[{"text_idx": "#000000", "text": "Newid Hinsawdd a Threftadaeth yr Arfordir"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae\u2019n anodd gwadu nad yw arfordir Sir Benfro ymhlith y gwychaf yn Ynysoedd Prydain o ran ei harddwch a\u2019i amrywiaeth. Bydd y rhan fwyaf o bobl sy\u2019n cerdded ar hyd llwybr arfordirol enwog Sir Benfro yn rhyfeddu at yr hyn a welant, ac mae\u2019n hawdd gweld pam. Fodd bynnag, pan ofynnir iddynt a ydynt wedi sylwi ar unrhyw gaerau pentir cynhanesyddol ar eu taith \u2013 y mae mwy na 50 ohonynt \u2013 bydd llawer yn dweud eu bod wedi dod ar draws rhai twmpathau a chodiadau ond dim byd anarferol. Ond yn y Cyfnod Cynhanesyddol byddai llawer o\u2019r safleoedd hyn yn Sir Benfro wedi bod yn ganolfannau pwysig mewn tirwedd hynafol brysur, ac yn adeiladweithiau trawiadol iawn wrth edrych arnynt o gyfeiriad y tir neu\u2019r mo\u0302r. Mae canfyddiadau modern o\u2019r safleoedd hyn a\u2019u tirweddau a morweddau cysylltiedig wedi symud ymhell y tu hwnt i ganfyddiadau\u2019r rhai a\u2019u hadeiladodd, ac mae newid hinsawdd ac erydiad arfordirol wedi chwarae rhan allweddol yn y newid canfyddiadol hwn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Caerau pentir yw un o\u2019r mathau mwyaf niferus o heneb archaeolegol yn y sir, ond ni wyddom fawr ddim amdanynt. Mae\u2019r ffaith bod cymaint ohonynt ar hyd yr arfordir yn awgrymu eu bod yn elfennau pwysig o\u2019r dirwedd gynhanesyddol, ond nid yw eu swyddogaeth yn glir. Ni fu llawer o waith cloddio ynddynt, ac felly nid yw dehongliadau o\u2019r safleoedd yn ddibynadwy. Porth y Rhaw i\u2019r de-ddwyrain o Dyddewi yw un o\u2019r safleoedd prin lle bu cloddio sylweddol a chasglwyd tystiolaeth helaeth o sawl cyfnod anheddu o\u2019r Oes Haearn gynnar-canol hyd y 4fed ganrif OC. Ar sail y gwaith hwn, mae llawer o gaerau pentir y sir wedi\u2019u dehongli fel mannau lle bu cymunedau arfordirol yn byw ac yn gweithio, ac yn manteisio ar fynediad hwylus i\u2019r mo\u0302r. Er ei bod hi\u2019n bosibl bod y dehongliad hwn yn wir am y mwyafrif ohonynt, mae\u2019r gwahaniaethau enfawr o ran maint a chynllun yr amddiffynfeydd, yr arwynebedd mewnol, eu swyddogaethau tebygol, a mynediad i\u2019r mo\u0302r yn golygu bod y term cyffredinol \u2018caer bentir\u2019 yn cael ei ddefnyddio mewn gwirionedd i ddisgrifio math hynod amrywiol o heneb. Yn ogystal a\u0302 Sir Benfro, mae\u2019r safleoedd hyn i\u2019w cael ar hyd llawer o arfordiroedd sy\u2019n wynebu tuag at Fo\u0302r Iwerddon, Mo\u0302r Udd a Mo\u0302r Iwerydd, gan ymestyn eu harwyddoca\u0302d y tu hwnt i ffiniau Cymru."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Awyrlun o gaer bentir Porth y Rhaw, wedi\u2019i dynnu o awyren, sy\u2019n dangos y gyfres o amddiffynfeydd a\u2019r tu mewn lle bu erydiad sylweddol. Darganfuwyd tystiolaeth o dai crwn yn ystod cloddiadau yn rhan ddwyreiniol y rhan fewnol (ar frig y llun). Cafodd tystiolaeth o bantiau, sydd o bosibl yn gysylltiedig ag aneddiadau, ei darganfod wrth arolygu\u2019r gwrthgloddiau ar lethrau gorllewinol y gaer (gwaelod y llun)."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Er bod cymaint ohonynt, mae ein dealltwriaeth o gaerau pentir yn gyfyngedig iawn, ac i wneud pethau\u2019n waeth maen nhw wedi bod yn cael eu dinistrio gan erydiad arfordirol ers canrifoedd, fel y gellir gweld drwy astudio mapiau hanesyddol ac awyrluniau. Yn ogystal a\u0302 pheri colli nodweddion archaeolegol a allai fod yn allweddol i\u2019n dealltwriaeth o hanes safle, mae erydiad wedi dylanwadu ar y ffordd y ca\u0302nt eu canfod a\u2019u rheoli gan bobl heddiw."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Un o nodau CHERISH yw gwella ein dealltwriaeth o\u2019r safleoedd hyn a\u2019u monitro am erydiad arfordirol drwy ddefnyddio sawl techneg arolygu draddodiadol a modern. Ar rai safleoedd mae hyn wedi cynnwys cynnal arolygon dadansoddol o wrthgloddiau, gan ddefnyddio cyfarpar GNSS i gofnodi\u2019r holl nodweddion archaeolegol sydd i\u2019w gweld ar yr wyneb, sef gwrthgloddiau amddiffynnol yn achos caerau pentir yn amlach na pheidio. Yn ogystal a\u0302 helpu i lywio sut y rheolir safleoedd, mae\u2019r arolygon hyn wedi rhoi cyfle i feddwl amdanynt mewn ffordd fwy beirniadol nag o\u2019r blaen. Ym Mhorth y Rhaw, mae dehongliad mwy ystyrlon o\u2019r amddiffynfeydd mawr yn ychwanegu at y darganfyddiadau a wnaed yn ystod y cloddiadau niferus. Nodwyd sawl cyfnod adeiladu amddiffynfeydd, ynghyd a\u0302 nifer fawr o safleoedd cytiau posibl, sy\u2019n cyfoethogi ein gwybodaeth am y safle. Yng Nghaerfai Camp, safle lle mae cyfres unigryw o bedwar clawdd a ffos sylweddol, nodwyd o leiaf ddau gyfnod adeiladu amddiffynfeydd. Hefyd mae gwrthgloddiau sy\u2019n gysylltiedig a\u0302\u2019r llwybr i mewn i\u2019r gaer yn codi cwestiynau ynghylch swyddogaeth yr amddiffynfeydd. O\u2019u cymharu a\u0302\u2019r amddiffynfeydd clawdd a ffos enfawr mae\u2019n ymddangos nad oedd unrhyw adeiladwaith amddiffynnol o amgylch y fynedfa, sy\u2019n gwneud i rywun ofyn a gafodd y gaer ei hadeiladu at bwrpas amddiffyn neu dim ond i greu argraff ar ymwelwyr. Yn ogystal, mae\u2019n ddiddorol nodi bod arolwg geoffisegol a wnaed o du mewn Caerfai Camp yn dangos nad oedd unrhyw olion archaeolegol bron, er i ddaeareg y safle amharu ar y gwaith i raddau."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Awyrlun wedi\u2019i dynnu gan ddro\u0302n o gaer bentir Caerfai Camp sy\u2019n dangos ei hamddiffynfeydd sylweddol ar ffurf cyfres o bedwar clawdd a ffos. Mae llawer o arwynebedd mawr y tu mewn wedi goroesi ond bydd erydiad arfordirol yn torri cryn dipyn o\u2019r gaer bentir i ffwrdd o\u2019r tir mawr yn y man, gan ffurfio ynys newydd."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Rydym wedi gwneud defnydd effeithiol o ddronau hefyd. Yn ogystal a\u0302 chasglu data man cychwyn hynod fanwl gywir at bwrpas monitro erydiad arfordirol, maen nhw wedi darparu data 3D gwrthrychol y gellir eu defnyddio ar gyfer dehongli a lledaenu archaeolegol pellach. Defnyddiwyd cyfarpar a thechnegau cyffelyb i gofnodi nifer fawr o safleoedd yng Nghymru ac Iwerddon, a chanlyniad y gwaith fu data a chynhyrchion gwych. Yn Sir Benfro, defnyddiwyd y dull hwn i gofnodi Caerfai Camp a Phorth y Rhaw, a bwriedir cynnal mwy o arolygon o safleoedd ym maes tanio Castellmartin megis caerau pentir Linney Head a Flimston Bay. Defnyddiwyd data dro\u0302n i greu modelau 3D o safleoedd yng Nghymru ac Iwerddon hefyd, a gellir eu gweld yma."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae gwneud y math hwn o waith ar gaerau pentir Sir Benfro yn bwysig am sawl rheswm. Mae\u2019n gwella ein dealltwriaeth o\u2019r henebion o safbwynt archaeolegol ac yn codi ymwybyddiaeth y cyhoedd ohonynt, o ran eu gwerth diwylliannol a\u2019r bygythiadau a wynebant o ganlyniad i newid hinsawdd ac erydiad arfordirol. Mae arolygon ac ymchwil archaeolegol yn helpu i egluro hanes yr henebion sydd bellach yn sefyll yn unig ar hyd ein harfordiroedd, ac mae monitro erydiad yn dangos sut mae\u2019r caerau\u2019n newid ac yn cofnodi\u2019r effeithiau ffisegol ar yr archaeoleg. Mae codi ymwybyddiaeth o stori\u0308au archaeolegol a materion newid hinsawdd yn bwysig wrth i gymdeithas symud yn ei blaen ac wrth i ddiogelu safleoedd archaeolegol lithro i lawr yr agenda. Mae hyn yn arbennig o berthnasol yn achos caerau pentir Sir Benfro sy\u2019n tystio i hanes cyfoethog y rhanbarth. Byddai eu colli i grafangau didostur newid hinsawdd cyn i ni gael cyfle i\u2019w deall yn llawn yn drychineb lleol, cenedlaethol a rhyngwladol. Bydd y ti\u0302m CHERISH yn parhau i ymchwilio i\u2019r safleoedd yn ystod y blynyddoedd i ddod."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Gwneud arolwg archaeolegol o\u2019r gwrthgloddiau ym Mhorth y Rhaw. Drwy ddefnyddio cyfarpar arolygu GNSS, mae CHERISH wedi gallu gwneud cofnod manwl dros ben o henebion sydd dan fygythiad, gan eu cofnodi at ddibenion gwneud darganfyddiadau archaeolegol ac er mwyn monitro erydiad yn y tymor hir."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tirweddau coll \u2013 Cipolwg ar y gorffennol a rhybudd ar gyfer y dyfodol!"}, {"text_idx": "#000017", "text": "Caer Rosslare: yn nannedd y storm ac ymchwydd y tonnau"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ar drugaredd duwiau'r tywydd: arolygu morol yng Nghymru"}]