[{"text_idx": "#000000", "text": "Brwydr yn erbyn llong danfor Almaenig ar Noswyl Nadolig yn arwain at suddo\u2019r llong-Q y PENSHURST"}, {"text_idx": "#000001", "text": "Arfogi llongau masnach a\u2019u defnyddio\u2019n abwyd oedd un o strategaethau\u2019r Morlys Prydeinig a ddatblygwyd i ddenu llongau tanfor yr Almaen i\u2019r wyneb ac ymosod arnynt. Y gobaith oedd y byddai\u2019r llong danfor yn teimlo\u2019n ddigon diogel i godi i\u2019r wyneb yn agos at y llong fasnach er mwyn mynd ar ei bwrdd cyn ei dinistrio. Yna byddai\u2019r llong fasnach yn tanio ar y llong danfor wrth iddi nesa\u0301u. Ca\u0302i\u2019r llongau masnach arfog hyn eu galw\u2019n llongau-Q \u2013 efallai gan fod canolfan llongau-Q pwysig yn Queenstown, neu efallai gan mai\u2019r signal amser rhyfel ar gyfer \u2018llong fasnach anhysbys\u2019 oedd \u2018QQQ\u2019."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Roedd yn hollbwysig i\u2019r capteiniaid a\u2019u criwiau fod yn ddisgybledig ac iddynt weithredu a meddwl yn gyflym ar eu traed. Byddai\u2019n rhaid i\u2019r criwiau aros yn llonydd, hyd yn oed os oedd yr Almaenwyr yn tanio atynt, wrth i\u2019r \u2018llongwyr masnach\u2019 adael yn gyflym a rhwyfo i ffwrdd mewn badau achub \u2013 gan gymryd arnynt eu bod yn gadael llong fasnach gyffredin. Ca\u0302i\u2019r rhain eu galw\u2019n \u2018griw panig\u2019. Pe arhosent yn agos at y llong, byddai\u2019r llong danfor yn dynesu atynt i ofyn am bapurau\u2019r llong ac i\u2019w chymryd drosodd. Wedyn fe ddefnyddiai ei gynnau bach i suddo\u2019r llong fasnach."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae\u2019r llun hwn yn dangos y PENSHURST ar ymarfer hyfforddi, gyda\u2019r \u2018criw panig\u2019 yn rhwyfo i ffwrdd yn un o fadau\u2019r llong."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Bu nifer o longau-Q yn gweithredu yn nyfroedd Cymru yn ystod y rhyfel. Defnyddid Doc Penfro, yn arbennig, i\u2019w harfogi neu eu hatgyweirio. Cafodd y PENSHURST ei hadeiladu gan Gwmni Llongau Montrose ym 1906 ac roedd yn agerlong cludo cargo nodweddiadol ar yr adeg honno. Dan yr enw \u2018Q7\u2019, ymladdodd y llong a\u2019i chriw o leiaf saith brwydr dros gyfnod o ddwy flynedd, gan suddo dwy long danfor Almaenig. Ei chapten cyntaf oedd Henry Grenfell, ac olynwyd ef gan Cedric Naylor. Cafodd ei hanfon sawl gwaith i Fo\u0302r Iwerddon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ei harfau gwreiddiol oedd dau wn 3-phwys a dau wn 6-phwys ar bob ochr i ddec isaf y bont, a gwn 12-pwys ar yr o\u0302l-hatsh, wedi\u2019i orchuddio i edrych fel bad llong. Byddai trefniant y gynnau\u2019n cael ei newid yn nes ymlaen: ca\u0302i\u2019r gynnau 6-phwys eu symud ymhellach ymlaen a\u2019r gynnau 3-phwys eu symud i safle lle gallent danio ymhellach i\u2019r tu o\u0302l. Y ddamcaniaeth oedd y byddai gynnau ar hyd y llong wedyn i danio ar y gelyn."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r ddau lun hyn yn dangos y dull dyfeisgar a ddefnyddiwyd i gelu\u2019r gwn 12-pwys \u2013 wedi\u2019i fowntio ar y brif hatsh \u2013 y tu mewn i fad ffug. Roedd y beipen lais o\u2019r bont i\u2019r ddau wn o\u0302l wedi\u2019i chlymu wrth y deric ac wedi\u2019i chelu felly rhag y gelyn."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Erbyn hyn roedd y PENSHURST yn mynd 8 not a, pan blymiodd y llong danfor am 12.12pm, dechreuodd igam-ogamu wrth geisio gwneud i\u2019r gelyn ddod i\u2019r wyneb eto ac ymosod gyda\u2019i ynnau. Am 1.31pm taniodd yr Almaenwyr dorpido o 300 llath i ffwrdd, hanner pwynt i\u2019r blaen ar yr ochr chwith. Er troi\u2019r llyw yn ffyrnig tua\u2019r chwith, fe drawodd y torpido rhwng y boeleri ac ystafell yr injan. Stopiodd y PENSHURST yn stond a dechreuodd y starn suddo."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Roedd y torpido wedi ysgwyd y llong gymaint fel bod caeadau cuddio ar gyfer y gwn 4-modfedd yng nghanol y llong a\u2019r ty\u0302 gwn o\u0302l wedi dymchwel. Roedd gynnau\u2019r bont yn dal wedi\u2019u cuddio. Er gwaethaf hyn, aeth y criw ati i adael y llong gan ddilyn y drefn arferol ar gyfer llongau masnach, ac aeth y criw panig i mewn i\u2019r bad achub a rafftiau achub olaf."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Bu\u2019r llong danfor yn mynd o amgylch y PENSHURST yn araf am awr cyn codi i\u2019r wyneb am 2:40pm, 250 o lathenni oddi ar y blaen chwith, a dechrau tanio. Gan fod y starn wedi suddo, nid oedd yn bosibl gostwng y gwn o\u0302l ddigon i danio ar y llong danfor. Serch hynny, manteisiodd criw\u2019r gwn ar symudiad y llong gyda\u2019r tonnau i danio chwe ergyd at y gelyn. Trawodd yr ail ergyd du blaen y llong danfor ar ochr dde\u2019r dec, a thrawodd y bedwaredd ergyd y tu cefn i\u2019r tw\u0302r rheoli. Plymiodd y llong danfor a chododd i\u2019r wyneb eto am 3:47pm ar yr ochr dde 5 milltir i ffwrdd. Ar yr adeg hon fe ymddangosodd llong-P a gadawodd y llong danfor."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Llongddrylliad llong danfor a suddwyd ar Ddiwrnod Nadolig 1917 \u2013 wedi\u2019i warchod bellach\nAnimeiddiad : Carcharorion Almaenig mewn ymgais feiddgar i ddianc o\u2019r Gogarth, Llandudno"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Llongddrylliad llong danfor a suddwyd ar Ddiwrnod Nadolig 1917 \u2013 wedi\u2019i warchod bellach"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Royal Commission on the Ancient"}]