[{"text_idx": "#000004", "text": "Darganfod Llongddrylliad y \u2018Bronze Bell\u2019"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Bu cynnydd aruthrol yn y galw ym Mhrydain am garreg o safon i godi adeiladau nodedig fel eglwysi cadeiriol fel St Paul\u2019s a phlastai crand y boneddigion rhwng 1750 a dechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Am fod marmor Carrara o Dwsgani\u2019n cael ei werthfawrogi\u2019n arbennig, ca\u0302i ei fewnforio ar longau masnach ac, yn anochel, fe ddigwyddai ambell drasiedi. Ym 1978 daeth deifwyr a oedd yn gweithio ger creigres dywodlyd a thwyllodrus Sarn Badrig ym Mae Ceredigion \u2013 sarn 13 milltir o hyd ac na siartwyd mohoni tan 1740 \u2013 o hyd i longddrylliad. Ynddo yr oedd llwyth o ryw 43 o flociau o farmor Carrara a\u2019r rheiny\u2019n pwyso rhyw 66 o dunelli ac wedi\u2019u stacio, i bob golwg, yn eu safle gwreiddiol. Amrywiai\u2019r marmor gryn dipyn o ran maint, o giwbiau bach 0.80 metr i flociau 2.8 metr wrth 1 wrth 0.8. Yr oedd gan y llong arfau helaeth \u2013 trefn ddigon cyffredin wrth amddiffyn llwythi gwerthfawr \u2013 a hwnt ac yma ar y llong cafwyd hyd i 18 prif fagnelfa, 8 gwn llai-o-faint o haearn bwrw a 10 gwn o haearn gyr. Yn eu plith yr oedd amryw o angorau. Awgrymai\u2019r ffaith fod adfach un wedi torri iddo ddal ar wely dyrchafedig y mo\u0302r i\u2019r de i\u2019r greigres wrth i\u2019r capten geisio rhedeg y llong at y lan mewn storm. Efallai i\u2019r llong gael ei dal yn o\u0302l am eiliad ac yna gael ei gorfodi i wyro oddi ar ei chwrs wrth i\u2019r adfach dorri. Parodd hynny iddi daro\u2019r tir ac, ymhen hir a hwyr, iddi chwalu."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Daliwyd i gloddio\u2019r llongddrylliad tan 1996 ac fe gafwyd amrywiaeth mawr o arteffactau i roi cipolwg ar fywyd ar y llong. Yn eu plith yr oedd cloch bres ac arni\u2019r dyddiad 1677 a\u2019r geiriau Laudate dominus omnes gente (\u2018Moled pawb yr Arglwydd\u2019). Cafwyd hyd iddi yn ystod un o\u2019r plymiadau cyntaf, a dyna sut y rhoddwyd enw anffurfiol i\u2019r llongddrylliad. Er bod adeiladwaith coed y llong wedi treulio\u2019n llwyr, mae\u2019n bosibl y gall elfennau ohono oroesi o dan y llwyth. Ond gan fod y sgwrio naturiol o danynt wedi gadael y blociau marmor ar ben brigiadau creigiog, go brin y bydd unrhyw nodweddion wedi\u2019u diogelu\u2019n ddigon da i ganiata\u0301u adlunio cydlynol. Ni ellir dweud fawr o ddim yn bendant ond nad oedd y llong, mae\u2019n debyg, yn fawr iawn. Gwyddom i longau masnach canolig eu maint o\u2019r oes honno gludo llwythi o 75 tunnell o farmor. Ni allwn fod yn sicr i ba genedl y perthynai\u2019r llong a\u2019i chriw gan ei bod yn hysbys i longau o\u2019r Iseldiroedd, Ffrainc a Lloegr ymwneud a\u0302\u2019r fasnach honno. Er ei bod hi\u2019n sicr mai o\u2019r Eidal y daethai\u2019r llwyth, pla\u0302t wedi\u2019i stampio yn Lyon yn Ffrainc ym 1700 oedd un o\u2019r gwrthrychau piwter y cafwyd hyd iddynt ar y llongddrylliad. Mae\u2019r arfau arni\u2019n cydymffurfio a\u0302\u2019r arddull Ffrengig ac o Ffrainc y daeth y mwyafrif o\u2019r darnau arian o\u2019r ail ganrif ar bymtheg y cafwyd hyd iddynt o bryd i\u2019w gilydd ar y traeth gerllaw. Awgryma\u2019r cyfan i\u2019r \u2018Bronze Bell\u2019 fod yn llong fasnach o Ffrainc a oedd wedi galw yn Genoa neu Leghorn (Livorno) wrth deithio o ogledd yr Eidal i Brydain ond i storm ei chwythu dipyn oddi ar ei chwrs ac iddi gael ei dryllio. Gan mai 1702 yw\u2019r dyddiad ar y darn arian diweddaraf a gafwyd o\u2019r llongddrylliad, gellir cynnig iddi suddo wedi hynny."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae llongau masnach bob amser wedi bod yn fwy niferus na llongau rhyfel, ond gan fod cynifer ohonynt a\u2019u bod mor amrywiol, cafwyd llai o sylwadau arnynt gan bobl ar y pryd. Y duedd yw i\u2019n gwybodaeth am olwg a hirhoedledd y llongau hynny fod yn brin ac efallai i\u2019r \u2018Bronze Bell\u2019 fod yn debyg i\u2019r cychod bas (fly boats) y gwyddom iddynt gludo llwythi o farmor. Datblygiad o\u2019r \u2018flute\u2019 (fluit) o\u2019r Iseldiroedd oeddent ac yn llongau tri hwylbren, pedryfwrdd uchel a chul, a starn gron. Gan fod mo\u0302r-ladron a herwlongwyr yn bla, adeiladwyd dec gynnau ar y llongau masnach hynny a\u2019u gwneud hwy, o ran eu golwg, yn debyg iawn i longau rhyfel yr oes."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Daw\u2019r testun uchod o\u2019n cyhoeddiad arobryn Cymru a\u2019r Mo\u0302r: 10,000 o Flynyddoedd o Hanes y Mo\u0302r (Llyfr Morwrol Darluniedig Gorau\u2019r Flwyddyn, Y Sefydliad Morwrol, 2020) sy\u2019n cynnwys mwy na chant o draethodau wedi\u2019u hysgrifennu gan ryw hanner cant o arbenigwyr ar hanes morwrol Cymru."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Gorwedd yng nghanol y llong, fel y gwnaent i raddau helaeth pan suddodd y llong dros 300 mlynedd yn o\u0302l, wna rhyw 66 o dunelli o flociau marmor o wahanol faintioli. Pan gipiodd llynges Prydain long debyg o Ffrainc ym 1689, yr oedd hi\u2019n cludo 75 tunnell o farmor Carrara, gwerth \u00a31,014. (Hawlfraint Wessex Archaeology)"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yr enw anffurfiol ar y llongddrylliad yw un y \u2018Bronze Bell\u2019 ar o\u0302l y gloch, dyddiedig 1677, y cafwyd hyd iddi wrth gloddio"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Deifwyr wrthi\u2019n cofnodi\u2019r canonau ar wely\u2019r mo\u0302r adeg cloddio\u2019r llongddrylliad. (Hawlfraint Mike Bowyer)"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Mae tocynnau am ddim yn dal ar gael!"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn 2021 fe gafodd cwmni MSDS Marine ei gomisiynu gan y Prosiect CHERISH i ymgymryd a\u0302 chyfres o ddeifiau ar safle llongddrylliad y Bronze Bell. Y tro diwethaf i\u2019r safle gael ei archwilio gan gontractwr archaeolegol oedd yn 2004, ac fe gafodd effaith newid hinsawdd ar y llong ei hasesu am y tro cyntaf fel rhan o\u2019r ymweliad hwnnw. Yn awr fe fydd Alison yn trafod y gwaith maes diweddaraf a\u2019r hyn a ddarganfuwyd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ymunwch a\u0302\u2019r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae\u2019n rhad ac am ddim!"}]