[{"text_idx": "#000002", "text": "Erbyn hyn mae Angel Street yn enw stryd anghofiedig yng Nghaerdydd. Mewn gwirionedd, yn briodol iawn, Stryd y Castell bellach yw enw\u2019r stryd, o gofio ei bod yn rhedeg ar hyd y castell godidog yng nghanol y ddinas. Arferai Gwesty\u2019r Angel, sydd bellach wedi\u2019i leoli ben draw Stryd y Castell, fod gyferbyn a\u0302\u2019r castell. Yn wir, mae Ffigwr 1 yn dangos llun o\u2019r gwesty, a dynnwyd ryw bryd yn ystod diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn lleoliad gwych ar gyfer twristiaid a chwsmeriaid teithiol, ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau\u2019r ugeinfed ganrif, roedd Gwesty\u2019r Angel i\u2019w weld yn lle mawr a chyfforddus i aros ynddo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae ffeil achos Stephenson ac Alexander ar gyfer yr hen westy yn cynnwys llyfrau stocrestr mawr ar gyfer y Gwesty sy\u2019n dyddio o 1897 a 1918. Gallwn ddidynnu o lyfr stocrestr 1897, dangoswyd yn Ffigyrau 2 a 3, fod gan y gwesty o leiaf saith deg o ystafelloedd gwely. Dyma rai eitemau nodedig sy\u2019n dal y llygad wrth fynd drwy\u2019r rhestr: lluniau o Dywysog a Thywysoges Cymru ar y pryd, lluniau o Gastell Caerdydd, llun o Ymerawdwr yr Almaen (Willhelm II efallai) mewn ffra\u0302m \u2018gilt\u2019, \u2018darn canol o grochenwaith Tsieina\u2019, \u2018carped brwsel\u2019 a \u2018gwrthban crwybrol\u2019. Ymhellach at hyn, mae\u2019r ffeil achos hefyd yn cynnwys rhestr fanwl o\u2019r seler win, a oedd yn cynnwys \u2018brandi ceirios\u2019, sodas a \u2018vino de Pacto\u2019; wel, beth yw gwesty heb far wedi ei stocio\u2019n dda i\u2019r gwesteion ei fwynhau?"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn ddiddorol, yn y ffeil hefyd mae swp o ohebiaeth yngly\u0302n ag achos cyfreithiol yn ywneud a\u0302\u2019r gwesty. Tenant y gwesty rhwng 1897 a thua 1918-1919 oedd menyw o\u2019r enw Emily (neu efallai Elizabeth) Miles. Cododd gwrthdaro rhwng Emily a Mr Charles Jackson, bargyfreithiwr, o gwmpas diwedd ei thenantiaeth, ac a allai fynd a\u0302\u2019r dodrefn yr oedd hi wedi eu prynu ar gyfer y gwesty gyda hi. Roedd Stephenson ac Alexender fel pe bai\u2019n gweithredu fel cyfryngwyr rhwng y ddau, gan nodi fod \u2018Mr Jackson yn benwan\u2019, ac \u2018na fyddai\u2019n goddef dim mwy\u2019 a\u2019i fod yn \u2018benderfynol o gymryd camau i orfodi ei hawliau\u2019. Er i gytundeb gael ei setlo yn y pen draw ar gyfer ymadawiad Emily, mae\u2019r llythyrau\u2019n gwneud darllen difyr o ran perthynas gythryblus o\u2019r gorffennol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn union wrth ymyl gwesty\u2019r Angel roedd 19 Angel Street; cafodd yr eiddo ei ddisgrifio ym 1882 fel \u2018safle rhydd-ddaliadol helaeth a gwerthfawr\u2019, ac roedd yn eiddo i Mrs Fanny Lewis. Roedd blaen y ty\u0302 ar Angel Street, ac roedd ganddo siop fawr, pum ystafell wely a chegin a; fel y dengys Ffigwr 4, roedd yr adeilad mewn \u2018safle pwysig a chanolog iawn\u2019 yng Nghaerdydd. Yn ddiddorol iawn, cofnodir bod Fanny Lewis yn haearnwerthwr, a bod ei heiddo yn \u2018un o\u2019r tai busnes hynaf yn y dref\u2019. Efallai ei bod yn cael ei hystyried yn anarferol i fenyw fod yn haearnwerthwr ar yr adeg honno, er bod Fanny Lewis yn ymddangos mewn cwpl o ddogfennau yn yr archifau; mae un yn ymwneud a\u0302 ffermio, ac un arall lle safodd hyd yn oed fel erlynydd mewn achos!"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Safai Howard Lodge unwaith ger Gerddi Howard, sydd gerllaw Heol Casnewydd a chanol dinas Caerdydd. Mae\u2019r ardal bellach yn gartref i lety modern i fyfyrwyr sydd ond wedi\u2019i adeiladu yn ystod y ddwy flynedd ddiwethaf, yn ogystal a\u0302 strydoedd preswyl, gyda gweddillion y gerddi yn dal i fod yno. Yn rhan o Ysta\u0302d Trydydd Ardalydd Bute (John Crichton-Stuart), mae\u2019n debyg fod enw Howard Lodge, fel Gerddi Howard, yn deillio o enw gwraig yr Ardalydd, Gwendolen Fitzalan-Howard. Daeth y gerddi i fod ar agor i\u2019r cyhoedd yn ystod diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, er bod y porthdy, fel y gwelir o\u2019r cynllun yn Ffigwr 1, yn parhau i fod yn aneglur yn y cofnodion."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae casgliad Stephenson ac Alexander yn cynnwys ffeil achos manwl ynghylch ocsiwn ac arwerthiant Howard Lodge, a gynhaliwyd ar 10 Awst 1882 (Ffigwr 2). O lun o\u2019r eiddo wedi\u2019i amga\u0301u yn y ffeil, fel y dangosir yn Ffigwr 3, gallwn weld bod y porthdy o faint sylweddol. Yn wir, cofnodwyd i\u2019r \u2018ty\u0302 gael ei godi gan y Perchennog yn ddiweddar, ar gyfer ei feddiannaeth ei hun\u2019, ac er na allwn ond dyfalu a fu\u2019r Ardalydd fyw yno erioed, y perchennog oedd Mr Thomas Waring. Dymunai Thomas Waring, peiriannydd poblogaidd a fu\u2019n gweithio yn ardal Caerdydd, newid ei breswylfa. Yn sicr roedd gan y porthdy adnoddau da fel cartref ac roedd mewn lleoliad buddiol i ddyn a oedd yn gweithio: \u2018mae wedi\u2019i leoli yn rhan breswyl orau\u2019r dref, o fewn tri munud o gerdded i Orsafoedd Rheilffordd Dyffryn Taf a Rheilffordd Rhymni\u2019. Roedd y ty\u0302 ei hun o \u2018gymeriad trawiadol\u2019 ac o \u2018ansawdd uwch\u2019, yn addas ar gyfer \u2018cyfleustra a chysur\u2019, ac fe\u2019i adeiladwyd gyda \u2018dyluniad gothig\u2019. Fel yr ydym wedi gweld o\u2019r blaen o fewn y postiadau blog yma, roedd y duedd \u2018gothig\u2019 mewn pensaerni\u0308aeth yn gyffredin iawn yn ystod cyfnod diweddar Oes Fictoria."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae\u2019r cynlluniau sydd wedi\u2019u cynnwys yn y ffeil achos yn cynnwys manylion cyfoethog ar du mewn a thu allan yr adeilad, gyda chynlluniau llawr wedi\u2019u cynnwys ar gyfer pedair llawr y ty\u0302 (Ffigyrau 1 a 4). Doedd y ty\u0302 yn ddim llai na moethus yn ei gyfnod, ac yn cynnwys pantri Tsieina, toiled/WC, ystafelloedd derbyn, ystafell wisgo i wraig y ty\u0302, ac ystafell filiards. Y tu allan, roedd coetws a stablau, ty\u0302 gwydr yn gyflawn gydag \u2018offer dw\u0302r poeth\u2019, a gardd eang, y nodir ei bod wedi\u2019i \u2018gosod allan a\u2019i chynnal gan Ardalydd Bute\u2019 ei hun."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Fel perchennog tir ac eiddo blaenllaw ym Morgannwg, roedd Ardalydd Bute yn berchen ar gyfoeth o breswylfeydd. Eto i gyd, ymddengys fod Howard Lodge wedi cael sylw gofalus, o ystyried ei fewnbwn i\u2019r gerddi, a dyma oedd cartref helaeth Mr Thomas Waring. Er bod yr ardal bellach yn gartref i lety myfyrwyr, mae\u2019r llun sydd wedi\u2019i gynnwys yn y ffeil achos yn sicr yn gwneud cyfiawnder a\u0302\u2019r \u2018Lodge\u2019 anghofiedig. Gellir gweld ffeil achos Howard Lodge trwy gasgliad Stephenson ac Alexander o dan y cyfeirnod: DSA/2/79."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae Stryd Womanby, sydd yng nghanol dinas Caerdydd, yn adnabyddus y dyddiau hyn am ei lleoliadau bywyd nos bywiog a\u2019i thafarndai. Ond yn ystod y 1800au, fodd bynnag, roedd Stryd Womanby yn gartref i eglwys sylweddol o\u2019r enw Capel y Drindod (Trinity Chapel) ar un adeg. Gellir gweld Capel y Drindod yn glir yn y llun hwn o Womanby Street, o 1891 (Ffigwr 1). Yn adeilad trawiadol, mae\u2019n hawlio\u2019r sylw yn y ffotograff, er y bydd y craff eu golwg yn eich plith yn sylwi ar silwe\u0301t cyfarwydd muriau Castell Caerdydd yn y cefndir. Ysywaeth, nid yw\u2019r capel bellach yno; mae llawer o adeiladau hanesyddol a chrefyddol yn y gwledydd hyn wedi eu colli i ni ar hyd y blynyddoedd, ac mae\u2019n ymddangos i faes parcio gael ei godi ar safle\u2019r capel."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Codwyd yr adeilad gyntaf tua 1696, codwyd Capel Stryd Womanby fel man addoli Anghydffurfiol. Roedd anghydffurfiaeth yn y cyfnod hwn yn fodd o ddynodi\u2019r rhai a ddehonglai Brotestaniaeth yn wahanol i\u2019r wladwriaeth ac, yn dilyn adferiad brenhiniaeth y Stiwartiaid ym 1660, gwelodd Cymru gynnydd mewn grwpiau Anghydffurfiol. Bu\u2019n rhaid ail-adeiladu\u2019r capel ym 1847 oherwydd ta\u0302n ac, erbyn diwedd yr 1880au, roedd cynigion ar waith i roi\u2019r capel ar ocsiwn. Yn wir, mae ffeiliau achos yng nghasgliad Stephenson ac Alexander yn awgrymu bod yr adeilad am gael ei werthu er mwyn adeiladu capel newydd ar Heol y Bont-faen. Fodd bynnag, mae\u2019r dogfennau hefyd yn awgrymu nad oedd y gwerthiant yn broses hawdd."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Cofnodir bod yr arwerthiannau ar gyfer gwerthu Capel y Drindod wedi\u2019u cynnal ym mis Medi a Hydref 1890 (Ffigwr 3). Mae\u2019n ymddangos, fodd bynnag, fod gan Stephenson ac Alexander amrywiaeth o broblemau wrth geisio gwerthu\u2019r Capel, sydd i gyd wedi\u2019u dogfennu mewn ffeil achos o lythyrau, a gyfnewidiwyd rhwng y cwmni, y penseiri, a\u2019r cyfreithwyr (Ffigwr 4). Yn fwyaf nodedig, mae\u2019r ffeil yn cynnwys llythyrau a ysgrifennwyd gan Edwin Seward, pensaer enwog a oedd yn gyfrifol am ddylunio llawer o adeiladau Caerdydd, yr ymgynghorid ag ef mae\u2019n debyg ynghylch adeiladu\u2019r capel newydd. Er bod Capel y Drindod i\u2019w weld wedi ei werthu mewn ocsiwn, mae Edwin yn ysgrifennu at Stephenson ac Alexander gan ddweud nad oedd \u2018wedi bod mewn sefyllfa i adrodd bod yr uchod mewn gwirionedd wedi ei werthu i\u2019ch llythyrtwr am y pris a nodir\u2019, a bod y \u2018gwerthiant go iawn... heb ei selio eto\u2019. Yn wir, roedd Mr Alexander wedi gadael am Lundain yn ddiweddar, ac wedi lleisio ei rwystredigaethau drwy ei lythyrau na chafodd y pris gwreiddiol ei dderbyn."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Ymddengys i werthiant gael ei gwblhau yn y pen draw tua mis Mawrth 1891, ond ni ddaeth y trafferthion i ben bryd hynny. Ar o\u0302l ceisio mynd i mewn i\u2019r adeilad, roedd problemau gyda\u2019r allweddi gan y tenant newydd (Gill Blackbourne), y gall hyd yn oed perchnogion tai modern gydymdeimlo a\u0302 nhw. Anfonwyd llythyr ymddiheuriad cyflym (Ffigwr 5), gyda\u2019r cwmni\u2019n datgan: \u2018Mae\u2019n ddrwg gen i eich bod yn cael unrhyw anhawster yngly\u0302n a\u0302\u2019r allwedd\u2019. Ar ben hynny, roedd rhywfaint o wrthdaro yngly\u0302n a\u0302 bwriadau\u2019r tenant newydd ar gyfer y capel. Yn yr hysbysebion gwerthu, pwysleisiodd y cwmni y byddai\u2019r capel wrth gwrs yn berffaith at \u2018ddibenion addoli crefyddol\u2019. Fodd bynnag, roedd y tenantiaid newydd yn dymuno tynnu a gwerthu unrhyw weddillion o\u2019r capel, gan gynnwys: y seti a\u2019r organau, y pulpudau, y stolion, a hyd yn oed ffwrn nwy, a oedd oll wedi\u2019u dogfennu mewn llythyrau a stocrestr fras (Ffigyrau 6 & 7)."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Y postiad blog yma fydd y gyntaf o gyfres o bump sy\u2019n ymwneud a\u0302 chasgliad Stephenson ac Alexander yn Archifau Morgannwg. Mae\u2019r casgliad yn helaeth, ac yn gartref i amrywiaeth eang o ddeunydd sy\u2019n gysylltiedig a\u0302 gweithgareddau\u2019r cwmni ocsiwn a syrfe\u0308wr siartredig, yn benodol yn ymwneud a\u0302\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau\u2019r ugeinfed ganrif. Nid yw mentro i\u2019r casgliad yn datgelu cofnodion eiddo yn unig. Fel y bydd y pum postiad blog yma\u2019n dangos, mae\u2019r casgliad hefyd yn manylu ar bobl, a oedd yn byw, gweithio a phrofi bywyd tua chan mlynedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000037", "text": "I\u2019w gwerthu yn yr ocsiwn ar Ddydd Iau 4 Gorffennaf 1889 a Dydd Iau 2 Gorffennaf 1891 yr oedd plasty gothig hardd, 20 Plas y Parc, Caerdydd (Ffigwr 1). Os ydych chi\u2019n gyfarwydd a\u0302 Chaerdydd, mae 20 Plas y Parc yn dal i sefyll heddiw, wedi\u2019i leoli\u2019n agos at Neuadd y Ddinas a\u2019r Amgueddfa Genedlaethol, ac mae bellach yn far a bwyty bwyd cain. Wedi\u2019i ddisgrifio yn ffeiliau\u2019r cwmni fel \u2018ty\u0302 lesddaliad sylweddol a helaeth, wedi\u2019i adeiladu\u2019n dda\u2019, lleolwyd yr eiddo mewn \u2018rhan hynod ddymunol o Gaerdydd\u2019 ac fe\u2019i nodir am ei \u2018geinder\u2019 a\u2019i \u2018wydnwch\u2019."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae\u2019r manylion ar gyfer yr ocsiwn (Ffigwr 2) yn esbonio sut roedd ysgutor yr ewyllys i berchennog blaenorol y ty\u0302 wedi penderfynu ei werthu. Yn wir, mae\u2019n dweud bod yr eiddo wedi bod \u2018yn ddiweddar ym meddiant yr Hynafgwr McConnochie, ymadawedig\u2019. Roedd Hynafgwr, neu Alderman yn Saesneg, yn aelod o lywodraeth leol, a phreswylydd ymadawedig 20 Plas y Parc mewn gwirionedd oedd yn John McConnochie. Yn ffigwr hynod ddiddorol yn hanes Caerdydd, bu McConnochie yn Prif Beiriannydd Dociau Bute a gwasanaethodd ar un adeg fel Maer Caerdydd o 1879 i 1880. Eto i gyd, mae\u2019r dogfennau sydd yn y ffeil yn datgelu i ni rai canfyddiadau diddorol a phersonol am gartref John. Adeiladwyd yr eiddo \u2018fel ei breswylfa ei hun\u2019 ym 1872, ac roedd yn cynnwys islawr, llawr gwaelod, llawr cyntaf ac ail lawr, gyda\u2019r tu allan yn cynnwys stabl a choetws. Roedd y ty\u0302 hefyd yn cynnwys llyfrgell, cwr y gweision ac ystafell filiards (hamdden). Mae\u2019r stocrestr yn y ffeil yn rhoi cip pellach ar gartref moethus John: roedd ganddo lestri arian, cadair llyfrgell \u2018yn troi\u2019, dodrefn mahogani, paentiad o \u2018olygfeydd Albanaidd\u2019 a hyd yn oed \u2018arfwisg ddur\u2019."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Y berl yn y ffeil achos yma, fodd bynnag, heb amheuaeth yw\u2019r dyluniadau pensaerni\u0308ol gwreiddiol ar gyfer yr eiddo. Gall rhywun ddychmygu John mewn ymgynghoriad a\u2019i bensaer \u2018nodedig\u2019, neb llai mewn gwirionedd na William Burges, a oedd yn enwog am ddylunio llawer o adeiladau yng Nghaerdydd, megis Castell Caerdydd a Chastell Coch. Fel y gwelwn yn Ffigurau Tri a Phedwar, prin fod y ty\u0302 wedi newid, ac mae\u2019n dal i fod a\u0302 phresenoldeb trawiadol ar Blas y Parc. Mae tuedd poblogaidd pensaerni\u0308aeth gothig yn amlwg, gyda bwa\u0302u a chynllun lliw tywyll yr eiddo."}, {"text_idx": "#000046", "text": "I\u2019r rhai sy\u2019n gobeithio am eira dros gyfnod y gwyliau mae\u2019r ffotograffau sydd wedi eu dewis o gasgliad Edwin Miles yr wythnos hon o olygfeydd gaeafol ym Merthyr Mawr ac Ogwr."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Fe fydd y llun cyntaf yn olygfa gyfarwydd i lawer gyda chaeau wedi\u2019u gorchuddio ag eira, Castell Ogwr yn y cefndir a\u2019r cerrig camu ar draws yr afon yn y blaendir."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Efallai nad yw\u2019r ail mor adnabyddus. Mae\u2019n dangos un o\u2019r ddau borthdy i nodi\u2019r fynedfa i ysta\u0302d Merthyr Mawr a gaffaelwyd gyntaf gan Syr John Nicholl ym 1804. Mae\u2019r llety ar y \u201cffordd newydd\u201d a adeiladwyd gan y teulu Nicholl i gymryd lle\u2019r llwybr gwreiddiol oedd yn mynd heibio, yn agos at safle Ty\u0302 Merthyr Mawr. Roedd y bwthyn yn dwyn yr enw Merthyr Mawr Lodge neu\u2019r West Lodge, ac roedd y bwthyn yn ymddangos mewn mapiau gyntaf ym 1813. Gyda\u2019i do gwellt a\u2019i leoliad golygfaol, mae\u2019n eiddo sy\u2019n cael ei edmygu\u2019n fawr ac yn adeilad rhestredig Gradd 2."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Roedd Edwin Miles yn gweithio\u2019n bennaf, o\u2019i stiwdio a adeiladwyd yng nghefn ei gartref ar Heol Ewenni. Roedd Merthyr Mawr, felly, \u201car stepen ei ddrws\u201d. Mae\u2019r casgliad a gedwir yn Archifau Morgannwg yn cynnwys dros ugain o ffotograffau o\u2019r pentref a\u2019r cyffiniau."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ychydig iawn o gliwiau sy\u2019n ein galluogi i ddyddio golygfeydd y gaeaf, heblaw bod casgliad Edwin Miles yn cwmpasu\u2019r cyfnod rhwng 1900 a 1929. Mae ei waith yn disgyn yn fras i gyfnodau penodol, y blynyddoedd yn arwain at ddechrau\u2019r rhyfel ym 1914 a\u2019r 1920au. Yn ystod y ddau gyfnod byddai\u2019r porthdai ar y ffordd ddynesu at Dy\u0302 Merthyr Mawr wedi bod yn gartref i staff a oedd yn gweithio i\u2019r teulu Nicholl."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Tynnodd Edwin Miles luniau o drefi a phentrefi ar draws Bro Morgannwg hyd at ei farwolaeth ym 1929. Mae\u2019r ffotograffau o Ferthyr Mawr yn y gaeaf ar gael i\u2019w gweld dan y cyfeirnod D261/M130-134. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog o dan gyfeirnod D261."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Mae\u2019r llun o gasgliad Edwin Miles yr wythnos hon yn adlais o ddigwyddiadau diweddar gan ei fod yn dangos cyhoeddi\u2019r Brenin newydd."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Cafodd y llun ei dynnu ar y 26 Ionawr 1901, bedwar diwrnod yn unig ar o\u0302l marwolaeth y Frenhines Fictoria a oedd wedi teyrnasu am dros 63 o flynyddoedd. Y ffigwr yn y canol yw Maer y Bont-faen, yr Henadur Edward John, a oedd newydd gyhoeddi\u2019r brenin newydd, Edward VII, mab hynaf y Frenhines ac a oedd yn 69 oed yn 1901."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Yn unol ag arferiad a ddilynir hyd heddiw, cyhoeddwyd esgyniad y Brenin newydd mewn trefi a dinasoedd ar draws y wlad. Roedd hi\u2019n bluen yng nghap y Bont-faen bod trefniadau wedi cael eu rhoi yn eu lle ar gyfer darllen y proclamasiwn ymhell cyn eu cymdogion lleol ym Mhen-y-bont ar Ogwr."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Fel yr adroddodd y papurau newydd lleol, roedd yn dipyn o ddigwyddiad gyda holl boblogaeth y fwrdeistref a\u2019r ardaloedd cyfagos yn leinio\u2019r strydoedd. Ym mhen blaen yr orymdaith y cerddai\u2019r Maer ac aelodau\u2019r Gorfforaeth, ac yna Ynadon lleol, y Ficer a\u2019r Meistr, athrawon a disgyblion yr Ysgol Ramadeg. Darparwyd gosgordd er anrhydedd gan ddau yn cario byrllysgau, aelodau o\u2019r Gwirfoddolwyr lleol a Band Tref y Bont-faen."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Gyda baneri\u2019n cyhwfan, darllenwyd y proclamasiwn ar safle\u2019r Hen Groes ac ar dri safle arall ar ffin y fwrdeistref. Ar bob achlysur datganwyd dyfodiad yr osgordd gan ffanffer o utgyrn ac wedi cwblhau\u2019r datganiad fe ganwyd Duw Gadwo\u2019r Brenin."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Tynnwyd y llun ar ddiwedd y seremoni wrth i\u2019r Maer gilio i siambrau\u2019r cyngor i ddiddanu ei westeion. Ar y cyfan, byddai wedi bod yn ddiwrnod cofiadwy i Edward John, masnachwr hadau lleol a pherchennog yr Eagle Stores, a wasanaethodd sawl tro fel Maer y Bont-faen. Efallai nad yw\u2019n syndod ar ddiwedd diwrnod hir, adroddodd y papurau newydd fod y Maer wedi gofyn i\u2019w westeion ymuno ag ef i yfed i iechyd y Brenin Edward y Seithfed ... a wnaed yn ffyddlon tu hwnt."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Mae\u2019r llun yn un o\u2019r rhai cynharaf yng nghasgliad Edwin Miles a gedwir yn Archifau Morgannwg. Ym 1901 roedd Miles yn dal i weithio fel signalmon rheilffordd ac yn byw ar Heol Y Bont-faen ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Mae\u2019n ddigon posibl bod y llun wedi\u2019i dynnu wrth iddo fireinio ei sgiliau cyn mentro fel ffotograffydd proffesiynol yn gweithio o stiwdio yn Wrexham Villa ar Heol Ewenni. Mae mownt y ffotograff yn cyfeirio at Stiwdio Ewenni, gan awgrymu iddo gael ei ychwanegu yn ddiweddarach."}, {"text_idx": "#000065", "text": "Seren y sioe yw injan Ta\u0302n Leyland gyda\u2019i ysgol 35 troedfedd, a gyflwynwyd i\u2019r friga\u0302d ym mis Awst 1924. Roedd Briga\u0302d Da\u0302n Pen-y-bont ar Ogwr dim ond yn cynnwys gwirfoddolwyr a chyn 1914 byddant wedi dibynnu ar offer a dynnwyd gan geffylau. Roedd caffael injan newydd Leyland, felly, yn welliant sylweddol ar gyfer briga\u0302d a oedd yn darparu cymorth i Ben-y-bont a\u2019r trefi a\u2019r pentrefi cyfagos."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Wrth ddyddio\u2019r llun mae\u2019n ddigon posib iddo gael ei dynnu ar 11 Gorffennaf 1925, pan ddaeth pedwar deg pedwar o frigadau a thros wyth cant o ddynion o bob rhan o dde Cymru ynghyd yn Aberda\u0302r i arddangos technegau ymladd ta\u0302n. Mae\u2019r ty\u0302 yn y cefndir yn edrych yn debyg iawn i Dy\u0302 Glanogwr ym Mhen-y-bont ar Ogwr, a gafodd ei gaffael gan yr awdurdod lleol yn y cyfnod yma, ac a fyddai wedi darparu man addas i\u2019r friga\u0302d cwrdd. Maen nhw\u2019n sicr yn edrych yn dda iawn ac mae cofnodion y friga\u0302d yn cadarnhau bod gwisgoedd newydd wedi eu rhoi i\u2019r dynion ar gyfer digwyddiad Aberda\u0302r."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Y dyn yn y cap, ar ochr dde\u2019r grw\u0302p, yw Henry Percival Williams, Prif Swyddog y Friga\u0302d. Yn ddilledydd lleol o Nolton Street, Pen-y-bont ar Ogwr, roedd H.P Williams yn ffigwr allweddol yn y gwaith o redeg y friga\u0302d am flynyddoedd lawer. Rhoddodd wasanaeth gwych hefyd i\u2019r CDT Pen-y-bont ar Ogwr, gan gynnwys gwasanaethu fel cadeirydd y cyngor ar dri achlysur."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Dros y blynyddoedd rhoddodd y Friga\u0302d wasanaeth amhrisiadwy i\u2019r gymuned leol. Ym mis Mai 1926 bu ta\u0302n yn eiddo Cwmni Melysion Avona yn Meadow Street, a achoswyd o bosibl gan foeler siwgr, yn bygwth dinistrio cartrefi ac eiddo lleol pan ddarganfuwyd bod tancer petrol a cheir yn cael eu storio yn yr un adeilad. Fel y dywedodd y papurau lleol \u201ca wave of relief went up from the thousands of onlookers\u201d wrth i weithredu prydlon gan y friga\u0302d fynd i\u2019r afael a\u0302\u2019r ta\u0302n a thynnu\u2019r cerbydau o\u2019r adeilad."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Ar nodyn ysgafnach, ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn, torrodd dynion ta\u0302n i mewn i dy\u0302 ar Stryd y Parc ym Mhen-y-bont pan welwyd mwg yn dod allan o ffenest i fyny\u2019r grisiau. Y tro hwn daeth y dyn ta\u0302n wyneb yn wyneb a\u0302\u2019r perchennog yn eistedd yn y bath gyda ste\u0302m yn mynd allan o\u2019r ffenestr agored. Gan ei bod ychydig yn fyddar doedd hi ddim wedi clywed y curo ar y drws ffrynt. Ni wnaed unrhyw niwed ac roedd yn stori wych i\u2019w hadrodd yn siopau a thafarndai Pen-y-bont ar Ogwr dros Nadolig 1926."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Mae\u2019r pwnc yn anarferol i Edwin Miles, a oedd yn arbenigo mewn ffotograffau o lefydd ac adeiladau lleol adnabyddus. Fodd bynnag, roedd Miles yn ymwneud a\u0302 rhedeg y grwpiau sgowtiaid lleol, a darparodd briga\u0302d Pen-y-bont ar Ogwr hyfforddiant mewn diogelwch ta\u0302n i\u2019r sgowtiaid ifanc. Mae\u2019n ddigon posib mai ymwneud Miles a\u0302\u2019r friga\u0302d a arweiniodd ato\u2019n tynnu\u2019r llun. Beth bynnag yw\u2019r rheswm, mae\u2019n darparu cofnod gwych o\u2019r Friga\u0302d bryd hynny."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Mae\u2019r ffotograffau a ddewiswyd yr wythnos hon o gasgliad Edwin Miles o Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Cwm Ogwr, tirnod adnabyddus a gydnabuwyd, yn ei gyfnod, fel un o\u2019r adeiladau gorau yng nghymoedd De Cymru."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Roedd y Sefydliad yn gynnyrch ymgyrch ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg i gyfleusterau fod ar gael i\u2019r gymuned ddod at ei gilydd ar gyfer adloniant a dysgu. Agorwyd yr Ystafell Ddarllen gyntaf ym Mro Ogwr ym mis Gorffennaf 1885 ac, erbyn dechrau\u2019r 1900au, roedd galw am adeilad llawer mwy ... i nid yn unig ddifyrru\u2019r aelodau ond meithrin eu meddyliau yn artistig, yn ddeallusol ac yn foesol (Glamorgan Gazette, 20 Ionawr 1911)."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Wedi\u2019i hadeiladu ar gost o \u00a39,000, roedd Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Cwm Ogwr yn edrych i ddiwallu\u2019r angen hwn, gyda phrif neuadd yn gallu cynnal mil o bobl a neuadd lai a allai ddarparu ar gyfer dau gant. Yn ogystal, roedd gan y Sefydliad ystafell filiards gyda phedwar bwrdd, ystafelloedd pwyllgor, llyfrgell ac ystafell ddarllen. Talwyd y gost trwy danysgrifiad cyhoeddus ac roedd yn cynnwys \u00a3200 a ddarparwyd ar ran y Brenin. Fodd bynnag, dynion y glofeydd lleol dalodd y rhan fwyaf o\u2019r bil. Cyfrannodd pob gweithiwr geiniog ym mhunt ei enillion i\u2019r Sefydliad o dan drefniant a elwir yn \u201csystem buntedd\u201d a\u2019i goruchwylio gan D J Thomas, y cyfeirir ato\u2019n helaeth yn lleol fel \u201cDai Pound\u201d."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Roedd y seremoni agoriadol, ar ddydd Mercher 18 Ionawr 1911, yn ddiwrnod arbennig i\u2019r gymuned leol gyda\u2019r strydoedd yn cael eu haddurno gyda baneri. Ymgasglodd dros fil o bobl ar Commercial Street wrth i\u2019r Henadur Llewellyn agor y prif ddrws gydag allwedd aur seremoni\u0308ol a heidiodd y cyhoedd i edmygu\u2019r adeilad newydd. Dathlwyd yr agoriad gyda chinio ac yna ffilm a ddangoswyd yn y Brif Neuadd gan ddefnyddio \u201cBiosgo\u0302p\u201d y Sefydliad ei hun."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Mae\u2019n debyg bod y ddau lun a dynnwyd gan Edwin Miles wedi nodi\u2019r agoriad ym 1911. Nid ydynt felly\u2019n cynnwys y y cloc a ychwanegwyd islaw\u2019r gromen addurnedig ym 1949 y bydd llawer sy\u2019n gyfarwydd a\u0302\u2019r Sefydliad yn ei gofio. Yn anffodus, cafodd yr adeilad ei ddymchwel ym 1983 ar o\u0302l cael ei ddifrodi\u2019n ddifrifol gan ddw\u0302r llifogydd ym Mawrth 1981. Fodd bynnag, gallwch ddysgu mwy am y Sefydliad ar wefan Cymdeithas Hanes a Threftadaeth Leol Cwm Ogwr. Yn benodol, mae Kenneth James wedi llunio hanes manwl o\u2019r adeilad gan ddefnyddio cofnodion y Sefydliad sydd wedi goroesi."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Tynnodd Edwin Miles luniau o lawer o drefi a phentrefi ar draws Morgannwg rhwng 1905 a 1929. Mae\u2019r ffotograffau o Neuadd a Sefydliad Gweithwyr Cwm Ogwr i\u2019w gweld dan y cyfeirnod D261/M802 a D261/M803. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog o dan gyfeirnod D261."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Mae\u2019r ffotograffau a ddewiswyd yr wythnos hon o gasgliad Edwin Miles yn cynnwys Eglwys Blwyf Llangynwyd, ychydig i\u2019r de o Faesteg, y credir ei fod yn dyddio o\u2019r 6ed ganrif. Tynnodd Edwin Miles ffotograffau o sawl eglwys ledled Morgannwg. Ond mae\u2019n debyg fod ganddo reswm arbennig dros dynnu\u2019r pedwar llun o Langynwyd oherwydd, yn anarferol, fe ychwanegodd brint o baentiad o \u201cY Ferch o Gefn Ydfa\u201d."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Bydd y rhai sy\u2019n gwybod eu hanes lleol yn gyfarwydd a\u0302 stori\u2019r \u201cFerch\u201d. Roedd Ann Thomas mewn cariad a\u0302\u2019r to\u0308wr a bardd Wil Hopcyn. Yn anffodus roedd ei theulu eisoes wedi cytuno y byddai\u2019n priodi Anthony Maddox, mab i deulu lleol, ac ni chafodd Ann yr hawl i gyfarfod na chysylltu a\u0302 Wil. Yn groes i\u2019w rhieni, ysgrifennodd yn gyfrinachol i Wil ac mae\u2019r print yn darlunio Ann yn cuddio llythyr mewn boncyff coeden. Ond mynnodd ei theulu hi\u2019r briodas a gadawodd Wil Llangynwyd yn y pen draw. Ddwy flynedd yn ddiweddarach aeth Ann, dim ond 23 oed, yn sa\u0302l, meddai rhai oherwydd yr oedd ei chalon wedi torri. Er i Wil ddychwelyd i fod wrth ei hochr, bu farw yn ei freichiau."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Ychydig a wyddys am Wil Hopcyn ond credir mai ef oedd awdur y ga\u0302n Bugeilio\u2019r Gwenith Gwyn a\u2019i bod wedi ei hysgrifennu ar gyfer Ann. Claddwyd Ann yn y gangell yn Eglwys Llangynwyd ym mis Mehefin 1727. Rai blynyddoedd yn ddiweddarach, cafodd Wil ei gladdu ar dir yr eglwys."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Mae hanes \u201cY Ferch o Gefn Ydfa\u201d wedi parhau\u2019n boblogaidd ac fe gafodd ei ail-adrodd yn aml gan grwpiau theatr teithiol. Ym 1913 gwnaed ffilm o\u2019r stori gan William Haggar ac fe ddenodd dorfeydd enfawr pan gafodd ei dangos mewn lleoliadau ar draws De Cymru. Ym mis Hydref 1914, roedd y balconi yn y Gnoll Picturedome yn llawn dop y tu hwnt i gapasiti, a dymchwelodd yn ystod y sioe. Adroddwyd, yn wyrthiol, na chafodd neb eu hanafu\u2019n ddifrifol a bod y ffilm wedi ei hailddechrau a\u2019i chwblhau."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Mae\u2019n debyg bod y ffotograffau wedi cael eu tynnu gan Edwin Miles ar gyfer digwyddiad a gynhaliwyd yn Llangynwyd ddydd Mercher 20 Mehefin 1928 pan ddadorchuddiwyd croes goffa i Wil yn y pentref a gosod carreg fedd newydd ym mynwent yr eglwys. Cymaint oedd y diddordeb yn Wil Hopcyn a\u2019r \u201cFerch o Gefn Ydfa\u201d, gorlifwyd y pentref gan filoedd o ymwelwyr o bob rhan o Gymru, a oedd yn awyddus i fod yn dyst i\u2019r digwyddiad. Os edrychwch yn ofalus mae Miles wedi marcio dau o\u2019r ffotograffau i nodi mai\u2019r eglwys yw man gorffwys y Ferch, ac mae\u2019n ddigon posibl eu bod wedi gwerthu\u2019r ffotograffau i\u2019r rhai a oedd wedi mynychu ym mis Mehefin 1928."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Tynnodd Edwin Miles luniau o lawer o drefi a phentrefi ar draws Morgannwg rhwng 1905 a 1929. Mae\u2019r ffotograffau o Eglwys Blwyf Llangynwyd, adnabyddir fel Sant Cynwyd, i\u2019w gweld dan y cyfeirnod D261/M301-M306. Rydym yn bwriadu tynnu sylw at fwy o luniau o gasgliad Edwin Miles dros y misoedd nesaf. Gellir gweld y prif gasgliad yn Archifau Morgannwg neu ar-lein ar y catalog o dan gyfeirnod D261."}, {"text_idx": "#000088", "text": "Mae\u2019r ffotograffau a ddewiswyd yr wythnos hon o gasgliad Edwin Miles yn rhoi cipolwg ar un o \u201cblastai coll\u201d Bro Morgannwg, yr Ham yn Llanilltud Fawr."}, {"text_idx": "#000089", "text": "Adeiladwyd cartref y teulu Nicholl, y plasty, yn y 1860au ac roedd yn waith y pensaer a\u2019r hanesydd celf, Matthew Digby Wyatt, a gyfrannodd hefyd at gynllun Gorsaf Paddington, Swyddfa India a\u2019r Crystal Palace."}, {"text_idx": "#000090", "text": "Er ei fod ar raddfa llawer llai, roedd yr Ham, a adeiladwyd yn yr hyn y cyfeirir ato weithiau fel yr arddull Gothig, yn adeilad trawiadol, gyda\u2019i dw\u0302r cornel addurnedig a thu mewn a oedd yn cynnwys saith ystafell dderbyn a 17 ystafell wely. Roedd wedi\u2019i leoli mewn 23 erw o dir a oedd yn cynnwys pedair erw o erddi."}, {"text_idx": "#000091", "text": "Tynnodd Edwin Miles luniau o nifer o\u2019r tai mawr yn y Fro, gyda nifer o\u2019r ffotograffau\u2019n cael eu defnyddio fel cardiau post. Mae\u2019n debyg fod ei luniau o\u2019r Ham, fodd bynnag, wedi eu tynnu at bwrpas gwahanol. Tynnodd gyfanswm o 54 llun, hanner ohonynt o du allan y ty\u0302 a\u2019r gerddi a\u2019r hanner arall o brif ystafelloedd y plasty."}, {"text_idx": "#000092", "text": "Mae\u2019r cliw i\u2019w pwrpas i\u2019w weld yn y dyddiad, Ebrill 1912. Yng ngwanwyn 1912, roedd teulu Nicholl wedi dewis gwerthu neu osod y ty\u0302. Fel cam cyntaf, cafodd Stephenson and Alexander, Arwerthwyr a Syrfewyr ar Stryd Fawr, Caerdydd, eu comisiynu i werthu llawer o\u2019r dodrefn a\u2019r ffitiadau dros ddeuddydd ym mis Mehefin 1912."}, {"text_idx": "#000093", "text": "Mae copi o\u2019r llyfryn a gafodd ei lunio ar gyfer yr arwerthiant wedi\u2019i gadw yn Archifau Morgannwg hefyd. Mae\u2019n cadarnhau pa mor fawreddog oedd y tu mewn, er enghraifft, bwrdd crwn yn y llyfrgell a gwely yn ystafell wely 15 wedi\u2019i fewnosod gydag ifori a phren ac yn wreiddiol o \u201cThe Summer Place in Peking\u201d. Mae\u2019n bosibl bod y ffotograffau wedi cael eu tynnu ar gyfer gwerthu\u2019r ty\u0302 neu, yn fwy tebygol, i roi cofnod i\u2019r teulu o\u2019r Ham ar ei anterth. Beth bynnag oedd eu pwrpas, roedden nhw\u2019n nodi diwedd oes."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Cafodd yr Ham ei osod am y saith mlynedd nesaf ac yna ei werthu gan deulu Nicholl i Lewis Turnbull o\u2019r teulu llongau, Turnbull Brothers, Steamship Brokers and Owners. Yn anffodus, fe\u2019i dinistriwyd gan da\u0302n yn 1947."}]