[{"text_idx": "#000000", "text": "Nid oes delweddau cyfoes o Rhys ap Gruffudd. Defnyddiwyd marchog dienw o\u2019r 14eg-15fed ganrif ar gyfer ei gorffddelw yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Ganwyd Rhys ap Gruffudd yn 1132, w\u0302yr Rhys ap Tewdwr, sef Tywysog Deheubarth yr 11eg ganrif, ac un o ddau brif arweinwyr Cymru a weithredodd fel brenhinoedd dibynnol ar o\u0302l dod i gytundebau personol a\u0302 Gwilym Goncwerwr. Er bod cyfoeth y teulu wedi pylu, ei dad, Gruffudd ap Rhys, oedd un o brif arweinwyr Cymru ym mrwydr lwyddiannus Crug Mawr yn 1136. Roedd y teulu\u2019n gwrthdaro\u2019n aml ag arglwyddi Cymreig ac Eingl-Normanaidd wrth iddynt geisio adfer tiroedd eu cyndadau a\u2019u safle cymdeithasol. Cyflawnwyd hyn, yn rhannol, oherwydd bod llawer o\u2019r arglwyddi Eingl-Normanaidd yn canolbwyntio ar y frwydr am goron Lloegr rhwng Stephen a Matilda. Ar o\u0302l i Gruffudd ap Rhys farw yn 1137, olynwyd ef yn ei dro gan hanner-brodyr Rhys, sef Anarawd yn gyntaf, yna Cadell ac yna Maredudd, ac erbyn hynny roedd y teulu wedi ail-gipio rhannau helaeth o Deheubarth. Ar o\u0302l marwolaeth Maredudd yn 1155, daeth Rhys yn rheolwr ar rannau helaeth o orllewin Cymru."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Rhys ap Gruffudd oedd un o\u2019r arweinwyr Cymreig cyntaf i adeiladu cestyll fel ffordd o ddal a rheoli tiriogaeth (Turvey 1995, 1997). Ildiodd Rhys diriogaeth i Harri II yn 1158, ond ar o\u0302l i Harri gael ei yrru allan o Gymru yn 1165, ail-gipiodd Rhys diroedd Deheubarth ac, ar o\u0302l dod i gytundeb a\u0302 Harri yn 1171-1172, dilynodd cyfnod o heddwch hyd at farwolaeth Harri yn 1189."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Rhwng 1155 ac 1197, Rhys oedd yr arglwydd amlycaf yng Nghymru a defnyddiodd y teitl \u2018Tywysog De Cymru\u2019 mewn sawl dogfen. Defnyddiodd farchogion, cestyll, deddfau cyfundrefnol, trefi a threthi blynyddol, dulliau sy\u2019n aml yn gysylltiedig a\u0302\u2019r Eingl-Normaniaid, i gipio, rheoli a gweinyddu tiroedd a phobl Deheubarth. Fodd bynnag, hyrwyddodd yr iaith Gymraeg a diwylliant Cymru, a pharchodd draddodiadau a systemau cymdeithasol Cymreig."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Erbyn i Robert FitzMartin ddod i oed ar o\u0302l 1102, etifeddodd eiddo gan ei dad Martin, tad ei fam, Serlo de Burci, a\u2019i lystad, William. O ganlyniad, roedd ganddo diroedd yng Ngwlad yr Haf, Dorset a Dyfnaint, gan gynnwys Dartington, Blagdon a Combe Martin, yn ogystal ag arglwyddiaeth Tregrug. Yn 1108, cipiodd a chadwodd Robert Cemais, fel rhan o gyfeddiant Eingl-Normanaidd Sir Benfro. (Er yr honnwyd bod Martin de Tiron yn \u2018Arglwydd Cemais\u2019, mae hyn yn deillio o ffynonellau\u2019r 19eg ganrif ac mae\u2019n debyg ei fod yn chwedl i helpu i gadarnhau hawliad teulu FitzMartin i farwniaeth Cemais.)"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Sefydlodd y cwpwl Abaty Llandudoch a, phan anrhegodd Harri I Ynys By\u0302r (ger Dinbych-y-pysgod) i Robert, rhoddodd hi i\u2019w fam, Geva, a anrhegodd yr ynys, yn ei thro, i fynachod Urdd Tiron Llandudoch. Erbyn 1134, roedd Robert yn arglwydd nodedig yn Lloegr. Treuliodd flynyddoedd cynnar Yr Anhrefn, 1136\u20131141, yn gwasanaethu Matilda a\u2019i mab, a ddaeth yn Harri II yn y pen draw, gan dystio sawl un o\u2019i siarteri."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn 1155, cadarnhaodd Harri II fod Robert yn dal tiroedd ei dad-cu, Serlo de Burci, a\u0302\u2019u holl ryddid. Erbyn teyrnasiad Harri II, roedd gwraig gyntaf Robert wedi marw ac roedd wedi priodi Alice de Nonant o Totnes. Cafodd dri o blant gyda hi. Bu farw Robert yn 1159, a chladdwyd ef ym Mhriordy Totnes. Roedd ei fab hynaf, William FitzMartin, yn dal yn ifanc pan fu farw ei dad, ac arhosodd yn ward y brenin nes iddo ddod i oed ac etifeddu tiroedd a theitlau ei dad."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Er i Robert sefydlu\u2019r presenoldeb Eingl-Normanaidd yng Nghemais, roedd ei gyfraniad at achos Matilda, a\u2019r amser a dreuliodd yn ymdrin a\u0302\u2019i ystadau eraill, yn cyfyngu ei amser a\u2019i adnoddau ar gyfer adfer Cemais, er bod Harri II yn cefnogi hawliad William ifanc pan ddaeth i oed."}, {"text_idx": "#000010", "text": "(g1068, teyrnasiad 1100-1135)Pedwerydd mab Gwilym y Concwerwr. Cafodd ef a\u2019i frodyr lawer o frwydrau dros reolaeth Normandi a Lloegr. Cefnogodd gyfundrefn gyfreithiol Eingl-Sacsonaidd, ond cyflwyodd drethu a chyfundrefn o farnwyr cylchdeithiol."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Dim ond un plentyn cyfreithlon a\u0302\u2019i gorfywiodd sef Matilda. Cyfunodd ymysg y barwniaid grymus ac eglwyswyr."}, {"text_idx": "#000013", "text": "(1092-1154) Mab i Adela chwaer Harri a Iarll Blois . Roedd ef yn flaengar yn llys ei ewythr, ac wedi marwolaeth Hari, cymerodd yr orsedd. Roedd barwniaid Lloegr yn rhanedig, gyda rhyfel cartref yn dilyn, a\u0302 alwyd \u201d Yr Anrhefn\u201d. Yn y diwedd , wedi i Eustace mab Steffan farw, derbyniodd y byddai mab Matilda sef Harri yn ei ddilyn fel brenin."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ganwyd a magwyd Gerallt Gymro (Giraldus Cambrensis) yng Nghastell Maenorby\u0302r yn ne Sir Benfro, trydydd mab Barwn y Mers, Arglwydd William de Barri ac Angharad, wyres Rhys ap Tewdwr. O ganlyniad, roedd ganddo gysylltiadau teuluol ag arglwyddi a thywysogion Cymru, yn ogystal a\u0302 theuluoedd mawr y Mers. Addysgwyd ef yn Abaty Sant Pedr yng Nghaerloyw ac ym Mhrifysgol Paris, lle bu\u2019n addysgu yn ddiweddarach. Yn 1175, penodwyd Gerallt yn Archddiacon Aberhonddu, a dechreuodd yrfa yng ngwleidyddiaeth yr eglwys ac fel ysgolhaig. Yn 1184, ymunodd a\u0302 llys Harri II fel caplan, lle bu\u2019n gweithredu fel diplomydd, ac yn aml roedd yn cael ei gyflogi fel llysgennad rhwng Harri ac arglwyddi a thywysogion Cymru. Yn 1185, aeth gyda\u2019r Tywysog Ioan i Iwerddon ac, wedi hynny, ysgrifennodd The Topography of Ireland a The Conquest of Ireland. Yn 1188, aeth gyda\u2019r Archesgob Baldwin ar daith o amgylch Cymru, yn annog dynion i addo ymuno a\u0302\u2019r trydydd croesgad i\u2019r Tir Sanctaidd. Ar hyd y ffordd, arsylwodd fywydau bob dydd, tirweddau a llenyddiaeth gwerin, cyn mynd ati i ysgrifennu dau lyfr, A Journey Through Wales a The Description of Wales (Thorpe 1978); yr unig adroddiad uniongyrchol manwl o fywyd yng Nghymru\u2019r 12fed ganrif. Ef oedd ysgolhaig Cymreig mwyaf nodedig ei genhedlaeth, er nad oes delwedd ohono wedi goroesi."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn nhraddodiad ysgrifenedig yr oes, mae Gerallt yn or-hael ac yn or-feirniadol o\u2019i gydwladwyr. Nid yw\u2019n dweud fawr ddim am uchelwyr Cymru, ond mae\u2019n paentio llun manwl o werinwyr cyffredin Cymru nad oedd ganddynt lawer o feddiannau ac a oedd yn byw trwy ffermio cynhaliaeth ond a oedd a\u0302 chariad at ryfela, siarad a cherddoriaeth. Meddai amdanynt:"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Painting commissioned by CADW in 1988 to commemorate the 800th anniversary of Gerald\u2019s tour"}]