[{"text_idx": "#000003", "text": "Magwyd yn ardal Tregaron, Ceredigion, enillodd James Kitchener Davies glod fel bardd a dramodydd. Bu hefyd yn amlwg o fewn Plaid Cymru ar adeg pan oedd yn fudiad bach yn chwilio am droedle yng nghymoedd y De. Yn y ddarlith hon, mae\u2019r awdur ac academydd Wynn Thomas yn cyflwyno dadansoddiad treiddgar o gymeriad pwysig yn hanes mudiad cenedlaethol Cymru."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Falle\u2019i bod hi\u2019n rhy hawdd i ninne heddi, sy\u2019n byw uwchben ein digon, i wneud dim ond canmol Kitch yn anfeirniadol am ei waith diarbed a digymar er lles y genedl. Yn bendifaddau fynne fe ei hun ddim y fath folawd. Un oedd yn anesmwyth ac yn aflonydd yn ei groen ei hun oedd Kitch ar hyd ei fywyd. A doedd dim yn fwy atgas ganddo fe na methiant y Cymry i gwmpo ar eu bai ac i wynebu eu diffygion fel pobl. Ar y diwedd oll, mynnodd droi ei olygon tuag yn o\u0302l i syllu\u2019n oeraidd ar ei ddiffygion ef ei hunan, mewn cerdd arswydus o onest. Gwareder ni, felly, rhag troi \u2018Kitch\u2019 yn \u2018kitsch\u2019 \u2013 yn yr ystyr Saesneg sy\u2019n awgrymu rhywbeth sentimental, ffuantus, sathredig o boblogaidd."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ond eto, yn y diwedd, roedd bwlch diadlam rhwng Kitch a\u2019i gynulleidfa yn y Rhondda, bwlch a olygai na fedrai wir ddeall profiadau\u2019r gweithwyr. Fe roedd dau faen tramgwydd yn ei atal e rhag gwneud. Y cyntaf oedd ei addysg, a olygai fod ganddo mewn gwirionedd fydolwg dosbarth canol ei gyfnod \u2013 a hwnnw, yn ei achos ef, yn ddosbarth canol diwylliedig Cymraeg. A\u2019r ail faen tramgwydd oedd ei gefndir cynnar. Oherwydd wrth gwrs crwt o\u2019r wlad oedd Kitch yn y bo\u0302n, ac yma yn Nhregaron y cafodd ei eni, ei fagu, a\u2019i fowldio. \u2018Doedd y profiad diwydiannol ddim ym me\u0302r ei esgyrn ef, er, fel y cewn ni weld, bod hanes ei deulu yn enghreifftio\u2019n fyw y dolennau cymhleth a gysyllte cefn gwlad bryd hynny a\u0302\u2019r ardaloedd Seisnig \u2018estron\u2019 hynny a oedd wedi ymsefydlu mor ddisymwth yng nghymoedd y De. Y duedd gan gynifer o edmygwyr Kitch yw i wrthgyferbynnu dau begwn eithaf ei brofiad. Ar un adeg fe arferai rhai so\u0302n am ei yrfa fel petai\u2019n ymdrech genhadol i achub y Rhondda i\u2019r genedl drwy ddwyn purdeb dilychwin pura Walia \u2013 y Gymru \u2018wreiddiol\u2019 bur a diledrith \u2013 i ganol cymdeithas sathredig y cymoedd. Ond nid fel\u2019na y gwelai Kitch hi, ac nid dyna wir drywydd ei yrfa. Fe roedd e\u2019n ddigon craff i sylweddoli fod gan y Gymru wledig a\u2019r Gymru ddiwydiannol fel ei gilydd wendidau nid anghyffelyb. Fe welwn ni hynny\u2019n glir, dim ond i ni gyfosod dau o\u2019i gampweithiau, sef Cwm Glo a Meini Gwagedd. Ac wrth inni wneud hynny, fe fydde\u2019n werth inni oedi am ychydig i ystyried rhai agweddau ar ei fywyd cynnar sy\u2019n esbonio tarddiad rhai agweddau ar ei weledigaeth."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Fe yrrodd Bodo Mari \u2013 sef modryb Kitch \u2013 ei phlentyn yn o\u0302l i Dregaron, lle y cafodd ei godi fel plentyn ei chwaer. Dyna ichi felly enghraifft o drugaredd annisgwyl y Gymru wledig gapelog, ie; ond dyna ichi enghraifft o ragrith y Gymru honno hefyd \u2014 ei pharodrwydd i fygu\u2019r gwir, i gelu\u2019r annerbyniol, ac i fagu cymdeithas gelwyddog, rwystredig. A dyna\u2019r union ddarlun o\u2019r bywyd gwledig a welir maes o law yn y ddrama fawr a rhyfedd honno, Meini Gwagedd, un arall o gampweithiau chwyldroadol Kitch. Drama yw hi sy\u2019n llawn o ysbrydion aflonydd y meirw, ysbrydion sy\u2019n gaeth i\u2019w hen aelwyd am na fedran nhw ddioddef dod wyneb yn wyneb a\u0302\u2019r gwirionedd annerbyniol, rhyddhaol am y bywyd caethiwus, hunllefus a gawson nhw yno pan ar dir y byw. Oherwydd hynny mae eu cydberthynas yn ymylu ar fod yn llosgach ysbrydol afiach. Dim rhyfedd fod Jacob Davies, a chwaraeodd ran un o\u2019r prif gymeriadau, wedi dioddef chwalfa nerfau yn dilyn ei berfformiad. Mae\u2019n dal yn ddrama a all eich ysgwyd chi i\u2019ch perfeddion. Ac mae\u2019n chwalu\u2019r myth am fywyd y werin wledig, yr un modd ag yr oedd Cwm Glo yn chwalu\u2019r myth cyfatebol am \u2018werin y graith.\u2019"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Rhwng 1931 a 1951 syrthiodd nifer y siaradwyr Cymraeg yn y Rhondda o bedwar deg pump y cant i naw ar hugain y cant. Ateb Kitch a\u2019i ddilynwyr oedd esgor ar fudiad i sefydlu ysgolion Cymraeg yn y cymoedd \u2013 Ynys-Wen yn y Rhondda Fawr i ddechrau, ac yna Pontygwaith yn y Rhondda Fach. Dyna chi\u2019r fantais o fedru syllu oddi allan ar y gymdeithas, gan sylwi o\u2019r herwydd ar ddiffygion a gwendidau a oedd yn ynghudd i\u2019r gymdeithas ei hunan. Ac fe wnaeth Kitch y llenor elwa o\u2019r un nodwedd. Fe roddodd sylw arbennig yn Cwm Glo i gymeriad y glo\u0308wr Dai Dafis. Pwdryn yw e sy\u2019n barod iawn i buteinio ei ferch, i fradychu ei gydweithwyr, i gam-drin ei wraig, ac i wastraffu ei gyflog ar yfed a gamblo. Doedd dim prinder ei debyg yng nghymoedd y Rhondda,, ond fe wrthodai\u2019r trigolion a\u2019u cefnogwyr a\u0302 chydnabod hynny, ac o\u2019r herwydd fe felltithiwyd Kitch am fentro i ddarlunio\u2019r fath gymeriad."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ymhellach y mae\u2019n werth cofio i Kitch adael ei gynefin gwledig \u2013 er yn anfoddog iawn, fel y cawn ni weld, \u2014 gan droi\u2019n alltud a meithrin golwg o\u2019r tu allan ac o bell ar ei gymdeithas enedigol. A\u2019r olwg honno a\u2019i galluogodd i lunio drama mor gignoeth a thanseiliol a\u0302 Meini Gwagedd, gwrth-fugeilgerdd os y bu un erioed. Campwait h gw\u0302r yr ymylon oedd y gwaith hwnnw, yn union run fath a\u0302 Cwm Glo."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ond yna yn sydyn fe ddewn ni ar draws sylw arall, wrth i Kitch gyfeirio at \u2018sgrech oerach Ann druan wrth iddi\u2019n sydyn fynd yn wallgo yn y gors.\u2019 Mynnai gonestrwydd Kitch dorri ar draws pob darlun sentimental o fywyd, a\u2019i chwalu\u2019n deilchion. \u2018Sgrech oeraidd Ann\u2019 a glywir yn atseinio yn y ddrama Meini Gwagedd drwyddi. Ac fe glywir y sgrech yn adleisio ar nodyn personol iawn yn \u2018Sw\u0302n y Gwynt\u2019 hefyd."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Bu rhaid i Kitch gefnu ar y baradwys hon yn lled gynnar yn ei hanes, a hynny am ddau reswm. Yn gyntaf fe fu farw ei fam pan oedd e ond yn chwech mlwydd oed. Ac yna, ychydig flynyddoedd ar o\u0302l hynny, fe benderfynodd ei dad yn ddisymwth i werthu bwthyn bach Y Llain a phriodi \u2018menyw fach o\u2019r de,\u2019 chwedl Kitch, llysfam farus. O\u2019r herwydd fe fu\u2019n rhaid i Kitch adael ardal Tregaron am byth, a symud i fyw gyda\u2019i fodryb annwyl yn Nhonypandy. Fe ddiwreiddiwyd Kitch yn greulon felly, ac fe\u2019i ddad\u2013etifeddwyd hefyd \u2013 profiad chwerw a welai\u2019n cael ei ail-adrodd yn y man ar draws cymoedd y De, lle roedd y boblogaeth gyfan wedi ei dad-etifeddu. Ar o\u0302l priodi ac ymgartrefu yn y Brithweunydd, beth wnaeth Kitch, ond bwrw ati i greu gardd wrth ymyl y ty\u0302, gardd a oedd yn ddiarhebol o brydferth ac a oedd yn amlwg yn cynrychioli\u2019r hyn a gollwyd ganddo fe pan werthwyd Y Llain."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Ond os y bu colli\u2019r Llain yn golled ffurfiannol yn hanes natblygiad Kitch, fe fu colli ei fam yn brofiad mwy ysgytwol o ddylanwadol fyth. Fe drodd e\u2019n o\u0302l at y golled waelodol honno wrth orwedd yn ei waeledd yn ysbyty Church Village, a hynny a esgorodd ar ei gerdd anhygoel \u2018Sw\u0302n y Gwynt sy\u2019n Chwythu.\u2019 Ynddi fe ddaw sawl llinyn eneiniol pwysig yn ei hanes ynghyd am y tro cyntaf. Mynychu Seiat Profiad yn Llwynpiod pan oedd e\u2019n grwt; sylw Saunders Lewis, yn ei astudiaeth arloesol o fywyd a gwaith Pantycelyn, fod cyfarfodydd y Seiat yn debyg i sesiynau dadansoddol y Seiciatryddion modern; dysgu\u2019n ifanc bod pechod yn rhan annatod o wead pob bod dynol; ymddiddori ym marddoniaeth ac yn nrama\u0302u ysbrydol T. S. Eliot; awydd i ddefnyddio cyfryngau newydd megis y radio i hyrwyddo datblygiad yr iaith Gymraeg; y sylweddoliad fod y cyfrwng newydd hwn yn gyfrwng agos-atoch gwefreiddiol o chwyldroadol; ac yn y blaen ac yn y blaen. Ac mae\u2019r gerdd yn blethiad cywrain a chymhleth o nifer o symbolau pwerus. Yn bennaf oll, fe ddefnyddir delwedd perth gysgodol Y Llain, clawdd oedd yn arbed y tyddyn rhag y gwynt. Ac fe wrthgyferbynnir hynny a\u0302 chymoedd noeth, diamddiffyn y Rhondda, cymoedd sy\u2019n agored led y pen i gorwyntoedd dinistriol economaidd, gwleidyddol a diwylliannol."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Ond y mae yna wedd wrthwyneb ar berth warchodol Y Llain. Ar ddiwedd ei fywyd, sylweddola Kitch ei bod hi\u2019n berth y cysgodai ef ei hun y tu o\u0302l iddi er mwyn osgoi wynebu gwirioneddau deifiol am ei gymeriad ef ei hun. Oherwydd erbyn hyn, yn hwyr iawn yn ei ddydd, fe ystyriai Kitch ei hun nid fel arwr herfeiddiol dewr yn sefyll dros hawliau\u2019r Cymry, ond fel un a fu\u2019n ddim ond yn dwyllwr dirgel ar hyd ei fywyd, llwfrgi a lechai rhag cydnabod nifer o heriau gwaelodol. Un o\u2019r rhain oedd yr her i gydnabod ei natur ef ei hun, i wir adnabod ei hanes ers yn fach. Ond yr her eithaf oll oedd yr her i ymagor yn ufudd ac yn llwyr i alwad yr ysbryd, ac i blygu i\u2019r gofynion hynny a ddeuai yn ei sgil. Cyfaddefai Kitch fod yr her hon yn ei arswydo\u2019n la\u0302n."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Yn \u2018Sw\u0302n y Gwynt\u2019 mae\u2019n olrhain y gwendidau tybiedig hyn yn o\u0302l i\u2019w tarddle, yn y profiad cynnar hwnnw o golli ei fam pan oedd e ond yn chwech. Y cyhuddiad mwya creulon a\u2019r cyhuddiad mwya deifiol \u2013 mae e\u2019n mynnu dwyn yn ei erbyn ef ei hun, yw mai dim ond chwarae rhan y bu e ar hyd ei fywyd ers yn blentyn. Act oedd y cyfan, dyna i gyd. Ac mae\u2019n mynnu ei fod e wedi dechrau acto pan gollodd e ei fam:"}, {"text_idx": "#000029", "text": "I fi, mae\u2019r llinellau\u2019n dor-calon o drist, yn orlawn o\u2019r chwerwder a\u2019r dicter na fedre\u2019r un bach eu mynegi ar y pryd, ac na fynnai Kitch yr oedolyn chwaith gyfaddef iddyn nhw. Teimladau yw\u2019r rhain sy\u2019n mynnu brigo\u2019n anorfod i\u2019r wyneb ar y diwedd oll, ac sy\u2019n hawlio mynegiant cyhoeddus. Ffrwydriad y teimladau hyn sy\u2019n gwneud y gerdd hon yn gerdd gyffesol mor gofiadwy; cerdd a all eich siglo chi i\u2019ch gwreiddiau. Bron na ddywedwn i ei bod hi\u2019n embaras o gerdd, am ei bod hi mor ddiarbed o gignoeth."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Gan gofio am ddiddordeb Kitch mewn seicoleg a seicdreiddiad, fe ddechreuais i ddyfalu beth yw barn seicolegwyr modern am y profiad o golli rhiant annwyl pan yn fach, ac fe ges fod gwaith ymchwil dadlennol wedi ei wneud. Adeg yr ail ryfel byd, bu seicolegwyr wrthi\u2019n astudio ymateb refugees o Lundain i\u2019r profiad o orfod troi cefn ar eu mamau ac ymgartrefu mewn cartrefi cwbwl ddiarth. Fe gafwyd bod nifer ohonyn nhw wedi amddiffyn eu psyche brau, briwedig, bryd hynny drwy chwarae rhan, a chymryd arnyn nhw bersona nad oedd yn cyfateb i\u2019r hyn oedden nhw yn y bo\u0302n. Ac fe sylweddolwyd ymhellach bod chwarae rhan fel hyn yn ifanc yn arwain at barhad yr arfer ar hyd eich bywyd. Ar o\u0302l tyfu\u2019n oedolion ni fedre\u2019r plant hyn fwrw heibio\u2019r arfer o acto, gan y golygai hynny ddod wyneb yn wyneb am y tro cyntaf a\u0302\u2019r loes gyntaf erchyll \u2013 y primal loss \u2013 o golli eu mam. Fe\u2019u twyllwyd nhw gan fywyd yn ifanc, ac ar o\u0302l hynny rhaid oedd iddynt hwythau dwyllo yn eu tro er mwyn amddiffyn cnewyllyn ei bod rhag byth ddioddef y fath archoll eto."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Esboniad secwlar yw esboniad y seicolegwyr. Ond nid dyna a geir yn \u2018Sw\u0302n y Gwynt.\u2019 Oherwydd bydolwg crefyddol oedd gan Kitch, y bydolwg Calfinaidd a wreiddiwyd mor ddwfn ynddo fe yng nghapel bach Llwynpiod yma yn ymyl y gors. Golygai hynny ei fod e, ar y diwedd, yn ei ystyried ei hun yn bechadur llwyr, am nad oedd ei fywyd e wedi bod yn ddim ond twyll a rhagrith o\u2019i ddechrau hyd ei ddiwedd. Dyna ddagrau pethau. A dyna fawredd ei gerdd yn ogystal. Mae\u2019n gorffen gyda gweddi pechadur, gweddi ymbilgar, daer am achubiaeth sy\u2019n ddigon i hala cryd ar ddyn."}]