[{"text_idx": "#000002", "text": "Mae\u2019n hanfodol bwysig bod straeon, hanes a threftadaeth leol yn aros yn fyw yn eu cymunedau ac yn gwasanaethu\u2019r economi leol hefyd. Gwaith ein Llysgenhadon Twristiaeth yw dysgu am eu hanes lleol a datblygu sgiliau er mwyn rhannu eu gwybodaeth a\u0302\u2019u cymunedau, gydag ymwelwyr a\u2019r diwydiant twristiaeth."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Byddwn yn cynnig hyfforddiant Llysgennad yn 2021 dros 2-3 diwrnod i Lysgenhadon \u2013 y rhai sydd ar reng flaen ein diwydiant twristiaeth yn ogystal a\u0302 gwirfoddolwyr lleol sydd ag amser i ymroi i rannu eu brwdfrydedd am eu milltir sgwa\u0302r. Yn ogystal, byddwn yn cynnig rhaglen fyrrach, hanner diwrnod o\u2019r enw Croesawyr i\u2019r rhai hynny sy\u2019n chwarae rhan bwysig yn hyrwyddo eu milltir sgw\u0302ar, e.e. gyrwyr tacsi, siopwyr, perchnogion bwytai, darparwyr hamdden ac ati."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Y pwrpas yw estyn croeso gwybodus a chynnes sy\u2019n cefnogi ymwelwyr a\u2019r economi dwristiaeth leol. A heb os, mae\u2019n help i gadw gwybodaeth, hanes a straeon yn fyw hefyd."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Meddyliwch: cyn i Aeddan Sant gyrraedd, ac yna\u2019r Normaniaid, beth ddenodd pobl yr henfyd i Ferns yn y lle cyntaf? Ai ar hap datgelodd aradr Tom Breen y crair cyntaf yn Clone, a\u2019n harweiniodd ni i brocio tyllau yn y dywarchen, a dyfalu? Pwy blanodd yr hedyn cyntaf? Beth wnaeth i\u2019r llwyth cyntaf fwrw\u2019u gwreiddiau yma, gan adael siarcol a serameg ar eu ho\u0302l?\u201d"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Roedd y ffermwyr cyntaf yn dilyn tymhorau amlwg. Heddiw, mae\u2019n bwrw eira ym mis Mawrth, mae\u2019r tir yn llosgi ym mis Ebrill ac mae\u2019n tywallt y glaw ym mis Gorffennaf. Felly sut fydd ffermwyr y dyfodol yn ymdopi? Yn ystod sychder 2018, hedfanodd yr archeolegydd Barry Lacey ddro\u0302n dros gae Tom Breen gan ddarganfod lloc eglwysig yn amgylchynu eglwys Clone. O hyn, trefnwyd cloddiad cymunedol yn 2019. Beth fydd cloddiadau\u2019r dyfodol yn ei ddatguddio?"}, {"text_idx": "#000011", "text": "\u201cAm ganrifoedd mae mynachod ac artistiaid wedi bod yn chwilio am lonydd ac unigedd er mwyn myfyrio a chreu. Gan ymateb i\u2019r safleoedd mynachaidd yn Fearna a drwy\u2019r weithred o gloddio ac archwilio hanes a threftadaeth ffermio yn Fearna, fy nymuniad yw taro golau ar brydferthwch y lle a\u2019i phobl."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn ystod y breswylfa byddaf yn creu fideo ddogfen ar dreftadaeth ffermio yn Fearna, hwyluso prosiect celf weledol, adrodd straeon a garddio 12-wythnos gydag Ysgol Genedlaethol Sant Edan, a chreu corff o with mewn darluniau, print, paentiadau ac ysgrifen. O ddistawrwydd a myfyrdod daw mynegiant. Rwy\u2019n gwerthfawrogi\u2019r cyfle i gael penlinio mewn cae a thyrchu o dan y wyneb, cael gogru\u2019r pridd, a chael gweld yr hyn y mae\u2019r trywel yn ei ddatgelu a sut efallai y gallai\u2019r rhain lithro i mewn i fy ngwaith, drwy arsylwi a chofnodi, a thrwy gyfarfod pobl, llefydd, gwrthrychau a straeon. Rwy\u2019n edrych ymlaen at gael rhannu\u2019r hynny rydw i wedi ei ddysgu."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Dwi wedi dechrau ar gerdded a dogfennu gwrych mewn cae 24 erw yn Fearna, gan gasglu deunyddiau a chynhwysion wrth fynd, a chreu inciau gyda\u2019r rhain er mwyn ymateb i gae\u2019r ffermwr yma a\u2019i hanes teuluol cyfareddol.\u201d \u2013 David Begley"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ariennir gan: Wexford Percent for Art"}, {"text_idx": "#000017", "text": "archeoleg, ffilm ddogfen, Gardd, mynach, prosiect ysgolion"}, {"text_idx": "#000018", "text": "No Comments on Datguddio\u2019r Gorffennol"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Bydd prosiect archeolegol \u2018Datguddio\u2019r Gorffennol\u2019 yn archwilio safleoedd ym Mhenfro a Gogledd Wexford drwy dirfesur geoffisegol er mwyn datguddio gwybodaeth yngly\u0302n a\u0302\u2019r Eglwys Geltaidd gynnar, Seintiau Celtaidd, eu dilynwyr a\u2019u pererindodau a fydd yn rhoi mwy o wybodaeth yngly\u0302n a\u0302\u2019r cysylltiadau hanesyddol rhwng y ddwy ardal, ac felly\u2019n cyfrannu at y stori drawsffiniol. Techneg yw geoffiseg sy\u2019n mesur arwyneb y ddaear a\u2019r hyn sydd oddi tanodd drwy greu signal trydanol sy\u2019n cofnodi ac yn mapio\u2019r archeoleg danddaearol."}, {"text_idx": "#000020", "text": "O fewn ei heglwysi, ei chapeli a\u2019i mynwentydd, mae tirwedd eglwysig Sir Benfro a Wexford yn cofnodi\u2019r straeon a\u2019r cysylltiadau a\u0302 Dewi Sant ac Aeddan Sant \u2013 atgof o bwysigrwydd lonydd mo\u0302r yr Iwerydd a gysylltai eglwysi Cymru ac Iwerddon.."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Y safleoedd a dargedwyd hyd yn hyn yw:-"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Fel canolfan esgobol roedd Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn ganolbwynt cryn dipyn o weithgaredd eglwysig yn y mileniwm 1af OC, roedd y posibilrwydd o oroesiad nodweddion canoloesol cynharach wedi\u2019i ystyried a chwblhawyd y geoffiseg ar Berllan y Cantor i\u2019r de-orllewin o\u2019r Gadeirlan yn Awst 2020. Mae\u2019r canfyddiadau\u2019n datgelu llawer o weithgaredd gyda nodweddion diddorol sydd o bosibl yn ymwneud a\u0302 llociau cynharach, wal ffiniol bosib a nodweddion yn gysylltiedig a\u0302\u2019r nawdd."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Eglwys Mathri\u2013 lloc cylchol mawr o\u2019r canoloesoedd cynnar o amgylch safle sydd o bosib yn rhagflaenydd, o\u2019r 5ed neu 6ed ganrif, y safle eglwysig yn Nhyddewi."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mynwent Waun y Beddau/Carreg Nymllwyd \u2013 mae\u2019r enwau\u2019n awgrymu safle claddu canoloesol cynnar lle mae beddi o ddyddiau canoloesol cynnar eisoes wedi\u2019u canfod."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Capel yr Hen Fynwent \u2013 mae\u2019r enw\u2019n awgrymu gweithgaredd canoloesol cynharach neu gynnar ar y safle."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Rosina Vallis/Hodnant \u2013 rhagflaenydd posib i\u2019r safle eglwysig diweddarach yn Nhyddewi, wedi\u2019i ddiffinio gan loc gyda darnau o deils llawr canoloesol."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Abaty Fearna\u2013 Sefydlwyd ar ddechrau\u2019r 7fedganrif gan Aeddan Sant (a fu farw yn 624), a gai hefyd ei adnabod fel Ma\u0301edho\u0301g Sant. Bu\u2019n ddisgybl i Dewi Sant, yn o\u0302l yr hanes. Mae tair croes wenithfaen blaen a charreg groes sy\u2019n amlygu gwreiddiau cynharach Fearna. Yn o\u0302l y son, bu farw Diarmait MacMurrough, Brenin Leinster yn Fearna yn 1171 ac fe ddywedir bod darn o groes uchel addurnedig yn y fynwent yn nodi man ei gladdu. Yn ddiweddarach daeth Fearna yn adnabyddus fel Abaty\u2019r Santes Fair, ac mae\u2019n debyg bod y cae yn cynnwys mynachlog gynnar a lloc mynachaidd sydd eisoes wedi ei dargedu fel safle cloddio gan yr Irish Archaeological Field School, a bydd geoffiseg yn helpu gyda\u2019r cloddio."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Eglwys Toombe\u2013 mynachlog gynnar mae\u2019n debyg, gyda lloc eglwysig hirgrwn sy\u2019n cynnwys lloc mewnol ac allanol."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Ballyorley Upper\u2013 lloc eglwysig cynnar gyda thraddodiad o fod yn safle eglwys gynnar."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Kilmyshall \u2013 safle eglwys gynnar, mynwent a ffynnon gysegredig mewn lloc hirgrwn."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Fis Mehefin 2021 bydd IAFS (Ysgol Faes Archeoleg Iwerddon) yn lansio eu cloddiad archeolegol nesaf ar safle Mynachlog Aeddan Sant, Fearna, Swydd Wexford. Nod y prosiect, a sefydlwyd fel partneriaeth rhwng IAFS, Cyngor Swydd Wexford a\u2019r gymuned leol, yw asesu un o\u2019r safleoedd Canoloesol Cynnar mwyaf arwyddocaol yn hanesyddol yn ne-ddwyrain Iwerddonl, sydd heb ei asesu hyd yma. Mae prosiect Mynachlog Aeddan Sant yn canolbwyntio ar gloddiad ymchwil sylweddol y fynachlog o\u2019r 7fed ganrif a\u2019r Abaty Awstinaidd o\u2019r 12fed ganrif, gan obeithio creu \u2018atyniad treftadaeth allweddol\u2019 i dref Ferns, ac o ganlyniad rhoi gwerth economaidd ac amwynder ychwanegol i\u2019r gymuned leol."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mae\u2019r safle\u2019n gasgliad o nifer o adeiladau, o sawl cyfnod, a sefydlwyd yn wreiddiol gan Aeddan Sant ar droad y 7fed ganrif, sydd hefyd yn cynnwys croesau Canoloesol Cynnar a cherrig croes, Abaty Awstinaidd o\u2019r ddeuddegfed ganrif (a sefydlwyd gan Frenin Leinster, Diarmuid McMurrough), ac eglwys gadeiriol ganoloesol o\u2019r drydedd ganrif ar ddeg (Eglwys Gadeiriol Aeddan Sant) o fewn y safle ehangach. Fodd bynnag, er gwaethaf pwysigrwydd hanesyddol y safle, a\u2019r gwaith archeolegol a gynhaliwyd yno\u2019n ddiweddar, nid yw\u2019r safle\u2019n atyniad treftadaeth amlwg; mae ein gwaith felly yn gam allweddol tuag at sefydlu pwysigrwydd haeddiannol y mynachlogydd o fewn hanesion canoloesol Swydd Wexford y cyfnod Canoloesol Cynnar a\u2019r cyfnod Canoloesol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Mae lansiad swyddogol yr elfen gloddio yn ystod haf 2021. Fodd bynnag, gwnaed datblygiadau sylweddol yn 2019 o ran arolygon ar yr arwyneb (sganio Lidar 3D ar y safle a Chastell Ferns), asesiadau geoffisegol (ar safle posibl Eglwys Clone) a chloddiad cymunedol fis Rhagfyr 2019 (sydd bellach yn cael ei gwblhau ar gyfer ei gyhoeddi). Rhagwelwyd cynnal Cam 1 y prosiect am dri thymor cloddio, o 2020-2022, ond mae pandemig Covid-19 wedi atal hyn. Ariannwyd cam cyntaf y prosiect yn rhannol gan y fenter Cysylltiadau Hynafol, prosiect celfyddydol a threftadaeth trawsffiniol newydd sy\u2019n cysylltu Gogledd Sir Benfro a Gogledd Wexford; y gobaith yw cynnal y prosiect am nifer o flynyddoedd i ddod."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Am fwy o wybodaeth ewch i:"}, {"text_idx": "#000046", "text": "No Comments on Helwyr Hanes"}, {"text_idx": "#000047", "text": "Ydych chi erioed wedi bod ag awydd ymchwilio i\u2019ch hanes teuluol neu leol? Allwch chi ddychmygu\u2019ch hun fel ditectif hanesyddol yn darganfod hanesion coll o lwch hen, hen archifau? A fyddech chi\u2019n mwynhau ymchwilio, ysgrifennu a chyhoeddi blogiau ac erthyglau am archeoleg neu fytholeg eich rhanbarth, neu oes yna stori\u0308wr sy\u2019n ysu am ddod i\u2019r golwg? Os felly, mae rhaglen Helwyr Hanes Cysylltiadau Hynafol yn berffaith i chi."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Y nod yw cefnogi unigolion chwilfrydig a\u2019r rhai sydd a\u0302 diddordeb yn eu hanes a\u2019u straeon lleol, i ddatblygu sgiliau a chael eu mentora i gloddio\u2019n effeithiol i orffennol eu cymuned, a rhannu eu dargynfyddiadau. Does dim angen unrhyw brofiad blaenorol ac mae\u2019n gymaint o hwyl. Bydd Helwyr Hanes yn ffurfio grwpiau a rhwydweithiau lleol i gefnogi ei gilydd ac i rannu gwybodaeth a bydd cymorth a mentora gan di\u0302m Cysylltiadau Hynafol."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Mae cyfres o bedwar modiwl hyfforddi rhad ac am ddim wedi\u2019u datblygu i sicrhau bod gan y cyfranogwyr bopeth sydd ei angen arnynt ar gyfer casglu, recordio a rhannu trysorfa o hanes a straeon eu milltir sgwa\u0302r. Mae\u2019r hyfforddiant yn cynnwys sut i gasglu a chofnodi hanes llafar, sut i chwilio ffynonellau archif ar-lein a chyhoeddedig ar gyfer Cymru ac Iwerddon, sut i rannu a chyhoeddi ymchwil ar ffurf erthyglau a blogiau, a sut i adrodd y straeon hyn."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Am fwy o wybodaeth ewch i: "}, {"text_idx": "#000056", "text": "YNYS: \u201c... ac wrth i greiriau, cerrig, esgyrn a straeon o\u2019r ddau le olchi allan i\u2019r mo\u0302r, ffurfiwyd ynys newydd yn y canol. Man lle mae diwylliant, hanes, breuddwydion, barddoniaeth a chaneuon o bob cyfnod yn cyd-fyw. Ac o\u2019r lle hwn, cre\u0308wyd gorsaf radio a ddechreuodd ddarlledu ... \u201c"}, {"text_idx": "#000057", "text": "\u201cAr gyfer y prosiect hwn rwy\u2019n creu gorsaf radio sy\u2019n \u2018darlledu\u2019 o YNYS, sef ynys ddychmygol sydd wedi\u2019i lleoli rhwng Sir Benfro a Wexford. Daeth y syniad cychwynol am YNYS o\u2019r erydiad ym Mhorth Mawr, a ddatgelodd gapel Sant Padrig, oedd wedi\u2019i gladdu yno. Mae\u2019r prosiect yn ystyried y posibilrwydd, trwy erydiad arfordirol, y gallai\u2019r holl hanes hwn gael ei olchi i ffwrdd \u2013 bod y lleoedd arfordirol hyn yn byw ar ymyl y dibyn, neu ar ymylon hanes.\u201d \u2013 Fern Thomas"}, {"text_idx": "#000060", "text": "\u201cGan ystyried hyn fel delwedd ehangach rwy\u2019n dychmygu hanes Sir Benfro yn golchi i\u2019r mo\u0302r a\u2019r un peth yn digwydd yr un pryd i hanes Wexford, ac oddi yma maen nhw\u2019n symud tuag at ei gilydd ac yn cwrdd rhywle yn y canol i greu ynys ddychmygol. Ynys lle gall Dewi Sant eistedd ochr yn ochr a\u0302\u2019r tri dyn ifanc o Wexford yn eu canw\u0302 benthyg; lle mae ta\u0302n bryngaer Boia neu\u2019r mo\u0302r-forynion oddi ar Borth y Rhaw yr un mor bresennol a\u0302\u2019r tywod sy\u2019n erydu ym Mhorth Mawr. Man lle mae\u2019r gorffennol a\u2019r dyfodol yn cyd-gwrdd."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Bydd y gwaith clywedol hwn ar gael fel sawl pennod a fydd yn dilyn datblygiad y prosiect Cysylltiadau Hynafol lle byddaf yn plethu darnau o gyfweliadau gydag aelodau o\u2019r gymuned a chyfranogwyr i\u2019r prosiect Cysylltiadau Hynafol ochr yn ochr a\u0302 lle\u0302n gwerin, ymchwil hanesyddol, chwedlau, recordiadau maes o\u2019r safleoedd, a synau o\u2019r gorffennol yn ogystal a\u0302\u2019r presennol er mwyn creu stori sain o\u2019r wlad dragwyddol hon. \u201c"}, {"text_idx": "#000062", "text": "\u201cYn rhan o\u2019r darllediadau byddaf yn cynnig ymatebion barddonol wedi\u2019u hysbrydoli gan y cwestiynau a ofynnir o fewn y prosiect wrth iddo ddatblygu, gan ddilyn dirgelion, straeon a datgeliadau Cysylltiadau Hynafol."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Cymunedau Sir Benfro a Wexford fydd yn penderfynnu ar gynnwys yr orsaf radio trwy ddigwyddiadau ymgysylltu a\u0302\u2019r cyhoedd a sgyrsiau un i un.\u201d-. Fern Thomas"}, {"text_idx": "#000065", "text": "archeoleg, cymuned, gorsaf radio, hanes, podlediad, trawsffiniol"}, {"text_idx": "#000067", "text": "\u201cRwy\u2019n mynd i fynd ar daith drwy dirwedd sy\u2019n frith o leoedd a threftadaeth fy hynafiaid ar drywydd gwreiddiau fy hen fam-gu ger Ferns."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Gan ddefnyddio iaith a phrosesau archaeoleg fel trosiad, byddaf yn mynd ati i grafu haenau\u2019r dirwedd o\u2019r neilltu er mwyn datgelu naratifau cudd, gan eu casglu i lunio cyfrol bersonol, ddiddorol a chreadigol sy\u2019n symud o ogledd Sir Benfro i ogledd Swydd Wexford a \u2018gartref\u2019 eto. Bydd llais, testun, cerddoriaeth, ffilm ac animeiddio\u2019n cyfuno i gynrychioli\u2019r lleoedd hyn, gan greu ymdeimlad dyfnach o hunaniaeth drwy rannu profiadau o ailgysylltu.\u201d"}, {"text_idx": "#000069", "text": "\u201cDarganfyddais yn ddiweddar fod fy hen fam-gu wedi\u2019i geni ym 1874, dim ond 3.5 milltir o Ferns yn Camolin. Roedd hi\u2019n un o ddeg o blant; wn i ddim byd arall amdani hi na\u2019i theulu. Yn yr oes sydd ohoni, lle mae aflonyddwch a gwleidyddiaeth hunaniaeth ffyrnig yn corddi\u2019r dyfroedd, mae\u2019n teimlo\u2019n briodol ystyried o ble y daethon ni er mwyn myfyrio ar ble rydyn ni am fynd. Mae fy ngwreiddiau Gwyddelig i\u2019w gweld yn fy enw, ac eto dydw i erioed wir wedi cydnabod y rhan honno ohonof. Hoffwn i ddod i ddeall y grymoedd a arweiniodd ata\u2019 i\u2019n byw yma draw dros y dw\u0302r o gartref fy hen fam-gu. Drwy fynd ati i gloddio drwy fy ngorffennol fy hun, fe fydda i\u2019n cychwyn proses sy\u2019n adlewyrchu\u2019r gwaith ymchwil archaeolegol a hanesyddol sy\u2019n mynd ymlaen yn y ddwy gymuned."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Fe fydda i\u2019n edrych ar wahanol ymatebion personol i le a thirwedd, lle maen nhw\u2019n gorgyffwrdd, a sut y gallai cynrychiolaeth artistig eu hagor nhw er mwyn i bobl eraill gael eu deall. Dwi\u2019n arbennig o gyffrous am y defnydd o geoffiseg ar gyfer datgelu strwythurau/olion cudd yn y dirwedd ac fe fydda i\u2019n archwilio sut y gellir trin y data a gynhyrchir gan y technegau geoffiseg (gradiometreg magnetig, dargludedd electromagnetig a radar sy\u2019n treiddio\u2019r ddaear) i lunio canlyniad artistig."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Mae rhywbeth deniadol am y broses archaeolegol a dwi\u2019n gweld llawer yn debyg i fy ngwaith fy hun gyda\u2019r ceflfyddydau. Mae pyllau profi a dilyniannau stratigraffig archaeoleg yn mapio cyfnodau yn hanes lleoedd dros amser, gan dorri ar draws ein tirweddau mewnol ac allanol a\u2019n gorfodi i ddychmygu ein dyfodol fel rhan o\u2019r cofnod hwn. Mae meddwl ar raddfeydd amser sy\u2019n ymestyn y tu hwnt i\u2019n hoes ein hunain yn dylanwadu ar sut rydyn ni\u2019n gwneud penderfyniadau. Sut allai hyn hefyd effeithio ar ein dealltwriaeth o bryderon y byd modern, tybed?\u201d"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Animeiddio, archeoleg, delwedd symudol, geoffiseg, llinach, Mapio dwfn, seinwedd, tirwedd"}, {"text_idx": "#000075", "text": "Teilchion: Cyfystyron neu dermau cysylltiedig: talch, telchyn"}, {"text_idx": "#000076", "text": "Diffiniad: Unrhyw ddarn o grochenwaith neudarn o botyn neu lestr pridd arall wedi torri, sydd ag arwyddoca\u0302d archeolegol. Maen nhw\u2019n rhan amhrisiadwy o\u2019r cofnod archeolegol an eu bod mewn cyflwr da. Mae\u2019r dadansoddiad o newidiadau cerameg a gofnodwyd mewn teilchion wedi dod yn un o\u2019r technegau sylfaenol a ddefnyddir gan archeolegwyr wrth bennu cydrannau a chyfnodau i amseroedd a diwylliannau.(Kipfer 2020)"}, {"text_idx": "#000077", "text": "\u201cRwy\u2019n arlunydd sy\u2019n gweithio ar draws ffurfiau celf, gan symud o baentio i chwythu gwydr, o gastio i serameg yn fy ymchwiliadau i genius loci, neu ysbryd gwarchodol y dirwedd. Ar gyfer y Comisiwn Cysylltiadau Hynafol, mae gen i ddiddordeb mewn archwilio sut y galla i ddefnyddio archeoleg i ddatgelu ac astudio cysylltiadau dynol a\u0302 lleoedd eraill, Iwerddon a\u2019r Diaspora Celtaidd yn bennaf. Rydw i bob amser yn chwilio am bethau sy\u2019n fy nghysylltu a\u0302\u2019r dirwedd a\u2019r bobl a oedd yn byw yma o\u2019m blaen ac rwy\u2019n cael fy nenu fwyfwy at \u2018ddarganfyddiadau\u2019 bach, sy\u2019n aml yn cael eu hanwybyddu, sy\u2019n adrodd straeon sydd heb eu datgelu o\u2019r blaen ac sy\u2019n fy nghysylltu i a\u0302\u2019r dirwedd ac a\u0302 phobl yr ardal.\u201d \u2013 Linda Norris"}, {"text_idx": "#000078", "text": "\u201cYn ddiweddar bu\u0302m yn canolbwyntio ar deilchion cerameg rwyf wedi dod o hyd iddyn nhw yn fy ngardd ac ar draethau a gwelyau afon wrth i mi fynd am dro\u2019n ddyddiol. Ymhell o swyn metelau gwerthfawr neu henebion enwog, mae teilchion yn adrodd hanesion domestig anhysbys ac yn ein cysylltu a\u0302\u2019r bobl oedd yn byw yn ein cartrefi yn y gorffennol."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Ar gyfer y Comisiwn Cysylltiadau Hynafol rwy\u2019n bwriadu cychwyn prosiect \u2018archeoleg dinasyddion\u2019 yng Ngogledd Sir Benfro a Gogledd Wexford yn Iwerddon, ac ymestyn i\u2019r Diaspora Celtaidd. Byddaf yn gwahodd pobl i anfon talch y maen nhw wedi\u2019i ddarganfod yn eu gardd, neu ar deithiau cerdded yn eu hardal leol. Byddaf yn cofnodi, yn ymchwilio ac yn archifo\u2019r darganfyddiadau, ac yn eu hychwanegu at fap ar-lein sydd wedi\u2019i greu ar gyfer y prosiect. Byddaf yn ymgynghori ag archeolegwyr ar y darganfyddiadau a gyflwynwyd rhag ofn bod unrhyw beth a gyflwynir o ddiddordeb archeolegol.\u201d"}, {"text_idx": "#000080", "text": "\u201cFel rhan o\u2019r prosiect hwn, rwyf hefyd yn gobeithio ymchwilio i bobl a ymfudodd o Sir Benfro a Wexford i\u2019r Diaspora yn y 19eg ganrif gan geisio cysylltu a\u0302\u2019u disgynyddion. Byddaf yn chwilio am ddarnau bach cerameg o\u2019r lleoedd lle mae\u2019r teuluoedd hynny bellach yn byw ac yn gofyn iddyn nhw anfon ffotograffau, a allai o bosibl ysbrydoli gweithiau celf newydd."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Bydd ffurf y gweithiau celf ffisegol terfynol yn cael eu datblygu mewn perthynas a\u0302\u2019r deunydd a ddatgelir yn y broses ymchwil, ond \u2013 yn ychwanegol i\u2019r map rhithiol \u2013 rwy\u2019n rhagweld ail-greu rhai o\u2019r teilchion mewn gwydr a fydd yn cael ei ymgorffori mewn gwaith celf newydd i\u2019w arddangos ar ddiwedd y Prosiect Cysylltiadau Hynafol.\u201d- Linda Norris"}, {"text_idx": "#000082", "text": "archeoleg, diaspora celtaidd, dresel Gymreig, gwydr, hiraeth am adre, llinach, mapiau, siroedd, Taith"}, {"text_idx": "#000085", "text": "Ym mis Ionawr 2014 cafodd y safle ei ddifrodi pan darodd cyfres o stormydd arfordir gorllewinol Prydain. Cloddiodd Ymddiriedolaeth Archeolegol Dyfed a Phrifysgol Sheffield, gyda chefnogaeth ariannol gan Cadw a sefydliadau eraill, y rhan o\u2019r safle a ddifrodwyd waethaf dros gyfanswm o wyth wythnos yn 2014, 2015 a 2016. Dengys y cloddiadau bod mynwent wedi bod yno ers diwedd yr wythfed ganrif OC a\u2019i bod wedi dal i gael ei defnyddio tan yr unfed ganrif ar ddeg o leiaf. Codwyd capel o gerrig ar y safle yn y ddeuddegfed neu\u2019r drydedd ganrif ar ddeg \u2013 a oedd yn adfail erbyn yr unfed ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Mae tri thymor arall o gloddio yn digwydd fel rhan o\u2019r prosiect Cysylltiadau Hynafol. Digwyddodd y cyntaf o\u2019r rhain dros dair wythnos yn 2019, gyda dau dymor tair wythnos arall wedi\u2019u cynllunio ar gyfer 2021. Yn ystod cyfnod cloddio 2019 cofnodwyd waliau sylfaen pen gorllewinol y capel cerrig, fe\u2019u datgymalwyd yn ofalus ac fe storiwyd y cerrig yn ddiogel \u2013 bydd y sylfeini\u2019n cael eu hail-adeiladu ar o\u0302l cwblhau\u2019r cloddio yn 2021. Bydd datgymalu\u2019r sylfeini yn caniata\u0301u cloddio\u2019r beddau a\u2019r dyddodion archeolegol o dan y capel yn ystod 2021. Y tu allan i\u2019r capel, datgelodd cloddiad 2019 sawl claddedigaeth, a nifer ohonynt mewn beddau wedi\u2019u leinio a\u0302 cherrig, o\u2019r enw beddau cist hir, gan gynnwys rhai a\u0302 chroesau wedi\u2019u crafu\u2019n ysgafn ar y slabiau gorchudd yn nodi credoau Cristnogol y bobl a gladdwyd ar y safle."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Mae aelodau o\u2019r gymuned leol yn ogystal a\u0302 gwirfoddolwyr o ymhellach i ffwrdd yn cymryd rhan yn y cloddio o dan oruchwyliaeth archeolegwyr proffesiynol. Y tu hwnt i ymgysylltu\u2019n uniongyrchol a\u0302\u2019r cyfranogwyr ar y cloddio, mae allgymorth cymunedol yn elfen bwysig o\u2019r prosiect ac mae un aelod o staff wedi ymrwymo i gynnal teithiau tywys o gwmpas y gwaith cloddio i ymwelwyr. Rhagwelir y bydd 6000 o ymwelwyr yn cael eu tywys o amgylch y safle yn ystod pob tymor cloddio o dair wythnos."}, {"text_idx": "#000088", "text": "I ddysgu mwy am ein cloddiadau ewch i: "}, {"text_idx": "#000093", "text": "Allbynnau\u2019r Prosiect: Adroddiadau prosiect interim a therfynol. (Cliciwch i lawrlwytho)\u2018Dyddiaduron cloddio\u2019 o bob un o\u2019r cyfnodau cloddio blynyddolDarperir teithiau tywys yn ystod pob cyfnod cloddioSgyrsiau a\u0302 grwpiau a chymdeithasau lleol a chenedlaetholEitemau byr ar newyddion a rhaglenni teledu"}]