[{"text_idx": "#000001", "text": "Maes parcio digon anniddorol sydd yng Nghae Star heddiw, ond ar un adeg yn y 19g yr oedd yn ferw o fywyd, gweithgaredd a diwydiant. Yma, mewn llain cymharol fain o dir, wedi ei gywasgu rhwng y Stryd Fawr ac Afon Ogwen, yr oedd stad ddiwydiannol Bethesda yn cyflawni rhai o ofynion pentref hunangynhaliol yn o\u0302l gofynion yr oes. Eto, yr oedd rhyw arwahanrwydd rhyfeddol yn perthyn i Gae Star er ei agosed i fwrlwm y Stryd Fawr. Nid pawb oedd yn dymuno mynychu y rhan ddirgel hon o\u2019r pentref, yn rhannol oherwydd bod dieithrwch y fangre wedi ei ddiogelu o\u2019r Stryd Fawr gan fynedfa drwy dwnnel isel tywyll; yn rhannol, oherwydd nad oedd ei diwydiannau yn arogli\u2019n beraidd a derbyniol bob amser, ac yn rhannol oherwydd y syniad cyfeiliornus mai ardal ddifreintiedig iawn oedd hon na ddylid ymweld a\u0302 hi."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae\u2019n anodd gwybod pryd yn union y sefydlwyd Cae Star yn gartref i ddiwydiant. Mae enw\u2019r safle yn gysylltiedig a\u0302\u2018r dafarn gyntaf ar y Stryd Fawr, y Star, a oedd mewn cystadleuaeth a\u0302\u2019r capel yn 1820 i enwi\u2019r pentref naill ai yn Bethesda neu yn Star. Ac yng Nghae Star y sefydlwyd capel cyntaf y Bedyddwyr yn y pentref drwy nawdd teulu\u2019r Ellisiaid, perchnogion y tir a stad y Cefnfaes bryd hynny. Byr fu arhosiad y capel yno cyn symud yn 1834 i leoliad mwy bonheddig yn gymar i\u2019r Wesleaid a\u2019r Annibynwyr mewn triongl cyfleus rhwng Allt Penybryn a\u2019r Stryd Fawr."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ganed y Parch John Owen Jones, gweinidog a ddaeth ymhen amser yn ei yrfa yn brifathro Ysgol Rhagbaratol y Bala, yn Brynduntur, Stryd y Felin, Cae Star yn 1857. Sylwer ar yr enw Brynduntur! Mae awdur y cofiant i\u2019r gweinidog, wrth ragymadroddi ar ei fachgendod, yn darlunio ymwelydd yn cyrraedd Bethesda o gyfeiriad y gogledd. Byddai\u2019n gyntaf yn cerdded o dan bont oedd yn croesi\u2019r ffordd o\u2019i flaen (pont oedd yn cysylltu\u2019r ddwy ran o chwarel Llety\u2019r Adar), cyn sylwi ar lethr uchel ar y chwith oedd yn disgyn yn serth i wely\u2019r afon islaw, ac ar y llechwedd safai hen dafarn o\u2019r enw Ty\u0302 Persi. Wedi cyrraedd y Stryd Fawr byddai\u2019n nodi fod Twr, Lo\u0302n Pa\u0302b a Phenygraig ar y chwith, ac ar y dde gyfres o fan heolydd yn \u2018rhedeg y tu cefn... megis Stryt y Rhinws, Stryt y Brewas a Stryt y Felin\u2019. Mae map Johnson o bentref Bethesda yn 1855 yn ategu lleoliad y cyfeiriadau hyn ac yn dangos datblygiad cywasgedig y rhesi tai yng Nghae Star, er nad yw yn eu henwi, yn ogystal a\u0302 lleoliad capel y Bedyddwyr fel yr oedd gynt. Dengys y map fod dwy fynedfa i\u2019r safle o\u2019r Stryd Fawr, y ddwy led un adeilad oddi wrth ei gilydd, ac mae\u2019n ymddangos fod un rhan o\u2019r llain heb ei ddatblygu ar lan yr afon yn y pen gogleddol. Nid oedd \u2018Y Farchnad\u2019 (Neuadd Ogwen y dyfodol) wedi ei hadeiladu yn y pen gogleddol yn 1855."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dwy res o dai bychan o safon isel eu hadeiladwaith a\u2019u cyfleusterau oedd yng Nghae Star, ac roedd yn amlwg yn ddatblygiad cynnar yn hanes y pentref. Yr oedd Stryd y Felin wedi ei chywasgu yn rhyfeddol o agos at gefnau adeiladau\u2019r Stryd Fawr fyddai\u2019n eu cysgodi hyd at bedwar llawr uwchlaw. Yn cefnu ar y tai o du\u2019r Stryd Fawr yr oedd naw tafarn, o\u2019r 18 oedd yn bresennol ar y stryd (Britannia, Blue Bell, Bull, Coach and Horses, Crown, King\u2019s Head, Royal Oak and Welsh Harp, Ship, Wellington); tair siop bwtsiar o\u2019r pump; ac o leiaf bedair o\u2019r 12 siop groser oedd ar y stryd, bob un ohonynt a\u0302 mynediad preifat i Gae Star drwy eu selerydd, cyfleuster a fyddai\u2019n sicr yn tarfu ar gymeriad a mwyniant preswylwyr Stryd y Felin. Mae cyfrifiadau cynnar o Gae Star yn rhoddi syniad o brysurdeb diwydiannol yr ardal, er nad yw cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn enwi\u2019r ddwy stryd yn benodol. Cyfrifiad 1871 sy\u2019n enwi\u2019r ddwy stryd am y tro cyntaf fel Mill Street ac Ogwen Street (Stryd y Briwas wedi newid ei enw, tybed?), y ddwy yn strydoedd parchus gyda 49 ty\u0302 yn Stryd y Felin, ac 16 ty\u0302 yn Stryd Ogwen. Chwarelwyr bron yn ddieithriad oedd preswylwyr y tai, ond yr oedd yno groestoriad o swyddogaethau eraill yn ogystal, megis seiri, gofaint, a gwneuthurwyr esgidiau, gwniadyddesau dillad a hetiau, morwynion, golchwyr dillad a glanhawyr tai. Yn eu plith yr oedd nifer fechan o dlodion yn wy\u0302r a merched. Ond fel y tystia cofiant y Parchedig John Owen Jones yr oedd yno hefyd bandy a melin, ac efallai friwas (bragdy), cyn ei eni yn 1857, ac fe ddechreuodd yntau weithio yn ddeuddeg oed yn y ffatri wla\u0302n oedd gerllaw ei gartref."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae manylion cyfrifiadau 1841 ac 1851 yn ychwanegu ychydig mwy o wybodaeth, er nad yw\u2019n enwi\u2019r strydoedd yn ardal y Stryd Fawr. Yn o\u0302l y cyfrifiad, chwarelwyr oedd mwyafrif llethol preswylwyr yr holl ardal, gyda thafarnwyr a siopwyr yn gydradd amlwg yn y cyfrif, ond yr oedd rhai galwedigaethau eraill yn dal sylw: yn 1841 Hugh Owen, fuller; William Hughes, weaver; William Jones, moulder; John Williams, miller; a nifer fawr o wneuthurwyr esgidiau , ac yn 1851 gwelwyd y canlynol: dau Wool Manufacturer, tri Hand Weaver a Weaver, dau Flour Dealer a dau Brewer \u2013 er y mae\u2019n werth ystyried nad yw pob dyn yn byw yn yr un stryd ag y mae\u2019n gweithio ynddi."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Dengys mapiau ordnans cynnar o ardal Cae Star fod o leiaf bedwar adeilad sylweddol eu maint yn sefyll ar lan afon Ogwen, a bod o leiaf ddau, os nad tri, wedi eu cysylltu drwy lifddor a ffos gyda\u2019r afon. Mae\u2019n amlwg felly fod o leiaf ddwy olwyn ddw\u0302r wedi pweru\u2019r adeiladau hyn \u2013 y felin ar derfyn Stryd y Felin fyddai\u2019r adeilad cyntaf i dderbyn y cyflenwad, ac ar waelod Stryd Ogwen derbyniai\u2019r ail adeilad y dw\u0302r o raeadr isel a ddarparwyd yn yr afon i gryfhau\u2019r llif. Prin fod modd gwybod yn union pa ddiwydiannau oedd yng Nghae Star yn ystod cyfnod cyntaf datblygu\u2019r safle. Mae\u2019r Trade Books blynyddol, megis Pigot a Slaters, yn cofnodi Bethesda dan bennawd Bangor gan nodi pob cyfeiriad busnes yn benagored fel y pentref rhagor nag fel manylyn perthnasol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn y deng mlynedd rhwng cyfrifiad 1871 ac 1881 yr oedd cyfnewidiadau allweddol yn digwydd yng Nghae Star wrth i brysurdeb egni\u0308ol yr ardal ddechrau pallu. Yr allwedd bwysicaf i\u2019r newid yw nifer y tai sydd heb breswylwyr ynddynt. Cofnodir bod saith o\u2019r deg ty\u0302 cyntaf yn Stryd y Felin yn ddibreswyl gyda dau dy\u0302 arall yn y rhes yn wag, tra yn Stryd Ogwen yr oedd tri thy\u0302 allan o\u2019r un ar bymtheg hefyd heb breswylwyr. Mae manylion cyfrifiad 1901 ar ddechrau canrif newydd yn amlygu\u2019n eglur faint pellach y dirywiad yng Nghae Star. Yr oedd newid sylfaenol wedi digwydd ym mhoblogaeth a chartrefedd yr ardal yn gymaint felly nes newid ei chymeriad bron yn llwyr. Yn Stryd y Felin adroddir bod o leiaf 22 ty\u0302 yn wag, ac roedd y cyfrifiad yn nodi bod tri o\u2019r tai bellach yn furddynnod. Yn fwy trawiadol fyth dim ond un ar ddeg chwarelwr a\u2019u teuluoedd oedd yn byw yng Nghae Star, ond yr oedd 24 o wragedd gweddwon/dibriod a phlant, wedi eu cofrestru fel penteulu. Roedd y mwyafrif heb waith, rhai mewn swyddi distadl fel golchwragedd neu lanhawyr, a saith wedi eu cofrestru yn dlodion. Dim ond tair gwniadwraig dillad oedd ar y safle, ac o blith y dynion yr oedd un crydd, un saer, un bwtsiar, tri gyrrwr cerbyd a phedwar labrwr mewn gwaith."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn cydredeg a\u0302\u2019r cyfnewidiadau cymdeithasol yr oedd patrwm diwydiannol Cae Star hefyd wedi newid. Nid oedd so\u0302n bellach am y bragdy, os bu un o gwbl yng Nghae Star, ac mae\u2019n bur annhebygol fod y felin, a roddodd ei henw i\u2019r stryd, yn gweithio erbyn diwedd y ganrif. Yng nghyfrifiad 1901 datgelir mai cwmni o\u2019r enw yr Ogwen River Slate Mill oedd yn defnyddio\u2019r adeilad mawr ar waelod Stryd Ogwen, ac mae\u2019n eithaf tebyg mai hwn oedd y cwmni fel Owen Richard and Son, Bethesda Slate Manufacturers and Cutters, sydd yn ymddangos yn hysbyslyfr Slaters yn 1883 ond heb nodi ei leoliad yng Nghae Star. Ac ai tybed mai yn y felin hon yr oedd mab rhif 5 Stryd y Felin yn gweithio fel slate slab planer yng nghyfrifiad 1901?"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Rhywbryd yn y ganrif, ar amser amhenodol, sefydlwyd prif ladd-dy pentref Bethesda yng Nghae Star i gyflawni gofynion holl fwtseriaid y Stryd Fawr. Lleolwyd y lladd-dy yn un o\u2019r adeiladau ar lan yr afon yng nghyffiniau Stryd Coetmor. Nepell oddi wrtho lleolwyd prif le chwech dynion y Stryd Fawr. O edrych ar restr diwydiannau Cae Star gellir amgyffred nad oedd brin yr un ohonynt yn felys eu harogleuon: y pandy, y bragdy na\u2019r lladd-dy. Adroddir mai afon Ogwen oedd y garthffos gyfleus i garthion y lladd-dy; roedd yn llwyddiannus yn llif y gaeaf ond yn nw\u0302r trai yr haf yr oedd yn gadael y perfeddion yn sypiau drewllyd hyd y lan. Ychwanegwch y ffaith fod lle chwech y dynion hefyd wedi ei leoli yng Nghae Star ac yn defnyddio\u2019r un garthffos gyffredin, a gellir megis ffroeni gweddill y darlun!"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Os cywir y dehongliad uchod o hanes Cae Star yna mae\u2019n adroddiad trist am ddirywiad cyson dros amser ardal oedd unwaith yn falch o gyfraniad ei chymdeithas a\u2019i diwydiannau at dwf pentref Bethesda. Yn raddol drwy esgeulustod a chyfnewidiadau cymdeithasol llithrodd yr ardal i gyflwr o glawstroffobia a dirwasgiad trist, i\u2019w charcharu\u2019n gyfleus y tu cefn i dwnnel tywyll eu mynediad i\u2019r Stryd Fawr. Cymerodd bron i gant saith deg o flynyddoedd cyn y rhyddhawyd Cae Star o\u2019i charchar anniben pan chwalwyd y twnnel tywyll yn 1994. Ac i ba bwrpas tybed? I greu un maes parcio di-ramant."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Pentrefan Ty\u2019n y Maes ym map Ordnans 1888. Noder safle\u2019r dafarn wreiddiol ac adeiladau ychwanegol y fferm ac ar ymyl y gogledd ddatblygiad trefnus tai yr iard. Noder hefyd y ddau gapel a thafarn Tan y Dderwen ar ymyl y gogledd."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Oedd yr oedd yna dafarn yn Nhyn y Maes ac ella bod ganddi enw crandiach na\u2019r Tyn y Maes Inn ond dyna\u2019r enw sy\u2019n ymddangos yng nghyfrifiad 1841. Sara Jones oedd yn cadw\u2019r dafarn. Roedd yn wraig 55 oed, a chanddi bedwar o feibion di-briod, y pedwar yn weision fferm yn o\u0302l y dynodiad, a\u2019u hoedran yn amrywio o\u2019r hynaf yn 30 a\u2019r ieuengaf yn 20 oed. Rhestrir yn ychwanegol fod yno bum dyn/bachgen yn gyflogedig fel gweision fferm a phedair menyw ieuanc yn gwasanaethu fel morwynion. Felly, yr oedd crynhoad go sylweddol o weithwyr yn gysylltiedig a\u0302\u2019r dafarn, oedd hefyd yn gweithio fel fferm yn nhraddodiad llawer o dafarndai yng nghefn gwlad Cymru\u2019r cyfnod. Ac o ystyried nifer y gwasanaethyddion, yn deulu a gweision, gellir barnu fod y fferm efallai yn bwysicach na\u2019r dafarn gan ei bod yn hen sefydliad yn Nant Ffrancon. Yn Arolwg y Penrhyn 1768 caiff ei chofrestru yn fferm 220 acer ei maint, ac er bod bron ei hanner yn dir mynydd bras ei phorfa yn dringo\u2019r Allt, Pen yr Allt a Chae Celyn i gyfeiriad Cefn yr Orsedd i\u2019r dwyrain, yr oedd gweddill y ddaliadaeth ar lawr y dyffryn."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Rhan o fap y Degwm 1845 sy\u2019n dangos yn eglur fodolaeth y dafarn ar fin ffordd fawr Telford. Noder nad oes adeiladau eraill ar y safle yn Nhy\u2019n y Maes"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ond i ddychwelyd at y dafarn yn Nhyn y Maes. Mae\u2019n bur debyg nad oedd wedi ei sefydlu pan deithiodd Hyde Hall y ffordd yn 1809/1811, ond erbyn 1819 ychydig flynyddoedd cyn agor ffordd bost Telford cyfeirir at ei bodolaeth mewn sylw hyfryd gan y gwyddonydd cynnar, byd enwog, Michael Farraday, a ymwelodd a\u0302\u2019r dafarn ar ddydd Gwener, Gorffennaf 30, 1819. Yr oedd ef ar daith drwy Gymru, ac ar y diwrnod wedi cerdded o Fangor i Gapel Curig cyn yno ddal y goets i Langollen o westy\u2019r Royal ( ... it has so many doors I was obliged to ask a person standing by which I was to go in at)! Prif fwriad ei ymweliad a\u0302 Dyffryn Ogwen oedd mynd i chwarel fawr Cae Braich y Cafn, nid i ganmol ei pherchennog fel y rhelyw o deithwyr y cyfnod, ond i sylwi yn fanwl ar y dull o\u2019i threfnu a\u2019i gweithio. Wedi gadael y chwarel mae\u2019n adrodd iddo ymuno a\u0302\u2019r ffordd dyrpeg ym Mhont Ogwen ac meddai \u2013 being very hungry and thirsty we were tempted by a very clean looking inn to rest and refresh ourselves, and were soon heartily engaged with nice bread and butter and cheese accompanied with good cwrw\u2019. Pa well tysteb i groeso a glanweithdra syml y Tyn y Maes Inn gan w\u0302r a ddatblygodd drwy ei ddyfeisiadau yrfa fel un o wyddonwyr cynnar enwocaf y byd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Y ffordd a\u2019r dafarn oedd y sylfaen i ddatblygiad pentref bychan Tyn y Maes yn ystod y 19g. Er hynny yr oedd gwasanaeth y goits fawr fwy neu lai wedi peidio erbyn canol y ganrif pan agorwyd y rheilffordd o Gaer i Gaergybi oedd yn cynnig gwasanaeth cyflymach ac esmwythach i\u2019r teithwyr rhwng Llundain a Dulyn. Dengys cyfrifiad 1841 fod o leiaf 19 o fythynnod wedi\u2019u sefydlu yn yr hyn a gyfeirir ato fel \u2018iard\u2019 Tyn y Maes, datblygiad cryno y drws nesaf i\u2019r fferm a\u2019r dafarn. Yn ddi-feth, gyda nifer fechan o eithriadau, chwarelwyr a\u2019u teuluoedd oedd preswylwyr y tai hyn, ffaith sy\u2019n codi mwy nag un cwestiwn diddorol. Pryd yn union, a phwy oedd datblygwr yr \u2018iard\u2019 fechan hon? Rhaid dyfalu yn absenoldeb ffeithiau sy\u2019n dweud yn wahanol. Datblygiad ar dir y Penrhyn oedd yr \u2018iard\u2019, a phentref ym mherchnogaeth y Penrhyn yn ei gyfanrwydd fyddai Tyn y Maes. Ar gychwyn y 19g, ac yn arbennig erbyn dyddiad y cyfrifiad yn 1841, yr oedd problem cartrefu\u2019r lluoedd oedd yn tyrru i Ddyffryn Ogwen i weithio yn y chwarel yn un enfawr. Tybed, felly, ai datblygiad arbennig oedd yr \u2018iard\u2019 i ateb y gofyn hwn, yn rhagflaenydd arbrofol, efallai, i ddatblygiad llawer mwy ei faint ym Mraichmelyn oddeutu\u2019r un cyfnod oedd hefyd o dan warchodaeth y Penrhyn? Ymhlith chwarelwyr yr \u2018iard\u2019, ac yn arwyddocaol iawn eu cyflogaeth, yr oedd dau \u2018horse keeper\u2019, ostleriaid bur debyg yng nghyflogaeth y dafarn er nad yn byw dan yr unto. Gw\u0302r 65 oed oedd Evan Jones a\u2019i gydweithiwr Owen Jones yn 25 oed, er nad ymddengys fod perthynas deuluol rhyngddynt. Yr oeddynt hwy eu dau yn nhraddodiad ostler llawer mwy ei fri o Dyn y Maes, sef William Roberts cyfansoddwr yr emyn-do\u0302n \u2018Andalucia\u2019, rhagflaenydd oedd yn gweithio, debyg yn y dafarn, yn 1830 pan gyfansoddodd ei gampwaith. Yn fuan wedi\u2019r cyfrifiad agorwyd dau gapel yn y pentref \u2013 Bethel yn 1843 i\u2019r Methodistiaid a Saron i\u2019r Annibynwyr yn 1848 \u2013 dau sefydliad a gyfrannodd foddion gras a diwylliant i\u2019r gymuned."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ysywaeth, byr iawn fu cyfnod bri y Tyn y Maes Inn. Erbyn cyfrifiad 1861 yr oedd wedi peidio a\u0302 bod, a thafarn llawer llai ei phwysigrwydd, a phellach o gyrraedd cymuned yr \u2018iard\u2019, wedi agor yn is i lawr y ffordd yn Nhan Dderwen. Yr oedd tranc y dafarn i\u2019w ddisgwyl unwaith yr agorwyd y rheilffordd i Gaergybi o Gaer yn 1848, datblygiad roddodd derfyn i bwysigrwydd sefydliadol y goits fawr ar ffordd Telford. Aeth y dafarn yn o\u0302l i\u2019w phriod ddyletswydd yn fferm, a chwaraeodd y pentref ei rhan yn faestref brin ei hadnoddau i gynnal gweithlu chwarel y Penrhyn. Yna, yn raddol ar ddechrau\u2019r ganrif newydd edwinodd pwysigrwydd yr \u2019iard\u2019 fel lle i fyw ynddo, ac ymhen amser adfeiliodd y tai yn swp anhrefnus ar fin y ffordd, gan adael Ty\u2019n y Maes yn bentref llai grymus, ac ar y cyrion i ganolfannau mwy poblog ac amrywiol eu cyfleoedd oedd hefyd yn llawer nes at y chwarel yn Nyffryn Ogwen. Eironi mawr Tyn y Maes oedd iddo ddatblygu yn y diwedd yn bentrefan diarffordd ar ffordd brysur yr A5."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ardal ddifreintiedig, ddilewyrch, oedd Dyffryn Ogwen ar derfyn y ddeunawfed ganrif. Roedd ei heconomi amaethyddol ac isadeiledd ei chyfleusterau yn ddiffygiol oherwydd diffyg buddsoddiad gan stad ddiofal a rhanedig ei pherchnogaeth. Drwy ei briodas ag aeres y Penrhyn, Anne Susannah, yn 1765 llwyddodd Richard Pennant i gyfannu\u2019r stad yn un, ac o hynny ymlaen sianelodd ei egni\u0308on i ddatblygu chwarel Cae Braich y Cafn yn erfyn economaidd sylweddol ei faint a\u2019i ddylanwad. Erbyn 1793 yr oedd 69 bargen yn y gloddfa gydag, amcangyfrifir rhwng 100 a 150 o ddynion yn llafurio ynddi. Yn sgil ei weithgaredd trawsnewidiodd y sgweiar economi Dyffryn Ogwen gan fwrw\u2019r ardal yn bendramwnwgl o gaddug gwledig diwedd y Canol Oesoedd i drybestod cynhyrfus y Chwyldo Diwydiannol."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Prin ddeugain mlynedd a gymerodd i Pennant sefydlu\u2019r chwarel yn atynfa oludog gan ddenu byddin o weithwyr o froydd cyfagos i ymsefydlu yn Nyffryn Ogwen. Dengys yr ystadegau prin sydd ar gael i nifer gweithlu\u2019r gloddfa chwyddo o 80 yn 1782, y flwyddyn y prynodd Richard Pennant les y cloddwyr llawrydd, i\u2019r rhif tybiedig uchod o 150 erbyn 1793. Yn 1802 nodir bod y gweithlu yn 300, ac iddo gyrraedd y cyfanswm rhyfeddol, os cywir, o 600 erbyn 1808, y flwyddyn y bu i Richard Pennant farw. Adlewyrchir bri\u2019r chwarel yn ystadegau poblogaeth y ddau blwyf \u2013 cynyddodd poblogaeth Llanllechid o 1322 yn 1801 i 1470 yn 1811, ond yn ystod yr un cyfnod plwyf Llandyga\u0301i dderbyniodd yr ychwanegiad mwyaf sylweddol o 500 person gan chwyddo\u2019r boblogaeth o 1280 yn 1801 i 1770 erbyn 1811. Canys yn y plwyf hwn yr oedd atynfa fawr y chwarel."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ai nodi ffaith gywir ynteu dalu gwrogaeth ymgreiniol i haelioni Richard Pennant y mae Gwallter yn ei sylwadau? A tybed a oes modd darganfod pa mor gywir oedd ei osodiad? Ym mhapurau\u2019r Penrhyn mae dogfen, dyddiedig i 1812, sy\u2019n rhestru taliadau rhenti tenantiaid y stad. Mae dyddiad y ddogfen yn dilyn bedair blynedd wedi marwolaeth Richard yn 1808, ac felly gellir cymharu ei chynnwys a\u0302 thystiolaeth allweddol yr Arolwg yn 1768 oedd yn rhestru nifer preswylfeydd y stad ar gychwyn gyrfa\u2019r perchennog. Mae\u2019r dogfennau yn cwmpasu holl gyfnod teyrnasiad Richard ac yn gyfle i fesur ei gyfraniad at gwrdd a\u0302\u2019r angen am gartrefi yn ystod y cyfnod arloesol hwn yn hanes yr ardal. Gellir canolbwyntio sylw\u2019r ddwy ddogfen yn benodol ar blwyf Llandyga\u0301i gan nodi nifer y preswylfeydd a fyddai\u2019n cyfateb i\u2019r tai symlaf eu maint a\u2019u hosgo yn 1768, ac yn 1812 i ddisgrifiadau\u2019r teithwyr o\u2019r tai gwaith a luniwyd gan Benjamin Wyatt. Mae\u2019r gwahaniaethau rhwng y ddwy ddogfen yn arwyddocaol. Yn 1768 cofnodir bod yn ardal Tregarth 24 o fythynnod eithriadol syml, oll yn gysylltiedig a\u0302 gardd fechan, wrth ymestyn o Dregarth at drothwy\u2019r chwarel yng Nghoed y Parc ceid nifer o sefydliadau canolig a mwy eu maint oedd yn ymledu i dir godreon comin agored Moelyci ym Mynydd Llandyga\u0301i. Mae\u2019r darlun yn llawer mwy cynhwysfawr erbyn 1812. Nodir adeiladu 32 uned ar safle a enwir yn Quarry Bank; sefydlwyd 12 uned yn benodol ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn Gwaen y Gwnfan; yng Nghilgeraint cofnodir adeiladu pum \u2018tenament\u2019, eto at ddefnydd chwarelwyr. Mae\u2019n amlwg mai unedau newydd oedd y rhain nad oeddynt ar restr 1768. Nodir bod nifer sylweddol o fythynnod a thyddynnod ar restr 1768 hefyd wedi derbyn ychwanegiadau erbyn 1812. Yn ardal Tregarth ymddengys fod chwe uned newydd yn Chwarel Goch, pedair yn Nhregarth, ac un yr un ym Mryn Twrw, Cae\u2019r Wern, Hafoty, Nant y Graian, Pen y Bronydd, Pen y Groes a\u2019r Talgae. Mae\u2019r datblygiadau mwyaf sylweddol i\u2019w canfod yn ardal trothwy\u2019r chwarel \u2013 yng Nghoed y Parc nodir bod yno 16 uned newydd, a datgelir fod rhwng un a thair uned newydd wedi eu hychwanegu yn Nhy\u0302 Hen, Ty\u0302 Du, Cae Bryn Llys, Do\u0302l y Parc, Coed y Ddo\u0302l a Quarry Banc unwaith yn rhagor. Ym Mryn Derwen cofnodir bodolaeth pedwar bwthyn newydd a cheir cyfeiriadau at dai unigol, megis Incline House a Lower Incline House, Rallt a Rallt Ucha, preswylfeydd ychwanegol ar diriogaeth y chwarel."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Yn sgil y canfyddiad mae sawl cwestiwn i\u2019w gofyn, er ysywaeth fod y canlyniad yn aml yn drech na\u2019r dystiolaeth. Mae\u2019n amlwg fod adeiladu Ffordd y Lord yn gaffaeliad amhrisiadwy i ddatblygiad y chwarel ond yr oedd hefyd yn ganolog i adeiladu tai mewn ardal oedd yn prysur ehangu. Ar un pegwn y ffordd yr oedd Tregarth a\u2019i chyrion yn datblygu yn ganolfannau poblog pwysig, tra yn y pegwn arall gwelid fod cynlluniau cynhwysol i ehangu perchnogaeth o\u2019r comin a datblygu\u2019r chwarel yn amlwg ar gynnydd. Ond yn y chwarel mae\u2019r cwestiynau mwyaf dyrys, sef lle yn union yr adeiladwyd yr holl dai sydd ar restr 1812? Gellir dychmygu mai barics oedd yn Cilgeraint yn o\u0302l y disgrifiad, ond tai unigol oedd yn Quarry Banc a Gwaen y Gwnfan, dau leoliad na ellir eu canfod heddiw yn, neu ar bwys, y gloddfa. Yn Quarry Banc enwir y tai fesul un \u2013 Gable Cottage, Bow Cottage, Tower House, Triple House, Coach House, ac yn y blaen, a chyfeirir at \u20184 Wyatt Cottages and Land\u2019 a hefyd at \u2018six new cottages\u2019, oll yn rhoddi cyfanswm o 32 uned byw, a mwyafrif y preswylwyr yn talu rhent hanner blwyddyn o gini yn o\u0302l telerau\u2019r ddogfen. Yn ogystal yr oedd yno ddau dy\u0302 mwy sylweddol eu maint \u2013 Counting House a Hall Cottage, y naill yn talu rhent hanner blwyddyn o \u00a312.12.6 a\u2019r llall o \u00a312.10.0. Mae\u2019n rhyfedd fod enwau Quarry Bank a Gwaen y Gwnfan wedi diflannu\u2019n llwyr o eirfa\u2019r chwarel, a\u2019r ddau leoliad prin yn ymddangos ar gynlluniau cyfoesol o\u2019r gloddfa. Mae cynllun W. Jones o\u2019r chwarel yn 1793 yn nodi safle Triple House, safle yn groes i\u2019r afon i Ogwen Bank, ac mae Coach House hefyd wedi ei leoli ger mynedfa\u2019r gwaith, a tybed a yw\u2019r 14 \u2018cabins\u2019 di-enw a ddangosir yng nghysgod tomennydd y gogledd hefyd yn rhan o\u2019r un datblygiad? Yn y degawdau a ddilynodd, mae\u2019n amlwg mai byrhoedlog fu bodolaeth yr holl dai hyn wrth i\u2019r chwarel ehangu a\u2019u llyncu bob yn un."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Sut mae cydnabod cyfraniad Richard Pennant yn adeiladu tai i weithwyr ei chwarel? Cyflawnodd ei ymdrechion ym mhlwyf Llandyga\u0301i gan dargedu ei gyfraniad yn y rhan fwyaf arloesol o\u2019r plwyf fel y byddai\u2019r disgwyl. Prin oedd y datblygiadau tebyg ym mhlwyf cyfagos Llanllechid \u2013 adeiladodd bum ty\u0302 newydd ym Mhennau\u2019r Carneddi a nifer bychan o dai unigol mewn sefydliadau parod oedd, gan amlaf, yn bell o gyrion y chwarel. Nid stad y Penrhyn ddaeth i ysgwyddo baich cartrefu yn y dyffryn yn y degawd a ddilynodd marwolaeth Richard ond yn hytrach stadau annibynnol Cefnfaes a Thanybwlch wrth i bentrefi Bethesda a Rachub dyfu o ddauddegau\u2019r ganrif ymlaen. Cyfanswm cyfraniad Richard Pennant, mewn bras amcan, oedd rhwng 103 ac 115 o unedau byw sy\u2019n sylweddol uwch na\u2019r rhif o 63 a gyflwynwyd gan Gwallter Mechain yn ei adroddiad. Mae\u2019r cyfanswm yn amlwg yn adrodd am amlochredd gweledigaeth y gw\u0302r rhyfeddol hwn wrth iddo gynllunio ffawd ddiwydiannol ei stad a\u2019i gymdogaeth. Mae\u2019n wir nad oedd cyflwr ei gyfraniad yn cyrraedd at safonau aruchaf eu lluniad \u2013 mae adroddiad ar gyflwr tai\u2019r stad yn 1818 yn nodi fod angen trwsio Tower House, Hall Cottage, Triple Upper a Lower Square House \u2013 ond pedwar ty\u0302 o gyfanswm o 43 bwthyn oedd angen eu hadnewyddu oedd y rhain, a\u2019r ddyled am drwsio\u2019r cyfan yn swm rhyfeddol o \u00a3721.14.0. Dylid nodi yn ogystal nad oedd yn rhad byw yn y tai a ddarparwyd, gyda rhenti hanner blwyddyn o denantiaeth yn amrywio rhwng gini hyd at y swm enfawr o \u00a312. Mae\u2019n hawdd beirniadu o hirbell gyfraniad Richard at ateb problem cartrefu yn ystod y cyfnod ymwthiol hwn yn hanes y dyffryn, ond mae\u2019n amlwg roedd yn gwbl ymwybodol o\u2019r gofyn ac yn barod i gyflawni ei gyfrifoldeb er llwyddiant ei chwarel. Ond o sefydlu priodoldeb adeiladu tai i weithlu\u2019r chwarel mae\u2019n syfrdan mai nod ei olynydd George Hay oedd llunio clamp o gastell rhwysgfawr yn Llandyga\u0301i i ddiwallu ei fombast ar draul cartrefu gweithlu ei etifeddiaeth."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Hen fferm yn dyddio i gyfnod amhenodol cyn 1768 oedd Penybryn, wedi ei lleoli ar safle\u2019r ysgol sy\u2019n dwyn ei henw heddiw. Ar dir y fferm hon yn 1864 trawsnewidiwyd yr holl safle gan un o\u2019r cynlluniau mwyaf uchelgeisiol yn hanes datblygiad pentref Bethesda. Cynllun gan stad Penrhyn oedd hwn i adeiladu cyfresi o dai ar Allt Penybryn, Garneddwen a Phantglas fel ymgais i wella safon amgylchedd y pentref. Hwn oedd megis y \u2018garden suburb\u2019 i bentref Bethesda. Cynlluniwyd y tai\u2019n ofalus, o adeiladwaith mewn carreg nadd, tai pa\u0302r yn bennaf ac wedi eu cysylltu a\u0302 gerddi helaeth. Ar waelod Allt Penybryn mewn safle cyfleus i\u2019r Stryd Fawr sefydlwyd awdurdod cyfraith a threfn yn y Rhinws. Yng nghyfrifiad 1871 yr oedd preswylwyr y datblygiad yn cynnwys trawstoriad diddorol o gymdeithas weithiol uchelgeisiol a lled broffesiynol \u2013 chwarelwyr medrus, ma\u0302n swyddogion diwydiant ac awdurdod, siopwyr, crefftwyr, cariwr a ffermwr wedi ymddeol \u2013 oll yn meddiannu eu tai drwy brydles gan stad y Penrhyn."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Un o dai Penybryn tua 1890"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Prin fod cyfoeth sba\u0302r gan drigolion stad Cefnfaes gyferbyn. Adeiladwyd y tai ar lain o dir a adwaenid fel Cae Garw. Chwarelwyr a\u2019u teuluoedd oedd mwyafrif preswylwyr yr ardal hon fel mae manylion galwedigaethol cyfrifiad 1871 yn ei gadarnhau. Yno, o 1820 ymlaen, datblygodd ardal breswyl gyntaf y pentref i gartrefu\u2019r lluoedd oedd yn tyrru i weithio i chwarel y Penrhyn. Yn cwmpasu chwarel Pantdreiniog adeiladwyd cyfresi o strydoedd unffurf yn Bryntirion, Twr, Brynteg a Tan y Ffordd. Ardal ansefydlog, gymharol dlawd, oedd Brynteg gyda\u2019i thrigolion yn byw mewn amgylchedd annymunol yng nghysgod diwydiant ymosodol, ac mewn tai o adeiladwaith gwael heb feddu ar gyfleusterau sylfaenol, ac yn aml dan denantiaeth fyrdymor."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Rhes tai Cefnfaes ym Mrynteg"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Perthynai\u2019r rhesi tai i gyfnod cyn bod Deddf The Improvement of the Town of Bethesda and Neighbourhood in the County of Caernarvon gael ei hawdurdodi yn y Senedd ar 3 Gorffennaf 1854. Yr oedd amodau\u2019r ddeddf yn awdurdodi fod datblygiadau\u2019r dyfodol i fod yn \u2018sufficiently paved, drained, cleansed, lighted, regulated, and otherwise improved, and effectually supplied with sewers and water\u2019, amodau a oedd yn caniata\u0301u gwelliannau sylweddol i\u2019r tai a adeiladwyd ar o\u0302l y dyddiad hwn. Yr oedd y ddeddf hefyd yn gwahardd adeiladu cyrtiau caeedig gyda mynedfa oedd yn llai na phum troedfedd mewn lled a deg troedfedd mewn uchder megis y rhai a oedd yn llechu yng Nghae Star a chefnau\u2019r Stryd Fawr. Cyfrannodd yr Arglwydd Penrhyn \u00a34000 tuag at y gwelliannau hyn."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Mae datblygiadau \u2018garden suburb\u2019 Penybryn a\u2019r strydoedd cysylltiol yn perthyn i gyfnod gweithredu\u2019r ddeddf. Mae\u2019n berthnasol sylwi fod y datblygiad goleuedig hwn yn cyfoesi a\u0302 chyfnod eithriadol ansefydlog yn hanes cysylltiadau diwydiannol yn chwarel y Penrhyn. Yn ystod Awst 1865 amharwyd ar y chwarel gan streic pur ddifrifol yn ymwneud ag amodau gwaith a chyflogaeth y gweithlu. Nid cyd-ddigwyddiad oedd i lythyr ymddangos yng ngholofnau\u2019r Herald Gymraeg ym mis Rhagfyr y flwyddyn honno dan enw \u2018chwarelwr\u2019 anhysbys, yn clodfori cyfraniad anfesuradwy teulu\u2019r Penrhyn i gymdeithas Dyffryn Ogwen ac i chwarelwyr yr ardal. Ymateb yr oedd i lythyr cynharach yn yr Herald yn annog y gweithlu i ymatal rhag ymuno gydag Undeb Lafur. Mae\u2019n druth hir a manwl yn rhestru\u2019r bendithion o ddatblygu\u2019r chwarel a wnaeth arwain at greu gwaith ac at adeiladu tai mewn sawl rhan o\u2019r ardal. Cyfeiria\u2019n benodol at Bantdreiniog a Rachub a boblogwyd, meddai, gan weithwyr y Colonel Pennant, er y byddai yn hysbys i holl ddarllenwyr y llythyr nad ef oedd adeiladydd y tai yn y lle cyntaf. Edrydd ymhellach am y gwelliannau a ddaeth i ganlyn gan gyfeirio\u2019n benodol at ansawdd arbennig gwisg y chwarelwyr, y golud a ddeuai i goffrau masnachwyr yr ardal, a\u2019r bendithion o sefydlu cymdeithasau adeiladu a alluogai\u2019r pentrefwyr i brynu eu tai neu i fuddsoddi yn llongau llechi\u2019r Colonel Pennant. Rhybuddiai ymhellach at beryglon cynnal streic a\u2019r drwg a wnaethai hyn i fuddiannau\u2019r chwarelwyr. Yn olaf, mae\u2019n cyfeirio\u2019n bersonol at natur ryddfrydig y Colonel Pennant gan bwysleisio ei haelioni a\u2019i garedigrwydd yn creu\u2019r holl fendithion hyn i\u2019w gymdeithas."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Nid rhaid dyfalu mai un o briciau pwdin yng ngwasanaeth stad y Penrhyn oedd yn cuddio dan lofnod y \u2018chwarelwr\u2019. Mae\u2019n amlwg nad oedd ape\u0302l ffug emosiynol llythyr o\u2019r fath am dawelu\u2019r teimladau gwrthnysig a oedd yn cyniwair yn rhengoedd chwarelwyr yr ardal yn ystod y cyfnod tyngedfennol hwn. Mae\u2019r llythyr hefyd yn destament i ddiniweidrwydd awdurdodau stad y Penrhyn yn ymwrthod a\u0302 wynebu\u2019r treialon a fyddai yn y dyfodol agos yn ysgytwol i\u2019w buddiannau hwy ac i gymdeithas chwarelyddol Dyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Gallt William Edward, yw\u2019r allt sy\u2019n dringo o groesffordd Bryn Bella i groesffordd Ffordd y Coed/Ffordd Coetmor gerllaw\u2019r Fynwent, croesffordd y cyfeirid ati gynt gan Ifor Williams, Coetmor, fel y Gia\u0302t Wen. Enw arall Ifor am yr allt oedd Gallt yr Efail, sef cyfeiriad uniongyrchol at yr efail a oedd ym Mryn Bella. Ond lle\u2019r oedd yr efail a\u2019r dafarn, a phwy oedd William Edward? \u2013 cwestiynau sy\u2019n codi \u2018sgwarnogod!"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mewn nodyn cynharach awgrymwyd mai pentref na chafodd dyfu i\u2019w lawn faint oedd Bryn Bella, a thrwy gyfrwng nifer o fapiau gellir dilyn hanes ei dwf a\u2019i ddirywiad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Croesffordd yn unig oedd Bryn Bella ar fap 1822 o blwyf Llanllechid, er na ellir gwarantu fod pob twlc a thy\u0302 wedi ei nodi ar y map. Yr oedd ffordd newydd Telford wedi ei dangos ac yr oedd Lo\u0302n Cefn Bedw o Rachub megis llwybr yn croesi\u2019r ffordd fawr gan arwain at Bont Coetmor a oedd wedi ei hadeiladu ers 1788. Mae\u2019n eithaf sicr mai Ffordd Telford roddd gychwyn i sefydlu\u2019r dafarn a\u2019i bod yn un o\u2019r rhai cyntaf yn ardal Dyffryn Ogwen gan gydoesi gyda\u2019r Star ym Methesda."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Map y Degwm yn 1840 sy\u2019n dangos lleoliad yr adeiladau am y tro cyntaf, er na ellir ymddiried bob amser yng nghywirdeb y gosodiadau. Ynddo ar ochr Parc Moch o\u2019r groesfan gwelir adeilad a fyddai\u2019n cyfateb i\u2019r Coetmor Arms, ac ar ochr y llwybr i\u2019r bont dangosir rhes o dai, ac ar gongl Bethesda o\u2019r groesfan dy\u0302 Bryn Bella Cottage. Yn ogystal, nodir ty\u0302 Bryn Tirion ac mae\u2019r felin ac un adeilad arall ar lan yr afon wedi eu dangos. Yn anffodus, nid yw chwarel Coetmor wedi ei nodi gan mai manylion amaethyddol yn hytrach na rhai diwydiannol a ddangosir yn bennaf ar fapiau\u2019r Degwm. Drwy gyfrwng cyfrifiad 1841 gellir ychwanegu gwybodaeth am breswylwyr rhai o\u2019r tai ym Mryn Bella, ac mae\u2019r manylion yn dra diddorol."}, {"text_idx": "#000050", "text": "William Edwards, wrth gwrs, oedd deiliad y Coetmor Arms ac ef hefyd oedd y gofaint. Hanai yn wreiddiol o Lanllyfni. Ym mlwyddyn cyfrifiad 1841 yr oedd yn w\u0302r 55 oed, yn briod ond heb fagu teulu. Cyflogai Owen Jones, llanc 16 oed, yn brentis gofaint. Ond yn y dafarn yr oedd teulu Harry Parry hefyd yno yn lletya \u2013 gw\u0302r a gwraig a phedwar o blant, y penteulu yn chwarelwr 35 oed. Ym Mryn Bella rhestrir dau dy\u0302, y cyntaf ym meddiant dau frawd yn eu hugeiniau cynnar a\u2019r ddau yn feinars. Eu cyfenw oedd Morton ac yr oedd eu mam yn byw yno gyda hwy. Drws nesaf trigai teulu Robert Smith, ef yn w\u0302r ifanc gyda\u2019i wraig a thri phlentyn, ac yno hefyd lletyai ei frawd 16 oed. Nodir mai chwarelwyr oedd y ddau frawd. Dau dy\u0302 Coetmor oedd nesaf. John Brissell a\u2019i wraig a\u2019u pum plentyn oedd yn byw yn y ty\u0302 cyntaf, ac roedd ef yn chwarelwr wrth ei alwedigaeth. Ond yno hefyd cartrefai John Hall 18 oed, a John Ellis 20 oed, a\u2019r ddau yn chwarelwyr. Cartref i gigydd o\u2019r enw Barstow oedd yn y drws nesaf, ef a\u2019i wraig a dau blentyn. Ond yno hefyd lletyai chwech o chwarelwyr, eu hoedran yn amrywio rhwng 40 a 15 oed, a\u2019u cyfenwau yn rhai diarth \u2013 North, Crossley, Barick(?), Beaty (?), Buckley a Nelson. Mewn gwrthgyferbyniad enwau cynhenid Cymreig oedd gan drigolion y rhes tai cyfagos yn Nolgoch a chwarelwyr wrth eu galwedigaeth oedd yn byw yn y chwe thy\u0302 a restrir, ac eithrio un cariwr."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Sut mae egluro fod nythaid o Saeson, yn o\u0302l eu cyfenwau, yn byw ym Mryn Bella, a beth oedd y cymhelliad iddynt fod yno yn y lle cyntaf? Ceir yr ateb yn gryno gan Hugh Derfel \u2013 bodolaeth y chwarel gerllaw wrth gwrs. Sefydlwyd chwarel Do\u0302l Goch gan ddau Gymro yn 1836, ond ymhen dwy flynedd meddiannwyd hi gan Sais o\u2019r enw North. Byr iawn fu ei weithgaredd ef yno cyn i Sais arall o\u2019r enw Cox brynu\u2019r brydles a gweithio\u2019r chwarel yn llwyddiannus am yr wyth mlynedd nesaf hyd nes iddo farw oddeutu 1847. A dyna\u2019r ateb \u2013 criw o weithlu Mr Cox sydd wedi eu cofnodi yng nghyfrifiad 1841. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oeddynt oll wedi ymadael ag ardal Bryn Bella. Cofnodir bod cymdeithas o Lerpwl wedi meddiannu\u2019r chwarel yn dilyn marwolaeth Cox, ond ymhen dwy flynedd yr oeddynt wedi ffraeo, a dyna ddiwedd ar weithgaredd chwarel Do\u0302l Goch. Ond ym mha chwarel yr oedd preswylwyr rhes tai Do\u0302l Goch yn gweithio ynddi \u2013 y chwarel fach ar y trothwy yn No\u0302l Goch, ynteu\u2019r chwarel fawr bellter i ffwrdd ar gwr y Fronllwyd? Ysywaeth ni chawn wybod yr ateb."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Yn 1851 cofnodir bod George Twigge yn byw ym Mryn Bella. Ef oedd y contractwr medrus o Butterton, Swydd Stafford ddaeth i weithio yn agor ffosydd a siafftiau tanddaearol yn Chwarel y Penrhyn. Ei grefft yn o\u0302l y disgrifiad oedd contractwr rheilffordd ac yr oedd digon o waith i arbenigwr o\u2019r fath yn yr ardal bryd hynny, ond yn Chwarel y Penrhyn yn y cyfnod hwn y gwaith pwysicaf oedd agor y ffos danddaearol i gadw\u2019r chwarel yn sych. George Twigge gyflawnodd y gwaith hwn yn ogystal ag agor rhai o brif siafftiau\u2019r chwarel."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Y cofnod nesaf yn hanes y groesffordd yw map Johnson sy\u2019n dyddio i 1855, ac mae\u2019n cofnodi fod mwy o adeiladau ar y safle ers map y Degwm. Mae\u2019r Coetmor Arms bellach yn ddau adeilad gyda chwt yn gefn i un ty\u0302 a fyddai, debyg, yn rhy fychan, a\u2019r ail dy\u0302 yn rhy fawr i fod yn efail. Mae dau gwt ychwanegol ym Mryn Tirion yn ogystal, ac i\u2019r gorllewin o\u2019r ty\u0302 yr oedd stabl y Coetmor Arms, adeilad sydd hyd heddiw yn dal i sefyll. Yn dra diddorol amlinellwyd yn ysgafn mewn pensel leoliad arfaethedig fferm a buarth Coetmor Isaf yn ychwanegiadau diweddarach at gynllun gwreiddiol Johnson. I\u2019r de o\u2019r groesffordd cofnodir safle chwarel Coetmor bellach fel \u2018old quarry\u2019 gyda\u2019i thwll dan ddw\u0302r a\u2019i thomen rwbel yn ymestyn hyd at lan afon Ogwen."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Y ddogfen nesaf o bwys yw un o fapiau cyntaf y gwasanaeth Ordnans dyddiedig i1888. Ynddo gwelir bod fferm Coetmor a\u2019r buarth bellach yn realiti yn hytrach nag yn rhith fel yn 1855, ac yn perchenogi llain tir o\u2019r enw Clwt y Felin. Awgrymir bod pensaerni\u0308aeth yr adeiladau yn gweddu i steil y Penrhyn fel y datblygodd yn ystod cyfnod saithdegau\u2019r ganrif. Dengys ail nodwedd y map fod llwybr rheilffordd newydd yr LNWR yn hollti Bryn Bella yn ddwy ran, gyda\u2019r teras ar ffin y gorllewin wedi ei chwalu gan adael un ty\u0302 yn sefyll ar gongl y groesffordd a phont i\u2019r rheilffordd lle gynt yr oedd y teras. Gyferbyn, ar gongl y gogledd nodir y Penrhyn Arms fel un adeilad, a chyfyd hyn gwestiwn diddorol ynghylch cywirdeb y map ordnans mewn cymhariaeth a\u0302 manylder ffotograff cynnar o Fryn Bella sy\u2019n dyddio i oddeutu 1881/82. Ynddo gwelir craith gychwynnol llwybr y rheilffordd gyda\u2019r dafarn yn sefyll ar chwith y llun yn adeilad sengl fel yr ategir ar y map ordnans. Ond i\u2019r dde o\u2019r Coetmor Arms saif adeilad yr efail gyda\u2019i do tywyll a\u2019i ddrws agored yn ei dalcen, a dyna ateb cwestiwn cychwynnol y nodyn hwn sef lle yn union yr oedd gefail William Edward. Erbyn dyddiad cofnodi\u2019r map ordnans yr oedd yr efail, fel mwyafrif adeiladau Bryn Bella, wedi hen ddiflannu o dan lwybr dinistriol y rheilffordd, ond ar gongl dde eithaf y llun saif, yn wyrthiol, hen adeilad stabl y Coetmor Arms y cyfeiriwyd ato uchod. Erbyn cyfnod tynnu\u2019r llun yr oedd William Edward wedi marw \u2013 cofnodir ef yng nghyfrifiad 1861 yn w\u0302r gweddw 77 oed \u2013 ac yr oedd y dafarn a\u2019r efail wedi cau a\u2019r felin, bur debyg, ar roi ei holaf dro."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Ffotograff cynnar o Fryn Bella oddeutu 1881/82. (Sylwer ar adeilad yr efail y tu cefn i\u2019r Coetmor Arms sef y ty\u0302 ar chwith eithaf y llun); chwalwyd yr adeilad drwy adeiladu gwely\u2019r rheilffordd sydd i\u2019w gweld yn amlwg yn rhedeg drwy gaeau canol dde y llun. Llun drwy ganiata\u0302d Dafydd Jones a Nesta Pritchard"}, {"text_idx": "#000058", "text": "Ymresymwyd ar gychwyn y nodyn hwn mai pentref na chafodd dyfu oedd Bryn Bella. Ond nid gwir mo hynny chwaith oherwydd yr oedd holl amodau ei lwyddiant yn perthyn i\u2019w leoliad: y chwarel gerllaw a\u2019r dafarn roddodd iddo fodolaeth yn y lle cyntaf, y dafarn mae\u2019n debyg yn un o\u2019r rhai cyntaf ar ffordd Telford ym Methesda ar safle strategol croesffordd brysur a chroesfan ychwanegol bwysig i drafnidiaeth y plwyf dros bont Coetmor er mantais hefyd i\u2019r felin a\u2019r cyhoedd. Yng nghynllun presennol Bryn Bella diflannodd y mwyafrif o\u2019r adeiladau gwreiddiol a llwybr dinistriol y rheilffordd yn 1884 oedd yn gyfrifol na cheid datblygiad pellach yn hanes y bentrefan. Beth bynnag fyddai\u2019r ateb cywir i\u2019r ymresymiad am dranc y bentrefan, ond William Edward, y gofaint a thafarnwr y Coetmor Arms, adawodd ei anfarwoldeb yn enw\u2019r allt ym Mryn Bella."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Mae\u2019n deg dweud mai pentref yn byw, nid mewn cywilydd, ond mewn anwybodaeth o\u2019i gysylltiad ag un o anghyfiawnderau mwyaf dynoliaeth oedd Bethesda hyd at yn ddiweddar. Perthyn yr afal drwg i amser teyrnasiad Richard Pennant (1737?-1808) a\u2019i olynydd barus George Hay (1763-1840), perchenogion bonedd stad y Penrhyn. Yr oedd y ddau yn berchenogion ar nifer o blanhigfeydd siwgr ar ynys Jamaica, India\u2019r Gorllewin. Etifeddodd y ddau fonheddwr eu stadau siwgr drwy gysylltiadau teuluol, gwobrau oedd yn dyddio\u2019n o\u0302l i\u2019r 17g, er mae\u2019n bur annhebyg fod yr un o\u2019r ddau wedi troedio ar dir eu trysorfeydd pellennig yn Jamaica. Er i Richard ddadlau\u2019n rymus awdurdodol drwy gydol ei oes o blaid cadw\u2019r drefn farbaraidd, yn eironig yn 1808, blwyddyn ei farwolaeth, y llwyddwyd i derfynu\u2019r fasnach greulon yn nhrefedigaethau Prydain. Yn y flwyddyn honno, pryd y gellid prynu caethwas am ychydig bunnoedd, yr oedd ef yn berchen ar yn agos i fil o gaethweision ar ei saith stad siwgr ar yr ynys. Yn ymarferol fodd bynnag, parhaodd y fasnach mewn grym yn India\u2019r Gorllewin hyd at 1838, sef y flwyddyn y gorffennodd George Hay adeiladu ei gastell gorwych yn Llandyga\u0301i am swm a fyddai\u2019n cyfateb i grocbris o tua \u00a349 miliwn yn ein harian ni heddiw. Yn fwy gwrthun, derbyniodd George Hay fel perchennog y stad iawndal o \u00a314,683.17.2 gan Lywodraeth Prydain yn 1838 am ryddhau 764 caethwas."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mae tirwedd hanesyddol Dyffryn Ogwen wedi ei fowldio gan gynlluniau ac arian y ddau bendefig a elwodd ar fasnach eu caeth lafurwyr yn India\u2019r Gorllewin. Arian o\u2019r planhigfeydd hyn ddefnyddiwyd gan Richard i sefydlu cynsail ddiwydiannol ardal Dyffryn Ogwen yn ystod degawdau olaf y 18g a degawd cychwynnol y 19g. Y chwarel oedd canolbwynt yr holl ddatblygiadau o\u2019r foment yn 1782 y prynodd Richard hawliau\u2019r 80 rhydd-ddeiliaid oedd yn llafurio ar gomin Cae Braich y Cafn, a\u2019i drawsnewid yn gloddfa arloesol ac uchelgeisiol ei chynllun. Ar flwyddyn ei farwolaeth yn 1808 amcangyfrif fod 600 yn gweithio yno. Problem fawr cyfnod sefydlu\u2019r gloddfa oedd darparu llety ar gyfer y lluoedd gweithwyr oedd yn tyrru i\u2019r ardal, ac i geisio ateb y gofyn neilltuwyd rhannau dethol o Ddyffryn Ogwen ar gyfer cartrefu\u2019r mewnfudwyr. Mae sylw Evans, awdur a ymwelodd a\u0302\u2019r ardal yn 1812, yn cyfleu\u2019r cyfnewidiadau rhyfeddol oedd yn digwydd i\u2019r tirlun \u2013 \u2018the late Lord Penrhyn, with a noble and patriotic spirit ... by planting on his estates ,building numerous neat farmhouses with suitable offices, and others of a smaller description for husbandmen and artisans, has converted a wild waste into a comparative well-peopled paradise\u2019. Fel canlyniad yn y cyfnod rhwng 1800 ac 1840 ymddangosodd rhesi o fythynnod, megis yn Nhanysgrafell, Grisiau Cochion, Glan Meurig a Chaerberllan, oll yn emblemau o haelfrydedd y Penrhyn. Y datblygiad pwysicaf oedd adeiladu stad gyfan ym Mraichmelyn yn arbennig ar gyfer cartrefu chwarelwyr a\u2019u teuluoedd, ac amrywiadau ar y patrwm hwn o dai syml yn gysylltiedig a\u0302 gardd ond heb gyfleusterau cymdeithasol atodol megis siop, capel neu dafarn, a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach yn y ganrif gan stad y Penrhyn i boblogi gweundir agored Mynydd Llandyga\u0301i yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch. Mae\u2019n bwnc dadleuol a ellir olrhain y cysyniad o greu rhanbarth gymdeithasol gyfyngedig megis yr uchod yn o\u0302l i stadau siwgr y teulu yn Jamaica."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Yn yr un modd mae\u2019n ofynnol gofyn a ddylanwadwyd, os o gwbl, ar ddyluniad tai chwarelwyr stad y Penrhyn gan gynlluniau tai oedd ar y planhigfeydd yn Jamaica? Yn 1796 adeiladodd Richard wyth o dai yn Nhai\u2019r Mynydd ar weundir Mynydd Llandyga\u0301i \u2013 i gynllun, bur debyg, ei asiant medrus Benjamin Wyatt \u2013 y ty\u0302 delfrydol i\u2019r chwarelwr cyffredin gyda dwy ystafell o boptu\u2019r drws a chroglofft uwchben, a gardd sylweddol ei maint yn gysylltiedig. Yn ei hanfod, tai ar batrwm tebyg i\u2019r rhai a adeiladwyd i gartrefu caethweision oedd rhai Tai\u2019r Mynydd, ac ar y cynsail hwn yr adeiladwyd yr holl dai ar stad y Penrhyn i gartrefu gweithlu\u2019r chwarel hyd weddill y 19g fwy neu lai."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Mae\u2019n gwestiwn deifiol pam nad oedd gwerin Dyffryn Ogwen yn gwybod am erchyllterau trefn oedd hefyd yn gysgod ar eu bywydau hwythau. Yn nhreigl y ganrif, ac ym merw eu brwydrau diwydiannol, nid oedd hanes trist Jamaica i fod yn rhan o ymwybyddiaeth pobl gyffredin yr ardal. Mewn anwybodaeth nid oedd erchyllterau caethwasanaeth i brocio cydwybod cymdeithas foesgar Dyffryn Ogwen y cyfnod. Gwyddent er hynny fod y mur uchel a amgylchynai\u2019r castell crand yn Llandyga\u0301i yn wahanfur rhwng dau fyd nad oedd fyth brin yn cyfarfod \u2013 oddi fewn roedd byd cysurus a chyfoethog y bonheddig \u2013 oddi allan roedd byd ansicr a chiaidd y werin \u2013 dwy gymdeithas a oedd mor anwybodus o\u2019i gilydd, a dau ddiwylliant oedd yn dewis cyfathrebu mewn ieithoedd nad oedd prin yn ddealladwy i\u2019r naill ochr. Mae\u2019n annhebygol y gwyddai gweithlu\u2019r chwarel am gyfalafiaeth hanesyddol ffiaidd teulu Pennant, ond yr oeddynt oll yn ymwybodol o lafurio dan drefn haearnaidd, ddigyfaddawd a oedd, yn ddiarwybod iddynt, wedi ei saerni\u0308o ar ddioddefaint cenedlaethau o gaethweision ar stadau siwgr y teulu yn Jamaica."}, {"text_idx": "#000067", "text": "A fyddai\u2019n deg barnu cymdeithas rinweddol ardal Dyffryn Ogwen am eu hanwybodaeth o\u2019u cysylltiad anuniongyrchol a\u0302 chamweddau gormesol stad y Penrhyn? Mae cwestiynau sylfaenol i\u2019w hateb yma yn Nyffryn Ogwen sydd eto i hawlio sylw. A ddylanwadodd caethwasanaeth ar ddatblygiad cymdeithas foesol Gymreig y dyffryn, ac a oes pwys cywilydd yn yr isymwybod sydd eto i\u2019w dalu am gysylltiad anuniongyrchol ein cymdeithas? Chwi ddarllenwyr y llith hon gaiff benderfynu. Eto, nid yw byw mewn anwybodaeth yn golygu y gellir anghofio\u2019r dolur gwreiddiol, a dyna yw cyfrifoldeb cymdeithas waraidd Dyffryn Ogwen wrth iddi wynebu ei dyfodol nid mewn gwarth, cywilydd a difaterwch ond yn eofn yng ngrym ewyllys da a chydraddoldeb a chan ymdrechu i ddeall ei gorffennol yn well."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Braichmelyn oddeutu 1900 yn dangos y rhes tai ar ochr y gogledd o\u2019r ffordd cyn iddynt gael eu dymchwel"}, {"text_idx": "#000069", "text": "Braichmelyn yw un o\u2019r strydoedd mwyaf eiconig ym Methesda ac mae\u2019n portreadu i ni heddiw amodau byw cymdeithas chwarelwyr Dyffryn Ogwen yn ystod cyfnod canol y 19g. Fel un rhes hir o dai unllawr, ac unffurf eu gwedd, yr adnabyddir Braichmelyn, er bod nifer o is-adrannau llai amlwg yn perthyn i\u2019r datblygiad o\u2019r cychwyn cyntaf. Y Penrhyn fel perchennog y tir awdurdododd adeiladu holl dai Braichmelyn. Y drefn arferol oedd bod perchennog y tir yn lesu\u2019r hawl i nifer o adeiladwyr mentrus i godi\u2019r tai, gyda\u2019r perchennog yn derbyn yr arian o\u2019r les tra oedd yr adeiladwr yn derbyn ei gyfran ef o\u2019r rhent. Ar derfyn cyfnod y les, gan amlaf wedi 25 mlynedd, byddai\u2019r tai yn dychwelyd i feddiant perchennog y tir."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Gellir dyddio\u2019r datblygiad cychwynnol i gyfnod ychydig cyn 1840, ac felly byddai\u2019n ddiddorol gwybod pwy yn union awdurdododd y cynllun i adeiladu\u2019r tai. 1840 oedd dyddiad marwolaeth George Hay sgweiar goludog stad y Penrhyn a fynnodd ei anfarwoldeb yn y torllwyth hyll o gastell a adeiladodd ar gost enfawr yn Llandyga\u0301i. Hyd at adeiladu Braichmelyn, cyfraniad eithriadol bitw wnaeth y bonheddwr hwn i gartrefu pobl ar dir ei stad yn Nyffryn Ogwen, a hyd y gwelir, rhan gychwynnol yn unig o\u2019r rhes tai ym Mraichmelyn sy\u2019n perthyn i gyfnod blynyddoedd olaf yr afradwr hwn. Dengys map y Degwm, sy\u2019n ddyddiedig i\u2019r un cyfnod, fodolaeth yr hanner rhes gyda\u2019i chymar o\u2019r un dyddiad yn Caerberllan. Ei olynydd graslon Edward Gordon, mae\u2019n debyg, orchmynnodd adeiladu gweddill y rhes \u2013 er tybed o gywilydd i oferedd ei dad yng nghyfraith? \u2013 ac mae map Johnson yn cofnodi cwblhau\u2019r holl ddatblygiad erbyn 1855."}, {"text_idx": "#000072", "text": "Tir hen fferm hynafol Tyn Twr oedd cnewyllyn y datblygiad, y lleoliad ar gefnen fain o dir a gywasgwyd rhwng glan Afon Gaseg a llethr serth y \u201cfraich\u201d ar gwr y de. Cyn awdurdodi cynllun ffyrdd yr ardal, ac yn arbennig ffordd fawr Telford, ceid mynediad i Fraichmelyn ar lwybr o\u2019r gogledd oedd yn croesi Afon Gaseg ar ryd neu bompren wachul rhwng Abercaseg a Llawr y Nant (Dangosir lleoliad y bompren ar fap sy\u2019n ddyddiedig i 1765). Y ffactor bwysig roddodd fynediad mwy sefydlog i\u2019r safle oedd adeiladu pont y Gaseg a ganiataodd gysylltu\u2019r ffordd o Bont Uchaf yn Carneddi yn y man gyda ffordd fawr Telford islaw Capel Cwta. Ar y pumed o Fedi 1800 arwyddwyd cytundeb i William Roberts adeiladu\u2019r bont ar gost o \u00a3290 gan ei ymrwymo yn ogystal i\u2019w chynnal a\u2019i chadw am y saith mlynedd ganlynol."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Mae Map Johnson yn dangos mor gyflym y sefydlwyd Braichmelyn yn y pymtheng mlynedd rhwng 1840 ac 1855. Yng nghyfrifiad 1841dim ond 88 ty\u0302 oedd ar y rhestr gan gynnwys datblygiadau cychwynnol yn Tan y Gadlas, Capel Cwta, Tan Rhiw a Cwlyn. Erbyn cyhoeddi map Johnson yn 1855 yr oedd yr holl ddatblygiad yn gyflawn gyda thai ychwanegol ym Mhen y Graig, Cefn Capel Cwta, Ty\u2019n Twr a Chaerberllan, a\u2019r oll yn cyfuno i greu un pentrefan estynedig ar naill ochr y ffordd. Y datblygiad pwysicaf oedd y ddwy res o dai unllawr o boptu\u2019r ffordd. Roedd rhes ochr y de yn cynnwys 32 ty\u0302 wedi eu trefnu mewn pedwar bloc, a gyferbyn roedd uned o 12 ty\u0302 ar safle sydd heddiw yn fynedfa i stad Gernant \u2013 dymchwelwyd y tai hyn ar gychwyn yr 20g. Cyplyswyd y tai gyda gerddi estynedig yn y cefn, nifer ohonynt gyda\u2019u lle chwech pwrpasol ar derfyn yr ardd, a cheid mynediad i\u2019r cefn drwy lwybrau cul rhwng y pedwar bloc. Adeiladwyd pob ty\u0302 oddi fewn i gynllun syml i gynnwys dwy brif ystafell ar y llawr gyda chroglofft uwchben, ac ym mwyafrif y tai ceid estyniad bychan yn y cefn ar gyfer y gegin a lle i ymolchi. Goleuid y ty\u0302 drwy\u2019r ddwy ffenest o boptu\u2019r drws ffrynt, gyda\u2019r drws yn agor yn syth bwt i\u2019r ffordd dan gysgod bargod estynedig. Yn y libart ffrynt cywasgid adeilad y cwt glo os oedd digon o le i\u2019w ganiata\u0301u (Un cwt glo sydd yn aros yn y rhes erbyn heddiw). Er mor set oedd gofynion cynllun y perchennog, eto ym Mraichmelyn mae trefn yr adeiladwyr unigol i\u2019w ganfod yn adeiladwaith nifer o\u2019r tai \u2013 defnyddiwyd llechen i adeiladu rhai, eraill mewn meini maen mwy unffurf, a chynifer mewn cerrig bras amrywiol eu gwead, ond oll, wrth gwrs, wedi eu toi a\u0302 llechen las y Penrhyn. Pwy oedd yr adeiladwyr mentrus sydd eto i\u2019w canfod? \u2013 ond mae enw un o leiaf yn gybyddus, sef Owen Jones, Tyn y Coed, Llandyga\u0301i, a adeiladodd dri thy\u0302 ar lesiant yn Tan y Gadlas yn 1844."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Mae cynllun unffurf tai syml Braichmelyn yn drawiadol. Y math hwn o dy\u0302 unllawr, boed yn sengl, yn gyplau neu mewn rhes, ddefnyddiwyd gan stad y Penrhyn i osod ei stamp ar gynlluniau tai gwaith a ddilynodd adeiladu Braichmelyn wedi pedwardegau\u2019r ganrif."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Mae\u2019n bur debyg mai cynllunydd y math hwn o dy\u0302 oedd Benjamin Wyatt, prif asiant dylanwadol stad y Penrhyn o gyfnod cynharach. Onid o\u2019r cyfnod cynnar hwn y daeth y syniad o greu sefydliad i gartrefu gweithwyr, ac yn achos Braichmelyn i gartrefu chwarelwyr a\u2019u teuluoedd yn unig. Ni fwriadwyd i\u2019r datblygiad fod ag unrhyw gyfleusterau dinesig na chymdeithasol \u2013 dim siop, na chapel, na thafarn nac ysgol \u2013 oherwydd ar y cyntaf pentrefan i huno ynddo oedd Braichmelyn. Yng nghyfrifiad 1841 yr oedd yn gartref i 132 o chwarelwyr a dim ond naw dyn ar y gofrestr oedd mewn galwedigaeth wahanol, tri ohonynt yn ffermwyr, un yn gariwr a\u2019r gweddill heb ddynodiad. Cyfanswm poblogaeth Braichmelyn yn o\u0302l y cyfrifiad oedd 388 person. Erbyn cyfrifiad 1851 yr oedd rhif y tai yn 108, nifer y chwarelwyr wedi chwyddo i 178 a\u2019r boblogaeth yn 571 person. Gellir canfod amrywiaeth ymhlith y deiliaid gan gynnwys gofaint, gwneuthurwyr sets, rhai meinars \u2013 yn lojo fel arfer \u2013 crydd, saer coed, dau deiliwr, un ffermwr, clerc yn y chwarel, ac ym Mhont y Twr drepar a groser, a rhyfedd y rhyfeddodau, gweinidog Capel Jerusalem ym Modforis. Fel bo\u2019r disgwyl yr oedd gwead cymdeithasol Braichmelyn o fwriad yn dra gwahanol i bentrefi cyfoesol Bethesda a Rachub a oedd yn datblygu ar stadau annibynnol yr ardal i gynnwys poblogaethau lawer mwy amrywiol eu galwedigaethau."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Os datblygwyd Braichmelyn fel arbrawf i ateb gofyn eithriadol ddwys y cyfnod i gartrefu gweithlu\u2019r chwarel, yna fe\u2019i defnyddiwyd gan stad y Penrhyn yn gynsail i ddatblygiadau llawer ehangach ar weundir agored Mynydd Llandyga\u0301i mewn cyfnod ychydig yn ddiweddarach pan adeiladwyd tai yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch ar gyfer cartrefu chwarelwyr yn bennaf. Byddai\u2019n gwbl annheg defnyddio\u2019r enw \u2018geto\u2019 am y datblygiadau hyn, oherwydd yn y cysyniad o ranbarth cyfyngedig i weithwyr tyfodd drychfeddwl llawer mwy eangfrydig nag un y Penrhyn wrth sefydlu pentrefi gweithiol haelionus, megis New Lanark, Bournville a Port Sunlight, yn ystod cyfnod ail hanner y 19g. Prin y gellid honni fod perchenogion y Penrhyn ymysg rhagflaenwyr mwyaf daionus a bendithiol Prydain! Ond o ba le y daeth y syniad gwreiddiol o greu maestref gyfyngedig i weithwyr megis yr un ym Mraichmelyn?"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Gellir olrhain y syniad i\u2019r rhes arbrofol o wyth ty\u0302 gyda\u2019u gerddi atodol a adeiladwyd gan Richard Pennant yn 1798 ar gomin agored Mynydd Llandyga\u0301i. Ond yr oedd gan res iwtilitaraidd Tai\u2019r Mynydd hefyd ei tharddiad cynharach mewn cynlluniau manwl o blanhigfeydd siwgr teulu\u2019r Penrhyn ar ynys Jamaica. Er nad ymwelodd Pennant a\u0302\u2019r ynys bellennig, mae\u2019n eithaf sicr y byddai ef a\u2019i asiant Wyatt yn gyfarwydd a\u0302 threfn y planhigfeydd o neilltuo ardal arbennig i gartrefu\u2019r caethweision, yn ogystal a\u0302 phennu darn o dir yr un mor neilltuedig i\u2019w galluogi i dyfu eu bwyd. Mae\u2019n bosibl mai addasiad o\u2019r cynlluniau hyn sydd i\u2019w gweld ym Mraichmelyn, yn sicr mewn trefn nad oedd mor farbaraidd a\u0302\u2019r gwreiddiol yn Jamaica. Ond er mwyn ateb problem diffyg cartrefi yn Nyffryn Ogwen roedd yn drefn a neilltuai pobl ac yn drefn a oedd hefyd yr un mor ymarferol ei chynllun yn darparu tai syml i liaws gweithlu Chwarel Cae Braich y Cafn yn 1840."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Mae fferm Cilfodan yn ddaliad o dir yn Nyffryn Ogwen.Yn wahanol i\u2019r rhan fwyaf o diroedd y dyffryn, fu hi erioed ym meddiant y Penrhyn, a phrofodd hynny o fudd mawr i un teulu. Yr oedd y fferm yn ymestyn o\u2019r mynydd uwchlaw Tyddyn Sabel, i lawr ar hyd Ffrydlas, at y ffin a\u0302 fferm Pant, yna Pen y Bryn, ac i lawr ar hyd ffin Pen y Bryn i lawr i Ogwan. Yr ochr arall yr oedd yn ffinio efo Cae Ifan Gymro, ac yna ar hyd ffin stad Coetmor i Ogwan."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Ceir so\u0302n am ei thir yn 1627, pan yw rhenti nifer o diroedd all in the township of Bodfeio\u2019 yn cael eu prynu oddi wrth Syr Thomas Williams, Y Faenol am \u00a3244 gan Morris ap John ap Ieuan o gwmwd Dinorwig. Gan mai aelod o deulu Cochwillan oedd y Syr Thomas Williams a werthodd y rhenti, mae\u2019n debyg mai perthyn i Gochwillan yr oedd tir Cilfodan yn wreiddiol. Yn o\u0302l y ddogfen hon, y caeau dan sylw yw"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Mae\u2019r enwau yn dangos yn amlwg mai tir Cilfodan yw\u2019r rhan fwyaf, os nad y cyfan, o\u2019r caeau hyn. Mae Cae Clochydd yn parhau yma. Fwy na dwy ganrif yn ddiweddarach mae les yn cael ei rhoi \u2018 on a parcel of land called Cae Clochydd, bounded on the south-east by the river Ffrydlas, and on the west by the road leading from Pencarneddi to Bont Uchaf\u2019. Mae\u2019n ddigon hawdd, felly, adnabod ffiniau\u2019r tir sy\u2019n cadw ei enw mewn rhes o dai yn y Carneddi heddiw, a hwnnw\u2019n enw sy\u2019n bodoli ers o leiaf pedair canrif. Mae\u2019r caeau sy\u2019n cyfeirio at \u2018gaer\u2019 hefyd yn amlwg yn rhan o dir y fferm bresennol. Mewn dogfen o 1859 sonnir am roi les i Robert Prees of Cilyfodan \u2018 for 60 years of lands called Pen y Gaer, Pen y Gaer Bach, part of cae Fuches Hen, and Cae Fuches Ganol\u2019, ac yn 1861 rhoddir les arall ar \u2018Cae Cyll, and Cae Fuches Hen\u2019, Yr un tiroedd yw\u2019r rhain a\u0302\u2019r caeau a nodir yn nogfen 1627, ond eu bod, mewn sawl achos, wedi eu rhannu ymhellach. Nid oes reswm, mewn gwirionedd, i gymryd nad oedd yr holl caeau a nodir yn 1627 yn perthyn i Gilfodan."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Yn 1660, yr oedd Cilfodan, hefyd, yn amlwg wedi dod i feddiant yr Owen ap William ap Richard o Fodfeio a nodwyd, oherwydd mae cofnod ohono ef, a\u2019i wraig, Elisabeth yn rhoi i\u2019w mab, Ellice Owen"}, {"text_idx": "#000085", "text": "\u2018 Gift of a messuage, tenement, and land called tythyn kil y fodan\u2019 ."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Mae\u2019n debyg fod Cilfodan a Chae Garw yn ddau ddaliad gwahanol, gan fod cyfeiriadau at Gilfodan Uchaf a Chilfodan Isaf, gyda\u2019r Isaf yn ymestyn i lawr at yr afon. Beth bynnag, mae\u2019r caeau sy\u2019n cael eu rhoi i Ellice yn gyffredinol yn rhai a enwir yn rhan uchaf Cilfodan wedi hynny. Yr hyn sydd fwyaf arwyddocaol am y weithred o roi\u2019r tir i\u2019r mab gan ei rieni yn 1660 yw fod y tir, am dros ddwy ganrif wedi hynny, yn aros ym meddiant yr un teulu, sef teulu yr Ellice (Ellis) Owen uchod, teulu y sefydlogodd eu cyfenw yn Ellis, ar o\u0302l yr Ellice Owen hwn, mae\u2019n debyg. Ellis fu\u2019r teulu o ganol y 18fed ganrif ymlaen ( ar waha\u0302n i un gangen fu\u2019n cyfnewid enw a chyfenw am ganrif wedyn ). Diddorol nodi, hefyd, ei bod yn ymddangos fod Owen yn enw ar fab, (hynaf, fel arfer), y teulu bob cenhedlaeth wedi hynny."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Fel y nodwyd, erbyn 1691 mae\u2019n sicr fod wedi dau ddaliad, gan fod dogfen ar gael sy\u2019n cofnodi trosglwyddo rhan o dir Cilfodan gan Richard Rowlands a Henry Owen, Dologwen, i John Morris o Lanllechid fel gwaddol priodas. Awgryma enwau\u2019r caeau a nodir mai\u2019r rhan isaf Cilfodan yw hon. Diddorol iawn yw fod un cae yn 1691, fel yn 1627, yn cael ei enwi yn Cae Chwarel, sy\u2019n gyfeiriad cynnar iawn at chwarelydda yn y dyffryn. Tybed ai dyma egin Chwarel Pantdreiniog, oedd i gyd ar dir yr hen Gilfodan?"}, {"text_idx": "#000088", "text": "Mae\u2019n debyg yr arhosodd Cilfodan Uchaf yn nheulu Ellis ( er bod dogfen o 1733/34 y nodi fod y tir yn eiddo i Richard Williams, Kiltreflys, \u2018yeoman\u2019). Am Gilfodan Isaf, dengys treth tir 1792 fod gw\u0302r o\u2019r un enw a\u0302\u2019r un a gafodd y tir ganrif ynghynt fel gwaddol priodas, John Morris, yn talu treth ar dir honno. Fodd bynnag, mae\u2019n amlwg nad ef oedd y perchennog, gan fod fod Owen Ellis ( perchennog y Gilfodan Uchaf ) wedi prynu\u2019r tir ddwy flynedd yn ddiweddarach, yn 1794, a hynny am \u00a3735, oddi wrth Maurice Jones, Gent, Bryn y Pin, Gaerhun ( sef y Caerhun yn Nyffryn Conwy. Gyda llaw, wn i ddim a oedd Owen Ellis a Maurice Jones yn perthyn, ond, yn sicr, yn 1861, roedd w\u0302yr, neu or-wyr, Owen Ellis, Owen arall, yn ffermio Bryn y Pin efo\u2019i deulu ifanc). Beth bynnag oedd a wnelo yr \u2018yeoman\u2019 o Giltrefnus a\u2019r lle yn 1733, mae\u2019n amlwg mai\u2019r Ellisiaid oedd yno o hyd, gan fod Owen Ellis yn talu treth tir ar Gilfodan Uchaf yn 1791, ac mae cyfeiriadau eraill at y teulu yng Nghilfodan yn y ddeunawfed ganrif. Mae\u2019n debyg fod gan drefn forgeisi\u2019r cyfnod, ac o fenthyca yn erbyn tir, rywbeth i\u2019w wneud a hyn. Beth bynnag am hynny, yn 1794, unwyd yr holl diroedd o\u2019r afon i\u2019r mynydd ym mherchnogaeth yr Ellisiaid. Roedd y pryniant hwn yn un hynod o ffortunus, gan iddo ddod ar yr adeg gorau posibl, o safbwynt lleoliad y tiroedd, a thwf y diwydiant llechi yn Nyffryn Ogwen. Doedd Owen Ellis ei hun ddim yn byw yng Nghilfodan, er bod perthnasau iddo yno, gan ei fod ef yn ffermio i lawr ger Traeth Lafan. ( Gweler yr erthygl ar Cefnfaes am fwy am yr Ellisiaid )"}, {"text_idx": "#000089", "text": "Cyn so\u0302n am gyfraniad Cilfodan i ddatblygiad Bethesda, dylid cyfeirio at un ffaith diddorol arall. Chwaer i\u2019r Owen Ellis a nodir uchod oedd Elizabeth Ellis, neu, fel yr adwaenid hi ar lafar, Betsan Ellis. Yn 1771 roedd hi\u2019n ferch ifanc yn byw yng Nghilfodan. Roedd hi\u2019n un o\u2019r Anghydffurfwyr cyntaf yn yr ardal, yn Fedyddwraig, a chafodd ei bedyddio, yn o\u0302l yr hanes, mewn ffynnon ar dir Cilfodan ( neu, mewn cyfeiriad arall, yn afon Ffrydlas, ar dir y fferm ). Nodir mai yn ei chartref hi y cafwyd y bregeth Anghydffurfiol gyntaf yn yr ardal, ond mae amheuaeth ai yng Nghilfodan, ai yn y Tyddyn Isaf, y bu hynny, gan iddi symud i Dyddyn Isaf o Gilfodan. Beth bynnag am y lleoliad, gwyddom y traddodwyd y bregeth cyn 1785, gan i Betsan Ellis ymfudo i Ogledd America y flwyddyn honno."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Yn o\u0302l at Owen Ellis, Chilfodan. Fe unodd ef diroedd y ddwy Gilfodan rhyw ddeng mlynedd wedi i Pennant uno\u2019r gweithfeydd bychain annibynnol ar Gae Braich y Cafn. A brynodd o Gilfodan Isaf oherwydd ei fod yn rhagweld y dyfodol, neu am ei fod am fwy o dir? Pwy a w\u0302yr? Beth bynnag, fe brofodd yn bryniant hynod o ffodus iddo ef, a\u2019i ddisgynyddion. Yn 1815/16 gwelwyd fod angen capel Methodistaidd mawr yn yr ardal, ac fe roddodd Owen Ellis brydles o gan mlynedd ar dir Cilfodan i adeiladu Capel Carneddi arno, a symudodd cynulleidfa fechan capel Rachub yno. Datblygodd Capel Carneddi yn fam eglwys holl gapeli Methodistaidd yr ardal. Cafodd \u00a315 am y les, gydag ardreth blynyddol o \u00a32. Ar o\u0302l 1815, y mae stryd fawr Bethesda, hefyd, yn datblygu, ac mae hon, i gyd o Gapel Bethesda ( codwyd 1820 ) i lawr at waelod y stryd, ar dir Cilfodan."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae fferm Cilfodan yn prysur ddadfeilio, oherwydd fod datblygiad Chwarel Cae Braich y Cafn wedi golygu twf mawr ardal Bethesda. Yng Nghyfrifiad 1841, gwelir fod na 88 o bobl yn byw mewn 44 o dai yn Llidiart y Gwenyn, ar dir Cilfodan. Yn 1862, roedd teulu\u2019r Ellisiaid yn derbyn rhent o rhwng \u00a32 a \u00a330 punt y flwyddyn am y tai hyn. Hyd at 60au\u2019r ganrif gwelir nifer helaeth o ddogfennau cyfreithiol sy\u2019n dangos datblygiad Carneddi a Bethesda, a chynnydd eithriadol yng nghyfoeth yr Ellisiaid. Er enghraifft, Chwefror 26, 1857, rhoddwyd les am 34 mlynedd ar"}, {"text_idx": "#000092", "text": "\u2018 a parcel of land adjoining the road from Llanllechid to Carneddi, formerly part of a field called Llain y Tu uchaf i\u2019r Ffordd, which was in turn called Cilyfodan\u2019"}, {"text_idx": "#000093", "text": "er mwyn codi tri thy\u0302 arno. Dim ond un o nifer helaeth tebyg yw\u2019r ddogfen hon."}, {"text_idx": "#000095", "text": "\u2018Draft lease for 51 years of certain lands called Tan y Ffordd, formerly part of Cilfoden Farm\u2019"}, {"text_idx": "#000096", "text": "ar rent o \u00a330 y flwyddyn gyntaf, a \u00a360 y flwyddyn bob blwyddyn wedi hynny. Mae\u2019r lleoliad, natur yr ymgymerwyr, a maint y rhent, yn awgrymu\u2019n gryf iawn mai les i ddatblygu Chwarel Pantdreiniog yw hon."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Erbyn yr 1860au yr oedd Cilfodan Isaf, fwy neu lai, wedi diflannu\u2019n gyfangwbl o dan y datblygiad trefol newydd o dai, siopau, swyddfeydd, a mannau busnes eraill a dyfasai yn sgil datblygiad Chwarel Cae. Ar ei thir y codwyd y Stryd Fawr bron i gyd, yr holl dai y ddwy ochr i\u2019r stryd, a\u2019r mwyafrif llethol o\u2019r hyn oedd yn Fethesda a\u2019r Carneddi, Bont Uchaf, Cae Star, Penygraig, Bryntirion, a nifer o dai bychain a elwid yn Twr Tewdws, nad oes, bellach ond un yn aros, sef Twr."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Dogfennau yn archifdy Prifysgol Bangor"}, {"text_idx": "#000100", "text": "Map o diroedd y Penrhyn 1768"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Mae\u2019n rhyfedd cyfeirio at Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r (gwelir hefyd Ty\u2019n Twr a Tyn Twr) fel \u2018village\u2019 ond dyna yw\u2019r cyfeiriad yng nghyfrifiad 1851, ac ar fap Johnson o\u2019r ardal yn 1855 ymddengys Braichmelyn fel atodiad yn unig i dreflan gynharach Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r. Erbyn canol y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr oedd undod fferm wreiddiol Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r, sef y ffermdy canol oesol y cyfeirir ato heddiw fel Ty\u0302 John Iorc, yn prysur ddiflannu wrth i\u2019r caeau gael eu trosi\u2019n strydoedd o dai ym Mraichmelyn a Chaerberllan ar gyfer gweithlu Chwarel y Penrhyn. Gellir dyddio datblygiad cychwynnol y rhesi tai i gyfnod trothwy map y Degwm yn 1840 ac erbyn i Johnson gyflwyno ei fap yn 1855 yr oedd strydoedd Caerberllan a Braichmelyn wedi datblygu yn sefydliadau llawer mwy a llawer pwysicach na\u2019r cnewyllyn hynafol gwreiddiol wrth y bont yn Nhy\u0302\u2019n Tw\u0302r."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Sefydlwyd treflan Ty\u0302\u2019n Tw\u0302r cyn 1822. Yno ar dir Stad y Penrhyn adeiladwyd pump o dai traddodiadol un llawr a\u0302 siambr a chroglofft, wedi eu cywasgu rhwng cysgod y graig a glan Afon Ogwen ac yn ychwanegiad i\u2019r ffermdy gwreiddiol. Yng nghyfrifiad 1841 yr oedd un o\u2019r tai yn gartref i Owen Williams, chwarelwr 40 oed yn wreiddiol o Landwrog, a\u2019i wraig Margaret, hi yn anedig yn o\u0302l y cyfrifiad o Lanllechid, er bod traddodiad teuluol yn dweud yn wahanol. Ystyrid fod Margaret o deulu Albanaidd a oedd wedi ymgartrefu yn Llanberis ond a symudodd i Dyddyn Gogrwn, Pentir drwy drefniant gydag Assheton-Smith er mwyn ei alluogi ef i ddatblygu chwarel fawr Dinorwig. Boed hynny fel y bo, yn Nhy\u0302\u2019n Tw\u0302r ganed saith o feibion i Owen a Margaret rhwng 1831 ac 1850. Owen William Davies oedd enw priod y gw\u0302r ond gollyngodd y Davies a daeth Williams yn gyfenw i\u2019r teulu. Mae hanes y saith mab yn ddrych i\u2019r hyn y gellid ei adrodd am deuluoedd llawer o chwarelwyr Dyffryn Ogwen yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg \u2013 troeon yr yrfa megis nad ydynt o reidrwydd yn bwysig ond sydd yn werthfawr oherwydd eu bod yn gyffredin."}, {"text_idx": "#000105", "text": "A beth, tybed, oedd hanes John? Bernir ei fod yn w\u0302r tawel, uchel ei barch yn y gymuned. Collodd ei wraig gyntaf pan oedd hi yn 31 mlwydd oed yn Rhagfyr 1877 ac ymhen y flwyddyn bu farw eu mab bychan yn dair blwydd oed, ond yr oedd ganddo hefyd ferch o\u2019r briodas hon a briododd yn y man a bu\u2019n byw drws nesa i\u2019r ty\u0302 lle\u2019i maged. Yr oedd ei thad yn amlwg yn w\u0302r hirben a llwyddodd, gyda\u2019i frawd Richard, i fuddsoddi swm o \u00a380 mewn llong yn Lerpwl, swm enfawr o ystyried mai chwarelwr cyffredin ydoedd wrth ei alwedigaeth. Ailbriododd a\u0302 merch oedd ddeunaw mlynedd yn iau nag ef a ganed un mab iddynt. Yn ei dro aeth yntau i Brifysgol Bangor i fod yn beiriannydd. Hyd y gwyddys nid aeth John yn o\u0302l i\u2019r chwarel fel ei frawd Owen yn ystod y streic fawr, yr oedd bellach yn w\u0302r bregus ei iechyd a bu farw yn 1908 yn 74 oed. Ar ddiwrnod ei gynhebrwng adroddir fod brodyr ei wraig, teulu o gyff radicalaidd o Nant y Ty\u0302 ar gyrion Gwaun Cwys Mai ym Methesda, wedi gwrthod dod i\u2019r ty\u0302 ond iddynt gael eu perswadio i sefyll ar y cyrion i dalu parch i aelod o deulu yr oeddynt hwy yn eu hystyried yn fradwyr yn ystod y streic."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Mae\u2019r stori felly yn gofnod o freuder perthynas teulu o dan amgylchiadau blin mewn cyfnod anodd yn hanes Dyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Gellid disgrifio Gerlan fel un o faestrefi pentref Bethesda yn union fel Carneddi, Rachub neu Fynydd Llandyga\u0301i. Pentref ydoedd a adeiladwyd yn bennaf i gartrefu gweithlu Chwarel y Penrhyn mewn cyfnod yng nghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Dyma gyfnod pan oedd y chwarel yn ei bri yn cyflogi agos i 3,000 o weithwyr a phrinder llety addas yn creu argyfwng yn yr ardal. Cyn sefydlu\u2019r pentref cilan ddiarffordd iawn o blwyf Llanllechid oedd Gerlan megis llwybr i gyrraedd at ffermydd pellennig Ciltwllan a Gwaen y Gwral (Gwaen Gwiail) ar gwr ffriddoedd Cwm Pen Llafar. Yn wreiddiol gellid cyffelybu cynllun y pentref i wybedyn neu ia\u0302r fach yr haf \u2013 y corff yn y canol, sef safle Fferm Gerlan a Hen Gerlan ar dir stad y Penrhyn, ac ar naill ochr y corff, asgell y gogledd yn perthyn i stad annibynnol Kiltreflys ac asgell y de ym meddiant stad annibynnol Cae Ronw. Y mae a wnelo sefydlu\u2019r pentref felly a\u0302 dau lain o dir a oedd mewn dwylo annibynnol tra bo\u2019r canolbwynt a\u2019r holl diroedd amgylchynol yn perthyn i stad y Penrhyn."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Yn annisgwyl, i Rachub mae\u2019n rhaid troi i chwilio am darddiad pentref Gerlan, ac yno i stad fechan Tanybwlch a theulu y Willamsiaid, ei pherchnogion ers canol y ddeunawfed ganrif. Pan fu farw Huw Williams yn 1765 gorchmynnodd yn ei ewyllys rannu ei diroedd rhwng ei ddau fab Morris a Richard. Roedd y ddau i dderbyn nifer o diroedd gwasgaredig yn yr ardal, ond yn benodol yr oedd cyfran Morris i gynnwys Cae Ronw a chyfran Richard i gynnwys Kiltreflys, dau lain diwerth eu defnydd ar y llwybr i bendraw\u2019r plwyf yng nghymdogaeth y Gerlan. Ar fap Arolwg y Penrhyn 1768 mae\u2019r ddau lain wedi eu nodi y naill fel Wm Williams land (Cae Ronw), a\u2019r llall fel Rich Williams land (Kiltreflys), ac yn wahanol i diroedd cyfagos y Penrhyn nid yw enwau\u2019r caeau wedi\u2019u nodi. Rhyngddynt, ac yn eu gwahanu, mae encil o dir y Penrhyn ac arno ffermdy fferm y Gerlan a oedd, mewn amser, i roi ei enw i\u2019r pentref. Cadarnheir pwysigrwydd yr encil ym map diweddarach Johnson, dyddiedig 1855, sy\u2019n dangos lleoliad y fferm a\u2019i adeiladau ym Mhen y Clwt, yn rhaniad strategol rhwng Kiltreflys i\u2019r gogledd a Chae Ronw i\u2019r de, y ddau lecyn wedi eu dangos ar y map yn unedau di-gynllun a bellach heb enw eu perchennog. Cyn 1860 yr unig ddatblygiadau oedd bod rhes fechan o fythynnod wedi eu sefydlu yn y Gwernydd i\u2019r de o Gae Ronw, a bod hen feudai a stablau fferm Gerlan wedi eu haddasu yn fythynnod Hen Gerlan ."}, {"text_idx": "#000111", "text": "I ganlyn yr hanes, mae\u2019n rhaid troi\u2019r cloc ymlaen bron i ganrif gyfan i ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan oedd amgylchiadau holl blwyf Llanllechid wedi eu troi wyneb i waered a Dyffryn Ogwen yn ardal ddiwydiannol eithriadol ffyniannus yng Nghymru\u2019r cyfnod. Erbyn hynny yr oedd peth newid wedi digwydd ym mherchnogaeth y ddau lain dinod, Cae Ronw a Kiltreflys. Yn 1833 yr oedd etifeddiaeth stad Tanybwlch wedi ei drosglwyddo i Jane, unig etifedd penteulu\u2019r cyfnod, Morris Williams. Ymhen dwy flynedd o dderbyn yr etifeddiaeth, priododd hi a\u0302 John Taylor, gw\u0302r o Gae Bold yng Nghaernarfon, ond brodor yn wreiddiol o Cumberland. Yn sgil ei briodas ymgartrefodd ef yn Nhan y Bwlch ac o ganlyniad daeth yn berchen ar holl diroedd perthynol y stad gan gynnwys, wrth gwrs, Kiltreflys a Chae Ronw. Erbyn canol y ganrif yr oedd problem digartrefedd yn dwysa\u0301u yn y dyffryn. Golygodd hyn fod darpar Gyngor pentref Bethesda, a gyflwynodd nifer o welliannau buddiol yn yr ardal yn ystod y cyfnod hwn, megis carthffosiaeth, nwy a gwell safonau adeiladu tai, hefyd yn gorfod edrych am safleoedd addas ar gyfer adeiladu tai ar gyfer y dyfodol. A namyn tros nos, megis, troswyd dau lecyn dinod Kiltreflys a Chae Ronw yn diroedd \u2018real estate\u2019 gwerthfawr eu defnydd. Rhwng 1864 ac 1865 daethpwyd i gytundeb gyda John Taylor y byddai\u2019n gwerthu lleiniau ar y ddau lecyn i\u2019w prynu drwy ocsiwn gan unigolion a phartneriaid ar gyfer adeiladu nifer o gartrefi. Drwy wneud hynny sefydlwyd cynsail i greu pentref newydd, i\u2019w adnabod fel Gerlan, a\u2019i ddisgrifio\u2019n feiddgar ar y pryd fel \u2018model village\u2019. Aeth Kiltreflys yn Stryd Hir, Ffordd Gerlan a\u2019r strydoedd eraill sy\u2019n dringo\u2019r allt, a Chae Ronw yn Stryd y Ffynnon a Stryd Goronwy (Ronw > Gronw >Goronwy \u2013 tybed?)."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Ac yn y broses dyma sefydlu pentref newydd y gellir adnabod ei phreswylwyr, a phennu eu galwedigaethau, yng nghyfrifiad 1871. Cymerer trigolion dwy stryd fel enghreifftiau. Yn Stryd y Ffynnon trigai 28 chwarelwr, un mowldiwr, un cyfrifydd, un saer dodrefn, un tafarnwr, un saer maen, un trwsiwr rheiliau metal, un wniadwraig, un groser ac un nyrs. Deg chwarelwr oedd yn byw yn Ffordd Gerlan, ond yr oedd yno hefyd un bwtsiar, un cyfrifydd, un ffermwr, un saer maen, un siopwr, un groser a oedd hefyd yn farchnatwr blawd, un saer dodrefn a dwy wniadwraig."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Erbyn 1890 yr oedd Gerlan yn bentref cryno, hunangynhaliol fwy neu lai, a\u2019i thrigolion yn ddigon hyderus i hysbysebu eu nwyddau yng Nghyfeirlyfr Busnes Worralls y flwyddyn honno. Yn Gerlan bryd hynny yr oedd yno dair siop fwy; bwtsiar; gwerthwr dillad; barbwr; saer maen a siop y post, ac i\u2019r sychedig rai y Gerlan Inn ers 1886, er bod ei rhagflaenydd yno yng Nghors yr Eira ers 1854. Sefydlwyd capel Treflys i enwad yr Annibynwyr yn 1866 a chapel Gerlan i\u2019r Hen Gorff yn 1869, a thrwy raslonrwydd yr Arglwydd Penrhyn ysgol ddyddiol ar lecyn pur fain o\u2019i stad ym Mhen y Clwt i addysgu plant y pentref yn yr iaith fain ac i feithrin eu teyrngarwch i gyflogwr mawr y fro. Ac felly yr oedd i Gerlan gyflwyno ei hun yn bentref cyflawn, llawn hyder a breintiau ar drothwy\u2019r ganrif newydd yn 1900. Mae\u2019n syfrdan y gwahaniaethau a all ddigwydd i hanes pentref mewn canrif o amser, ac nid oedd Gerlan yn eithriad i brosesau cyfnewidiol o\u2019r fath. Heddiw does odid ddim un siop i gynnig ei chynnyrch yn y pentref, chwalwyd y ddau gapel, caewyd y dafarn, terfynwyd dysg yn yr ysgol a phrynwyd cyfran o\u2019r tai yn dai haf ac yn ail gartrefi i ddieithriaid. Ac mae hen gymdeithas glos, gynnes a Chymreig y pentref bellach yn gwegian, a phrin fod yr un chwarelwr yn byw oddi fewn i\u2019w ffiniau."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Os cywir yw realaeth y darlun o bentref Gerlan heddiw, yna pam na cheir damcaniaethu unwaith yn rhagor yn rhamant y gorffennol cyn bod treflan o\u2019r fath enw wedi bodoli? Y mae a wnelo hyn a\u0302\u2019r enw Kiltreflys, a Treflys fel ei mabwysiadwyd gan garedigion y capel yn 1866. Yn y Canol Oesoedd y treflys oedd y sefydliad hollbwysig a oedd yn cynnal y Teyrn neu\u2019r Arglwydd, ac ar ei ymweliadau cyson a\u0302\u2019i lysoedd yno y byddai ef yn casglu treth cynhaliaeth ei deyrnas a gosgordd ei amddiffyniad. Yn Arllechwedd Uchaf yr oedd 50 treflys neu drefgordd yn rhan o\u2019r cwmwd gydag afon Ogwen yn creu\u2019r ffin gyda\u2019r drefgor nesaf i\u2019r gorllewin, sef Creuwyrion. Beth felly oedd y cysylltiad, os cysylltiad o gwbl, rhwng yr enw treflys ac ardal Gerlan y dyfodol? Felly, dyma\u2019r ddamcaniaeth \u2013 yn gam neu\u2019n gymwys! Unwaith yn rhagor rhaid troi at dystiolaeth map 1768 a sylwi fod y ddau lain annibynnol Kiltreflys a Chae Ronw yn ffinio a\u0302 chaeau tyddynnod Abercaseg a Thyddyn Caseg, yn ogystal a\u0302 chaeau fferm y Gerlan. Dau dyddyn ar lawr y dyffryn oedd Abercaseg a Thyddyn Caseg a\u2019u caeau yn dringo hyd eithaf yr allt i Gerlan, ac er nad yw\u2019r enw treflys yn ymddangos ar gaeau yr un o\u2019r ddau dyddyn, eto yr oedd gan Abercaseg ei bwysigrwydd. Yno yn 1284 y gwersyllodd y Brenin Edward 1af am un noson ar ei daith goncwestol drwy Ogledd Cymru i selio ei fuddugoliaeth dros Lywelyn ein Llyw Olaf ym 1282. Pam dewis Abercaseg? Yn Nhyn Tw\u0302r, wrth gwrs, yr oedd cadarnle Tywysogion Gwynedd gyda\u2019r tw\u0302r amddiffynnol yn gwarchod y groesfan bwysig dros afon Ogwen a\u2019r fynedfa i Nant Ffrancon ac ucheldir Eryri. Y ddamcaniaeth yw mai tiroedd y gwastadedd rhwng afonydd Ogwen ac afon Gaseg a fyddai\u2019n cyflawni gofynion y cadarnle yn Nhyn Tw\u0302r ac y byddai\u2019r tiroedd hyn yn ymestyn hyd at y Gerlan fel mae\u2019r enw Treflys yn ei awgrymu. Mae\u2019n ffaith ddiymwad fod pwysigrwydd arbennig i ardal Ty\u2019n Tw\u0302r a dogfen ysgrifenedig i gadarnhau ymweliad Edward 1af ag Abercaseg, ond chwi ddarllenwyr gaiff benderfynu pa mor ffansi\u0308ol yw\u2019r dehongliad am fodolaeth y treflys yn y Gerlan, ond mae\u2019n werth ei ystyried!"}]