[{"text_idx": "#000003", "text": "Eog Llyn Llyw oedd y doethaf o\u2019r Anifeiliaid Hynaf a fu wrthi\u2019n cynorthwyo Culhwch yn ei ymgyrch i ennill cymar. Ond brithyll oedd cwmni\u2019r ferch ar lan y Ddyfrdwy a oedd wedi\u2019i hesgeuluso gan un arall. Roedd y ddau bysgodyn, y brithyll yn enwedig, yn dod i\u2019r cof wrth ddarllen dwy erthygl y mis hwn. Dynoliaeth yn dylanwadu ar y pysgod y tro hwn, yn hytrach na dylanwad y pysgod ar bobl."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Daw\u2019r hanes cyntaf o Weriniaeth Siec, lle bu Pavel Horky\u0301 a\u2019i gydweithwyr yn astudio dylanwad cyffuriau amffetamin ar ymddygiad brithyll afonydd eu gwlad. Mae\u2019r gwaith i\u2019w weld yn Journal of Experimental Biology mis Mehefin. Mae\u2019n debyg bod camddefnyddio\u2019r cyffur hwn bellach mor gyffredin nes bod hynny\u2019n llygru afonydd drwy\u2019r byd gorllewinol. Nid yw gorsafoedd trin carthion wedi\u2019u cynllunio i glirio\u2019r fath beth. O ganlyniad mae pysgod, megis y brithyll, yn mynd yn gaeth i\u2019r cyffur."}, {"text_idx": "#000005", "text": "I ddangos hyn cymerodd Horky\u0301 nifer o frithyll o feithrinfa a\u2019u gosod mewn dau danc ar waha\u0302n am wyth wythnos. I un o\u2019r tanciau ychwanegwyd lefel o amffetamin nad yw\u2019n anghyffredin mewn afonydd (1 \u03bcg.l-1). Dw\u0302r gla\u0302n oedd yn y llall. Yn ystod yr wythnos ganlynol rhoddwyd y pysgod mewn tanc arbennig gyda dw\u0302r gla\u0302n yn llifo trwy un ochr iddo a dw\u0302r yn cynnwys metamffetamin yn llifo drwy\u2019r ochr arall. Nid oedd ots gan y pysgod \u201cgla\u0302n\u201d ar ba ochr y nofient, ond dewisodd cyn-breswylwyr y tanc cyffur nofio yn llif dw\u0302r a oedd wedi\u2019i heintio. Roedd modd mesur y cyffur yn eu hymennydd ac nid oeddynt mor fywiog a\u0302\u2019r pysgod eraill. Dadleua\u2019r gwyddonwyr bod yr ymddygiad hwn yn sicr o gael dylanwad negyddol ar ecoleg pysgod yr afonydd. Enghraifft o drosglwyddo problem gymdeithasol ddynol yn uniongyrchol i gynefinoedd gwyllt."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mewn ail bapur (ar hyn o bryd ar wefan bioR\u03c7iv) mae Laberge yn dangos bod yr un adwaith i\u2019w weld wrth i\u2019r pysgod ddianc o feithrinfeydd yn o\u0302l i\u2019r gwyllt. Mae cynefin digynnwrf y ffarm bysgod yn arwain at ymennydd bach \u2013 a\u2019r cynefin gwyllt yn galw am ymennydd mwy. Tybed ym mha dymor aeth Culhwch at Lyn Llyw ac a dyfodd pen yr Eog i gynnal Cai a Bedwyr wrth iddo chwilio am Fabon ? Efallai bod sawl neges i ddynoliaeth gan y pysgod doeth wedi\u2019r cyfan."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Rhywsut, yn yr hen hanesyn, \u2018roedd yr Eog yn gwybod cyfrinach y ffordd i Gastell Caerloyw. Ers yr 1960au bu\u2019n hysbys bod ambell greadur mudol yn defnyddio rhyw fath o gwmpawd magnetig naturiol. Bellach yr ydym yn deall yn llawer gwell sut mae adar sy\u2019n mudo yn llwyddo i wneud hynny. Yn Nature ar ddiwedd Mehefin, disgrifiodd ti\u0302m sylweddol, sy\u2019n cynnwys Henrik Mouritsen o Brifysgol Oldenburg yn yr Almaen a Peter Hore o Rydychen, brotein arbennig yn llygad y Robin Goch sy\u2019n adweithio i faes magnetig gwan y ddaear mewn modd sy\u2019n galluogi\u2019r aderyn i fordwyo yn fanwl a chywir. Er nad ydym yng Nghymru yn dueddol o feddwl am y Robin fel aderyn mudol \u2013 mae ei berthnasau ar y cyfandir yn fwy mentrus \u2013 yn mudo o Rwsia a Llychlyn i\u2019r Gorllewin bob gaeaf, er enghraifft. Ceir dosbarth o broteinau o\u2019r enw cryptocromau mewn anifeiliaid a phlanhigion o bob math. Y cyntaf i weld eu dylanwad (ond nid y proteinau eu hunain) oedd Charles Darwin wrth ddisgrifio planhigion yn ymateb i olau glas. Un o\u2019r rhain, cryptocrom-4, yw cyfrinach y Robin mae\u2019n debyg. Mae cyfeiriad maes magnetig yn effeithio ar adwaith-golau y protein. Byddai modd i hwn gyd-weithio a\u0302 chanfyddiad yr aderyn o olau. Dim ond mewn tiwb prawf mae\u2019r ti\u0302m wedi dangos yr ymddygiad hyd yn hyn, ond eu hawgrym yw y byddai celloedd y llygad yn uno gwybodaeth golau a\u2019r maes magnetig. Er enghraifft, byddai maes gweld yr aderyn yn goleuo neu dywyllu wrth edrych i gyfeiriadau magnetig gwahanol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn eu gwaith dangosodd Mouritsen a\u2019r ti\u0302m nad oedd fersiwn o\u2019r un protein mewn colomennod yn ymddwyn yn yr un modd. Nid yw\u2019r rhain yn mudo ond mae eu dawn i ddefnyddio maes magnetig i fordwyo yn enwog. Mae\u2019n amlwg, felly, bod cryn dipyn eto i\u2019w ddarganfod am fanylion y ddawn hynod hon."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Trwy gyd-ddigwyddiad, ddechrau Gorffennaf cyhoeddodd Llu Awyr yr Unol Daleithiau y byddant ym mis Awst (2021) yn profi awyren Northrop T-38 a bydd yn defnyddio manylion amrywiaethau lleol maes magnetig y ddaear i fordwyo. Arbrofwyd yn gyntaf a\u0302\u2019r syniad yn 2017. Mantais arbennig y ddyfais yw nad yw\u2019n hawdd ei thwyllo, yn wahanol i ffurfiau GPS arferol. Ar hyn o bryd mae\u2019r dechnoleg yn ei babandod. Efallai y dylai\u2019r USAF recriwtio ambell Robin Goch i fod yn beilot ? Tybed ai dyma paham y defnyddiodd Charles Horace Watkins yr enw ar gyfer ei awyren gynnar a adeiladodd ar Fferm Mynachdy, Caerdydd tua\u2019r flwyddyn 1908, ac sydd i\u2019w gweld o hyd yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau?"}]