[{"text_idx": "#000000", "text": "Newid Hinsawdd a Threftadaeth yr Arfordir"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Rydyn ni'n gyffrous am lansio animeiddiad prosiect CHERISH o dirwedd Dinas Dinlle wrth iddi newid!"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yn ystod y 6 mlynedd diwethaf, mae archaeolegwyr a daearyddwyr wedi bod yn ymchwilio i gaer arfordirol Dinas Dinlle a thirwedd Morfa Dinlle i helpu i ddatgelu eu cyfrinachau cudd. Dechreuodd gwaith CHERISH yn 2017 yng nghaer arfordirol Dinas Dinlle, anheddiad cynhanesyddol hwyr sy'n erydu. Yma roedd y gwaith archaeolegol yn cynnwys arolygon o\u2019r awyr a dro\u0302n newydd, arolygon topograffig a geoffisegol i ddarparu'r wybodaeth ddiweddaraf a manwl gywir am yr heneb gofrestredig."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Arweiniodd y gwaith hwn at gloddio cymunedol, a wnaed ar ran CHERISH, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Cadw gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd gyda chymorth byddin o wirfoddolwyr. Drwy gyfrwng dwy ffos, archwiliwyd y tu mewn i'r fryngaer yn agos at wyneb y clogwyn sy'n erydu a datgelwyd y tai crwn cynhanesyddol a Rhufeinig wedi'u claddu'n ddwfn o dan y tywod. Y datgeliad mwyaf arbennig oedd ty\u0302 crwn mawr a thrawiadol, a gafodd ei gloddio'n llawn a'i gryfhau fel bod ymwelwyr yn gallu ymweld a\u0302'r strwythur trawiadol hwn heddiw."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Y ty\u0302 crwn wedi'i gloddio yn Ninas Dinlle a dynnwyd yn 2021"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn ystod y cloddio canfuwyd bod yr archaeoleg o fewn y fryngaer wedi'i chladdu o dan fetrau o dywod, a oedd yn caniata\u0301u i ni ddefnyddio techneg arbennig (Goleuedd a Ysgogir yn Optegol) i'n helpu i ddyddio pryd chwythodd y tywod i mewn. Mae\u2019r dyddiadau'n dangos bod y tywod yn her bresennol erioed i ddeiliaid y fryngaer; mae tystiolaeth o ffos fewnol y fryngaer yn dangos bod tywod wedi dechrau casglu yma o\u2019r Oes Haearn Ganol ymlaen (tua 250 CC). Y tu mewn, mae croniad y tywod dros y ty\u0302 crwn mawr yn awgrymu bod y tywod wedi cael llonydd i gronni dros y safle erbyn dechrau'r cyfnod Canoloesol tua 1100 OC."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Llun llonydd o'r animeiddiad sy'n dangos stormydd yn dechrau'r gorchudd o dywod yn Ninas Dinlle"}, {"text_idx": "#000009", "text": "O amgylch y fryngaer, bu ti\u0302m CHERISH yn echdynnu creiddiau o\u2019r gwlybdiroedd ac yn dyddio\u2019r mawn oedd yn dod i\u2019r golwg ar drai ar y blaendraeth i ddarparu tystiolaeth ar gyfer esblygiad y dirwedd a hanes y llystyfiant. Roedd hyn yn dangos bod coetir i\u2019w gweld lle mae'r traeth heddiw, tua 7500 o flynyddoedd yn o\u0302l, yn y cyfnod Mesolithig; roedd lefel y mo\u0302r tua 5 metr yn is nag ydyw ar hyn o bryd. Roedd y gwaith hefyd yn dangos bod cilfach lanw ar un adeg y tu o\u0302l i\u2019r gaer lle mae\u2019r pentref a\u2019r caeau heddiw \u2013 lleoliad perffaith ar gyfer harbwr ar gyfer cychod Oes yr Haearn a\u2019r Rhufeiniaid!"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ymhellach i ffwrdd bu'r ti\u0302m yn archwilio a dyddio datblygiad Morfa Dinlle o amgylch Maes Awyr Caernarfon heddiw. Mae tystiolaeth yn awgrymu y gallai Morfa Dinlle fod wedi datblygu i ddechrau fel ynys tua 2000 o flynyddoedd yn o\u0302l, yn ystod y cyfnod pan oedd pobl yn byw ym mryngaer Dinas Dinlle. Yn ddiweddarach roedd y safle\u2019n cael ei gau i ffwrdd oherwydd y llanw neu ei ynysu'n barhaol."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Reencaheragh: caer gyda golygfeydd mynachaidd"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Tirweddau coll \u2013 Cipolwg ar y gorffennol a rhybudd ar gyfer y dyfodol!"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Caer Rosslare: yn nannedd y storm ac ymchwydd y tonnau"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ar drugaredd duwiau'r tywydd: arolygu morol yng Nghymru"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Ymchwilio i'r Cofnod o Stormydd Hanesyddol"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Lluniau newydd dramatig yn dod a\u0302 cheyrydd arfordirol cynhanesyddol Cymru sy'n erydu yn fyw"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae ailgreadau digidol newydd dramatig o ddwy o geyrydd arfordirol cynhanesyddol mwyaf agored i niwed Cymru newydd gael eu cwblhau, gan ddod a\u0302 phentrefi caerog o Oes yr Haearn a\u2019r Rhufeiniaid yn fyw iawn mewn manylder ffotograffig realistig."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae caer arfordirol Dinas Dinlle ger Caernarfon yng Ngwynedd, a a chaer bentir arfordirol Caerfai ger Tyddewi yn Sir Benfro, y ddau safle\u2019n eiddo i\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, o dan fygythiad o erydiad arfordirol a cholli clogwyni. Mae mwy o dywydd stormus a glawiad dwys, ynghyd a\u0302\u2019r cynnydd a ragwelir yn lefel y mo\u0302r oherwydd newid yn yr hinsawdd, yn erydu\u2019n raddol archaeoleg fregus y ddau safle yma."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mae Prosiect CHERISH sy\u2019n cael ei gyllido gan yr UE wedi gweithio\u2019n agos gyda thi\u0302m o artistiaid yn Wessex Archaeology, ac amrywiaeth o randdeiliaid ac arbenigwyr, i ail-greu lluniau manwl gywir o\u2019r ddau safle yma pan oeddent yn eu hanterth."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Mae\u2019r lluniau hyn ymhlith yr ailgreadau mwyaf byw o fywyd cynhanesyddol a Rhufeinig sydd gennym ni ar gyfer Cymru. Maen nhw\u2019n tanio\u2019r dychymyg a byddant yn helpu pobl Cymru i ddychmygu sut oedd bywyd ar ymyl yr arfordir, 2000 o flynyddoedd yn o\u0302l"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae caer arfordirol Dinas Dinlle wedi cael ei chloddio am dair blynedd gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, CHERISH, yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol a Cadw i achub, a deall yn well, yr archaeoleg sydd wedi\u2019i chladdu o fewn yr amddiffynfeydd. Mae tua 40 metr o\u2019r clogwyni tywod a graean meddal wedi\u2019u colli yn ystod y ganrif ddiwethaf yn unig. Mae ty\u0302 crwn Brythonaidd Rhufeinig a gloddiwyd yn agos at ymyl y clogwyn bellach wedi'i ail-greu i'r cyhoedd ei weld. Bydd yn ffurfio dangosydd newid hinsawdd wrth iddo erydu'n raddol dros y clogwyn. Mae un o'r ailgreadau newydd yn dychmygu'r ty\u0302 crwn hwn yn 150 OC, fel canolbwynt i gymuned gyda phennaeth benywaidd."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mae'r llun ailgread ehangach yn dangos bryngaer Dinas Dinlle yn y cyfnod Rhufeinig, cyn i erydiad arfordirol dorri\u2019r ochr orllewinol i ffwrdd. Mae\u2019r arfordir o\u2019r cyfnod Rhufeinig, a chilfach aberol y tu o\u0302l i\u2019r pentref modern, wedi\u2019u dangos yn fanwl gywir yn dilyn rhaglen gynhwysfawr o greiddio ac ail-greu tirwedd gan Adran Daearyddiaeth a Gwyddorau Daear Prifysgol Aberystwyth. Mae tu mewn y fryngaer, sy'n dangos tai crwn, strydoedd a buarthau, wedi'i ail-greu'n fanwl gywir ar sail tystiolaeth arolwg Radar Treiddio i'r Tir (GPR)."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mae ailgread caer bentir arfordirol Caerfai ger Tyddewi yn Sir Benfro yn dangos yr anheddiad caerog tua 50CC. Ar un adeg roedd rhagfuriau amddiffynnol cryf, ffosydd dwfn a phyrth tyrog yn amddiffyn y pentref hwn o'r Oes Haearn. Y tu mewn, mae tystiolaeth sy\u2019n seiliedig ar arolygon a gwaith cloddio gan Brosiect CHERISH a DigVentures, gan weithio gyda\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, yn dangos pentref o dai crwn a gweithdai gyda mwyn copr yn cael ei gloddio o glogwyni\u2019r mo\u0302r. Ar y mo\u0302r, mae pobl leol mewn cychod tebyg i gwryglau\u2019n rhwyfo allan i gwrdd a\u0302 llong fasnach Galo-Rufeinig."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae\u2019r ddwy gaer arfordirol yn eiddo i\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ac wedi gweld sawl blwyddyn o gloddio cymunedol ac ymchwil tirwedd gan Brosiect CHERISH sy\u2019n cael ei gyllido gan yr UE ac yn cyfuno arbenigedd y Comisiwn Brenhinol a Phrifysgol Aberystwyth, gan weithio gydag Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd, Awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro , DigVentures a Cadw. Mae'r ailgreadau wedi'u bwriadu ar gyfer paneli gwybodaeth newydd ac adnoddau ar-lein, i helpu ymwelwyr a\u0302'r safleoedd i greu darlun o\u2019r gorffennol cynhanesyddol a Rhufeinig."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Am ganiata\u0302d i atgynhyrchu'r lluniau cysylltwch a\u0302 nmr.wales@rcahmw.gov.uk"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Gellir darparu copi\u0308au cydraniad uchel o'r delweddau"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Fy enw i yw Jo, ac yn ystod y dydd rydw i'n Geidwad Parc Cymunedol, ond pan nad ydw i\u2019n cefnogi bywyd gwyllt a chadwraeth, rydw i wrth fy modd yn cefnogi archaeoleg, hanes, a chadwraeth ein diwylliannau a'n treftadaeth."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Roeddwn i\u2019n ddigon ffodus i ymuno a\u0302 gwaith cloddio CHERISH yng Nghaerfai yn 2021. Mae\u2019r safle pentir yma o\u2019r Oes Haearn ym Mhenpleidiau wedi\u2019i amgylchynu gan y mo\u0302r ar 3 ochr ac wedi\u2019i warchod i\u2019r gogledd gan nid un ond 4 (ie, 4!) o strwythurau rhagfur a ffos. Er bod y safle yma\u2019n ymddangos fel pe bai\u2019n cael ei warchod, mae newid hinsawdd a\u2019i agosrwydd at y mo\u0302r yn achosi iddo erydu. Fel yr ymchwiliad cyntaf i'r safle, o dan arweiniad DigVentures, doedd dim un ohonon ni\u2019n gwybod beth i'w ddisgwyl. Roedd yr hyn welson ni yn syfrdanol ac yn codi mwy o gwestiynau. Cwestiynau y byddai'n rhaid aros i'w hateb wrth i amser brinhau ac wrth i'r ffosydd gael eu llenwi eto."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Jo yn cloddio yng Nghaerfai am y tro cyntaf yn 2021"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Yn 2022, gyda\u2019r cloddio\u2019n cael ei gyllido\u2019n dorfol gan DigVentures, darparodd CHERISH y cyfle gwych o lefydd mewn ysgolion maes. Roedd hyn er mwyn helpu unigolion i ddatblygu eu sgiliau a'u dealltwriaeth archaeolegol gyda'r nod o gasglu cymaint o wybodaeth a\u0302 phosibl cyn colli mwy o'r safle. Roeddwn i\u2019n ddigon ffodus i gael un o\u2019r lleoliadau ysgol maes yma, ac ar o\u0302l dychwelyd i\u2019r safle, y peth cyntaf wnes i sylwi arno oedd maint yr erydu oedd wedi digwydd mewn blwyddyn. Roedd tua hanner metr wedi disgyn oddi ar yr ochr Orllewinol."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Y ffos yn 2022, gyda\u2019r ymyl yn erydu wedi\u2019i ddynodi gan ffens oren"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Yr ail i'w nodi oedd bod eleni yn fwy, yn well, ac yn fwy beiddgar. Roedd ardal ehangach a gloddiwyd yn golygu darlun ehangach, ac yn sicr fe wnaethom ni ychwanegu at stori Caerfai gan ddatgelu sawl ty\u0302 crwn, tyllau pyst ac aelwydydd, dadorchuddio cerrig hogi, chwerfannau gwerthyd a\u2019r mwyaf cyffrous, darn o grochan ar gyfer mwyndoddi mwynau (wnes i ei ddarganfod!). Y darganfyddiad mwyaf dyrys oedd strwythur hardd o stepiau yn cuddio ar waelod un o'r ffosydd rhagfur, a oedd fel petai'n parhau ar hyd y ffos. Roedd yn un o lawer o ddamcaniaethau a chwestiynau newydd a godwyd a fydd yn gorfod aros tan y cloddio nesaf."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Jo yn cloddio darn drwy\u2019r rhagfur mewnol yn 2022"}, {"text_idx": "#000044", "text": "Fel profiad cyffredinol, fe gefais i nid yn unig ymarfer sgiliau roeddwn i wedi\u2019u dysgu yn ystod y blynyddoedd blaenorol ond hefyd datblygu sgiliau newydd mewn geoffiseg, samplu a chofnodi. Mae'r cyfle a ddarparwyd gan CHERISH wedi rhoi'r hyder i mi ymuno a\u0302 mwy o gloddio a defnyddio popeth wnes i ei ddysgu yng Nghaerfai."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Rydw i\u2019n edrych ymlaen yn fawr at fynd yn o\u0302l allan i\u2019r maes, trywel yn fy llaw, a gyda meddwl agored i bosibiliadau diddiwedd y safle cyffrous yma ac eraill. Diolch yn fawr, CHERISH a DigVentures."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Jo a Puffty gyda\u2019i gilydd eto yn 2022!"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Ar ddydd Mawrth 21ain Mawrth 2023 bydd CHERISH yn cynnal ei gynhadledd derfynol. Yn y Printworks, Castell Dulyn, byddwn yn cyflwyno\u2019r canfyddiadau terfynol, y cynnyrch a\u2019r gwersi a ddysgwyd o\u2019r prosiect chwe blynedd yma, gwerth \u20ac4.9 miliwn. Yn bwysicach na dim, bydd hyn yn cynnwys lansio ein Canllaw Arferion Da: canllaw ar \u201cbecyn adnoddau\u201d y prosiect ar gyfer ymchwilio i safleoedd sydd mewn perygl."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Bydd y diwrnod yn cynnwys papurau gan aelodau\u2019r ti\u0302m, gweithwyr treftadaeth proffesiynol sydd wedi gweithio gyda\u2019r prosiect, a\u2019r rhai sydd wedi datblygu a mireinio\u2019r Pecyn Adnoddau. Bydd cynrychiolwyr o amrywiaeth eang o fusnesau yn ymuno a\u0302 ni, gyda Stondinau Masnach i\u2019w harchwilio yn ystod pob seibiant paned. Bydd paneidiau a chinio yn cael eu darparu, a bydd derbyniad diodydd gyda\u2019r nos fel cyfle i rwydweithio."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae\u2019r digwyddiad am ddim ac mae croeso i bawb:"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ymunwch a\u0302 ni os ydych chi eisiau clywed am y ffyrdd o roi sylw i safleoedd arfordirol, rhynglanwol a morol sydd mewn perygl oherwydd newid yn yr hinsawdd. Bydd cyfle i drafod dyfodol treftadaeth hinsawdd, a sut gallwn ni fel gweithwyr treftadaeth proffesiynol ymgysylltu a\u0302 pheryglon newid hinsawdd."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Helo, fy enw i yw Eirlys Happs, rwy'n 19 oed. Rydw i\u2019n dod o Gaerfyrddin yn ne Cymru. Mae archaeoleg yn bwysig iawn i mi."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Cyn hyn, doeddwn i ddim wedi ymddiddori mewn hanes mewn gwirionedd, a doeddwn i erioed wedi ystyried archaeoleg y tu hwnt i ambell bennod o Time Team. Er hynny, fe arweiniodd hyn at y dyhead wnaeth fy arwain i i gloddio yng Nghaerfai eleni. Rydw i wrth fy modd a\u0302 diwylliannau, ieithoedd ac arddulliau celf Celtaidd ymhlith sawl agwedd ar hanes."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Rydw i wrth fy modd a\u0302 diwylliannau, ieithoedd ac arddulliau celf Celtaidd ymhlith sawl agwedd ar hanes."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Ar fy niwrnod cyntaf fe wnes i gloddio yn ffos y rhagfur, croestoriad dwfn o'r ffos."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Mae'n debyg bod y gwrthgloddiau godidog wedi cael eu defnyddio i atal ymosodiad ac i bwysleisio cyfoeth neu hyd yn oed ba mor grefyddol oedd yr ardal a'i thrigolion."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Y brif ffos ar ddiwrnod heulog \u2013 yn fwrlwm o weithgarwch!"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Roedd y cynllunio, y broses o gofnodi manwl gywir yn y ffos, yn sgil hollol newydd i mi er fy mod i wedi ei weld yn cael ei wneud; gwaith cain oedd dirnad cyd-destunau (dyddodion pridd) ac wedyn mesur pob un."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Ffos y rhagfur (gyda Puffty yn ymchwilio)"}, {"text_idx": "#000066", "text": "Er fy mod i\u2019n drist i adael y safle yma, fe wnes i elwa cymaint o fy wythnos yng Nghaerfai, ac rydw i'n cyfaddef na fyddwn i byth wedi gallu bod yn bresennol heb gyllid CHERISH."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Eirlys a Puffty yn ffos Caerfai"}]