[{"text_idx": "#000001", "text": "Ambell tudalen Wicipedia ag ati"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Darganfuwyd coronafirws, fel clefyd mewn ieir, yn y 1930au. Yn yr 1960au sylweddolwyd ei fod yn un o achosion anwydau cyffredin mewn pobl ac fe\u2019i gwelwyd mewn microsgop electron am y tro cyntaf. O\u2019r delweddau microsgop hyn fe\u2019i henwyd, yn 1968, ar o\u0302l y corona a welid mewn \u201cclip\u201d llawn o\u2019r haul. Mae pedwar math ohonynt yn gyfrifol am tua chwarter ein anwydau cyffredin. (Tua chant o fathau o rinofirws sy\u2019n gyfrifol am tua\u2019r hanner arall.) Mewn adolygiad yn New Scientist ar ddechrau Mai mae\u2019r newyddiadurwr Anthony King yn olrhain y pedwar coronafirws \u201cdi-nod\u201d yma. HCoV-229E a HCoV-OC43 oedd y ddau gyntaf i\u2019w canfod."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ers y 1960au mae\u2019r Chwyldro Bioleg Moleciwlar, yn arbennig darllen dilyniannau genetig, wedi gweddnewid ein modd i\u2019w hastudio. O ganlyniad i ddatblygiadau o\u2019r fath, dadl Marc van Ranst, o Brifysgol Gatholig Leuven, yw mai olion pandemig a ddaeth o Rwsia yn 1889 yw OC43. Dros ddwy flynedd, mae\u2019n debyg iddo ladd miliwn o bobl ledled y byd. Nid oes samplau wedi goroesi, ond mae nifer o\u2019r symptomau yn cyfateb. Mewn gwartheg neu foch tarddodd OC43, ac mae\u2019r nifer o newidiadau (mwtaniadau) sydd i\u2019w gweld yn y fersiwn dynol, yn cyfateb i\u2019r naid ddigwyddodd tua 130 o flynyddoedd yn o\u0302l. Damcaniaeth tebyg sydd i 229E. Ym mhrifysgol Bonn, canfuwyd mai o ystlumod o Orllewin Affrica y tarddodd hwnnw \u2013 a hynny rhwng 1686 a 1800. Ar o\u0302l darganfod firws tebyg mewn alpacas nid syndod oedd canfod bod 5.6% o gamelod Arabia ac Affrica yn cario firws tebyg iawn i 229E. O\u2019r camelod hyn y tarddodd yr epidemig MERS, coronafirws arall, yn 2012. Y ddau goronafirws annwyd arall yw HKU1, a ddarganfuwyd yn Hong Kong yn 2005, a NL63 yn Amsterdam. Mae NL63 yn nodweddiadol am y peswch fel cyfarth morlo sy\u2019n taro nifer fawr o blant bach. Heddiw mae\u2019n gymharol ddiniwed, ond unwaith eto dengys y genynnau y tebygolrwydd ei fod yn deillio o ystlumod. Mwy na thebyg bu pandemig ohono rywbryd rhwng teyrnasiad Llywelyn ein Llyw Olaf a Harri Tudur. Nid ar redeg mae\u2019r clefydau yma yn ein gadael !"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae Covid-19 wedi profi, os oedd angen gwneud hynny, pa mor bwysig yw cydweithio cymdeithasol \u2013 yn gyffredinol ac mewn argyfwng. Felly, mae neges papur Daniela Tempesta a\u2019i chydweithwyr ym Mhrifysgol L\u2019Aquila\u2019r Eidal yn y Journal of Sleep Research ym mis Ebrill yn amserol iawn. Mae\u2019n debyg, am wahanol resymau, bod nifer ohonom yn methu a\u0302 chael ein 7 i 8 awr llawn o gwsg y nos y dyddiau hyn. Yn o\u0302l awduron y papur, cymharol ychydig o ymchwil a fu i gyfnodau felly \u2013 o\u2019i gymharu ag amseroedd lle cyfyngir ar gwsg yn llwyr. Nid yn annisgwyl, byddwn yn flin ac yn gysglyd ar o\u0302l ymyrraeth a\u0302\u2019n patrwm cysgu. Ond aeth Tempesta (onid yw\u2019n enw priodol !) ati i fanylu. Bu pob un o 42 gwirfoddolwr ifanc yn gwisgo dyfais ysgafn i gofnodi\u2019u cwsg. Am bum noson arferol cofnodwyd eu bod yn cysgu am 7 i 8 awr ar gyfartaledd. Ar ddiwedd y cyfnod gofynnwyd iddynt sgorio eu hymateb cadarnhaol neu negyddol i gyfres o luniau cartw\u0302n o bobl yn cyfleu ystod o emosiynau. Yr wythnos ganlynol gofynnwyd i\u2019r gwirfoddolwyr hynny beidio a\u0302 chysgu cyn 2 o\u2019r gloch y bore ac iddynt dihuno am saith. Ar ddiwedd pum diwrnod ail adroddwyd yr holi am y lluniau. Y canlyniad oedd cofnodi ymateb mwy negyddol i\u2019r lluniau positif a niwtral. Nid oedd newid ymateb i\u2019r rhai negyddol. Mae modd rhannu\u2019r ymateb hwn o ddylanwad cyfyngu ar gwsg ar newid hwyliau yn gyffredinol. Ymateb uniongyrchol yw sy\u2019n ein gwneud yn llai tebygol o werthfawrogi ymddygiad cadarnhaol (canmoliaeth neu deimladau braf) wrth ymwneud ag eraill. Wrth ymateb i\u2019r erthygl, awgrymodd Jason Ellis, athro Seicoleg Prifysgol Northumbria, y byddai hyn yn cynnwys ymateb i wynebau ar gyfryngau megis Skype a Zoom, cyfryngau sydd wedi dod yn bwysig yn ystod ein cydweithio cymdeithasol o dan y cyfyngiadau presennol."}]