[{"text_idx": "#000005", "text": "Mae Rhestri cynnar y Comisiwn Brenhinol yn cynnig cipolwg hynod ddifyr ar amgylchedd adeiledig hanesyddol Cymru ar ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif ac ar ddealltwriaeth ymchwilwyr y cyfnod ohono. Mae pwyslais y Rhestri hyn ar adeiladweithiau canoloesol a chyn-ganoloesol yn ymddangos braidd yn gul i ni heddiw, ond roedd trysorau annisgwyl yn eu plith. Un o\u2019r rhain yn Rhestr Sir Faesyfed (1913) yw enghraifft arbennig iawn o ddiwylliant gwerin ar ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif: Twll Rhent y Brenin."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd y tywydd yn stormus ar 20 Ionawr 1913. Roedd haen o eira ar y bryniau pan ymwelodd Edward Owen, Ysgrifennydd cyntaf Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, a\u0302 safle ger Tyn-yr-ynn (NPRN: 423735) ym mhlwyf Llanbister. Roedd ymchwilwyr y Comisiwn eisoes wedi cynnal arolwg yn y plwyf ym misoedd Mehefin a Gorffennaf 1911, ond, fel y dywed y Rhestr, roedd gan Owen ddiddordeb \u2018not so much in the place as the quaint ceremony annually performed thereat\u2019. Disgrifiodd Owen bwysigrwydd y seremoni hon yn ei adroddiad am y diwrnod, sydd wedi\u2019i gadw ymhlith ei bapurau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, fel \u2018a survival of Welsh tribal custom into the English manorial period\u2019. Gellir cwestiynu a oedd hyn yn enghraifft o hen ddefod a oedd wedi goroesi, ond mae\u2019r digwyddiad a gofnododd yn sicr yn enghraifft bwysig o le\u0302n gwerin Gymreig."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yr ymgeisydd llwyddiannus ar gyfer 1913, gyda\u2019i dystion a Thyst y Brenin, yn tyngu y bydd yn casglu Rhent y Brenin."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Daeth yr arfer i ben yn y 1920au, a llenwyd y twll. Roedd seremoni\u0308au tebyg wedi darfod cyn yr ugeinfed ganrif. Mae Rhestr Sir Faesyfed yn nodi bod defod gyffelyb yn arfer cael ei chynnal mewn lle o\u2019r enw \u2018The Holey Piece\u2019 ym mhlwyf Llangynllo. Ond tra parhaodd roedd Twll Rhent y Brenin yn rhan hyfryd iawn o arferion gwerin Blwyddyn Newydd cyfoethog Cymru, yn rhan annatod o\u2019r flwyddyn ddefodol i\u2019r cymunedau hynny a oedd yn cymryd rhan ynddo, fel yr oedd y Fari Lwyd neu galennig mewn ardaloedd eraill."}]