[{"text_idx": "#000000", "text": "Bu S.O. Davies yn AS Llafur dros Ferthyr Tudful o 1934 hyd 1970. Cafodd ei ethol am y tro cyntaf mewn is-etholiad yn dilyn marwolaeth yr AS ILP lleol gyda 51% o\u2019r bleidlais (yn erbyn rhyddfrydwr, ymgeisydd ILP a chomiwnydd) a 68% yn etholiad cyffredinol 1935 yn erbyn yr ILP yn unig. Ond am weddill ei yrfa, cafodd gefnogaeth gan ganrannau a amrywiai rhwng 74% ac 81%. Y Pleidwyr a safodd yn ei erbyn yn y 50au a\u2019r 60au oedd Trevor Morgan (fel cenedlaetholwr annibynnol), Ioan Bowen Rees a Meic Stephens."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ond cyn etholiad 1970 cafodd gohebydd gyda\u2019r Merthyr Express gip ar restr o ddarpar-ymgeiswyr y Blaid Lafur drwy Gymru, Lloegr a\u2019r Alban. Roedd enw S.O. Davies yno, gyda\u2019r symbol * yn ei ymyl. Gofynnodd y gohebydd i\u2019r argraffwyr beth oedd ei arwyddoca\u0302d a chael yr ateb ei fod yn golygu \u2018not re-adopted\u2019 gan fod y blaid leol wrthi yn y broses o ddewis olynydd i S.O., er na fu trafodaeth rhyngddyn nhw ac yntau am y penderfyniad. Cyhoeddodd y Merthyr Express y newydd syfrdanol hwn am ollwng un a oedd wedi gwasanaethu ei bobl fel cynghorydd lleol, maer ac aelod seneddol am ddegau o flynyddoedd."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae\u2019r gweddill yn chwedl. Safodd S.O. fel ymgeisydd \u2018Llafur Annibynnol\u2019 (na fyddai\u2019n gyfreithiol-bosib heddiw), gan ennill 51% o\u2019r bleidlais yn erbyn y Llafurwr swyddogol Tal Lloyd (cyn-faer arall). Drwy gyd-ddigwyddiad rhyfedd, dyna\u2019r union ganrannau (o\u2019u talgrynnu) a gafodd yr S.O. buddugol a\u2019i wrthwynebydd rhyddfrydol yn is-etholiad 1934. Yn 1958 cynhaliwyd cynhadledd flynyddol Plaid Cymru yng Nghastell Cyfarthfa, a Tal Lloyd oedd y maer a groesawodd yr aelodau yn swyddogol i\u2019r fwrdeistref yn rhinwedd ei swydd."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Chris Rees oedd ymgeisydd Plaid Cymru yn 1970. Dywedodd wrthyf un tro nad llongyfarch S.O. a wnaeth yn unig yn y cyfrif ond ychwanegu mai dyna\u2019r tro cyntaf iddo fedru dweud mor falch ydoedd nad oedd wedi ennill ei hun! A gwn am o leiaf un aelod o\u2019r Blaid a fu\u2019n helpu S.O. yn ei ymgyrch."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Roedd S.O. Davies yn wladgarwr. Yn y cofnod Wikipedia amdano dywedir: Largely indifferent to party discipline, he defied official Labour policy by championing such causes as disarmament and Welsh nationalism. Cefnogodd fudiad deiseb Senedd i Gymru yn y 1950au, gan ymuno a\u0302\u2019r siaradwyr ar y llwyfan mewn rali a drefnwyd gan Blaid Cymru yng Nghaerdydd ym Medi 1953 (gw. y llun ar dudalen 297 o Tros Gymru, J.E. a\u2019r Blaid gan J.E. Jones, 1970). Ac yn 1955 cyflwynodd ei fesur \u2018Government of Wales\u2019 yn Nhy\u0302\u2019r Cyffredin, a baratowyd gyda chymorth gan arbeniwyr o blith aelodau\u2019r Blaid. Ond yn o\u0302l y disgwyl, ni fu ei ymgais yn llwyddiannus."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dyma un rhan ddifyr o\u2019r drafodaeth ar lawr y Ty\u0302. Dywedodd S.O. bod cefnogaeth i\u2019r mesur yn dod o \u2018Monmouthshire, Cardiff, West \u2014\u2019. Torrodd George Thomas (AS Gorllewin Caerdydd) ar ei draws gan honni: \u2018The hon. Gentleman will not get much support there\u2019. Gorffennodd S.O. ei frawddeg yn feistrolgar: \u2018\u2014 Rhondda, and other places\u2019."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Elwyn Roberts, craig safadwy Plaid Cymru drwy ran helaeth o\u2019r ugeinfed ganrif, oedd pwnc darlith flynyddol Cymdeithas Hanes y Blaid yn 2017. Er gwaethaf ei gefndir yn y byd bancio, bu Elwyn Roberts yn genedlaetholwr penderfynol ac ymroddedig a roddodd ei gariad i Gymru o flaen unrhyw fuddiannau personol."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae\u2019n bleser cael agor y cyfarfod hwn, i gofio Elwyn Roberts, un o hoelion wyth y Blaid, ac mae\u2019n addas mai yma ar faes y Brifwyl ym Mo\u0302n yr ydym yn ymgasglu, gan iddo fod hefyd yn drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith. Bu\u2019n byw am ddegawdau ym Modorgan; er bod ei wreiddiau yn Abergynolwyn, Meirionnydd. Roedd yn un a\u0302\u2019i ddylanwad i\u2019w deimlo ledled Cymru."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae gennym, fel cenedl, le nid yn unig i barchu\u2019r goffadwriaeth Elwyn; ond hefyd i drosglwyddo\u2019r cyfraniad a wnaed ganddo, fel ysbrydoliaeth i genhedlaeth newydd i dorchi llewys ac i gwblhau\u2019r uchelgais oedd yn ei galon. Roedd yn genedlaetholwr ymarferol a gredai fod buddugoliaeth yn tyfu ar sail trefniadaeth wleidyddol \u2013 trwy harneisio adnoddau pobol a chyllidol i wireddu uchel amcanion ein cenedl."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Bu\u0302m yn pendroni a allwn wneud cyfiawnder a\u0302\u2019r testun, gan amau a oeddwn yn wir adnabod Elwyn Roberts. Efallai y byddai llawer o\u2019r rhai a weithiodd gydag ef, yn cyfaddef teimladau cyffelyb: oherwydd roedd Elwyn, yn ogystal a\u0302 bod yn ffigwr cenedlaethol ac yn heavyweight gwleidyddol, hefyd yn ddyn hynod breifat."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Roedd Elwyn yn un o hanner dwsin a ddylanwadodd yn sylweddol arna\u2019 i\u2019n bersonol, gan fy nhywys \u2013 o oed ifanc \u2013 i weithio dros y Blaid. Y dylanwadau cenedlaethol eraill oedd Gwynfor Evans a Saunders Lewis; yn lleol yng Ngwynedd \u2013 Dafydd Orwig a Wmffra Roberts; ac o fewn fy nghenhedlaeth innau, y diweddar annwyl Phil Williams. Gwerth nodi fod tri o\u2019r rhain yn feibion i chwarelwyr llechi \u2013 Dafydd Orwig, Wmffra ac, ie, Elwyn Roberts."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Roedd Elwyn yn fab i Evan Gwernol Roberts, chwarelwr yn Abergynolwyn; ei fam, Mabel, yn brifathrawes ysgol babanod. Roedd Abergynolwyn mor bwysig iddo, fe drodd hunangofiant, yn gyfrol hanes Abergynolwyn \u2013 \u2018doedd o byth yn siarad amdano fo ei hun! Felly mae\u2019n ymhyfrydu yn y llyfr mai drwy ymdrechion y Blaid, yn y 70au y cafodd y chwarelwyr, o\u2019r hir hwyr, hawl i iawndal llwch."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ganwyd Elwyn ym 1905, ac roedd yn ddyn o\u2019i genhedlaeth. Roedd cysgod y rhyfel byd cyntaf, yn drwm arno, fel oedd chwyldro Iwerddon a dirwasgiad y diwydiannau trymion. Ni chafodd addysg brifysgol \u2013 yn wir, ni hidiai lawer am yr addysg a gafodd yn ysgol Ramadeg Tywyn, a oedd yn llawer rhy Seisnig iddo."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ar o\u0302l gadael ysgol aeth i weithio i\u2019r banc, ble fu am chwarter canrif, yn gyntaf yn Blaenau Ffestiniog, wedyn Bethesda \u2013 dwy gymuned chwareli \u2013 ac yna, Llandudno gan godi\u2019n ddirprwy reolwr ac yntau prin yn drideg oed."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Gallai fod wedi esgyn yn uchel yn y byd bancio: ond roedd dyfodol Cymru\u2019n bwysicach iddo na gyrfa a chyfoeth. Ymunodd a\u0302\u2019r Blaid Genedlaethol yn ei dyddiau cynnar; yn un ar hugain oed, fe sefydlodd gangen Blaenau Ffestiniog \u2013 y gangen fwyaf oedd gan y Blaid drwy Gymru benbaladr. Pryd hynny, fel drwy ei yrfa, gweithiai\u2019n ddygn yn y cefndir, i eraill gael y sylw fel ceffylau blaen."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Pan ddaeth rhyfel ym 1939, gwrthododd Elwyn a\u0302 listio yn y lluoedd arfog; gwnaeth hyn ar sail cenedlaetholdeb, nid heddychiaeth. Gwrthododd gydnabod hawl gwladwriaeth Lloegr I\u2019w orchymyn i ymladd drostynt. Gofynnodd un o\u2019r Tribiwnlys iddo \u201cFel Cymro ydach chi\u2019n sefyll, ynte?\u201d Atebodd Elwyn, gyda\u2019i hiwmor sarrug, a\u2019i agwedd gwbl sarhaus tuag at y sefydliad Seisnig, \u201cNa, fel Tsieini!\u201d Cafodd ei orfodi i weithio fel dyn dal llygod mawr yn ardal Corwen."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Yn ystod y rhyfel \u2013 drwy anogaeth Saunders Lewis a J.E. Daniel \u2013 sefydlwyd \u201cPwyllgor Diogelu Diwylliant Cymru\u201d \u2013 yng ngeiriau Gwynfor, \u201cy mudiad cenedlaethol pwysicaf i weithio dros Gymru yn ystod y rhyfel\u201d. Trefnwyd rali\u0308au ledled Cymru, a\u2019r un mwyaf llwyddiannus oll oedd un a gynhaliwyd ym Mae Colwyn. Holodd Gwynfor pwy oedd yn gyfrifol am gael y math dorf. Cafodd ar ddeall mai clerc banc ifanc oedd wedi cyflawni\u2019r math wyrth. Dyna \u2018r tro cyntaf i Gwynfor gyfarfod Elwyn; ac fe ffurfiwyd partneriaeth a ddylanwadodd ar ddyfodol ein cenedl."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Rhaid bod y banc yn meddwl yn uchel ohono, oherwydd er gwaethaf ei genedlaetholdeb tanbaid cafodd ddychwelyd i\u2019r banc cyn diwedd y rhyfel. Pan safodd Gwynfor dros Feirionnydd yn etholiad 1945, gwnaeth yntau gais i\u2019r Banc i ryddhau Elwyn i weithio fel trefnydd; a chytunodd y banc i hynny! Mae Rhys Ifans, yn ei gyfrol ar Gwynfor yn so\u0302n am Elwyn yn serennu fel asiant etholiadol \u2013 a dwi\u2019n dyfynnu \u2013 \u201car gownt ei galedwch diarhebol\u201d."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Dychwelodd Elwyn i\u2019r banc ar o\u0302l yr etholiad; ond roedd ei allu trefniadol yn hysbys, a chafodd wahoddiad i weithio fel Trefnydd Eisteddfod Genedlaethol Bae Colwyn, 1947 \u2013 gan gael y banc i\u2019w ryddhau, eto!"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Cafodd ei ben-bachu eto i weithio fel trefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol Llanrwst ym 1951. Ni ddychwelodd i\u2019r banc wedi hynny, a chafodd ei benodi gan y Blaid, yn Drefnydd Gwynedd a Chyfarwyddwr Cyllid."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Daeth galw arall arno \u2013 iddo drefnu\u2019r ymgyrch trawsbleidiol dros Senedd i Gymru. Pan gymerodd Elwyn drosodd, roedd y ddeiseb wedi rhedeg ers dwy flynedd ac ond ychydig gannoedd o enwau arni. Gafaelodd Elwyn yn yr awenau gyda\u2019i unplygrwydd nodweddiadol, a llwyddodd i gynyddu nifer yr enwau i dros chwarter miliwn. Arweiniodd hyn i S.O. Davies AS gyflwyno Mesur Senedd i Gymru yn San Steffan ym 1956."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Roedd galwadau eraill yn dal i lifo. Pan gafodd gwmni Teledu Cymru anhawster i godi arian ym 1962, at Elwyn y trowyd, a llwyddodd i godi buddsoddiadau i\u2019r fenter, a fyddai heddiw\u2019n cyfateb i dros \u00a31 miliwn. Roedd codi arian yn un o gryfderau Elwyn: ef, yn ddiweddarach, berswadiodd ddyn busnes cyfoethog i gyflogi Gwynfor, fel ymgynghorydd rhwng 1970 a 1974, wedi iddo golli Caerfyrddin \u2013 a Gwynfor, i bob pwrpas, ar y clwt yn ariannol."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Tynnwyd Elwyn i mewn i geisio achub Clywedog rhag cael ei boddi, a dyfeisiodd gynllun i gannoedd brynu llathen sgwa\u0302r o dir y Cwm, a fyddai\u2019n dyrysu Corfforaeth Birmingham \u2013 cynllun aflwyddiannus, gwaetha\u2019r modd, oherwydd cyngor cyfreithiol diffygiol."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Ym 1964 penodwyd Elwyn yn Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid . Derbyniodd y swydd \u2013 a hynny ar adeg eithriadol o anodd yn hanes y Blaid \u2013 ar yr amod y cai weithio o swyddfa Bangor."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Mae\u2019n deg cydnabod nad oedd pawb o fewn y Blaid yn gallu ymateb yn bositif i bersonoliaeth Elwyn, i\u2019w \u201cgaledwch diarhebol\u201d nac i\u2019r math o genedlaetholdeb \u201ctraddodiadol\u201d a gynrychiolai; nac i\u2019w uniongrededd ceidwadol o safbwynt trin arian."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae llawer wedi ei ysgrifennu am y tensiwn rhwng Emrys Roberts, a weithredai tan 1964, fel Ysgrifennydd Cyffredinol y Blaid yn swyddfa Caerdydd, ac Elwyn Roberts, rheolwr cyllid y Blaid, a weithredai o swyddfa Bangor. Gallwn, yn bersonol, weld rhinweddau mawr yn y ddau hyn a gyfrannodd cymaint at lwyddiant y Blaid yn eu gwahanol ffyrdd."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Chwaraeodd Elwyn ran allweddol mewn nifer o ymgyrchoedd, gan gynnwys isetholiad Caerfyrddin 1966, ble bu\u2019n cydweithio a\u0302\u2019r Cynrychiolydd, Cyril Jones. Elwyn sicrhaodd yr adnoddau i ennill y dydd. Ac Elwyn gafodd y fraint o hysbysu Gwynfor, wrth iddo gyrraedd y cownt, ei fod wedi ennill!"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Elwyn Roberts oedd Ysgrifennydd Cyffredinol Plaid Cymru drwy\u2019r cyfnod mwyaf anhygoel yn ei hanes \u2013 isetholiadau Caerfyrddin, Rhondda Fawr ym 1967, Caerffili ym 1968, heibio miri\u2019r arwisgo ym 1969 gan ymddeol ym 1971. Yn syth ar o\u0302l ymddeol \u2013 fel petai heb wneud digon dros y Blaid, cymerodd Elwyn drosodd y swydd ddi-da\u0302l fel Trysorydd Cenedlaethol y Blaid."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Yn rhinwedd y swydd, aeth ati eto i drefnu \u2013 trefnu codi arian drwy nosweithiau llawen a chyngherddau Tribannau Pop! Alla\u2019i ddychmygu neb llai tebyg nag Elwyn, yn ei dop-cot llwyd, ei het a\u2019i briff-ces, fel trefnydd digwyddiadau roc a ro\u0302l y 70au . Ond cododd filoedd i\u2019r achos, ac ef greodd y sylfaen gyllidol ar gyfer etholiadau 1974 pan enillodd y Blaid dair sedd yn San Steffan."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Efallai fod trefnu ymgyrchoedd etholiadol wedi creu\u2019r awydd ynddo i fwrw i\u2019r dasg ei hun, oherwydd, yn syth ar o\u0302l ymddeol cafodd ei ethol yn Gynghorydd Sir yn Ynys Mo\u0302n; ac yna i Gyngor newydd Gwynedd ym 1973. Arhosodd fel cynghorydd tan 1985 \u2013 gan chwarae rhan flaenllaw i wella economi Gwynedd."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Y tro cyntaf i mi gyfarfod Elwyn oedd ym 1962. Roeddwn yn fyfyriwr ym Manceinion a newydd ymuno a\u0302\u2019r Blaid. Yn ystod gwyliau\u2019r coleg, mynychais gyfarfod o Gangen Caernarfon yn y People\u2019s Cafe\u0301 \u2013 ar y Maes yn y dref. Elwyn oedd yn siarad yno a soniais yn y gyfrol \u201cO ddifri\u201d sut y cerddodd i mewn yn gwbl bwrpasol a\u2019i brief-case yn orlawn. Daeth nid i fa\u0302n-drafod, llai fyth i gymdeithasu, ond yn hytrach i\u2019n cyfarwyddo. Fo oedd yn gosod yr agenda a\u2019r blaenoriaethau, fel ryw Gomisar sofietaidd."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Yn fuan wedyn, galwais heibio ei swyddfa ym Mangor ac roedd hynny\u2019n brofiad. Trefnai\u2019r gwaith fel peiriant ac roedd yn feistr corn ar bawb a phopeth \u2013 fel dwi\u2019n sicr y gallai Nans Couch \u2013 Nans Gruffydd fel yr oedd pryd hynny \u2013 dystiolaethu o brofiad personol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Doedd gan Elwyn fawr o amser i ffyliaid \u2013 a dangosai hynny\u2019n weddol amlwg. Ond pe gwelai fod gan rywun gyfraniad i wneud i\u2019r mudiad cenedlaethol, doedd dim yn ormod o drafferth iddo. Penderfynodd yn weddol gynnar fod gennyf innau rywbeth i\u2019w gynnig \u2013 ac fe gymerodd ddiddordeb mawr ym mhopeth a wnawn dros gyfnod o flynyddoedd."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Fo oedd tu cefn i\u2019m mhenodi i weithio fel trefnydd etholaeth Arfon o Fehefin hyd Hydref 1964, ar o\u0302l i mi raddio a chyn dechrau gweithio, cyfnod oedd yn arwain at etholiad cyffredinol 1964. Roedd wedi awgrymu, yn gynharach, y dylwn \u2013 ar o\u0302l graddio \u2013 fynd i chwilio am waith i gymoedd y De i ddod i nabod Cymru\u2019n well. Pan ddeallodd mod i am fynd i weithio efo cwmni Ford yn Dagenham, fe ffieiddiodd am sbel \u2013 roedd wedi digio efo fi oherwydd, mae\u2019n debyg, y tybiodd y byddwn innau\u2019n diflannu o\u2019r Blaid ac o wleidyddiaeth Cymru, fel bu hanes cymaint o fechgyn ifanc pryd hynny."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Cadarnhawyd ei ofnau ar o\u0302l iddo ef a Wmffra Roberts geisio a\u2019m mherswadio i sefyll yn Arfon yn etholiad Mawrth 1966; a minnau\u2019n gwrthod yn fflat ystyried y math beth \u2013 wedi\u2019r cyfan roeddwn ond dwy ar hugain oed, ac roedd llawer yn rhy gynnar. Ond roedd Elwyn wedi plannu\u2019r syniad yn fy mhen y dylwn baratoi ar gyfer y math bosibilrwydd yn y dyfodol."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Pan welais Elwyn yng Nghaerfyrddin, y Sadwrn olaf cyn yr isetholiad 66, roedd ei agwedd tuag ataf yn dal yn sarrug, a dweud y lleiaf. Anfonodd fi allan i ganfasio heb fawr ddim sgwrs \u2013 roeddwn yn y \u201cbad books\u201d go iawn. Ond pan ddychwelais i adrodd am drwch y gefnogaeth yn y dre, roedd wedi meirioli. Dwedodd mai dyna\u2019r ymateb drwy\u2019r etholaeth \u2013 ac mewn llais isel, rhag i neb glywed, sibrydodd \u201cDwi\u2019n credu fod Gwynfor am ennill\u201d."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Yn sgil yr isetholiad, aeth nifer ohonom \u2013 Phil Williams, Dafydd Williams, Eurfyl ap Gwilym, Gareth Morgan Jones, Rod Evans ac eraill \u2013 ati i ffurfio Grw\u0302p Ymchwil y Blaid \u2013 i helpu Gwynfor efo agweddau o\u2019i waith seneddol, ac i baratoi Cynllun Economaidd i Gymru. Roedd hynny\u2019n plesio Elwyn yn ddirfawr \u2013 a darparodd heb berswa\u0302d, gyllid o ryw hanner can punt y mis, i ni allu llogi swyddfa fechan iawn a chyflogi teipydd rhan amser."}, {"text_idx": "#000045", "text": "O fod wedi methu a\u2019m cael i sefyll yn Arfon, Elwyn berswadiodd Bwyllgor Rhanbarth Meirion i\u2019m gwahodd i sefyll yno yn etholiad 1970, er fy mod yn byw yn Llundain ac yn gweithio i gwmni Mars yn Slough. Rhoddodd Elwyn gefnogaeth ymarferol i mi o ran adnoddau\u2019r Blaid yn ganolog."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Erbyn 1972, roeddwn wedi dychwelyd i fyw yng Nghymru, yn gweithio efo cwmni Hoover ym Merthyr ac wedi fy ethol i Gyngor Merthyr \u2013 roedd fel pe bae cynllun cyfnod hir Elwyn ar fy nghyfer, o\u2019r diwedd yn symud ymlaen fel yr oedd wedi bwriadu. Pan gefais f\u2019ethol dros Arfon, cefais eto bob cefnogaeth ganddo, fel y cefais pan sefais i olynu Gwynfor fel Llywydd."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Er bod Elwyn yn gymaint o gefn i mi, ac yn f\u2019ystyried yn dipyn o prote\u0301ge\u0301 iddo, prin allwn ddeud fy mod yn ei wir adnabod \u2013 dim ond unwaith bu\u0302m heibio ei gartref ym Modorgan \u2013 a hynny i bigo ryw bapurau \u2013 a phrin erioed y cefais unrhyw sgwrs a\u0302\u2019i wraig Nansi. Un felly oedd Elwyn; ac doedd dim dewis ond ei dderbyn fel yr oedd \u2013 oherwydd fyddai dim byd yn ei newid. Roedd fel craig yr oesoedd, yn gyson, yn gadarn, yn unplyg ac yn gwbl ymroddedig i Gymru."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae\u2019n dda ein bod ni heddiw yn ei gofio, oherwydd mae gan y Blaid a\u2019r genedl lawer i ddiolch iddo: Elwyn Roberts, \u201cY graig safadwy drwy dymhestloedd\u201d; y math graig sydd o\u2019r golwg dan wyneb y tir, ond oedd mor hanfodol os oeddem am adeiladu dyfodol cenedl ar seiliau cadarn. Diolch amdano a diolch am wrando."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Diolch am y gwahoddiad i rannu fy adnabyddiaeth o Elwyn, a diolch o galon i Dafydd Wigley am y portread arbennig gawsom ni. Pwy all ychwanegu i\u2019r pictiwr hwnnw o Elwyn fel ffigwr cenedlaethol? Dwi ddim yn mynd i geisio gwneud hynny \u2013 beth rwy\u2019n mynd i\u2019w wneud yw so\u0302n am Elwyn y dyn \u2013 y dyn y mae cymaint o bobl wedi ei gael yn anodd i fynd o dan ei groen."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Gwnes i gyfarfod ag Elwyn gyntaf yn 1961. Roeddwn i\u2019n fachgen ysgol ar y pryd a doedd amgylchiadau\u2019r cyfarfod ddim gyda\u2019r hapusaf, oherwydd gwy\u0302s ges i ymddangos ger ei fron mewn Pwyllgor Rhanbarth!"}, {"text_idx": "#000051", "text": "Mi oeddwn i wedi sefydlu cangen ysgol o\u2019r Blaid yn Ysgol Ramadeg Dinbych ddechrau\u2019r chwedegau. Byddem ni\u2019n cyfarfod yn yr awr ginio yn yr ysgol mewn ystafelloedd gwahanol yn ddiarwybod i\u2019r staff. Roedd hynny\u2019n bosibl oherwydd bod gen i fathodyn yn dweud \u2018Prefect\u2019 ( a hawl felly i adael disgyblion i mewn i\u2019r adeilad) \u2013 ond y drwg oedd bod athrawon yn gallu dod heibio, agor y drws a gofyn \u201cWhat\u2019s going on here, then?\u201d. Os oedd yn Sais, roeddwn i\u2019n gallu dweud, \u201cOh, it\u2019s the Welsh Society, sir\u201d. Ac roedd hynny\u2019n iawn. Un tro ddaru\u2019r athro ysgrythur ddod a gofyn a oedden ni\u2019n cynnal cyfarfod gweddi \u2013 ac mae\u2019n flin gen i gyfaddef i mi ateb fy mod!"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Y ffaith yw, roedd yna berygl cael ein dal, ond maes o law fe gawson ni ddefnyddio Swyddfa\u2019r Blaid yn y dre. Ond roedd rhywun wedi achwyn fod plant ysgol yn mynd a dod o\u2019r swyddfa ac yn cadw reiat. A felly dyma fi\u2019n cael gwy\u0302s i fynd i\u2019r Pwyllgor Rhanbarth a rhoi cyfrif amdanaf fy hun a\u2019m cyd-ddisgyblion, o flaen neb llai na Mr Elwyn Roberts!"}, {"text_idx": "#000053", "text": "I\u2019r rhai ohonoch oedd wedi adnabod Elwyn, gallwch chi ddychmygu sut deimlad oedd ymddangos o\u2019i flaen! Roeddwn i yn deall \u2013 allwch ddim wafflo efo hwn. Ond y gwir yw mi ddaru o ddod allan o\u2019n plaid ni, a dweud bod perffaith ryddid i ni ddefnyddio\u2019r swyddfa o hynny ymlaen."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Ychydig nes ymlaen, yn 1968, fel y dywedodd Dafydd Williams, mi ges i fy mhenodi ar staff y Blaid. Fe ges i gyfweliad ym Mhwllheli yn dilyn cyfarfod mabwysiadu Robyn Lewis. Dyma Elwyn yn dod ata\u2019i ar y diwedd, \u2013 \u201cReit\u201d medde fo, \u201cdwi eisiau i chi helpu fi lenwi bw\u0302t y car efo\u2019r holl daflenni yma.\u201d Ac fel oeddwn i\u2019n llenwi\u2019r bw\u0302t, roedd o yn fy holi. A phan oeddwn i wedi llenwi\u2019r bw\u0302t, dyma fo\u2019n dweud, \u201d \u2018Dech chi wedi cael y swydd\u201d. Cyfweliad byrraf fy mywyd."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Fel mae Dafydd Wigley wedi dweud, dyn preifat oedd o. A byddwn i\u2019n dweud ei fod yn ddyn swil mewn gwirionedd. Ac efallai, roedd ganddo ryw ffasa\u0302d sydd gan bobl swil yn aml sy\u2019n gwneud i chi feddwl eu bod nhw\u2019n llai cynnes nag ydyn nhw. Yn y bo\u0302n, mi roedd Elwyn yn ddyn cynnes."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ac fel yr awgrymodd Dafydd Wigley, pan gafodd o hamdden, ddaru o ddim sgwennu amdano\u2019i hun ond sgwennu am ei fro \u2013 sgwennu am yr ardal roddodd ei werthoedd iddo. [Wrth Odre Cadair Idris] Yno mae o\u2019n so\u0302n am ei blentyndod, ac mae un frawddeg sy\u2019n dipyn o syndod. So\u0302n mae o am ei ysgol, ac am athro yr oedd ganddo dipyn o feddwl ohono, Mr Fielding. O\u2019r Iseldiroedd y deuai teulu Mr Fielding, ond roedd o\u2019n medru Cymraeg."}, {"text_idx": "#000057", "text": "A dyma\u2019r frawddeg oedd yn fy nharo fel un eithriadol: \u201cCofiaf rai o\u2019r gwersi mewn rhifyddeg, er bod yn gas gen i\u2019r pwnc.\u201d Meddai hwn, y consuriwr ffigyrau! Y dyn oedd yn medru cael arian o\u2019r awel \u2013 ac roedd yn gas ganddo rifyddeg! Dywed fod Cymraeg a hanes lleol yn fwy at ei ddant o lawer. Ie, brogarwch oedd y sail i wladgarwch Elwyn, ac fel mae Dafydd Wigley wedi\u2019i ddisgrifio, gwladgarwch dipyn bach yn hen-ffasiwn. A baswn i\u2019n cytuno \u2013 gwerthoedd y Gymru Gymraeg Anghydffurfiol oedd ganddo."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Rwy\u2019n cofio mewn un gynhadledd, ddechrau\u2019r saithdegau, fod un o ganghennau\u2019r Rhondda wedi gyrru cynnig gerbron am i\u2019r Blaid sefydlu clybiau yfed. Dim ond dau gerdyn oedd wedi dod i fyny \u2013 y cynigydd a\u2019r eilydd. A dyma Elwyn yn dod ata\u2019i a dweud, \u201cGwynn, mae rhaid i chi siarad!\u201d Oeddwn i\u2019n ddim wedi bwriadu siarad ond meddai, \u201cMae\u2019n rhaid i chi siarad yn erbyn hwn! Bobol bach, beth ydech chi\u2019n meddwl byddai cefnogwyr Goronwy Roberts, y dirwestwr mawr, yn ei ddweud yn Arfon pe baem ni\u2019n pasio\u2019r cynnig yma?\u201d A wyddoch chi, roedd rhaid i mi fynd, ar ddau funud o rybudd, a siarad yn erbyn sefydlu clybiau yfed. Methu ddaru\u2019r cynnig, ond nid oherwydd unrhyw beth ddywedais i!"}, {"text_idx": "#000059", "text": "Eto, rhan o\u2019i werthoedd Anghydffurfiol oedd ei heddychiaeth. Rwy\u2019n gwybod mai fel cenedlaetholwr y safodd o yn erbyn gwasanaeth milwrol, ond fe allai fod wedi gwneud hynny fel heddychwr hefyd."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Rwy\u2019n cofio un achlysur adeg yr Arwisgo pan oedd y diweddar ROF Wynne (Garthewin) wedi bod yn mynegi teimladau honedig amwys yngly\u0302n a\u0302\u2019r defnydd o drais mewn ymgyrchoedd dros ryddid cenedlaethol. Gwnaeth aelod weddol flaenllaw o\u2019r Blaid amddiffyn ROF Wynne. Fe wylltiodd Elwyn: \u201cFo! Fo o bawb! Tase fo\u2019n gweld gwn iawn, base fo\u2019n gwneud yn \u2018i glo\u0302s!\u201d"}, {"text_idx": "#000061", "text": "Roedd Elwyn yn medru gwylltio, rhaid cyfaddef hynny. Rwy\u2019n cofio dod o un Eisteddfod lle roedd o wedi ffromi gydag un o weision ffyddlonaf y Blaid, Nans Jones. (Nans Jones, rhaid dweud, oedd yn tramgwyddo Elwyn yn amlach na neb arall ar y staff!) Pan aeth Elwyn i stondin Y Ddraig Goch (yn y cyfnod pan na nad oedd gan bleidiau gwleidyddol hawl i gael stondin ar y Maes) beth welai o dan y bwrdd ond copi\u0308au o lyfr garddio JE Jones. Beth fyddai Nans yn ei wneud pan welai rywun oedd yn adnabod JE yn dod i mewn i\u2019r babell ond cynnig y llyfr garddio iddyn nhw \u2013 yn lle cynnig pamffledi\u2019r Blaid! \u201cA beth bynnag\u201d, meddai Elwyn, \u201cpryd gafodd JE amser i arddio?\u201d"}, {"text_idx": "#000062", "text": "Bu Elwyn yn drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith. [Eisteddfod Llanrwst, 1951, oedd un o\u2019r rhain.] Un dydd Llun, trefnodd fod Cynan yn dod i Lanrwst i archwilio Cylch yr Orsedd, achos yn ystod yr wythnos flaenorol roedd penseiri wedi bod wrthi yn gosod y meini yn eu trefn (yn y dyddiau cyn bod rhai plastig, meini go iawn felly). Ond dros y penwythnos, roedd y ffarmwr wedi gadael i\u2019r bustych ddod ar y safle i bori. A dyma eiriau Elwyn, \u201cWyddoch chi beth, roedd y bustych yn codi\u2019u cynffonau yn erbyn y meini \u2013 ac aeth Cynan yn wallgof! \u2018Ydach chi ddim yn sylweddoli\u2019, meddai Cynan, \u2018fod y meini hyn yn gysegredig?'\u201d. Roedd yn amlwg o wyneb Elwyn wrth iddo ddweud yr hanes fod ganddo syniad o\u2019r absw\u0301rd."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Un diwrnod roedden ni\u2019n trafod ceir. Ymhlith y swyddi bu Elwyn yn eu gwneud oedd gwerthu ceir ail-law. Un da dwi\u2019n siw\u0302r \u2013 roedd ganddo\u2019r ddawn i wahanu pobl a\u0302\u2019u harian \u2013 megis y gwnaeth flynyddoedd yn ddiweddarach fel Trysorydd y Blaid! Gwerthai geir dros ddyn busnes o Fae Colwyn, Mr Bill Knowles. Roedd Bill Knowles yn dipyn o gymeriad, yn Dori amlwg, a daeth yn Faer Bae Colwyn. (Fel mae\u2019n digwydd, yn ystod y chwedegau, ddaru o droi\u2019n Bleidiwr, a bu\u2019n Gadeirydd Pwyllgor Rhanbarth Gorllewin Dinbych.) A dod yn o\u0302l at ein sgwrs, dyma Elwyn yn dweud, \u201cGwynn, os byth y bydd rheiddiadur y car yn gollwng dw\u0302r, dwi\u2019n gwybod sut i\u2019w setlo fo. Mae isio tywallt paced o bupur i mewn iddo fo, a gwneith hynny i selio fo \u2013 rhywbeth ddysgodd Bill Knowles i mi!\u201d Nid oes gan werthwyr ceir ail-law enw da bob amser, ond pe baech chi\u2019n gofyn i mi a fyddwn i\u2019n prynu car ail-law gan Elwyn mi fyddwn yn ateb, \u201cBaswn, o baswn!\u201d"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Roedd o weithiau rwy\u2019n meddwl yn or-wyliadwrus. Dwy enghraifft fach. Roedd grw\u0302p ymchwil, dan Dewi Watcyn Powell rwy\u2019n credu, wedi paratoi cyfansoddiad i\u2019r Gymru rydd (a chafwyd cynhadledd yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd i\u2019w dderbyn). Un pwnt a godwyd oedd beth i alw cynrychiolydd y Goron. Roedd \u2018Viceroy\u2019 allan o\u2019r cwestiwn, ac roedd teimlad fod \u2018Governor-General\u2019 yn rhy imperialaidd. Dyma nhw\u2019n penderfynu ei alw\u2019n \u2018Dinesydd Cyntaf\u2019, \u2018First Citizen\u2019. Roedd Elwyn yn teimlo fod hyn yn rhy elitaidd i\u2019r Blaid."}, {"text_idx": "#000065", "text": "\u201cFedrwch chi\u2019n feddwl, Gwynn, am enw arall fel pennaeth rhywbeth?\u201d"}, {"text_idx": "#000066", "text": "\u201cWel, mae pennaeth seremoni\u0308ol Prifysgol yn cael ei alw\u2019n Ganghellor,\u201d meddwn i."}, {"text_idx": "#000067", "text": "\u201d O reit dda, ia, rwy\u2019n lico hynny \u2013 Canghellor Cymru.\u201d"}, {"text_idx": "#000068", "text": "\u201cO feddwl am y peth\u201d, medde fi, \u201cdyna yw teitl prif weinidog yr Almaen.\u201d"}, {"text_idx": "#000069", "text": "\u201cBobol bach \u2013 fedrwn ni ddim cael hynny! Meddyliwch beth fyddai\u2019r Daily Post yn ei wneud o \u2018r peth!\u201d"}, {"text_idx": "#000070", "text": "A \u2018First Citizen\u2019 oedd hi!"}, {"text_idx": "#000071", "text": "Rwy\u2019n cofio un diwrnod, roedden ni\u2019n trafod bywyd teuluol, am wn i, a dyma fo\u2019n darganfod mai eglwyswr oeddwn i. Ac roedd o eisiau egluro rhywbeth i mi."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Yr adeg honno, roedd pob plaid wleidyddol yn cael gwahoddiad i fynd i ryw addoldy ar y Sul o flaen eu cynhadledd. Roedd yn cael ei drefnu ymlaen llaw, wrth gwrs, pwy fyddai\u2019n rhoi\u2019r gwahoddiad."}, {"text_idx": "#000073", "text": "\u201cMae\u2019n rhaid i mi gyfaddef nad ydw\u2019i erioed wedi gofyn i ni gael gwahoddiad i fynd i eglwys, ac mi ddylwn i egluro paham. Y rheswm yw bod gweddi dros y Frenhines yn rhan o wasanaeth yr eglwys, ac mae arna\u2019i ofn i ryw benboethyn gerdded allan o\u2019r gwasanaeth \u2013 a beth fyddai\u2019r papurau yn ei wneud o hynny?\u201d"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Ond beth yw\u2019r argraffiadau ohono sy\u2019n parhau? Disgyblaeth, dycnwch a diffuantrwydd."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Disgyblaeth \u2013 disgyblaeth bersonol, disgyblaeth mewn gwaith. Os oeddech chi yn gwneud eich rhan, fyddai Elwyn ddim yn brin o\u2019ch gwerthfawrogi. Ond os cafodd siom, roedd yn gadael i chi wybod! Gwnes i ei siomi unwaith \u2013 mi fethais fy mhrawf gyrru. \u201cDamia chi!\u201d."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Dycnwch \u2013 dyfalbarhad yn wyneb anawsterau a siom. Cofiaf Haf 1969 ( haf yr Arwisgiad) \u2013 roedd yn gyfnod anodd enbyd \u2013 ac un o brif bryderon Elwyn oedd y byddai\u2019r Raffl Haf yn methu! Roedd y Raffl Haf yn bwysig \u2013 dyna le oedd ein cyflogau yn dod ohono \u2013 ond cadw ei nerf wnaeth Elwyn."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Yn olaf, ac yn flaenaf, diffuantrwydd. Dyn cywir. Rwyf wedi gweithio i nifer o bobl, rhai ohonynt yn bobl dda iawn, ond mae fy mharch mwyaf, ar sail ei ymroddiad diarbed, i Elwyn."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Des i nabod Elwyn Roberts yn dda ar o\u0302l ymuno a\u0302 staff Plaid Cymru \u2013 am flwyddyn i fod \u2013 bron hanner can mlynedd yn o\u0302l, ym Mis Rhagfyr 1967. Roeddwn wedi cyfarfod ag ef cyn hynny mewn ysgolion haf a\u2019r Gynhadledd, a hefyd ar ddiwrnod cofiadwy yn ystod Isetholiad Caerfyrddin ym 1966."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Ond yn Swyddfa\u2019r Blaid, Pendre, Bangor y cefais weld y dyn ei hun wrth ei waith bob dydd. Byddai yno\u2019n ddi-ffael ben bore, ac yn dal ati fel arfer ar o\u0302l i\u2019r cloc ar y wal yn dweud wrthon ni fynd adre."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Roedd hi\u2019n gyfnod cyffrous. Yn dilyn isetholiadau Caerfyrddin a Gorllewin y Rhondda\u2019r flwyddyn wedyn, a Gwynfor yn y Senedd, roedd aelodaeth ar i fyny, ac angen sianelu\u2019r tyfiant hwnnw\u2019n batrwm effeithiol o ganghennau a rhanbarthau ar draws y wlad. Fel Ysgrifennydd Cyffredinol a Phrif Drefnydd \u2013 dyna oedd teitl ei swydd \u2013 byddai Elwyn Roberts yn delio a\u0302\u2019r holl broblemau a ddaeth yn sgil y tyfiant hwnnw, a\u2019r llu o ymwelwyr a fyddai\u2019n galw heibio."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Buan iawn ddes i sylweddoli bod angen rhywun o ddawn, profiad a chymeriad arbennig iawn i fod wrth y llyw. Rhywun fyddai\u2019n cadw\u2019r llong i fynd yn ei blaen ar gwrs diwyro, drwy hindda a drycin. A heb os, Elwyn Roberts oedd y gw\u0302r hwnnw."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Yn y cefndir byddai\u2019n gweithredu wrth gwrs. Er ei fod yn llawn gallu annerch cynhadledd neu gyngor pe bai rhaid, nid y llwyfan cyhoeddus oedd ei gynefin naturiol."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Mae gen i yn fy meddwl lun byw iawn ohono, wrth ei ddesg yn ei siaced \u2013 anaml y byddai\u2019n diosg hwnnw \u2013 a hances teidi yn y boced top. Ac yno\u2019n gweithio gydag ef roedd merch ifanc o Ben Lly\u0302n, Nans Gruffydd \u2013 Nans Couch erbyn hyn. Mae Nans yn methu bod gyda ni heddiw oherwydd galwadau teuluol, ond rwy\u2019n ddiolchgar iawn iddi am ei hatgofion."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Fel hyn mae hi\u2019n cofio amdano: \u201cFo yn sicr oedd yn o fy arwyr yn y Blaid a braint oedd cydweithio efo fo. Dyn yr ail filltir oedd Elwyn \u2013 gweithiwr diflino a roes ei yrfa yn y banc o\u2019r neilltu er mwyn gwasanaethu ei genedl. Ef fu\u2019r dylanwad mwyaf arnaf ... Roedd gweithio efo Elwyn yn well nag unrhyw goleg\u201d."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Roedd Elwyn yn hoff o\u2019i de. Bron bob awr yn y prynhawn, byddai\u2019r ddau ohonon ni\u2019n clywed llais yn deisyfu o\u2019r stafell gefn: \u201cOes paned dwym yn y tebot?\u201d A \u2013 cyfaddefiad yn dod! \u2013 Nans fyddai\u2019n rhoi ei gwaith o\u2019r neilltu i ddarparu pot o de newydd. 1967 oedd hynny, cofiwch!"}, {"text_idx": "#000086", "text": "Wrth gwrs, yn bell cyn i Nans na minnau ddod i\u2019r golwg, roedd Elwyn eisoes wedi rhoi degawdau o\u2019i fywyd i Gymru a\u2019r Blaid \u2013 a hynny ar adegau anodd iawn. Meddyliwch am hyn:"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Elwyn yn drefnydd etholiad i Gwynfor Evans ym Meirionnydd yn 1945, yn ennill clod am \u201cei galedwch diarhebol\u201d fel asiant yn o\u0302l yr awdur Rhys Evans \u2013 gyda llaw, yn ystod yr ymgyrch honno, trefnodd gyfarfod cyhoeddus o flaen cofgolofn Hedd Wyn yn Nhrawsfynydd \u2013 am 11:30pm y nos!\nDdeng mlynedd wedyn yn 1955 \u2013 cael ei ryddhau gan y Blaid i achub ymgyrch Senedd i Gymru, a llwyddo hefyd.\nNeu hyn \u2013 yn 1961, codi \u00a362,525 i lansio cwmni Teledu Cymru."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Ac alla\u2019i byth ag olrhain ei holl waith yn codi arian i gadw Plaid Cymru rhag methdalu \u2013 dro ar o\u0302l tro, a thrwy bob dull a modd. Dim syndod iddo gael ei ddyfynu 45 o weithiau yn llyfr Rhys Evans yn ei gofiant am Gwynfor Evans."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Yn 1971, yn annisgwyl iawn, fe ddes i\u2019n olynydd i\u2019r gw\u0302r anhygoel hwn, hynny ar o\u0302l wa\u0302c ar y prom yn Aberystwyth gyda Gwynfor, ond stori arall yw honno! Sut yn y byd oedd llenwi ei sgidie fe? Rown i\u2019n gwybod yn iawn na allaf byth ei efelychu."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Ond yn ffodus i mi, os oedd Elwyn wedi ymddeol o fod yn Ysgrifennydd Cyffredinol, roedd ei gyfraniad i Blaid Cymru yn bell, bell o fod drosodd. Yn yr un flwyddyn, fe ddaeth yn Drysorydd mewn enw \u2013 swydd yr oedd mewn gwirionedd yn cyflawni ers blynyddoedd. Ac \u2013 anodd falle i rai ohonoch chi gredu hyn \u2013 diolch i\u2019w waith caib a rhaw mewn hinsawdd wleidyddol fwy ffafriol, fe wellodd sefyllfa ariannol y Blaid yn sylweddol."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Roeddwn i\u2019n ddigon ffodus i ymweld nifer o weithiau a\u0302\u2019i gartref \u2013 byngalo ar gornel heol fach wledig ym mhentref Bodorgan o\u2019r enw Peniarth, gyda\u2019i do wedi\u2019i growtio yn steil Ynys Mo\u0302n (clywais lawer am \u2018grouting\u2019!) a\u2019r tu fewn yn bictiwr. Bob tro fe gawn groeso cynnes a charedig gan Elwyn a\u2019i wraig Nansi \u2013 trist meddwl bod Elwyn yn treulio blynyddoedd olaf ei fywyd heb ei chwmni afieithus hi."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Clywais am farwolaeth Elwyn Roberts mewn sgwrs ffo\u0302n a\u0302 Gwerfyl yn y Swddfa Ganol y diwrnod cyn ei gladdu, a minnau yn yr Alban gyda\u2019m rhieni ac yn methu mynychu ei angladd. Roedd yn gysur ymweld a\u0302\u2019i fedd yn eglwys Abergynolwyn rai misoedd wedyn."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Ga\u2019i felly derfynu gydag ape\u0302l. Mae gwir angen croniclo hanes bywyd yr arwr unigryw hwn \u2013 y bancwr droes yn drefnydd mudiad cenedlaethol. Mae\u2019r deunydd crai i\u2019w gael \u2013 yn y Llyfrgell Genedlaethol, mae cyfrolau o waith papur yn ei gasgliad, a digon o inc coch bid siw\u0302r! Mae\u2019n stori werth ei hadrodd \u2013 testun teilwng iawn o PhD a llyfr wedyn. Beth amdani, haneswyr Cymru?"}, {"text_idx": "#000095", "text": "I\u2019m cenhedlaeth i, ac i\u2019r to iau, mae hanes Elwyn Roberts yn ysbrydoliaeth \u2013 ac yn sialens. Mae llwyddiant Plaid Cymru heddiw, waeth beth fo\u2019r anawsterau, yn deillio o\u2019r hadau a blannwyd gan Elwyn a\u2019i gyfoedion."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Rhyfedd meddwl ei fod wedi ffarwelio a\u0302 ni bron ddegawd cyn ennill y frwydr i sefydlu cynulliad cenedlaethol. Byddai fe wedi bod wrth ei fodd \u2013 a byddai wedi rhoi rhywbeth am gael profi a chyfranogi o\u2019r llwyddiant hwnnw. Diolch am ei fywyd, mae\u2019n haeddu pob anrhydedd."}, {"text_idx": "#000097", "text": "DJ and Noe\u0308lle: Shaping the Blaid"}, {"text_idx": "#000102", "text": "Ganwyd D.J. ym Mhen-rhiw, fferm ddiarffordd yng nghyffniau Rhydcymerau, Sir Gaerfyrddin. Yn ei gyfrol Hen Dy\u0302 Ffarm rhydd D.J. inni ddarlun cynnes o\u2019r aelwyd gan gydnabod nad oedd yno foethusrwydd ein cartrefi modern ni:"}, {"text_idx": "#000103", "text": "Yn ein hamser ni ... yr oedd y gegin yn isel a thywyll \u2013 rhwng y trawstiau trwchus a\u2019r ystlysau cig moch, y rhwydi silots, ac, yn fynych, raff neu ddwy o wynwns Llydaw, y dryll yn ei le, a\u2019r ffroenau, bob amser, yn boenus o gywir at dalcen yr hen gloc druan, basgedi o wahanol faint, bwndel neu ddau o wermod lwyd a gawmil wedi eu sychu, a llawer o drugareddau tebyg, anhepgorion ty\u0302 ffarm, yn hongian o dan y llofft. Yn hirnosau\u2019r gaeaf, rhaid, hefyd, gosod y lamp wen, fantellog, ar y ford fach, a\u2019i golau esmwyth yn ehangu\u2019r gorwelion ... yr hen simnai lwfer lydan, a\u2019r awyr i\u2019w gweld drwy\u2019r top. Weithiau, ar noson stormus, llwyddai ambell ffluwch o gesair gwyllt ddisgyn drwy\u2019r tro yng nghorn y simnai, gan saethu\u2019u hunain ma\u2019s, piff-piff-paff-paff yn y fflam. I fyny yn y simnai yr oedd y pren croes a\u2019r bar a\u2019r linciau haearn wrthi i hongian y crochanau uwchben y ta\u0302n. Islaw yr oedd pentan llydan. Cyd-ofalai \u2018nhad a \u2018mam fod yno da\u0302n da, yn wastad \u2013 ta\u0302n glo yn y gaeaf, a boncyff o bren go lew, fynychaf, yn gefn iddo. Ta\u0302n coed fyddai yno yn yr haf, \u2013 ffagl a matsien o dan y tegyl neu\u2019r ffwrn fel y byddai galw. Ac eithrio\u2019r sgiw a\u2019r glustog goch, hir, arni, a hen gadair freichiau fy nhadcu lle\u2019r eisteddai fy nhad, bob amser, cadeiriau derw trymion, diaddurn oedd yno i gyd, rhai ohonynt, yn ddiau, yn ganrif a dwy oed. Yn union gyferbyn a\u0302\u2019r drws, wrth ddod i mewn, yr oedd y seld y gwelech eich llun ynddi gan o\u0302l y cw\u0302yr gwenyn a\u2019r eli penelin ar ei phanelau; ac o flaen y ffenestr yr oedd y ford fowr a mainc wrth ei hochr. Yn nes i\u2019r ta\u0302n, a chadair fy nhad ar y dde iddi, yr oedd y ford fach, gron, lle byddem ni\u2019n pedwar yn cael bwyd."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Oherwydd anghydfod teuluol symudodd y teulu i Abernant, lle bach ar gyrion y pentref, pan oedd D.J. yn chwech a chwarter oed. Yna, pan oedd D.J. yn un ar bymtheg oed, gadawodd yr ardal gan fentro\u2019i lwc ym maes glo de Cymru oherwydd ni allai lle bach fel Abernant, dwy erw ar hugain yn unig, gynnal D.J. a\u2019i rieni. Er iddo adael bro ei febyd mor ifanc, yn o\u0302l cyfaddefiad D.J. ei hun, dyma\u2019r cyfnod a luniodd ei bersonoliaeth. Oherwydd natur y gymdeithas cafodd y cyfle i ymhyfrydu yn nifyrrwch y gyfathrach rhwng trigolion y fro a chlywed nyddu stori a bod yn rhan o gymdeithas lawen. Yma yr ymhoffodd yn ei filltir sgwa\u0302r a\u2019i phobl a\u2019r cariad hwn a fu\u2019n sail i\u2019w gariad at Gymru ac at ddynoliaeth. Meddai D.J.:"}, {"text_idx": "#000107", "text": "Os oes gennyf i unrhyw rinwedd o gwbl nad yw\u2019n gywilydd gennyf ei arddel, plwyfoldeb yw hwnnw. O\u2019r bwrlwm bychan hwn yn fy natur o ryw fath o ymlyniad ffyddlon wrth ardal neilltuol, y tardd fy serch at sir a gwlad a chenedl, at wledydd a chenhedloedd mawr a bach, at bopeth rhywiog a diddorol ac sydd o werth i mi mewn bywyd... (Y Cawr o Rydcymerau t.10.)"}, {"text_idx": "#000108", "text": "Yn ogystal a\u0302 llunio\u2019i bersonoliaeth a bod, maes o law, yn sail i\u2019w genedlaetholdeb a\u2019i heddychiaeth, ei fagwraeth yn Rhydcymerau a\u2019i gwnaeth yn stori\u0308wr ac yn llenor hefyd. Arabedd trigolion y gymdeithas yn Rhydcymerau ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a roddodd iddo ddawn y cyfarwydd. Dyma enghraifft o\u2019r math o ymddiddan a glywodd yn blentyn ar aelwydydd Pen-rhiw ac Abernant:"}, {"text_idx": "#000109", "text": "\u201c\u2019R own i fan \u2018na yn ffair Langadog p\u2019y ddwarnod\u201d, meddai John Jenkins, rywdro arall, \u201cyn treio prynu treisiad (anner) flwydd, yr Hereford fach berta welsech chi, byth, gyda Tom Cwm Cowddu, mab yr hen borthmon, Dafydd Gilwenne,\u2019s lawer dydd; a phwy ddaeth yno, o rywle, i dreio\u2019i hwpo hi\u2019n fargen, am \u2018wn i, ond ffarmwr bach teidi reit, cymydog i Tom, gallwn feddwl, a pha\u0302r o legins yn disgleirio fel y glas am \u2018i goese fe. \u2018R own i\u2019n gweld rhywbeth yn debyg yndo fe i rywun \u2018r own i wedi \u2018weld rywle, o\u2019r bla\u2019n, ac yn ffaelu\u2019n la\u0302n a\u0302 galw hwnnw i gof. Erbyn siarad, ymhellach, a rowndo tipyn yn o\u0302l a bla\u2019n, pwy y\u0302ch chi\u2019n feddwl oedd e? Wel, w\u0302yr i Twm Mati a arfere, \u2018s lawer dydd, fod yn was gyda\u2019r hen Ifan Dafis yn Esger Wen. Twm Legins Cochon oen ni, gryts yr ardal, yn ei alw e, weithe. Gydag e y gwelwyd y pa\u0302r cynta o legins lleder coch yn yr ardal. \u2018R oedd e wedi bod yn gwasnaethu ffor\u2019na, tua Talley Road cyn dod lan aton ni; mae tipyn o steil tua Glan Tywi \u2018na wedi bod ariod. A dyna pwy oedd mam y bachan bach, wedyn \u2018te, mynte fe wrthw i, \u2013 fe fyddech chi, Sara, yn \u2018i nabod hi\u2019n net, \u2013 \u2018r oedd hi\u2019n wha\u2019r i Marged, wraig gynta Hwn a Hwn. Mae\u2019r byd ma\u2019n fach iawn wedi\u2019r cyfan pan eith dyn i ddechre \u2018i rowndo fe. Ond hyn \u2018r own i\u2019n mynd i \u2018weud, \u2013 aelie a thrwyne \u2018r wy \u2018i wedi sylwi sy\u2019n dilyn tylwyth, fynycha; ond, weithie, fe gewch ba\u0302r o legins, hefyd\u201d."}, {"text_idx": "#000111", "text": "\u201cGyda llaw, ddelsoch am y dreisiad?\u201d gofynnai \u2018nhad."}, {"text_idx": "#000112", "text": "\u201cO ie, \u2018r own i wedi anghofio am yr Hereford fach. Naddo, wir, John. Fe ddaeth rhywun ymla\u0302\u2019n man \u2018ny, pan \u2018own i\u2019n siarad ag w\u0302yr Twm Mati oboutu \u2018i dylwyth, a fe gynigiodd goron yn fwy na fi, slap! Fe adewais i i\u2019r dreisiaf fach fynd, er \u2018i bod hi\u2019n llawn gwerth yr arian, cofiwch. Rhyngom ni\u2019n tri \u2018fan hyn, \u2018n awr, \u2018te, \u2018r own i\u2019n eitha balch \u2018i gweld hi\u2019n mynd, waeth \u2018d oedd arna i ddim o\u2019i heisie hi, o gwbwl, \u2013 ond jist \u2018y mod i\u2019n nabod yr hen Dom yn dda, ariod, a\u2019i dad e\u2019n well na hynny; a \u2018d own i ddim yn leico mynd heibo, rywfodd, heb gynnig rhywbeth, fel math o shwd-y\u0302ch-chi-heddi \u2018ma. Ond \u2018feddyliais i ddim mwy na\u2019r ffwrn wal yma am \u2018i phrynu hi\u201d. (Hen Dy\u0302 Ffarm tt.46-47.)"}, {"text_idx": "#000113", "text": "A chymeriadau\u2019r ardal a roddodd iddo\u2019i arddull lenyddol unigryw hefyd, yn enwedig Dafydd \u2019R Efail Fach. Trwy osod ei bortread ohono yn flaenaf yn ei gyfrol Hen Wynebau myn Saunders Lewis mai teyrnged yw\u2019r bennod hon i\u2019r \u2018...meistr a luniodd ei frawddegau...\u2019 Meddai D.J. amdano:"}, {"text_idx": "#000114", "text": "Gan nad oes gan neb hawl deg i\u2019n hamau ond y sawl a glybu Dafydd ei hun wrthi, mentraf ddweud fy marn onest yma \u2013 mai\u2019r llafurwr anllythrennog hwn, cwbl ddiymwybod a\u0302\u2019i ddawn, yw\u2019r person mwyaf dethol a gofalus yn ei eiriau ymadrodd o bawb y cefais i\u2019r pleser o wrando arnynt yn ymddiddan erioed. Ofer yw ceisio dychmygu beth a allsai ddod o Dafydd pe cawsai fanteision addysg teg. Canys fel y dywedodd ef ryw fore dydd Sul wedi gwrando pregeth feichus gan ryw w\u0302r nerthol o gorff, \u201cfe gollwyd nafi da pan gymrodd hwnna yn \u2018i ben i fynd yn bregethwr.\u201d Pe gadawsai Dafydd y gaib a\u2019r rhaw hefyd, a mynd yn \u201crhywbeth wrth ei ddysg,\u201d collasai\u2019r wlad un o\u2019i gweithwyr mwyaf deheulaw, ac un o\u2019i chymeriadau mwyaf diddan a gwreiddiol. O\u2019r ochr arall, yr wyf bron mor sicr a\u0302 hynny i amgylchiadau bore oes, diffyg unrhyw fath o uchelgais, a synnwyr digrifwch anorchfygol Dafydd ei hun beri amddifadu Cymru o delynegwr neu awdur stori\u0308au byrion o radd uchel iawn. Beth bynnag am ei bosibilrwydd ym myd llenyddiaeth, ni sylwodd neb erioed yn graffach a manylach ar fywyd rhwng glannau Teifi a Thywi na Dafydd \u2018r Efailfach. Rhoed iddo\u2019n ychwaneg, ddychymyg bardd a chydwybod y gwir artist wrth drin geiriau. Gwelsai\u2019r peth a ddisgrifiai mor fyw o\u2019i flaen nes bod ei holl eirfa werinaidd yn dawnsio i\u2019w wasanaeth. A mynegid asbri\u2019r ddawns yn chwerthin ei lygaid. Meistr y ddawns oedd yr union air hwnnw na allai neb ei anghofio... (Hen Wynebau tud 12-14.)"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Dyma wlad fy nhadau mewn gwirionedd. Fe\u2019m meddiannwyd i ganddi; ac, yn o\u0302l y gynneddf syml a roddwyd i mi, fe\u2019i meddiannwyd hithau gennyf innau. (Y Cawr o Rydcymerau t.12.)"}, {"text_idx": "#000117", "text": "Serch hynny, yn un ar bymtheg oed fe\u2019i gorfodwyd i ffarwelio a\u0302 bro ei febyd a chyfeirio\u2019i wyneb tuag at feysydd glo De Cymru. Dyma oedd cychwyn ei alltudiaeth a\u2019i rwygo oddi wrth \u2018hen dud ei dadau\u2019. Er iddo chwennych dychwelyd i\u2019w hen fro i fyw bu ei alltudiaeth yn alltudiaeth oes."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Bywyd digon caled, a pheryglus weithiau, oedd bywyd yng nghefn gwlad, yn ceisio rhwygo bywoliaeth allan o groen tir sa\u0302l ac anodd ei drin. Ond yr oedd bywyd yn y maes glo yn galetach a pheryclach. Ys dywed D.J.:"}, {"text_idx": "#000119", "text": "Fel rheol, oes gymharol fer, fel oes y mabolgampwr, ydoedd oes y coedwr a chwaraeai ran mor bwysig yn y pwll glo hyd at y mecaneiddio diweddar arno. Er dyfod y mwyafrif ohonynt, fel y soniwyd, yn ddynion ifainc yn eu llawn nerth ac iechyd o\u2019r wlad ni allent ddal straen gyson gwaith mor drwm yn yr awyr lychlyd ar hyd y blynyddoedd heb iddo ddweud arnynt. \u2018R oedd rhyw ugain i bum mlynedd ar hugain o\u2019r gorchwyl hwn yn llawn digon i\u2019r cryfaf ohonynt. Eithriad brin yn o\u0302l yr argraff sydd gennyf, ydoedd gweld coedwr dros ei hanner cant oed. Ymhell cyn i\u2019r silicosis diweddar gymryd ei doll erchyll ym maes glo\u2019r Deheudir yr oedd glowr trigain oed yn hen, hen w\u0302r, tra gallai ei frawd na adawsai fywyd iach y wlad, yn fynych yn dal ati yn ei bwysau hyd ei bedwar ugain a mwy."}, {"text_idx": "#000121", "text": "A bu D.J. ei hun yn agos at angau deirgwaith yn ystod ei yrfa fer fel glo\u0308wr:"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Ond nid lle diflas i fyw ynddo oedd maes glo\u2019r De. Roedd yno hwyl garw ac yn ei gyfrol Yn Chwech ar Hugain Oed mae D.J. yn disgrifio\u2019r hwyl hwnnw\u2019n hynod effeithiol. Dyma stori fythgofiadwy Bili Bach Crwmpyn a\u2019r Northman Mowr a D.J. yn ei afiaith yn ei hadrodd:"}, {"text_idx": "#000124", "text": "Euthum i\u2019r gwely\u2019n ddistaw bach heb damaid o swper rhag i neb weld yr addurn arnaf, a holi cwestiynau rhy bersonol. Sylwais for yr articlyn hwnnw, tra defnyddiol mewn ystafell wely, yn hanner llawn pan ddeuthum i mewn \u2013 rhywun wedi anghofio ei waca\u0301u mae\u2019n debyg. Ond nid oedd y nos ond cynnar eto. Ymhen tipyn daeth Ernest yno, yntau wedi dal pwys a gwres dydd o wyliau, gan ychwanegu\u2019n sylweddol at y cynnwys. Un o\u2019r cyfryw erthyglau at y gwasanaeth cyffredinol ydoedd yno, gyda llaw."}, {"text_idx": "#000125", "text": "Ond ymhell cyn i mi feddwl am gysgu, a\u2019m bron yn llawn o gynnwrf y noson cynt, dyma sw\u0302n siarad uchel ar y llawr a thrwst mawr a chlambwrian trwm ar y grisiau. Goleuais y gannwyll, ac wele Bili Bach Crwmpyn a\u2019i goesau eiddil a\u2019r rheini\u2019n siglo tipyn yn dod i mewn drwy\u2019r drws gan arwain cawr o ddyn corffol o\u2019i o\u0302l, a hwnnw, yn amlwg, wedi ei dal hi\u2019n drymach na Bili ei hun; a Bili yntau, fel gwas lifrai o\u2019r Canol Oesoedd yn gweini ar ei farchog, heb ddim yn ormod ganddo i\u2019w wneud dros ei gyfaill. Ni welais i mo\u2019r marchog mawr, mwstasiog hwnnw ond y noson honno yn unig. Ni chlywais ei enw hyd yn oed ag i mi gofio. Ond o dipyn i beth fe ddois i ddeall y sefyllfa. Northman ydoedd o, o\u2019r un ardal a\u0302 Bili ei hun, hen ffrindiau bore oes; a dyna\u2019r esboniad ar sifalri anghyffredin Bili yn ei ofal amdano, efallai, \u2013 ei falchder cudd yn y ffaith fod hen ardal fach ei febyd ef rhwng bryniau Maldwyn draw yn gallu magu cewri hefyd, heblaw ambell w\u0302r eiddil fel ef ei hun. Daethai\u2019r Northman Mowr fel y galwaf i ef yma, o beidio a\u0302 gwybod ei enw, coedwr yn y Rhondda Fawr, yn groes dros fynydd Penrhys y prynhawn hwnnw i\u2019r Sioe Geffylau yn Ferndale. Ond yng nghwmni\u0308aeth gynnes Bili Bach a rhai hen ffrindiau annwyl eraill o\u2019r Hen Sir, yn ddiweddarach yn y dydd, aethai\u2019n stop tap cyn iddo braidd gael amser i sychu ei fwstas. \u2018R oedd hi\u2019n rhy hwyr iddo bellach, a\u2019r tre\u0302n olaf wedi hen fynd, a\u2019i goesau a\u2019i ben heb fod yn llwyr ddeall ei gilydd hyd yn oed ar y stryd syth, heb so\u0302n am droeon tolciog llwybr y mynydd yn y tywyllwch, i feddwl am groesi\u2019n o\u0302l y noson honno. (Nid oedd bysys y pryd hwnnw). Daeth Bili ag ef i\u2019n ty\u0302 ni; ac wedi ymbil taer, gweddigar, ar ran ei bartner, gan fod ei wely ef ei hun yn digwydd bod yn wag o gymar ar y pryd, tymherodd calon yr hen Victoria o landledi, gan ganiata\u0301u\u2019r cais."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Cyn diosg eu dillad yr oedd yn rhaid i\u2019r ddau gyfaill mynwesol hyn gyflawni\u2019r weithred o ymwaca\u0302d. A\u2019r articlyn crybwylledig hwnnw at y gwaith eisoes mor llawn bron a\u0302\u2019r ddau a\u2019i triniai yn awr, nid bychan o gamp ydoedd hynny. Ond fel macwy parod at wasanaeth ei arglwydd aeth Bili Bach ati\u2019n ddewr gan benlinio o\u2019i flaen a dal y dwfrlestr yn ddefosiynol yn ei ddwylo crynedig mor agos ag oedd bosib at y darged symudol drwy fod ei bartner, ag un llaw ar ystlysbost y gwely, yn tafoli\u2019n o\u0302l a blaen yn beryglus o ansicr. \u2018R oedd Ernest yn chwyrnu\u2019n braf ers tro, a finnau a gysgai yn yr erchwyn nesaf at y gwely arall, ac o fewn llathen i hwnnw, yn dyst unllygeidiog o\u2019r cyfan, \u2013 ac yn dal fy anadl bob eiliad rhag a allai ddigwydd. Ond yr hyn a fawr ofnais a ddaeth arnaf; oherwydd dyma\u2019r Northman Mowr yn sydyn yn colli ei falans ac yn syrthio bendramwnwgl tuag ymlaen, gan ddisgyn gyda\u2019i bwysau enfawr yn garlibwns ar ben Bili Bach, a hwnnw a\u0302\u2019r pot ar ei fynwes ar wastad ei gefn ar y llawr odano, \u2013 a\u2019r culfor rhwng y ddau wely gyda hyn yn un Morfa Rhuddlan. A dyna\u2019r lleferydd mwyaf ofnadwy yn dilyn \u2013 y naill yn bwrw bai ar y llall am ei letwhithdod \u2013 wrth iddynt ill dau geisio dadgymalu a chodi eilwaith ar eu traed."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Ond nid dyna\u2019r cyfan.Wrth glywed y trwst enbyd rywle yn y ty\u0302 aethai Mrs Martin a\u2019i merch i mewn i\u2019r siop a oedd yn union o dan ein hystafell ni, gan feddwl fod rhyw silff neu rywbeth a\u2019r cynnwys arni wedi rhoi ffordd yno. Ond yr hyn a welsant ac a glywsant ydoedd y ma\u0302n ddefnynnau yn dechrau dyhidlo drwy\u2019r byrddau tenau uwchben, gan ddisgyn yn ddyfal ar y bocsys mint a\u2019r loshin a\u2019r poteli candis dros y lle. Daeth y ddwy i fyny\u2019r grisiau yn bengrych fflamgoch, ac i mewn i\u2019n hystafell ni fel dwy daranfollt o Fynydd Sinai...Wele! nid oes iaith nac ymadrodd o\u2019r eiddof i a all fynd gam ymhellach i ddisgrifio\u2019r olygfa, o\u2019r ddau tu. Digon yw dweud i\u2019r Northman Mowr ymadael a\u0302\u2019n ty\u0302 ni yn fore, drannoeth a hynny heb damaid o fwyd, a Bili Bach ar o\u0302l te y prynhawn Sadwrn dilynol.(Yn Chwech ar Hugain Oed t.t.139-141.)"}, {"text_idx": "#000130", "text": "Ym Mehefin 1906 gadawodd D.J. waith glo Seven Sisters oherwydd roedd perthynas iddo, ei ewythr Dafydd Morgan, brawd ei fam, wedi dychwelyd i Gymru o America. Roedd disgwyl iddo ddychwelyd i\u2019r wlad honno yr haf hwnnw a gobeithiai D.J. ymuno ag ef a thrwy hynny wireddu ei freuddwyd gudd o sefydlu ransh yno. Ni ddigwyddodd hynny felly penderfynodd D.J. newid cyfeiriad trwy ymuno ag Ysgol Stephens, Llanybydder ym mis Hydref, efallai er mwyn cymhwyso\u2019i hun i fod yn weinidog yr efengyl. Ond wedi hynny bu\u2019n dilyn Clough\u2019s Correspondence Course, a phasio\u2019r King\u2019s Scholarship ar gyfer mynd yn athro ysgol. Y cam nesaf oedd cael profiad fel disgybl athro, a chafodd ei benodi ym Medi 1908 i swydd o\u2019r fath yn Ysgol Llandrillo yn Edeyrnion, Meirionnydd."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Yn ystod ei arhosiad yno penderfynodd D.J. ddilyn cwrs gohebol pellach er mwyn cael lle ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Methiant fu ei ymgais felly gadawodd ysgol Llandrillo yn haf 1910 a chychwyn cwrs naw mis yn Ysgol Joseph Harry, Caerfyrddin, gan lwyddo yn arholiad y Welsh Matriculation ym Mehefin 1911. Ym mis Hydref 1911 derbyniwyd D.J. yn fyfyriwr ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth gan wireddu yr ail o\u2019i freuddwydion wedi i\u2019r gyntaf, sef ymfudo i America, fynd i\u2019r gwellt."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Yn ystod ei flynyddoedd yn Aberystwyth deffrowyd fflam cenedlaetholdeb yn D.J. Sylweddolodd fod angen ysbrydoli Cymru \u2018i gredu ynddi ei hunan\u2019, ac mai ei ddyletswydd ef oedd pregethu cenedlaetholdeb wedi\u2019i drwytho ag ysbryd yr efengyl. Serch hynny ni fynnai, oherwydd ei genedlaetholdeb, gyfyngu ei hun \u2018i\u2019r pulpud yn gyfangwbl\u2019. Mater arall a ddrysodd ei gynlluniau i fod yn weinidog yr efengyl oedd ei heddychiaeth. Yn 1914, ar ddechrau\u2019r Rhyfel byd Cyntaf, dymunai ymuno a\u0302\u2019r fyddin. Er iddo wadu hynny yn ddiweddarach, mae\u2019n rhaid ei fod wedi credu\u2019r ffiloreg Seisnig a faetumiai y ca\u0302i cenhedloedd bychain eu rhyddid ar o\u0302l y rhyfel. Ond yn fuan wedi hynny dechreuodd bregethu heddychiaeth ac o\u2019r herwydd ni cha\u0302i gyhoeddiadau pregethu yn aml gan fod trwch y Cymry capelog o blaid y rhyfel."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Yn ystod ei yrfa yn Aberystwyth bu D.J. yn gyfrannwr cyson i gylchgrawn Cymraeg y Coleg, Y Wawr. Yn ogystal, dyma gyfnod ei ymdrechion llenyddol cynnar a chyhoeddodd bedair stori fer yn Cymru \u2018O.M.\u2019 rhwng 1914 ac 1918."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Yn 1916 graddiodd D.J. mewn Saesneg a Chymraeg a chafodd dystysgrif athro yn ogystal. Enillodd hefyd Ysgoloriaeth Meyricke am ei draethawd The Nature of Literary Creation ac aeth i goleg Iesu, Rhydychen am ddwy flynedd i astudio Saesneg. Er iddo fwynhau ei gyfnod yn Rhydychen nid cyfnod o heulwen ddiderfyn oedd hwn oherwydd collodd ei dad a\u2019i fam o fewn chwe wythnos i\u2019w gilydd yn ystod gaeaf 1916-17. Yn ogystal, dyma gyfnod ceisio cyhoeddi yr erthygl \u2018Ich Dien\u2019 ar dudalennau Y Wawr. Daeth yr erthygl i sylw\u2019r Ysgrifennydd Cartref ar y pryd ac oherwydd iddo farnu bod iddi elfennau bradwrus gwaharddwyd y cylchgrawn. Ymddiswyddodd y bwrdd golygyddol ac ni chyhoeddwyd rhifyn arall."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Ym mis Ionawr 1919 cafodd D.J. ei benodi\u2019n athro Saeneg ac Ymarfer Corff yn Ysgol Ramadeg Abergwaun ac yno yr arhosodd tan ei ymddeoliad yn 1945. Yn ystod gwyliau\u2019r Pasg y flwyddyn honno cafodd gyfle i ymweld ag Iwerddon a daeth i gysylltiad ag arweinwyr y gwrthryfel yno. Er iddo goleddu syniadau heddychol, ymfalchi\u0308ai yn ymdrech arwrol y Gwyddelod i sicrhau eu rhyddid gwleiddyddol."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Rhwng 1922 ac 1924 gweithiai D.J. dros y Blaid Lafur yn sir Benfro gan obeithio y byddai\u2019r blaid honno yn cadw at ei hegwyddorion cynnar ac yn hyrwyddo rhyddid gwleiddyddol i Gymru. Nid felly bu. Ar o\u0302l cipio grym yn senedd Lloegr yn 1918 fel prif wrthblaid i lywodraeth y dydd yn 1918, bradychu Cymru a wnaeth y Blaid Lafur a hynny arweiniodd at sefydlu Plaid Cymru yn 1925."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Bu 1925 yn flwyddyn dra phwysig yn hanes D.J. Bu gyda\u2019r cyntaf i ymuno a\u0302 Phlaid Cymru ar anogaeth Saunders Lewis a hynny\u2019n cychwyn ar oes o ymlafnio caled drosti. Ni bu erioed weithiwr caletach yn ei rhengoedd na neb mor driw iddi na D.J. Yna, cyn y Nadolig, priododd Jane Evans, neu Sia\u0302n fel y\u2019i hadwaenid gan bawb wedi hynny, ac ym mis Ionawr 1926 symudodd y ddau i rif 49, Y Stryd Fawr, Abergwaun, ac yno y bu\u2019r ddau fyw weddill eu dyddiau."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Dyma gychwyn go iawn hefyd ar ei alltudiaeth oes o fro ei febyd, ei filltir sgwa\u0302r. Serch hynny dychwelodd i\u2019w hen fro trwy lenydda. Ar o\u0302l ei ymdrechion cynnar ym myd y stori fer tawedog fu D.J. rhwng 1918 a 1927. Yna , ym mis Mai 1927, cyhoeddwyd y cyntaf o\u2019i bortreadau o gymeriadau bro ei febyd, sef \u2018John Trodrhiw\u2019 yn Y Ddraig Goch. Dyma gychwyn ar gyfres o bortreadau a gasglwyd at ei gilydd maes o law a\u2019u cyhoeddi yn 1934 dan y teitl Hen Wynebau, a ddaeth ar unwaith yn glasur ym myd rhyddiaith Gymraeg."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Oherwydd diffyg cynnydd cenedlaetholdeb ymhlith y Cymry a diystyru hawliau sylfaenol y genedl gan Loegr teimlai rhai arweinwyr y Blaid yr angen am weithred symbolaidd herfeiddiol er mwyn ysgwyd y Cymry o\u2019u cysgadrwydd. Penderfynwyd llosgi Ysgol Fomio\u2019r Llywodraeth Brydeinig ym Mhenyberth, Pen Lly\u0302n. Saunders Lewis oedd arweinydd y cyrch ac fe\u2019i cynorthwywyd gan Lewis Valentine a D.J. Yn dilyn eu harestio a throsglwyddo eu hachos i Lundain fe\u2019u dedfrydwyd i naw mis o garchar ac fe\u2019u hanfonwyd i Wormwood Scrubs. Yn sgi\u0308l y cynnwrf a\u2019r carcharu ni rymuswyd cenedlaetholdeb yng Nghymru a lleisiwyd siom yr ymgyrchwyr mewn llythyr a anfonwyd gan Saunders at D.J. yn 1938."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Dylid nodi, yng nghanol holl gynnwrf 1936, i D.J. gyhoeddi ei gyfrol gyntaf o stori\u0308au byrion, Storiau\u2019r Tir Glas, a oedd yn gyfraniad arall at ei ddull o ddychwelyd i\u2019w filltir sgwa\u0302r ac yn ychwanegiad pellach at osod ei enw ymhlith prif awduron Cymru\u2019r ugeinfed ganrif."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Yn dilyn y carcharu collodd Saunders Lewis ei swydd yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe. Ar o\u0302l sefyll etholiad yn 1943 a cholli yn erbyn W.J. Gruffydd, ar gyfer cynrychioli Prifysgol Cymru yn San Steffan, rhoddodd Saunders y gorau i arwain y Blaid ac enciliodd i fyd newyddiaduraeth a llenyddiaeth Cadwodd Valentine ei swydd fel gweinidog yr efengyl a derbyniwyd D.J. yn o\u0302l i\u2019w swydd yn Ysgol Ramadeg Abergwaun. Dal ati i frwydro dros ennill rhyddid gwleidyddol i Gymru a dal ati i lenydda a wnaeth D.J."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Rhwng 1937 a 1943 cyhoeddodd D.J. nifer o erthyglau swmpus ym mhapurau\u2019r Blaid ac ym mhapurau lleol Sir Benfro er mwyn hybu achos cenedlaetholdeb a dangos gwrthuni polisi\u0308au\u2019r ymerodraeth Brydeinig. Yna, yn 1941, cyhoeddwyd cyfrol arall o\u2019i stori\u0308au byrion, Stori\u0308au\u2019r Tir Coch. Ymddeolodd D.J. o\u2019i swydd yn Ysgol Ramadeg Abergwaun ym mis Rhagfyr 1945 ac yn dilyn hynny bu\u2019n brysur yn gwleidydda ac yn ysgrifennu stori\u0308au byrion yn o\u0302l ei arfer. Cyhoeddwyd Stori\u0308au\u2019r Tir Du yn 1949. Ym mis Hydref 1953 cyhoeddwyd rhan gyntaf ei hunangofiant, Hen Dy\u0302 Ffarm, a gydnabyddwyd yn gampwaith ymhlith hunangofiannau oherwydd mae\u2019r llyfr yn fwy na hunangofiant gan ei fod yn cynnig inni ddarlun o ffordd o fyw mewn ardal arbennig mewn cyfnod arbennig, ffordd o fyw a chymuned sydd bellach wedi diflannu ac ni welir ei thebyg fyth eto."}, {"text_idx": "#000148", "text": "1954-1970: Dal ati yn wyneb trafferthion."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Bu salwch yn gydymaith parhaus i D.J. a Sia\u0302n weddill eu dyddiau. Serch hynny parhau i ymlafnio ym mrwydr Cymru a wna\u0302i D.J. gan anwybyddu pob cyngor i beidio a\u0302 pheryglu ei einioes. Ym mis Gorffennaf 1954 dechreuodd fyfyrio ar ail ran ei hunangofiant ac erbyn mis Tachwedd yr oedd wedi ysgrifennu tua 45 tudalen. Yn ychwanegol at yr ysgrifennu mynnai ymhel a\u0302 man ddyletswyddau gwleidyddol ynghyd a\u0302 gofalu ar o\u0302l Sia\u0302n a oedd yn sa\u0302l er Ionawr 1953. Yna, ym Mehefin 1955, cafodd D.J. boen yn ei frest. Angina oedd yr aflwydd a fu\u2019n llestair iddo tan ei farwolaeth yn 1970. Meddai D.J. yn 1965:"}, {"text_idx": "#000151", "text": "Yr oedd hi\u2019n fis Tachwedd 1959 ar ail gyfrol ei hunangofiant, Yn Chwech ar Hugain Oed, yn cyrraedd o\u2019r wasg, a hynny\u2019n ffrwyth pum mlynedd hir o lafur caled."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Ym mis Gorffennaf 1959 cyhoeddodd Waldo Williams ei barodrwydd i fod yn ymgeisydd y Blaid yn yr etholiad cyffredinol a dyna gychwyn ymgyrch etholiadol rymus gan D.J. Gweithiai yn ddibaid a diflino gan herio\u2019i iechyd bregus. Er bod D.J. a Waldo yn gyfeillion mynwesol yr oedd y ddau yn bur wahanol o ran personoliaeth. Mynnai D.J. ganfasio\u2019n ddibaid. Ni welai Waldo bod angen hynny ac yn aml roedd eu cyfeillgarwch dan straen a Waldo\u2019n gwylltio\u2019n enbyd. Oherwydd mawredd Waldo, mi gredaf, ni fu i\u2019r anghytuno rhynddynt danseilio\u2019u cyfeillgarwch."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Waldo Williams, heddychwr a bardd."}, {"text_idx": "#000154", "text": "Ym mis Mehefin 1965 bu Farw Sia\u0302n ar o\u0302l blynyddoedd o gystudd blin. Ni ddiflasodd D.J. wrth wynebu ei brofedigaeth. Yn hytrach defnyddiodd ei brofedigaeth i\u2019w ysbarduno i weithio\u2019n galetach dros Gymru. Yn ogystal a\u0302 gweithio dros Blaid Cymru rhoddodd D.J. ei arian iddi. Ym mis Hydref 1965 trefnodd werthiant Pen-rhiw, yr Hen Dy\u0302 Ffarm, gan drosglwyddo arian y gwerthiant yn ei grynswth yn rhodd i\u2019r Blaid er mwyn hyrwyddo ei hymgyrchoedd etholiadol."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Bu D.J. yn deyrngar i\u2019r Blaid trwy gydol ei oes, er iddi, ym marn Saunders Lewis, fradychu Cymru yn enwedig yn achos brwydr Tryweryn.Teimlai Saunders bod dulliau cyfansoddiadol Gwynfor Evans a\u2019i ddilynwyr yn tanseilio achos Cymru. Serch hynny ceisiai D.J. ddenu Saunders yn o\u0302l i rengoedd y Blaid ac i fywyd cyhoeddus yng Nghymru. Meddai Saunders wrtho mewn llythyr yn Nhachwedd 1959:"}, {"text_idx": "#000156", "text": "Felly fe welwch, Dai, nad chi yw\u2019r unig un sy\u2019n ceisio fy nhemtio yn o\u0302l i fywyd cyhoeddus yng Nghymru. Gwnes eisoes un camgymeriad \u2013 cael fy nhemtio yn o\u0302l i\u2019r Brifysgol. Ond nid af yn o\u0302l at waith ym Mhlaid Cymru. Ddaru chi feddwl am funud be\u2019 fyddai\u2019r canlyniad pes gwnawn? Mi fyddai\u2019n draed moch, \u2013 a heblaw hynny, yr wyf yn rhy hen ac wedi pella\u0301u ormod, a\u2019r Blaid hithau wedi symud ymhell iawn oddi wrth yr egwyddorion a osodais i iddi. Fe\u2019m syrffedwyd i gan agwedd arweinwyr y Blaid tuag at orsaf atomig Trawsfynydd. Na, nid af yn o\u0302l at waith politicaidd na hyd yn oed at ysgrifennu politicaidd. Ni ddywedaf air yn gyhoeddus am frad Tryweryn, er imi rai misoedd yn o\u0302l feddwl o ddifri am dorri hyd yn oed gysylltiad mewn enw a\u0302\u2019r Blaid ar gyfrif hynny."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Yna, ar o\u0302l buddugoliaeth etholiadol Gwynfor Evans ym mis Gorffennaf 1966, credai D.J. y byddai\u2019r llifddorau yn agor a Chymru\u2019n ennill ei rhyddid gwleidyddol yn y man. Meddai\u2019 Saunders Lewis, y realydd, wrtho mewn llythyr ym mis Hydref 1966:"}, {"text_idx": "#000159", "text": "Rydwyf innau\u2019n llawen iawn oblegid buddugoliaeth Gwynfor. Yn bennaf er ei fwyn ef ei hunan; mae o wedi cael ad-daliad am ei flynyddoedd hir o lafur, ac wedi cael profi blas buddugoliaeth am dro. Nid arddu\u2019r tywod a wnaeth."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Ond mae arnaf ofn fod y Blaid yn meddwl mai dyma ddechrau\u2019r diwedd; nad oes ond ennill dwy neu dair sedd seneddol ychwanegol, ac yna fe ddaw senedd i Gymru."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Yn fy marn i, yn awr ac o\u2019r cychwyn cyntaf, ni ddaw senedd i Gymru drwy senedd Loegr. Petai pob etholaeth Gymreig yn mynd i Blaid Cymru, nid drwy hynny y deuai hunanlywodraeth. Ni ddaw hunanlywodraeth ond yn unig drwy wneud llywodraethu o Lundain yn amhosibl. Y mae dysgu mai dulliau cyfansoddiadol sy\u2019n mynd i ennill yn chwarae\u2019n syth i ddwylo llywodraeth Loegr. A dyna\u2019r hyn y mae Gwynfor a J.E. yn ei ddysgu o hyd ac o hyd, \u2013 ac yn gwneud drwg moesol mawr. Yn fy marn i y mae bechgyn a merched Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn dangos y ffordd well, yn adeiladu Cymreigrwydd yn arf yn erbyn gwasanaeth suful Lloegr, yn codi mur Cymreig."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Nid af i sgrifennu\u2019r pethau hyn. Nid yw\u2019n debyg y sgrifennaf ddim rhagor am wleidyddiaeth; y mae bwlch rhy fawr rhwng arweinwyr y Blaid a mi, ac ni chymerwyd sylw o ddim a awgrymais iddynt o gwbl, \u2013 tyst o \u2018Dynged yr Iaith\u2019. Ond ni wnaf ddim ychwaith i rwystro dim ar eu hymdrechion, dim ond tewi."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Heddiw y bygythiad mwyaf i\u2019n hunaniaeth ni fel cenedl yw\u2019r gwladychu mawr sy\u2019n digwydd yn ein gwlad a\u2019r adeiladu tai yn eu miloedd ar gyfer y mewnlifiad a ddaw dros Glawdd Offa o Loegr. Dyma yw ein Tryweryn cyfoes ni sy\u2019n ddim llai na hil-laddiad llwyr a didostur. Onid adfer dulliau Saunders Lewis yw ein hunig obaith gan na ddaw inni ymwared o du ein Cynulliad Cenedlaethol dirym a diweledigaeth?"}, {"text_idx": "#000164", "text": "Bu farw D.J. ym mis Ionawr 1970 ac yntau ar y pryd mewn cyfarfod yng Nghapel Rhydcymerau. Yr oedd, o\u2019r diwedd, wedi dychwelyd i\u2019w filltir sgwa\u0302r. Ar ben hynny yr oedd yn eistedd ar bwys ei arwr, Gwynfor Evans. Ni ellid dychmygu gwell diweddglo i\u2019w fywyd a gysegrodd i frwydr parhad ei genedl ac i hunaniaeth ei bobl."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Claddwyd D.J. ym mynwent y capel gyda Sia\u0302n ei wraig a gwelir yno yr arysgrifau a ganlyn:"}, {"text_idx": "#000166", "text": "Dyma fedd Sia\u0302n a D.J. Ar y chwith (wrth wynebu\u2019r pennawd a nodwyd); Sia\u0302n Williams, 1884-1965, annwyl briod D.J., 1885-1970, ac yntau\u2019n gorwedd gyda hi a\u2019r Hen Wynebau eraill yn eu tragwyddol hedd."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Ar y dde: Yn gymeradwy ymysg lliaws ei frodyr: yn ceisio daioni i\u2019w bobl, ac yn dywedyd am heddwch i\u2019w holl hiliogaeth."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Cylchlythyr Cyntaf y Gymdeithas Hanes"}, {"text_idx": "#000171", "text": "Gallwch ei ddarllen yma > Cylchlythyr"}, {"text_idx": "#000172", "text": "Llyfryn yn olrhain ffurfio\u2019r genedl"}, {"text_idx": "#000176", "text": "O astudio ei fywyd, darllen yn helaeth amdano a dod i\u2019w adnabod yn bersonol \u2013 yr unig gasgliad y gallwn ni ddod iddo, a holl haneswyr y dyfodol rwyn siwr yw hyn:"}, {"text_idx": "#000177", "text": "Sut y llwyddodd un bod dynol i gyflawni cymaint yn ystod ei fywyd \u2013 ie, yn wleidyddol \u2013 ond hefyd mewn cymaint o feysydd eraill \u2013 a\u2019r cyfan i gyd er mwyn Cymru. Roedd Gwynfor Evans yn w\u0302r arbennig, arbennig iawn, ac yn berson na welwyd ymroddiad mor llwyr i\u2019w wlad, ac am wn i, yn hanes diweddar ein cenedl."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Yn o\u0302l un amcangyfrif fe deithiodd e dros filiwn a chwarter o filltiroedd yn ystod ei oes \u2013 er mwyn Cymru. Ac yn o\u0302l Graham Jones o\u2019r Llyfrgell Genedlaethol \u2013 \u201cCasgliad Gwynfor yw\u2019r casgliad mwyaf a fedd y Llyfrgell, ac mae mhell o fod yn gyflawn o hyd.\u201d"}, {"text_idx": "#000179", "text": "Yn ei gofiant i Gwynfor mae Rhys Ifans yn nodi iddo gyhoeddi ei filiynfed gair yn ei unfed llyfr ar ddeg yn 1989. Cyhoeddodd nifer helaeth o lyfrau wedi hynny, a hyn i gyd ar waha\u0302n i\u2019r cannoedd ar gannoedd o erthyglau, yn y Gymraeg a\u2019r Saesneg yn fisol ar gyfer papurau Plaid Cymru, Y Ddraig Goch a\u2019r Welsh Nation, yn ogystal a\u0302 phapurau cenedlaethol a lleol eraill, ynghyd a\u0302 datganiadau wythnosol, taflenni a phamffledi di-ddiwedd \u2013 y cyfan yng nghyfnod y teipiadur \u2013 lle mae\u2019n cydnabod mai Rhiannon ei wraig fyddai\u2019n gwneud y gwaith caled hwnnw i gyd iddo. Hwn oedd cyfnod \u2018grym y gair mewn print\u2019 \u2013 cyfnod y darllen mawr, cyn ac yn ystod dyfodiad cynnar radio a theledu."}, {"text_idx": "#000181", "text": "\u201cMae\u2019r enw yn rhan annatod o hanes deffroad Cymru yn yr ugeinfed ganrif.\u201d"}, {"text_idx": "#000183", "text": "\u201cGwynfor a greodd y \u2018mudiad cenedlaethol\u2019 \u2013 Gwynfor hefyd oedd tad Ymgyrch Senedd i Gymru ... Mae cofeb arhosol yr ymgyrch honno i\u2019w chael ym Mae Caerdydd \u2013 Fe\u2019i gelwir yn gynulliad, y symbol gloywaf, er gwell neu er gwaeth, o awydd y Cymry i fyw fel cenedl wleidyddol.\u201d"}, {"text_idx": "#000184", "text": "\u201cGwynfor Evans oedd gwladgarwr mwyaf Cymru\u2019r ugeinfed ganrif a gwnaeth ei ymroddiad i\u2019w wlad drawsnewid rhagolygon y Cymry fel cenedl.\u201d \u2013 Dyna\u2019r frawddeg gyntaf i ddisgrifio\u2019r person hwn yn \u2018 Gwyddioniadur Cymru\u2019 yr Academi Cymreig. Derbyniodd Gymredoriaeth nifer o\u2019n colegau ac ry ni\u2019n so\u0302n am y person a fu\u2019n Llywydd y Dydd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn gyson a llawer amlach na neb arall yn ein cyfnod ni. Ar y diwedd fe restaf anrhydeddau a roddwyd iddo na ddaeth i ran neb arall ers canrifoedd \u2013 os o gwbl."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Roedd Capel y Tabernacl, Y Barri yn gartref ysbrydol i\u2019r holl deulu gyda mam a thad Gwynfor yn cymryd rhan flaenllaw yno a\u2019i dadcu Y Parchedig Ben Evans yn weinidog cyntaf y Tabernacl. Ei dad yn ddiacon ac yn arweinydd y ga\u0302n a cho\u0302r cymysg gyda dros gant o leisiau yn perfformio\u2019r oratorios mawr yn gyson. Yn y flwyddyn 2000 dadorchuddiwyd Ffenesr Liw newydd yn y capel i gofio am Dan a Catherine Evans. Fe sefydlodd Dan a Cathrine Evans fusnesau llewyrchus ac enwog iawn yn nhref y Barri."}, {"text_idx": "#000187", "text": "Gwynfor, capten Ti\u0302m Hoci\u2019r Ysgol"}, {"text_idx": "#000189", "text": "A phan yn y coleg digwyddodd dau beth a effeithiodd yn drwm iawn ar ei ddyfodol \u2013 y cyntaf:"}, {"text_idx": "#000190", "text": "\u201cRhyfeddai ar ymroddiad llanciau a llancesau a fyddai\u2019n gwerthu\u2019r Ddraig Goch o gwmpas strydoedd Aberystwyth \u2013 Gwenant Davies, Eic Davies ac eraill.\u201d"}, {"text_idx": "#000191", "text": "Ac yn ail \u2013 \u201cond un diwrnod gwelodd bamffledyn melyn y tu allan i siop lyfrau yn Aberystwyth \u2013 The Economics of Welsh Self Government gan DJ Davies. Symudodd y llyfryn hwn pob math o amheuaeth, ac yn haf 1934 aeth at Cassie Davies yn y Barri i ymuno a\u0302\u2019r Blaid Genedlaethol.\u201d"}, {"text_idx": "#000193", "text": "\u201cA dyma pryd y dechreuodd dyn ifanc hynod o olygus o\u2019r Barri, yn gwisgo blaser Coleg Aberystwyth alw i\u2019m gweld er mwyn cael siarad am y Blaid newydd hon a gofyn am gael ymuno a\u0302 hi.\u201d"}, {"text_idx": "#000194", "text": "Aeth Gwynfor i Rydychen wedyn yn fyfyriwr a sefydlu cangen o\u2019r Blaid yno a dod yn ysgrifennydd yr enwog Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd yno yn 1936."}, {"text_idx": "#000195", "text": "Er iddo anfon erthygl o Rydychen i gylchgrawn ei hen ysgol ac i rannau ohoni ymddangos yn y Western Mail, yn Ionawr 1937 y cyhoeddwyd ei erthygl gyflawn gyntaf yn Y Ddraig Goch yn ymwneud a\u0302 sefydlu Gwersyll Sain Tathan, ac yn Ysgol Haf Plaid Cymru yn y Bala y flwyddyn honno cynigiodd benderfyniad yn galw am roi safle swyddogol i\u2019r iaith Gymraeg. A wyddoch chi beth \u2013 fe gasglwyd 400,000 o lofnodion yn cefnogi\u2019r cynnig hwnnw cyn i\u2019r ail ryfel byd roi pen ar y gwaith."}, {"text_idx": "#000196", "text": "Felly, fe welwch fod Gwynfor wedi cymryd ei gamau breision cyntaf yn yr hyn a ddatblygodd yn ymgyrch oes iddo \u2013 er mwyn Cymru. Daeth yn aelod o Bwyllgor Gwaith y Blaid yn genedlaethol yn 1937 ac o fewn chwe mlynedd, yn 1943 fe\u2019i dewiswyd yn Is-Lywydd y Blaid. Wedyn ar y 1af o Awst 1945 yng Nghynhadledd Llangollen (bum niwrnod cyn gollwng y bom ar Hiroshima) fe\u2019i etholwyd yn Llywydd Plaid Cymru ac yntau ond yn 32 oed \u2013 a bu\u2019n llywydd ac arweinydd am y 36 mlynedd nesaf \u2013 gan gychwyn ar ei genhadaeth fawr gydol ei oes."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Yn y cyfamser roedd e wedi priodi ei gymar oes Rhiannon ac yn byw yn Wernellyn, Llangadog ac wedi cychwyn menter busnes Tai Gerddi yno. Rwyn hoffi ei ddisgrifiad o sut y syrthiodd e am Rhiannon. Meddai Gwynfor yn ei lyfr Bywyd Cymro \u2013 pan alwodd e yn nhy mam a thad Rhiannon yng Nghaerdydd \u2013"}, {"text_idx": "#000199", "text": "\u201cWaeth i mi gyfaddef i\u2019m calon golli curiad pan ddaeth Rhiannon i mewn i\u2019r ystafell. Pan welais hi ddeufis wedyn yng nghanol harddwch dydd o haf yn Islaw\u2019r Dref a ffrog fach ysgafn iawn a byr amdani \u2013 roedd y boi o dref Y Barri yn w\u0302r colledig.\u201d"}, {"text_idx": "#000200", "text": "Fe\u2019i priodwyd ar Ddydd Gw\u0302yl Ddewi 1941, ac meddai Pennar Davies yn ei lyfr: \u201cOs bu\u2019r nef erioed yn trefnu priodasau mae\u2019n sicr iddi gael hwyl wrth lunio hon. Ac ni ellir gorbrisio cyfraniad Rhiannon Evans at weithgarwch ei gw\u0302r.\u201d Fe wna i gyfeirio at deulu\u2019r Dalar Wen eto."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Safodd Gwynfor ei etholiad Seneddol cyntaf ym Meirionydd yn 1945. Arwain Protest Llyn y Fan dydd Calan 1947 ac Abergeirw 1948, a\u2019i ethol yn aelod o Bwyllgor Urdd y Graddedigion o Lys y Brifysgol ac o Gyngor yr Annibynwyr y flwyddyn honno yn ogystal ac Ysgrifennydd Cymreig y Gyngres Geltaidd a gyfarfu yn Nulyn \u2013 a chyd-annerch gydag Eamonn De Valera yng Nghaerdydd. Mae\u2019n rhaid bod yr edmygedd yng Nghymru yn fawr iawn ohono gan iddo fod yn Llywydd y Dydd yn Eisteddfod genedlaethol Bae Colwyn mor gynnar a\u0302 1947 ac yntau ond 34 oed. Onid yw hi\u2019n amlwg erbyn diwedd y 40\u2019au fod Gwynfor Evans wedi sefydlu ei hun fel arweinydd cenedlaethol ac yn dderbyniol iawn gan ei bobl."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Yn 1949 arweiniodd Gwynfor Rali mwyaf uchelgeisiol Plaid Cymru erioed \u2013 Daeth 4,000 o bobl ynghyd i Fachynlleth er mwyn galw am Senedd i Gymru, ac yn dilyn araith Gwynfor nododd un gohebydd mai Gwynfor ac nid Aneurin Bevan a haeddai wisgo mantell areithiwr gorau Cymru. Rali\u0308au eraill Senedd i Gymru wedyn ym Mlaenau Ffestiniog yn 1950 ac yna\u2019r Rali Fawr yng Nghaerdydd yn 1953 gyda chwarter miliwn o bobl wedi arwyddo deiseb i\u2019w chyflwyno i Dy\u0302\u2019r Cyffredin. Safodd Gwynfor Etholiad Cyffredinol ym Meirionydd yn 1950, is-etholiad Aberda\u0302r yn 1954 a Meirion eto yn 1955 a 1959."}, {"text_idx": "#000205", "text": "\u201cNid cynt y cododd Mr Gwynfor Evans i siarad nag y cododd y miloedd yn y babell fawr i\u2019w groesawu a rhoddi iddo gymeradwyaeth hir.\u201d Ac meddai Gwynfor yn ei lyfr Bywyd Cymro \u2013 \u201cAc eithrio\u2019r ymgyrch dros Senedd i Gymru, Tryweryn oedd y bwysicaf o\u2019n holl ymgyrchoedd.\u201d Mae arweiniad Gwynfor yn y frwydr honno wedi ei chofnodi\u2019n fanwl a\u2019r dirprwyaethau i Lerpwl ac yn y blaen yn ddigwyddiadau hanesyddol. Meddai Gwynfor \u2013 \u201cRoedd y Cymry mor unol ag y bydd cenedl byth. Anwybyddwyd eu barn yn llwyr. Dinoethwyd natur democratiaeth Cymru.\u201d"}, {"text_idx": "#000208", "text": "\u201cEi hymroddiad diflino a\u2019i dawn lachar hi yn y pumdegau yn fwy na dim a agorodd y drws i lwyddiant Gwynfor ym muddugoliaeth fawr Caerfyrddin yn nes ymlaen.\u201d Yn wir fe ddywedodd Jennie Eirian ei hun ar ol etholiad 1957 \u2013 \u201cBydd y Blaid yn ennill y sedd hon o fewn 10 mlynedd.\u201d Fe wnaeth hynny yn 1966 \u2013 o fewn 9 mlynedd!"}, {"text_idx": "#000209", "text": "Ble rwy i\u2019n mynd i ddechre dywedwch am fuddugoliaeth Gwynfor yn is-etholiad 1966? Mae\u2019r hanes hynny\u2019n haeddu darlith gyflawn ar waha\u0302n. Fe gewch chi honno yn 2016 pan fyddwn ni\u2019n dathlu 50 mlynedd y fuddugoliaeth! Y cyfan rwyf am ddweud heno yw i\u2019r ffaith i Gwynfor ennill y fuddugoliaeth honno newid cwrs hanes gwleidyddol Cymru am byth. Cyhoeddodd Gwasg y Dryw record o Gwynfor yn siarad yn dilyn ei fuddugoliaeth \u2013"}, {"text_idx": "#000210", "text": "\u201cGadewch i ni\u2019n awr ewyllysio bywyd llawn i\u2019n gwlad a mynnu cael sefydliad sy\u2019n creu bywyd cyflawn. Llywodraeth Cymreig yw\u2019r sefydliad hanfodol.\u201d Dyna eiriau Gwynfor ar y record. Ry ni wedi cael y sefydliad hwnnw bellach. Ry ni ar y ffordd i Lywodraeth gyflawn Gymreig sef gweledigaeth lawn Gwynfor."}, {"text_idx": "#000212", "text": "Ond, meddyliwch amdano yn mynd i ffau\u2019r llewod yn Llundain ac i Dy\u0302\u2019r Cyffredin \u2013"}, {"text_idx": "#000213", "text": "\u201cWrth fy nhywys trwy\u2019r ystafelloedd te\u0302, cyfeiriodd Emrys Hughes at y bwrdd Cymreig \u2013 \u2018I wouldn\u2019t sit there if I were you\u2019, meddai, \u2018Your name is mud there.\u2019 Ai Goronwy Roberts heibio yn y coridor heb edrych arnaf. Mae\u2019n anodd i neb gofio neu ddychmygu\u2019n awr pa mor fileinig y bu George Thomas. Roedd hwnnw\u2019n aruthr yn ei wrth Gymreictod ac yn filain... Ef oedd arswyd cenedlaetholdeb Cymreig a\u2019r iaith Gymraeg.\u201d"}, {"text_idx": "#000214", "text": "Dyna\u2019r lle yr aeth Gwynfor iddo, ond fe fanteisiodd e ar y sefydliad ymerodraethol hwnnw ar bob cyfle i frwydro tros Gymru ac i alw am hunan-lywodraeth. Pethe fel hyn \u2013"}, {"text_idx": "#000215", "text": "Gyda chymorth y Grw\u0302p Ymchwil, daeth i\u2019r casgliad mai\u2019r dacteg orau fyddai iddo ymladd rhyfel guerrilla a gofyn cwestiynau dirifedi ynghylch cyflwr Cymru. Byddai cwestiynau Gwynfor yn gyrru\u2019r gwasanaeth sifil yn wallgo bost: erbyn diwedd y flwyddyn gyntaf roedd e wedi gofyn dros 600 o gwestiynau a chyhoeddwyd pob cwestiwn a\u2019r atebion ar ffurff tair cyfrol \u2013 Llyfrau Du Caerfyrddin. Yna gosod achos Plaid Cymru ger bron y Comisiwn Brenhinol ar y Cyfansoddiad yn 1969."}, {"text_idx": "#000216", "text": "Colli Caerfyrddin wedyn yn 1970 \u2013 dilyn yr Arwisgo, gweithredu Cymdeithas yr Iaith a\u2019r FWA (os oedd sut beth yn bod!). Colli wedyn o 3 pleidlais ym"}, {"text_idx": "#000217", "text": "Mawrth 1974 a chael buddugoliaeth ysgubol wedyn yn Hydref 1974. Am hanner awr wedi tri\u2019r bore roedd 3,000 ar Sgwar Nott i glywed y canlyniad a bod Gwynfor wedi cael 23,325 o bleidleisiau. Hon oedd yr unig sedd i Llafur golli\u2019r noson honno ar draws y Deyrnas Unedig. No\u0302l i Lundain unwaith eto ond gyda\u2019r ddau Ddafydd erbyn hyn! Yn aml byddai ei ddiwrnod gwaith yn dechrau am naw o\u2019r gloch y bore ac yn ymestyn hyd oriau ma\u0302n y diwrnod canlynol."}, {"text_idx": "#000219", "text": "Faint sy\u2019n gwir sylweddoli i\u2019r cyfnod hwn fod yn allweddol i symud y ddadl ymlaen am Gynulliad i Gymru a\u2019r Alban? Pam? Roedd tri cenedlaetholwr o Gymru yn y Senedd yn ogystal a saith o\u2019r SNP o\u2019r Alban. Dim ond tri o fwyafrif oedd gan y Llywodraeth dros y pleidiau eraill. Meddai Gwynfor \u2013 \u201cDyna\u2019r sefyllfa wleidyddol mwyaf obeithiol y bum i ynddi erioed,\u201d a gorfodwyd y Llywodraeth i ildio i\u2019r symudiad tuag at sefydlu Cynulliad i Gymru a\u2019r Alban \u2013 a dyna gychwyn ar y daith anodd a hir honno sydd wedi ei chyrraedd bellach, yn fwy o lawer yn yr Alban nac yng Nghymru!"}, {"text_idx": "#000220", "text": "Fe drefnodd y Blaid Lafur y math o ofynion gyda\u2019r Refferendwm am Gynulliad i Gymru a\u2019r Alban fel roedd hi\u2019n amhosibl i\u2019r bleidlais Ie i ennill. Fe gofiwn am Neil Kinnock ac eraill o fewn y Blaid Lafur yn ymgyrchu\u2019n gryf yn erbyn polisi eu plaid eu hunain a chael tragwyddol heol i wneud hynny. Y canlyniad oedd Na i Gynulliad yng Nghymru yn 1979. Rhys Ifans sy\u2019n dweud eto \u2013"}, {"text_idx": "#000221", "text": "\u201cBu llawer tro ar fyd yng ngyrfa Gwynfor, ond hon oedd yr ergyd drymaf. Iddo fe roedd y refferendwm yn bleidlais ar gwestiwn ysbrydol a dirfodol ynghylch bodolaeth Cymru. Torrodd Gwynfor ei galon a chyfaddefodd na wyddai beth a godai fwyaf o gyfog arno \u2013 gwaseidd-dra a thaeogrwydd y Cymry neu dwyll a llygredd y Blaid Lafur.\u201d"}, {"text_idx": "#000222", "text": "Collodd yr Etholiad Cyffredinol a ddilynodd y Refferendwm oherwydd cyhoeddi arolwg barn y BBC ychydig ddiwrnodau cyn yr etholiad a oedd yn dweud mai trydydd gwael fyddai Gwynfor. Yn fy marn bersonol i roedd hyn i gyd wedi ei drefnu gan \u2018y sefydliad\u2019 i geisio cael gwared a\u0302 Gwynfor o Dy\u0302\u2019r Cyffredin. Yn wir, cyfaddefodd y BBC yn dilyn arolwg manwl i\u2019r cwmni a gariodd allan yr arolwg barn eu bod yn \u2018anerbyniol bell ohoni\u2019!"}, {"text_idx": "#000223", "text": "Ymateb Gwynfor oedd \u2013 pe bai e wedi ennill yr etholiad hwnnw, gyda\u2019i iechyd mor symol ar y pryd, fydde fe ddim yn dal ar dir y byw! Ac yna yn 1981 ar ol 36 o flynyddoedd fel Llywydd Plaid Cymru fe roddodd Gwynfor y gorau iddi yn y Gynhadledd yma yng Nghaerfyrddin."}, {"text_idx": "#000224", "text": "Dyna ichi ddarlun cyflym iawn o waith a dylanwad Gwynfor yn wleidyddol."}, {"text_idx": "#000225", "text": "Oedd, roedd y dylanwad hwnnw\u2019n fawr iawn a fydde ni fyth lle\u2019r un ni heddi heb fod Gwynfor wedi cyflawni cymaint. Mae ei lwyddiant gwleidyddol yn cael ei gydnabod bellach gan bawb. Gw\u0302r arbennig iawn iawn."}, {"text_idx": "#000226", "text": "Ond yr hyn sy\u2019n rhyfedd am y gw\u0302r hwn yw ei fod wedi cyflawni cymaint mwy ochr yn ochr neu yn wir ar waha\u0302n i\u2019w yrfa wleidyddol. A\u2019r hyn rwy am geisio ei wneud nawr yw rhoi blas yn unig ichi, a\u2019ch atgoffa o\u2019r gwaith arloesol ac aruthrol arall a wnaeth e."}, {"text_idx": "#000227", "text": "A ble rwyn dechre dwedwch?"}, {"text_idx": "#000228", "text": "Rhai o lyfrau niferus Gwynfor"}, {"text_idx": "#000229", "text": "Fydde Gwynfor yn dechrau pob araith yn ddieithriad bron gyda gwers hanes. Sdim ots ble bydde fe, sdim ots beth fydde\u2019r achlysur roedd Hanes Cymru yn rhan o\u2019i neges. Roedd e\u2019n credu bod hi\u2019n bwysig iawn iawn ein bod ni fel pobl yn dod i wybod ein hanes. Ymgyrchodd am ddysgu Hanes Cymru yn ein hysgolion \u2013 mewn cyfnod pan oedd dim bron o hynny\u2019n digwydd, ac fe aeth e ati i ysgrifennu a chyhoeddi llyfrau ac fe bwysodd ar eraill i wneud hynny hefyd \u2013 \u201cNod Gwynfor drwy gydol ei oes oedd deffro\u2019r ymwybod cenedlaethol trwy drwytho pobl yn hanes Cymru ac adfer cof ei phobl a chryfhau eu hewyllys i fyw.\u201d (Dr Geraint Jenkins)"}, {"text_idx": "#000231", "text": "Meddyliwch iddo fynd ati ar ddydd Nadolig 1970 i ysgrifennu\u2019r ddwy ddalen gyntaf o nodiadau Aros Mae! Roedd e ar werth ymhen 7 mis a gwerthwyd yr argraffiad cyntaf o 5,000 yn bur gyflym ac yna ail argraffiad buan. Fe aeth Elin Garlick i\u2019w gyfieithu i\u2019r Saesneg a\u2019i alw\u2019n Land of My Fathers. Ail argraffwyd deirgwaith wedyn ac fe ddywedodd y cyhoeddwyr Ty\u0302 John Penry \u2013 \u201chwn yw\u2019n gwerthwr gorau ni o bob llyfr a gyhoeddwyd.\u201d"}, {"text_idx": "#000232", "text": "Ond ei glasur arall hanesyddol yw Seiri Cenedl sef portreadau a hanes 65 o wy\u0302r a gwaragedd a gyfrannodd mewn gwahanol ffyrdd at adeiladu a chynnal ein cenedl. Meddyliwch am yr holl waith ymchwil sydd ynghlwm wrth ysgrifennu llyfrau hanes a phenodau am bobl \u2013 a\u2019r ffeithiau yn hollol gywir!"}, {"text_idx": "#000233", "text": "Fe wnes i gyfeirio ar y dechrau at Gwynfor fel awdur hynod o doreithiog \u2013 awdur rhyw 30 o lyfrau i gyd \u2013 yn ogystal a\u0302 phamffledi a\u2019r taflenni a\u2019r erthyglau wedyn \u2013 diderfyn \u2013 yn y Gymraeg a\u2019r Saesneg. Fe soniodd e wrtha i unwaith bod hi\u2019n fwriad ganddo i ysgrifennu un llyfr arall yn dilyn ei holl deithio ar hyd ei oes trwy Gymru \u2013 sef llyfr ar Siopau Chips Cymru gan ei fod wedi bwyta mewn cymaint ohonyn nhw ar ei deithiau!"}, {"text_idx": "#000234", "text": "Fe glywson ni\u2019r Parchedig Beti Wyn James a Mererid Hopwood yn crynhoi pwysigrwydd a chyfraniad Gwynfor yn y ddau faes hwn yn y gwasanaeth coffa a gynhaliwyd yng Nghapel y Priordy bnawn Sul Medi\u2019r 2il. Felly, wna i eto ond nodi rhai o\u2019r prif ffeithiau."}, {"text_idx": "#000235", "text": "Bu\u2019n athro Ysgol Sul ar bobl ifainc yn ei gapel Providence Llangadog am flynyddoedd lawer, a\u2019r hyn sy\u2019n arbennig oedd hyn \u2013 ble bynnag yr oedd Gwynfor ar y nos Sadwrn \u2013 bron yn ddieithriad byddai\u2019n dychwelyd ar gyfer ei ddosbarth Ysgol Sul y diwrnod wedyn. Darllenwch bennod gyfan am Gwynfor y Cristion a phennod gyfan am Gwynfor yr Heddychwr yn llyfr Pennar Davies \u2013 maent yn rhoi darlun manwl a chyflawn i ni o ddyfnder ffydd a meddwl y dyn."}, {"text_idx": "#000237", "text": "Magwyd ef ar aelwyd Gristnogol yn y Barri a\u2019i dadcu\u2019r Parchedig Ben Evans yn weinidog cyntaf Capel y Tabernacl. Roedd ei wncwl Idris (brawd ei dad) yn weinidog hefyd ac yn bregethwr o\u2019r radd flaenaf. Daeth Gwynfor yn Gadeirydd Undeb Eglwysi yr Annibynnwyr Cymraeg pan ond yn ddeugain a dwy oed. Ni chafodd neb mor ifanc ei ethol erioed cyn hynny. A bu Guto ei fab hefyd yn Llywydd yr Undeb yn ddiweddar."}, {"text_idx": "#000238", "text": "Mae\u2019n bwysig cofio i Gwynfor yn ei araith gyntaf ar lawr Ty\u0302\u2019r Cyffredin seilio ei obaith dros Gymru ar y gwerthoedd Cristnogol yn ei hetifeddiaeth."}, {"text_idx": "#000239", "text": "Ymgymerodd a\u0302 nifer o swyddi yng nghyfundrefn yr Annibynnwyr hefyd a bu\u2019n allweddol yn sefydlu Ty\u0302 John Penry a\u2019i weinyddiaeth. Roedd e\u2019n berson ymarferol yn ei Gristnogaeth."}, {"text_idx": "#000240", "text": "\u201cRwyn heddychwr yn gyntaf a chenedlaetholwr wedyn\u201d oedd geiriau Gwynfor ac fe gafodd ryddhad diamod pan fu ger bron Tribiwnlys milwrol yng Nghaerfyrddin yn 1940. Ac yn dilyn ysgrifennu ei erthygl gyntaf yngly\u0302n a\u0302 San Tathan yn 1937 fe ddaeth o dan ddylanwad ei arwr mawr George M LL Davies, gan ddod yn Ysgrifennydd Mudiad Heddychwyr Cymru ac yng ngofal y babell yn Eisteddfod Genedlaethol Caerdydd 1938. Trwy ei oes bu\u2019n arwain protestiadau a siarad mewn Rali\u0308au Heddwch \u2013 Rali Abertawe 1940, Rali Fawr Epynt lle y trowyd 400 o bobl allan o\u2019u cartrefi, Rali Abergeirw 1948 a\u2019r llun enwog o Rali Trawsfynydd yn 1951 \u2013 rhain i gyd yn erbyn y Swyddfa Ryfel yn cymryd tiroedd Cymru."}, {"text_idx": "#000241", "text": "Bu Cymdeithas y Cymod yn ddyledus iawn iddo am ei gymorth a\u2019i arweiniad ac fe gyhoeddodd Gwynfor nifer o lyfrynnau a phamffledi fel They Cry Wolf a Wales Against Conscription. Yna, yn 1973, cyflwynodd ei ddarlith enwog yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd \u2013 Cenedlaetholdeb Di-Drais. Bu yr un mor gefnogol i Fudiad CND hefyd ac fe siaradodd yn gryf iawn dro ar o\u0302l tro yn erbyn y rhyfel yn Fietnam ac fe\u2019i cynigiodd ei hun fel tarian ddynol yn Hanoi yn 1968 \u2013 ond fe wrthodwyd mynediad i\u2019r grw\u0302p \u2013 ond roedd y weithred yn nodweddiadaol o w\u0302r na allai sefyll a gwylio\u2019r fath laddfa. Ac meddai Dafydd Elis Thomas amdano yn un o gylchlythyron Cymdeithas y Cymod:"}, {"text_idx": "#000242", "text": "\u201cGanwyd yr enaid mawr hwn yn y ganrif fwyaf treisgar yn hanes y byd. Yn nhywyllwch yr ugeinfed ganrif ryfelgar a threisgar bu ei fywyd yn olau.\u201d"}, {"text_idx": "#000243", "text": "Fe fuodd Gwynfor yn allweddol yn yr ymgyrch i sicrhau Radio i Gymru ac yn 1939 dile\u0308odd y BBC raglenni Cymru yn llwyr. Yn Eisteddfod Genedlaethol Llandybie yn 1944 fe gyflwynodd Gwynfor ddarlith i lond capel ar Radio Yng Nghymru. Cyhoeddwyd y ddarlith yn Gymraeg ac yn Saesneg ac fe wrthwyd 10,000 o gopiau ohoni! Dadleuodd Gwynfor dros ymreolaeth ym maes darlledu, ac i dorri stori arall yn y frwydr yn fyr \u2013 fe gafwyd hynny ac fe etholwyd Gwynfor yn aelod o Bwyllgor Ymgynghorol Cymreig y BBC yn 1946."}, {"text_idx": "#000246", "text": "Gwelodd Gwynfor hefyd erbyn canol y 50\u2019au byddai dyfodiad teledu yn peri newid chwyldroadol yn y gyfundrefn gyfathrebu a bod bygythiad mawr i\u2019r iaith Gymraeg a\u2019n diwylliant. Gwthiodd Gwynfor y syniad hwnnw o deledu Cymru, ond ni chododd y llywodraeth fys bach i helpu, ac ni lwyddodd i gyflawni ei amcan. Gwnaeth Gwynfor araith seneddol bwysig yn 1969 yn galw\u2019n glir ar y llywodraeth i sefydlu Sianel Gymraeg ac fe wyddoch am yr ymgyrchu honno yn y 70\u2019au. Mae hanes yr ymgyrch i sicrhau sefydlu S4C yn un a gysylltir gyda Gwynfor a\u2019i fwriad i ymprydio ar o\u0302l i\u2019r Llywodraeth Dori\u0308aidd dorri eu gair \u2013 mae\u2019r stori honno\u2019n ddarlith arall wrth i ni ymhen y mis ddathlu 30 mlynedd o ddarlledu ar S4C."}, {"text_idx": "#000247", "text": "A\u2019r peth arall yr wyf am ei nodi \u2013 ar waha\u0302n i\u2019r arweiniad di-ildio a roddodd Gwynfor i bob agwedd o\u2019r iaith oedd ei ymgyrch am Goleg Cymraeg. Roedd Gwynfor yn aelod o Lys y Brifysgol ac fe gynigiodd yn 1951 y dylid sefydlu Coleg Cymraeg ac fe sefydlwyd pwyllgor i ystyried hynny. Roedd pawb yn erbyn ond Gwynfor. Paratodd Gwynfor Femorandwm manwl i ddangos yr angen am y math hwn o goleg yng Nghymru eto yn 1953. Ar hyd y blynyddoedd fe fu e wrthi \u2013 ymgyrch arall ganddo yn 1973 ac yna yn 1986 wrth annerch y Seremoni Raddio Gymraeg gyntaf a drefnwyd gan Undeb by Myfyrwyr Cymraeg yn Aberystwyth. Mawr fu ei ddycnwch a\u2019i ddylanwad di-ildio \u2013 a bellach mae\u2019r Coleg Cymraeg hwnnw yn bod a\u2019i Ganolfan Weinyddol yma yng Nghaerfyrddin yn Y Llwyfan."}, {"text_idx": "#000248", "text": "\u201cNi fyddai byth yn dweud wrthym ni na\u2019n plant \u2013 \u2018cer i ffwrdd. Rwyn rhy brysur\u2019, ac ni chododd erioed fys atom i\u2019n ceryddu. Roedd ei amynedd gyda\u2019r plant yn ddibendraw.\u201d Dyna eiriau Meinir ei ferch. Fe symudon nhw i fyw o Wernellyn i\u2019r Dalar Wen yn 1953 \u2013 \u201cAnrheg priodas fy nhad oedd y Dalar Wen wedi ei gohirio am bymtheng mlynedd\u201d meddai Gwynfor. Roedd popeth yng ngwneuthuriad y ty\u0302 o Gymru a Dewi Prys brawd Rhiannon a\u2019i cynlluniodd.\u201d"}, {"text_idx": "#000249", "text": "Fe gawson nhw 7 o blant ac mewn ymateb i newyddiadurwr fe ddywedodd Gwynfor mai ei hoff ddywediad Beiblaidd oedd \u2013 \u201cFfrwythwch ac amlhewch a llenwch y ddaear\u201d. Hoffai chwarae gyda\u2019r plant \u2013 a gwisgo lan fel Anti Jini gan dwyllo\u2019r wyrion mai hanner chwaer o America oedd hi. Hoffai gerdded wedyn gyda\u2019r plant, a\u2019r hoff le oedd y Garn Goch \u2013 lle y gwasgarwyd ei lwch a lle mae\u2019r garreg goffa iddo wrth droed y Garn honno. Fel ei dad, roedd Gwynfor yn gerddorol hefyd a hoffai ganu\u2019r piano. Yn o\u0302l ei frawd Alcwyn byddai Gwynfor yn tueddu i fynd at y piano pan oedd pwysau\u2019r byd arno, ac wrth chwarae byddai\u2019n medru ymlacio\u2019n hyfryd."}, {"text_idx": "#000250", "text": "Fe symudodd Gwynfor a Rhiannon i Dalar Wen arall ym Mhencarreg ger Llanybydder yn haf 1984 i ymddeol. Cynhaliwyd swper fawr ffarwelio yn Neuadd Llangadog gyda\u2019r ardal yn talu teyrnged i ddau a wnaeth gymaint dros Gymreictod eu cymdogaeth dros gyfnod o 45 o flynyddoedd. Pan etholwyd 17 o aelodau Plaid Cymru i\u2019r Cynulliad cyntaf yn 1999 fe ddaethon nhw gyd i Bencarreg i weld Gwynfor a Rhiannon. Galwodd Winnie Ewing gyda Rhodri, Cynog a Roy Llywelyn heibio hefyd."}, {"text_idx": "#000251", "text": "Maddeuwch i mi am ddyfynu hyn o ddarn yn Saesneg, ond rwy am ei ddweud yn y gwreiddiol am ei fod yn dangos yn glir mawredd y person hwn. Ar y diwrnod cyn i Gwynfor ddathlu ei 90 oed dyma yr ysgrifennwyd amdano yn y Western Mail. Y pennawd oedd \u2013 \u2018Pacifist giant of Welsh culture whose place in history is secured \u2013 Wales celebrates 90 years of Gwynfor\u2019:"}, {"text_idx": "#000252", "text": "\u201cGwynfor Evans has been described as \u2018one of the greatest souls of the 20th century. Alongside Lloyd George and Aneurin Bevan he is one of the last century\u2019s three greatest Welsh politicians. But he arguably stands alone and ahead of them all in the measure of his influence and is one of the few people from any era recognised solely by their Christian name."}, {"text_idx": "#000253", "text": "\u201cGwynfor\u2019s place in history is secure, and not just through his achievements and influence but his public acclaim. He was chosen by readers of Wales on Sunday as Millenium Icon ahead of Lloyd George and Aneurin Bevan, voted Welsh Person of the Millemium ahead of Owain Glyndw\u0302r by readers of Y Cymro and was reader\u2019s choice in the Western Mail\u2019s Person of the Millenium Award. They were popular endorsements of the greatest living Welshman of the 20th century.\u201d"}, {"text_idx": "#000255", "text": "Ac i orffen rwyf am ddyfynu\u2019r Athro Geraint Jenkins yn ei anerchiad o werthfawrogiad yn y Gymanfa Ganu Fawr a gawson ni yng Nghapel Heol Awst i gofio am Gwynfor yn fuan ar o\u0302l ei farw. Dyma ddywedodd e \u2013"}, {"text_idx": "#000256", "text": "\u201cEwch ati i ganmol ac anrhydeddu\u2019n gyhoeddus enw Gwynfor drwy godi cofgolofn urddasol iddo. Pa le gwell i godi cofeb urddasol nag yma yng Nghaerfyrddin, lle y profodd ei awr fawr ar 14 Gorffennaf 1966 fel y gall eich plant a phlant eich plant ddod yma i ryfeddu at un o eneidiau mawr ein cenedl.\u201d Ac fel y gwyddoch chi mae\u2019r gwaith hwnnw yn awr wedi ei gychwyn gyda\u2019r bwriad o gyflawni\u2019r gofeb erbyn 2016 sef hanner can mlwyddiant y fuddugoliaeth fawr honno yn 1966."}, {"text_idx": "#000258", "text": "Ac meddai\u2019r Dr Geraint Jenkins: \u201cEi fwriad oedd adeiladu cenedl rydd, gyfrifol a hyderus drwy adfer cof ei phobl a chryfhau ei hewyllys i fyw \u2013 ac fe ddylsem gofio amdano fel \u2018Llusernwr y canrifoedd coll\u2019. Dro ar o\u0302l tro roedd Gwynfor yno yn sefyll yn y bwlch \u2013 mae ei fywyd yn ddrych o hanes Cymru o 1940 ymlaen. Sail bywyd Gwynfor oedd ei Gristnogaeth a\u2019i heddychiaeth.\u201d"}, {"text_idx": "#000259", "text": "A brawddegau olaf Rhys Ifans yn ei gofiant swmpus oedd: \u201c Ni wnaeth neb fwy na Gwynfor yn ystod yr ugeinfed ganrif. Nid hon oedd y Gymru Gymraeg Gristnogol y breuddwydiodd Gwynfor amdani, ond Cymru yw hi o hyd. Roedd Cymru, y genedl a garodd mor angerddol, wedi goroesi, rhag pob brad.\u201d"}, {"text_idx": "#000262", "text": "Mae llun cynnar yn oriel Plaid Cymru, llun o Ysgol Haf Llangollen a dynnwyd yn 1927. Ac ar ben y rhes gyntaf fe welwch ddyn ifanc a\u0302 gwallt cyrliog, ei wyneb yn llawn egni a brwdfrydedd. Wrth gwrs nabyddes i erioed y JE cryf, cydnerth yna oedd wrth ei fodd yn crwydro mynyddoedd Cymru. Erbyn i mi ddod i\u2019w adnabod yng nghanol y chwedegau roedd ei iechyd wedi torri \u2013 hynny, meddai rhai, oherwydd gorweithio di-baid dros achos Cymru. Ond roedd ei ymroddiad i Gymru mor amlwg ag erioed."}, {"text_idx": "#000263", "text": "Fe aned John Edward Jones ym Mis Rhagfyr 1905. Roedd felly ryw ddeng mlynedd yn iau na Saunders Lewis a Lewis Valentine, ac yn wahanol iddyn nhw\u2019n perthyn i\u2019r genhedlaeth ffodus a ddihangodd erchyllterau\u2019r rhyfel byd cyntaf. Ei ardal enedigol oedd Melin-y-wig, ardal fryniog ryw saith milltir o Gorwen a deg o Ruthun, ardal Owain Glyndw\u0302r felly. Ac os chwiliwn am esboniad am ei gariad at dir, iaith ac etifeddiaeth Cymru, gwrandewch ar ei ddisgrifiad o\u2019r olygfa o\u2019r tir uwchben ei gartref, fferm o\u2019r enw Hafoty Fawr: \u201cO droi\u2019n araf o\u2019r chwith i\u2019r dde, gwneud un tro\u2019n llawn, gwelem oddi yno orwel pell o fynyddoedd godidog Gwynedd a Phowys \u2013 mynyddoedd Ia\u0302l; holl res hir y Berwyn; y tair Aran; a\u2019r ddwy Arennig, Fawr a Bach; Moel Siabod; yna holl banorama Eryri, yr Wyddfa a\u2019r Grib Goch a\u2019r ddwy Glyder a\u2019r Tryfan a\u2019r ddwy Garnedd, Dafydd a Llywelyn, hyd y Foel Fras; rhyngom a\u2019r rhain yr oedd gwastatir maith lliwgar Mynydd Hiraethog; ag i gwblhau\u2019r cylch cyflawn, Mynyddoedd Clwyd gyda Moel Famau a\u2019i thw\u0302r ar ei phen.\u201d Bron yn farddoniaeth; a bron y gellwch ddweud fod JE yn genedlaetholwr o\u2019i grud: mae\u2019n falch o ddisgrifio\u2019i hun yn \u2018Fab y Mynydd\u2019."}, {"text_idx": "#000264", "text": "Mae JE wedi gadael ei hanes ei hun yn ei gyfrol bwysig Tros Gymru: JE a\u2019r Blaid \u2013 hanner hunangofiant, hanner hanes deugain mlynedd gyntaf Plaid Cymru. Collodd ei dad cyn iddo gyrraedd blwydd oed, ond rywsut fe lwyddodd ei fam i gadw\u2019r fferm deuluol i fynd, gyda chymorth ei thylwyth, dau frawd JE yn enwedig, y ddau wedi gadael ysgol yn 14 oed a\u2019r ddau dipyn yn hy\u0302n nag ef. Cwrs bywyd gwahanol iawn oedd o flaen JE, er cymaint roedd yntau wrth ei fodd gyda gwaith y fferm a bywyd gwledig Melin-y-Wig, gyda\u2019i holl gyngherddau ac eisteddfodau. Fe aeth i ysgol ramadeg y bechgyn yn y Bala, Ysgol Ty\u0302 Tomen, gan letya yn y Bala yn ystod yr wythnos. Ond er bod y Bala yn ardal Gymraeg ei hiaith, roedd bron popeth yn yr ysgol yn Saesneg. Tybed faint oedd hyn yn creu adwaith a\u2019i droi o blaid y Gymraeg? Mae ganddo stori o sut y bu iddo ef a bachgen arall gymryd safiad yn achos athro feistr oedd yn gas yn erbyn disgybl a\u2019i Saesneg yn brin \u2013 a llwyddo rhoi stop iddo. Yn ystod y gwyliau ym Mis Awst 1923, ar o\u0302l mynd a\u0302 llwyth o wyau a menyn o\u2019r fferm i siop y pentref, dyma fe\u2019n darllen ar y ffordd yn o\u0302l am gyfarfod yn y Wyddgrug, cyfarfod o fudiad gyda\u2019r enw od \u2018Y Tair G\u2019, sef y Gymdeithas Genedlaethol Gymreig. Hon oedd un o\u2019r tair ffrwd a ddelai ynghyd maes o law i ffurfio Plaid Genedlaethol Cymru, a rhyw flwyddyn wedyn daeth JE yn aelod ohoni, wrth iddo fynd i Brifysgol Bangor i astudio Cymraeg, Saesneg a Mathemateg, \u201ccyfuniad braidd yn anghyffredin\u201d."}, {"text_idx": "#000265", "text": "Rywbryd wedyn, clywodd so\u0302n am enedigaeth Plaid Genedlaethol Cymru draw ym Mhwllheli; ac ym Mis Hydref 1926 aeth i gyfarfod y Blaid yng Nghaernarfon, gan lenwi ffurflen ymaelodi yn y fan a\u2019r lle. Dyn ifanc tenau, gwelw ei olwg o\u2019r enw HR Jones oedd yn casglu\u2019r ffurflenni: go brin yr oedd JE yn sylweddoli y byddai\u2019n yn ei olynu yn Ysgrifennydd y Blaid ymhen pedair blynedd. O fewn mis, roedd cangen o\u2019r Blaid wedi\u2019i sefydlu yn y coleg ym Mangor , a JE yn ysgrifennydd iddi; gyda bron 80 o aelodau erbyn tymor yr haf 1928. Fe oedd ymgeisydd y Blaid mewn ffug etholiad ym Mis Tachwedd 1927 \u2013 ac yn ennill! Tybed ai dyna\u2019r tro cyntaf i Blaid Cymru ennill etholiad? \u201cDysgais y pryd hwnnw,\u201d meddai, \u201cy gellid ennill Saeson rhonc deallus yn haws nag ambell Gymro gwasaidd.\u201d[i]"}, {"text_idx": "#000266", "text": "Ond gyda\u2019r blynyddoedd yn y Brifysgol ar ben, roedd rhaid chwilio am waith. A\u2019r dirwasgiad eisoes yn y gwynt, fe wnaeth gynnig am swydd athro yn nwyrain Llundain \u2013 a\u2019i chael, un o bedwar allan o 60 ymgeisydd. Mae\u2019n debyg y treuliwyd y rhan fwyaf o\u2019r cyfweliad yn trafod hunanlywodraeth i Gymru! Ymhen dim o amser roedd e\u2019n ysgrifennydd Cangen y Blaid yn Llundain, er ei fod hefyd yn cael amser i chwarae pe\u0302l-droed i ail di\u0302m Cymry Llundain, a thenis yn yr haf."}, {"text_idx": "#000267", "text": "Yna, tro ar fyd. Bu farw HR Jones, prif symbylydd bodolaeth Plaid Cymru, ar o\u0302l salwch hir. Er gwaethaf pryderon nad oedd modd fforddio\u2019r swydd, penderfynodd arweinwyr Plaid Cymru fod rhaid wrth olynydd llawn amser. Ymateb JE, a ffrind iddo yn Llundain, gohebydd y Guardian o\u2019r enw Gwilym Williams, oedd anfon cais i mewn \u2013 gan ddefnyddio\u2019n union yr un geiriad, a rhoi enwau ei gilydd ar gyfer geirda! JE a benodwyd \u2013 i swydd roedd yn ei charu: \u201cyn Ysgrifennydd a Threfnydd mudiad rhyddid Cymru y bu\u0302m o Ragfyr 1930 hyd Fai 1962, pan ddywedodd yr hen galon na allai ddal mwy.\u201d[ii]"}, {"text_idx": "#000269", "text": "Mae\u2019n ddiddorol cymharu\u2019r ddau Jones, HR a JE. Un manylyn, dibwys efallai ond difyr: llwyddodd y ddau adfer enw traddodiadol eu milltir sgwa\u0302r; o Nasareth yn o\u0302l i Ddeiniolen yn achos HR, ac o Gynfal i Melin-y-Wig yn achos JE. Yn sicr ceir tebygrwydd cymeriad rhwng y ddau mewn un cyfeiriad \u2013 cariad diwyro at Gymru a\u2019r Gymraeg, a gweledigaeth o\u2019u cenedl yn un o wledydd cyflawn y byd. A\u2019r parodrwydd i weithio\u2019n ddi-baid. Rwy\u2019n ddiolchgar i Dewi Rhys, mab JE, am ei atgofion ohono fe: \u201cDoedd byth yn segur. Byddai ar ei draed tua 5 bob bore \u2013 un ai ar y teipiadur bach, neu yn y ty\u0302 gwydr lle\u2019r oedd yn \u2018ymlacio\u2019 wrth drawsblannu cannoedd o blanhigion bach, a\u2019r ardd bob haf yn fo\u0302r o liw. Roedd wrth ei fodd yn clywed sgwrs pobl yn pasio oedd yn gwneud sylwadau am yr ardd. Nid oedd yn segur hyd yn oed ar wyliau. Ysgrifennai ddyddiaduron a\u2019u clymu\u2019n llyfrau wedi dod adref. Dyma oedd sylfaen y llyfr Tro i\u2019r Swistir.\u201d"}, {"text_idx": "#000270", "text": "Ond mae\u2019r gwahaniaeth rhwng y ddau hefyd yn ddadlennol. Byddai JE, yn o\u0302l ei arfer, yn canmol ei ragflaenydd, ond mae\u2019n derbyn bod canghennau a rhanbarthau wedi llesga\u0301u a marw yn ystod ei gyfnod o afiechyd: \u201cI bob pwrpas, bu raid i mi ad-adeiladu\u2019r Blaid o\u2019r gwaelod.\u201d[iii] Mae prif hanesydd Plaid Cymru, Hywel Davies, yn mynd ymhellach, gan ddisgrifio HR fel un a\u0302 gweledigaeth fawr, yn hiraethu am weithredu\u2019n gadarn yn hytrach na gwaith desg. Mewn gwrthgyferbyniad, roedd JE \u201cer yn barod i weithredu\u2019n radicalaidd, wedi\u2019i fendithio a\u0302 natur ddyfal oedd yn fwy addas i\u2019r dasg o gynllunio trefniadau\u2019n ofalus\u201d (cyfieithiad).[iv] Mae Hywel Davies hefyd yn nodi cefndir JE yn un o raddedigion y Brifysgol ac yn athro hyfforddedig, gan farnu bod hyn yn ei wneud yn fwy cyfforddus ymhlith yr aelodau roedd y Blaid yn eu denu."}, {"text_idx": "#000271", "text": "Dechreuodd JE ar ei swydd ar 1 Rhagfyr 1930, gan weithio o swyddfa fechan yng Nghaernarfon drws nesaf i westy Pendref ble cafodd lety. Hyn oedd dechrau cyfnod 32 o flynyddoedd pan ddaeth yn ganolbwynt gweithgarwch y Blaid. Cyn hir roedd JE wedi sefydlu ei hun yn ffocws cyfathrebu a gwybodaeth am y Blaid; ac enillodd Plaid Cymru fri am ansawdd ac ystod ei chyhoeddiadau. Yn ei phedair blynedd gyntaf o fodolaeth cyn ei benodi, dim ond un pamffledyn sylweddol a gyhoeddwyd gan y Blaid, sef Egwyddorion Cenedlaetholdeb gan Saunders Lewis. Gyda JE wrth y llyw, dechreuodd gynhyrchu lli cyson o lenyddiaeth. Mae\u2019n werth nodi i\u2019r cynnyrch hwn gynnwys nifer o weithiau swmpus ar bolisi economaidd \u2013 er enghraifft The Economics of Welsh Self-Government gan Dr DJ Davies (Gorffennaf 1931) a dau gan Saunders Lewis ar yr angen am gyngor datblygu yn 1933, a rhan llywodraeth leol wrth ddatblygu diwydiant (1934). Cyhoeddwyd y rhain ochr yn ochr a\u0302\u2019r Ddraig Goch, a ddechreuodd ychydig cyn sefydlu Plaid Cymru, a\u2019i chyd-ymdaith yn yr iaith fain, y Welsh Nationalist, a sefydlwyd yn 1932."}, {"text_idx": "#000272", "text": "Pwysleisiwyd tanysgrifio ac ymgyrchoedd gwerthu yn hytrach na rhoi\u2019n rhad ac am ddim, er i JE ddatblygu\u2019r arfer o \u2018feithrin tawel\u2019, gan ddanfon y cyhoeddiad diweddaraf ynghyd a\u0302 llythyr cyfeillgar i nifer dethol o bobl enwog \u2013 yr artist Augustus John oedd un a ymunodd a\u0302\u2019r Blaid fel canlyniad. Cofiaf (er cywilydd) i Gwynfor Evans so\u0302n yn aml am brinder cyhoeddiadau gan y Blaid yn ystod y 1970au a\u2019r 1980au o\u2019i gymharu a\u0302 chyfnod JE wrth y llyw."}, {"text_idx": "#000273", "text": "Wedyn bu cysylltiadau cyhoeddus. Wrth iddo berswadio eraill i gynhyrchu\u2019r cyhoeddiadau manwl, JE ei hun oedd y meistr ar gasglu\u2019r dyfyniad trawiadol a\u2019r ffeithiau allweddol, yr hyn a alwodd yn \u2018fwledi\u2019. Arweiniodd hyn yn naturiol at gyfathrebu drwy\u2019r wasg, maes y daeth yn grefftwr arno \u2013 yn llunio datganiadau i\u2019r wasg a meithrin newyddiadurwyr fel ei gilydd. Rwy\u2019n dwli ar ei sylwadau cynnil ar rai o\u2019i gyd-genedlaetholwyr yn y maes hwn: \u201cFe\u2019i cefais yn un o\u2019r pethau anosaf, yn y blynyddoedd cynnar, i ddysgu ein swyddogion lleol \u2013 ysgrifenyddion neu ohebyddion \u2013 i ysgrifennu \u2018darnau effeithiol i\u2019r Wasg ac i feithrin cyfathrach gyfeillgar a\u0302 gw\u0302yr y Wasg. Gydag amser, fodd bynnag, fe ddaeth hynny.\u201d Gallasai JE ddysgu tric neu ddau i sbin-ddoctoriaid yr 21ain ganrif: mae\u2019i gyngor ar ddefnyddio\u2019r wasg yn dal yr un mor wir heddiw ag erioed, er gwaethaf holl newidiadau oes y rhyngrwyd, Facebook a Twitter."}, {"text_idx": "#000274", "text": "Un flaenoriaeth gynnar oedd adeiladu\u2019r Blaid o\u2019r dyrnaid bach o bobl a etifeddodd yn 1930. Proses poenus o araf oedd hyn, er i JE fynd ati a\u0302\u2019i ddull nodweddiadol o drylwyr, gan symud o sir i sir, wrth brocio aelodau i sefydlu pwyllgorau sirol ac, o dipyn i beth, canghennau. Bu Saunders Lewis yn llym ei feirniadaeth am arafwch y cynnydd: ar ddiwedd 1935, ar o\u0302l canmol gwaith JE fe ofynnodd: \u201cOnd pa le y mae ei ddisgyblion? Byddai trefnydd o\u2019r un rhyw ymhob Pwyllgor Rhanbarth yn gweddnewid hanes y Blaid.\u201d"}, {"text_idx": "#000275", "text": "Ond yma mae\u2019n werth dwyn i gof rhai ffeithiau amlwg. Roedd Plaid Cymru yn dal yn fach. Roedd hefyd (yn nhermau oedran ei haelodau) yn ifanc. Oherwydd ei bod yn fach ac yn ifanc yr oedd hefyd yn dlawd, yn dlawd iawn. Hyn sy\u2019n esbonio i raddau paham taw ychydig o etholiadau a ymladdodd \u2013 un sedd Seneddol yn 1929, dwy yn 1931 (Sir Gaernarfon a\u2019r Brifysgol), lawr i un yn 1935. Gyda llaw, etholiad 1935 oedd y cyntaf i\u2019r Blaid ddefnyddio\u2019r dull o ganfasio \u2013 techneg a addaswyd gan JE o\u2019i gysylltiadau a\u0302 phleidiau yn Nenmarc, Iwerddon a Lloegr. Ychydig iawn hefyd oedd yr etholiadau lleol a ymladdwyd. Efallai nad tlodi sydd i\u2019w feio am bopeth \u2013 cwynodd DJ Williams yn chwyrn am y diffyg ysbryd i ymladd, gan ddisgrifio pwyllgor sirol Caerfyrddin yn \u201cgorff marw\u201d.[v] Cofiwch taw 1935 oedd hyn!"}, {"text_idx": "#000276", "text": "Un dechneg a gyflwynwyd gan JE i fynd i\u2019r afael a\u0302 phroblemau ariannol y Blaid oedd Cronfa Gw\u0302yl Ddewi, a seiliwyd ar brofiad Fianna Fa\u0301il. Cododd yr ape\u0302l gyntaf, yn 1934, y cyfanswm tywysogaidd o \u00a3250! Ochr yn ochr a\u0302 chodi\u2019r aelodaeth a chyllid ymladdwyd ymgyrchoedd \u2013 hynny ar ystod eang o bynciau. Un enghraifft yn unig \u2013 yn fuan ar o\u0302l dechrau ar ei swydd lansiodd ymgyrch i boblogeiddio\u2019r defnydd o faner Cymru yn lle Jac yr Undeb oedd yn bla ymhobman. Y targed cyntaf oedd Castell Caernarfon \u2013 a neb llai na David Lloyd George oedd ei Gwnstabl. Cais cymedrol dros ben, un anodd ei wrthod, oedd ei gam cyntaf \u2013 statws cyfartal i\u2019r ddwy faner ar Ddydd Gw\u0302yl Dewi. Cafodd y llythyr a ddanfonwyd ymlaen gan Lloyd George i\u2019r Gweinidog yn Llundain ymateb negyddol llawn dirmyg \u2013 yn union beth oedd JE ei eisiau. Fe\u2019i cyhoeddodd ar unwaith!"}, {"text_idx": "#000279", "text": "Ymhlith ymgyrchoedd eraill cafwyd statws yr iaith Gymraeg \u2013 er enghraifft, rhoi cywilydd ar Swyddfa\u2019r Post i dderbyn amlenni taledig gydag enwau lleoedd Cymraeg \u2013 i\u2019w dilyn gan ymgyrch lwyddiannus i sicrhau rhaglenni radio Cymraeg ar y BBC. Un thema amlwg yn yr holl ymdrechion hyn \u2013 ac mewn llawer mwy \u2013 oedd eu cynllunio manwl a\u2019u natur holistaidd \u2013 byth yn colli cyfle am gyhoeddusrwydd da. Amlygwyd y gofal hwn ar adeg llosgi\u2019r Ysgol Fomio ym Mhenyberth ym Mis Medi 1936, cyrch a fu\u2019n nodedig am ei gyfrinachedd a\u2019i sylw trwyadl i fanylion. Roedd hyn yn cynnwys spi\u0308wraig \u2013 merch ifanc o\u2019r enw Alaw Non Rees, a gadwai olwg ar faint o bren oedd yn cyrraedd y safle."}, {"text_idx": "#000280", "text": "JE oedd un o saith a chwaraeodd ran uniongyrchol yn y weithred \u2013 cerddodd ran o\u2019r ffordd yn o\u0302l i Gaernarfon ar hyd y rheilffordd i osgoi cael ei ddal. Y bore trannoeth yn ei lety derbyniodd lythyr oddi wrth Saunders Lewis \u2013 a ymddiheurodd am beidio a\u0302 rhoi gwybod iddo am y llosgi! Alibi oedd hwn wrth gwrs \u2013 doedd dim modd y gallai arweinwyr y Blaid fforddio gweld ei swyddfa ar gau a\u2019u trefnydd mewn carchar ar adeg mor dyngedfennol. Arhosodd JE yn rhydd ei draed i drefnu protestiadau ar hyd a lled y wlad. Mae Dewi Rhys yn cofio gweld bwndeli o frysnegeseuon a anfonwyd i\u2019r Tri a gyhuddwyd \u2013 Saunders Lewis, Lewis Valentine a DJ Williams \u2013 brysnegeseuon yr oedd JE wedi\u2019u trefnu: yn o\u0302l y gyfraith rhaid oedd eu trosglwyddo ar unwaith, hyd yn oed yn ystod prawf Uchel Lys, gan helpu cynyddu\u2019r argraff o gefnogaeth ymhlith y cyhoedd. Ef hefyd a drefnodd y rali fwyaf erioed i\u2019w galw gan y Blaid \u2013 bu tyrfa o 12,000 yn croesawu\u2019r Tri yn o\u0302l i Gaernarfon o Wormwood Scrubs."}, {"text_idx": "#000281", "text": "Bu Penyberth a\u2019r ddau achos Uchel Lys a\u2019i dilynodd yn benllanw i Blaid Cymru cyn y rhyfel. Mae JE yn dadlau fod llawer o\u2019r gefnogaeth newydd a enillwyd i\u2019r Blaid wedi\u2019i cholli ar o\u0302l gwrthwynebu coroni Sio\u0302r VI, penderfyniad a wnaed yn ystod cyfnod pan oedd Saunders Lewis yn y carchar a JE yn dost. Defnyddiodd gwrthwynebwyr y ffaith fod Lewis wedi troi at y ffydd Gatholig i gyhuddo Plaid Cymru o fod a\u0302 chysylltiad a\u0302 ffasgaeth. Bu dechrau\u2019r rhyfel yn her anferth \u2013 hyd yn oed yn fygythiad i fodolaeth y Blaid, fel y cyfaddefodd Saunders Lewis yn agored ar y pryd. Ond rywsut fe barhaodd Plaid Cymru, hyd yn oed yn tyfu mewn dylanwad fel yr aeth y rhyfel yn ei blaen. Tarodd yn o\u0302l at eu gelynion yn hyderus ac egni\u0308ol. Gwrthwynebai wasanaeth milwrol gorfodol, gyda JE yn wynebu chwe llys a thribiwnlys dros gyfnod o dair blynedd, ac yn gwneud hynny mewn steil. Ymladdodd bob modfedd o\u2019r ffordd i geisio achub dros 40,000 erw o dir ym Mynydd Epynt rhag eu rheibio gan y Weinyddiaeth Amddiffyn i\u2019w defnyddio\u2019n faes tanio. Felly ym mis Ebrill 1940, cerddai JE y mynyddoedd unwaith yn rhagor, gan ymweld a\u0302 phob fferm a wynebai berygl; ond cafodd Llundain ei ffordd."}, {"text_idx": "#000283", "text": "O 1942 ymlaen roedd hi\u2019n amlwg bod tro ar fyd. Enillodd Saunders Lewis 23 y cant o\u2019r bleidlais mewn isetholiad ar gyfer Prifysgol Cymru: noda JE (gyda chryn foddhad) ddisgrifiad ohono fel trefnydd \u2018cyfrwys\u2019 \u2013 \u201cassiduous, astute and untiring agent\u201d.[vi] Ac roedd ganddo achos arall i fod yn llawen. Yn 1940 priododd ag Olwen Roberts, ysgrifennydd rhanbarth Caernarfon, mewn seremoni a lywyddwyd gan Lewis Valentine. Byddai dau o blant, Angharad a Dewi Rhys, yn dilyn."}, {"text_idx": "#000284", "text": "Erbyn 1945, daeth Plaid Cymru ma\u0302s o heldrin y rhyfel yn gryfach nag erioed. Am y tro cyntaf gallai hawlio ei bod yn blaid Cymru gyfan, gan ymladd saith o seddi yn yr etholiad cyffredinol. Yn ystod yr haf dewisodd arweinydd newydd, Gwynfor Evans, 33 oed: byddai ef a JE yn cydweithredu\u2019n glos am y degawd a hanner oedd i ddod. Mewn gwirionedd, medd Hywel Davies, o 1945 ymlaen yn hytrach nag o 1925 mae modd ystyried Plaid Cymru\u2019n blaid wleidyddol, er ei bod yn dal yn blaid mewn cyflwr embryonig.[vii]"}, {"text_idx": "#000285", "text": "Unwaith yn rhagor bu rhaid ymladd ymgais gan y Weinyddiaeth Ryfel i gipio tir Cymru, y tro yma yn Nhrawsfynydd, Meirionnydd, ac yn llwyddiannus. Unwaith eto JE a gyfrannodd ei ddawn greadigol: trefnwyd cyrch ffug tra aeth y prif fintai ar hyd heolydd cefn gwlad i ddechrau bloca\u0302d a barodd ddau ddiwrnod. Erbyn 1950 roedd Plaid Cymru\u2019n gweithio\u2019n egni\u0308ol o fewn ymgyrch Senedd i Gymru. Trefnodd JE gyfres o rali\u0308au dros chwarter canrif. Bu rali 1953 ymhlith y fwyaf a welwyd yng Nghaerdydd. Yn groes i\u2019w arfer cymerodd y gadair \u2013 ond ei fewnbwn gwirioneddol oedd cynllunio a gweithredu. Roedd y paratoadau\u2019n cynnwys rela\u0301i o redwyr yn dwyn ffaglau o Senedd-dy Owain Glyndw\u0302r ym Machynlleth i Erddi Soffia yng Nghaerdydd: fe sicrhaodd JE fod yr areithiau a negeseuon yn parhau\u2019n ddigon hir i\u2019r dorf rygbi oedd yn ymadael a\u0302 Pharc yr Arfau weld yr orymdaith a ddilynai\u2019r rali. Roedd hefyd yn ymwneud ag amddiffyn Cwm Tryweryn rhag ei foddi gan ddinas Lerpwl, erbyn hyn gyda mwy o gymorth."}, {"text_idx": "#000287", "text": "Wrth gwrs roedd gan JE Jones ei feirniaid. Teimlai rhai na allai rhywun o\u2019i gefndir gwledig Cymraeg uniaethu a\u0302\u2019r cymunedau diwydiannol, di-Gymraeg yn y deheubarth a\u2019r gogledd-ddwyrain. Credaf fod ei hanes gwaith yn dangos fel arall. Mae Tros Gymru yn llawn cyfeiriadau at yr angen i apelio i\u2019r rhai di-Gymraeg. Cefnogodd JE symud swyddfa\u2019r Blaid o Gaernarfon i Gaerdydd yn 1946 \u2013 yn wir fe\u2019n bersonol a gafodd hyd i ystafelloedd yn 8 Queen Street. Mae Dewi Rhys yn cofio bod yr agoriad swyddogol wedi digwydd ar 1 Mawrth, diwrnod ei eni, gyda \u201cDad yn trio bod mewn dau le\u2019r un pryd, fel arfer\u201d! Diolch i\u2019w waith fe lwyddodd Plaid Cymru i ledaenu ei gorwelion yn y De ar o\u0302l y rhyfel."}, {"text_idx": "#000288", "text": "Byddai JE ei hun yn amharod iawn i feirniadu ei gyd-genedlaetholwyr. Dyma un enghraifft brin: ar o\u0302l canmol arweinyddiaeth Saunders Lewis, aeth mor bell a\u0302 rhoi\u2019r sylw hwn: \u201cOnd tyfodd ynddo duedd i fod a\u0302 rhagfarn anghywir weithiau, o blaid neu yn erbyn rhai mathau o bobl; er enghraifft, gallodd awgrymu, am un a oedd lawn cyn ddewred ag ef ei hun, mai llwfrdra oedd ei basiffistiaeth.\u201d Y \u2018rhywun\u2019 dan sylw wrth gwrs oedd Gwynfor Evans."}, {"text_idx": "#000289", "text": "Arwain gorymdaith Senedd i Gymru"}, {"text_idx": "#000290", "text": "Teimlai eraill ei fod yn rhy agos at elite y Blaid; yn arbennig pan fo straen o fewn y rhengoedd, er enghraifft yn ystod ymgyrch Tryweryn. Yn 1950, roedd cyn-arweinydd y Blaid, Saunders Lewis, yn breifat yn beirniadu \u2018parchusrwydd\u2019 JE, parchusrwydd roedd yn ei gymharu\u2019n anffafriol a\u0302 thactegau\u2019r Gweriniaethwyr Cymreig. Ond gw\u0302r teyrngar wrth reddf oedd JE, ymroddedig i gefnogi Plaid Cymru a\u2019i arweinyddiaeth etholedig, doed a ddelo. Yr oedd wedi profi ei barodrwydd i weithredu\u2019n gadarn: dangoswyd hynny gan ei barodrwydd yn ystod blynyddoedd y rhyfel i wrthwynebu gorfodaeth filwrol fel cenedlaetholwr ac wynebu carchar os bu rhaid. \u2018Parchusrwydd\u2019 Plaid Cymru\u2019n hytrach nag eiddo JE oedd testun cwyn Saunders Lewis; ac roedd ei weithrediadau\u2019n ddrych o benderfyniad Gwynfor Evans ar o\u0302l y rhyfel i roi Plaid Cymru ar gwrs i fod yn blaid i Gymru gyfan yn hytrach na grw\u0302p pwyso cenedlaetholgar."}, {"text_idx": "#000291", "text": "Wrth edrych yn o\u0302l, yr hyn sy\u2019n drawiadol yw parodrwydd a gallu JE i aros yn ei swydd, er gwaethaf yr holl broblemau a\u2019r pwysau a wynebai\u2019r Blaid. A fyddai Plaid Cymru wedi goroesi\u2019r 1930au, y 40au a\u2019r 50au heb JE wrth y llyw? Efallai, ond mae\u2019n anodd gen i weld sut. Mae ei garreg fedd ym Melin-y-Wig yn dwyn yr ymgysegriad \u2018JE Jones, Pensaer Plaid Cymru\u2019 \u2013 teyrnged addas i\u2019r un a luniodd fudiad cenedlaethol Cymru."}, {"text_idx": "#000293", "text": "Pryderu dros Gymru gaeth \u2013 ac er hon"}, {"text_idx": "#000294", "text": "Marw\u2019n wir dros Gymru wnaeth."}, {"text_idx": "#000300", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]