[{"text_idx": "#000001", "text": "Nadolig yn ystod y Rhyfel"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Un o\u2019r casgliadau mwyaf unigryw a diddorol a gedwir yn Archifau Morgannwg yw gohebiaeth Leversuch. Ysgrifennwyd y rhan fwyaf o\u2019r llythyrau hyn gan Violet Patricia Cox, a elwid yn \u201cPat\u201d. Cafodd ei geni yng Nghaerdydd yn 1925 ac, ar ddechrau\u2019r Ail Ryfel Byd, roedd yn byw yn Stryd Plantagenet yn Riverside ac yn dechrau gweithio fel Teipydd Llaw Fer ar gyfer MGM yn Arce\u0302d Dominion. Anfonai ei llythyrau at John Leversuch \u2013 a elwid yn \u201cJack\u201d \u2013 a aned yn Llundain ym 1917 ac o oedd yn gwasanaethu gyda\u2019r Awyrlu Brenhinol yn RAF Sain Tathan ym 1939. Bu Pat a Jack yn gohebu drwy\u2019r rhyfel i gyd, gan gynnwys y tair blynedd y cafodd Jack ei anfon i dde Rhodesia (Zimbabwe heddiw)."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Er mai dim ond llythyrau Pat at Jack sydd yng nghasgliad Leversuch \u2013 ac felly dim ond un ochr o\u2019r sgwrs sydd gennym \u2013 roedd hi\u2019n awdur hynod dalentog a mynegiannol, yn trafod digwyddiadau\u2019r rhyfel gyda chynhesrwydd a hiwmor. Nid yw\u2019r Nadolig yn eithriad; yn wir, yn ei llythyr Nadolig cyntaf, ar 21 Rhagfyr 1939, disgrifiodd ddarganfyddiad eithaf brawychus a wnaed gerllaw:"}, {"text_idx": "#000004", "text": "We are having a little trouble with the I.R.A. around at Riverside lately[;] Wednesday night a parcel was found on the doorstep of a house in the next street from us. It was found to be gelignite, enough to blow up the whole of Riverside. They really are such nice people with such nice manners, the I.R.A. I mean. [DXGC263/2/18]"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Gadawyd y ffrwydradau yn 23 Beauchamp Street, y stryd nesaf i lle\u2019r oedd teulu Cox yn byw. Valerie Pearson a\u2019u darganfu; dim ond deuddeg oed oedd hi. Ar o\u0302l galw ei mam am y pecyn amheus, agoron nhw\u2019r pecyn ac ynddo roedd tua 60 ffon gelignit! Ni chanfuwyd pwy oedd y tramgwyddwr, na chwaith y rheswm dros adael ffrwydradau wrth ddrws teulu diniwed [Western Mail, 22nd December 1939]."}, {"text_idx": "#000007", "text": "It would be just my luck if you received [it] some time after Christmas [DXGC263/3/9]"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn anffodus i Pat, ni chyrhaeddodd y parsel Bulawayo tan 14 Ionawr 1941!"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ar gyfer Nadolig 1942, ceisiodd Pat wneud ei pharsel yn fwy deniadol drwy ychwanegu brigyn o gelyn i Jack ei gweld ar ben y parsel wrth ei agor. Fodd bynnag, bu\u2019n dipyn o ymdrech ei chael adref er mwyn ei lapio."}, {"text_idx": "#000010", "text": "I bought a great big bunch of holly & quite the biggest bunch of mistletoe from the Open Air Market on Friday in my lunch hour, & then I carried it back to the office so that I could take it home with me in the evening. When I arrived at the office they all thought I\u2019d brought it back to decorate the office with, so anyway we all helped to decorate parts of the office & then I brought the rest home, which was still quite large, & as I had to go from town to Victoria Park with it I decided I\u2019d better walk a good half of the way owing to the crowds that get on the trams going home from work. So when I saw one which didn\u2019t seem full at all, I got on as prickly holly must be very annoying to women\u2019s stockings & people\u2019s fingers. I had quite a few people looking at both the holly etc., & me, but I didn\u2019t mind, it\u2019s Christmas time & I had to get it home some way! [DXGC263/5/16]"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Bu modd iddi gadw rhywfaint o\u2019r celyn i addurno cartref y teulu, ond tarfu\u2019r rhyfel hyd yn oed ar y digwyddiad pleserus a llawen hwn."}, {"text_idx": "#000012", "text": "We haven\u2019t put any paper decorations up this year \u2013 it\u2019s much too risky in the case of fires through enemy action, but we have put two red paper balls up in the sitting room, & two coloured bells (paper) in the dining room, just to make it a bit more Christmas-like, & the holly looks pretty effective... [DXGC263/5/16]"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Roedd Pat yn hen gyfarwydd a\u0302 \u2018gweithredu\u2019r gelyn\u2019: dinistriwyd ty\u0302 ei ffrind yn Brook Street gerllaw yn Blitz 1941, ac roedd y difrod i\u2019w heiddo eu hunain a\u2019r eiddo yn Stryd Plantagenet gymaint nes bod y teulu Cox wedi symud i ddiogelwch cymharol Birchfield Crescent ger Parc Fictoria yn Nhreganna erbyn 1942. Mewn llythyr dilynol, dyddiedig ar 30 Rhagfyr 1942, disgrifiodd Pat ginio Nadolig teulu Cox yn eu cartref newydd. Dydy\u2019r cinio ddim yn swnio\u2019n rhy annhebyg i\u2019n cinio Nadolig ni heddiw, er gwaethaf y dogni."}, {"text_idx": "#000016", "text": "I\u2019ve had the drink for you this Xmas as you requested dear, & next Christmas I hope we will be having one together & looking back on this Christmas with a smile & the happy thought that we\u2019ll never be parted again. At least I hope so. [DXGC263/5/18]"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yn anffodus, er gwaethaf ei gobeithion Nadolig, byddai\u2019n rhaid i Pat aros dwy flynedd eto cyn y gwelai Jack o\u2019r diwedd; ni ddychwelodd o Southern Rhodesia tan dymor y gwanwyn 1944. Yn ffodus, nid hir ar o\u0302l i\u2019r rhyfel ddod i ben, priodon nhw ym mis Medi 1945 a symudon nhw i dref mebyd Jack sef, Worthing yn Sussex, lle mae\u2019n siw\u0302r y bu iddynt fwynhau llawer Gw\u0302yl yn hapus gyda\u2019i gilydd."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Os ydych chi\u2019n bwriadu diddanu\u2019r teulu dros gyfnod y Nadolig, efallai y bydd teulu Hill Rookwood yn gallu eich helpu. Yn Archifau Morgannwg mae llyfrau lloffion y teulu a oedd yn byw yn Rookwood, ty\u0302 mawreddog ar Fairwater Road, Caerdydd, sy\u2019n cael ei nabod yn well erbyn heddiw fel Ysbyty Rookwood. Ar adeg y Nadolig yn y 1880au cynhaliodd Edward Stock Hill a\u2019i wraig, Fanny Ellen Hill, amrywiaeth o adloniant i ddiddanu eu saith plentyn ifanc a\u2019u perthnasau a\u2019u cadw\u2019n brysur. Aethant hyd yn oed mor bell ag argraffu rhaglen ffurfiol. Gellir gweld dwy o\u2019r rhaglenni, ar gyfer Blwyddyn Newydd 1880 a Nadolig 1881, yn Archifau Morgannwg."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Byddai\u2019r paratoadau yn y cyfnod cyn y diwrnod mawr wedi bod yn brysur iawn gyda llinellau i\u2019w cofio, gwisgoedd i\u2019w canfod a setiau i\u2019w cyrchu a\u2019u codi. Gyda Mrs Hill yn darparu cyfeiliant dramatig ar y piano, roedd y perfformiad yn llwyddiant ond mae\u2019n debyg heb un neu ddwy anffawd. Mae\u2019n siw\u0302r y bu\u2019n rhaid cadw trefn ar Beast a\u2019i gynorthwywyr ar sawl achlysur ond maddeuwyd pob camwedd wrth i\u2019r plant fwynhau cymeradwyaeth wresog gan gynulleidfa werthfawrogol iawn."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Yn ddiweddarach yn y dydd roedd hi\u2019n bryd i\u2019r oedolion godi ar eu traed i berfformio \u201cThe Ladies Battle \u2013 A Comedy in Three Acts\u201c. Aeth y brif ran y tro hwn i Edward Stock Hill fel y Barwn Montrichard, y ditectif ffwndrus. Lleolwyd y ddrama yn Chateau\u2019r Iarlles d\u2019Autrival lle\u2019r oedd Henri de Flovigneil, gw\u0302r ifanc golygus, yn cuddio ar o\u0302l i Napoleon gael ei drechu yn Waterloo. Roedd gan y plot rywbeth i bawb wrth i\u2019r Iarlles, a chwaraewyd gan fam y Beast, Mrs Corbyn, edrych i gael y gorau ar Montrichard a\u2019i gynorthwyydd Gustave. Fel bob amser, cymhlethwyd pethau ymhellach wrth i Gustave a Henri syrthio\u2019n ddwfn mewn cariad a\u0302\u2019r Iarlles a\u2019i nith Leonie."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Daeth y diwrnod i ben gyda\u2019r teulu yn ymgasglu o amgylch y goeden Nadolig i ganu caneuon a chael swper. Mae\u2019n swnio\u2019n hudolus ond peidiwch a\u0302 chredu gair ohono. Mae\u2019n debyg mai\u2019r hwyl a\u2019r anhrefn arferol oedd hi \u2013 gan mai dyna ydi Nadolig."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Cedwir llyfrau lloffion teulu\u2019r Hill yn Archifau Morgannwg (cyf. D1372). Dim ond ffotograffau a gymerwyd yn llawer diweddarach yn eu bywyd sydd i gael o blant y teulu Hill."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Yn y ffotograff grw\u0302p mae Constance yn y blaen ar y chwith gyda Mabel a Gladys ar y dde iddi hi. Mae cynorthwywyr y Beast, Vernon ac Eustace, yn y rhes gefn, yr ail a\u2019r trydydd o\u2019r chwith yn y drefn honno. Yr ail ffotograff yw Edward Stock Hill \u2013 ein \u201cBarwn Montrichard\u201d."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yn anffodus, nid oes gennym ffotograff o Hector ifanc fel y Beast. Efallai gallwn adael hynny i\u2019ch dychymyg."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Un o\u2019r agweddau mwyaf difyr ar hen ffotograffau o\u2019n cymdogaethau yw eu bod nhw\u2019n dangos yn glir gymaint y mae pethau wedi newid. Mae chwilio am adeiladau newydd, neu rai sydd wedi diflannu, yn hwyl a gall arwain at drafod mawr a rhannu atgofion."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Ond nid ffotograffau\u2019n unig all brocio\u2019r cof fel hyn. Mae catalogau a ddefnyddiwyd mewn arwerthiannau a\u2019r manylion y maen nhw\u2019n eu cynnwys am y gwrthrychau oedd ar werth hefyd yn ffynhonnell hanesyddol dda, yn enwedig pan fo ynddynt luniau a chynlluniau. Mae cofnodion Stephenson and Alexander, a gedwir yma, yn un o\u2019r mwyaf sydd gennym. Cwmni o Arwerthwyr a Syrfewyr siartredig lleol oedd ydoedd."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mae\u2019r catalog a baratowyd ganddynt ar gyfer gwerthu\u2019r Theatre Royal a\u2019r Silver Cinema yn y Barri yn ddifyr dros ben, a\u0302\u2019i glawr nodedig yn dangos y Theatre Royal tua\u2019r flwyddyn 1922 (cyf. DSA/6/575)."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Mae\u2019r ffaith bod y Theatr erbyn hyn wedi ei dymchwel yn rhoi arwyddoca\u0302d arbennig i\u2019r catalog. Roedd y Theatre Royal a\u2019r Silver Cinema ar werth gyda\u2019i gilydd yn yr arwerthiant, a gynhaliwyd yn y Grand Hotel yn Birmingham. Roedd Silver Cinema yng Nghaerwrangon hefyd ar werth gyda nhw. Mae\u2019r honno hefyd wedi ei dymchwel erbyn hyn."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Dywed y catalog fod y Theatr a\u2019r Sinema yn cael eu rhedeg fel un busnes yn y Barri, gyda\u2019r ddau adeilad yn dangos \u2018pictiwrs\u2019. Dywed hefyd, fodd bynnag, fod y Theatre Royal hefyd yn cynnal gweithgareddau \u2018aruchel\u2019 fel opera am 15 i 16 wythnos y flwyddyn."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ym 1909 y cafodd y Theatre Royal ei hadeiladu yn y Barri, ac roedd yn cael ei defnyddio fel sinema tan 2008. Mae\u2019r catalog yn llawn manylion am yr adeilad pan oedd yn anterth ei boblogrwydd. Mae yno fanylion am y celfi a\u2019r addurniadau mewnol, yn cynnwys cadeiriau wedi eu clustogi ac y gellid eu codi yn y blaen a\u2019r rhesi o gadeiriau pren, ar gyfer 550, yn \u2018Y Pit\u2019. Roedd yr addurniadau yn chwaethus iawn, gyda waliau glas a chornis a ffri\u0302s gwyn, a phapur wal a\u0302 phatrwm Tsieineaidd. Roedd gan y Theatr yr offer technegol diweddaraf i gyd \u2013 roedd \u2018offeryn teleffonio\u2019 yn y blwch talu!"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Er ei fod wedi newid yn aruthrol ers 1922, mae\u2019r Silver Cinema yn y Barri o hyd. Mae neuadd snwcer yno erbyn hyn. Dywed y catalog fod digon o le i 1,003 o bobl eistedd yn y neuadd, y balconi ac yn y Bocsys pan roddwyd hi ar werth. Roedd wedi cael ei hailadeiladu\u2019n gyfan gwbl flwyddyn ynghynt, ac roedd yn \u2018un o sinema\u0302u brafiaf y Dywysogaeth\u2019. Roedd yn sicr yn foethus, ac roedd ynddi ddwy banel gyda golygfeydd o Borth Ceri y Barri arnynt."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Gallwch ddarganfod mwy am y manylion gwerthiant o fewn casgliad Stephenson & Alexander ar ein catalog "}]