[{"text_idx": "#000004", "text": "Gwla\u0302n Cymreig, Caethwasiaeth a\u2019r Amgylchedd Adeiledig"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Roedd caethwasiaeth yn rhan greiddiol o\u2019r economi fodern gynnar, a\u2019r cysylltiadau\u2019n ddwfn gyda gweithgareddau economaidd yn lleol, yn genedlaethol ac yn rhyngwladol. Roedd hyn yn wir yng Nghymru hefyd. Tynnwyd sylw at gysylltiad yr amgylchedd adeiledig ag imperialaeth, gan gynnwys caethwasiaeth ryngwladol, mewn nifer o adroddiadau diweddar:"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Gall y cysylltiad rhwng caethwasiaeth ryngwladol a\u2019r amgylchedd adeiledig fod yn un cymhleth. Gall safleoedd o weithgaredd economaidd ddangos sut mae ardaloedd lleol yn rhan o\u2019r darlun ehangach, er bod y safleoedd hyn yn debygol o fod wedi newid dros amser. Er enghraifft, gall fod yn anodd diffinio\u2019r safleoedd sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 chynhyrchu brethyn cartref Cymreig, y \u2018Welsh Plains\u2019, sef brethyn plaen, bras, a gynhyrchwyd yng nghanolbarth Cymru a\u2019i ddefnyddio i ddilladu caethweision. Gall y safleoedd hyn, er hynny, amlygu pwysigrwydd economaidd caethwasiaeth mewn rhai cymunedau yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn y cyfnod modern cynnar roedd y diwydiant gwla\u0302n yn neilltuol o bwysig yng nghanolbarth a gogledd Cymru. Y prif gynnyrch oedd gwlanen Sir Drefaldwyn, ond yn ail o ran pwysigrwydd oedd y brethyn cartref bras, y \u2018Welsh Plains\u2019. Yn General View of the Agriculture and Domestic Economy of North Wales (1810), nododd Walter Davies fod y brethyn hwn:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "\u201c... yn gynnyrch o dair ardal benodol yn unig: yn gyntaf, tref Dolgellau, a dalgylch o thua 12 milltir o\u2019i hamgylch, yn Sir Feirionnydd; yn ail roedd tref Machynlleth a Dyffryn Dyfi yn Sir Drefaldwyn; a\u2019r drydedd ardal oedd ardal Glyn yn Sir Ddinbych, yn cynnwys plwyfi i\u2019r gogledd ac i\u2019r gorllewin o Groesoswallt\u201d."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Fodd bynnag, yn Journal of a Tour through North Wales and Part of Shropshire (1797), nododd Arthur Akin bod y brethyn a gynhyrchwyd yn Sir Ddinbych yn wahanol i\u2019r hyn a gynhyrchwyd yn Sir Feirionnydd a Sir Drefaldwyn, a bod ansicrwydd a ddylid ei ystyried yn frethyn \u2018Welsh Plains\u2019."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae sylwebyddion cyfoes hefyd wedi nodi ble roedd y farchnad ar gyfer y brethyn hwn. Yn Tours in Wales (1778\u20131781), adroddodd Thomas Pennant ei fod yn cael ei anfon yn bennaf i America i ddilladu pobl dduon, neu i Fflandrys, lle\u2019r oedd yn cael ei ddefnyddio gan y werin [1]. Esboniodd Akin hefyd:"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Drwy gydol y ddeunawfed ganrif, tyfodd y diwydiant a datblygu trefn o rannu gwaith allan, gyda\u2019r brethyn cartref bras oedd yn cael ei gynhyrchu\u2019n lleol yn cael ei brynu a\u2019i gludo i\u2019w orffen a\u2019i allforio, a hynny drwy\u2019r Amwythig yn bennaf. Roedd y farchnad yn ei hanterth tua diwedd y ganrif pan oedd y brethyn lleol yn cael ei allforio\u2019n uniongyrchol drwy borthladd Abermaw. Fodd bynnag, ciliodd yr allforio yn ystod y Chwyldro a\u2019r Rhyfel Napoleonaidd yn Ffrainc, ac o\u2019r 1820au, trodd cynhyrchwyr y canolbarth eu golygon at ddefnyddiau eraill fel gwlanen, neu at farchnadoedd eraill."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Roedd y gwaith o gynhyrchu brethyn yn digwydd gan fwyaf mewn cartrefi cyffredin, gan gynnwys y tai gwy\u0302dd, sef estyniadau bychan ar dai, yn benodol ar gyfer gwehyddu. Dim ond ar droad y bedwaredd ganrif ar bymtheg yr ymddangosodd ffatri\u0308oedd gwla\u0302n yn ardal Dolgellau \u2013 yn Esgair Wen a Chlywedog yn 1801, ac yn Nhwll-y-Bwbach yn fuan wedyn. Fel mae\u2019r adroddiad \u2018Deall Nodweddion Trefol\u2019 am Ddolgellau yn ei ddangos, mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r adeiladau\u2019n ymwneud a\u0302\u2019r diwydiant brethyn yn yr ardal wedi eu hadeiladu neu eu haddasu ar o\u0302l y cyfnod pan oedd y brethyn Cymreig yn cael ei allforio i gaethfeistri yn ystod yr 1820au \u2013 1840au a c.1880. Yr eithriad i\u2019r mecaneiddio hwyr oed y broses o bannu, lle\u2019r oedd y defnydd gwla\u0302n yn cael ei olchi a\u2019i guro yn y pandai er mwyn glanhau a thewychu\u2019r ffeibrau. Y pandai oedd yr unig safleoedd penodol yn y broses o gynhyrchu\u2019r brethyn \u2018Welsh plains\u2019 ac yn o\u0302l Chris Evans, roeddent yn fath ar fynegai o dwf y diwydiant [2]."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae angen gofal fodd bynnag gyda\u2019r \u2018mynegai\u2019 hwn: nid oedd pob un o\u2019r pandai ym Meirionnydd a gorllewin Sir Drefaldwyn yn cynhyrchu\u2019r Welsh Plains; nododd Davies felin fawr ar afon Dulas ger Machynlleth a oedd yn cynhyrchu gwlanen. Ymddengys hefyd na allai pandy gynhyrchu\u2019r ddau fath o frethyn, a nododd Aikin fod y stociau neu\u2019r morthwylion yn ysgafnach ar gyfer cynhyrchu gwlanen o gymharu a\u0302\u2019r brethyn cartref brasach. I gymhlethu pethau ymhellach, dim ond dau bandy lle mae\u2019r peiriannau\u2019n gyflawn sydd wedi goroesi: Ffatri Isaf yn Abercegir a Phandy\u2019r Moelwyn ger Blaenau Ffestiniog. Mae\u2019r peirianwaith sydd ynddynt yn dyddio o gyfnod llawer diweddarach na\u2019r cyfnod pan oedd y \u2018Welsh Plains\u2019 yn cael eu cynhyrchu ar gyfer allforio i gaethfeistri. Mae\u2019n anodd dweud felly pa felinau penodol oedd yn cynhyrchu\u2019r brethyn fyddai\u2019n cael ei wisgo gan y caethweision, er ei bod yn debygol iawn bod y mwyafrif o\u2019r pandai yn yr ardal yn gysylltiedig."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Melin Moelwyn \u2013 un o ddau bandy yng Nghymru lle mae\u2019r peirianwaith wedi goroesi er ei fod yn dyddio o gyfnod mwy diweddar. Llun o gasgliad Falcon Hildred yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Still, the proliferation of fulling mills gives a general impression of the industry\u2019s strength. David H. Jones has identified thirty-five sites associated with the woollen industry throughout Montgomeryshire, although many were of a later date or invoMae nifer y pandai, er hynny, yn rhoi syniad o faint a chryfder y diwydiant. Mae David H.Jones wedi nodi pymtheg ar hugain o safleoedd sy\u2019n gysylltiedig a\u0302\u2019r diwydiant gwla\u0302n ledled Sir Drefaldwyn, er bod nifer o gyfnod mwy diweddar neu\u2019n ymwneud a\u0302 chynhyrchu gwlanen. [3] Yn y cyfamser, nododd J. Geraint Jenkins unarddeg ar hugain o bandai oedd wedi eu sefydlu ym Meirionnydd cyn 1725, gyda unarddeg ar hugain arall rhwng 1725 ac 1851.[4] Mae gwaith Bob Owen wedi adnabod un ar bymtheg o ffatri\u0308oedd gwla\u0302n yn y sir cyn 1830. Mae enwau lleoedd yn cynnwys yr elfen \u2018pandy\u2019 hefyd yn nodi pa mor niferus oeddent. Mae\u2019r Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol yn nodi wyth deg tri enw o\u2019r fath yn Sir Feirionnydd ac wyth deg chwech yn Sir Drefaldwyn, llawer ohonynt yn ardal Machynlleth. Mae\u2019n gyfri mawr o safleoedd, er y byddai A. J. Parkinson yn dadlau na fyddai\u2019r pandai i gyd yn weithredol yn yr un cyfnod.[5]"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Chwiliad am enwau lleoedd yn cynnwys yr elfen \u2018Pandy\u2019 yn Rhestr o Enwau Lleoedd Hanesyddol yn dangos wyth deg tri yn y sir gyda nifer fawr yn ardal Dolgellau."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae cofnodion cyfoes hefyd yn disgrifio bwrlwm y diwydiant. Mae Davies yn disgrifio undonedd parhaus y fframiau gwehyddu, y pandai a pheiriannau eraill. Adroddodd Humphry W. a Penelope Woolrych yn 1819 bod gwy\u0302dd i\u2019w gweld yn gyson yn y bythynnod...a\u2019r pandai i\u2019w clywed ymhob cyfeiriad. Disgrifiodd Thomas Pennant:"}, {"text_idx": "#000023", "text": "It appears the production of cloth for sale to slavYmddengys bod cynhyrchu brethyn cartref y \u2018Welsh Plains\u2019 i\u2019w werthu i gaethfeistri yn ddiwydiant bywiog."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Er mai elfen fechan o hanes y diwydiant gwla\u0302n Cymreig yn y cyfnod cynnar yn Sir Feirionnydd a Sir Drefaldwyn yw cynhyrchu ac allforio brethyn i gaethfeistri, y mae, er hynny, yn elfen arwyddocaol o\u2019r hanes hwnnw. Gellir cymharu i ryw raddau a\u0302 ro\u0302l caethwasiaeth mewn diwydiannau Cymreig eraill. Er enghraifft, ro\u0302l greiddiol y masnachwr a\u2019r caethfeistr Anthony Bacon wrth sefydlu pwysigrwydd Merthyr Tudful o fewn y diwydiant haearn. Er bod deall cysylltiad cyfoeth Bacon a\u0302 chaethwasiaeth yn berthnasol i ddeall hanes y diwydiant haearn yng Nghymru, nid yw\u2019n disodli cyfoeth hanes diwydiannol Cymru na bywydau a phrofiadau gweithwyr a rheolwyr gweithfeydd haearn a ddatblygodd yn ddiweddarach, hyd yn oed os ydyw\u2019n cyflwyno cyd-destun priodol. Yn yr un modd, mae hanes brethyn y \u2019Welsh Plains\u2019 a\u2019r berthynas a\u0302 chaethwasiaeth yn rhoi cyd-destun i ddiwydiant gwla\u0302n a brethyn a ddatblygodd ymhellach, ond nid dyna\u2019r hanes yn ei gyfanrwydd. Ar yr un pryd, mae\u2019r anhawster i leoli safleoedd penodol fu\u2019n gysylltiedig a\u0302 chynhyrchu\u2019r \u2018Welsh Plains\u2019 yn ei gwneud yn fwy pwysig byth bod yr hanes yn wybyddus, yn ddealladwy ac yn cael ei gydnabod."}]