[{"text_idx": "#000002", "text": "Eglwys a Canolfan y Santes Melangell"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae Eglwys y Santes Melangell yn un o\u2019r eglwysi bach mwyaf hyfryd ym Mhrydain ac un o\u2019r rhai mwyaf anghysbell. Mae\u2019r Eglwys yn adeilad cofrestredig Gradd 1 ac mae eglwys Gristnogol wedi bod yma ers dros 1200 o flynyddoedd. Lleolir yr eglwys mewn llecyn eithriadol o hardd ym mherfeddion Mynyddoedd y Berwyn. Saif mewn mynwent gron, a fu gynt yn safle Oes yr Efydd, gyda choed yw hynafol o amgylch sy\u2019n rhyw ddwy fil o flynyddoedd oed. Mae rhannau o\u2019r adeilad yn dyddio o\u2019r 12ed ganrif er i\u2019r rhannau mwyaf diweddar, y talcen crwn a ailadeiladwyd ar ei sylfeini gwreiddiol, gael eu cwblhau yn 1990. Yr argraff a geir o hyd yw un o eglwys Normanaidd seml sydd wedi cael ei charu a\u2019i phrydferthu dros y blynyddoedd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Lleolir Eglwys y Santes Melangell ym Mhennant Melangell. Amgylchynir yr Eglwys gan Fynyddoedd y Berwyn a saif nid nepell o ben draw dysgl ddofn y cwm, gyda\u2019r rhaeadr a phen y cwm tu hwnt."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yn wreiddiol, \u2019roedd plwyf canoloesol Pennant Melangell yn enfawr, gan gwmpasu\u2019r rhan helaeth o Ddyffryn Tanat i\u2019r Gogledd a\u2019r ardal tua Llanddwyn a Llanrhaeadr-ym-Mochnant yn y De. Bryd hynny, \u2019roedd y pentref yn fwy ei faint ac \u2019roedd dwy dafarn yno. Heddiw, dim ond try thy\u0302 sydd ar o\u0302l ger yr eglwys a dyrnaid arall wedi\u2019u gwasgaru o gwmpas y cwm"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r fynwent bron yn grwn a chaiff ei defnyddio ers yr hen oesoedd. Canfuwyd beddau o\u2019r Oes Efydd gyda gweddillion wedi\u2019u carbon-ddyddio i tua 100 a 1500 CC."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae pedair ywen yma a archwiliwyd gan y Sefydliad Cadwraeth (The Conservation Foundation), a chadarnhawyd eu bod tua 2000 o flynyddoedd oed. I\u2019r Gogledd o\u2019r fynwent, plannwyd ywen arall i goffa\u0301u adnewyddu\u2019r eglwys yn 1878."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Tybir bod porth y fynwent yn dyddio o ddiwedd yr 16eg ganrif neu o gychwyn y 17eg ganrif. Canfuwyd ysgrifen bw\u0302l ar y mur mewnol de-ddwyreiniol ac fe\u2019i hatgynhyrchwyd ar lechen sydd wedi\u2019i gosod uwchben porth y fynwent. Dyma\u2019r hyn ddywed:"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Tuedda\u2019n bur at Weddi \u2013 dy galon"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Claddwyd y delynores Nansi Richards yma yn 1979 yn agos at ei hathro Tom Lloyd. Fe\u2019i ganwyd hi yn y Cwm ac yma bu farw."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae gennym hefyd nifer fechan o feddi rhyfel yn y fynwent. Cre\u0308wyd is-ddalen gyda manylion y beddi a bywgraffiadau\u2019r sawl sydd wedi\u2019u claddu yno, ac fe\u2019i ceir found yma."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae hanes cymhleth i adeilad yr eglwys (ceir mwy o fanylion yn ein harweinlyfr), gyda chyfnodau o ehangu, ailadeiladu ac adnewyddu dros y canrifoedd. Credir i\u2019r eglwys garreg bresennol gael ei chodi yn lle adeilad pren cynharach."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae hanes hynod o ddiddorol i\u2019r talcen crwn (aps) a geir yn rhan ddwyreiniol yr eglwys. Tan 1989, adeilad petryal safai yma a ddefnyddid fel ysgoldy, wedyn fel festri, er mai fel \u2018Cell y bedd\u2019 y\u2019i hadnabyddid. Aeth yr adeilad yn anniogel a phan benderfynwyd ei ailadeiladu, daethpwyd o hyd i\u2019w sylfeini crwm gwreiddiol. Gwnaed y penderfyniad dadleuol i ailadeiladu yn o\u0302l y sia\u0302p gwreiddiol ond gan ddefnyddio\u2019r cerrig oedd yno\u2019n barod."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Y nodweddion hynaf sy\u2019n weddill o\u2019r adeilad o\u2019r unfed ganrif ar ddeg yw bwlch y drws a\u2019r ffenestr bigfain yn y wal ogleddol gyda ffra\u0302m o feini nadd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae\u2019r bedyddfaen yn dyddio o\u2019r ddeuddegfed ganrif a chredir iddo gael ei wneud ar gyfer yr adeilad gwreiddiol."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae llawer o\u2019r nodweddion eraill yn dyddio o atgyweirio helaeth 1876-77."}, {"text_idx": "#000018", "text": "I\u2019r dwyrain, mae sgri\u0302n y grog sy\u2019n dyddio o\u2019r bymthegfed ganrif yn rhychwantu\u2019r eglwys gyfan. Yn ystod y Diwygiad Protestannaidd fe\u2019i symudwyd ac fe gollwyd ffigurau Crist, y Forwyn Fair a Sant Ioan. Yn ystod adnewyddiadau 1989, fe\u2019i dychwelwyd i\u2019r fan y credir y safai yn wreiddiol ac ychwanegwyd oriel newydd."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae\u2019r sgri\u0302n dderw sy\u2019n croesi\u2019r eglwys islaw sgri\u0302n y grog yn dyddio o\u2019r bymthegfed ganrif; mae pob un o\u2019r paneli wedi ei gerfio o un darn o dderw. Ceir yma ffrisiau cerfiedig o ddail derw, dail gwinwydd, rhosod, llaw, deryn chwedlonol a \u2018dyn gwyrdd\u2019 yn ogystal a\u0302 phortread o stori Melangell."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Credir i Greirfa y Santes Melangell gael ei hadeiladu tua 1160-70 i gadw esgyrn y Santes. Yn 1561, gorchmynnwyd i\u2019r greirfa gael ei dymchwel. Defnyddiwyd rhai o gerrig y greirfa i adeiladu porth y fynwent a rhannau o wal corff yr eglwys (ailddarganfuwyd rhain yn 1894). Adferwyd rhai o\u2019r cerrig ac ailgodwyd y greirfa yn 1989 yn ei safle presennol yng nghangell yr eglwys, gan ddefnyddio concrid yn lle\u2019r cerrig coll i osgoi unrhyw amwysedd a\u0302\u2019r cerrig gwreiddiol."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Yng Nghell y Bedd, ceir maen wedi ei godi i ddynodi\u2019r fan lle y credir i\u2019r Santes gael ei chladdu. Yn ystod cloddio yn 1958, canfuwyd ysgerbwd dan y llawr (a mwy o ddarnau yn 1989). Archwiliwyd cist blwm oedd yn dal yr esgyrn gan lawfeddyg orthopedig a daeth i\u2019r casgliad eu bod yn perthyn i ferch tua 5 troedfedd o daldra. Dodwyd rhain yn y greirfa a ailadeiladwyd."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Nodweddion diddorol ac unigryw eraill"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Uwchben y sgri\u0302n dderw yn y gangell mae panel reredos mawr o\u2019r ddeunawfed ganrif wedi\u2019i baentio ar blastr. Arddengys y deg gorchymyn, Credo\u2019r Apostolion a Gweddi\u2019r Arglwydd yn Gymraeg. Darganfuwyd hwn wedi\u2019i orchuddio a\u0302 chopi oes Fictoria o bren (bellach i\u2019w gael yn y tw\u0302r). Mae\u2019r ffigurau a bortreadir arno yn unigryw yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Treuliodd y delweddau gorweddol cerfiedig sydd o boptu i\u2019r gangell flynyddoedd lawer yn y fynwent cyn eu dychwelyd i\u2019r eglwys 1876-77, ac o\u2019r herwydd maent wedi\u2019u treulio yn arw dan ddylanwad y tywydd. Mae\u2019r ffigur benywaidd o\u2019r 14eg ganrif (i\u2019r De) yn portreadu\u2019r Santes Melangell gyda dau ysgyfarnog o boptu iddi. Mae\u2019r cerflun gwrywaidd yn dyddio o 1315 ac mae\u2019n portreadu Madog ab Iorwerth. Adnabyddir Iorwerth fel Iorwerth Drwyndwn, mab hynaf Owain Gwynedd. Yn o\u0302l un ffynhonnell, cafodd ei ladd mewn brwydr ger Pennant Melangell yn yr ymgiprys am goron Gwynedd ar o\u0302l marwolaeth ei dad (efallai yn 1174)."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mae yna lawer o ddarganfyddiadau hynod a difyr eraill yn yr eglwys. Mae rhain yn cynnwys rhannau o ddyluniadau stensil y credir eu bod yn ganoloesol eu tarddiad; seren ganhwyllau brin ac anarferol o 1733; cerfiadau carreg gan Meical Watts o Felangell a\u2019r ysgyfarnog; coflechau a cherfluniau coffa; ac \u2018asen y cawr\u2019 \u2013 asen morfil o darddiad anhysbys ond s\u2019yn destun cryn ddyfalu."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Bu Eglwys a Chreirfa\u2019r Santes Melangell yn eglwys i bererinion erioed, a daw ymwelwyr yma o Brydain benbaladr a ledled y byd. Nid oes unrhyw waddolion na nawdd ariannol gan yr Eglwys na\u2019r Wladwriaeth. Gobeithiwn y dymunwch gyfrannu tuag at gynnal yr adeilad hardd hwn ac at y weinidogaeth yma."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae Pennant Melangell yn lle tu hwnt i eiriau ac ymhell o ruthr bywyd yr 21ain ganrif; man lle mae Duw yn siarad yn y distawrwydd a lle mae pawb yn cael cyfle i brofi ymdeimlad o\u2019r Dwyfol. Mae\u2019r eglwys adnewyddedig yn agored yn feunyddiol ar gyfer gweddi ac addoliad. Rydym yn croesawu pob pererin ac ymwelydd ac edrychwn ymlaen at gwrdd a\u0302 chi ar eich pererindod a gobeithiwn y byddwch yn gadael ag ymdeimlad parhaol o dangnefedd Crist."}]