[{"text_idx": "#000003", "text": "Digwyddodd yr achosion llys hyn dan \u2018Ddeddf Barnu a Chosbi Troseddwyr Ifanc yn gynt\u2019 1847. Anfonwyd collfarnau dan y Ddeddf hon at y Clerc Heddwch ac fe\u2019u cadwyd ymhlith cofnodion y Sesiynau Chwarterol. Yr un fu\u2019r system i bob pwrpas tan 1879. Yn y flwyddyn hon daeth trefniadau gweinyddol newydd i rym a rhoddwyd y gorau i gasglu\u2019r collfarnau hyn ynghyd mewn system ganolog."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae\u2019r collfarnau yn erbyn pobl ifanc wedi eu rhwymo mewn 14 o gyfrolau, gyda rhyw 150 o gollfarnau ymhob un. Mae\u2019r erthygl hon yn canolbwyntio ar y gyfrol gyntaf, sy\u2019n cynnwys collfarnau\u2019r cyfnod rhwng 1847 a 1852. Mae pob collfarn yn ymddangos ar ddarn ar waha\u0302n o femrwn, ac mewn ffurf yr oedd y Ddeddf wedi penderfynu arni. Mae rhai wedi eu hysgrifennu\u2019n gyfan gwbl mewn llawysgrifen, ond roedd llawer o lysoedd yn defnyddio ffurflenni wedi eu printio, gyda\u2019r manylion yn unig mewn llaw ysgrifen."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Nodir y dyddiad yn gyntaf, ac yna\u2019r lle; enw\u2019r troseddwr; enwau\u2019r ustusiaid a oedd llofnodi a selio pob ffurflen; y math o lys; dyddiad y drosedd ac oedran y troseddwr ar y dyddiad hwnnw; y lle y digwyddodd y drosedd; yr eitem a ddygwyd ac amcangyfrif o\u2019i gwerth ac enw ei pherchennog; a\u2019r ddedfryd, yn cynnwys lle byddai\u2019n cael ei gweithredu. Weithiau mae mwy nag un troseddwr ar yr un ffurflen, os cyflawnwyd y drosedd ar y cyd ganddynt. Weithiau, bydd bylchau yn y wybodaeth \u2013 os bu\u2019n amhosibl barnu oedran troseddwr, er enghraifft."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Roedd cyd-droseddu yn golygu bod y 141 o ddogfennau yn y gyfrol gyntaf yn cynrychioli 152 o gollfarnau. O\u2019r rhain, Llys Heddlu Merthyr Tudful a benderfynodd ar 67 ohonynt. Roedd 33 yng Nghaerdydd, 22 yng Nghwrt Bach Abertawe ac 16 yng Ngahstell-nedd. Roedd y gweddill yn y Bont-faen, Pen-y-bont ar Ogwr, Llandaf, Caerffili, Llantrisant ac Aberda\u0302r. Mae hyn fel petai\u2019n cadarnhau\u2019r gred bod troseddu gan bobl ifanc, neu erlyn troseddwyr ifanc beth bynnag, yn brin mewn ardaloedd gwledig."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd llawer o\u2019r lladradau\u2019n gysylltiedig a\u0302 diwydiant lleol. O\u2019r 152 o gollfarnau, roedd 44 am ddwyn glo, yn amrywio o 10 pwys i 200 pwys. Mae ambell bwysau wedi ei nodi\u2019n fanwl iawn \u2013 29 pwys, 68 pwys ac ati \u2013 ac mae hyn yn awgrymu nad dyfalu yn unig a wnaed, ond mae\u2019n anodd dychmygu sut byddai merch 13 oed wedi gallu dwyn 200 pwys o lo. Merched oedd yn gyfrifol am ryw dri chwarter o\u2019r lladradau glo hyn, gydag ugain ohonynt yn 13 oed neu\u2019n hy\u0302n, ac mae\u2019n debygol bod y rhan fwyaf o\u2019r rhain yn gweithio yn y pyllau glo, ond nid dan ddaear. Roedd haearn yn cael ei ddwyn hefyd, wrth gwrs."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Benjamin Evans, 13 oed, oedd yn gyfrifol am y lladrad diwydiannol mwyaf uchelgeisiol. Fe ddygodd \u2018beiriant\u2019 gwerth \u00a350 oedd yn eiddo i Syr Josiah J. Guest o Waith Haearn Dowlais. Dyma\u2019r eitem ddrutaf sydd yn y gyfrol. Mae ambell achos o raffau, sachau ac offer bychain yn cael eu dwyn hefyd yn y gyfrol, gyda\u2019u gwerth ond yn swllt neu ddau i gyd."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019n rhaid mai rheolwyr a pherchnogion y diwydiannau oedd y tu o\u0302l i\u2019r erlyniadau hyn. Gydag achosion eraill o ladrata, mae nifer o gwynion gan bobl oedd yn cadw siopau, yr oedd unrhyw ddwyn oddi wrthynt yn effeithio ar eu bywoliaeth. Gellir gweld hyn drwy groesgyfeirio achosion o ddwyn bwyd ym 1852 gyda chyfeirlyfr masnach y flwyddyn honno: Yr un dyn mae\u2019n siw\u0302r oedd John Hughes, y dygodd Thomas Kenvin 84 pwys o datws oddi wrtho a\u0302 John Hughes, groser, Stryd Fawr Dowlais. Mae\u2019n bosibl mai John Cross oedd a\u0302 siop groser yn Great Frederick Street Caerdydd oedd y dyn y dygodd Dennis Murray 2 bwys o gig moch oddi wrtho."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Roedd bwydydd eraill a gafodd eu dwyn yn cynnwys cig llo, lemwns, afalau a the a digwyddodd y lladradau hyn ym Merthyr, Abertawe a Chaerdydd. Mae\u2019r cyfanswm o 10 collfarn yn rhyfedd o isel; mae\u2019n bosibl bod pobl yn amharod i erlyn troseddau llai fel y rhain."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Cafodd dillad ac esgidiau hefyd eu dwyn Roedd bechgyn yn fwy tebygol o ddwyn cotiau, capiau neu fw\u0302ts, ond roedd y merched yn dueddol o ddwyn mwy. Y droseddwraig ifancaf oedd Mary Davies, 8 oed, a ddygodd ffrog gotwm, ffrog sidan, cynfas gwely a brwsh dillad. Dygodd Elizabeth Jones, 15 oed, fasged, ffrog werth 20 swllt, ffedog, hances, pa\u0302r o glogiau, boned ac ymbare\u0301l \u2013 i gyd wedi eu rhoi yn y fasged efallai? Mae\u2019n siw\u0302r mai eu gwerthu oedd y merched am eu gwneud, nid eu defnyddio. Elw hefyd oedd cymhelliad Elias Roberts yntau mae\u2019n siw\u0302r, pan ddygodd got, trowsus a 5 sofren. Cafodd bachgen arall ei ddedfrydu am ddwyn dwy hances ym mis Hydref 1852. Roedd yn o\u0302l yn y llys chwe wythnos yn ddiweddarach am ddwyn cot."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae 15 o gollfarnau am ddwyn arian, a llawer yn dwyn o bocedi pobl. Os cynhwysir y watsiau a ddygwyd, roedd 17 o ladradau oddi wrth bobl yn y gyfrol. Does dim merched yn y grw\u0302p hwn, ac mae\u2019r bechgyn yn dueddol o fod yn iau nag yn y grwpiau eraill. Bachgen 7 mlwydd oed a ddygodd un o\u2019r watsiau. Mae bachgen 15 mlwydd oed yn eu plith, ac roedd e\u2019n bennaeth ar gang o fechgyn iau. Mae nifer o achosion o grwpiau fel hyn. \u00a315 mewn pwrs oedd y swm unigol mwyaf a gofnodwyd. Roedd y 5 sofren y soniwyd amdanynt uchod, a \u00a34 mewn bwlch arian. Roedd arian ma\u0302n hefyd yn cael ei ddwyn, y swm isaf oedd 31\u20442d."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Gellir gweld patrwm clir yn y dedfrydau. Mae gwahaniaeth mawr yng nghosbau\u2019r merched a\u2019r bechgyn. Y gyfraith ei hun oedd yn gyfrifol am hyn i raddau. Dim ond bechgyn a ga\u0302i eu chwipio, er enghraifft. Ond mae\u2019n glir mai merched yn unig oedd yn derbyn dirwyon yn lle carchar. Cafodd hanner y merched ddirwy o 5s neu 10 swllt. O blith y bechgyn, roedd y ddirwy uchaf yn \u00a33, sef y mwyaf y gellid bod wedi ei rhoi."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Cafodd chwe merch a chwe bachgen gyfnod byr o garchar fel cosb, tua 10 diwrnod yr un, ar gyfartaledd. Yn rhyfedd ddigon, roedd cosb llafur caled yn debyg i\u2019r merched a\u2019r bechgyn, gyda phob cosb yn 25 diwrnod yr un ar gyfartaledd. Cafodd 40 o fechgyn, fodd bynnag, eu dedfrydu i lafur caled ac i gael eu chwipio. 20 diwrnod o lafur caled oedd y cyfartaledd yma. Cafodd 17 o fechgyn eraill ddedfryd o garchar a chwipio, gyda 12 diwrnod yn y carchar ar gyfartaledd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Roedd un newid mawr i\u2019r dedfrydu yn ystod y cyfnod rhwng 1847 a 1879. Pasiwyd cyfres o Ddeddfau a gyflwynodd y dewis o anfon troseddwyr i ysgolion diwygio neu ddiwydiannol. Roedd yr ysgolion diwygio ar gyfer troseddau a allai fod wedi arwain at garchar. Roedd yr ysgolion diwydiannol ar gyfer pawb arall a ddeuai o flaen eu gwell. Fodd bynnag, mae\u2019n ymddangos bod y cosbau newydd hyn wedi eu defnyddio ar ben y cosbau oedd eisoes ar gael, nid yn eu lle. Cafodd Thomas Barry, a ddygodd chwe tharten riwbob ym 1864, ei ddedfrydu i 14 diwrnod o lafur caled a 4 mlynedd mewn ysgol ddiwygio. Byddai troseddau o\u2019r fath yn y 1850au wedi derbyn y llafur caled yn unig fel cosb."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019r ychydig enghreifftiau hyn yn rhoi blas ar fywyd troseddwyr ifanc y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Diolch i waith diflino gwirfoddolwyr Archifau Morgannwg, yn enwedig Laurie Thompson, gellir chwilio calendrau Collfarnau Pobl Ifanc Morgannwg yng nghatalog Canfod yr Archifau Defnyddiwch y cyfeirnod Q/S/JC. Cewch wybod mwy yma am droseddau a chosbau Morgannwg yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Efallai y dewch o hyd i rai o\u2019ch cyndeidiau ymhlith y troseddwyr!"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae\u2019n bosibl eich bod chi wedi gweld enghreifftiau o\u2019r hysbysebion drama\u0302u ar gyfer y Theatr Frenhinol, Caerdydd, a gedwir yn Archifau Morgannwg ac a ddefnyddiwyd i hyrwyddo perfformiadau rhwng 1885 a 1895. Yn ystod y cyfnod hwn, roedd y theatr, a agorwyd ym 1878 ac a\u0302 lle i hyd at 2000 o bobl, yn cynnig rhywbeth i bawb. Fodd bynnag mae\u2019r hysbyseb ddrama isod ychydig yn wahanol oherwydd ei bod ar gyfer cyfres o berfformiadau yn y Neuadd Ddirwest ym Merthyr ym mis Mawrth 1886. Roedd hefyd yn awgrym bod rhywbeth arbennig yn cael ei gynnig."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Nid oedd yn syndod, felly, fod Edward Fletcher, rheolwr y Theatre Royal, wedi manteisio ar y cyfle i lwyfannu\u2019r ddrama yng Nghaerdydd a Merthyr. Cafodd y Neuadd Ddirwest, a agorodd am y tro cyntaf ym 1852, ei hymestyn yn 1873 a honnwyd bod lle i 4000 o bobl ynddi. Er ei bod yn cael ei defnyddio ar gyfer cyfarfodydd crefyddol a gwleidyddol, hi hefyd oedd prif theatr Merthyr. Yr oedd felly yn lleoliad perffaith ar gyfer y ddrama. Er nad oes gennym adolygiadau o\u2019r perfformiadau ym Merthyr, mae\u2019n debygol y byddent wedi bod yn debyg i\u2019r ymateb yng Nghaerdydd lle y\u2019i disgrifiwyd fel:"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Roedd plot The Private Secretary yn canolbwyntio ar ddau ddyn ifanc yn ceisio dianc rhag eu credydwyr. Mewn sawl ffordd roedd yn adleisio bywyd Hawtrey. Cafodd ei urddo\u2019n farchog ym 1922, a galwyd ef yn brif actor comedi ei genhedlaeth ac yn fentor i lawer, gan gynnwys Noel Coward. Hefyd ymddangosodd mewn nifer o\u2019r ffilmiau distaw cyntaf ac roedd yn rheolwr theatr llwyddiannus. Fodd bynnag, aeth yn fethdalwr ar sawl achlysur o ganlyniad i ddyledion gamblo. Wrth edrych yn o\u0302l ar ei fywyd dywedodd:"}, {"text_idx": "#000024", "text": "I had one bet and lost half a crown, and I have been trying for 50 years to win it back."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Gyda thocyn am sedd gadw yn costio tri swllt, byddai\u2019r incwm o\u2019r perfformiadau ym Merthyr wedi bod yn dderbyniol iawn ac yn angenrheidiol yn o\u0302l pob tebyg."}, {"text_idx": "#000026", "text": "O ran y Neuadd Ddirwest, defnyddiwyd hi am flynyddoedd lawer fel theatr a sinema, ac mewn blynyddoedd mwy diweddar roedd yn adnabyddus fel y Scala Cinema. Caeodd yng nghanol y 1980au a\u2019i throsi yn glwb snwcer."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae hanesion y rhan fwyaf o\u2019r teuluoedd Cymreig a fu\u2019n gweithio i\u2019r New Russia Company yn Hughesovka yn dod i ben ym 1917 pan ddychwelon nhw i Brydain yn dilyn cwymp Llywodraeth y Tsar yn nechrau\u2019r flwyddyn. Fod bynnag, roedd llawer o\u2019r gweithwyr tramor wedi byw a gweithio yn Rwsia am lawer o flynyddoedd a\u2019u meibion a\u2019u merched wedi priodi aelodau o deuluoedd lleol yn ardal Donbass. Roedd y dewis ym 1917 yn llawer mwy cymhleth i deuluoedd o\u2019r fath a dewisodd sawl un i aros yn Rwsia. Mae Archif Ymchwil Hughesovka yn cynnig cipolwg ar fywydau rhai o\u2019r rheiny a benderfynodd aros ym 1917 ac yn adrodd eu hanes yn y degawd dilynol yn y Rwsia chwyldroadol."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Roedd Edith Steel yn ferch i Samuel a Tabitha Steel. Roedd y teulu Steel yn wreiddiol o\u2019r Blaenau yng Ngwent ac wedi gweithio yn y diwydiant glo a haearn yn Rwsia am nifer o flynyddoedd. Roedd Edith a\u2019i dwy chwaer a\u2019i dau frawd yn aelodau sefydlog o\u2019r cymuned yn Hughesovka. Fel llawer tebyg, dewisodd y rhan fwyaf o deulu Steel adael Hughesovka ym 1917 a dychwelyd i Brydain. Roedd Edith fodd bynnag wedi priodi dyn lleol, Alexandre Bolotov ac, erbyn 1917, roedd ganddynt ddau fab Dnietroff (Kolka) ac Alexandre (Sasha) ill dau yn gwasanaethu ym Myddin Rwsia. Mae\u2019n rhaid ei bod yn ddiwrnod trist pan, ar 19 Medi 1917, gadawodd mam Edith, ei chwaer Mary, a 3 nai Hughesovka am Petrograd ar gymal cyntaf ei taith am adref. Arhosodd ei brawd yng nghyfraith, Percy Blackburn, tan Ebrill 1918 ac fe fyddai yntau wedi bod yn un o\u2019r cyflogeion tramor olaf i adael Hughesovka. Wedi\u2019r adeg yna, gyda Rwsia wedi ymrannu am flynyddoedd lawer gan y chwyldro a rhyfel cartref, byddai cysylltu a\u0302 theulu a chyfeillion ym Mhrydain wedi bod yn anodd os nad yn amhosibl."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Gallwn godi\u2019r stori 12 mlynedd yn ddiweddarach trwy gyfrwng dau lythyr yn Archif Ymchwil Hughesovka gan Edith a\u2019i mab, Alexandre, a sgwennwyd at Mary Blackburn (Steel gynt). Mae\u2019n ymddangos i Mary lwyddo i gael llythyr allan i\u2019w chwaer Edith. Roedd hyn yn gryn gamp oherwydd, erbyn 1930, roedd y teulu Bolotov yn byw yn nhref Gubakha yng ngorllewin yr Wrals, dros 1000 o filltiroedd i\u2019r dwyrain o Hughesovka, oedd wedi ei ailenwi yn Stalino ym 1924. Ni ddywedir wrthym pam i\u2019r teulu symud o Donetsk. Fel ardal gyfoethog o ran ei mwynau oedd am ddatblygu ei diwydiannau mwyngloddio, byddai Gubakha wedi bod angen dynion sgilgar o ran mwyngloddio a chreu haearn. Mae\u2019n ddigon posib iddynt gael eu gorfodi i symud, er ei bod yn bosib hefyd yn syml i\u2019r teulu fanteisio ar y cyfleoedd gwaith yn yr ardal. Beth bynnag oedd y rhesymau, fel yn achos Hughesovka yn y dyddiau cynnar, byddai bywyd yn Gubakah wedi bod yn galed ac yn teimlo fel tref arloesol mewn tiriogaeth newydd. Byddai hinsawdd oedd yn golygu tymheredd o dan y rhewbwynt am sawl mis o\u2019r flwyddyn ddim wedi gwneud pethau yn haws."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae\u2019r llythyr cyntaf gan Edith yn ateb i lythyr a anfonwyd gan ei chwaer Mary o Fanceinion ym mis Hydref 1930. Er gwaethaf eu sefyllfa roedd ei phryder pennaf am Mary a oedd, yn y cyfamser, wedi colli ei gw\u0302r yn ogystal a\u0302 mab a merch. Mae\u2019r testun sydd yn yr archif yn gopi a gymerwyd o\u2019r gwreiddiol:"}, {"text_idx": "#000034", "text": "We are all very happy to receive a letter from you. From the beginning I did not want to believe when Sasha handed your letter and said look here is a letter from Macha and it came from England."}, {"text_idx": "#000035", "text": "It was really very hard for you to go through all the bad things and all one after the other. First your loving husband, then your lovely daughter and finally your son. I was crying all the time when I was reading your letter."}, {"text_idx": "#000036", "text": "We with Sasha also had experienced bad times. We lived through two wars, first Russian-German and then revolution. Both our sons were fighting in war. Sasha came back alive but Kolka my youngest lost his life. Later we had shortage of food and on top of it we both contracted typhus and were ill for a long time. Fortunately we had friends in Belgium and we received regular food parcels from them."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Soon after returning from war my son got married and my second joy was when they had a son, they named him Nikolas so I became happy grandmother. Then they had a daughter and named her Eda, just like me and third child Ninatchka, she is only two and half years old. She is very lovely child and she loves me very much."}, {"text_idx": "#000038", "text": "My daughter in law is from the Ukraine and her name is Fany. We all live together in one flat. Financially we are very well off, my husband earns very good money. Sasha earns good money. Sasha also has very good position, he works as engineer in charge of coke furnace. The factory is situated in the Urals. My grandson Kolka goes to school and Eda is also learning reading and writing. I am going to photograph them both and send you pictures when they are ready and please, dear Macha, send me photos of all my nephews, photos of my brothers Albert and Aleksander. Tell my brothers to write to me and describe everything about themselves."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Dear sister I am longing to be near you, to talk to you and find out all about you and your children and to know more about your late daughter. It is tragedy that you lost her so soon. Now we are both without daughters, daughters are so much nicer, they are more gentle and loving."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Please write to me all about your life in England. Here in Russia at present everything goes ahead, we are building factories, producing works, new buildings, life is completely different to what it was before."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Dear Macha, I would like to teach my grandchildren English language, but unfortunately I have not any books in English. Please send me English books which will help me teach them."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Please write to me more often. Give all my love to all. Your loving sister Eda Bolotova."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Macha, Sasha has holiday very year, maybe we could come and visit you in England. Tell us how to get entry to England. Write, write soon."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae cywair diddorol i\u2019r llythyr ac mae\u2019n bosib y bu\u2019n rhaid i\u2019r teulu gymryd gofal wrth drafod bywyd yn Rwsia. Ar yr wyneb y mae\u2019n galonogol am eu bywydau yn Gubakha a\u2019r amodau yn Rwsia. Serch hynny, mae yna sawl sylw arwyddocaol yn ymwneud ag anawsterau a ddioddefwyd ganddynt dros y degawd diwethaf. Mae\u2019r ail lythyr i Mary gan fab Edith, Alexandre (Sasha), wedi ei ddyddio ar 18 Hydref 1930, mae\u2019n rhoi disgrifiad o\u2019u sefyllfa sy\u2019n fwy plwmp a phlaen. Mae Alexandre hefyd yn cydnabod mai tenau iawn oedd y posibilrwydd i\u2019r Bolotoviaid gael caniata\u0302d i adael Rwsia er mwyn ymweld a\u0302 Phrydain. Mae\u2019r llythyr gwreiddiol yn yr Archif ac mae\u2019r testun isod wedi ei gymryd o\u2019r cyfieithiad:"}, {"text_idx": "#000046", "text": "We have received your letter dated 7.10.1930, it is the first one for the past 10 years."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Many changes occurred at your place in those years and I am sending our condolences on the death of grandmother, Uncle Petia and other relatives. The only thing that is good is that your sons are grown up and therefore you shall be looked after and happy, which we wish you from all our hearts."}, {"text_idx": "#000048", "text": "There are many changes here as well. As you will now we have settled in the Urals."}, {"text_idx": "#000049", "text": "We are all alive and well: Mother, father, wife and children: Niusia, Idunk and Kolka. We live together and the time goes fast. My son is now seven and a half years old and goes to school. Idunia shall start school in the next year. My youngest Niusia, she is two years old, is still at home happily running around the rooms."}, {"text_idx": "#000050", "text": "I am working from morning until night on the coal furnaces. The father works on the building of a large coal chemical plant."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Grandmother Ida and the wife are occupied on home duties."}, {"text_idx": "#000052", "text": "In the evenings we are listening to the radio and find out all the news and what is happening in the Soviet Union."}, {"text_idx": "#000054", "text": "You are inviting us for a visit, but it is so far and it is impossible to arrange for such a trip, one has to obtain a permit to leave."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Write often please, let\u2019s keep contact which we lost such a long time ago."}, {"text_idx": "#000056", "text": "We are sending greetings from all our family, to all our relatives so far away. We are wishing you a long and happy life and you Aunty to marry the sons and wait for grandchildren."}, {"text_idx": "#000057", "text": "I am kissing you many times from my heart, your nephew Sasha."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Master of the Coal Furnaces"}, {"text_idx": "#000059", "text": "PS Mother is going to write herself as soon as she can. We are going to get our photo made for you soon."}, {"text_idx": "#000060", "text": "I chwiorydd a fyddai wedi mwynhau safon bywyd cymharol lewyrchus yn Hughesovka, bu bywyd yn amlwg yn anodd iawn yn ystod y ddegawd ers iddynt adael. Mae\u2019n hawdd dod i\u2019r casgliad mai\u2019r rheiny a adawodd am Brydain fu\u2019r rhai ffodus. I raddau, mae\u2019n debyg fod hynny yn wir. Serch hynny, dychwelodd gw\u0302r Mary, Percy, o fod yng ngwasanaethau gyda Byddin Prydain yn Rwsia a\u0302\u2019i iechyd yn wael ac er ei fod yn w\u0302r sgilgar cafodd drafferth dod o hyd i waith. Roedd chwe mab gan Mary a Percy ond mae\u2019n amlwg bo\u2019r ddau wedi dymuno cael merch. Fel y dyfalodd Edith, mae\u2019n debyg y trawyd y ddau yn galed gan farwolaeth eu merch, Joyce, o fewn tair wythnos iddi gael ei geni ym 1925. Daeth trasiedi arall i ran y teulu\u2019r flwyddyn ganlynol pan fu farw Percy yn 48 oed, a hynny ddiwrnod wedi iddynt golli eu mab 9 oed Joey, a laddwyd mewn damwain modur. Fel rhiant sengl yn gofalu am ei theulu ym Manceinion, mae\u2019n rhaid bod bywyd wedi bod yn galed i Mary Blackburn. Mae hefyd yn anodd dychmygu sut lwyddodd ei chwaer Edith i ymdopi yn Rwsia yn ystod y Rhyfel Cartref. Mae\u2019n rhaid bod colli mab yn y rhyfel a symud i Gubakha wedi bod yn brofiadau trawmatig. Roedd Edith yn ddiolchgar bod gwaith gan ei gw\u0302r a\u2019i mab o leiaf a bod y teulu yn dal ynghyd. Peth bach efallai ond, gobeithio i Edith a Mary gael cysur o\u2019r ffaith iddynt unwaith eto allu cysylltu wedi toriad o 13 o flynyddoedd a\u2019u bod yn gallu rhannu newyddion am y teulu a, diau, atgofion hefyd am eu dyddiau yn Hughesovka."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mae\u2019r deunydd a ddefnyddiwyd yn yr hanes hwn wedi ei dynnu o lythyrau sy\u2019n cael eu cadw yn Archif Ymchwil Hughesovka yn Archifau Morgannwg."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Dianc o Rwsia: Hanes Percy Blackburn"}, {"text_idx": "#000066", "text": "We beg to certify that the bearer Mr John Percy Blackburn has served the Company since 1894. From that date till 1903 he acted as assistant to the engineer in charge of the maintenance of our railway and its buildings, and was then promoted to the position of responsible chief of that department. In his capacity he also did survey work and built several branch lines of railroad. Subsequently Mr Blackburn took charge of our entire railway service, a position he has filled with ability."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Mr Blackburn is leaving us on account of the troublesome state of affairs in this country and the advice of the British Consul General, and we lose in him a thoroughly efficient railway manager, reliable in every respect. He leaves us with our best wishes and we can strongly recommend him for a similar position. [HRA/D431]"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Un o sgil effeithiau\u2019r rhyfel oedd ar garlam dros Rwsia oedd y \u2018sefyllfa drafferthus\u2019 y cyfeiria\u2019r llythyr ato, rhyfel rhwng y byddinoedd Coch a Gwyn yn dilyn Chwyldro Bolsieficaidd 1917. Fel yn achos llawer o dramorwyr yn Rwsia\u2019r adeg yma, cynghorwyd Percy Blackburn i adael y wlad. Fodd bynnag, tra roedd y rhan fwyaf yn troi eu golygon at gyfeiriad Petrograd a\u2019r ffin a\u0302\u2019r Ffindir, fel y llwybr dianc cyflymaf, anelodd Percy am y gogledd i ymuno a\u0302\u2019r Lluoedd Prydeinig yn Murmansk. Adroddir ei hanes trwy gofnodion teuluol teulu\u2019r Blackburn sydd wedi eu cadw yn Archif Ymchwil Hughesovka (HRA/D431) a hefyd drwy gofnodion milwrol Percy gaiff eu cadw yn yr Archifau Cenedlaethol yn Kew (WO374/6847)."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Ganed Bertie, yr hynaf o bum mab a dwy ferch Percy a Mary, yn Hughesovka ym 1905. Flynyddoedd yn ddiweddarach disgrifiwyd y bywyd llewyrchus y bu\u2019r teulu yn ei fwynhau gan William, un o feibion Percy:"}, {"text_idx": "#000071", "text": "The house we lived in was fairly large with extensive grounds. It had separate quarters for coachman, yardman and female help, stables for three horses and loft above to store the horse carriages or sledges whatever the season was. A huge garden with endless rose trees for my mother because she used to make a special jam from the rose leaves. There were two kitchens one attached to the house for winter use and the other across the yard for summer."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Big double gates gave the only entry from the road which, turning left, took us to the works and/or the town. .... And facing our gates just endless open space. I am near certain that the football ground was not far from this area...."}, {"text_idx": "#000073", "text": "I and my brothers went to the English School and I remember going with my father to see the foundations for a new school the year we left."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Roedd hyn oll i newid ym 1917, gyda\u2019r rhyfel yn mynd rhagddo\u2019n wael a\u2019r economi ar fin dymchwel, ildiodd y Tsar yr awenau a phasiodd y rheiny i\u2019r Llywodraeth Ryddfrydol o dan arweiniad Alexander Kerensky. Os oedd y rheiny yn Hughesovka o\u2019r farn yr efallai y byddai hyn yn arwain at rywfaint sefydlogrwydd, parodd penderfyniad Kerensky i barhau a\u0302\u2019r rhyfel at hyd yn oed fwy o gynnwrf. Erbyn haf 1917, roedd chwyldro yn yr arfaeth, gyda rheolaeth y Llywodraeth ar y brifddinas yn cael ei herio gan Soviet Petrograd a dychweliad Lenin i Rwsia ym mis Ebrill 1917. Gyda chyfraith a threfn yn wynebu\u2019r fath ddistryw penderfynodd llawer o\u2019r teuluoedd Prydeinig yn Hughesovka i adael Rwsia."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Roedd dau fab hynaf Percy yn yr ysgol yn Lloegr, ond mae\u2019n rhaid ei bod wedi bod yn dasg a hanner i Mary, gyda chymorth ei mam Tabitha, i gynllunio a chwblhau\u2019r daith yn o\u0302l i Brydain. Gadawsant Hughesovka ar 19 Medi gyda\u2019r tri mab, Harold oedd yn 8 oed, William oedd yn 7 oed a Joey oedd yn 3 mis oed. Byddai\u2019r daith i Loegr, drwy Riga, fel rheol wedi cymryd tuag wythnos ond, oherwydd y rhyfel, yr unig lwybr oedd ar agor odd drwy St Petersburg, y Ffindir, Sweden a Norwy. Fe gyrhaeddon nhw Aberdeen maes o law ar 2 Tachwedd. Bu\u2019n siwrne o 6 wythnos ac yn ystod cymal cyntaf y daith i Petrograd fe fyddent wedi gorfod gwau eu ffordd drwy rwydwaith drafnidiaeth a ddifrodwyd gan ryfela, yn brin o ran bwyd ac arian ac mewn peryg parhaus o gael eu harestio neu o ddioddef lladrad."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Mae hanes eu taith, fel y\u2019i hadroddwyd gan Mary Steel a\u2019i mab William i wyres Mary, wedi ei gadw yng nghofnodion Archif Ymchwil Hughesovka (HRA/D431). Fel y nododd William, roedd yn edifar gan ei fam-gu, Tabitha Steel, iddynt orfod gadael Hughesovka ar gymaint o frys:"}, {"text_idx": "#000077", "text": "I always remember her complaining \u2018til she died that she should have brought a bag of gold sovereigns that in the haste of departure she left behind. My mother, in later years, told me that she had to use a great many of them to oil the wheels of our departure. I still possess one sovereign and a silver rouble. Father lost almost everything; his faith in the future of Russia caused him to invest heavily but I suppose the revolution caught his too quickly."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Ymsefydlodd y teulu ar Corn Street, Chorlton-on-Medlock, y drws nesa i frawd yng nghyfraith Mary. Roedd Percy, ar y llaw arall, wedi dewis aros ar o\u0302l, fel y cofiodd William yn ddiweddarach:"}, {"text_idx": "#000079", "text": "...in the vain hope of saving something of his future and possessions and in the end had to flee to save his own life. It was two years before we saw him again."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Mae wyres Percy yn parhau a\u0302\u2019r stori sy\u2019n seiliedig ar ei ddyddiaduron: Er bod eu teuluoedd yn ddiogel ym Mhrydain, roedd hi\u2019n dod yn amlwg fod bywyd yn Hughesovka yn gynyddol anos i Percy a\u2019r gweithwyr tramor a oedd yn weddill ymhlith cyflogeion y New Russia Company. Yn dilyn y chwyldro Bolsieficaidd ym 1917, roedd yr ysgrifen ar y mur i\u2019r New Russia Company wrth i\u2019r wladwriaeth gymryd awenau\u2019r diwydiant. Tra bod angen o hyd am y sgiliau a feddai\u2019r gweithwyr o Brydain, roedd tuedd i ddrwgdybio tramorwyr hefyd ar gynnydd a hybwyd gan y newyddion am ymyrraeth filwrol Prydain yn y gwaith o geisio dymchwel y llywodraeth Bolsieficaidd."}, {"text_idx": "#000081", "text": "After handing to the authorities his rifles and other weapons kept for his own safety and hunting he finally, on 8 March 1918, handed in to the police his Smith and Wesson revolver, No 87033, and commenced to prepare for his move from Hughesovka. He had money in various companies, but the Bolshevik Government were now in supreme power in Russia and everything fully controlled by them and careful watch being kept on foreigners, their business and assets."}, {"text_idx": "#000082", "text": "The result was that when grandad attempted to realise on his assets they just closed in and he was able to draw 10,000 roubles at the time the currency was 10 roubles to the pound."}, {"text_idx": "#000083", "text": "40,000 roubles was held back for investigation, as they put it, also property, land and personal holdings. Notes in his diary show covering expenses for the journey. He had decided to make his way to Murmansk."}, {"text_idx": "#000084", "text": "He left Hughesovka 10 April 1918 and made his way to Moscow to see the British Consulate General to make his claim on assets left behind and obtain passport coverage and he stayed there for six days whilst all was clarified."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Mae\u2019r rhestr isod yn dangos y paratoadau a wnaeth Percy ym mis Ebrill 1918 ar gyfer ei daith i Moscow. Mae\u2019n debyg fod y swm mawr a glustnodwyd ar gyfer \u2018cildwrn a ma\u0302n ddyledion\u2019 yn cynnwys cyfran sylweddol i brynu \u2018ewyllys da\u2019 gan swyddogion lleol."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Passport stamps \u2013 4 roubles"}, {"text_idx": "#000087", "text": "Passport photo \u2013 22 roubles"}, {"text_idx": "#000091", "text": "Photo with friend \u2013 20 roubles"}, {"text_idx": "#000092", "text": "Tobacco for road (quarter pound) \u2013 9 roubles"}, {"text_idx": "#000093", "text": "Shirts and collars \u2013 45 roubles"}, {"text_idx": "#000095", "text": "Tips and small debts paid \u2013 103 roubles"}, {"text_idx": "#000096", "text": "Mae stori Percy yn un anarferol. Er i fwyafrif llethol y gweithlu tramor yn Hughesovka ddewis dychwelyd adref, roedd hi\u2019n amlwg fod bryd Percy a\u0302\u2019i fryd ar ymuno a\u0302 Lluoedd Arfog Prydain gyda Byddin Ymgyrchol Gogledd Rwsia oedd a\u0302\u2019u pencadlys ym mhorthladd gogleddol Murmansk. Efallai y cafodd hyn ei brocio gan benderfyniad i \u2018wneud ei ran\u2019 o ystyried bod ei frawd ym Manceinion wedi ymuno a\u0302\u2019r Fyddin. Mae\u2019n fwy tebygol fodd bynnag, ei fod yn dal yn credu yn nyfodol Rwsia a\u2019i fod am aros yno gyhyd ag y bo modd i weld sut fyddai pethau\u2019n datblygu."}, {"text_idx": "#000098", "text": "Gellir gwau hanes Percy at ei gilydd nid yn unig o\u2019r deunydd yn Archif Ymchwil Hughesovka ond hefyd ei gofnod milwrol sydd yn yr Archifau Cenedlaethol yn Kew. Nid yw\u2019n amlwg pa fath o dderbyniad a gafodd Percy gan y Lluoedd Prydeinig ym Murmansk pan gyrhaeddodd ym mis Mai 1918, ac yntau erbyn hynny yn 40 oed a heb unrhyw brofiad milwrol. Mae ei deulu yn credu, yn y lle cyntaf, iddo gael ei gyflogi\u2019n gyfieithydd ac mae hyn yn cyd-fynd a\u0302\u2019i reng fel Rhingyll Dros Dro yng Nghatrawd Middlesex. Erbyn mis Gorffennaf 1918, fodd bynnag, mae\u2019n amlwg fod ei sgiliau yn rheoli rhwydweithiau rheilffyrdd wedi cael eu cydnabod. Mewn llythyr i\u2019r Swyddfa Ryfel, 17 Gorffennaf 1918, mae\u2019r Uwch Gadfridog Maynard, Arweinydd Lluoedd Tiriogaethol y Cynghreiriaid ym Murmansk yn gofyn am ddyrchafu Percy yn swyddog:"}, {"text_idx": "#000099", "text": "I have the honour to inform you that Mr J Blackburn who is an experienced railway engineer having many years experience in Russia is staying out here to supervise the Russian Railway Service."}, {"text_idx": "#000100", "text": "General Poole has recommended Mr Blackburn to have a Temporary Commission as a Second Lieutenant and I beg to request that covering authority may be given for this appointment with effect from 1 July 1918, which is essential for the fulfilment of his duty. [WO374/6847]"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Fodd bynnag, mae\u2019n amlwg fod pryder nad oedd Percy wedi cael unrhyw hyfforddiant milwrol ac fe gymerodd 2 fis i\u2019r Swyddfa Ryfel gytuno, yn anfoddog, i\u2019r trefniant hwn i roi dyrchafiad dros dro i i swydd is-lifftenant gydag Adran Gweithredu Rheilffyrdd, Lluoedd y Cynghreiriaid Murmansk, Rwsia:"}, {"text_idx": "#000102", "text": "It is no doubt irregular but the circumstances are so peculiar that you may be inclined to agree that covering authority might be granted in this case [WO374/6847]"}, {"text_idx": "#000103", "text": "O ystyried bod y rhyfel hwn a oedd yn mynd rhagddo\u2019n gyflym yn dibynnu ar y gallu i gludo lluoedd a chyflenwadau dros bellteroedd mawr, byddai gwybodaeth a sgiliau Percy wedi bod yn amhrisiadwy. Ym mhen misoedd daeth hynny\u2019n yn amlwg i eraill a derbyniodd y Swyddfa Ryfel gais gan y Russo-Asiatic Company, ymmis Rhagfyr 1918, i ryddhau Percy o\u2019r Fyddin i weithio i\u2019r cwmni ar rwydwaith reilffordd Siberia. Yn anffodus yr oedd hi\u2019n amlwg erbyn hynny fod y gwaith a\u2019r amodau wedi dweud ar iechyd Percy. Erbyn mis Hydref 1918 roedd yn ei o\u0302l mewn ysbyty ym Mhrydain, yn ail ysbyty milwrol Manceinion i ddechrau ac wedyn yn Ysbyty John Leigh yn Altringham yn gwella o\u2019r sgyrfi a \u2018neurasthenia\u2019 \u2013 cyflwr sydd fel rheol yn gysylltiedig a\u0302 blinder cronig yn dilyn ymla\u0302dd meddyliol a chorfforol. Er bod y teulu Blackburn yn credu iddo ddychwelyd am gyfnod byr i Rwsia, mae ei gofnod milwrol y cynnwys manylion am gyfres o fyrddau meddygol a gynhaliwyd ym Manceinion yn ystod hanner cyntaf 1919 lle cafodd ei asesu fel un nad oedd yn ffit i wasanaethu. Gyda Byddin Ymgyrchol Gogledd Rwsia eisoes yn cael ei ddirwyn i ben, gollyngwyd Percy o\u2019r Fyddin yn ail hanner 1919."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Ar o\u0302l gadael y Fyddin ailymunodd Percy a\u0302\u2019i deulu yn Chorlton-on-Medlock. Er gwaetha\u2019i eirdaon trawiadol gan y New Russia Company, fel llawer a ddychwelodd o Hughesovka, roedd dod o hyd i waith yn union wedi\u2019r rhyfel yn anodd wrth i\u2019r economi grebachu. Ar ben hynny, byddai wedi bod yn gynyddol amlwg mae bychan iawn oedd y siawns i gael dychwelyd i Rwsia. Mae ei wyres yn cofio:"}, {"text_idx": "#000105", "text": "Grandad Blackburn was not able to get work in England. Eventually, and sadly, he did work as a checker on the docks. It must have been awfully hard for him to do this type of work after the life he enjoyed in Russia and the work he did over there."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Er i Mary Blackburn fyw tan 1961, bu Percy farw ar 16 Tachwedd 1926 yn 48 oed. Efallai bod geirda gan ei Bennaeth Milwrol yng Ngogledd Rwsia yn cynnig tystiolaeth addas o\u2019r hyn a gyflawnodd:"}, {"text_idx": "#000111", "text": "Mae\u2019r pasbort, fel y rhan fwyaf o ddogfennau swyddogol, yn blaen iawn ac yn gofyn ac yn mynnu:"}, {"text_idx": "#000112", "text": "... in the Name of His Majesty all those whom it may concern to allow Mrs Gwladys Anne Cartwright, a British Subject, accompanied by her daughter Ella Cecil and son Edward Morgan to pass without let or hindrance and to afford her every assistance and protection to which she may stand in need. [DX726/22]"}, {"text_idx": "#000113", "text": "O\u2019i archwilio\u2019n fanylach, fodd bynnag, mae\u2019n amlwg bod y pasbort yn adrodd hanes dihangfa ddramatig y teulu Cartwright o\u2019r rhyfel yn Rwsia ym 1917, bron union gan mlynedd yn o\u0302l, wrth i\u2019r wlad gyfan brofi chwyldro."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Cedwir y pasbort yn Archif Ymchwil Hughesovka. Mae\u2019r archif yn nodi manylion am fywydau a ffawd y dynion a\u2019u teuluoedd a adawodd de Cymru, ym mlynyddoedd olaf yr 19eg ganrif a degawd cyntaf y 20fed ganrif, i weithio yn niwydiannau glo, haearn a dur yr hyn a adwaenid bryd hynny fel Hughesovka sef bellach Donetsk yn Wcra\u0301in. Mae craidd y casgliad yn ymwneud a\u0302 hanes John Hughes o Ferthyr Tudful a wahoddwyd gan Lywodraeth Rwsia yn 1869 i sefydlu ffowndri haearn yn ne Rwsia. Roedd Hughes yn beiriannydd a meistr haearn profiadol ac roedd Llywodraeth Rwsia yn gwerthfawrogi bod angen ei arbenigedd a\u2019i sgiliau rheoli i fanteisio ar y deunyddiau crai \u2013 mwyn haearn, glo ac ynni dw\u0302r \u2013 a oedd i\u2019w canfod yn rhanbarth Donbass, Rwsia. O\u2019i ran yntau, gwelodd Hughes hyn fel cyfle i adeiladu ymerodraeth fusnes ar ffurf y New Russia Company, a sefydlodd gyda\u2019i bedwar mab. Cydnabu hefyd fod angen dynion medrus, wedi eu trwytho yn y diwydiannau glo, haearn a\u2019r diwydiant dur newydd. O ganlyniad fe recriwtiodd yn helaeth ledled de Cymru. Lluniwyd contractau, i ddechrau, am dymor o dair blynedd a manteisiodd llawer ar ei gynnig i weithio yn Hughesovka, y dref a oedd yng nghanol gweithrediadau\u2019r New Russia Company ac a enwyd ar o\u0302l John Hughes. Ar o\u0302l talu Hughesovka am eu tocynnau teithio, denwyd llawer o ddynion gan yr arian a\u2019r addewid o antur. Er bod yr amodau\u2019n galed, gyda gaeafau rhewllyd a hafau poeth a sych, derbyniodd y dynion da\u0302l da ac edrychodd y Cwmni ar eu holau. Wrth i\u2019r busnes sefydlogi symudodd teuluoedd cyfan draw i ymgartrefu yn Hughesovka. Ym 1896 cadarnhaodd cyfrifiad o fewnfudwyr Cymreig yn Hughesovka fod ryw 22 o deuluoedd yn yr ardal. Mae\u2019r Archifau Ymchwil yn adrodd eu hanes drwy gyfrwng ffotograffau, llythyron, papurau busnes a dogfennau swyddogol. I ychwanegu at hynny, mewn nifer o feysydd ceir atgofion gan aelodau o deuluoedd, yn aml flynyddoedd yn ddiweddarach ac a ddidolwyd adeg sefydlu\u2019r Archif."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Roedd y teulu Cartwright yn un o blith nifer o deuluoedd a deithiodd o dde Cymru i weithio i\u2019r New Russia Company yn Hughesovka. Roedd Percy Cartwright yn fab i argraffwr o Ddowlais. Yn sgolor talentog, mae ei enw yn ymddangos yn aml mewn papurau lleol fel enillydd gwobrau mewn arholiadau a chystadlaethau a gynhaliwyd gan yr Ysgol Sul leol yng Nghapel Methodistaidd Elizabeth Street yn Nowlais. Roedd yn fabolgampwr brwd ac yn aelod o bwyllgor clwb criced Dowlais, y Lilywhites a\u2019r clwb pe\u0302l-droed lleol. Yn hytrach na dilyn ei dad i\u2019r busnes argraffu, roedd talent wyddonol gan Percy. Erbyn 1901, yn 22 oed, ef oedd y cynghorydd gwyddonol yn y gwaith dur lleol. Yn ifanc, uchelgeisiol a sgiliau ganddo o ran creu dur, Percy oedd yr union fath o ddyn yr oedd y New Russia Company ei angen yn Hughesovka. Gadawodd Percy am Hughesovka ym 1903 a bu\u2019n gweithio i\u2019r New Russia Company fel Cemegydd Metelau, i ddechrau fel Cemegydd Cynorthwyol y Cwmni ac yna fel y Prif Gemegydd."}, {"text_idx": "#000116", "text": "HRA/DX726/2: Percy Cartwright yn sefyll yn ei labordy, tua 1912"}, {"text_idx": "#000117", "text": "Bu\u2019n byw yn Hughesovka am y 14 mlynedd nesaf, gan ddychwelyd i dde Cymru ym 1911 i briodi athrawes ysgol 26 oed, Gwladys Morgan."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Roedd Gwladys, a oedd hefyd o Ddowlais, yn byw\u2019n agos i deulu\u2019r Cartwright. Ei thad, Tom, oedd y groser lleol a mynychai\u2019r teulu Gapel Elizabeth Street hefyd. Ganed eu plentyn cyntaf, merch o\u2019r enw Ella, yn Hughesovka ddwy flynedd yn ddiweddarach ym 1913."}, {"text_idx": "#000121", "text": "Mae gan Archif Ymchwil Hughesovka set wych o ffotograffau sy\u2019n rhoi cip ar gyfleusterau gweithgynhyrchu\u2019r rhanbarth, tref Hughesovka ei hun, a adeiladwyd i roi cartref i\u2019r gweithlu ac i fywydau\u2019r rheiny a deithiodd o dde Cymru i weithio i\u2019r New Russia Company. Ar sawl cyfrif, roedd y Cwmni yn ei ddydd yn gyflogwr blaenllaw, gyda darpariaeth ar gyfer tai, ysbytai ac ysgolion. Serch hynny, i lawer o\u2019r gweithlu lleol roedd bywyd yn gyntefig o hyd a dioddefodd y dref yn rheolaidd o heintiau ac epidemigau. Er nad yn hollol rydd o hyn i gyd, mae\u2019r ffotograffau yn dangos y byddai teulu\u2019r Cartwright a theuluoedd eraill o Gymru wedi mwynhau ffordd freintiedig iawn o fyw gyda thy\u0302 cwmni mawr a\u0302 gardd helaeth iddo, gweision a cherbydau a cheffylau ar gyfer yr haf a slediau i\u2019r gaeaf [DX726/1-17, 19-21]."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Mewn nodyn sydd wedi ei atodi at lun o\u2019r car a cheffyl mae Gwladys yn nodi ei bod yn siomedig nad yw ei gyrrwr Andre eto wedi cael gafael ar ei ffedog ledr ac o ganlyniad, nad oes golwg rhy daclus arno. Yn ystod misoedd yr haf byddai Gwladys a\u2019r merched yn dianc o\u2019r dref gyda llawer o deuluoedd eraill i fynd ar wyliau lan y mo\u0302r. Roedd bywyd cymdeithasol byrlymus i\u2019w gael, a byddai\u2019r gymuned yn dod ynghyd yn aml ar gyfer digwyddiadau chwaraeon a chymdeithasol. Roedden nhw hefyd yn cadw cysylltiadau clo\u0300s a\u0302 theuluoedd a ffrindiau yng Nghymru, ac ymddangosodd adroddiadau o Hughesovka yn aml ym mhapurau newydd Cymru. Er enghraifft, roedd gan Percy dalent actio amatur ac fe geir adroddiadau yn y Western Mail, ym 1914, am gynyrchiadau a berfformiwyd yn Hughesovka gyda Percy yn chwarae\u2019r brif ran. Ym mis Mai 1914 adroddodd y papur:"}, {"text_idx": "#000124", "text": "Whilst the Welsh national drama is \u201cholding the boards\u201d at the New Theatre, Cardiff it is interesting to note that at Hughesoffka in South Russia where the great iron and steel works funded by the late Mr John Hughes still exist, a number of British plays have been presented within the last few weeks by, amongst others, several players who hail from Wales and are now resident on Russian soil. One of these, The Parent\u2019s Progress, an amusing comedy went exceedingly well, and the chief part \u201cSamuel Hoskins\u201d was admirably sustained by Mr Percy Cartwright of Dowlais.... [Western Mail, 11 Mai 1914]"}, {"text_idx": "#000125", "text": "Fodd bynnag, roedd hyn oll i newid ym 1917. Erbyn 1914 roedd nifer y tramorwyr yn Hughesovka wedi disgyn yn sylweddol, er bod llawer yn parhau i gael eu cyflogi gan y New Russia Company mewn swyddi technegol a rheoli allweddol. Wedi dechrau\u2019r rhyfel, roedd nifer o\u2019r dynion ifanc wedi gadael i deithio\u2019n o\u0302l i wledydd Prydain i ymrestru, ond aeth bywyd yn ei flaen i lawer o\u2019r rhai a arhosodd yn Hughesovka er, yn gynyddol felly, mynnwyd bod y ffatri\u0308oedd yn cynhyrchu arfau a dur ar gyfer ymdrech ryfel Rwsia. Erbyn 1917, fodd bynnag, wedi 3 blynedd o golledion trwm o ran dynion a thiriogaeth, roedd y rhyfel yn mynd yn wael i Fyddin Rwsia gydag ysbryd y milwyr yn dadfeilio a\u2019r economi ar fin chwalu. Aeth pethau ar chwa\u0302l yn gynnar yn y flwyddyn gydag anrhefn a therfysg yn y brifddinas Petrograd (St Petersburg gynt), a daniwyd gan brinder bwyd affwysol. Gan werthfawrogi na allasai ddibynnu mwyach ar y Fyddin, ildiodd y Tsar ei goron a throsglwyddwyd y grym i Lywodraeth Dros Dro o wleidyddion rhyddfrydig y Duma dan arweiniad Alexander Kerensky."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Fodd bynnag, os oedd teuluoedd Hughesovka dan yr argraff y gallai hyn wella eu sefyllfa, cawsant eu siomi\u2019n ddirfawr. Roedd penderfyniad Kerensky i barhau a\u0302\u2019r rhyfel yn amhoblogaidd ac yn gynyddol felly roedd y Llywodraeth Dros Dro yn cystadlu am rym gyda Sofiet Petrograd. Taniwyd fflamau chwyldro ymhellach fis Ebrill pan ddychwelodd arweinydd y Bolsieficiaid, sef Lenin, i Rwsia."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Gan weld y llywodraeth yn dadfeilio o\u2019u blaenau ac, mewn sawl ardal, y gyfraith a threfn hefyd, byddai\u2019r teuluoedd yn Hughesovka wedi teimlo\u2019n fwyfwy ynysig a dan fygythiad. Fel unigolion cymharol gyfoethog a symbolau o berchentyaeth dramor roedden nhw yn darged i\u2019r chwyldroadwyr ac i\u2019r ysbeilwyr. Dechreuodd y teulu Cartwright a llawer o rai eraill ystyried eu dewisiadau. Byddai gadael rhan fwyaf eu heiddo a\u2019u ffordd o fyw wedi bod yn benderfyniad anodd ond, erbyn haf 1917, dewisiadau cyfyng oedd yn eu hwynebu. Roedd nifer o deuluoedd gan gynnwys y teulu Steel a\u2019r teulu Calderwood wedi gadael eisoes neu\u2019n paratoi i adael ar frys. Mae Leah Steel, a ddychwelodd i Lundain gyda\u2019i rheini ym mis Gorffennaf 1917, yn cofio cyn iddynt adael:"}, {"text_idx": "#000128", "text": ".... in our area mobs of people roamed around claiming everything as their own, but they never took away or claimed anything from our home [DX664/1]."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Mae\u2019n bur bosib mai\u2019r newyddion am wrthryfel cyntaf y Bolsieficiaid oedd y ffactor allweddol ym mhenderfyniad y teulu Cartwright i ymadael a\u0302 Hughesovka. Ond roedd yna gymhlethdod pellach. Roedd Gwladys yn disgwyl eu hail blentyn, Edward Morgan, a aned yn ystod haf 1917. Ar ben hynny, roedd trwyddedwyd pasbort Gwladys am gyfnod o ddwy flynedd yn 1915 ac roedd hwnnw i ddod i ben yn ail hanner 1917. Felly er yr oedd yn o\u0302l pob tebyg yng nghyfnod olaf beichiogrwydd, gallwn weld o\u2019r dogfennau iddi fod yn rhagofalus drwy adnewyddu ei phasbort yn y Gonswliaeth Brydeinig yn Odessa ym mis Mehefin 1917. Ychydig wythnosau yn unig wedi hynny fe ychwanegwyd enw Edward i\u2019w phasbort ar 7 Awst."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Erbyn mis Awst doedd dim troi no\u0302l ac roedd siwrnai faith a pheryglus yn o\u0302l i Gymru yn wynebu\u2019r teulu Cartwright mor fuan wedi geni\u2019r babi. Roedd y rheiny a aeth i Hughesovka naill ai wedi teithio ar y llwybr mo\u0302r deheuol ar draws Mo\u0302r y Canoldir a\u2019r Mo\u0302r Du i Odessa neu wedi teithio dros y tir ar dre\u0302n trwy\u2019r Iseldiroedd, yr Almaen a Gwlad Pwyl. Roedd y ddau lwybr yma bellach ynghau oherwydd y brwydro. Yr unig ddewis oedd yn weddill oedd teithio i\u2019r gogledd i Petrograd ac oddi yno drwy\u2019r Ffindir, Sweden a Norwy cyn croesi Mo\u0302r y Gogledd yn o\u0302l i Ynysoedd Prydain."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Gan adael Hughesovka, mae\u2019n debyg ar ddiwrnod olaf mis Awst, byddai cymal cyntaf y siwrnai wedi bod ar dre\u0302n i Petrograd \u2013 taith o ryw 900 milltir. Roedd cludiant i raddau helaeth wedi\u2019i neilltuo i\u2019r fyddin ac ar y gorau byddai hon wedi bod yn siwrnai anghyfforddus dros nifer o ddyddiau, gyda\u2019r teulu\u2019n bachu unrhyw ofod a allent ar y cerbydau ac yn y coridorau. Ni fyddai dewis wedi bod gan y teulu Cartwright ond teithio gydag ychydig iawn o ran dillad ac eiddo a chan gario cymaint o fwyd ag y bo modd. Gan deithio mewn tre\u0302n ar draws gwlad a oedd yng nghanol rhyfel, byddent wedi gorfod wynebu oedi di-ben-draw a bygythiad o gael eu harestio neu ladrata am yn ail. Mynnodd Mary Ann Steel, a wnaeth yr un daith gyda\u2019i mam a\u2019i thri brawd rai wythnosau yn ddiweddarach, fynd a\u0302 samofar ei mam gyda hi ar y daith. Yn o\u0302l atgof y teulu roedd hi\u2019n benderfynol y bydden nhw\u2019n gallu...berwi eu dw\u0302r a gwneud eu te eu hunain ar bob platfform reilffordd y byddent yn aros ar hyd y daith. O ddadansoddi pasbort Gwladys, gwyddom eu bod ym Mhetrograd erbyn ail wythnos mis Medi. Ar y pwynt yma byddent wedi ymla\u0302dd ond, i ychwanegu at eu trafferthion, y ddinas bellach oedd calon y chwyldro. Er i Kerensky wrthsefyll ymgais y Fyddin i gipio grym, roedd rheolaeth dros y ddinas yn llithro i afael Sofiet Petrograd a\u2019r Bolsieficiaid. Roedd hyn ond ychydig wythnosau cyn chwyldro\u2019r Bolsieficiaid a byddai\u2019r teulu Cartwright wedi gweld yr anrhefn ar y strydoedd a gwrthdaro rhwng gwahanol garfannau arfog. Ar ben hynny, roedd bwyd yn brin a byddent wedi gorfod ciwio\u2019n ddyddiol i gael bara a hanfodion syml."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Yn ffodus i deulu\u2019r Cartwright, erbyn 12 Medi llwyddodd y Gonswliaeth Brydeinig i drefnu tocynnau i\u2019r teulu deithio dros y ffin ger llaw a thros y mo\u0302r wedyn i\u2019r Ffindir ac oddi yno yn eu blaenau i Sweden a Norwy. Rhoddodd conswl Sweden ym Mhetrograd fisa deithio i\u2019r teulu, ar 11 Medi, ar gost o un ddoler Americanaidd neu 4 swllt a 5 ceiniog. Nodwyd eu cyrchfan ar eu pasbort fel \u201cadref\u201d a hyd yr arhosiad fel \u201camhenodol\u201d. Roedd y fisa yn ddilys am 10 diwrnod yn unig a does dim syndod i\u2019r teulu Cartwright adael Petrograd yn syth ar o\u0302l derbyn y dogfennau teithio angenrheidiol. Mae\u2019n rhaid ei bod hi\u2019n rhyddhad mawr cyrraedd tiriogaeth niwtral, yn enwedig i Gwladys a\u2019i babi bach a\u2019i merch. Ond nid dyna ddiwedd y daith iddynt o bell ffordd. Byddai\u2019r teulu wedi teithio ar dre\u0302n drwy\u2019r Ffindir i Torino ac yna ddeuddydd ar o\u0302l cael eu fisa\u0302u ym Mhetrograd, ar 14 Medi, fe groeson nhw\u2019r ffin yn Haparanda i mewn i Sweden. Wedi croesi Sweden fe gyrhaeddon nhw Norwy o\u2019r diwedd. Ymhlith papurau\u2019r teulu y mae cerdyn post o westy ger llyn yn Vossvangen lle bu\u2019r teulu yn aros, mewn llety cymharol gysurus o\u2019r diwedd, am long dan warchodaeth y Llynges Frenhinol, i fynd a\u0302 nhw o Bergen i Aberdeen. Glaniodd y teulu yn Aberdeen ar 7 Hydref, wythnosau lawer ar o\u0302l gadael ar eu taith o Hughesovka. Fel llawer a adawodd Hughesovka ym 1917, ni aethant fyth yn o\u0302l i Rwsia. Golygodd y chwyldro Bolsieficaidd, ychydig wythnosau yn ddiweddarach, fod y diwedd wedi dod i\u2019r New Russia Company a chafodd Hughesovka ei hailenwi\u2019n Stalino ym 1924."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Dychwelodd y teulu Cartwright i dde Cymru. Fel llawer a lewyrchodd yn Hughesovka, cafodd Percy drafferth yn dod o hyd i waith tebyg wedi hynny, gyda diweithdra ar gynnydd. Fodd bynnag, yn o\u0302l y llythyrau sydd i\u2019w cael yn Archif Ymchwil Hughesovka, parhaodd Percy a\u0302\u2019i yrfa gan weithio i\u2019r Powell Duffryn Steam Coal Company tra\u2019n byw yn y Bargod. Diau iddo barhau a\u0302\u2019i ddiddordeb theatraidd gydol ei fywyd. Ond mae\u2019n anodd gweld, fodd bynnag, sut y gallasai unrhyw ddrama fod yn fwy dramatig na\u2019r hanes y gallai teulu o Ddowlais ei hadrodd am fywyd ar wastatiroedd diffaith Rwsia a hanes y ffoi rhag y chwyldro yn Rwsia."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Hughesovka: Menter Gymreig yn Ymerodraeth Rwsia"}, {"text_idx": "#000135", "text": "Aeth John Hughes, peiriannydd o Ferthyr Tudful i Ymerodraeth Rwsia yn ystod y 1870au. Ar wastatiroedd eang a moel y steppes yn ne\u2019r Wcra\u0301in sefydlodd waith haearn a\u2019i ddatblygu\u2019n safle diwydiannol anferth. O gwmpas y gweithfeydd tyfodd tref o\u2019r enw Hughesovka."}, {"text_idx": "#000136", "text": "HRA/DX627/1: John Hughes, sefydlydd Hughesovka"}, {"text_idx": "#000138", "text": "Daeth Hughes i sylw Llywodraeth Ymerodraeth Rwsia a oedd yn awyddus i ddatblygu ei diwydiannau peirianyddol trwm a\u2019i rheilffyrdd. Ym 1868, derbyniodd gonsesiwn gan y llywodraeth a phrynodd dir a hawliau mwynol yn y Donbass (de Rwsia bryd hynny, bellach yr Wcra\u0301in). I ariannu ei brosiect, ym 1869 sefydlodd Hughes y New Russia Company Cyf., gyda chyfalaf o \u00a3300,000. Ym 1870 teithiodd i\u2019r Wcra\u0301in i sefydlu\u2019r gweithfeydd ar y gwastatir eang."}, {"text_idx": "#000141", "text": "Sefydlodd John Hughes ei weithfeydd ar wastatiroedd moel ac eang yn ne\u2019r Wcra\u0301in, oedd bryd hynny\u2019n rhan o Ymerodraeth Rwsia. Roedd yr ardal yn gyfoethog o ran glo a dyddodion mwyn haearn, ond yn lle ynysig heb ddim datblygiadau diwydiannol. Roedd yn rhaid i Hughes ddechrau o\u2019r dechrau ym 1870, ond erbyn dechrau 1872 roedd y ffwrnais chwyth gyntaf wrthi\u2019n cynhyrchu haearn ac erbyn mis Medi 1873 roedd cledrau haearn yn cael eu cynhyrchu yno. Codwyd mwy o ffwrneisi chwyth wrth i\u2019r gweithfeydd ddatblygu ac adeiladwyd ffwrneisi ta\u0302n agored yn yr 1880au i gynhyrchu dur. Erbyn diwedd y 1890au, dyma oedd gweithfeydd mwyaf Ymerodraeth Rwsia, gydag 8,000 o weithwyr yn cael eu cyflogi ym 1896 a 12,000 ym 1904."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Sefydlodd Hughes y gweithfeydd fel safle diwydiannol hunangynhaliol. Roedd y deunyddiau crai ar gyfer cynhyrchu haearn a dur yn dod o lofeydd, gweithfeydd mwyn haearn a chwareli calchfaen y cwmni; sefydlwyd gweithfeydd brics i gyflenwi deunyddiau adeiladu; siopau atgyweirio a labordai cemegol i wasanaethu\u2019r fenter. Ym 1919, meddiannwyd y gweithfeydd gan y wladwriaeth. Parhaodd i weithio a\u2019r ardal yn parhau fel ganolfan ddiwydiannol fawr."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Pan oedd Hughes yn sefydlu\u2019r gwaith haearn, roedd angen gweithwyr medrus arno a chyflogodd lawer ohonynt o Gymru. Dim ond am rai blynyddoedd yr arhosodd rhai, ond ymgartrefodd eraill yn Hughesovka gan ddod a\u0302\u2019u gwragedd a\u2019u teuluoedd gyda nhw. Wrth i\u2019r blynyddoedd fynd heibio ac er bod y cwmni\u2019n hyfforddi gweithlu o Rwsia, parhaodd hefyd i gyflogi gweithwyr medrus o\u2019r Deyrnas Unedig. Sefydlwyd cymuned alltud lewyrchus gydag ysgol i blant o Brydain, eglwys Anglicanaidd a chlwb Saesneg."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Tyfodd tref Hughesovka o gwmpas y gweithfeydd, gyda\u2019r Cwmni\u2019n darparu tai i gartrefu\u2019r Prydeinwyr a rhai o\u2019r gweithwyr lleol. Roedd y gweithwyr Prydeinig yn byw mewn sector ar waha\u0302n, a rhai mewn tai mawr. Erbyn degawd cyntaf yr ugeinfed ganrif, roedd poblogaeth Hughesovka tua 50,000, a\u2019r mwyafrif ohonyn nhw\u2019n gweithio neu\u2019n ddibynnol ar y gweithfeydd."}, {"text_idx": "#000147", "text": "HRA/DX587/21: David Waters, yn wreiddiol o Abertawe, a\u2019u blant a ganwyd oll yn Hughesovka, tua 1900"}, {"text_idx": "#000148", "text": "Arhosodd rhai teuluoedd yn Hughesovka am sawl cenhedlaeth, a\u2019u plant yn priodi ac yn magu eu teuluoedd eu hunain yn y gymuned glos yno. Roedd bywyd yn galed ar adegau, y gaeafau\u2019n oer iawn a\u2019r hafau\u2019n llethol a phroblemau iechyd fel colera a theiffws, ond yn gyffredinol roedd gan y teuluoedd Prydeinig safonau byw da. Ym 1896, roedd 22 o deuluoedd o Gymru yn byw yn Hughesovka."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Yna, ym 1917 daeth y chwyldro i Rwsia. Gadawodd y rhan fwyaf o\u2019r teuluoedd Prydeinig Hughesovka a dychwelyd adref .Meddiannwyd y gweithfeydd gan y wladwriaeth ac ailenwyd Hughesovka yn Stalino, ac wedyn Donetsk."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Mae Archifau Morgannwg wedi casglu nifer o gofnodion sy\u2019n ymwneud a\u0302 Hughesovka yn Archif Ymchwil Hughesovka (AYH). Mae AYH yn gasgliad o ddeunydd a gasglwyd o nifer o ffynonellau sydd i gyd yn perthyn i un thema. Mae\u2019n cynnwys papurau a ffotograffau a gyflwynwyd gan ddisgynyddion teuluoedd o Hughesovka, copi\u0308au o ddeunydd a dderbyniwyd gan yr Archifau, a deunydd sy\u2019n ymwneud a\u0302 gweithgareddau\u2019r Archifau sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 Hughesovka. Mae\u2019r casgliad yn dangos llwyddiannau un o\u2019r ymfudwyr o Gymru hynod fedrus a fu wrthi\u2019n sefydlu a datblygu diwydiannau ymhob cwr o\u2019r byd. Mae\u2019n gymharydd defnyddiol a\u0302 mentrau tramor o Gymru eraill \u2013 y wladfa ym Mhatagonia er enghraifft \u2013 ac yn arwydd o gryfder mentergarwch diwydiannol o Gymru."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Prif gryfder y casgliad yw\u2019r hyn a ddadlennir am aelodau\u2019r gymuned alltud yn Hughesovka, ond mae hefyd yn cynnwys deunydd sy\u2019n ymwneud a\u0302 gyrfa John Hughes, y New Russia Company a\u2019r gweithfeydd, yn ogystal a\u0302 pheth gwybodaeth dechnegol. Mae\u2019r deunydd ffotograffig yn gadarn tu hwnt, gyda llawer o ffotograffau o\u2019r dre a\u2019r gweithfeydd, ac o deuluoedd Prydeinig."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Gyda chyflenwad lleol digonol o fwyn haearn, calch, coed a glo, roedd Merthyr Tudful yn ganolfan gynnar bwysig ar gyfer creu haearn a dur. Gwaith Dowlais, a sefydlwyd ym 1759, oedd y cyntaf o bedwar prif waith haearn a fyddai\u2019n blodeuo yn y dref, gan ei gwneud yn ganolfan bwysig yn y chwyldro diwydiannol."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Penodwyd John Guest yn rheolwr ar waith Dowlais yn 1767 ac yn ddiweddarach daeth yn gyfranddaliwr sylweddol. Fodd bynnag, gwelodd y gwaith ei ddyddiau gorau dan ddwylo w\u0302yr Guest, sef Syr Josiah John Guest, rhwng 1807 a 1852. Daeth y gwaith yn ddiweddarach yn rhan o grw\u0302p Guest Keen and Nettlefolds a symudodd ganolbwynt eu gweithredu i Gaerdydd, oedd yn cynnig gwell hygyrchedd at fwyn haearn wedi ei fewnforio."}, {"text_idx": "#000157", "text": "Adeiladwyd y stablau yn 1820 i roi cartref i\u2019r ceffylau oedd yn gweithio yn y gwaith haearn. Mae\u2019r rhes sydd wedi ei chadw yn ymddangos iddi fod yn brif ran blaen adeilad petryal. Defnyddiwyd yr ystafelloedd mawr ar y llawr cyntaf fel ysgol i fechgyn tan i ysgolion Dowlais gael eu hadeiladu yn 1854-5, tra bu milwyr yn aros yn yr adeilad am rai blynyddoedd yn dilyn Terfysg Merthyr ym 1831. Peidiwyd a\u0302 defnyddio\u2019r stablau yn y 1930au gan orwedd yn segur am sawl degawd tan iddynt gael eu prynu ym 1981, gan Ymddiriedolaeth Treftadaeth Merthyr Tudful, a gwblhaodd waith adfer. Ym 1989, cafodd yr adeilad ei droi gan Gymdeithas Dai Merthyr Tudful yn fflatiau ar gyfer yr henoed.. Mae tai i\u2019w cael hefyd yn hen iard y stablau."}, {"text_idx": "#000161", "text": "Ymhlith y papurau sydd yn Archifau Morgannwg mae copi o gofnod a ysgrifennodd Uwch-Arolygydd Davies o Heddlu Morgannwg yn 1844. Roedd y fersiwn derfynol yn amlwg am gael ei phasio i \u2018Arglwyddi\u2019r Trysorlys\u2019, yn nodi manylion trosedd a ddatryswyd gan Heddlu Morgannwg ac yn gofyn a ellid rhoi gwobr o \u00a350 i ddau heddwas o Ranbarth Merthyr. Yr hyn sy\u2019n rhyfedd yw, er bod y drafft a\u2019r ohebiaeth sydd ynghlwm ag ef wedi eu dyddio yn 1844, cyflawnwyd y drosedd ei hun ym mis Tachwedd 1841."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Tyngodd aelodau cyntaf Heddlu Morgannwg eu llw i\u2019r gwasanaeth ar 23 Hydref 1841. Cawsant wedyn gyfnod o hyfforddiant sylfaenol ym Mhen-y-bont cyn cael eu rhannu rhwng y pedwar rhanbarth ar ddiwedd trydedd wythnos mis Tachwedd. Os mai felly y bu, yna\u2019r drosedd a nodwyd yn y cofnod, trosedd a gyflawnwyd ar noson 23 Tachwedd 1841, fyddai un o\u2019r troseddau mawr cyntaf i\u2019r heddlu fynd i\u2019r afael a\u0302 nhw."}, {"text_idx": "#000164", "text": "Roedd yn lladrad hynod o fentrus, er bod perchnogion y ty\u0302, Miss Elizabeth Ann Williams a Miss Maria Jane Williams, i ffwrdd yn Llundain; roedd y dihirod wedi dal gwn at y staff yn y nos ac wedi lladrata. Adroddwyd am y lladrad yn eang yn y papurau gan gynnwys yr adroddiad canlynol a gyhoeddwyd ar 27 Tachwedd:"}, {"text_idx": "#000165", "text": "On Wednesday morning last, between four and five o\u2019clock, two men with their faces chalked , entered the house of the Misses Williams near Aberpergwm, and proceeding to the servants\u2019 bedroom, one of them presented a double barrel gun at the terrified girls, and declared that if they made the least noise \u201cDeath should be their portion\u201d. They then demanded to be shown where the money was kept and the poor girls were forced to accompany them through the different rooms of the house; but after a fruitless search, and money appearing to be their only object, they departed without committing any further outrage [Glamorgan, Monmouth and Brecon Gazette and Merthyr Guardian, 27 Tachwedd 1841]."}, {"text_idx": "#000166", "text": "Er nad oedd y lladron wedi dod o hyd i arian, roeddent wedi llwyddo i fynd ag ystod o nwyddau. Fodd bynnag, roedd nifer o bobl wedi eu gweld wrth iddynt ddianc a llwyddodd Davies a Millward i fynd ar eu holau."}, {"text_idx": "#000167", "text": "...they traced the villains to Hirwain, where two men answering the description were seen about half past seven o\u2019clock the same morning; they also ascertained that they were seen passing through Aberdare towards Mountain Ash about nine o\u2019clock in the morning. Here they lost all clue to them, but we trust they will not long elude the hand of justice [Glamorgan, Monmouth and Brecon Gazette and Merthyr Guardian, 27 Tachwedd 1841]."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Yn yr wythnosau canlynol daeth Millward a Davies o hyd i dystion eraill, gan gynnwys Mary Richards, a ddywedodd ei bod wedi clywed dau letywr yn nhy\u0302 ei brawd yn holi ynghylch perchnogion Ynislaes ac a oedd yn debygol bod arian yno. Ar 19 Rhagfyr arestiwyd dau ddyn gan y Rhingyll Evan Davies ym Merthyr: John Rogers, crud 43 oed a Thomas Rees, 28 oed. Roedd y gwn yn dal yn eu meddiant a nifer o\u2019r eitemau a gymeront o Ynislaes gan gynnwys thermomedr, clustog pinnau ac acordion y daethpwyd o hyd iddo yng nghartref Rogers y tu o\u0302l i\u2019r silff ben ta\u0302n. Adnabuwyd yr eitemau gan un o\u2019r perchnogion, Miss Maria Williams, a chadarnhaodd y morynion mai Rees a Rogers oedd y lladron."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Ym mrawdlys Morgannwg ym mis Mawrth 1842, cafwyd Rogers a Rees yn euog a\u2019u dedfrydu i\u2019w trawsgludo am bymtheng mlynedd. Rhoddodd y cogydd yn Ynislaes, Caroline West, adroddiad lliwgar llawn o\u2019r lladrad i\u2019r llys."}, {"text_idx": "#000170", "text": "One of the men after coming into the bedroom pointed a gun at me and said \u201cNo more noise or death will be your portion.\u201d Thomas Rees did that. The gun was close to my head. Hannah Jones begged of him not to kill me. Soon after I went downstairs and I saw Thomas Rees unlock the door of the bedroom and go into it. I said \u201cI will ring the bell for master\u201d and the other one said \u201cCome, come let us go\u201d. That was before they went down stairs. I opened the window and screamed \u201cMurder\u201d. The housemaid was so much frightened that she wanted to jump through the window [The Welshman, 4 Mawrth 1842]."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Denodd yr achos mawr wobr o \u00a350. Er y datryswyd yr achos pan gafwyd Rogers a Rees yn euog ym mis Mawrth 1842, mae\u2019n anodd egluro pam y bu oedi am ddwy flynedd cyn y gwnaed cais i hawlio\u2019r wobr ariannol. Fodd bynnag, mae cofnod bod John Nichol, fel AS Caerdydd a Chadeirydd llysoedd Chwarter Morgannwg, wedi ysgrifennu at y Trysorlys ar 18 Ionawr 1844 yn holi am y taliad i Millward a Davies:"}, {"text_idx": "#000173", "text": "...a reward of \u00a350 offered by the Government in December 1841 to any person who should give such information and evidence as should lead to the discovery and conviction of the persons who had committed a daring act of burglary... [Llythyr wrth John Nicholl at Jas Graham Bart, 18 Ionawr 1844 a\u2019r ateb 24 Ionawr 1844, cyf.: DMM/CO/71]."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Y mis canlynol anfonodd Napier gofnod yr Uwch-Arolygydd Davies ymlaen, sef pennaeth rhanbarth Merthyr o Heddlu Morgannwg, i gefnogi\u2019r cais. Mae modd gweld yr ohebiaeth yma yn Archifau Morgannwg, gan gynnwys copi o\u2019r cofnod oedd fwy na thebyg yn agos at fod yn ddrafft terfynol [cyf.: DMM/CO/71]."}, {"text_idx": "#000176", "text": "That about the end of December 1841 John Millward in conjunction with Police Sergeant Evan Davies apprehended Jno Rogers and Tho Rees for the same burglary on which charge they were committed for trial at the then next assizes for Glamorganshire."}, {"text_idx": "#000177", "text": "That the said Jno Rogers and Tho Rees were ...convicted of the same offence chiefly upon the evidence of John Millard and Sergeant Evans Davies who had both found some of the stolen articles in the possession of each of the prisoners and were sentenced to 15 year transportation."}, {"text_idx": "#000178", "text": "...pray that your lordships will be pleased to direct the immediate payment of the said reward of \u00a350."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Ar y pwynt hwn fodd bynnag mae\u2019r trywydd yn mynd yn oer. Mae llythyr pellach a\u2019r un olaf gan Napier i John Nichol, ar 8 Mawrth 1844, yn cadarnhau fod y cofnod wedi ei yrru ar 16 Chwefror ond yn nodi:"}, {"text_idx": "#000180", "text": "...as no reply has yet been received, I beg to solicit your assistance in obtaining an answer to the application [Charles Napier at John Nichol, 8 Mawrth 1844, cyf.: DMM/CO/71]."}, {"text_idx": "#000181", "text": "Mae\u2019n bosib efallai i Millward ac Evans dderbyn y \u00a350 \u2013 swm sylweddol yn y dyddiau hynny. Beth bynnag fu\u2019r canlyniad, does dim dwywaith, wedi datrys achos lladrad Ynislaes o fewn dyddiau i gael eu rhoi ar waith, roedd Heddlu Morgannwg yn gwneud eu marc ar y llwyfan lleol a chenedlaethol."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Roedd y Rhyfel Byd Cyntaf yn gyfle nas gwelwyd ei fath o\u2019r blaen i fenywod ddechrau cyflawni rolau a galwedigaethau a gyflawnwyd gan ddynion yn unig cyn y rhyfel. Roedd creu Byddin Tir y Merched a Chorfflu Atodol Byddin y Menywod yn enghreifftiau amlwg iawn o fenywod yn gweithredu mewn meysydd newydd. Amcangyfrifwyd bod tua 1.5 miliwn o fenywod wedi ymuno a\u0302\u2019r gweithlu yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, a phrin iawn oedd y sectorau o\u2019r economi lle nad oedd menywod wedi dechrau gweithio ynddynt i ddiwallu\u2019r galw cynyddol am lafurwyr ac i lenwi swyddi\u2019r dynion a oedd oddi cartref yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog."}, {"text_idx": "#000184", "text": "I raddau fawr daeth newidiadau pwysig yn sgi\u0302l profiadau 1914-1918. Sefydlodd Deddf (Dileu) Anghymwysterau Rhyw 1919 yr egwyddor na ddylid anghymwyso unigolion o swyddi ar sail rhyw. Yn ogystal, rhoddwyd y bleidlais i tua 8.5 miliwn o fenywod yn sgi\u0302l Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918. Fodd bynnag, er bod enbydrwydd y rhyfel wedi creu cyfleoedd newydd i fenywod, roedd llawer ohonynt yn dal i wynebu gwahaniaethu yn y gweithle yn ystod y rhyfel ac yn y cyfnod yn union ar o\u0302l y rhyfel. Mae\u2019r llyfrau cofnodion ysgolion a chofnodion awdurdodau lleol a gedwir yn Archifau Morgannwg yn olrhain y cynnydd a wnaed gan fenywod yn y proffesiwn addysgu yn ystod y cyfnod hwn, yn ogystal a\u0302\u2019r rhwystrau mynych a wynebwyd ganddynt."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Cafwyd effaith sylweddol ar ysgolion yn sgi\u0302l athrawon gwrywaidd yn ymuno a\u0302\u2019r lluoedd arfog wedi Awst 1914. Er mwyn ymateb i hynny, bu\u2019n rhaid i awdurdodau lleol newid y rheolau a oedd yn gorfdodi menywod, pan yn briodi, i ymddiswyddo fel athrawesau o fewn ysgolion. Serch hynny, fel yn y cyfnod cyn y rhyfel, roeddent ond yn cael eu cyflogi lle roedd diffyg staff ar gael a derbyniwyd y gellid eu diswyddo ag un mis o rybudd os oedd ymgeiswyr amgen addas ar gael."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Mae cofnod gan brifathro Ysgol Ganolog Dowlais, Richard Price, yn llyfr log yr ysgol ym mis Rhagfyr 1915 yn cynnig un o nifer o esiamplau o ansefydlogrwydd gwaith o fewn ysgolion ar gyfer menywod priod yn y cyfnod yma:"}, {"text_idx": "#000189", "text": "Ond dim ond 7 mis yn hwyrach cadarnhawyd gan Richard Price bod Claudia George a Margaret Davies, ynghyd ag un Mrs Cummings, wedi gadael yr ysgol \u2013 \u2018finished their duties at this school\u2019 (Ysgol Ganolog Dowlais, llyfr log, EMT 9/6 t.50)."}, {"text_idx": "#000190", "text": "Dim ond y cychwyn oedd hyn i gylchred o cyflogiad ag ymddiwyddiad i Claudia a Margaret a wnaeth barhau drwy gydol y rhyfel. Erbyn Hydref 1916 ail-gyflogwyd y ddwy (Ysgol Ganolog Dowlais, llyfr log, EMT 9/6 t.52). Ond, deufis wedi diwedd y rhyfel, ar 31 Ionawr 1919, roedd y ddwy fenyw wedi gadael unwaith eto \u2013 \u2018left the service of the Education Authority at this school on the afternoon of this day\u2019 (Ysgol Ganolog Dowlais, llyfr log, EMT 9/6 t.86)."}, {"text_idx": "#000191", "text": "Mae cofnodion Cyngor Bwrdeistref Merthyr Tudful yn ystod y rhyfel yn cadarnhau yr oedd hyd at 40 o fenywod priod yn cael eu cyflogi fel athrawesau mewn ysgolion yn y fwrdeistref. Roedd hyn yn cynnwys penodi athrawesau mewn ysgolion i fechgyn, rhywbeth a fyddai wedi ei ystyried yn anhygoel cyn 1914. Fodd bynnag, roedd y cyngor a roddwyd i Bwyllgor Addysg y Cyngor Bwrdeistref ym mis Gorffennaf 1916 gan Rhys Elias, y Cyfarwyddwr Addysg yn pwysleisio, er nad oedd dim dewis ond cyflogi menywod priod mewn ysgolion, ei fod yn benderfynol o derfynu\u2019r penodiadau hynny cyn gynted a\u0302 phosibl:"}, {"text_idx": "#000192", "text": "Cytunodd y pwyllgor i roi rhybudd diswyddo i\u2019r holl athrawesau priod, a therfynu eu cyflogaeth ar ddiwedd Gorffennaf 1916. Roedd Claudia George a Margaret Davies, felly, dim ond yn ddwy o 40 o fenywod a gollodd eu swyddi o ganlyniad i\u2019r penderfyniad yma. Llenwyd eu swyddi gan fyfyrwyr a oedd yn cwblhau Cyrsiau Coleg, neu gan Athrawon a oedd yn Ddisgyblion a Myfyrwyr a oedd yn cwblhau eu cyfnod dan hyfforddiant (Bwrdeistref Merthyr Tudful, cofnodion y Pwyllgor Addysg, BMT1/26 t.602-3). Mabwysiadwyd y dull gweithredu hwn drwy gydol y rhyfel, gan gyflogi menywod priod ar gontractau byrdymor lle roedd diffyg athrawon ar gael, ac yna terfynu eu contractau cyn gynted ag yr oedd ymgeiswyr amgen ar gael."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Yn ystod y cyfnod ar o\u0302l y rhyfel, tybir bod llawer o fenywod a gyflogwyd yn ystod y rhyfel, efallai hanner ohonynt hyd yn oed, wedi gadael neu golli eu swyddi ym mhob sector o\u2019r economi. Roedd Deddf Adfer Arferion Cyn y Rhyfel 1919 yn pwysleisio bod disgwyl i fenywod ildio\u2019u swyddi i ddynion a oedd yn dychwelyd o\u2019r lluoedd arfog. Ym mis Ionawr 1919, rhoddodd Cyngor Bwrdeistref Merthyr rybudd diswyddo i\u2019r holl athrawesau priod:"}, {"text_idx": "#000194", "text": "The Director of Education reported that having regard to the probable early release from Military Service of a number of men teachers he had given notice to all married women (temporary) teachers now serving under the Authority to determine their engagement at the end of January, and that any further employment after that date would be subject to a week\u2019s notice on either side. Bwrdeistref Merthyr Tudful, cofnodion y Pwyllgor Addysg, BMT1/29 t.183)"}, {"text_idx": "#000195", "text": "Unwaith eto bu Claudia George a Margaret Davies yn ddioddefwyr o benderfyniad yr Awdurdod. Mewn cyfarfodydd dilynol, cytunodd yr Awdurdod i ailgyflogi 28 o athrawon gwrywaidd ar o\u0302l iddynt gael eu rhyddhau o\u2019r Lluoedd Arfog ym mis Chwefror, ac ailgyflogi 10 arall ym mis Ebrill 1919 (Bwrdeistref Merthyr Tudful, cofnodion y Pwyllgor Addysg, BMT1/29 t.246 a t.474)."}, {"text_idx": "#000196", "text": "Efallai bod hynny\u2019n peri syndod gan fod Deddf (Dileu) Anghymwysterau Rhyw 1919 wedi dileu\u2019r cyfyngiadau ar benodi menywod. Yn ymarferol, roedd cyflogwyr o\u2019r farn bod y Ddeddf yn rhoi cyfle iddynt benodi menywod i broffesiynau lle bu dim ond dynion yn gweithio yn flaenorol. Fodd bynnag, ni thybiwyd bod yn Ddeddf yn rhoi\u2019r hawl i ystyried cyflogi menywod ar yr un telerau a\u0302 dynion. Cafwyd enghraifft amlwg o hynny yn y proffesiwn addysgu yn ne Cymru yn 1923 pan gyflwynodd 58 o athrawesau priod a ddiswyddwyd gan Awdurdod Addysg y Rhondda achos cyfreithiol yn erbyn y Cyngor. Yn achos Price v Cyngor Dosbarth Trefol y Rhondda, dyfarnwyd nad oedd y Cyngor wedi torri\u2019r Deddf (Dileu) Anghymwysterau Rhyw drwy ddiswyddo\u2019r athrawesau. Yn ystod y cyfnod hwn, roedd y gwaharddiad ffurfiol gan lawer o awdurdodau lleol ar athrawesau priod yn seiliedig ar y farn y gallai cyflogwyr barhau i gyflogi dynion yn unig os oeddent yn dymuno gwneud hynny."}, {"text_idx": "#000197", "text": "Arweiniodd y Rhyfel Byd Cyntaf at gyfleoedd newydd i lawer o fenywod yn y proffesiwn addysgu. Ni fyddai llawer o ysgolion wedi gallu parhau heb gyflogi athrawesau priod, ac am y tro cyntaf, cyflogwyd menywod mewn ysgolion i fechgyn yn y rhan fwyaf o ardaloedd Cymru. Ond i\u2019r gwrthwyneb, yn y cyfnod ar o\u0302l y rhyfel, os oedd menywod priod yn gallu cael eu cyflogi mewn ysgolion, roedd yn bosibl terfynu eu contractau drwy roi un mis o rybudd iddynt. Mae cofnodion Ysgol Ganolog Dowlais yn cadarnhau bod 21 o athrawon wedi eu gyflogi yn yr ysgol ar 4 Mawrth 1919 \u2013 12 dyn a 9 menyw ddi-briod (Ysgol Ganolog Dowlais, llyfr log, EMT9/6 t.91). Gan hynny, roedd creu Undeb Genedlaethol yr Athrawesau ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf yn arwydd amlwg o\u2019r brwydrau pellach a oedd i ddod o ran gwella cyfle cyfartal."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Ar noson yr 17eg Mai 1915 daeth plant ysgol Ganolog Dowlais, Ysgol Gellifaelog ac Ysgol Pant ynghyd yn Neuadd Oddfellows, Dowlais ar gyfer yr hyn a ddisgrifiwyd fel Cyngerdd yr Ysgolion Unedig. Cynhaliwyd rhaglen o 16 o sgetsys a chaneuon gan gynnwys \u2018The Soldiers\u2019 Chorus\u2019 a berfformiwyd gan Ysgol Fechgyn Dowlais, \u2018The Saucy Sailor Boy\u2019 gan Ysgol Fabanod Gellifaelog, ca\u0302n actol o\u2019r enw \u2018Knit Knit\u2019 gan Ysgol Pant a \u2018Gypsy Chorus\u2019 gan Ysgol Ferched Dowlais. Daeth y noson i ben drwy ganu God Save the King. Roedd y cyngerdd yn llwyddiant ysgubol, a chafodd ei ailberfformio ar y ddwy noson ganlynol. Cofnododd Pennaeth Ysgol Fabanod Dowlais y canlynol yn llyfr cofnodion yr ysgol ar 20 Mai: \u2018the concerts were very well attended and the four items from this school were very well done\u2019."}, {"text_idx": "#000199", "text": "Roedd y Cyngerdd yn Nowlais ond yn un o nifer o Gyngherddau\u2019r Ysgolion Unedig a drefnwyd ledled bwrdeistref Merthyr Tudful ym mis Mai 1915. Yn ogystal, cynhaliodd athrawon a disgyblion amryw o ddigwyddiadau eraill i godi arian, gan gynnwys \u2018soiree\u2019 \u2013 sef gyrfa chwist a dawns \u2013 a gynhaliwyd gan Ysgolion Abercanaid a Phentrebach yn y New Hall, Pentrebach ar 15 Mai. Y nod oedd codi arian i brynu ambiwlans i\u2019w ddefnyddio ar faes y gad yn Ffrainc. Pan aeth Prydain i ryfel ym mis Awst 1914, darparwyd y gwasanaethau ambiwlans gan gerbydau a dynnwyd gan geffylau, ac ambell lori. Sylweddolwyd yn fuan iawn y byddai angen nifer fawr o ambiwlansys modurol arbenigol. Bu\u2019r Groes Goch yn arwain y gwaith codi arian, gan gynnwys ape\u0302l papur newydd The Times a lansiwyd ym mis Hydref 1914, i godi arian i brynu fflyd o ambiwlansys a chyfarpar ar eu cyfer i\u2019w defnyddio yn Ffrainc a Gwlad Belg."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Roedd Ape\u0302l yr Arglwydd Faer yn llwyddiant ysgubol. Anfonwyd yr arian a godwyd i\u2019r Groes Goch. Ysgrifennodd Charles Russell, ar ran Cymdeithas y Groes Goch ac Urdd Sant Ioan o Gaersalem at yr Arglwydd Faer ym mis Medi i ddiolch i athrawon a phlant yr ysgol am eu \u2018hymdrechion bendigedig\u2019. Cytunwyd y cai\u2019r Ambiwlans ei hanfon i Ferthyr Tudful ym mis Hydref 1915 ar o\u0302l ei pharatoi a gosod y cyfarpar yn barod i\u2019w defnyddio yn Ffrainc. I gydnabod eu cyfraniadau brwdfrydig, rhoddodd yr Arglwydd Faer ddiwrnod o wyliau arbennig i holl ysgolion y fwrdeistref ar 18 Mehefin."}, {"text_idx": "#000203", "text": "Os hoffech ragor o wybodaeth am sut y bu ysgolion yn cefnogi\u2019r ymdrech ryfel yn eich ardal chi a ledled Morgannwg, gallwch weld crynodebau ar gyfer pob ardal awdurdod lleol (e.e. Merthyr Tudful) a thrawsysgrifau o ddyfyniadau o\u2019r llyfrau cofnodion a gwblhawyd gan Benaethiaid ysgolion unigol ym 1914-18 ar wefan Archifau Morgannwg "}, {"text_idx": "#000206", "text": "Oes gennych chi gyfrif yn barod? Mewngofnodwch nawr."}]