[{"text_idx": "#000002", "text": "Trefnu\u2019r ymweliadGwarchodfa NaturY co\u0302d cefn gwladMynediad"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Llinell amserEnwau yn Yr Ardal"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Pobl y cwm \u2013 yr hanes cudd"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae dylanwad pobl yn ardal Cwm Idwal heddiw yn eithaf amlwg yn y tirlun. Ond mae mwy i\u2019w ddarganfod am hanes ein cyndeidiau o dan y wyneb."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae pobl wedi bod yn byw ym mynyddoedd Eryri ers miloedd o flynyddoedd, ac mae\u2019r map isod yn dangos faint o safleoedd archeolegol sydd wedi gwasgaru dros Y Glyderau a Chwm IdwalWedi i\u2019r rhew gilio yn dilyn oes y rhew, symudodd pobl i\u2019r ardal. Mae\u2019n debygol mai llwythi crwydrol oedd y mudwyr cyntaf i Eryri, gan symud o ardal i ardal i hela. Yn dilyn astudiaeth ddiweddar yng Nghwm Idwal, darganfuwyd darnau bach o gwarts, ger adfail o Hafoty, ger Clogwyn Y Tarw, ac ar y traeth sydd ar ben mwyaf gogleddol Llyn Idwal. Gan astudio\u2019r darnau hyn o gwarts o dan lens microsgop, roedd yr archeolegwyr yn gallu gweld bod y darnau wedi eu hogi\u2019n fwriadol."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Tystiolaeth bellach sydd gennym yng Nghwm Idwal fod pobl wedi ymgartrefu yma yw\u2019r olion cytiau crwn. Mae lleoliadau rhai o\u2019r cytiau hyn i\u2019w gweld ar y map blaenorol o safleoedd archeoleg. Mae llinell amser yn dangos yr oesoedd gwahanol yn hanes pobl yng Nghwm Idwal."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gallwn weld enghraifft o un safle cwt crwn ger Cwm Idwal heddiw \u2013 Mae gweddillion y cwt crwn ym mlaen y llun. Gallwn weld enghreifftiau o sut y byddai\u2019r aneddiadau o\u2019r oesoedd efydd a haearn wedi edrych, diolch i\u2019r gwaith sydd wedi ei gwblhau ym Melin Llynnon, ar Ynys Mon, ac yng Nghastell Henllys yn Sir Benfro fel y gwelir isod."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn ystod oes yr haearn, roedd newidiadau mawr yn y ffordd yr oedd pobl yn amaethu. Yn hytrach na theithio o gwmpas efo\u2019u hanifeiliaid, roedd pobl yn dechrau amga\u0301u rhannau o dir a sefydlu caeau syml ar gyfer pori. Roedd unrhyw newid yn y defnydd tir yn effeithio ar y tirlun gan gynnwys dosbarthiad planhigion ac anifeiliaid."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019r llun yma yn amlygu prinder coed yng Nghwm Idwal. Roedd digoedwigo yn yr ardal wedi cychwyn amser maith yn o\u0302l. Mae ymarferion amaeth ers hynny wedi golygu nad coed yw\u2019r prif blanhigion yn y tirlun heddiw."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae\u2019r llun uchod yn dangos sut yr oedd pobl yn cynaeafu gwair tua\u2019r 1950au, ond mae llawer mwy o fanylder ar draddodiadau amaethu yn hanes lled ddiweddar yr ardal i\u2019w gael yn llyfr Margaret Roberts \u2013 \u2018Oes o fyw ar y mynydd\u2019"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Gallwn ddysgu llawer am arferion ein cyndeidiau wrth astudio\u2019r safleoedd archeolegol, ond mae\u2019r enwau lleoedd sydd gennym yng Nghwm Idwal a Nant Ffrancon yn gallu dweud cyfrolau am ein hanes hefyd. Un elfen sy\u2019n dod i\u2019r amlwg yn y tirlun yw\u2019r cyfeiriad at gadw gwartheg, neu y\u0302ch. Yng Nghwm Idwal ei hun, mae Clogwyn y Tarw, ac ymhellach i lawr Nant Ffrancon mae Cwm Bual. Mae\u2019r gair Bual yn cynnwys yr un elfen -\u2018Bu\u2019, a\u2019r gair bugail; mae\u2019n cyfeirio at y ffaith mai ymdrin a\u0302 gwartheg yr oedd bugail yn ei wneud yn wreiddiol yng Nghymru."}]