[{"text_idx": "#000001", "text": "Mae ymchwil newydd yn dangos bod y penderfyniad dadleuol i symud achos llys llosgi Ysgol Fomio Penyberth o Gymru i Lundain wedi\u2019i ysgogi gan bennaeth lleol yr heddlu yn hytrach na chan lywodraeth San Steffan."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Bu storom yng Nghymru yn dilyn y penderfyniad i symud yr achos i\u2019r Old Bailey, a hynny ar o\u0302l i reithgor yng Nghaernarfon fethu a\u0302 chael y Tri\u2019n euog o\u2019r difrod. Bu\u2019r cyn-Brif Weinidog David Lloyd George ymhlith y llu a feiai lywodraeth y dydd, wrth ddweud mai dyma oedd y llywodraeth cyntaf i roi Cymru ar brawf yn yr Old Bailey."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Bellach mae ymchwil newydd gan yr arbenigwr cyfreithiol Keith Bush yn dangos bod y pwysau i symud yr achos wedi\u2019i ysgogi gan Brif Gwnstabl Heddlu Sir Gaernarfon, Edward Williams, yn hytrach na chan weinidogion llywodraeth Llundain."}, {"text_idx": "#000006", "text": "I ddangos ei bryder, amgaeodd gopi o\u2019r panel o ddarpar-reithwyr a farciwyd ganddo i nodi pa reithwyr oedd wedi bod yn barod i gael y Tri yn euog a pha rai oedd ddim \u2013 saith dros euog a phump yn erbyn."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd y dystiolaeth hon o\u2019r rhaniad dwfn o fewn y rheithgor, ynghyd a\u0302\u2019r awyrgylch tu allan a thu fewn i\u2019r llys yn ystod y treial, yn ei gwneud yn angenrheidiol yn ei farn ef i gynnal yr achos dros y ffin yn yr Old Bailey: ychwanegodd fod canlyniad yr achos yng Nghaernarfon wedi rhoi hwb mawr i\u2019r Blaid, a\u2019u bod yn dweud y bydd canlyniad tebyg eto pe byddai\u2019r difinyddion yn ymddangos gerbron rheithgor Cymreig."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Fodd bynnag, cymaint oedd y gwrthwynebiad a gododd yn erbyn y cais fel bod y Twrnai Cyffredinol wedi chwilio am opsiwn arall, gan gyfaddef nad oedd wedi rhagweld y gallai\u2019r syniad o symud achos o Gymru i Loegr fod mor ddadleuol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cynigiodd bargyfreithwyr dros yr erlyniad ddewis amgen i\u2019r Arglwydd Prif Ustus, sef cynnal ail brawf rywle arall yng Nghymru, gan awgrymu Caerdydd; ond erbyn hynny yr oedd yn rhy hwyr \u2013 yr unig gais o flaen y Llys oedd i\u2019r achos gael ei symud o Gymru i Lundain."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Datgelwyd yr ymchwil mewn darlith a draddodwyd gan Mr Bush yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym Moduan ger Pwllheli, a drefnwyd gan Gymdeithas Hanes Plaid Cymru. Mae hefyd yn edrych ar agweddau eraill o achos llys Penyberth, gan gynnwys y driniaeth o\u2019r iaith Gymraeg yn ystod yr achos cyntaf."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Fe\u2019i cyhoeddir yn llawn yn Gymraeg ac yn Saesneg ar wefan y Gymdeithas, ."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Bu\u2019n trafod agweddau cyfreithiol achos y tri o aelodau mwyaf blaenllaw\u2019r Blaid, Saunders Lewis, Lewis Valentine a DJ Williams ar o\u0302l llosgi\u2019r ysgol fomio a oedd yn cael eu codi ym Mhenyberth ger Pwllheli yn 1936."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Dyma sain y ddarlith \u2013"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Cafodd agweddau cymdeithasol a gwleidyddol achos Penyberth eu trafod yn helaeth ac yn fanwl dros y pedwar ugain a saith mlynedd ddiwethaf. Ond heddiw rwyf am ganolbwyntio ar yr agweddau cyfreithiol ohono, ac yn arbennig y penderfyniad, ar o\u0302l i reithgor yng Nghaernarfon methu a chael y Tri yn euog o gyflawni\u2019r difrod, i symud yr achos i\u2019r Llys Troseddol Canolog yn Llundain."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Ceir triniaeth drwyadl a manwl o\u2019r achosion llys, yn \u201cTa\u0302n yn Lly\u0302n\u201d a gyhoeddwyd yn 1937, gan y bargyfreithiwr 25 oed, Dafydd Jenkins (yr Athro Dafydd Jenkins wedi hynny) ac rwy\u2019n ddyledus iawn i\u2019w waith ef. Ond rwyf hefyd wedi medru tynnu ar ffynonellau am yr achos nad oeddent ar gael pan ysgrifennwyd \u201cTa\u0302n yn Lly\u0302n\u201d ac sy\u2019n mynd a\u0302 ni tu o\u0302l i lenni\u2019r broses gyfreithiol."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dechreuodd y broses honno tua hanner awr wedi dau yn y bore, ddydd Mawrth 8 o Fedi 1936, pan gerddodd y Tri i mewn i swyddfa heddlu Pwllheli a gofyn am gael gweld y prif heddwas ar gyfer yr ardal, yr Uwch Arolygydd William Moses Hughes. Pan ofynnodd Cwnstabl Preston, y plismon a oedd ar ddyletswydd, beth oedd yn cyfiawnhau codi\u2019r Uwch Arolygydd Hughes o\u2019i wely, atebodd Lewis Valentine, \u201cMae Penyberth ar da\u0302n\u201d."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Roedd hynny\u2019n ddigon i wneud i\u2019r Cwnstabl ffonio\u2019r Uwch Arolygydd. Pan gyrhaeddodd ef, rhoddodd Saunders Lewis iddo lythyr, wedi\u2019i lofnodi gan bob un o\u2019r Tri, a oedd yn \u201ccydnabod ein cyfrifoldeb am y difrod a wnaethpwyd ar adeiladau\u2019r Gwersyll Bomio y nos hon, Medi 7.\u201d (Sylwer bod y ddogfen wedi\u2019i dyddio ar y sail y byddai\u2019r ymosodiad yn digwydd cyn, ac nid ar o\u0302l, hanner nos.)"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Roedd llythyr y Tri wedi\u2019i gyfeirio\u2019n benodol at Brif Gwnstabl Heddlu Sir Gaernarfon, Edward Williams ac ar o\u0302l i\u2019r Tri gael eu harestio a\u2019u rhoi yn y celloedd, ffoniodd yr Uwch Arolygydd Hughes y Prif Gwnstabl er mwyn ei hysbysu o\u2019r hyn oedd wedi digwydd. Ychydig iawn o sylw a gaiff Prif Gwnstabl Williams yn y gwahanol hanesion a ysgrifennwyd am achos Penyberth. Ond, fel y daw\u2019n amlwg, roedd ei ro\u0302l ynddo, mewn gwirionedd, yn un hollol ganolog. Roedd Edward Williams yn frodor o Lanllechid ger Bethesda ac yn fab i chwarelwr. Cychwynnodd ei yrfa fel plismon yn Llundain, cyn dychwelyd i Sir Gaernarfon a gweithio\u2019i ffordd i fyny i fod yn bennaeth yr heddlu yno. Ar y wyneb, roedd ar delerau da, hyd yn oed yn wresog, gyda chynrychiolwyr y Blaid yng Nghaernarfon, gan gynnwys J. E. Jones, yr oedd ei swyddfa yn y dref, a chyfreithiwr y Blaid, E. V. Stanley Jones, oedd a\u0302 phractis yno."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Roedd y Prif Gwnstabl yn sicr bod swyddogion y Blaid dros eu pennau a\u2019u clustiau yn yr ymosodiad ar safle\u2019r Ysgol Fomio \u2013 canfyddiad a oedd, wrth gwrs, yn hollol gywir. Er mai\u2019r Tri oedd yr \u201cA Team\u201d a gyneuodd y ta\u0302n, roedd yr adeiladau a\u2019r deunyddiau a losgwyd eisoes wedi cael eu trwytho mewn petrol gan y \u201cB Team\u201d sef pedwar arall o aelodau\u2019r Blaid, a rheiny\u2019n cael eu harwain gan J. E. Jones ei hun. Ond doedd gan y Prif Gwnstabl ddim digon o dystiolaeth i brofi rhan uniongyrchol aelodau eraill o\u2019r Blaid yn y weithred, ac nid yw\u2019n syndod bod hynny wedi pery rhwystredigaeth broffesiynol iddo. Ond roedd ei elyniaeth a\u2019i ddirmyg tuag at y Blaid Genedlaethol yn mynd llawer iawn tu hwnt i hynny, ac roedd ganddo eisoes ddymuniad, pan ddeuai\u2019r cyfle, i ffrwyno\u2019i gweithgareddau, fel yr esboniodd wrth gyfreithwyr yr erlyniad. Disgrifiodd hi fel \u201ca noisy clique (which) needs checking\u201d. Roedd aelodaeth yn cynnwys y math o berson nad oedd gan y Prif Gwnstabl feddwl uchel iawn ohonynt: \u201cIt is mainly composed of Ministers of the Gospel, School Teachers, College Students and Members of the Nonconformist Body\u201d. Nid oedd ganddi, yn ei farn ef, unrhyw hawl i siarad dros Gymru."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Rhywbeth a oedd yn dal i\u2019w gorddi oedd yr hyn a ddigwyddodd ar Ddydd Gw\u0302yl Dewi 1932 pan aeth J. E. Jones a thri o ddynion ifainc eraill, dau ohonynt yn gyfreithwyr o dan hyfforddiant, i ben Tw\u0302r yr Eryr yng Nghastell Caernarfon, tynnu lawr y Jac yr Undeb oedd yn chwifio yno, a chodi\u2019r Ddraig Goch yn ei le. Roedd ef wedi methu, ar y pryd, i ddod o hyd i gyfiawnhad dros eu herlyn. Ond roedd y llwyddiant bach hwnnw, yn ei farn ef, yn ddigon o fygythiad i\u2019r drefn gyfansoddiadol nes ei fod wedi dwyn y mater i sylw\u2019r Gwasanaeth Diogelwch (MI5). Credai fod y digwyddiad wedi bod yn anogaeth i\u2019r Blaid i fentro gweithredu\u2019n uniongyrchol ar raddfa llawer mwy uchelgeisiol. Pan dderbyniodd y newyddion o Bwllheli, felly, ni fu\u2019n syndod iddo. Ac fe\u2019i gwelodd fel cyfle i gymryd y camau effeithiol hynny yn erbyn y Blaid Genedlaethol a oedd, yn ei farn ef, yn angenrheidiol."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Tan sefydlu Gwasanaeth Erlyn y Goron yn 1986, syrthiodd y cyfrifoldeb am gynnal erlyniadau yn y llysoedd ar heddluoedd lleol, gan ddefnyddio naill ai eu hadran gyfreithiol eu hunain neu, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig, trwy gyflogi cwmni\u0308au o gyfreithwyr preifat. Ond roedd yna swyddfa ganolog arbenigol yn Llundain, un y Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus (neu\u2019r \u201cDPP\u201d), a oedd ar gael i gymryd drosodd erlyniadau cymhleth, sensitif neu arbennig o ddifrifol. Gan ystyried oblygiadau gwleidyddol yr hyn a ddigwyddodd ym Mhenyberth, trefnodd y Prif Gwnstabl i\u2019w swyddogion gysylltu, yn syth, a\u0302 swyddogion y DPP er mwyn eu rhybuddio ei fod yn bwriadu gofyn iddyn nhw gynnal yr erlyniad ac er mwyn gofyn am eu cyngor am y cyhuddiad priodol i wneud yn erbyn y Tri. Cyngor swyddfa\u2019r DPP oedd y dylai\u2019r heddlu gasglu cymaint o dystiolaeth ag y gallent am y digwyddiad ac i anfon adroddiad llawn atynt mor fuan a\u0302 phosibl. Dylent gyhuddo\u2019r Tri\u2019n ffurfiol, yn y cyfamser, o drosedd o wneud difrod i eiddo yn groes i adran 51 o Ddeddf Difrod Maleisus 1861, gan esbonio i\u2019r Ynadon lleol, pan ddygwyd y Tri o\u2019u blaen, y byddai cyhuddiadau mwy difrifol yn debyg o ddilyn. Cynrychiolwyd y Tri gerbron Ynadon Pwllheli, y prynhawn hwnnw, gan E. V. Stanley Jones. Gohiriwyd yr achos tan yr wythnos ganlynol a rhyddhawyd y Tri ar fechni\u0308aeth."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Gyrrodd y Prif Gwnstabl ffrwyth ymholiadau\u2019r heddlu, gan gynnwys datganiadau yn disgrifio natur a gwerth y difrod yn fanwl, at swyddfa\u2019r DPP ddau ddiwrnod yn ddiweddarach, gan gadarnhau, ar yr un pryd, ei gais am i\u2019r swyddfa honno gymryd drosodd yr erlyniad. Awgrymai, serch hynny, y byddai\u2019n briodol i\u2019r DPP gyd-weithio gyda chyfreithwyr lleol. Ond rhybuddiodd y DPP yn erbyn gofyn am gymorth oddi wrth y cyfreithwyr hynny a fyddai, fel arfer, yn cynnal erlyniadau ar gyfer yr heddlu yn ardal Lly\u0302n ac Eifionydd, sef cwmni\u2019r Henadur William George, brawd David Lloyd George, y cyn-Brif Weinidog ac Aelod Seneddol Bwrdeistrefi Caernarfon. Rheswm y Prif Gwnstabl am osgoi William George oedd oherwydd, \u201chis sympathies lean towards the Nationalists\u201d \u2013 tuedd a amlygwyd, ym marn y Prif Gwnstabl, gan araith a wnaed gan William George mewn cyfarfod o Gyngor Sir Caernarfon ar 8fed o Fedi. Ychwanegodd fod William George hefyd mewn partneriaeth a\u0302\u2019i fab, W. R. P. George, un a oedd \u201cone of the four young men who pulled down the Union Jack from the flag pole at Caernarvon Castle on St. David\u2019s Day, 1st March 1932; one of the others was Mr E. V. Stanley Jones, Solicitor, Caernarvon, who acts for the defendants in this case.\u201d"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Pwysleisiodd y Prif Gwnstabl, yn ei lythyr at y DPP, ei fod yn gweld yr ymosodiad ar Benyberth fel bygythiad gwirioneddol i gyfraith a threfn. Roedd wedi clywed bod yna tri aelod arall o\u2019r Blaid eisoes wedi\u2019u dewis, pe bai\u2019r Tri yn cael eu hanfon i garchar, i gamu mewn i\u2019w sgidiau ac i ymosod, eto, ar y safle er mwyn atal cwblhau\u2019r Ysgol Fomio."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Roedd tyst ar ran y Weinyddiaeth Awyr wedi asesu cost y difrod i\u2019w heiddo gan y ta\u0302n (gan gynnwys dinistrio nifer o adeiladau pren) yn \u00a32355 (sy\u2019n cyfateb i tua \u00a3120,000 heddiw) ynghyd a\u0302 difrod pellach gwerth \u00a3300 (\u00a315,000) i offer oedd yn eiddo personol i\u2019r gweithwyr. Penderfynodd y DPP, felly, ei fod yn briodol i gyhuddo\u2019r Tri o drosedd ychwanegol, mwy difrifol, sef rhoi ar da\u0302n adeiladau a oedd yn perthyn i\u2019r Goron, yn groes i adran 5 o Ddeddf 1861. Ar o\u0302l clywed tystiolaeth yr erlyniad (nas heriwyd gan y diffynyddion) penderfynodd Ynadon Pwllheli, pan ddaeth yr achos o\u2019u blaen unwaith eto ar 16eg o Fedi, i draddodi\u2019r Tri, ar fechni\u0308aeth, i sefyll eu prawf ym Mrawdlys Caernarfon, a oedd i gychwyn ar 13eg Hydref. Roedd cael gosod yr achos gerbron rheithgor yn union yr hyn roedd y Blaid yn dymuno, wrth gwrs."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Paratoi ar gyfer y Brawdlys"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Gan edrych ymlaen at y Brawdlys, ysgrifennodd y DPP cynorthwyol, Arthur Sefton Cohen, at Brif Gwnstabl Williams ar 28ain o Fedi i ofyn am wybodaeth benodol. Roedd Mr Sefton Cohen yn amlwg wedi cymryd o ddifri rhybuddion y Prif Gwnstabl fod y drosedd yn rhan o ymgyrch o dor-cyfraith pwrpasol ar ran y Blaid ac wedi sylweddoli y gallai\u2019i haelodau neu\u2019i chefnogwyr cael eu dewis i fod yn aelodau o\u2019r rheithgor a fyddai\u2019n penderfynu\u2019r achos. Holodd a oedd gan y Prif Gwnstabl reswm i gredu na fyddai\u2019r treial yn un teg. Ychwanegodd: \u201cI should also like to know if it is possible for you to obtain a copy of the jury panel before the trial and to let me have it together with your observations upon anyone on the panel so that I may instruct counsel as to whether a challenge should be made to any particular juror.\u201d"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yr arferiad, pryd hynny, oedd i\u2019r Uchel Siryf gyhoeddi, cyn pob Brawdlys, rhestr o ddarpar-reithwyr \u2013 y \u201cpanel\u201d \u2013 y byddai\u2019r rheithwyr ar gyfer pob achos yn cael eu dewis oddi arno. Byddai\u2019r heddlu\u2019n gwirio\u2019r enwau\u2019r panel er mwyn gweld a oedd rhai anghymwys wedi\u2019u cynnwys arno trwy ddamwain neu a oedd arno unrhyw un oedd a\u0302 chysylltiadau personol gyda diffynnydd neu dyst. Gallai ymyrryd a\u0302 chyfansoddiad rheithgor ar sail daliadau gwleidyddol rheithwyr fod yn rhywbeth llawer mwy dadleuol, wrth gwrs, pe bai\u2019n dod i\u2019r golwg. Ond roedd y Prif Gwnstabl wedi portreadu\u2019r Blaid fel rhyw fath o gell bach eithafol \u2013 dim mwy na \u201cchiwed swnllyd\u201d. Ei gyngor cyffredinol i\u2019r DPP oedd, felly: \u201cThere is strong feeling of sympathy for the defendants amongst the Party, comprising mainly of students, school teachers, Non-conformist ministers and a fair number of quarrymen. It is difficult to express an opinion as to whether the trial is likely to be a fair one. As far as I have been able to scrutinise the panel of jury, apart from my remarks thereon, I am of the opinion that the jury will be guided by the evidence.\u201d"}, {"text_idx": "#000033", "text": "Beth felly oedd y sylwadau a wnaeth ar rai darpar-reithwyr unigol? Roedd 56 o ddarpar-reithwyr wedi\u2019u gwysio i ddod i\u2019r Brawdlys ond cafodd tri ohonynt eu hesgusodi oherwydd salwch ac yn y blaen. O\u2019r 53 oedd yn weddill, cynghorodd y Prif Gwnstabl bod pedwar ohonynt yn \u201csympathiser(s) of the Party\u201d ac un arall yn \u201cAn active leader in the Welsh Nationalist Party\u201d. Roedd hynny\u2019n cyfeiriad at yr enw cyntaf ar y rhestr, sef un Willam Ambrose Bebb. Gan fod pawb yn gwybod bod Ambrose Bebb yn un o aelodau amlycaf y Blaid ac wedi cyd-weithio\u2019n agos gyda Lewis Valentine ni fyddai neb wedi synnu i\u2019w weld ef yn cael ei eithrio o\u2019r rheithgor a oedd i wrando\u2019r achos. Ond fel y digwyddodd, ni chafodd ei ddewis ac ni ddewiswyd unrhyw un o\u2019r pedwar arall yr oedd y Prif Gwnstabl yn credu eu bod yn gefnogwyr y Blaid. Ni fu rhaid i\u2019r erlyniad benderfynu, felly, a ddylent eithrio rheithwyr ar sail eu hagweddau gwleidyddol tybiedig."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Y Barnwr a oedd i ymweld a\u0302 Chaernarfon yn Hydref 1936 oedd yr Anrhydeddus Syr Wilfred Hubert Poyer Lewis, a aned yn Llundain ond o dras Gymreig. Roedd ei dadcu\u2019n offeiriad o Sir Benfro a gafodd ei ddyrchafu i fod yn Esgob Llandaf ac er bod Mr Ustus Lewis wedi\u2019i addysgu yn Eton a Rhydychen roedd wedi cychwyn ei yrfa fel bargyfreithiwr yng Nghaerdydd ac wedi gwasanaethu mewn catrawd Gymreig yn ystod y Rhyfel Mawr. Doedd ef ddim yn siarad gair o Gymraeg, wrth gwrs, a dyma\u2019r tro cyntaf, ers cael ei benodi\u2019n farnwr y flwyddyn gynt, iddo weinyddu cyfiawnder yng Ngogledd Cymru."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Y sefyllfa gyfreithiol ar y pryd oedd mai yn Saesneg yr oedd yn rhaid cynnal y llys, gan gynnwys cofnodi\u2019r dystiolaeth yn swyddogol. Ond roedd gan y barnwr ddisgresiwn i adael i dyst neu barti siarad Cymraeg pe byddai cyfiawnder yn mynnu hynny, gyda threfniadau ad hoc yn cael eu gwneud i gyfieithu o Gymraeg i Saesneg. Erbyn y 30au, nodwyd tuedd gynyddol ar ran rhai Barnwyr, yn enwedig rhai nad oeddent yn gyfarwydd ag eistedd yng Nghymru, i wrthod caniata\u0301u defnydd o\u2019r Gymraeg gan rai a oedd yn ymddangos eu bod yn medru Saesneg. Nid oedd neb yn gwybod beth fyddai agwedd Mr Ustus Lewis pan fyddai\u2019r Tri, fel yr oedd pawb yn ei ddisgwyl, yn hawlio amddiffyn eu hunain yn Gymraeg."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Strategaeth yr amddiffyniad oedd y byddai baich cyflwyno achos y Tri yn syrthio\u2019n bennaf ar ysgwyddau Saunders Lewis a Lewis Valentine. Penderfynwyd y byddent yn cynrychioli\u2019u hunain, tra byddai D. J. Williams yn cael ei gynrychioli gan fargyfreithiwr 30 oed, yn enedigol o Aberpennar, Herbert Edmund Davies (yr Arglwydd Edmund-Davies wedi hynny)."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Cyfyngedig iawn oedd ro\u0302l Edmund Davies yn yr achos ond teimlai\u2019r Blaid y byddai\u2019n syniad da i gael rhywun wrth law i gadw golwg ar gwestiynau cyfreithiol a gweithdrefnol \u2013 penderfyniad doeth gan fu rhaid i Edmund Davies atgoffa\u2019r barnwr am hawliau diffynyddion i herio rheithwyr. Bu E. V. Stanley Jones, yno, wrth gwrs, a chyflogwyd cyfreithiwr arall, hefyd, i gynorthwyo gyda\u2019r amddiffyniad, sef Mr H. Cornish o gwmni Thompson\u2019s yn Llundain. Talwyd am gynrychiolaeth gyfreithiol y Tri allan o gronfa gyhoeddus arbennig a gasglwyd at y pwrpas. Arweiniwyd yr erlyniad gan W. N. Stable KC, un o hoelion wyth Cylchdaith Gogledd Cymru a Chaer, oedd yn rhannu ei amser rhwng Llundain a Phlas Llwyn Owen, Llanbrynmair."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Yn yr un ffordd ag yr oedd yr erlyniad wedi sganio\u2019r rhestr o ddarpar-reithwyr er mwyn gweld pwy oedd yn debyg o ffafrio\u2019r amddiffyniad, roedd y diffynyddion a\u2019u cynghorwyr wedi bod yn ystyried herio\u2019r rheithwyr a fyddai, yn eu barn hwy, yn lleiaf tebygol o gydymdeimlo gyda\u2019u hachos. Dewisent wneud hynny\u2019n bennaf ar sail cefndir ieithyddol y darpar-reithwyr. Cafwyd gwared ar bump o ddarpar-reithwyr di-Gymraeg, a dewiswyd pump arall i gymryd eu lle, a rheiny i gyd yn Gymry Cymraeg. Cyfeiriodd y Barnwr at y broses hon, sef arfer gan y diffynyddion o hawl ddiymwad oedd ganddynt o dan y gyfraith, fel \u201cffars\u201d, gan wneud y feirniadaeth honno o ymddygiad yr amddiffyn yng ngw\u0302ydd y rheithwyr, wrth gwrs."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Nid oedd y Tri\u2019n anghytuno gydag unrhyw ran o dystiolaeth yr erlyniad heblaw am hanes y gwyliwr nos, David William Davies, bod dau ddyn (nid oedd ef wedi medru eu hadnabod) wedi ymosod arno, yn ystod y cyrch yn erbyn Penyberth. Roedd y Tri\u2019n gwadu bod unrhyw wirionedd yn hynny ac yn haeru na ddaeth Mr Davies ar gyfyl y safle pan oeddent yno. Er nad oedd unrhyw gyhuddiad o ymosod ar Mr Davies wedi\u2019i wneud yn ffurfiol yn erbyn y Tri, a\u2019r dystiolaeth ar y pwynt felly\u2019n amherthnasol yn dechnegol, doedd dim modd osgoi treulio amser yn gwadu hanes Mr Davies, rhag ofn y byddai\u2019r rheithgor yn credu bod y Tri wedi bod yn dreisgar tuag ato."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Er bod Mr Ustus Lewis wedi bod yn gyndyn, ar y cychwyn, i adael i\u2019r Tri siarad Cymraeg am ei fod yn hyderus eu bod yn rhugl yn Saesneg, roedd, erbyn diwedd tystiolaeth yr erlyniad, wedi cael cyfle i ail-ystyried. Caniataodd i\u2019r Tri, wrth gyflwyno\u2019r amddiffyniad, i wneud hynny yn Gymraeg, gyda\u2019u geiriau\u2019n cael eu cyfieithu, fesul brawddeg, gan Mr Gwilym T. Jones, cyfreithiwr o dan hyfforddiant o Bwllheli (a ddaeth wedi hynny\u2019n Glerc Cyngor Sir Caernarfon ac yn aelod blaenllaw o\u2019r Orsedd). Ond er bod y Barnwr, yn y diwedd, wedi mabwysiadu agwedd mwy cymodlon tuag at ddefnydd o\u2019r Gymraeg, ei elyniaeth gychwynnol, mae\u2019n ymddangos, a arhosodd yng nghof y cyhoedd."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Cyfaddefodd y Tri, wrth gael eu holi, eu bod wedi cynnau\u2019r ta\u0302n ym Mhenyberth. Ar ddiwedd tystiolaeth y ddwy ochr, nid oedd yna, felly, unrhyw amheuaeth fod y Tri wedi rhoi\u2019r safle ar da\u0302n. Nid oeddent yn honni bod ganddynt unrhyw awdurdod cyfreithiol i wneud hynny. Beth, felly, oedd eu hamddiffyniad?"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Ar ran D. J. Williams, cyfyngodd Edmund Davies ei hunan at atgoffa\u2019r rheithgor mai nhw, yn y pen draw, oedd a\u0302\u2019r hawl i benderfynu a oedd y Tri yn euog neu beidio. Gwnaeth Lewis Valentine anerchiad yn gosod allan y ddadl heddychol yn erbyn yr Ysgol Fomio. Ceisiodd ddarbwyllo\u2019r rheithgor bod y cynllun yn groes i\u2019r ddeddf foesol gan fod bomio o\u2019r awyr yn ddull eithriadol o anwaraidd o ryfela. Dadleuodd y dylid gwahardd yr arferiad trwy gytuniad rhyngwladol yn hytrach na\u2019i hyrwyddo. Gofynnodd i\u2019r rheithgor osod y ddeddf foesol yn uwch na chyfraith Loegr. Seiliwyd dadl Saunders Lewis yn bennaf ar ystyriaethau cenedlaethol, gan bwysleisio amharodrwydd y Llywodraeth i wrando ar wrthwynebiad Cymru, fel cenedl, i brosiect a fyddai\u2019n niweidio Cymreictod ac yn peryglu heddwch. Ategodd galwad Lewis Valentine ar y rheithgor eu cael yn ddieuog, gan osod egwyddorion cenedlaethol a Christnogol uwchlaw cyfraith. Torrodd y Barnwr ar draws anerchiadau Lewis Valentine a Saunders Lewis dro ar o\u0302l tro, gan hawlio bod eu dadleuon yn amherthnasol ac mai dim ond \u201ccyfraith Loegr\u201d oedd yn cyfrif. Gwnaeth yr un pwynt yn ei gyfarwyddiadau i\u2019r rheithgor. Yr unig gwestiwn y dylai\u2019r rheithgor ystyried, yn o\u0302l Mr Ustus Lewis, oedd a oeddent yn sicr bod y Tri wedi rhoi\u2019r safle ar dan, a hynny\u2019n yn groes i gyfraith Loegr."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Mae\u2019n amlwg nad oedd yr erlyniad yn rhagweld unrhyw anhawster i gael dyfarniad o euog oddi wrth y rheithgor. Roedd y Prif Gwnstabl wedi cynghori mai grw\u0302p bach iawn oedd cefnogwyr y Blaid a doedd neb o\u2019r rhai yr oedd ef yn credu eu bod yn cydymdeimlo gyda hi wedi cael eu dewis i fod ar y rheithgor. Roedd yr erlynydd W. N. Stable wedi bod yn holi o gwmpas Cymru am agweddau tuag at y Tri a\u2019i ganfyddiad, a rannodd gyda swyddogion y DPP, oedd bod \u201cPublic Opinion is dead against the men, it seems, except for a very small minority.\u201d"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Y rheithgor yn methu a\u0302 chytuno"}, {"text_idx": "#000045", "text": "Ond ar o\u0302l ystyried eu dyfarniad am ddim ond tri-chwarter awr, dychwelodd y rheithwyr i\u2019r llys ac adrodd i\u2019r Barnwyr nad oeddent yn medru cytuno ar ddyfarniad, gyda\u2019r rhaniad yn un mor ddwfn nes y byddai\u2019n ofer i dreulio mwy o amser yn trafod. Gan nad oedd yn bosibl, yn y dyddiau hynny, i reithgor ddod i ddyfarniad ar unrhyw sail ond unfrydedd, bu rhaid i Mr Ustus Lewis ohirio\u2019r achos tan y Brawdlys nesaf, a hynny yn y flwyddyn newydd, a rhyddhau\u2019r Tri, unwaith eto, ar fechni\u0308aeth."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Roedd y dyrfa tu allan i\u2019r llys eisoes wedi bod yn canu Hen Wlad Fy Nhadau, gan amharu, ar adegau, ar drafodion tu mewn ond, wrth iddo ddod yn hysbys nad oedd y rheithgor wedi medru cytuno, torrodd allan y canu\u2019n gryfach byth. Eisoes, roedd copi\u0308au o areithiau Saunders Lewis a Lewis Valentine i\u2019r rheithgor, ar ffurf y pamffled \u201cPaham y Llosgasom yr Ysgol Fomio\u201d ar werth ar strydoedd Caernarfon am 3 ceiniog yr un."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Gwelwyd amharodrwydd y rheithgor i gael y Tri yn euog fel buddugoliaeth fawr i\u2019w hachos. Rhagwelai\u2019r Blaid y byddai\u2019r un peth yn cael ei ail-adrodd pan ddeuai\u2019r achos gerbron y Brawdlys nesaf ac na fyddai gan yr erlyniad, yn y pen draw, unrhyw ddewis ond i ollwng y cyhuddiadau yn erbyn y Tri. Dechreuodd y Blaid drefnu cyfarfodydd cyhoeddus ar draws Cymru i\u2019w cefnogi. Ond mewn cyfarfod o Bwyllgor Gwaith y Blaid ar 31ain Hydref cafwyd adroddiad syfrdanol gan J. E. Jones, \u201c(C)awsom neges, a honnai ddyfod o lygad y ffynnon, i\u2019r perwyl bod y Goron yn gwylio\u2019n fanwl y sefyllfa yng Nghymru er mwyn penderfynu a wna\u0302i gais am symud yr achos i Lundain, ac y dylem gadw mor ddistaw a\u0302 llygod rhag peri bod ei symud. Rhoddodd hyn ni mewn picil. Ni fynnem, trwy roi cyfle i\u2019r wlad ddangos ei brwdfrydedd dros y tri, beri i\u2019r achos fynd i Lundain a pheri i\u2019r tri fynd i garchar. Ar y llaw arall, yr oedd eisiau codi\u2019n gryf yn erbyn yr Ysgol Fomio.\u201d"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Nid oedd modd osgoi oblygiadau symud yr achos i Lundain, cam a ganiatawyd, gyda chydsyniad yr Uchel Lys, o dan Ddeddf y Llys Troseddol Canolog 1856. Byddai\u2019r strategaeth o wneud yr achos yn ganolbwynt i\u2019r ymgyrch yng Nghymru yn erbyn yr Ysgol Fomio\u2019n cael ei thanseilio\u2019n ddifrifol ac ni fyddai unrhyw obaith o gael rheithgor yn Llundain a fyddai gwrthod cael y Tri\u2019n euog."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Cynrychiolwyd yr erlyniad gan y Twrnai Cyffredinol ei hun a chymaint oedd pwysigrwydd gwrthsefyll y symudiad ym marn y Blaid nes eu bod wedi sicrhau gwasanaeth un o fargyfreithwyr mwyaf amlwg (a chostus) yr oes, sef Norman Birkett KC, i geisio gwneud hynny."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ond ni lwyddodd. Doedd dim amheuaeth fod y Tri wedi llosgi Penyberth yn fwriadol a heb awdurdod cyfreithiol. Roedd y diffynyddion wedi cyfaddef a hyd yn oed wedi ymfalchi\u0308o yn y weithred. Roeddent wedi annog y rheithwyr i benderfynu\u2019r achos ar seiliau heblaw egwyddorion y gyfraith. Cynhaliwyd yr achos mewn awyrgylch emosiynol, gyda\u2019r dorf tu allan yn canu Hen Wlad Fy Nhadau mor uchel nes ei fod yn anodd, ar adegau, i glywed yr hyn oedd yn cael ei ddweud tu fewn i\u2019r llys. Roedd anerchiadau dau o\u2019r Tri wedi\u2019u cyhoeddi ac ar werth yn syth ar o\u0302l i\u2019r gwrandawiad ddod i ben. Ac roedd cefnogwyr y Tri wedi bod yn annog unrhyw rai a fyddai\u2019n cael eu dewis, y tro nesaf, i fod yn rheithwyr i ddilyn esiampl y rheithgor gwreiddiol a gwrthod eu cael yn euog. Roedd yna ddigon o dystiolaeth, felly, i gefnogi dadl yr erlyniad y byddai\u2019r rheithgor, pe byddai\u2019r achos yn cael ei glywed unwaith eto yng Nghaernarfon, yn cael eu rhoi o dan bwysau anghyffredin a allai ddylanwadau ar eu penderfyniad. Gan nad oedd yr Uchel Lys yn cydnabod unrhyw egwyddor gyfansoddiadol y dylai Cymry sefyll eu prawf o flaen rheithgor o\u2019u cyd-wladwyr, roedd yn anochel y byddai\u2019r Llys yn cytuno bod amcanion cyfiawnder (y prawf cyfreithiol perthnasol) yn cyfiawnhau symud yr achos i\u2019r Llys Troseddol Canolog, fel oedd Deddf 1856 yn caniata\u0301u."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Adwaith Cymru i\u2019r penderfyniad i symud yr achos i Lundain"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Erbyn i\u2019r cais gael ei benderfynu\u2019n derfynol gan yr Uchel Lys roedd eisoes wedi tynnu nyth cacwn ar ben y Llywodraeth. Derbyniodd y papurau newydd bentyrrau o lythyrau yn cyhuddo\u2019r Llywodraeth o danseilio hawliau\u2019r Cymry trwy amddifadu\u2019r Tri o\u2019u hawl i osod eu hachos gerbron rheithgor o\u2019u cyd-wladwyr, yn eu gwlad eu hun ac yn eu hiaith eu hun."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Nid oedd y feirniadaeth o\u2019r penderfyniad i symud yr achos yn gyfyngedig i\u2019r rhai oedd wedi cefnogi gwrthwynebiad y Tri i\u2019r Ysgol Fomio. Roedd yr Aelodau Seneddol Lleol, David Lloyd George a Goronwy Owen wedi cadw eu pennau i lawr yn eithaf llwyddiannus yn ystod yr ymgyrch, gyda Lloyd George, fel y Prif Weinidog a oedd yn gyfrifol am sefydlu\u2019r RAF, yn gyndyn i gondemnio\u2019r egwyddor o wellai\u2019i effeithlonrwydd. Ond cafwyd adwaith deifiol ganddo i\u2019r penderfyniad i symud yr achos i Loegr: \u201cI think this is a piece of unutterable insolence, but very characteristic of the Government. They crumple when tackled by Mussolini and Hitler, but they take it out on the smallest country in the realm.... This is the First Government that has tried Wales at the Old Bailey.\u201d Cododd ton o brotest yn erbyn y bwriad oddi wrth aelodau seneddol Cymreig o bob plaid, a bu rhaid i\u2019r Prif Weinidog, Stanley Baldwin, dderbyn dirprwyaeth a oedd yn cynnwys ffigyrau amlwg fel Goronwy Owen, Gwilym Lloyd George a Clement Davies o\u2019r Rhyddfrydwyr a Robert Richards, Wil John, William Jenkins ac Aneurin Bevan o\u2019r Blaid Lafur. (Roedd Lloyd George ei hun ar ei ffordd i\u2019r Caribi ond anfonodd neges yn cefnogi\u2019r gwrthwynebiad.)"}, {"text_idx": "#000055", "text": "Mewn ateb i gwestiwn Seneddol gan Robert Richards, Aelod Seneddol Llafur Wrecsam, ceisiodd y Twrnai Cyffredinol ymbellhau ei hunan, a\u2019r Llywodraeth, oddi wrth y penderfyniad. \u201cFacts were brought to my notice which, in my view, made it my duty to apply to the Court for the transfer to the Central Criminal Court on the grounds that such transfer, in the wording of the Act of Parliament, was \u201cin the interests of justice\u201d\u201d."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Gan mai ofer byddai ceisio darbwyllo rheithwyr yr Old Bailey o gywirdeb y dadleuon a gyflwynwyd yng Nghaernarfon, ni thrafferthodd y Tri i wneud unrhyw anerchiadau i\u2019r rheithgor ar ddiwedd y dystiolaeth yno a chawsant eu dyfarnu\u2019n euog gan y rheithgor heb iddynt hyd yn oed adael y llys i drafod y mater. Cafwyd ton arall o brotest, gyda\u2019r Athro W. J. Gruffydd, a oedd bellach wedi dod yn un o is-lywyddion y Blaid, yn datgan yn y Western Mail fod y Llywodraeth wedi taro ergyd farwol i\u2019r syniad o gyfiawnder diduedd Seisnig a, thrwy hynny, ddinistrio \u201cthe only decency left in the English in the eyes of modern Welshmen.\u201d"}, {"text_idx": "#000057", "text": "Beth oedd tu o\u0302l i\u2019r penderfyniad i symud yr achos i Lundain"}, {"text_idx": "#000058", "text": "Er gwaethaf dadl y Llywodraeth fod symud yr achos i Lundain wedi bod yn anochel er mwyn amddiffyn buddiannau cyfiawnder, y fersiwn o\u2019r penderfyniad sydd wedi\u2019i dderbyn gan y mudiad cenedlaethol a chan lawer eraill yng Nghymru, yw ei fod wedi bod yn gam gormesol gwleidyddol. Credwyd ei fod wedi\u2019i gymryd gan y Llywodraeth yn Llundain er mwyn dial ar bobl Cymru am fod mor rhyfygus ag i herio awdurdod y wladwriaeth. Ond ai dyna\u2019r holl wir? Neu a oes yna un ddehongliad mwy cymhleth ac efallai\u2019n llai cyfforddus i ni\u2019r Cymry."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Ar 25ain o Hydref 1936, deuddeng niwrnod ar o\u0302l y treial cyntaf yng Nghaernarfon, ysgrifennodd y Prif Gwnstabl Edward Williams at y DPP gyda\u2019i sylwadau ar beth oedd wedi digwydd. Gan gofio\u2019i nod o ddefnyddio\u2019r achos i ffrwyno\u2019r Blaid, a\u2019i farn ei bod hi\u2019n ddim byd ond ciwed swnllyd, roedd yr hyn oedd wedi digwydd yn drychineb, a\u2019r peth olaf roedd ef am weld oedd yr un hanes yn cael ei ail-adrodd. I ddangos i\u2019r DPP fod yn rhaid cymryd camau pendant iawn er mwyn osgoi hynny, amgaeodd gopi o\u2019r panel o ddarpar-reithwyr a farciwyd ganddo i ddangos pa reithwyr oedd wedi bod yn barod i gael y Tri yn euog a pha rai oedd ddim \u2013 7 dros euog a 5 yn erbyn (dim un o\u2019r pump, gyda llaw, wedi bod ar restr yr heddlu o gefnogwyr y Blaid)."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Dangosai hynny\u2019n glir pa mor rhanedig oedd y rheithgor wedi bod. Nid oedd wedi bod yn fater o un neu ddau o unigolion ystyfnig. Tarddiad ei wybodaeth am drafodaethau\u2019r rheithgor oedd yr hyn a ddisgrifiai fel \u201cdiscreet enquiries\u201d yn eu plith. Er nad oedd ymholiadau felly\u2019n anghyfreithlon pryd hynny, mae\u2019n debyg na fyddai\u2019r adwaith cyhoeddus i ddiddordeb yr heddlu yn nhrafodion rheithgor wedi bod yn ffafriol, yn enwedig gan gofio oblygiadau gwleidyddol yr achos, sy\u2019n esbonio pam fod yr ymholiadau wedi gorfod bod yn \u201cdiscreet\u201d. Gwerth nodi bod un o\u2019r rhai a enwyd fel un a wrthododd gael y Tri\u2019n euog oedd fforman y rheithgor, John Harlech Jones o Gricieth. Nid oedd ei agwedd ef wedi bod yn llawer o gyfrinach gan ei fod wedi bod yn chwincio at Lewis Valentine yn ystod y gwrandawiad ac wedi chwilio amdano y noson honno er mwyn cadarnhau ei fod wedi bod ym mhlith ei gefnogwyr."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Yn ogystal a\u0302 chyfeirio at y rhaniad dwfn yn y rheithgor, pwysleisiodd y Prif Gwnstabl, yn ei ddadansoddiad, yr awyrgylch tu allan a thu fewn i\u2019r llys yn ystod y treial. Roedd torf wedi ymgasglu i gefnogi\u2019r Tri a oedd, yn o\u0302l y Prif Gwnstabl, yn cynnwys \u201cStudents from Bangor University, female School Teachers (and) unemployed quarrymen from outside Caernarvon\u201d \u2013 y cyfan ohonynt, yn ei farn ef, yn gefnogwyr Plaid Genedlaethol Cymru. Roedd canlyniad yr achos wedi rhoi \u201ca great stimulus to the Party and it is said by them that a similar result will happen again if the defendants appear before a Welsh jury\u201d. Roedd methiant y rheithgor i ddod i benderfyniad, fe gredai, yn \u201c(a) challenge to the Law of England\u201d. Gorffennodd trwy fynegi\u2019r farn \u201cthat a fair trial cannot be obtained here and that the trial should take place if possible at the Old Bailey\u201d."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Cyfrifoldeb am symud yr achos"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Gwelwn, felly, nad yr erlynydd, na\u2019r Cyfarwyddwr Erlyniadau Cyhoeddus na\u2019r Twrnai Cyffredinol a wnaeth yr awgrym gwreiddiol y dylid symud yr achos o Gaernarfon i Lundain ond Prif Gwnstabl Sir Gaernarfon, Edward Williams. Symud yr achos allan o Gymru ac i Lundain oedd rhaid, yn o\u0302l ei farn ef, er mwyn sicrhau \u201cprawf teg\u201d syniad a oedd yn gyfystyr, ym marn y Prif Gwnstabl, ag un a fyddai\u2019n llesteirio datblygiad y Blaid Genedlaethol."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Ac, wrth ystyried ymateb y DPP a\u2019r Twrnai Cyffredinol i\u2019w awgrym, mae\u2019n dod yn amlwg nad oedd y Llywodraeth yn rhannu barn y Prif Gwnstabl na fyddai prawf teg yn bosibl gerbron unrhyw reithgor Cymreig. Cymaint oedd y gwrthwynebiad a gododd yn erbyn y cais i symud yr achos i Lundain fel bod y Twrnai Cyffredinol wedi chwilio am opsiwn arall, gan gyfaddef nad oedd wedi rhagweld y gallai\u2019r syniad o symud achos o Gymru i Loegr fod mor ddadleuol. Ar ddiwedd y gwrandawiad terfynol o flaen yr Arglwydd Prif Ustus, cododd Syr Donald Somervell er mwyn ei wneud yn glir y byddai\u2019r erlyniad yn hollol fodlon pe byddai achos yn cael ei symud nid i\u2019r Old Bailey ond yn hytrach i rywle yng Nghymru heblaw am Gaernarfon. Awgrymodd Caerdydd fel posiblrwydd. Ond erbyn hynny roedd yn rhy hwyr. Fel y nododd yr Arglwydd Hewart, yr unig gais oedd o flaen y Llys oedd i\u2019r achos gael ei symud i Lundain. Gan fod y dystiolaeth yn dangos, yn ei farn ef, y byddai buddiannau cyfiawnder yn cael eu gwarchod yn well yn Llundain nac yng Nghaernarfon nid oedd yn teimlo bod angen iddo ystyried unrhyw ddewis arall."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Mae\u2019n glir, felly, bod yr ysgogiad i symud achos Penyberth o Gaernarfon i Lundain wedi tarddu nid yn San Steffan ond yn swyddfa Edward Williams, Prif Gwnstabl Sir Gaernarfon. Rhaid gofyn sut y gallai rhywun yr oedd ei gyflog yn cael ei dalu gan bobl Sir Gaernarfon yn medru bod mor barod i warafun iddynt yr hawl i weinyddu cyfiawnder yn eu sir eu hunain? Yr ateb, rwy\u2019n credu, yw ei fod wedi gweld ei swyddogaeth fel Prif Gwnstabl nid, yn bennaf, mewn termau gwarchod pobl y sir a\u2019u hawliau ond fel ceidwad \u201ccyfraith Loegr\u201d a\u2019r drefn Brydeinig yn gyffredinol. Yn eironig, effaith ei se\u0302l dros y drefn honno oedd troi achos Penyberth o fod yn fater o ddiddordeb lleol yn bennaf i un a ddwysa\u0301odd deimladau gwladgarol o Fo\u0302n i Fynwy."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Er bod cryn newid wedi bod yn nhrefniant y llysoedd ers 1936, ac yn eu hagwedd tuag at ddefnydd o\u2019r Gymraeg, mae llysoedd Cymru\u2019n dal yn ddim byd mwy na rhanbarth o rai Lloegr. Erbyn yr etholiad cyffredinol nesaf ar gyfer San Steffan bydd pum mlynedd wedi mynd heibio ers cyhoeddi adroddiad yr Arglwydd Thomas o Gwmgi\u0308edd ar \u201cGyfiawnder yng Nghymru dros Bobl Cymru\u201d. Galwodd hwnnw am drosglwyddo awdurdod dros lysoedd Cymru i Senedd Bae Caerdydd. Dim ond cyflawni hynny bydd yn medru tynnu llinell derfynol o dan yr amharch tuag at drigolion Cymru a amlygwyd yn achos Penyberth."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Yn ei ddarlith bydd Mr Bush yn canolbwyntio ar y prosesau a arweiniodd at garcharu\u2019r tri am eu rhan yn y weithred \u2013 ac yn arbennig y penderfyniad dadleuol i symud yr achos o Frawdlys Caernarfon i\u2019r Old Bailey yn Llundain.\nTrefnir y ddarlith gan Gymdeithas Hanes Plaid Cymru, ac fe\u2019i traddodir am 10.30am, Dydd Iau 10 Awst ym Mhabell y Cymdeithasau 2 ar faes y Brifwyl, Boduan."}, {"text_idx": "#000071", "text": "\u201cBu llosgi\u2019r ysgol fomio yn drobwynt tyngedfennol yn hanes Cymru, a dyma gyfle i godi\u2019r llen ar sut y ceisiwyd ddylanwadu ar yr achosion llys gan y ddwy ochr\u201d, medd Cadeirydd y Gymdeithas Hanes, Dafydd Williams."}, {"text_idx": "#000072", "text": "\u201cGan ddefnyddio tystiolaeth newydd, bydd Keith Bush, sy\u2019n arbenigwr blaenllaw yn y maes, yn gofyn yn arbennig sut y gwnaethpwyd y penderfyniad i amddifadu\u2019r Tri, yn y diwedd, o\u2019u hawl i sefyll eu prawf yn eu gwlad eu hun a phwy, mewn gwirionedd, y dylid cael ei feio amdano.\u201d"}, {"text_idx": "#000074", "text": "Ymunodd Brian a\u0302\u2019r Blaid yn 1957 pan oedd 16 mlwydd oed ac fe\u2019i etholwyd yn aelod Plaid Cymru o Gyngor Gymuned Ynysybwl yn 1986, gan wasanaethu ar y cyngor hwnnw am gyfnod o 26 o flynyddoedd."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Nes ymlaen fe ddaeth yn aelod o Gyngor Bwrdeistref Cwm Cyngor a Chyngor Sir Rhondda Cynon Taf ac fe gadwodd ei sedd ar y cyngor am gyfnod o dair blynedd ar ddeg ac ennill parch gan bobl o bob plaid wleidyddol."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Americanes ddawnus a ddaeth yn Gymraes frwd"}, {"text_idx": "#000078", "text": "Rywbryd yng nghanol y saithdegau, cerddodd Americanes ifanc i mewn i brif swyddfa Plaid Cymru yng Nghaerdydd. Yr oedd Charlotte Aull a\u2019i bryd ar ddarganfod popeth am Gymru a\u2019i mudiad cenedlaethol. Bu disgwyl iddi ddychwelyd dros yr Iwerydd ar o\u0302l cwblhau\u2019i PhD, ond \u2013 yn ffodus i Gymru \u2013 fel arall y bu."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Cafodd Charlotte ei geni yn Lexington, Kentucky, un o dri o blant. Enillodd radd mewn mathemateg ac yna MSc ym Mhrifysgol Mississippi cyn troi at anthropoleg gymdeithasol, hynny yw astudio cymunedau a\u2019u diwylliant. Ac ar gyfer ei PhD yng Ngogledd Carolina, Cymru oedd y wlad y dewisodd i\u2019w hastudio."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Ynghyd a\u0302 phersonoliaeth hyfryd, roedd gan Charlotte benderfyniad tawel. Oriau ar o\u0302l glanio yng ngwledydd Prydain, bu yn Nhy\u0302\u2019r Cyffredin yn cyfweld a\u0302 Gwynfor Evans, Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru. Nes ymlaen mewn siop lyfrau sylwodd ar w\u0302r bonheddig yn craffu ar res o lyfrau Cymreig \u2013 neb llai na\u2019r bardd Harri Webb, ac fe gafodd yntau ei gyfweld yn y fan a\u2019r lle!"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Diau mai Gwynfor a awgrymodd ymweliad a\u0302 mi yn swyddfa\u2019r Blaid i ddarganfod mwy a chael rhestr o bobl eraill i\u2019w holi. Ond go brin y gwelodd neb y canlyniad hapus \u2013 y byddai Charlotte yn priodi fy ffrind Hywel Davies, newyddiadurwr, cenedlaetholwr ac awdur llyfr safonol ar hanes ugain mlynedd gyntaf Plaid Cymru. Daeth Charlotte yn rhugl yn y Gymraeg wrth gyflawni gwaith maes ar gyfer ei PhD ym Mangor a Chaerdydd."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Mudodd y pa\u0302r i\u2019r Unol Daleithiau yn 1985 pan gafodd Charlotte gynnig swydd darlithydd ym Mhrifysgol De Carolina. Erbyn hyn, roedd gyda nhw ferch ddyflwydd oed \u2013 Elen Gwenllian, a fabwysiadwyd yn 1983. Yn o\u0302l i Gymru daeth y teulu bach yn 1988, gan fyw mewn nifer o fannau yn y Gogledd a\u2019r De cyn setlo yn Nhreforys \u2013 Hywel yn dilyn ei yrfa yn y byd teledu a Charlotte ym Mhrifysgol Abertawe."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Bydd nifer yn gyfarwydd a\u0302\u2019i chlasur Welsh Nationalism in the Twentieth Century (1989). Er i\u2019r llyfr ymddangos ar adeg ddigon tywyll i obeithion Cymru, torrodd dir newydd drwy olrhain y perthynas rhwng cenedlaetholdeb a ffactorau strwythurol, megis datblygiad y wladwriaeth Gymreig."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Yn 1992, penodwyd Charlotte yn ddarlithydd, ac yn 2000 yn uwch-ddarlithydd mewn cymdeithaseg ac anthropoleg. Bu\u2019n awdur toreithiog, a\u2019i llyfr Reflexive Ethnography (1998) yn dal yn destun allweddol i\u2019r sawl sy\u2019n astudio pobloedd a\u2019u diwylliannau. Mae ei chydweithwyr yn cofio\u2019i charedigrwydd, ei hysbryd cydweithredol a\u2019i hymroddiad llwyr i gyfiawnder cymdeithasol. Roedd yn awdurdod yn ei phwnc, ac yn hynod agos atoch chi ac yn boblogaidd ymhlith ei myfyrwyr."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Ysgrifennai nifer helaeth o bapurau academaidd, yn ogystal a\u0302 chyfrannu at Barn a\u2019r cylchgrawn Planet. Rhwng 2007 a 2012 bu Hywel a hithau\u2019n cynhyrchu\u2019r Papur Gwyrdd, cylchgrawn amgylcheddol a gyflwynai\u2019r frwydr fawr dros y blaned yn yr iaith Gymraeg. Ail-lansiwyd y Papur Gwyrdd yn wefan yn 2021. Roedd hi hefyd yn aelod gweithgar o Blaid Cymru, gan wasanaethu yn Ysgrifennydd ac yn Drysorydd i Gangen Dwyrain Abertawe. Safodd yn ymgeisydd dros y Blaid ar gyfer sedd ar Gyngor Abertawe yn ward Treforys."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Arhosodd Charlotte yn Americanes frwd, gan gadw ei dinasyddiaeth Americanaidd, ymweld a\u0302\u2019i theulu\u2019n aml a dathlu Dydd Annibyniaeth a\u2019r Diolchgarwch mewn steil. Cadwai olwg barcud ar wleidyddiaeth ei mamwlad \u2013 mae\u2019n deg nodi nad oedd yn deyrngar i Donald Trump! Yn ogystal a\u0302 dwli ar jazz, roedd gyda hi ddiddordeb oes mewn ceffylau a marchogaeth, cariad a gyflwynodd i Hywel ac Elen \u2013 i\u2019r fath raddau bod Hekkla,merlyn Ynys yr Ia\u0302 oedd yn rhodd i Elen, wedi croesi\u2019r Iwerydd i fyw yng Nghymru!"}, {"text_idx": "#000089", "text": "ac o\u2019r ardd daw atgo\u2019r ha\u2019"}, {"text_idx": "#000090", "text": "i ddyn, a bydd hi yna!"}, {"text_idx": "#000093", "text": "Mae\u2019r deyrnged hon yn fersiwn estynedig o\u2019r erthygl a ymddangosodd yn rhifyn Mis Mehefin 2023 o\u2019r cylchgrawn Barn. Diolchwn i\u2019r golygydd Menna Baines am ei chydweithrediad caredig."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Mae gwybodaeth werthfawr wedi dod i law am ymgyrch Plaid Cymru i oresgyn tlodi yn y tridegau. Mae papurau a drosglwyddwyd i ofal Cymdeithas Hanes Plaid Cymru gan Sio\u0302n ap Glyn yn dangos cymaint o waith ymarferol a wnaed i helpu\u2019r di-waith a\u2019u teuluoedd mewn ardaloedd difreintiedig yn y De a\u2019r Gogledd."}, {"text_idx": "#000097", "text": "Fel y dywedodd Saunders Lewis, Llywydd y Blaid ar y pryd, pwrpas y clybiau oedd i bobl mewn gwaith helpu\u2019r rhai llai ffodus drwy aberthu un pryd o fwyd yr wythnos a rhoi chwe cheiniog i ddarparu bwyd i\u2019r di-waith. Dydd Iau oedd y diwrnod a ddewiswyd \u2013 a hynny yn bennaf oherwydd yn aml iawn na fyddai teuluoedd tlawd yn bwyta ar y diwrnod hwnnw am y rheswm syml nad oedd dim arian ar o\u0302l. Aeth gwaith y Clybiau Difiau ymlaen tan ddechrau\u2019r rhyfel yn 1939. Talwyd cost y bwyd gan aelodau\u2019r Blaid, gyda\u2019r arian yn cael ei weinyddu gan ei swyddfa genedlaethol. Yn o\u0302l yr hanesydd D. Hywel Davies, dyma\u2019r ymgyrch elusennol fwyaf llwyddiannus a wnaed gan aelodau\u2019r Blaid yn ystod y 1930au \u2013 \u201cparhaodd llif y chwe-cheiniogau cenedlaetholgar yn ddi-dor.\u201d"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Ceir adroddiadau manwl am y flwyddyn 1937 am weithgarwch dau glwb ym maes glo\u2019r De \u2013 Dowlais ger Merthyr a Dyfnant yn ymyl Abertawe \u2013 ac un yn ardal chwarelyddol y Gogledd-orllewin, sef Rhosgadfan. Dowlais oedd man cychwyn y fenter, mae\u2019n debyg, ac ymweliad gan Saunders Lewis fu\u2019r sbardun i\u2019w lledu i ardaloedd eraill. Nes ymlaen, sefydlwyd clwb arall yn Nhreorci yn y Rhondda."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Mae manylion difyr yn dod i\u2019r amlwg yn yr adroddiadau \u2013 yn Nyfnant, er enghraifft, yn o\u0302l un arweinydd lleol Dr Gwent Jones, methiant fu\u2019r cinio cyntaf \u2013 doedd pobl leol ddim am dderbyn cardod. Llwyddodd i oresgyn y broblem honno drwy wahodd \u2018gwesteion\u2019 o blith di-waith yn y gymuned i gyfarfod gyda\u2019r nos ble bydden nhw\u2019n \u201cannerch, darlithio, canu etc., yn o\u0302l eu talent, ond o hyd i fwyta gyda ni\u201d. Ar o\u0302l hynny, bu\u2019r ciniawa\u2019n llwyddiannus iawn."}, {"text_idx": "#000100", "text": "Bydd y dogfennau gwreiddiol, y rhan fwyaf ohonyn nhw yn y Gymraeg, yn cael eu danfon i archif Plaid Cymru yn y Llyfrgell Genedlaethol ac mae modd eu darllen ar wefan Cymdeithas Hanes Plaid Cymru yma \u2013"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Wil Roberts, neu Wil Coed fel yr oedd pawb yn ei nabod, yn gymeriad amlwg ym Mhlaid Cymru a fu farw yn ystod Mis Hydref 2022. Bu\u2019n weithgar ymhob ymgyrch y Blaid o\u2019r chwe-degau ymlaen ac yn ysgrifennydd effeithiol Cangen Pwllheli. Cyn-lywydd Plaid Cymru Dafydd Wigley a draddododd deyrnged yn ei angladd ac fe\u2019i cyhoeddir yma\u2019n llawn."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Er cof am Wil Coed....Teyrnged."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Bore da! I shall be speaking mainly in Welsh; but on behalf of Siw and the family, I want to thank everyone for their words of sympathy and to those of you from near and far, who are here today. I have made available an English translation of my script, which I hope will enable you to follow my address."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Gyfeillion annwyl \u2013 Fe roddwn y byd am beidio a\u0302 bod yma heddiw; ond does dim yn y byd a fyddai wedi\u2019m hatal rhag ymateb i gais Siw a\u2019r teulu, i mi dalu gair o deyrnged i un fu\u2019n gyfaill arbennig i ni i gyd, mewn amrywiol ffyrdd ar wahanol adegau o\u2019n bywydau. Un annwyl iawn sydd bellach a\u2019i rawd wedi ei rhedeg; a chyfraniad oes \u2013 i\u2019w deulu, i\u2019w fro ac i\u2019w genedl, ysywaeth, wedi dod i ben."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Borema, mae\u2019n cydymdeimlad o waelod calon yn estyn allan i Siw, i Dewi ac Ifan; ac i Quintin sydd hefyd yn rhan o\u2019r teulu; ac i\u2019r wyrion Jordan, Mia a Cai \u2013 yr oedd Wil yn Daid hoffus iddynt; ac i\u2019r teulu oll. A gwn y bydd pob un ohonom eisiau diolch i Siw am y gofal cariadus a roddodd i Wil dros y blynyddoedd; ac yn arbennig, yn ystod y cyfnod olaf heriol y bu raid iddynt ei wynebu fel teulu."}, {"text_idx": "#000106", "text": "Mae Siw efo\u2019r sicrwydd a gaiff o\u2019i ffydd, wedi ei seilio yn achos yr Eglwys hon; a bydd hynny\u2019n angor iddi yn y stormydd y mae\u2019n byw drwyddynt. Siw, wrth gwrs, wedi ei magu yn y traddodiad Pabyddol yng Nghaerdydd ac wedi dod dan ddylanwad yr enwog Dad Gregory FitzGerald; ac mae ei ffydd, a\u2019r Eglwys Babyddol, wedi bod yn nerth iddi drwy\u2019r blynyddoedd."}, {"text_idx": "#000107", "text": "A diolch i\u2019r Esgob Emeritws Edwin Regan, am ei arweiniad heddiw, a hefyd drwy\u2019r cyfnod anodd diweddar; ac i bawb sy\u2019n gysylltiedig a\u0302\u2019r achos yma am eich cynhaliaeth o Siw a\u2019r teulu; am eich caredigrwydd tuag atynt; a\u2019ch help ymarferol mewn cyfyngder. A diolch, hefyd, i\u2019r Archddiacon Andrew Jones am y cymorth eithriadol a roddodd yntau, hefyd, i\u2019r teulu."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Mae Siw wedi gofyn i mi dynnu sylw at y ffaith y bydd croeso i bawb ddod wedyn am luniaeth i Glwb Golff, Pwllheli. Bydd y claddu ym mynwent Deneio wedi\u2019r gwasanaeth; ond i\u2019r rhai nad ydynt am ddod i\u2019r fynwent, mae croeso iddynt fynd ar unwaith i\u2019r Clwb Golff."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Mae llawer o\u2019n to ni ddim yn sylweddoli fod Wil yn efaill, ond, yn drychinebus o drist, bu farw ei chwaer ar ei genedigaeth; a dan yr amgylchiadau, roedd yn wyrth i Wil oroesi. A dioddefodd y teulu drychineb arall pan fu i frawd iau Wil \u2013 sef Richard \u2013 gael ei ladd yn un ar bymtheg oed, mewn damwain motor-beic."}, {"text_idx": "#000111", "text": "Ond dwi o dan orchymyn gan Siw i beidio a\u0302 bod yn rhu lleddf yn fy sylwadau heddiw, ond yn hytrach i ni gofio Wil fel cyfaill llawen a llon, fel yr oedd i ni oll. Gwnaf fy ngorau i barchu hynny."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Ar o\u0302l bod yn ddisgybl yn Ysgol Ramadeg Pwllheli, aeth Wil, yn y lle cyntaf, i astudio Milfeddygaeth yn Lerpwl; ond tra roedd ei waith ar bapur yn wych, roedd yn cael anhawster gyda\u2019r Saesneg ar lafar \u2013 rhywbeth digon cyffredin pryd hynny i blant o gefn gwlad Cymru."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Felly aeth adra i weithio yn y Ffatri Laeth am flwyddyn, cyn cael ei dderbyn i Brifysgol Cymru, Bangor, ble roedd yn yr un flwyddyn a\u0302 Dafydd Elis Thomas \u2013 da gweld Dafydd yma heddiw. Enillodd Wil radd dda iawn mewn amaethyddiaeth."}, {"text_idx": "#000114", "text": "Tua pryd hynny cyfarfu\u0302m innau am y tro cyntaf a\u0302Wil. Roeddwn yn gweithio dros wyliau\u2019r haf i\u2019r Blaid yn Arfon. Trefnais i gyfarfod a\u0302 chriw ifanc ym Mhwllheli gan roddi iddynt doman o Welsh Nations \u2013 papur Saesneg y Blaid, i\u2019w dosbarthu o ddrws i ddrws."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Synhwyrais fod gennyf broblem: roedd Wil ac Osborn Jones (cyfaill ysgol i Wil, a da ei weld yntau, a Glesni yma heddiw hefyd) \u2013 roedd y ddau yn sgyrnygu arnaf. Medda un ohonynt \u201cMae \u2018na hen ddigon o bapurau Saesneg yn cael eu darllen ym Mhwllheli\u201d; gan fygwth fy ngadael efo mynydd o bapurau gwrthodedig. Fe gafwyd cyfaddawd o ryw fath \u2013 a da deud bu Osborn, Wil a minnau yn gyfeillion gydol oes!"}, {"text_idx": "#000116", "text": "Ar o\u0302l graddio ym Mangor, enillodd Wil ysgoloriaeth i astudio am radd uwch mewn Economeg Amaethyddol yn Aberystwyth. Yn ddigon naturiol, aeth Wil ymlaen wedyn i weithio gydag Adran Amaeth Cymru yng Nghaerdydd; ac roedd wrth ei fodd yn teithio o amgylch ffermydd Bro Morgannwg \u2013 a synnu wrth ganfod faint o\u2019r ffermwyr oedd, pryd hynny, yn Gymry Cymraeg; a hwythau mor falch o gael delio a gwas sifil Cymraeg ei iaith."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Aeth Wil ymlaen wedyn i weithio efo Amgueddfa Cymru yn Sain Ffagan, gyda\u2019r cyfrifoldeb o deithio o amgylch Cymru, yn recordio sgyrsiau efo ffermwyr; ac mae ei waith, hyd heddiw, yn un o drysorau\u2019 r Amgueddfa Werin."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Roedd Wil yn Bleidiwr i\u2019r carn, a dim ofn datgan hynny. Er gwaethaf ei atal deud, roedd yn fodlon curo ar ddrysau ledled Cymru; a ble bynnag yr oedd na rali, neu brotest, neu isetholiad, byddai Wil yno."}, {"text_idx": "#000119", "text": "Erbyn 1970, roedd Wil wedi cyfarfod Siw; a ble gredech chi oedd y fangre cariadus ble bu iddynt gyfarfod? Mewn cyfarfod o Bwyllgor Rhanbarth Plaid Cymru, yng Nghaerdydd! A Siw, bryd hynny, yn un ar bymtheg oed; a Wil deng mlynedd yn hy\u0302n na hi."}, {"text_idx": "#000120", "text": "Roedd Siw, er yn ei harddegau, wedi hen arfer canfasio \u2013 a gwerthu\u2019r Welsh Nation o ddrws i ddrws yng Nghaerdydd. Cystal nad oedd Wil wedi wfftio ar werthu papur Saesneg yng Nghaerdydd fel yr oedd ym Mhwllheli!"}, {"text_idx": "#000121", "text": "Bu i Wil a Siw ddechrau canlyn y flwyddyn wedyn, ym 1971 \u2013 y flwyddyn y bu i Elinor a minnau symud i fyw ym Merthyr; a dyna ble cefais gyfarfod Siw am y tro cyntaf \u2013 hi a Wil yn canfasio mewn isetholiad enwog; ac yn aros yn ein cartref, ble \u2013 yn gwbl ddi-steil, roedd hanner Cymru yn campio mewn cydau cysgu, ar lawr y ty\u0302!"}, {"text_idx": "#000122", "text": "Roedd Wil efo rhinwedd arbennig iawn \u2013 roedd yn gallu cysgu yn rhywle, dan unrhyw amgylchiadau \u2013 cymaint felly iddo, ar un achlysur, ddisgyn I gysgu tra roedd yn teithio ar gefn ei feic ar y Lo\u0302n Goed \u2013 a chael coblyn o godwm!"}, {"text_idx": "#000123", "text": "Roedd Wil yn un yr oedd damweiniau yn hoff o\u2019i ganfod! Un tro, bu iddo falu ei droed yn yfflon gan beiriant torri gwair."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Damwain arall a gafodd Wil oedd, tra\u2019n blentyn ysgol, yn chwarae yn y cae ac yn gosod ei got ar lawr; ni sylwodd fod moch yn y cae nesa; daeth un mochyn busneslyd, i synhwyro beth oedd y dilledyn ar lawr \u2013 a bwyta\u2019r got yn y man a\u2018r lle. Cafodd Wil andros o row gan ei fam!"}, {"text_idx": "#000125", "text": "Ar adeg arall, tra yn Aberystwyth, cafodd ddamwain car ddifrifol tra\u2019n teithio efo\u2019i gyfaill mawr, Geraint Eckley pan \u2013 wrth fynd dros fryncyn, tarodd rew du ar y ffordd, a thorrwyd cefn Wil mewn tri lle. Ystyr arall i\u2019w enw Wil Cefn Coed. Mae Geraint yn ymddiheuro gan, am resymau iechyd teulu, mae\u2019n methu a bod efo ni."}, {"text_idx": "#000126", "text": "Soniodd Geraint wrthyf sut y byddai Wil yn cael ryw syniad da i\u2019w ben ar amrant; yna ffwrdd a\u0302 fo. Un bore ym 1969, cyhoeddodd Wil i\u2019w gyd-letywyr yn Aberystwyth, ei fod am fynd i weld yr enwog D J Williams yn Abergwaun y diwrnod hwnnw. Aeth Geraint efo fo; a landio ar DJ yn gwbl ddirybudd; cael croeso mawr; a dod yn gyfeillion mynwesol. Bu Wil wedyn i Abergwaun hanner dwsin o weithiau, i sgwrsio a\u0302 DJ a holi am ei hanes."}, {"text_idx": "#000127", "text": "Ond rhaid dod \u2018no\u0302l at hanes Wil. Bu i Wil a Siw briodi yn 1973 yn Eglwys Pedr Sant, Caerdydd \u2013 ac roedd \u2018na hanes i hynny hefyd!"}, {"text_idx": "#000128", "text": "Roedd Wil eisoes wedi cyflwyno Siw i\u2019r offeren Gymraeg a gynhaliwyd yn y Bontfaen; a gwasanaeth Cymraeg oedd y gwasanaeth priodas, efo\u2019r enwog Esgob Mullins yn eu priodi. \u2018Roedd \u2018na ddau swyddog yn gyfrifol am drefnu\u2019r gwasanaeth \u2013 a hwythau heb drafod yn iawn pwy oedd i forol fod y cofrestrydd yn bresennol; a chanfod yn ystod y gwasanaeth, nad oedd gofrestrydd yno! Panic glan! Dyma anfon rhywun i chwilota o gwmpas Caerdydd am gofrestrydd."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Y delynores druan, Eleri Owen, hen ffrind i Elinor a minnau \u2013 yn gorfod canu\u2019r delyn am dros hanner awr, tan ymddangosodd ddirprwy gofrestrydd i gwblhau\u2019r hanfodion cyfreithiol. Ar ddiwedd dwy awr hir iawn, roedd Wil a Siw yn w\u0302r a gwraig!"}, {"text_idx": "#000130", "text": "Yn syth ar o\u0302l y briodas, roedd Wil yn cychwyn ar swydd newydd, sef fel is-Ysgrifennydd Cymdeithas Gwartheg Duon Cymru, oedd a\u0302\u2019i Swyddfa yng Nghaernarfon."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Bu raid torri\u2019r mis mel yn fyr, gan fod bos newydd Wil wedi ei gymryd yn wael. Glaniodd Wil i swydd newydd, a thy\u0302 newydd, mewn cynefin newydd yn ogystal a\u0302 phriodi!"}, {"text_idx": "#000133", "text": "Roedd yn newid byd sylweddol I Siw; ond roedd Wil yn ei gynefin; ac yn ei elfen. Yn o\u0302l Osborn, Wil oedd y cymeriad yn Llandwrog oedd cadw pawb at ei gilydd. Roedd Wil efo dawn anghyffredin o allu gwneud efo pawb; un o\u2019r bobl mwyaf hoffus a ganfu\u0302m erioed."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Ac roedd Wil yn rhywun y gallwn innau, fel Aelod Seneddol, droi ato, am arweiniad; a gallwn bob amser ymddiried yn ei farn."}, {"text_idx": "#000135", "text": "Tybia Siw y byddai Wil, o gael ei amser eto, wedi studio hanes a\u2019r Gymraeg. Deleit Wil oedd sgwennu i\u2019r papur newydd. Bu ganddo golofn ar amaethyddiaeth yn y Cymro; a bu\u2019n sgrifennu i bapurau\u2019r Herald, dan y ffug enw Thomas Parry (rhai yn meddwl mai Prifathro Aberystwyth oedd y gohebydd, cystal ei arddull). A bu\u2019n weithgar gyda\u2019r criw bach oedd yn cynhyrchu\u2019r Ddraig Goch a\u2019r Welsh Nation."}, {"text_idx": "#000136", "text": "Roedd hyn yn waith trwm a chyfrifol; ond roedd gan Wil hiwmor iach a welwyd wrth iddo ysgrifennu llythyrau gogleisiol a dadleuol i\u2019r Herald, dan yr enw \u201cTwtws Parri, Llandwrog\u201d- gan fynegi safbwyntiau a fyddai\u2019n gwylltio ambell drigolyn parchus yn y pentref. Ac roedd pawb yn methu a\u0302 dyfalu pwy oedd y Twtws Parri \u2018ma. Dim ond ychydig o gyfeillion agos oedd yn sylweddoli mai Twtws oedd enw cath Wil a Siw!"}, {"text_idx": "#000137", "text": "Roedd Wil yn dynnwr lluniau o fri ac am gyfnod bu\u2019n ffotograffydd swyddogol dros y Western Mail mewn gemau rygbi rhyngwladol."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Bu Wil a Siw yn byw yn Llandwrog am bum mlynedd a phryd hynny cafodd Wil ei benodi\u2019n brisiwr tir ac eiddo i Gyngor Gwynedd. Ac yna, symud no\u0302l i fyw yng Nghefn Coed am ddeng mlynedd; ac oddiyno symud i\u2019r Ala, ble buont fel teulu am drideg-chwe blynedd, hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Roedd Wil yn un darbodus efo arian. Un tro daeth Siw ac yntau i lawr i Lundain i gael cinio gyda mi yn Nhy\u0302\u2019r Arglwyddi. Ar o\u0302l cyrraedd cyrion Llundain, bu iddynt sylweddoli fod Wil wedi gadael ei siwt adra! Gan dybio y byddai\u2019n rhaid iddo wisgo siwt yn ystafell bwyta grand yr Arglwyddi, aeth i sawl siop \u2013 a dychryn o weld y prisiau. Cafodd o hyd i siop elusen, ble dalodd bumpunt am siaced; a doeddwn innau ddim callach!"}, {"text_idx": "#000140", "text": "Fe gofiaf fel ddoe y diwrnod y dywedodd Wil wrthyf, ugain mlynedd yn o\u0302l, a hynny yn stesion Crewe \u2013 ei fod newydd glywed fod cancr y brostad arno. Roedd wedi cael sgytiad; ond roedd yn derbyn y neges efo agwedd gwbl bositif, na fyddai\u2019n gadael i\u2019r cyflwr yn diffinio gweddill ei fywyd, o ba bynnag hyd y byddai hynny. Ond bu iddo ymddeol o\u2019i waith gyda Chyngor Gwynedd i roddi cyfle llawn i\u2019w gorff ymwared a\u0302\u2019r cancr; ac ar o\u0302l pum mlynedd, cafodd y neges bositif fod y cyflwr wedi diflannu."}, {"text_idx": "#000141", "text": "A felly fu; parhaodd Wil dros bymtheg mlynedd i chwarae ei ran ar ei aelwyd; a rhan yn ei gymdeithas yma ym Mhwllheli; yn weithgar efo Cangen y Blaid; yn cynorthwyo Siw yn ei gwaith gyda\u2019r Eglwys hon; ac yn dal i ysgrifennu \u2013 gan gynnwys teyrnged arbennig i\u2019w gyfaill Ioan Roberts , yn y gyfrol \u201cCofio Ioan\u201d."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Ac yna, ychydig cyn y Covid, daeth y cancr yn o\u0302l. Oherwydd y Clo, ni chafodd Wil, am gyfnod, fynd i mewn i Ysbyty. Cafodd brofion niferus; a rheini\u2019n dal i awgrymu fod y cancr wedi cilio eto. Ond wedyn, yn ddiweddarach, gwelwyd symptomau eilwaith a bu i Wil gael codwm yn y ty\u0302."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Roedd pryder ei fod wedi dioddef stro\u0302c; ond nid felly fu. Roedd y cancr wedi ymosod ar ei asgwrn cefn. A chafodd driniaeth hir yn Ysbyty Gwynedd ac Ysbyty Glan Clwyd. Yna, fis Mai eleni, bu i\u2019w asgwrn cefn chwalu. Wedi hynny, bu am wythnosau yn Ysbyty Bryn Beryl, ble y cafodd ofal rhagorol; roedd Wil a Siw yn hynod ddiolchgar i\u2019r staff yno."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Pan fu\u0302m heibio Bryn Beryl yng Ngorffennaf, roedd Wil mewn hwyliau da; yn sgwrsio a\u0302 phawb; ond yn ysu am gael adra at Siw. A gofynnodd Wil i mi ddiolch i bawb a fu\u2019n cysylltu ag ef yn yr Ysbyty; ac i bawb a adawodd negesau iddo efo Siw, yn ystod ei waeledd."}, {"text_idx": "#000145", "text": "A phan gafodd Wil ddod adra ddiwedd Awst, darparwyd gwely arbennig iddo yn y ty\u0302; a bu cyngor Gwynedd yn wych yn gosod ramp ar ei gyfer ac offer i\u2019w helpu cael o gwmpas."}, {"text_idx": "#000146", "text": "Cafodd help therapyddion Jo a Natasha o Bryn Beryl, a help gan Wasanaeth \u201cTuag Adref\u201d, o Ysbyty Alltwen, yn darparu gofal yn y ty\u0302; ac roedd Wil a Siw yn uchel iawn eu canmoliaeth iddynt. A bu Nyrsys Ardal yn galw dydd a nos, dros saith wythnos. Mae\u2019r teulu yn talu\u2018r clod uchaf posib i\u2019r gwasanaethau cymdeithasol a\u2019r gwasanaeth iechyd; a braf yw clywed hynny. Ond mae un person y mae Siw eisiau i mi enwi\u2019n benodol \u2013 sef Bonnie, y mae llawer ohonoch yn ei hadnabod, trwy ei gwaith yn yng Nghanolfan y Gwystl. Galwodd pob nos yng nghartref Wil a Siw, i\u2019w lanhau a gofalu amdano; a heb ei chymorth hi, dywed Siw go brin y gallai fod wedi ymdopi .....a gwneud hynny yn gwbl ddi-da\u0302l. Yn \u2018does \u2018na bobl da yn yr hen fyd ma, dudwch?"}, {"text_idx": "#000147", "text": "Gwelais Wil am y tro olaf yn ei gartref yn yr Ala, bythefnos yn o\u0302l, ar ddydd Mercher y 5ed o Hydref. Roedd yn ei wely; gyda chyffuriau trwm yn ei lethu; ond bu\u2019n bosib i mi gynnal sgwrs ddifyr ac ystyrlon gydag ef; ei feddwl yn dal yn sionc; a\u2019i ddaliadau cenedlaetholgar mor frwd ag erioed."}, {"text_idx": "#000148", "text": "Pan soniais am y Rali Fawr dros annibyniaeth yng Nghaerdydd y Sadwrn cynt, y cefais y fraint o\u2019i hannerch, roedd ei lygaid yn pefrio; roedd am glywed mwy o\u2019r hanes. A phan soniais y byddwn yn cyflwyno Mesur yn Nhy\u0302\u2019r Arglwyddi ddydd Gwener nesaf, i warchod pwerau Senedd Cymru, roedd Wil yn frwd ei gymeradwyaeth."}, {"text_idx": "#000149", "text": "Dwn i ddim a oedd Wil, pryd hynny, yn gwybod \u2013 fel yr oedd Siw wedi\u2019m rhybuddio minnau \u2013 mai go brin y byddai\u2019n gweld diwedd y mis i glywed ffawd yr ymdrech seneddol. Cwta hanner awr gefais efo fo; roedd yn amlwg yn blino; ac roedd yn briodol i mi gilio; ond ddim cyn iddo fyny ysgwyd llaw \u2013 a\u2019r gafael hwnnw yn fy llaw mor gadarn, efallai\u2019n fwy cadarn, nag erioed."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Does run ohonom yn gwybod beth ydi trefn rhagluniaeth \u2013 a gawn ni ddeall, wedi gadael y fuchedd hon, am beth sy\u2019n digwydd i\u2019n hanwyliaid, i\u2019n dyheadau, i\u2019n cymdeithas, i\u2019n bro ac i\u2019n cenedl. Ond os oes chwarae teg yn y Cynllun mawr yr ydym oll yn rhan ohoni, dylai ysbryd Wil fod gyda ni yn y brwydrau yr ydym yn dal i\u2019w hymladd \u2013 dros ein hamgylchedd gwledig; a dros gyfiawnder cymdeithasol, dros ryddid cenedlaethol, dros lewyrch diwylliannol a thros heddwch rhyngwladol."}, {"text_idx": "#000151", "text": "Mae Wil gyda ni ym mhob un o\u2019r ymdrechion hyn; ni aiff yn angof; a ni fydd yn segur; bydd yr atgof amdano yn ein tanio yn ein hymdrechion; a thrwy hynny, bydd yntau, hefyd, yn rhan o\u2019r fuddugoliaeth fawr."}, {"text_idx": "#000152", "text": "Diolch iddo; melys y goffadwriaeth a heddwch i\u2019w lwch ."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Magwyd yn ardal Tregaron, Ceredigion, enillodd James Kitchener Davies glod fel bardd a dramodydd. Bu hefyd yn amlwg o fewn Plaid Cymru ar adeg pan oedd yn fudiad bach yn chwilio am droedle yng nghymoedd y De. Yn y ddarlith hon, mae\u2019r awdur ac academydd Wynn Thomas yn cyflwyno dadansoddiad treiddgar o gymeriad pwysig yn hanes mudiad cenedlaethol Cymru."}, {"text_idx": "#000157", "text": "\u2018Kitch\u2019: arwr gwleidyddol ac enaid coll"}, {"text_idx": "#000158", "text": "Y tro nesa byddwch chi\u2019n ymweld a\u0302 Chaerdydd, mentrwch ychydig filltiroedd i\u2019r gogledd ar hyd yr A470, heibio i Gastell Coch ac ymlaen nes cyrraedd y tro i Bontypridd. Ewch drwy\u2019r dre ac anelwch tua\u2019r Porth. Fan\u2019na, dewiswch yr hewl sy\u2019n mynd i gyfeiriad y Rhondda Fawr. Heb fod yn hir, fe welwch chi fynwent y ar y dde, mynwent Y Llethr Ddu. Ewch i mewn iddi, ac ymhlith y beddau di-ri fe gewch chi hyd i fedd yr enwog Tommy Farr. Mae pawb yn dal wrth gwrs i gofio am ei ornest arwrol e yn Efrog Newydd yn erbyn Joe Louis. Ac o fewn ergyd carreg wedyn fe ddewch chi ar draws bedd James Kitchener Davies, un a oedd yn ei ffordd yn ymladdwr llawn mor ddewr, llawn mor eofn, llawn mor ddygn \u2013 ac efallai llawn mor aflwyddiannus yn y diwedd \u2013 a\u0302 Tommy Farr ei hun. Fe roedd Kitch yn real \u2018scrapper\u2019 i ddefnyddio iaith y cymoedd. Fel y cyfaddefodd e wrth hel atgofion,"}, {"text_idx": "#000159", "text": "Teulu Siors yw\u2019n teulu ni, pobol go sgaprwth, rai ohonom ni. Roedd yno gweryl gwaed rhyngom a theulu parchus arall unwaith ac un o\u2019r rheini oedd y torrwr beddau ym Mwlchgwynt. Daeth gw\u0302r dieithr heibio iddo un diwrnod a sylwi ar y cerrig beddau. \u2018Bachgen,\u2019 meddai\u2019r gw\u0302r dieithr, \u2018mae lot o Siorsiaid \u2018ma wedi eu claddu yn y fan hyn.\u2019 \u2018Oes,\u2019 oedd yr ateb swrth, \u2018ond dim hanner digon o\u2019r diawled.\u2019"}, {"text_idx": "#000160", "text": "Pencampwr ym myd geiriau oedd Kitch, y ceiliog Bach dandi a arfere glochdar o un pen i gwm Rhondda i\u2019r llall. Yn yr ysgol lle dysgai, roedd e\u2019n un o\u2019r \u2018suicide squad\u2019 -yr athrawon isel iawn eu parch a ddysgai pynciau megis y Gymraeg, Cerddoriaeth a\u2019r Ysgrythur. Mewn ymdrech i berswadio\u2019r plant bod y Gymraeg yn dal yn iaith hyfyw, fe fydde fe\u2019n adrodd enwau prif afonydd Ewrop yn y Gymraeg. \u2018Nothing hurts more,\u2019 meddai fe, \u2018than to hear such phrases as \u201cOh isn\u2019t it lovely to hear them talk in Welsh,\u201d when this is said patronizingly of Welsh-speaking children. The Welsh-language, like every other, is because it is.\u2019 Fe ddadleuodd e\u2019n rymus o blaid sefydlu coleg prifysgol trwyadl Gymraeg ei hiaith \u2013 ac mae e\u2019n haeddu cael ei gofio, a\u2019i anrhydeddu, fel un o broffwydi\u2019n Coleg Cymraeg Cenedlaethol presennol ni. Yn y staff room fe ddaliai ei dir yn wyneb yr ymosodiadau gwawdlyd a gwenwynig arno fe gan selogion niferus y Blaid Lafur. Pan fynnen nhw\u2019n ddirmygus mai \u2018England\u2019s Glory\u2019 oedd y matsys a ddefnyddiwyd gan losgwyr Penyberth, ei ateb parod e oedd na, Pioneer matches oedden nhw. Pioneer oedd Kitch ei hun, un a gyhoeddai ei genadwri genedlaethol herfeiddiol a chwyldroadol ar bob cornel stryd."}, {"text_idx": "#000162", "text": "Wrth ddwyn hyn oll yn o\u0302l i gof mae\u2019n briodol inni holi a oedd Kitchener yn medru wir adnabod cyflwr enbyd y cymoedd diwydiannol. Ac yna i holi ymhellach a oedd ganddo fe feddyginiaeth wleidyddol a oedd yn wir atebol i\u2019r angen."}, {"text_idx": "#000163", "text": "Yr ateb i\u2019r cwestiwn cyntaf yn ddi-os yw ydoedd: yn ei ffordd o leiaf, a hyd eithaf ei allu, fe \u2018roedd e\u2019n teimlo argyfwng trychinebus y cymoedd i\u2019r byw. \u2018A hwn,\u2019 medde fe mewn ysgrif nodweddiadol dreiddgar, \u2018yw Cwm Rhondda y dirwasgiad, lle y mae pobl yn byw ar enillion dyddiau gwell, yn bwyta eu tai a difa addysg eu plant; yn bod ar gardod ...; yn syrthio i ddyled, yn torri eu calonnau ac yn trengi o nychtod corff ac enaid.\u2019\u2019 Fe sylweddolai\u2019r broblem o lunio darlun realaidd \u2013 fel y gwnaeth yn ei ddrama Cwm Glo \u2013 o fywyd y cymoedd diwydiannol. \u2018O sylwi ar y ddrama realaidd Gymraeg,\u2019 meddai fe, \u2018a fu farw cyn ei geni, gwelir mai haen denau rhwng dau drwch o Seisnigrwydd yw\u2019r bywyd Cymraeg \u2013 tipyn o gig rhwng tafell Seisnigrwydd caethweision tlodi a thafell Seisnigrwydd caethweision ffug-fonheddig.\u2019"}, {"text_idx": "#000164", "text": "Prif nod Kitch oedd dihuno\u2019i gyd-Gymry o\u2019u trwmgwsg cenedlaethol. Ei nod, fe esbonia\u2019n gryno, oedd \u2018to make the sense of nationhood a fact to the thousands who under capitalism have been defrauded of their lawful past. Slumdom is like the dragon of fairy stories far enough away from us at normal times. But canvass a constituency. If we cannot give life more abundantly there, we must not mock suffering with the twaddle of dying things.\u2019 Fe ddaeth e\u2019n ffrindiau a\u0302 Chomiwnyddion fel yr awdur a\u2019r arweinydd undeb Lewis Jones. Fe gofiai gydag afiaith am yr hwyl a gafwyd yn eu cwmni. \u2018Anghofiaf i byth,\u2019 medde fe ar ddiwedd ei ddyddiau, \u2018mo\u2019r hwyr haf hwnnw a\u2019r gw\u0302r ar ben y bocs yn llewys ei grys, wedi bod wrthi am awr a chwarter, yn sefyll ar ganol ei frawddeg, a dilyn ei law araf dros y dorf, ymlaen ac yn o\u0302l: \u201cComrades,\u201d mynte fe, \u201cyou do dant me, you look so bloody dull.\u201d\u2019"}, {"text_idx": "#000165", "text": "Ond oedd e\u2019n medru wir amgyffred profiad y gw\u0302r \u2018na yn ei ymyl yn llewys ei grys, a\u2019r dosbarth gweithiol diwydiannol y perthynai iddi? Wn i ddim. Yn sicr, fe fethodd e\u2019n la\u0302n a\u0302 pherswadio trwch y boblogaeth y medrai wneud hynny. Iddyn nhw, fe barablai mewn iaith oedd yn estron. Fel athro parchus yr ymddangosai Kitch iddyn nhw, hyd yn oed pan oedd e ar ei focs sebon ar gornel stryd. Un oedd e a fynne ddysgu iddyn nhw syllu arnyn nhw\u2019u hunain mewn ffordd hollol ddiarth."}, {"text_idx": "#000166", "text": "Falle\u2019i bod hi\u2019n rhy hawdd i ninne heddi, sy\u2019n byw uwchben ein digon, i wneud dim ond canmol Kitch yn anfeirniadol am ei waith diarbed a digymar er lles y genedl. Yn bendifaddau fynne fe ei hun ddim y fath folawd. Un oedd yn anesmwyth ac yn aflonydd yn ei groen ei hun oedd Kitch ar hyd ei fywyd. A doedd dim yn fwy atgas ganddo fe na methiant y Cymry i gwmpo ar eu bai ac i wynebu eu diffygion fel pobl. Ar y diwedd oll, mynnodd droi ei olygon tuag yn o\u0302l i syllu\u2019n oeraidd ar ei ddiffygion ef ei hunan, mewn cerdd arswydus o onest. Gwareder ni, felly, rhag troi \u2018Kitch\u2019 yn \u2018kitsch\u2019 \u2013 yn yr ystyr Saesneg sy\u2019n awgrymu rhywbeth sentimental, ffuantus, sathredig o boblogaidd."}, {"text_idx": "#000167", "text": "Serch hynny, mae e\u2019n sicr yn llawn haeddu cael ei fawrygu fel arwr cenedlaethol. Ac yn ddiamau Kitch, yn anad neb, a wnaeth baratoi\u2019r ffordd ar gyfer sefydlu ysgolion Cymraeg yn y Rhondda, datblygiad sy erbyn hyn wedi sicrhau bod yr iaith i\u2019w chlywed ar wefusau cynifer o\u2019r trigolion. Ymhellach, fe fedrir dadlau bod Kitch wedi bod yn ddigon hirben i ragweld y dirywiad anorfod a ddaeth i ran cymdeithas y cymoedd diwydiannol yn y cyfnod wedi\u2019r rhyfel a\u2019i fod wedi rhagweld ymhellach y bydde\u2019n rhaid i Gymru o\u2019r herwydd ddioddef y broses boenus o ddad-ddiwydiannu. Does dim dwywaith chwaith ei fod e wedi paratoi\u2019r ffordd ar gyfer y chwyldro gwleidyddol a welwyd yn y cymoedd yn ystod y degawdau diwethaf."}, {"text_idx": "#000168", "text": "Ond eto, yn y diwedd, roedd bwlch diadlam rhwng Kitch a\u2019i gynulleidfa yn y Rhondda, bwlch a olygai na fedrai wir ddeall profiadau\u2019r gweithwyr. Fe roedd dau faen tramgwydd yn ei atal e rhag gwneud. Y cyntaf oedd ei addysg, a olygai fod ganddo mewn gwirionedd fydolwg dosbarth canol ei gyfnod \u2013 a hwnnw, yn ei achos ef, yn ddosbarth canol diwylliedig Cymraeg. A\u2019r ail faen tramgwydd oedd ei gefndir cynnar. Oherwydd wrth gwrs crwt o\u2019r wlad oedd Kitch yn y bo\u0302n, ac yma yn Nhregaron y cafodd ei eni, ei fagu, a\u2019i fowldio. \u2018Doedd y profiad diwydiannol ddim ym me\u0302r ei esgyrn ef, er, fel y cewn ni weld, bod hanes ei deulu yn enghreifftio\u2019n fyw y dolennau cymhleth a gysyllte cefn gwlad bryd hynny a\u0302\u2019r ardaloedd Seisnig \u2018estron\u2019 hynny a oedd wedi ymsefydlu mor ddisymwth yng nghymoedd y De. Y duedd gan gynifer o edmygwyr Kitch yw i wrthgyferbynnu dau begwn eithaf ei brofiad. Ar un adeg fe arferai rhai so\u0302n am ei yrfa fel petai\u2019n ymdrech genhadol i achub y Rhondda i\u2019r genedl drwy ddwyn purdeb dilychwin pura Walia \u2013 y Gymru \u2018wreiddiol\u2019 bur a diledrith \u2013 i ganol cymdeithas sathredig y cymoedd. Ond nid fel\u2019na y gwelai Kitch hi, ac nid dyna wir drywydd ei yrfa. Fe roedd e\u2019n ddigon craff i sylweddoli fod gan y Gymru wledig a\u2019r Gymru ddiwydiannol fel ei gilydd wendidau nid anghyffelyb. Fe welwn ni hynny\u2019n glir, dim ond i ni gyfosod dau o\u2019i gampweithiau, sef Cwm Glo a Meini Gwagedd. Ac wrth inni wneud hynny, fe fydde\u2019n werth inni oedi am ychydig i ystyried rhai agweddau ar ei fywyd cynnar sy\u2019n esbonio tarddiad rhai agweddau ar ei weledigaeth."}, {"text_idx": "#000169", "text": "Ganed Kitch yn nhyddyn bach tlawd Y Llain, \u2018bwthyn unllawr pridd,\u2019 i\u2019r gogledd o dre Tregaron. Dyna chi gychwyn felly yng ngho\u0302l y wlad, ond eto yn barod \u2018bu cysgod y Pwll Glo tros fy nghof cynnar,\u2019 fel y cyfaddefai ddegawdau ar o\u0302l hynny. Roedd ei dad eisoes yn treulio misoedd lawer oddi cartref yn gweithio fel saer dan ddaear ym mhyllau Blaengwynfi. Roedd ganddo fe fodryb hefyd a oedd wedi gadael cartref yn gynnar i weini yn Nhonypandy. Yno fe aned iddi blentyn siawns \u2013 enghraifft gynnar o ffawd gyffredin y ferch ddiamddiffyn yn y gymdeithas ddiwydiannol. Ac o gofio hynny mae\u2019n hawdd inni ddeall shwd y llwyddodd Kitch maes o law i lunio darlun mor ysgytwol o onest o brofiadau gwraig briod a merch ifanc yn ei ddrama gythryblus Cwm Rhondda, ac i ddinoethi ysfaon rhywiol y dosbarth gweithiol."}, {"text_idx": "#000170", "text": "Fe yrrodd Bodo Mari \u2013 sef modryb Kitch \u2013 ei phlentyn yn o\u0302l i Dregaron, lle y cafodd ei godi fel plentyn ei chwaer. Dyna ichi felly enghraifft o drugaredd annisgwyl y Gymru wledig gapelog, ie; ond dyna ichi enghraifft o ragrith y Gymru honno hefyd \u2014 ei pharodrwydd i fygu\u2019r gwir, i gelu\u2019r annerbyniol, ac i fagu cymdeithas gelwyddog, rwystredig. A dyna\u2019r union ddarlun o\u2019r bywyd gwledig a welir maes o law yn y ddrama fawr a rhyfedd honno, Meini Gwagedd, un arall o gampweithiau chwyldroadol Kitch. Drama yw hi sy\u2019n llawn o ysbrydion aflonydd y meirw, ysbrydion sy\u2019n gaeth i\u2019w hen aelwyd am na fedran nhw ddioddef dod wyneb yn wyneb a\u0302\u2019r gwirionedd annerbyniol, rhyddhaol am y bywyd caethiwus, hunllefus a gawson nhw yno pan ar dir y byw. Oherwydd hynny mae eu cydberthynas yn ymylu ar fod yn llosgach ysbrydol afiach. Dim rhyfedd fod Jacob Davies, a chwaraeodd ran un o\u2019r prif gymeriadau, wedi dioddef chwalfa nerfau yn dilyn ei berfformiad. Mae\u2019n dal yn ddrama a all eich ysgwyd chi i\u2019ch perfeddion. Ac mae\u2019n chwalu\u2019r myth am fywyd y werin wledig, yr un modd ag yr oedd Cwm Glo yn chwalu\u2019r myth cyfatebol am \u2018werin y graith.\u2019"}, {"text_idx": "#000171", "text": "Drylliwr eiconau oedd Kitch wrth ei reddf. Ac fel y cawn ni weld, ar ei wely angau fe chwalodd e\u2019r eicon mwyaf i gyd \u2013 yr eicon y mynnai rhai o\u2019i ffrindiau ei lunio ohono fe ei hunan, delwedd ffals yr oedd Kitch yn rhannol feio ei hun am ei chreu. Mae gonestrwydd Kitch mor eithafol ac mor ddidrugaredd nes hala arswyd ar ddyn. Cerdd gyffesol yw\u2019r gerdd radio fawr \u2018Sw\u0302n y Gwynt Sy\u2019n Chwythu,\u2019 cerdd lle mae\u2019n diberfeddu ei hun yn gwbl ddiarbed. Dyma ichi harakiri o gerdd os bu un erioed."}, {"text_idx": "#000172", "text": "Rwy wedi mentro awgrymu na fedrai Kitch wir uniaethu gyda phrofiad y glowyr. \u2018Dyn dw\u0302ad ydw i,\u2019 medde fe ei hun am ei fywyd yn y Rhondda. Gan ychwanegu \u2018dyn dieithr ydwyf yma, draw mae fy ngenedigol wlad.\u2019 Fe wydde bod hynny\u2019n anfantais amlwg ar un olwg iddo fel llenor ac fel gwleidydd. \u2018Iaith seiat Llwynpiod sydd ar Gwm Glo,\u2019 fe gyfaddefodd \u2013 Llwynpiod, capel y Methodistiaid Calfinaidd lle\u2019r arferai ef a\u2019i deulu groesi\u2019r gors bod dydd Sul i fynychu\u2019r oedfaon. Ond ar olwg arall roedd ei ddieithrwch e yn fantais hefyd. Oherwydd fe olygai bod ganddo olwg oddi-allan ar y Gymru wledig a\u2019r Gymru ddiwydiannol fel ei gilydd, golwg a\u2019i galluogodd i sylwi ar rhai agweddau na fynne aelodau\u2019r gymdeithas eu cydnabod. Sdim rhyfedd ei fod e\u2019n ymddiddori yng ngwaith Sigmund Freud, a wnaeth cymaint i\u2019n gwneud ni\u2019n ymwybodol o\u2019r cymhellion cudd gwaelodol sy\u2019n ddirgel lywodraethu\u2019n bywydau. Kitch, er enghraifft, wnaeth ddatgelu cyflwr yr iaith yn y cymoedd, gan egluro goblygiadau economaidd, gwleidyddol a diwylliannol y dirywiad syfrdanol hwnnw."}, {"text_idx": "#000173", "text": "Rhwng 1931 a 1951 syrthiodd nifer y siaradwyr Cymraeg yn y Rhondda o bedwar deg pump y cant i naw ar hugain y cant. Ateb Kitch a\u2019i ddilynwyr oedd esgor ar fudiad i sefydlu ysgolion Cymraeg yn y cymoedd \u2013 Ynys-Wen yn y Rhondda Fawr i ddechrau, ac yna Pontygwaith yn y Rhondda Fach. Dyna chi\u2019r fantais o fedru syllu oddi allan ar y gymdeithas, gan sylwi o\u2019r herwydd ar ddiffygion a gwendidau a oedd yn ynghudd i\u2019r gymdeithas ei hunan. Ac fe wnaeth Kitch y llenor elwa o\u2019r un nodwedd. Fe roddodd sylw arbennig yn Cwm Glo i gymeriad y glo\u0308wr Dai Dafis. Pwdryn yw e sy\u2019n barod iawn i buteinio ei ferch, i fradychu ei gydweithwyr, i gam-drin ei wraig, ac i wastraffu ei gyflog ar yfed a gamblo. Doedd dim prinder ei debyg yng nghymoedd y Rhondda,, ond fe wrthodai\u2019r trigolion a\u2019u cefnogwyr a\u0302 chydnabod hynny, ac o\u2019r herwydd fe felltithiwyd Kitch am fentro i ddarlunio\u2019r fath gymeriad."}, {"text_idx": "#000174", "text": "Ymhellach y mae\u2019n werth cofio i Kitch adael ei gynefin gwledig \u2013 er yn anfoddog iawn, fel y cawn ni weld, \u2014 gan droi\u2019n alltud a meithrin golwg o\u2019r tu allan ac o bell ar ei gymdeithas enedigol. A\u2019r olwg honno a\u2019i galluogodd i lunio drama mor gignoeth a thanseiliol a\u0302 Meini Gwagedd, gwrth-fugeilgerdd os y bu un erioed. Campwait h gw\u0302r yr ymylon oedd y gwaith hwnnw, yn union run fath a\u0302 Cwm Glo."}, {"text_idx": "#000175", "text": "Ar un wedd ystyriai Kitch ardal Tregaron yn baradwys goll ar hyd ei fywyd. Dyma chi flas ar ei atgofion hynod hudolus o\u2019r bywyd yno: \u2018Daliodd felyn eiddil y brogaid bach-bach yn tasgu tan eiddilach melyn yr haul, a gwelodd (o gornel pellaf y clos lle y mae, fel cawod o betalau, glwstwr o blu\u2019r ia\u0302r felen or-fentrus), lwybr y cadno yn cerdded ar ei union trwy\u2019r gwlith.\u2019 Mae\u2019n ddisgrifiad cyfoethog a chynhyrfus o synhwyrus . Ac mae cyfoeth yr iaith \u2013 cyfoeth a gollwyd yn llwyr erbyn hyn \u2013 hefyd yn feddwol. \u2018Naddu gwernen yn llwyau pren o flaen ta\u0302n, plethu gwiail yn lipau yn y sgubor, anadlu moethusrwydd tail yr eidonau wrth garthu crit y lloi....Crychydd cam yn codi a chwibanogl yn troi, sgrech cornicyll.\u2019 Mae\u2019n iaith dorcalannus o hiraethlon."}, {"text_idx": "#000176", "text": "Ond yna yn sydyn fe ddewn ni ar draws sylw arall, wrth i Kitch gyfeirio at \u2018sgrech oerach Ann druan wrth iddi\u2019n sydyn fynd yn wallgo yn y gors.\u2019 Mynnai gonestrwydd Kitch dorri ar draws pob darlun sentimental o fywyd, a\u2019i chwalu\u2019n deilchion. \u2018Sgrech oeraidd Ann\u2019 a glywir yn atseinio yn y ddrama Meini Gwagedd drwyddi. Ac fe glywir y sgrech yn adleisio ar nodyn personol iawn yn \u2018Sw\u0302n y Gwynt\u2019 hefyd."}, {"text_idx": "#000177", "text": "Bu rhaid i Kitch gefnu ar y baradwys hon yn lled gynnar yn ei hanes, a hynny am ddau reswm. Yn gyntaf fe fu farw ei fam pan oedd e ond yn chwech mlwydd oed. Ac yna, ychydig flynyddoedd ar o\u0302l hynny, fe benderfynodd ei dad yn ddisymwth i werthu bwthyn bach Y Llain a phriodi \u2018menyw fach o\u2019r de,\u2019 chwedl Kitch, llysfam farus. O\u2019r herwydd fe fu\u2019n rhaid i Kitch adael ardal Tregaron am byth, a symud i fyw gyda\u2019i fodryb annwyl yn Nhonypandy. Fe ddiwreiddiwyd Kitch yn greulon felly, ac fe\u2019i ddad\u2013etifeddwyd hefyd \u2013 profiad chwerw a welai\u2019n cael ei ail-adrodd yn y man ar draws cymoedd y De, lle roedd y boblogaeth gyfan wedi ei dad-etifeddu. Ar o\u0302l priodi ac ymgartrefu yn y Brithweunydd, beth wnaeth Kitch, ond bwrw ati i greu gardd wrth ymyl y ty\u0302, gardd a oedd yn ddiarhebol o brydferth ac a oedd yn amlwg yn cynrychioli\u2019r hyn a gollwyd ganddo fe pan werthwyd Y Llain."}, {"text_idx": "#000178", "text": "Ond os y bu colli\u2019r Llain yn golled ffurfiannol yn hanes natblygiad Kitch, fe fu colli ei fam yn brofiad mwy ysgytwol o ddylanwadol fyth. Fe drodd e\u2019n o\u0302l at y golled waelodol honno wrth orwedd yn ei waeledd yn ysbyty Church Village, a hynny a esgorodd ar ei gerdd anhygoel \u2018Sw\u0302n y Gwynt sy\u2019n Chwythu.\u2019 Ynddi fe ddaw sawl llinyn eneiniol pwysig yn ei hanes ynghyd am y tro cyntaf. Mynychu Seiat Profiad yn Llwynpiod pan oedd e\u2019n grwt; sylw Saunders Lewis, yn ei astudiaeth arloesol o fywyd a gwaith Pantycelyn, fod cyfarfodydd y Seiat yn debyg i sesiynau dadansoddol y Seiciatryddion modern; dysgu\u2019n ifanc bod pechod yn rhan annatod o wead pob bod dynol; ymddiddori ym marddoniaeth ac yn nrama\u0302u ysbrydol T. S. Eliot; awydd i ddefnyddio cyfryngau newydd megis y radio i hyrwyddo datblygiad yr iaith Gymraeg; y sylweddoliad fod y cyfrwng newydd hwn yn gyfrwng agos-atoch gwefreiddiol o chwyldroadol; ac yn y blaen ac yn y blaen. Ac mae\u2019r gerdd yn blethiad cywrain a chymhleth o nifer o symbolau pwerus. Yn bennaf oll, fe ddefnyddir delwedd perth gysgodol Y Llain, clawdd oedd yn arbed y tyddyn rhag y gwynt. Ac fe wrthgyferbynnir hynny a\u0302 chymoedd noeth, diamddiffyn y Rhondda, cymoedd sy\u2019n agored led y pen i gorwyntoedd dinistriol economaidd, gwleidyddol a diwylliannol."}, {"text_idx": "#000179", "text": "Ond y mae yna wedd wrthwyneb ar berth warchodol Y Llain. Ar ddiwedd ei fywyd, sylweddola Kitch ei bod hi\u2019n berth y cysgodai ef ei hun y tu o\u0302l iddi er mwyn osgoi wynebu gwirioneddau deifiol am ei gymeriad ef ei hun. Oherwydd erbyn hyn, yn hwyr iawn yn ei ddydd, fe ystyriai Kitch ei hun nid fel arwr herfeiddiol dewr yn sefyll dros hawliau\u2019r Cymry, ond fel un a fu\u2019n ddim ond yn dwyllwr dirgel ar hyd ei fywyd, llwfrgi a lechai rhag cydnabod nifer o heriau gwaelodol. Un o\u2019r rhain oedd yr her i gydnabod ei natur ef ei hun, i wir adnabod ei hanes ers yn fach. Ond yr her eithaf oll oedd yr her i ymagor yn ufudd ac yn llwyr i alwad yr ysbryd, ac i blygu i\u2019r gofynion hynny a ddeuai yn ei sgil. Cyfaddefai Kitch fod yr her hon yn ei arswydo\u2019n la\u0302n."}, {"text_idx": "#000180", "text": "Yn \u2018Sw\u0302n y Gwynt\u2019 mae\u2019n olrhain y gwendidau tybiedig hyn yn o\u0302l i\u2019w tarddle, yn y profiad cynnar hwnnw o golli ei fam pan oedd e ond yn chwech. Y cyhuddiad mwya creulon a\u2019r cyhuddiad mwya deifiol \u2013 mae e\u2019n mynnu dwyn yn ei erbyn ef ei hun, yw mai dim ond chwarae rhan y bu e ar hyd ei fywyd ers yn blentyn. Act oedd y cyfan, dyna i gyd. Ac mae\u2019n mynnu ei fod e wedi dechrau acto pan gollodd e ei fam:"}, {"text_idx": "#000182", "text": "I fi, mae\u2019r llinellau\u2019n dor-calon o drist, yn orlawn o\u2019r chwerwder a\u2019r dicter na fedre\u2019r un bach eu mynegi ar y pryd, ac na fynnai Kitch yr oedolyn chwaith gyfaddef iddyn nhw. Teimladau yw\u2019r rhain sy\u2019n mynnu brigo\u2019n anorfod i\u2019r wyneb ar y diwedd oll, ac sy\u2019n hawlio mynegiant cyhoeddus. Ffrwydriad y teimladau hyn sy\u2019n gwneud y gerdd hon yn gerdd gyffesol mor gofiadwy; cerdd a all eich siglo chi i\u2019ch gwreiddiau. Bron na ddywedwn i ei bod hi\u2019n embaras o gerdd, am ei bod hi mor ddiarbed o gignoeth."}, {"text_idx": "#000183", "text": "Gan gofio am ddiddordeb Kitch mewn seicoleg a seicdreiddiad, fe ddechreuais i ddyfalu beth yw barn seicolegwyr modern am y profiad o golli rhiant annwyl pan yn fach, ac fe ges fod gwaith ymchwil dadlennol wedi ei wneud. Adeg yr ail ryfel byd, bu seicolegwyr wrthi\u2019n astudio ymateb refugees o Lundain i\u2019r profiad o orfod troi cefn ar eu mamau ac ymgartrefu mewn cartrefi cwbwl ddiarth. Fe gafwyd bod nifer ohonyn nhw wedi amddiffyn eu psyche brau, briwedig, bryd hynny drwy chwarae rhan, a chymryd arnyn nhw bersona nad oedd yn cyfateb i\u2019r hyn oedden nhw yn y bo\u0302n. Ac fe sylweddolwyd ymhellach bod chwarae rhan fel hyn yn ifanc yn arwain at barhad yr arfer ar hyd eich bywyd. Ar o\u0302l tyfu\u2019n oedolion ni fedre\u2019r plant hyn fwrw heibio\u2019r arfer o acto, gan y golygai hynny ddod wyneb yn wyneb am y tro cyntaf a\u0302\u2019r loes gyntaf erchyll \u2013 y primal loss \u2013 o golli eu mam. Fe\u2019u twyllwyd nhw gan fywyd yn ifanc, ac ar o\u0302l hynny rhaid oedd iddynt hwythau dwyllo yn eu tro er mwyn amddiffyn cnewyllyn ei bod rhag byth ddioddef y fath archoll eto."}, {"text_idx": "#000184", "text": "Hyd y gwela i, dyna\u2019n union a fu profiad Kitch. Ac fe awgrymwn i\u2019n bellach y gellir synied am brofiad fel hyn fel math o ptsd. Rwy\u2019n llwyr dderbyn ein bod ni bellach yn or-barod i arfer y label hwnnw. A fynnwn i ddim honni yn blwmp ac yn blaen bod Kitch yn dioddef o ptsd ar hyd ei fywyd. Ond fe fentren i awgrymu bod yna debygrwydd awgrymog, o leiaf, rhwng y trauma gwaelodol lloriol hwnnw y mae\u2019n cyfaddef iddo yn \u2018Sw\u0302n y Gwynt\u2019 a phrofiad y trueiniaid hynny sy\u2019n ysglyfaeth i ptsd go iawn. Ac o syllu ar ei fywyd drwy\u2019r lens yma, fe ddaw sawl gwedd ddiddorol arno i\u2019r amlwg."}, {"text_idx": "#000185", "text": "Mae\u2019n esbonio pam ei fod e\u2019n medru uniaethu, fel y mae\u2019n gwneud yn Meini Gwagedd, ag ysbrydion y meirw sy\u2019n gaeth i\u2019w hen gartref am na allan nhw wir wynebu goblygiadau\u2019r bywyd arswydus ar yr aelwyd honno. Onid ysbryd aflonydd fel\u2019na oedd ysbryd Kitch ei hun? Mae e hefyd yn bwrw golau newydd ar ei obsesiwn e a\u0302\u2019r theatr \u2013 y chwarae-dy\u0302 go iawn wrth gwrs \u2013 a\u2019i barodrwydd i lunio drama\u0302u heriol. A falle ei fod e ymhellach yn esbonio ei weledigaeth o gyflwr Cymru \u2013 y weledigaeth sydd wrth wraidd ei holl wleidydda. Oherwydd fe dybiai Kitch mai gwlad oedd Cymru a oedd wedi dioddef trauma chwyldroad diwydiannol a oedd hefyd yn rhwyg diwylliannol. Gwlad oedd hi a oedd yn gwrthod wynebu\u2019r gwirionedd poenus amdani hi ei hun. Roedd y Cymry\u2019n benderfynol o acto fel Saeson. Twyll oedd y cyfan, yn ei farn ef \u2013 a hwyrach bod angen twyllwr, fel y gwelai Kitch ei hun \u2013 i adnabod twyllwr. Mae pob twyllwr, yn ei hanfod, yn ystrywgar."}, {"text_idx": "#000186", "text": "Esboniad secwlar yw esboniad y seicolegwyr. Ond nid dyna a geir yn \u2018Sw\u0302n y Gwynt.\u2019 Oherwydd bydolwg crefyddol oedd gan Kitch, y bydolwg Calfinaidd a wreiddiwyd mor ddwfn ynddo fe yng nghapel bach Llwynpiod yma yn ymyl y gors. Golygai hynny ei fod e, ar y diwedd, yn ei ystyried ei hun yn bechadur llwyr, am nad oedd ei fywyd e wedi bod yn ddim ond twyll a rhagrith o\u2019i ddechrau hyd ei ddiwedd. Dyna ddagrau pethau. A dyna fawredd ei gerdd yn ogystal. Mae\u2019n gorffen gyda gweddi pechadur, gweddi ymbilgar, daer am achubiaeth sy\u2019n ddigon i hala cryd ar ddyn."}, {"text_idx": "#000187", "text": "Ymbil y mae e\u2019n baradocsaidd am gael ei achub drwy beidio cael ei achub. Mae e am osgoi gorfod dioddef i\u2019r eithaf am ei ffydd. Mae e am i\u2019r Goruchaf godi clawdd Y Llain o\u2019r newydd rhyngddo fe ac artaith y groes: ac ar yr un pryd mae e\u2019n gweddi\u0308o am gael ei arbed rhag gorfod dioddef artaith y canser sy\u2019n ei araf ladd."}, {"text_idx": "#000189", "text": "Dyna chi cri de coeur yr ysbryd, cri enaid Calfinaidd clwyfedig de profundis. Ond yn islais ynddi fe glywa i hefyd gri Ann yn gwallgofi yn y gors, a llef bachgen bach a fydd, byth bythoedd, newydd golli ei fam."}, {"text_idx": "#000193", "text": "Y bardd, dramodydd a chenedlaetholwr James Kitchener Davies (1902-1952) fydd testun cyflwyniad arbennig eleni, 120 o flynyddoedd ers ei eni. Bydd yr awdur M. Wynn Thomas yn bwrw goleuni ar hanes ryfeddol y brodor o ardal Tregaron a ysbrydolai\u2019r mudiad cenedlaethol yng nghymoedd y De."}, {"text_idx": "#000194", "text": "Gobeithiwn y byddwch yn gallu bod yn bresennol. Os na , recordir y ddarlith a bydd ar gael ar wefan y Gymdeithas"}, {"text_idx": "#000197", "text": "Mae Penri\u2019n adnabyddus i genedlaethau o Gymry ledled ein gwlad fel yr awdur a greodd y cymeriad Jabas. Ond roedd cymaint, cymaint mwy i Penri: yn awdur ar sawl nofel, roedd hefyd yn athro Cymraeg a gwleidydd lleol uchel ei barch."}, {"text_idx": "#000198", "text": "Cefais y fraint o weithio gyda Penri pan agorwyd Coleg Meirion Dwyfor yn 1993. Roedd o\u2019n un o blith nifer o athrawon uwchradd a ddewisodd ddod i\u2019r coleg newydd er mwyn cynnig addysg o\u2019r salon uchaf trwy gyfrwng y Gymraeg."}, {"text_idx": "#000199", "text": "Yn ogystal a\u0302 gweithredu fel athro arweiniol, cynrychiolai gymuned Llanbedrog ar Gyngor Gwynedd fel cynghorydd Plaid Cymru lle daliodd bortffolio addysg ar y Bwrdd am sawl blwyddyn gan chwarae rhan allweddol wrth ddatblygu a gweithredu polisi iaith y sir."}, {"text_idx": "#000200", "text": "Roedd Penri hefyd yn gynrychiolydd undeb ar gyfer undeb athrawon, UCAC. Ar ei gais yntau ymunais ag UCAC, gan ddod yn gynrychiolydd undeb ar ei o\u0302l, ac oherwydd ei anogaeth sefais fel cynghorydd sir yn 2004. Heb ei gefnogaeth, ni fyddwn erioed wedi mentro i wleidyddiaeth. Mae arnaf ddyled bersonol sylweddol iddo."}, {"text_idx": "#000201", "text": "Pob cydymdeimlad a\u0302 Mair a\u2019r teulu a chyfeillion lu Penri."}, {"text_idx": "#000202", "text": "\u2018Cariad angerddol tuag at Gymru\u2019\nDywedodd arweinydd Cyngor Gwynedd, Dyfrig Siencyn fod Penri Jones yn\n\u201cgenedlaetholwr, dyn y pethe, un oedd a\u0302 dawn geiriau arbennig ac a\nddylanwadodd ar gannoedd o blant fel athro\u201d.\n\u201cRoedd yn fraint cydweithio a\u0302 Penri oedd mor gadarn ei farn, gw\u0302r cwbl\nddiymhongar, dyn ei filltir sgwa\u0302r ac a oedd a\u0302 chariad angerddol tuag at Gymru, y Gymraeg a phopeth oedd yn ymwneud a\u0302 Lly\u0302n,\u201d meddai.\nYchwanegodd y Cynghorydd Simon Glyn, cadeirydd y cyngor: \u201cGwasanaethodd Penri yn frwd dros ei ardal a thros Gymru am flynyddoedd lawer a bydd coffa da amdano fel aelod o Gyngor Gwynedd ac yn arbennig waith allweddol wrth ddatblygu polisi iaith y sir.\u201d"}, {"text_idx": "#000203", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]