltuol o gefnog."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Cyfrannodd nifer o symiau sylweddol eraill i wahanol achosion da, a hefyd llawer o symiau bach (bach efallai i William Jones) er enghraifft :"}, {"text_idx": "#000021", "text": "rhoddodd ddeg gini o wobr yn Eisteddfod Genedlaethol y Rhyl (1903) am ddeg ffotograff o olygfeydd wedi ei tynnu o fewn cylch o bedair milltir i Abaty Ystrad Fflur ;rhoddodd \u00a320 at adeiladu yr eglwys ym Mhontrhydfendigaid ;cyfrannodd yn rheloaidd at Sioe Amaethyddol Tregaron, a bu\u2019n llywydd y dydd nifer o weithiau ;cyfeiriodd y Western Mail (17eg Awst 1893) at ei gyfraniadau swmpus i gerflun coffa Henry Richards a, hefyd, at drefniadau\u2019r datguddio yn 1893."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Cyn ei ethol yn Uchel Siryf, roedd ef a\u2019i wraig (doedd ganddynt ddim plant) yn treulio tua hanner eu hamser yn Nhregaron. Adeiladodd dy\u0302, gyda golygfeydd gogoneddus, tua milltir a hanner o\u2019r dre\u2019 ar y ffordd i Langeithio. Roedd yn dy\u0302 syml ei gynllun ond wedi ei adeiladu yn gadarn, yn adlewyrchiad, efallai, o gymeriad y perchennog \u2013 didwyll a chadarn. Enw gwreiddiol y cartref oedd Rhosheulog ond, erbyn heddiw, mae iddo gyfeiriad newydd \u2013 enw Seisnig."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Dywedodd William Jones unwaith fod ei briod Martha ac ef yn teimlo fel pe baent yn ail-ddechrau bywyd pan oeddent yn aros yn Rhosheulog. Roedd y ddau yn dod o\u2019r un plwyf (Caron uwch Clawdd) ac wedi eu codi yn agos iawn i\u2019w gilydd. Nid oedd yr un ohonynt meddai yn teimlo\u2019n ddedwydd iawn pan oeddent ymhell o\u2019i cynefin genedigol, a da fuasai ganddynt allu parhau i aros o hyd yn yr hen ardal, ond roedd rhaid treulio rhyw gymaint o amser yn Birmingham i ennill bywoliaeth."}, {"text_idx": "#000026", "text": "William Jones a Ysgol Uchradd Tregaron"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Tri pheth y gellir bod yn sicr am William Jones, roedd bro ei febyd, ei grefydd Gristionogol ac addysg yn agos iawn at ei galon. Bu ef, a nifer o bobl eraill, yn ymdrechu am flynyddoedd lawer i gael ysgol uwchradd yn Nhregaron. Yn 1896, gwireddwyd eu hymdrechion, ond ar yr amod bod y dre\u2019 a\u2019r ardal yn casglu a chyfrannu \u00a31000 tuag at adeiladu\u2019r ysgol. Tair blynedd yn ddiweddarach, agorwyd adeilad newydd yn Nhregaron, a dyma beth oedd gan y Western Mail i ddweud ar y pryd (Mai 1898):"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Cadeirydd cyntaf llywodraethwyr yr ysgol oedd William Jones, a chwaraeodd ran flaenllaw ar ddiwrnod agor yr adeilad newydd. Cyn y seremoni agoriadol, roedd cinio wedi ei baratoi i\u2019r \u2018mawrion a\u2019r da\u2018 yn Neuadd y Dref, a the yn y National School i\u2019r disgyblion, cyn-ddisgyblion, rhieni a phawb a fedrai ddweud bod ganddo/ganddi gysylltiad a\u0302\u2019r ysgol . Roedd y cyfan ar draul William Jones, ac yn o\u0302l yr hanes yn y Cambrian News (gweler yr Illustrated Special Edition) cymerodd tua 500 i 600 o bobl fantais ar haelioni\u2019r cadeirydd. Dywedodd The Aberystwyth Observer (Mehefin 1899) bod Neuadd y Dre\u2019 yn :"}, {"text_idx": "#000030", "text": ". . . prettily decorated for the occasion, prominence being given to the mottoes \u2018Success to the School,\u201d and \u201cLong Life to Mr and Mrs William Jones\u201d."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Yn ei amser, mae\u2019n siwr bod William Jones yn w\u0302r adnabyddus iawn yn Nhregaron a\u2019r cylch. Heb os, chwaraeodd ran ddylanwadol ym mywyd cyhoeddus yr ardal, ac mae\u2019n ymddangos ei fod yn fawr ei barch yn y gymdogaeth. Dim ond braslun o\u2019i fywyd sydd yma, ond mae\u2019n hollol amlwg, fel y dywedodd Ceiriog Evans, ei fod yn berson arbennig, ac mae\u2019n wir i ddweud na ddeuir ar draws ei debyg yn aml. Eto, nid yw ei enw mor adnabyddus a\u0302 phobl fel Henry Richard, Syr David James, Pantyfedwen a David Davies, Llandinam, ond yn sicr mae\u2019n llawn mor deilwng o glod a chydnabyddiaeth. Fel mab i deulu difreintiedig roedd yn ymwybodol o wir werth addysg a bu\u2019n brwydro ar hyd ei oes i sicrhau cyfleusterau gwell i eraill na chafodd ef ei hun. Chwaraeodd ran allweddol yn yr ymdrech i sicrhau addysg uwchradd i blant Tregaron a phlant ardaloedd yn ymestyn o Gwmystwyth i Lambedr-pont-steffan, Llanilar a Thalsarn. Yn yr un modd, fel sydd wedi ei nodi yn barod, roedd ei gyfraniadau i addysg uwch hefyd yn haelfrydig, ond rywsut mae\u2019r cyfan fel petai wedi mynd yn gwbl anghof."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Cyn gorffen, mae\u2019n werth nodi bod William Jones yn un o saith o blant ac mae\u2019n siwr bod nifer o ddisgynyddion John a Jane Jones, Maesalwad Cottage yn dal i fyw yn yr ardal. Byddai yn ddiddorol clywed oddi wrthynt."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Click button to return to the top of the page and to the navigation bar"}]