[{"text_idx": "#000004", "text": "Y mosg cyntaf i gael ei adeiladu yng Nghymru"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ar 12 Mai, bydd Moslemiaid ym mhobman yn dathlu Eid al-Fitr, y wledd i nodi diwedd ympryd Ramadan. Gan nad oedd yn gwybod fawr ddim am hanes Islam ym Mhrydain, yn enwedig yng Nghymru, aeth Christopher Catling (Ysgrifennydd/Prif Weithredwr y Comisiwn Brenhinol) ati i chwilio am wybodaeth, a dyma ei adroddiad ar yr hyn a ddarganfu."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Casgliad y Werin Cymru yw\u2019r lle cyntaf i fynd bob amser wrth chwilio am wybodaeth am hanes cymunedol Cymru, ac ni chefais fy siomi pan deipiais \u2018Islam\u2019 yn y blwch chwilio a gwasgu \u2018enter\u2019. Ymhlith y 40 eitem y daethpwyd o hyd iddynt yr oedd ffotograffau o wahanol fosgiau yng Nghymru, gan gynnwys y cyntaf i gael ei sefydlu, sef Mosg Noor ul Islam yn Maria Street, Tre-biwt."}, {"text_idx": "#000007", "text": "I gael mwy o wybodaeth, chwiliais am Fosg Noor ul Islam ar y we a chefais hyd i lun hyfryd a dynnwyd ym 1943 ar wefan Amgueddfa Ryfel yr Ymerodraeth yn dangos plant ac oedolion yn gorymdeithio gyda llumanau a baneri i ddathlu agor Mosg newydd, a oedd yn o\u0302l y capsiwn yn Peel Street."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Roedd yn amlwg bod hwn yn fosg gwahanol, felly daliais ati i chwilio a chefais hyd i erthygl wych gan David Webb, gwirfoddolwr gydag Archifau Morgannwg, ar hanes cymuned Foslemaidd Tre-biwt, a sefydlwyd mor gynnar a\u0302 chanol y 1800au gan longwyr o Somalia a Yemen. Cafodd y mosg a chanolfan ddiwylliannol yn Peel Street eu creu yn y 1930au drwy addasu tri thy\u0302, a rhoddwyd caniata\u0302d cynllunio ar 11 Tachwedd 1938 i godi mosg pwrpasol cyntaf Cymru ar y tir y tu o\u0302l i\u2019r tai."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Cafodd y mosg ei gynllunio gan Osborne V Webb, pensaer o Gaerdydd, y mae ei gwmni, a sefydlwyd ym 1935, yn dal i ffynnu \u2013 y cwmni hwn a gynlluniodd y Stadiwm Cenedlaethol ym Mharc yr Arfau Caerdydd a agorwyd ym 1962, y cymerwyd ei le erbyn hyn gan Stadiwm y Mileniwm a gwblhawyd yn 2000. Ni pharhaodd mosg Webb yn hir iawn gan iddo gael ei daro gan fomiau mewn cyrch awyr ar 2 Ionawr 1941 a wnaeth ddifrod mawr i Eglwys Gadeiriol Llandaf hefyd. Cafodd 165 o bobl eu lladd a 427 eu hanafu, a dinistriwyd 300 o dai. Yn wyrthiol, dihangodd y 30 o addolwyr a oedd yn y mosg adeg y cyrch heb anaf difrifol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Felly mae llun Amgueddfa Ryfel yr Ymerodraeth yn dangos y dathliadau adeg agor mosg dros dro ar 16 Gorffennaf 1943. Roedd yr addoldy ar ffurf cwt Tarran, un o\u2019r gwahanol fathau o adeilad parod a ga\u0302i eu cynhyrchu yn ystod y rhyfel i ddarparu cartrefi ar gyfer pobl a oedd wedi colli popeth yn y cyrchoedd bomio. Tarran Industries o Hull oedd gwneuthurwr y cwt Tarran. Roedd ganddo broffil parabolig ac roedd wedi\u2019i wneud o baneli o sment wedi\u2019i gymysgu a\u0302 llwch llif. Yn o\u0302l eu hysbysebion, gallai\u2019r cytiau gael eu codi\u2019n hawdd mewn 5.5 awr gan weithwyr medrus, neu mewn 9 awr gan weithwyr lled-fedrus. Roedd y ganolfan ddiwylliannol mewn math gwahanol o adeilad parod, sef cwt Maycrete, a enwyd ar o\u0302l Bernard Maybeck, y dyfeisydd, a\u2019r paneli concrit wedi\u2019u rhag-gastio a ddefnyddid i wneud y cytiau petryalog."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ar o\u0302l y rhyfel, ym 1946, cynlluniodd Osborne Webb fosg arall, gyda thyrau cromen-nionyn yn y corneli a minare\u0301t. Roedd yn adeilad deniadol iawn fel y mae\u2019r braslun dyfrlliw hwn gan Mary Traynor, arlunydd o Gaerdydd, a\u2019r ffotograff ar wefan Coflein y Comisiwn Brenhinol, yn ei ddangos."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Lluniad a wnaed gan Jonathan Vining yn 2012 o du blaen Mosg Noor ul Islam yn Maria Street. Mae\u2019n dangos y gromen arfaethedig sydd heb gael ei hadeiladu eto."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Fel y noda\u2019r disgrifiad ar Coflein, bu cryn dipyn o ailddatblygu yn ardal Tre-biwt a chafodd Mosg Noor ul Islam yn Peel Street ei ddymchwel ym 1988. Yn ei le fe godwyd adeilad deulawr o frics yn 17 Maria Street sy\u2019n parhau i wasanaethu\u2019r gymuned Foslemaidd leol. Dywed Jonathan Vining, un o\u2019n Comisiynwyr: \u2018Fy nghwmni i ar y pryd (Penseiri Forster Vining) a gynlluniodd y mosg newydd. Mae\u2019n edrych fel blwch petryalog wedi\u2019i alinio ar y grid strydoedd o\u2019r tu allan ond mae ei geometreg a\u2019i adeiladwaith mewnol yn edrych tuag at Mecca.\u2019."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Os hoffech ddysgu mwy am dreftadaeth Foslemaidd gwledydd Prydain, byddwn yn argymell cyrchu dwy wefan y dois i o hyd iddyn nhw wrth gasglu gwybodaeth ar gyfer y blog hwn. Y gyntaf yw gwefan Al Jazeera lle mae erthygl am greu modiwl Hanes Moslemaidd ar gyfer y Cwricwlwm Cenedlaethol, a\u2019r ail yw\u2019r wefan Everyday Muslim a sefydlwyd gyda chymorth amryfal gyrff archifol yn y DU i greu archif genedlaethol o fywydau, celfyddydau, addysg a diwylliannau Moslemaidd, lle mae cyfoeth o ddeunydd i\u2019w gael."}]