[{"text_idx": "#000002", "text": "Yng nghynhadledd ddiweddaraf y cylchgrawn Eurozine yn Fienna, fis Tachwedd 2018, pendronai un cynhadleddwr o Brydain pam mai dim ond yng ngwledydd canol Ewrop y trafodir o ddifri ro\u0302l, lle a chyfrifoldeb deallusion yn ein cymdeithas. I ddechrau, teimlais rywfaint o chwithdod, wrth i mi gofio bod Kritika & Kontext, y cyfnodolyn a sefydlais yn 1996, wedi cysegru rhifyn cyfan i\u2019r thema \u2018Y Deallusyn a Chymdeithas\u2019. Roedd y drafodaeth bryd hynny yn un ddifrifol ond hefyd yn angerddol ac, o\u2019i hailddarllen heddiw, mae\u2019n fy nharo yr un mor berthnasol. Efallai, wedi\u2019r cyfan, bod lle arbennig i ddeallusion yn nefoedd ac uffern canol Ewrop."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Peth digon arferol ydy gweld deallusion yn camu ar y llwyfan cyhoeddus yn y rhan hon o Ewrop. Gellir olrhain y traddodiad i\u2019r cyfnod chwyldroadol a rhamantaidd ar ddechrau\u2019r 19g, pan oedd artistiaid a deallusion \u2013 roedd nifer yn llenwi\u2019r ddwy ro\u0302l \u2013 yn cyfrannu i ddeffroadau cenedlaethol, a phan oedd hunanbenderfyniaeth, hunanfoliant ac, ambell dro, hunanddyfodiant yn denu. Hyd heddiw, artistiaid a deallusion ydy ffigyrau cenedlaethol y gwledydd hyn yn Ewrop, megis Kossuth, Sze\u0301chenyi, Peto\u030bfi, Palacky\u0301, Ma\u0301cha, Masaryk, Mickiewicz, Sienkiewicz, Paderewski, S\u030ctu\u0301r, Lajc\u030ciak a S\u030ctefa\u0301nik. Dyma\u2019r arwyr y mae Hwngariaid, Tsieciaid, Pwyliaid a Slofaciaid ifanc yn eu darllen, yn eu dyfynnu ac yn eu hedmygu. Neu y dylsent fod ..."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Er hynny, llwyddodd y deallusion i ddeffro bwganod ac angylion ymhlith eu cydwladwyr. Mae eu hetifeddiaeth halogedig, os godidog, yn parhau i fod wedi ei thanio gan emosiwn ac ymrafael. O ganlyniad cawsant eu gwthio i flaen llwyfan digwyddiadau gwleidyddol, yn arbennig mewn cyfnodau o argyfwng neu gythrwfl. Ond cymharol ymylol a distaw yw safle deallusyn canol Ewrop heddiw. Un ffordd o ddeall hynny ydy trwy archwilio etifeddiaeth dau ffigwr dyrchafedig, sef Va\u0301clav Havel, yr awdur a fu\u2019n arlywydd ar Tsiecoslofacia, a maes o law, ar y Weriniaeth Tsiec, a Viktor Orba\u0301n, arlywydd cyfredol Hwngari. Cynrychiola\u2019r ddau ymateb cyferbyniol i\u2019r wleidyddiaeth o\u0302l-gomiwnyddol a ddaeth yn sgil digwyddiadau 1989. Mae dewisiadau ac etifeddiaeth y ddau ffigwr hwn yn peri penbleth i ddeallusion heddiw wrth iddynt ystyried gwleidyddiaeth eu priod wledydd. Hoffwn gynnig trydedd ffordd, a ddangoswyd i ni gan weithredoedd deallusyn a golygydd o Awstria, sef Walter Famler. Ond yn gyntaf, gadewch i ni gymharu statws deallusion gorllewin a chanol Ewrop ac yna, gan ddyfynnu trafodaeth a gynhaliwyd yn 1996 yn Kritika & Kontext, gadewch i ni ddiffinio\u2019r cysyniad o ddeallusyn a\u2019r opsiynau oedd ar gael yn ystod ac ar o\u0302l y cyfnod Comiwnyddol. Yn y Gorllewin, drwgdybir y term deallusyn\u2019 ers i lyfr damniol Julien Benda, La Trahison des Clercs (1927; Brad y Deallusion) roi\u2019r bai ar ddeallusion am holl ddrwg effeithiau\u2019r byd modern. Braidd yn anghyfforddus gyda\u2019r cysyniad y mae cymdeithas ddemocrataidd. Sefydliadau democrataidd sefydlog, nid deallusion arwrol, ddylai symboleiddio a gwreiddio trefn wleidyddol, wedi\u2019r cyfan. Mae sylw Brecht y dylid piti\u0308o gwlad sydd angen arwyr yn cyrraedd at yr asgwrn yn benodol oherwydd bod gwledydd o\u2019r fath mewn cyflwr o gamweithredu, hynny ydy, maent mewn cyflwr peryglus. Er mwyn achub gwladwriaeth, gwelir deallusion o arwyr yn cael eu cyrchu a\u2019u lansio i flaen y llwyfan."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yn y degawdau diwethaf yn y Gorllewin, mewn tro dwysingol, gan ddatgelu anniddigrwydd sy\u2019n ymylu ar fod yn nodweddiadol o ganol Ewrop, daeth math penodol o ddeallusyn i\u2019r amlwg: y \u2018deallusyn cyhoeddus\u2019. Mae\u2019r unigolion hyn yn ymuno a\u0302\u2019r disgwrs gwleidyddol wrth i\u2019r hinsawdd wleidyddol ddatblygu\u2019n fwyfwy anrhagweladwy, wrth i fwganod tywyll y gorffennol, ar ffurf cenedlaetholdeb a neoffasgiaeth, fagu hyder i fentro\u2019n o\u0302l i\u2019r sgwa\u0302r cyhoeddus yng Ngorllewin Ewrop a Gogledd America, a hynny mewn amrywiaeth o wisgoedd poblyddol. Yn ddiddorol, treuliodd nifer o\u2019r deallusion cyhoeddus hyn gyfnodau yng ngwledydd canol Ewrop, gan ysgrifennu amdanynt hefyd. Bu i Tony Judt, Timothy Garton Ash, Anne Applebaum, Timothy Snyder drafod canol Ewrop yn uniongyrchol yn eu gwaith, a gwnaeth Bernard Henri-Levi, John Gray a Roger Scruton hynny o bellter, gan archwilio adladd fin de sie\u0300cle canol Ewrop. Dyma lle, yn o\u0302l rhai, yr ymdarddodd holl syniadau ac ideolegau arwyddocaol yr 20g. Yn niffyg unrhyw beth arall, mae\u2019r syniadau hyn yn parhau i ddiffinio\u2019r ganrif bresennol sydd, hyd yma, heb gynnig yr un syniad newydd, dim ond aildrafod hen syniadau. Ac felly mae\u2019r deallusion hyn, gan adnabod tarddiad y bwganod a\u2019r angylion yn nghanol Ewrop, yn abl i draethu a dadansoddi\u2019n huawdl ddatblygiadau ar ddwy ochr yr Iwerydd. Maent yn ymwybodol o\u2019r eironi bod canol Ewrop yn rhoi\u2019r gorau i rinweddau democratiaeth ryddfrydol y Gorllewin tra mae ysgogiadau gwaetha\u2019r rhan hon o\u2019r byd yn graddol heintio\u2019r Gorllewin. Yng nghanol yr ansefydlogrwydd gwleidyddol cyfredol, ymddengys mai dirym yw deallusion presennol canol Ewrop i wynebu cyfundrefnau sydd wedi eu gyrru gan genedlaetholdeb, rhagfarn, poblyddiaeth a rhethreg wrth-orllewinol a gwrth-ryddfrydol, wedi eu harwain gan arweinwyr a chanddynt dueddiadau awdurdodaidd. Mae\u2019r sefydliadau gwladol, a\u2019r cyfryngau annibynnol ddylsai fod yn gwylio ac yn cadw golwg ar y rhai mewn grym, yn gynyddol dan fygythiad, neu ym mhoced gwleidyddion ac oligarchiaid. Crebachu mae\u2019r gofod sydd ar gael i ddeallusion leisio eu barn, ac edwino mae eu dylanwad."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Annheg felly ydy gosod cyfrifoldeb dros ffawd cymdeithas ar ysgwyddau deallusion. Mae eu rhyddid i ddewis ymwneud neu i ymgilio i\u2019w byd preifat eu hunain yn un hanfodol. Hefyd, roedd yr amodau yn wahanol cyn ac ar o\u0302l cwymp y gyfundrefn gomiwnyddol yng nghanol Ewrop. Un dewis oedd camu i fyd gwleidyddiaeth a dal i geisio aros yn driw i werthoedd y deallusyn, fel yn achos Va\u0301clav Havel. Y llall oedd cofleidio unrhyw fodd o ennill a chynnal grym, fel yn achos Viktor Orba\u0301n. Yn nhermau\u2019r tri dewis \u2013 \u2018allanfa, llais neu deyrngarwch\u2019 \u2013 mynnodd Havel aros yn llais ac ymuno a\u0302 gwleidyddiaeth ar yr un pryd, gan gyfaddawdu\u2019r ddau mewn brwydr anghymodlon; tra gwyrdroes Orba\u0301n deyrngarwch trwy fynd yn Lefiathan."}, {"text_idx": "#000015", "text": "O safbwynt deallusyn ym myd gwleidyddiaeth, peth naturiol oedd cerdded ymaith yn wyneb her wleidyddol. Ac fel deallusyn nid oedd bod yn arlywydd ar y Weriniaeth Tsiec wedi rhaniad Tsiecoslofacia yn poeni ei gydwybod. Daeth amser gwleidyddiaeth fudr i ben ac roedd modd iddo unwaith eto, mewn gwlad wahanol, fod yn ddeallusyn a gadwai olwg, oddi fry ac o bell, ar wleidyddiaeth go iawn."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Galwodd Petr Pithart, gwleidydd a chydwrthwynebydd y gyfundrefn gomiwnyddol, Havel yn \u2018wladweinydd nad oedd yn wleidydd\u2019. Gwerthfawrogaf y disgrifiad hwnnw oherwydd mae\u2019n maddau methiannau gwleidyddol Havel gan gadw rhin yr athronydd-arlywydd yr un pryd. Ond wrth fyfyrio ar gyfrifoldeb gwleidyddol Havel, nid yw\u2019n gwneud synnwyr. Nid oes modd bod yn bencampwr chwaraeon heb fod yn chwaraewr, nid oes modd bod yn llawfeddyg uchel ei barch heb astudio ac ymarfer fel meddyg. Yn yr un modd, gwladweinydda yw pinacl cyfraniad gwleidydd llwyddiannus. Ond aros yn ddeallusyn ym myd gwleidyddiaeth wnaeth Havel, wedi ei barlysu pan ddaeth yn fater o warchod Tsiecoslofacia."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae stori Viktor Orba\u0301n yn cyfareddu ac yn dychryn ar yr un pryd. Yn Fienna, lle pendronai\u2019r golygydd hwnnw o Brydain yn ddiweddar am ro\u0302l deallusion yng nghanol Ewrop, clywais stori ddegawd yn o\u0302l gan y deallusyn a\u2019r awdur Hwngaraidd Gyo\u0308rgy Dalos am ei hen ffrind Victor Orba\u0301n a\u2019i volte face gwleidyddol a deallusol. Ryw dro yn nechrau\u2019r 1990au, cyfarfu Orba\u0301n ag ef a dweud wrtho na fedrai ei blaid, Fidesz, trwy ddisgwrs rhyddfrydol democrataidd, gynyddu\u2019i rhan o\u2019r bleidlais yn uwch na phum neu chwech y cant \u2013 ac felly roedd wedi penderfynu troi at genedlaetholdeb er mwyn rhoi gwynt yn hwyliau ei uchelgais wleidyddol, megis. Mynnodd Orba\u0301n ddweud hyn wrth ei ffrind, yn ymwybodol ar yr un pryd mai dyma, mwy na thebyg, fyddai diwedd eu cyfeillgarwch. Ing deallusyn a fethodd, efallai. Ymwahanodd y ddau, Orba\u0301n i fynd yn brif weinidog \u2013 yn wir, mae\u2019n ymddangos erbyn hyn yn brif weinidog am oes \u2013 tra pery ei \u2018ffrind\u2019, Dalos, i fyw \u2018yn alltud\u2019 yn Berlin, dinas lle daeth llawer o ddeallusion ac artistiaid canol Ewrop o hyd i loches yn ystod y tri degawd diwethaf."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Felly pa opsiynau sydd ar gael bellach i ddeallusion canol Ewrop heddiw? Sut mae modd iddynt gynnal eu safiad annibynnol a\u2019u hegwyddorion moesol, ac eto dod o hyd i fangre lle mae modd iddynt gefnogi democratiaeth yn eu gwledydd? Mae hwn yn gwestiwn sy\u2019n pwyso heddiw, a chanol Ewrop yn tramwyo llwybr anesmwyth unwaith eto, llwybr cenedlaetholdeb a phoblyddiaeth. Nid yw\u2019r ateb yn syml nac yn hawdd. Rhaid i ddeallusyn benderfynu drosti hi neu ef ei hun, a rhaid gallu dewis allanfa \u2013 ymgilio I breifatrwydd \u2013 fel llwybr dilys wrth wynebu cyfundrefn wleidyddol ddidostur. Serch hynny, i fod yn llais yn y gofod cyhoeddus heddiw, a pheidio a\u0302 disgyn i drap Havel neu Orba\u0301n, nid yw\u2019n ddigon bod yn feirniadol o\u2019r status quo gwleidyddol. Ein gweithredoedd unigol gerbron unigolyn arall, neu dros achos, sydd yn diffinio ein golygwedd ddeallusol. Ceisiaf egluro hyn trwy gyfrwng stori arall. Mae Walter Famler, deallusyn o Awstria, cyhoeddwr ac ymgyrchydd, wedi rhoi ei \u2018lais\u2019 ar waith ers degawdau trwy feirniadu gwleidyddiaeth ei famwlad, gan ei galw \u2013 braidd yn ddramatig \u2013 yn wladwriaeth ffasgaidd. Rydym ninnau, ei ffrindiau, yn aml yn ystyried y rhybuddion hyn fel Walter yn mynd i hwyliau, yn gor-ddweud. Tuedda i siarad mewn gormodiaith ac edmygir ganddo ystod eang o ffigyrau amlwg a mudiadau radical. Yn y gorffennol ceid Lenin, Castro, Iwgoslafia Tito, Malcolm X, Muhammed Ali a Yuri Gagarin. Yn fwy diweddar, gwelodd yn Herbert Marcuse a\u2019r gyfrol eiconig Dialectics of Liberation (1967) gyfle arall eto i wynebu a disodli\u2019r drefn gyfalafol. Hyd yma, felly, gellid dweud, dyma ddeallusyn dosbarth-canol, canoloed ar y chwith."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ac eto, yr hyn sy\u2019n ei ddiffinio yw ei ymateb i ddioddefaint go iawn. Dyna a erys a dyna sy\u2019n ei wahaniaethu oddi wrth y dosbarth hwnnw o ddeallusion a siarada heb weithredu. Rai blynyddoedd yn o\u0302l, dywedwyd wrtho gan rywun o Hwngari a oedd yn byw yn Fienna bod ei brawd digartref wedi ei saethu ar y stryd yn Budapest, ac yn yr ysbyty. Ar y pryd, roedd cefnogwyr y blaid neo-ffasgaidd Jobbik yn ymffrostio eu bod yn saethu\u2019r digartref yn y ddinas. (Nid oes hawl i fyw gan y Missrathene Volker, fydden nhw wedi dweud pe baent wedi darllen Nietzsche ar ei waethaf.) Dywedodd yr unigolyn hwn hefyd wrth Walter bod ei brawd \u2013 oedd yn artist \u2013 yn ansefydlog yn feddyliol. Dangosodd rai o\u2019i ddarluniau iddo. Craffodd yntau ar y darluniau hyn o law un a anrheithiwyd, a myfyrio ar ei ffawd a\u2019i ragolygon, a phenderfynodd weithredu."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Contributed by O'r Pedwar Gwynt"}, {"text_idx": "#000027", "text": "After over 20 years of publishing for free, Eurozine needs your support to get through an exceptionally lean year.\nBecome a Patron and get exciting perks for your help!"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Want to hear a human voice?"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Subscribe to know what\u2019s worth thinking about."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Geni a marw yn Nhy\u0302\u2019r Llywodraeth"}, {"text_idx": "#000031", "text": "If you appreciate our work, help keep Eurozine free and independent by supporting us with a monthly or single donation."}]