[{"text_idx": "#000004", "text": "Ar ddydd Sadwrn yng nghanol mis Awst, cefais y fraint o arwain dros 60 o gerddwyr brwd o bob oed \u2013 ac ambell gi \u2013 ar daith gerdded wedi ei threfnu gan Yr Orsaf, gyda\u2019r bwriad pennaf o rannu ychydig ar fy ngwaith ymchwil i ddiwylliant llenyddol a cherddorol Dyffryn Nantlle. Sioc oedd gweld cymaint wedi ymgasglu yn safle\u2019r hen orsaf yn Nhal-y-sarn am 10 y bore Sadwrn hwnnw \u2013 adlais addas o\u2019r bwrlwm a welwyd yno yn anterth yr hen ddyddiau. Diolch o galon i bawb am eu gwrandawiad ufudd i\u2019r straeon a\u2019r cerddi wrth i ni ymlwybro drwy bentref hynod Tal-y-sarn a chwareli Dorothea a Phen-y-bryn, i fyny ar y Llwybr Llechi i\u2019r Fron, ac yna yn o\u0302l i lawr heibio cyrion chwarel Penyrorsedd am baned a chacen gan Poblado yn y Barics yn Nantlle."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Gorsaf brysur Tal-y-sarn (Gorsaf Nantlle) ar droed yr ugeinfed ganrif \u2013 a\u2019r man cychwyn ar gyfer ein taith ni dros ganrif yn ddiweddarach."}, {"text_idx": "#000006", "text": "I\u2019r rhai ohonoch chi oedd methu bod gyda ni, dyma flas ar rai o\u2019r hanesion a\u2019r atgofion fu\u2019n cadw cwmni i ni ar y daith."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Dyma gychwyn drwy ddilyn llwybr yr hen dramffordd \u2013 oedd yn cysylltu\u2019r chwareli a\u0302\u2019r orsaf \u2013 ar hyd Ffordd Bryncelyn i gyfeiriad Capel Mawr a chwarel Dorothea. Ar y darn byr yma o\u2019r ffordd, roeddem yn pasio nifer o safleoedd sy\u2019n dyst i\u2019r bywiogrwydd diwylliannol a fodolai yn y Nant;"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae mawredd Capel Mawr, capel John Jones Tal-y-sarn, sy\u2019n codi i\u2019r entrychion uwchben Ffordd Nantlle, yn amlwg hyd heddiw. Mae\u2019n debyg mai prif atyniad y Dyffryn ar ddydd Iau Dyrchafael fyddai Eisteddfod Tal-y-sarn o dan nawdd y Capel. Byddai\u2019r chwareli\u2019n segur am y prynhawn a\u2019r Seindorf yn perfformio rhwng y cystadlaethau. Ac nid cystadlaethau cerddoriaeth a barddoniaeth yn unig. Gwelwn fod adran gelfyddyd rhaglen 1904 wedi cynnwys creu cabinet (o goed neu lechfaen), inkstand (oll o lechfaen) a pha\u0302r o hosanau (ribs, navy blue). Roedd nifer o gystadlaethau\u2019n canolbwyntio\u2019n benodol ar grefft y chwarelwyr, gan gynnwys \u2018Gwneud \u201cBill chwarelyddol\u201d\u2019 (tynnu allan y make, prisio\u2019r cerrig, gweithio poundage, gweithio mesur craig a mesur agor) a naddu a hollti llechi \u2013 i weithwyr o dan a thros 20 oed."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yr olygfa yn o\u0302l am Dal-y-sarn \u2013 a\u2019r Capel Mawr \u2013 o ben yr hen Bont Fawr, tua 1910. Mae Chwarel Cloddfa\u2019r Coed ar y dde a thai ac injan Pen-yr-yrfa ar y chwith. Hawdd yw gweld llwybr y dramffordd hefyd."}, {"text_idx": "#000012", "text": "3. Plas Dorothea a\u2019r hen lo\u0302n"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ymlaen a\u0302 ni ar hyd yr hen lo\u0302n drwy chwarel Dorothea, gan ddod at adfeilion Plas Talysarn. Hon oedd y brif ffordd o Dalysarn i Nantlle nes mis Ionawr 1924 pan ddisgynnodd darn ohoni i Dwll Coch Dorothea. Am dros ddwy flynedd, doedd dim cysylltiad trafnidiaeth rhwng y ddau bentref; bu\u2019n rhaid i unrhyw gerbydau angladdau o Nantlle deithio i\u2019r mynwentydd ym Mhenygroes a Llanllyfni drwy Ddrws-y-coed, Betws Garmon, Waunfawr a Chaeathro! Daeth hynt a helynt adeiladu\u2019r ffordd newydd \u2013 y ffordd sy\u2019n gyfarwydd iawn i ni heddiw \u2013 yn un o brif bynciau trafod a dadlau\u2019r 1920au. Yn y diwedd, dechreuwyd ar y gwaith ym mis Hydref 1925, ar gost o tua \u00a332,000, ac fe deithiodd trafnidiaeth arni am y tro cyntaf ym mis Mawrth 1927. Daeth Joseph Hughes (tad Mathonwy Hughes) yn fuddugol gyda cha\u0302n ddisgrifiadol i\u2019r ffordd newydd yng Nghylchwyl Lenyddol a Cherddorol Tanrallt ddiwrnod Nadolig 1926:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "A Phont yn croesi\u2019r afon"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Un gampus a dim llai,"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Gan groesi\u2019r he\u0302n ffordd draw,"}, {"text_idx": "#000019", "text": "I dir Ty\u0302 Coch mae\u2019n dod,"}, {"text_idx": "#000022", "text": "4. Llwybr Llechi a Chwarel Penyrorsedd"}, {"text_idx": "#000023", "text": "I fyny a\u0302 ni ar ddarn o\u2019r Llwybr Llechi drwy chwarel Penybryn i gyrion twll chwarel Penyrorsedd, a\u2019r Mynydd Mawr yn ein croesawu\u2019n gadarn yn y pellter. Addas iawn ydi geiriau Griffith Francis wrth ganu am \u2018Y \u201cMynydd Mawr\u201d a Minnau\u2019:"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Gweithwyr yn chwarel Penyrorsedd oedd Griffith a\u2019i frawd Owen ac yn rhan o gwmni diwylliedig caban Ponc yr Office. Fe nodwyd yn yr Herald ym mis Ebrill 1934;"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Balch iawn oedd pawb o gyrraedd y tir gwastad unwaith eto ym mhentref y Fron, gan fwynhau\u2019r golygfeydd dros Grib Nantlle. Cyfle i bwyntio i\u2019r pellter at furddun Brynllidiart sy\u2019n cuddio yn y caeau rhwng y Cymffyrch a Chraig Cwm Silyn, lle ganed a magwyd y ddau brifardd \u2013 Silyn a\u2019i nai Mathonwy Hughes. Dyma roi enw ac wyneb i fardd o\u2019r Fron a ddaeth yn agos at ennill Cadair Eisteddfod Genedlaethol 1971, sef Lisi Jones (1901-1991). Gadawodd yr ysgol yn 14 oed a threulio cyfnod fel morwyn yn Lerpwl \u2013 lle\u2019r oedd hi\u2019n bresennol yn seremoni\u2019r Gadair Ddu yn 1917 \u2013 cyn dod yn o\u0302l i fyw i\u2019r pentref a gweithio yng Nghaernarfon. Ei thad ddysgodd hi i farddoni pan oedd hi\u2019n ferch ifanc."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Tros drum Y Garth dychwelais,"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mewn newydd Lys, mwyn annedd lon,"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mae\u2019r map cyntaf yn dangos Ty\u0302 Nant ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ar gyrion chwarel Penyrorsedd. Yn yr ail fap fe welwn yr un ardal mewn cyfnod diweddarach \u2013 a Ty\u0302 Nant wedi ei gladdu o dan rwbel y chwarel."}, {"text_idx": "#000040", "text": "\u2018Yr unig bentref hardd yn Nyffryn fy mebyd, rwy\u2019n ofni!\u2019 oedd geiriau Gwilym R. Jones am Nantlle, pentref a ddatblygwyd yn bennaf ar o\u0302l i W. A. Darbyshire ddod yn rheolwr ar chwarel Penyrorsedd yn y 1860au. Adeiladwyd Tai Penyrorsedd, Tai Kinmel a Thai Baladeulyn i\u2019r gweithwyr. Dyma stopio dros ffordd i\u2019r Capel, i dynnu sylw at y darn o dir comin lle byddai plant Nantlle yn ymgynnull ymhob tywydd \u2013 i gicio pe\u0302l, i gystadlu mewn mabolgampau, i chwarae criced. Yma y byddai\u2019r sipsiwn yn aros i werthu eu llestri wrth deithio drwy\u2019r pentref. Mae\u2019r darn o dir wedi\u2019i fawrygu a\u2019r atgofion wedi eu cadw mewn cerdd arall gan Griffith Francis, \u2018Y Cae Bach\u2019:"}, {"text_idx": "#000043", "text": "Mae\u2019n addas iawn bod cae chwarae pwrpasol yma bellach."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Llun o bentref Nantlle wedi ei dynnu o uwchben Tai Nantlle \u2013 mae\u2019r llyn a\u2019r Capel yn amlwg yn y pellter a\u2019r Barics yn y gornel isaf ar y dde."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Adeiladwyd y Barics hefyd fel rhan o\u2019r buddsoddiad yn chwarel Penyrorsedd yn y 1860au, wedi eu codi ar ddarn o dir oedd yn perthyn i iard fferm yr hen Dy\u0302 Mawr. Mae\u2019n debyg iawn mai dyma\u2019r unig farics yng ngogledd Cymru sydd wedi goroesi y tu allan i\u2019r chwareli eu hunain. Byddai 5 ty\u0302 bychan ar yr ochr ddwyreiniol ac ystablau a beudai ar yr ochr orllewinol. Roedd hen fugail, John Jones, a Nel ei gi, yn arfer byw yn Rhif 3, hen frawd caredig a oedd wastad a\u0302 chetyn yn ei geg ac yn cadw nicos a chaneris yn ei ystafell fyw. Mae \u2018Sio\u0302n y Bugail\u2019, fel ei gyfeillion Griffith Roberts, Ty\u0302 Mawr a William Hughes, y Ffridd, a nifer o gymeriadau gwreiddiol pentref Nantlle, hefyd wedi eu hanfarwoli yng ngherddi niferus Griffith Francis."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Diolch o galon i Poblado am y croeso, i Osian am yr adloniant ac i griw Yr Orsaf am drefnu a stiwardio. Bydd rhaid dechrau cynllunio\u2019r daith nesaf rw\u0302an ... lle awn ni?"}, {"text_idx": "#000048", "text": "Diolch i chi gyd am eich cwmni \u2013 cadwch lygad am fanylion y daith nesaf."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Beth am gefnogi datblygiad DyffrynNantlle360 trwy gyfrannu?"}, {"text_idx": "#000052", "text": "Gwych o erthygl, da cael cofnod o\u2019r daith."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Dwi wedi anghofio fy nghyfrinair"}]