[{"text_idx": "#000000", "text": "Diwrnod Cymdeithasol yr Orsedd 2018"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Yn flynyddol, er 1980, mae yna becyn yn dod trwy\u2019r post i\u2019m cartref o\u2019r Bathdy Brenhinol. Set o ddarnau arian y flwyddyn arbennig honno sydd yn y pecyn, yr hyn mae\u2019r Bathdy yn ei alw\u2019n \u2018Set Ddisglair heb ei Chylchredeg\u2019. Bob blwyddyn byddaf yn edrych ar y darnau ac yn addo i mi fy hun ymweliad a\u0302\u2019r Bathdy er mwyn cael gweld sut y gwneir arian. Diolch i Orsedd y Beirdd, ac yn fwyaf arbennig i\u2019r Arwyddfardd am drefnu, daeth cyfle ddiwedd mis Medi eleni \u2013 y Bathdy Brenhinol yn Llantrisant oedd canolbwynt Cyfarfod Cymdeithasol yr Orsedd 2018."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Cyfarfod gyntaf yn y \u2018Miskin Arms\u2019 ym Meisgyn; adeilad a gafodd ei adnewyddu \u2019no\u0302l yn 2016 ond sydd wedi llwyddo i gadw nodweddion adeilad cofrestredig Gradd II yn hynod o glyfar ac effeithiol. Perchennog y \u2018Miskin Arms\u2019 yw\u2019r cogydd Dudley Newbery, gw\u0302r sy\u2019n adnabyddus ar draws Cymru, a thros y ffin, am sawl rhaglen goginio. Mae hefyd wedi cyhoeddi nifer o lyfrau o ryseitiau, a gwyddom am ei waith clodwiw yn hyrwyddo bwyd a chynnyrch Cymreig. Nid oedd Dudley yno i\u2019n croesawu ond cawsom ginio pleserus o benfras, cyw ia\u0302r a golwyth porc, gyda dewis o roliau meringue neu deisen gaws i orffen. Gwledd yn wir!"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Troi wedyn am y Bathdy a chael ein harwain gan dywysyddion Cymraeg o amgylch ffatri\u2019r Bathdy ac yna i\u2019r arddangosfa. I mi fel gwyddonydd, amheuthun oedd cael clywed am y modd y try cymysgedd o fetelau amrwd yn ddarn disglair o arian yn fy mhoced, a\u2019r cyfoeth o dermau Cymraeg sy\u2019n bodoli i ddisgrifio gwahanol brosesau\u2019r bathu. Clywsom am hanes y Bathdy, yn mynd \u2019no\u0302l dros fil o flynyddoedd. Yn wreiddiol, cyfres o siopau o fathwyr arian, wedi eu lleoli yn Llundain, oedd yn gyfrifol am gynhyrchu\u2019r darnau arian ond erbyn 1279, canolwyd popeth yn Nhw\u0302r Llundain. I unrhyw un sydd wedi ymweld a\u0302\u2019r Tw\u0302r, dyma darddiad yr ardal a elwir yn \u2018Mint Street\u2019. Yma y bu\u2019r Bathdy hyd 1810 pan symudwyd y cyfan i bedair erw o dir yn Little Tower Hill gerllaw, ac yma y bu am ryw 150 mlynedd wedyn hyd nes symud i\u2019r safle presennol yn Llantrisant, sy\u2019n gorchuddio arwynebedd o bron 30 erw, ym mis Rhagfyr 1968. Yn o\u0302l yr hanes, i James Callaghan, a oedd yn Ganghellor y Trysorlys ar y pryd, y mae\u2019r diolch mai i Gymru y daeth y Bathdy."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ar o\u0302l cael ein tywys o amgylch y ffatri, braf oedd cael cyfle i arsylwi a myfyrio ychydig yn fwy hamddenol yn yr arddangosfa. Efallai mai un gwendid o\u2019r arddangosfa yw nad oes nemor dim sylw yn cael ei roi i fathu arian yn ein gwledydd cyn cyfnod dechreuadau\u2019r Bathdy. Gwyddom fod yna arian yn cael ei fathu gan ein cyndeidiau Celtaidd o leiaf ganrif cyn geni Crist; yn wir cofrestrir dros 45,000 o ddarnau arian Celtaidd sydd wedi eu darganfod yng ngwledydd Prydain yn y Gofrestr Arian Geltaidd yn Rhydychen. Er nodi hyn, mae\u2019r arddangosfa yn hynod addysgiadol a diddorol. Mae ynddi drysorau dirifedi: o geiniog Alfred Fawr yn dyddio o tua 880 O.C. i sofran aur Harri\u2019r VIII y dywedir ei fod yn un o\u2019r darnau arian mwyaf enwog a welodd y byd erioed; ac o fedalau Waterloo 1815, gyda phob un o\u2019r 39,000 medal a fathwyd yn cario enw\u2019r milwr penodol a oedd yn ei derbyn (y tro cyntaf i hyn gael ei wneud erioed), i\u2019r \u2018arian na fodolodd\u2019, sef yr arian a baratowyd ar gyfer teyrnasiad Edward VIII ond na chylchredwyd oherwydd ymddiorseddiad y brenin cyn ei goroni. Clywsom hefyd am geiniog 1933 \u2013 y prinnaf o\u2019r prin! Ym 1933, roedd cymaint o geiniogau yn cylchredeg fel nad oedd angen bathu mwy. Credir mai dim ond rhyw hanner dwsin a fathwyd. Yn o\u0302l yr hanes, defnyddiwyd tair i\u2019w claddu, fel oedd yn draddodiadol, o dan gerrig sylfaen tri adeilad; mae un yng nghasgliad y Bathdy Brenhinol, un arall yn yr Amgueddfa Brydeinig a\u2019r llall ... pwy a w\u0302yr!"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Gallwn ysgrifennu llawer mwy am ein hymweliad. Sicrhaodd y gymysgedd o gymdeithas glo\u0300s fy nghyd-Orseddigion, y cinio tra blasus a\u2019r wefr o ddod i ddeall yr hyn sydd tu o\u0302l i\u2019r darnau arian yn ein pocedi brynhawn arbennig ac unigryw iawn. Mawr ein diolch am yr holl drefnu. Gydag ymddiheuriadau am aralleirio T. Gwynn Jones yn ei gerdd \u2018Penmon\u2019, heb os nac oni bai, \u2018Rhyw Sadwrn uwch na Sadyrnau oedd\u2019."}]