[{"text_idx": "#000001", "text": "Rydym yn awyddus i glywed enghreifftiau o weithgareddau perthnasol rydych yn ymwneud a\u0302 hwy neu\u2019n gwybod amdanynt."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae hwn yn gyfle gwerthfawr i gyfrannu at reoli ein hamgylchedd hanesyddol yn y dyfodol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Bydd canlyniadau\u2019r ymgynghoriad hwn yn ein helpu i baratoi adroddiad yn ystod Gwanwyn 2023 ar gyfer Llywodraeth Cymru a fydd yn cael ei ddosbarthu ar draws Sector yr Amgylchedd Hanesyddol yn ddiweddarach yn y flwyddyn. Mae Adroddiadau Dros Dro am Weithgareddau ar gyfer 2020 a 2021 ar gael yma: "}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae dogfennau\u2019r ymgynghoriad a dolen i gyfrannu tystiolaeth o weithgareddau ar gael o "}, {"text_idx": "#000007", "text": "Bydd yr ymgynghoriad yn cau am 14:00 ar 10 Chwefror 2023."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fis Chwefror 2020 cyhoeddodd Grw\u0302p yr Amgylchedd Hanesyddol (HEG) Gynllun Addasu\u2019r Sector (SAP, sydd ar gael yma) y sector Amgylchedd Hanesyddol a Newid Hinsawdd, er mwyn helpu i godi ymwybyddiaeth o\u2019r risgiau a\u2019r cyfleoedd y mae newid yn yr hinsawdd yn eu creu i\u2019r amgylchedd hanesyddol yng Nghymru, a\u2019r angen i addasu. Yn Adran 6 y Cynllun mae cyfres o brif gamau gweithredu gydag allbynnau a chanlyniadau a fwriedir ar gyfer yr amgylchedd hanesyddol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Rydym bellach yng ngham \u2018adroddiad interim ar weithgarwch\u2019 Blwyddyn 3 cylch Fframwaith Monitro a Gwerthuso 5 mlynedd Cynllun Addasu\u2019r Sector (ar gael yma). Felly mae Is-grw\u0302p Newid yn yr Hinsawdd HEG wedi lansio eu hymgynghoriad i gasglu tystiolaeth o weithgarwch addasu sy\u2019n berthnasol i\u2019r amgylchedd hanesyddol yng Nghymru, a gynhaliwyd yn ystod 2022. Bydd hyn yn ein helpu i werthuso cynnydd yn erbyn y camau gweithredu sydd wedi\u2019u cyhoeddi ac i nodi bylchau a meysydd blaenoriaeth sydd angen sylw pellach."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Croeso i\u2019r rhifyn diweddaraf o Fwletin Archifau a Llyfrgell Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru (CHCC). Gellir gweld yr eitemau archifol a\u2019r llyfrau llyfrgell ac erthyglau o gylchgronau yn ein hystafell ddarllen gyhoeddus. Gellir gweld y deunydd archifol ar Coflein hefyd yn coflein.gov.uk. Gellir dod o hyd i bob cyhoeddiad yn ein Catalog Llyfrgell ar-lein."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Rydym ar agor i\u2019r cyhoedd ar yr adegau canlynol:Rydym ni ar agor ar Ddydd Llun, Dydd Mawrth a Dydd Iau rhwng 9:30 a 16:00, ac ar Ddydd Mercher rhwng 10:30 a 16:30.Fe\u2019ch cynghorir i wneud apwyntiad."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae eitemau archif wedi\u2019u hychwanegu i\u2019r casgliadau canlynol yn ystod y mis diwethaf:"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Copi\u0308au caled yw llawer o\u2019r eitemau hyn, sy\u2019n cynnwys cynlluniau ar raddfa fawr, ffotograffau ac adroddiadau, ac maent ar gael i\u2019w gweld yn ein hystafell chwilio yn Aberystwyth. Mae eitemau eraill yn rhai digidol y gellir eu gweld ar ein catalog ar-lein Coflein."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Dyma rai o\u2019r eitemau sydd wedi\u2019u catalogio erbyn hyn ac sydd ar gael ar Coflein:"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Lluniad heneb dan warcheidiaeth Cadw o Abaty Dinas Basing. Amgueddfa ac ati i gyfeiriad y de-ddwyrain. Cyfeirnod Cadw 216/13A. Graddfa 1:96. Un o nifer o luniadau henebion dan warcheidiaeth Cadw sy\u2019n cael eu darparu\u2019n ddigidol erbyn hyn. Gallwch gael gwybod mwy yn ein cofnod safle: "}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ffotograff lliw sy\u2019n dangos pont grawiau yn Llys Bradwen; tynnwyd yn 2021 gan Paul R Davis. Mae\u2019r bont hon sy\u2019n hynafol yr olwg wedi\u2019i hadeiladu o slabiau gwastad mawr, ac arni y mae llwybr ac o\u0302l llawer o draul arno dros Afon Arthog wrth ymyl Llys Bradwen. Gallwch gael gwybod mwy yn ein cofnod safle: "}, {"text_idx": "#000019", "text": "Golwg ar ongl letraws, yn edrych i gyfeiriad y gorllewin, o longddrylliad y tynfad VERNICOS ALEXIA. Mae bloc yr injan ar y dde, ac mae gweddillion cragen y tynfad ar y chwith. Mae\u2019r VERNICOS ALEXIA yn un o dri thynfad a oedd bron yn union yr un fath a\u0302\u2019i gilydd, a ddrylliwyd yn Aber Llong i\u2019r gorllewin o Solfach ym mis Hydref 1981 tra oeddent ar eu ffordd o Lerpwl i Wlad Groeg. Gallwch gael gwybod mwy yn ein cofnod safle: "}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ffotograff du a gwyn sy\u2019n dangos y bont reilffordd ar waelod Ffordd Penparcau, Aberystwyth. Cafodd y ffotograff ei dynnu gan Arthur Chater ar 28 Rhagfyr 1968 cyn i\u2019r bont gael ei dymchwel yn 1969. Roedd y bont reilffordd hon yn rhan o Reilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau, a chafodd ei hadeiladu yn 1909 yn lle pont a oedd bron yn union yr un fath a\u0302 hi. Gallwch gael gwybod mwy yn ein cofnod safle: "}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ffotograff o Felin Wynt Bosherston, a dynnwyd yn 1986 gan Adrian James a gyfrannodd nifer o ffotograffau o adfeilion tw\u0302r y felin wynt, sydd i\u2019r de o bentref Bosherston. Gallwch gael gwybod mwy yn ein cofnod safle: "}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae ein llyfrau a\u2019n cyfnodolion i gyd wedi\u2019u cofnodi ar Gatalog Llyfrgell y Comisiwn Brenhinol ac mae modd eu gweld yn ein Llyfrgell a\u2019n Hystafell Chwilio."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Os oes gennych unrhyw sylwadau neu ymholiadau, mae croeso i chi gysylltu a\u0302 ni:"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Efallai eich bod wedi sylwi bod ein Hystafell Chwilio, ein Llyfrgell a\u2019n Gwasanaeth Ymholiadau ar gau yr wythnos hon. Mae hwn yn gyfle blynyddol i ni gyflawni\u2019r tasgau cefndir a chadw ty\u0302 (neu gadw llyfrgell!) niferus sy\u2019n tueddu i gronni yn ystod y flwyddyn, a gwneud yn siw\u0302r bod popeth yn barod ar gyfer y flwyddyn sydd i ddod. Ond er bod hwn yn ddigwyddiad \u2018blynyddol\u2019, mae\u2019n rhywbeth nad ydym wedi\u2019i wneud ers amser oherwydd bod yr Ystafell Chwilio (ond nid y Gwasanaeth Ymholiadau!) wedi bod ar gau am gyfnod estynedig yn ystod 2020\u20132021. Fodd bynnag, rydym wedi bod yn o\u0302l ac ar agor i\u2019r cyhoedd ers dechrau\u2019r llynedd, ac rydym o\u2019r farn felly bod y cyfnod hwn pan fyddwn ar gau yn gyfle da i\u2019ch atgoffa am yr hyn yr ydym yn ei gynnig pan fyddwn ar agor \u2013 fel y byddwn o ddydd Llun nesaf (22 Ionawr 2023) ymlaen."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Fel rheol, mae ein Llyfrgell a\u2019n Hystafell Chwilio ar agor i bawb ar ddydd Llun, dydd Mawrth a dydd Iau o 09:30 i 16:00, ac ar ddydd Mercher o 10:30 i 16:30. Mae ein Llyfrgell yn cynnwys amrywiaeth eang o lyfrau, cyfnodolion, cylchgronau ac adroddiadau\u2019n ymwneud ag archaeoleg, pensaerni\u0308aeth, a hanes Cymru a gweddill y byd. Gallwch chwilio\u2019r catalog yma, neu mae croeso i chi ddod i mewn a phori drwy\u2019r silffoedd fel y mynnwch. Nid oes angen tocyn darllenydd, ond llyfrgell gyfeirio yn unig yw hon, felly nid ydym yn caniata\u0301u i bobl fynd a\u0302\u2019r llyfrau allan."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Yn ein Hystafell Chwilio gallwch weld ein casgliadau archifol hefyd\u2014 Cofnod Henebion Cenedlaethol Cymru. Nid oes angen cadw lle ymlaen llaw, oni bai eich bod am weld llawer iawn o eitemau neu am weld eitemau o\u2019n casgliad enfawr o awyrluniau (y casgliad mwyaf yng Nghymru!). Os byddwch am wneud hynny, fe wnawn ni\u2019n siw\u0302r bod popeth yn barod ar eich cyfer pan fyddwch yn cyrraedd. Gallwch chwilio ein catalog ar-lein ar Coflein, yma, ond mae\u2019n bosibl na fydd popeth yno. Felly, mae bob amser yn syniad da gofyn i\u2019n Ti\u0302m Ymholiadau cymwynasgar am help os byddwch am weld popeth sy\u2019n ymwneud a\u0302 safle neu bwnc."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Os oes angen help arnoch, neu os nad ydych yn siw\u0302r ble mae dechrau, mae aelodau ein Ti\u0302m Ymholiadau wrth law bob amser yn yr Ystafell Chwilio i\u2019ch helpu gyda\u2019ch ymchwil ac i ateb unrhyw gwestiynau a allai fod gennych am ein casgliadau, ein gwaith, neu hyd yn oed am dreftadaeth adeiledig a hanes Cymru yn gyffredinol. Os na fydd gennym ni\u2019r ateb, fe wnawn ein gorau glas i\u2019ch cyfeirio at yr adnoddau, y ffynonellau neu\u2019r bobl a fydd a\u0302\u2019r ateb. Ond peidiwch a\u0302 phoeni os na allwch deithio i Aberystwyth! Drwy gydol y cyfnodau clo oherwydd y pandemig byd-eang, gwnaethom weithredu Gwasanaeth Ymholiadau llwyddiannus o bell. Nid yw\u2019r gwasanaeth o bell wedi dod i ben; yn ogystal a\u0302 bod yn rhan o\u2019n hymrwymiad i ddarparu gwasanaeth rhagorol i bob defnyddiwr, ble bynnag y maent yng Nghymru (neu ar draws y byd!), mae\u2019r gwasanaeth hefyd yn rhan o\u2019n hymrwymiad i genedlaethau\u2019r dyfodol yng Nghymru drwy helpu i leihau nifer y teithiau\u2019n o\u0302l ac ymlaen i\u2019n Hystafell Chwilio yn Aberystwyth. Wrth gwrs, gallai fod yn fuddiol neu hyd yn oed yn angenrheidiol o hyd i rai ymchwilwyr ddod i\u2019r Ystafell Chwilio, ond byddwn yn ceisio archwilio pob opsiwn er mwyn darganfod beth sydd fwyaf addas i\u2019ch anghenion chi."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Yn olaf, rydym hefyd yn cynnig sesiynau caee\u0308dig yn ein Hystafell Chwilio ar gyfer ymweliadau gan grwpiau o ysgolion a phrifysgolion, cymdeithasau hanes lleol, a grwpiau eraill. Gall y sesiynau hynny gynnwys anerchiad gan ein staff arbenigol, cyflwyniad i\u2019n casgliadau a\u2019n hadnoddau, sesiynau ymchwil dan arweiniad, arddangosfeydd o ddeunydd o\u2019n harchif, taith o amgylch storfeydd ein harchif, neu unrhyw gyfuniad o\u2019r rhain. Rydym hefyd yn cynnig sesiynau tawel i ymchwilwyr sydd ag anghenion ychwanegol. Gall y rhain gael eu cynnal unrhyw ddiwrnod o\u2019r wythnos, gan gynnwys ar ddydd Gwener pan fyddwn fel arfer ar gau. Mae croeso i chi gysylltu i wneud trefniadau."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Gallwch gael gwybod mwy am ein gwasanaethau drwy ddefnyddio\u2019r dolenni cyswllt isod. Edrychwn ymlaen at eich gweld pan fyddwn yn ailagor ar 22 Ionawr!"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Canllawiau i ymwelwyr a\u0302\u2019r Ystafell Chwilio: \nCoflein (cronfa ddata am safleoedd a chatalog archifol): "}, {"text_idx": "#000039", "text": "Cynllun ar raddfa fawr o lawr gwaelod Castell Margam, sy\u2019n dangos y system ddraenio a luniwyd gan Proger, Peiriannydd Carthffosiaeth o Gaerdydd, yn 1893. Cafodd y cynllun ei roi, gyda chynllun tebyg arall, gan Hugh Bevan Evans yn 2021 a chafodd y ddau ei digido\u2019n ddiweddar. Cyf.: MPD_02"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Cafodd arolwg o gerflun efydd Sant Carannog, sylfaenydd pentref Llangrannog, ei gynnal ym mis Medi 2022. Saif y cerflun ar y pentir uwchlaw traeth Llangrannog. Cafodd ei ddylunio a\u2019i greu gan Sebastien Boyesen, sy\u2019n gerflunydd o fri rhyngwladol, a chafodd ei ddadorchuddio gan Archesgob Cymru ar 12 Mai 2012. Cyf.: DS2022_103_001"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Llun o du mewn Capel Soar, Maenan, sy\u2019n perthyn i arolwg a gynhaliwyd yn rhan o gais cynllunio yn 2020. Cafodd Capel y Methodistiaid Soar ei adeiladu yn 1839 mewn arddull werinol, sy\u2019n golygu bod ei fynedfa mewn wal hir. Cyf.: ERC2022_014_003"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Canys y daeth Cristnogaeth mor gynnar i Gymru, a\u2019r Nadolig o\u2019r herwydd yn cael ei dathlu yma ers bron i 1700 o flynyddoedd, nid syndod mo\u2019r ffaith bod yr w\u0302yl wedi gadael ei ho\u0302l ar enwau lleoedd y wlad."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r enwau Nadoligaidd hyn yn enwau capeli, oherwydd tueddiad ymneilltuwyr i enwi eu capeli ar o\u0302l llefydd yn y Beibl. Dyna sy\u2019n esbonio pam bod cymaint o lefydd o\u2019r enw Bethlehem neu Nasareth yng Nghymru, boed yn gapeli, neu\u2019n bentrefi a enwyd ar o\u0302l eu capel, fel Bethlehem ym mhlwyf Llangadog, Sir Gaerfyrddin. Mae\u2019r Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol yn cynnwys 35 man o\u2019r enw Bethlehem ledled Cymru, y rhan fwyaf ohonynt yn gapeli. Mae hi hefyd yn cynnwys cae o\u2019r enw Park Bethlehem o 1841 ym mhentref Pwll-trap yn Sir Gaerfyrddin. Mae\u2019r cae ar bwys Capel Bethlehem, ac mae\u2019n debyg ei fod yn eiddo i\u2019r capel."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae cae arall o\u2019r enw Bethlehem y tu allan i Gaergwrle, Sir y Fflint. Nid oes capel o\u2019r enw yn yr ardal, ond mae\u2019r cae yn ffinio a\u0302 Bedlam Lane, ac mae\u2019n debyg bod Bedlam yn llugurniad o Bethlehem, fel y gwelir yn enw\u2019r ysbyty cleifion iechyd meddwl enwog yn Llundain, a enwyd yn wreiddiol yn Hospital of St. Mary of Bethlehem. Ceir enghraifft ddiddorol o enw fferm yn Sir Gaernarfon, sef Glan-Bethlehem ym mhlwyf Llanllechid. Mae\u2019r fferm ar draws y ffordd o Gapel Bethlehem."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Er mai ym Methlehem y ganwyd yr Iesu, hanai ei deulu o dref Nasareth, felly mae\u2019r lleoliad hwnnw wedi gadael ei farc ar dirlun Cymru hefyd, gyda 17 lle o\u2019r enw Nasareth neu Nazareth. Eto, mae\u2019r mwyafrif ohonynt yn gapeli."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Mae\u2019r gair Nadolig ei hun yn ymddangos ymysg enwau lleoedd y wlad, ac mae\u2019n debyg mae Castell Nadolig ym Mhenbryn, Ceredigion yw\u2019r enghraifft enwocaf. Mae Castell Nadolig yn fryngaer sy\u2019n edrych dros Fae Ceredigion y credir ei fod yn ganolfan bwysig yn y canrifoedd olaf cyn dyfodiad y Rhufeiniaid. Cofnododd Iwan Wmffre yn Place Names of Cardiganshire mai \u2018Kastell yn Dolig\u2019 oedd enw\u2019r lle mewn llawysgrif yn dyddio o 1571/2, ac mae Cofnodion Ysta\u0302d Gogerddan yn rhoi\u2019r ffurf bresennol ar yr enw ym 1594."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Am ragor o wybodaeth ar y safle hwn, gwelwch flog cynharach gan Dr Toby Driver, sy\u2019n trafod y pa\u0302r o lwyau dewindabaeth gyn-Gristnogol a ddarganfuwyd yno yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Castell Nadolig o\u2019r awyr yng ngolau isel y gaeaf, Rhagfyr 2019."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ceir dau le arall yn dwyn yr enw \u2018Nadolig\u2019, sef fferm Castell-nadolig yn Orllwyn Teifi, Ceredigion, a chae ym Mhentrefoelas o\u2019r enw \u2018Pant Nadolig\u2019."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Am ragor o wybodaeth am enwau lleoedd yng Nghymru, ewch at ein Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol Mae\u2019n darparu dirnadaeth ddiddorol i ddefnydd tir, archeoleg a hanes Cymru!"}, {"text_idx": "#000060", "text": "Dymuna pawb yn y Comisiwn Brenhinol Nadolig llawen a blwyddyn newydd dda i chi."}]