[{"text_idx": "#000005", "text": "Pan fyddwn yn meddwl am dreftadaeth Cymru o ran adeiladau, efallai nad yr ugeinfed ganrif fyddai\u2019n dod i\u2019r meddwl gyntaf. Mewn blog blaenorol gan Susan Fielding (Uwch Ymchwilydd Adeiladau Hanesyddol), rhoddwyd amlinelliad o gyd-destun treftadaeth adeiledig yr ugeinfed ganrif yng Nghymru, a thynnwyd sylw at nifer o adeiladau sydd mewn perygl, neu eisoes wedi eu dymchwel, fel astudiaethau achos. Yn wir, mae adeiladau o\u2019r cyfnod wedi\u2019r rhyfel wedi eu clustnodi fwyfwy ar gyfer ailddatblygu sylweddol neu i gael eu dymchwel, fel mae cynlluniau ar gyfer moderneiddio \u2013 megis Rhaglen Ysgolion a Cholegau\u2019r 21ain Ganrif Llywodraeth Cymru \u2013 yn dod yn realiti."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r gwaith o gofnodi treftadaeth y Gymru fodern angen sylw manwl, a hynny ar fyrder, er mwyn cynyddu ein gwybodaeth gyfredol o\u2019r cyfnod ac i gofnodi\u2019r adeiladau hyn fel safleoedd treftadaeth o bwys i\u2019r dyfodol. Wrth wneud hyn, byddai\u2019n syndod i ni ganfod y cyfoeth a\u2019r amrywiaeth sy\u2019n bodoli o fewn adeiladau a godwyd yn yr ugeinfed ganrif yng Nghymru, ond mae\u2019r casgliadau cyfredol yng Nghofnod Henebion Cenedlaethol Cymru \u2013 sydd ar gael i bori drwyddynt ar-lein ar Coflein \u2013 yn dangos y cyfoeth a\u2019r amrywiaeth hyn. Cyn fy sgwrs ar-lein ar dudalen Facebook Y Lle Hanes ar gyfer Eisteddfod AmGen ar ddydd Gwener Awst 6ed 2021, dyma chwech o safleoedd o\u2019n casgliadau sy\u2019n dyst i\u2019r amrywiaeth yn nhreftadaeth yr ugeinfed ganrif yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Yn gyntaf, yr Amgueddfa Genedlaethol a sefydlwyd yn 1905 ac a dderbyniodd ei siarter brenhinol yn 1907. Yn 1910, ystyriwyd 130 o gynlluniau ar gyfer cartref newydd i\u2019r Amgueddfa gan Gyngor yr Amgueddfa Genedlaethol, gyda deuddeg cynllun yn cyrraedd y rhestr fer. Yn y pen draw penodwyd Arnold Dunbar Smith a Cecil C. Brewer o Lundain yn benseiri ar gyfer yr"}, {"text_idx": "#000009", "text": "adeilad cenedlaethol newydd. Adeiladwyd yr amgueddfa mewn arddull glasurol mewn carreg Portland gyda grisiau dwbl ithfaen yn arwain at y fynedfa ar yr wyneb de-ddwyreiniol. Gosodwyd colofnau Dorig yn y portico, i greu mynedfa fawreddog i\u2019r adeilad, gyda\u2019r llawr marmor gwyn a\u2019r ffenestri tal yn yr esgyll o bobtu\u2019r portico. Fodd bynnag, roedd rhai aelodau o\u2019r cyhoedd yn ymddangos yn anfodlon na ddefnyddiwyd carreg leol Gymreig ar gyfer y waliau!"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Roedd y cyfnod hwn o droad y ganrif hyd at y Rhyfel Byd Cyntaf yn un o ymwybyddiaeth genedlaethol Gymreig gynyddol. Roedd deddfau penodol i Gymru ers yr 1880au, ynghyd a\u0302 mudiad Cymru Fydd a datgysylltiad yr Eglwys yng Nghymru yn amlygu Cymru fwy a mwy fel gwlad ar waha\u0302n i Loegr. Erbyn hynny, gyda sefydliadau sifil fel y Llysoedd Barn, Neuadd y Ddinas a\u2019r Amgueddfa Genedlaethol yn Cathays, ynghyd a\u0302\u2019r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth, roedd arwyddion clir o gymdeithas hyderus yn datblygu yng Nghymru. Gweler gwybodaeth am yr Amgueddfa Genedlaethol ar Coflein yma."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Anelwn nesaf i Abertawe lle cawn gip ar enghraifft gynnar o sta\u0302d dai cyngor. Wrth i boblogaeth Abertawe gynyddu yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth tai yn bryder gyda llawer o drigolion yn byw mewn tai bychan o ansawdd gwael yng nghanol y dref. Roedd trefi a dinasoedd ledled Prydain yn wynebu\u2019r un her, ac er mwyn ceisio gwella amodau byw a chael gwared a\u0302 slymiau a thai bychain, creodd Syr Ebenezer Howard Fudiad yr Ardd-ddinas (The Garden City Movement), ffordd radical o gynllunio trefol a dyfodd o\u2019r Mudiad Celf a Chrefft. Letchworth yn Swydd Hertford oedd yr ardd-ddinas gyntaf yn y DU, ond daeth syniadau Howard i Gymru yn ogystal."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Adeiladwyd chwech o dai (2\u201312 Ffordd Islwyn) yn 1914 ond bu\u2019n rhaid gohirio\u2019r gwaith adeiladu o ganlyniad i\u2019r Rhyfel Byd Cyntaf. Daeth gorchymyn i awdurdodau lleol gyflwyno cynlluniau tai yn dilyn Deddf Tai 1919, a galluogodd hyn Abertawe i ailgydio ym mhrosiect Townhill a ddechreuwyd cyn y rhyfel, er mwyn clirio\u2019r slymiau ynghanol y dref. Byddai tai Townhill yn dod yn \u2018gartrefi addas i arwyr\u2019 y bu i David Lloyd George so\u0302n amdanynt unwaith, gan gyfeirio at y milwyr a oedd yn dychwelyd o\u2019r rhyfel. Gweler y cofnod ar gyfer Townhill ar Coflein yma."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ar hyd a lled Cymru, codwyd ffatri\u0308oedd arfau rhyfel. Adeiladwyd safle enfawr yn Nhredw\u0302r a Bracla ger Pen-y-bont ar Ogwr, lle roedd dwy ffatri yn cyflogi tua 40,000 o weithwyr, y rhan fwyaf ohonynt yn ferched. Yng Nghaerwent, adeiladwyd Ffatri Ffrwydron y Llynges Frenhinol o 1939 i gynhyrchu cordeit ar gyfer y Llynges; yn safle 600 hectar, daeth yn un o\u2019r safleoedd milwrol mwyaf o\u2019i fath ym Mhrydain, ac mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r 400 o adeiladau i\u2019w gweld heddiw fel rhan o ardal hyfforddi."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn Hirwaun, gellir gweld olion Ffatri Arfau Brenhinol Rhif 26, a adeiladwyd yn wreiddiol rhwng Mai 1941 a Chwefror 1942. Roedd y ffatri\u2019n arbenigo mewn cynhyrchu arfau bach. Yn 1945, daeth y ffatri o dan reolaeth y Bwrdd Masnach ac fe\u2019i defnyddiwyd fel rhan o ysta\u0302d ddiwydiannol. Mae peth tystiolaeth o\u2019r ffatri yn dal ar o\u0302l, megis trefn y ffyrdd, rhai adeiladau bach atodol, a darnau o draciau concrid segur. Gerllaw ym Mhyllau Hirwaun, mae cysgodfeydd cyrchoedd awyr ar gyfer gweithwyr y ffatri yn dal i sefyll."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Creodd y ffatri\u0308oedd arfau yng Nghymru weithlu lle roedd y mwyafrif yn ferched. Yn ei llyfr The Forgotten Army, mae Mari Williams yn nodi bod 55% o\u2019r gweithlu rhyfel yng Nghymru yn 1943 yn ferched. Roedd cyfleoedd economaidd yn ogystal gan fod gwaith ffatri yng nghyfnod y rhyfel yn talu\u2019n dda, ac yn rhoi cyfle i ferched fynegi eu gwladgarwch drwy gyfrannu\u2019n uniongyrchol at fuddugoliaeth. Roedd cyfraniad merched Cymru yn y ffatri\u0308oedd arfau yn hanfodol ar gyfer yr ymdrech ryfel, ac yn y safleoedd hynny, ffurfiwyd cymdeithasau clos a chyfeillgarwch hirhoedlog mewn cyfnod o argyfwng cenedlaethol. Mae\u2019r olion yn Hirwaun yn fodd i\u2019n hatgoffa i feddwl am yr elfen ddynol a chymdeithasol sy\u2019n gysylltiedig ag adeiladau wrth ystyried ein treftadaeth adeiledig. Gweler y cofnod am y Ffatri Arfau Brenhinol ar Coflein yma."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Roedd yr orsaf yn Nhrawsfynydd yn ffurfio grw\u0302p o bedwar adeilad, gyda phob un yn cwrdd ag un o swyddogaethau penodol yr orsaf \u2013 adeiladau\u2019r adweithydd, neuadd dyrbin, ardaloedd gwaredu tanwydd ac is-orsaf drydan. Fe\u2019u trefnwyd yn gryno a\u2019u cysylltu gan lwybrau cerdded dan do. Roedd y ddau adweithydd Magnox yn weithredol erbyn 1965 gan barhau hyd ddiwedd eu hoes yn 1991. Roedd cyfanswm cost yr orsaf dros \u00a3100 miliwn. Caeodd yr orsaf yn 1993 ac mae ar hyn o bryd yng nghanol y broses ddatgomisiynu."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Efallai fod yr adeilad yn cael ei ystyried gan rai fel dolur i\u2019r llygad ar y dirwedd, ond mae\u2019n werth cofio bod yr adeiladau wedi eu lleoli o fewn safle a gerddi eang a gynlluniwyd gan y Fonesig Sylvia Crowe. Ymhellach, cynlluniodd Spence yr adeilad i ymdebygu i gastell canoloesol yn swatio yn nhirwedd Eryri, gyda\u2019r bwriad i\u2019r adeilad ddadfeilio ymhell i\u2019r dyfodol yn yr un modd a\u0302 chestyll hynafol yr ardal. Yr Orsaf Bw\u0302er yn Nhrawsfynydd oedd yr unig orsaf bw\u0302er niwclear sifil fewndirol, yn defnyddio dw\u0302r croyw oedd yn cael ei dynnu o Lyn"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Fel y gwelir yn y llun uchod, adeiladwyd y ganolfan yn sensitif iawn o fewn yr ardal leol, gydag amlinell y to yn cydweddu a\u0302 thirwedd Eryri o\u2019i amgylch, ac yn disgyn gydag amlinell y tir tuag at y mo\u0302r. Tynnwyd sylw at y ganolfan yng nghyhoeddiad Monica Cherry, Building Wales, sy\u2019n dadlau bod y math o ddeunyddiau o ffynonellau lleol a ddefnyddiwyd wrth adeiladu\u2019r ganolfan gyda\u2019i gilydd yn creu atgof pwerus o adeilad traddodiadol Cymreig. Mae\u2019r rhain yn cynnwys coed a\u0302 staen tywyll, waliau cerrig trwchus, pyst derw trwm, ymylon bondo o bren cedrwydd a llechi to. Mae dylanwad y pensaer Americanaidd, Frank Lloyd Wright, i\u2019w weld y tu mewn a\u2019r tu allan i\u2019r adeilad yn ogystal. Enillodd yr adeilad Wobr y Civic Trust yn 1984 a\u2019r Fedal Aur yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1985. Mae Plas Menai ar hyn o bryd ym mherchnogaeth ac o dan reolaeth Chwaraeon Cymru. Gweler ei dudalen ar Coflein yma."}, {"text_idx": "#000028", "text": "I gloi, cyrhaeddwn Druidston yn Sir Benfro lle yn 1998 adeiladwyd Malator gan Future Systems, o dan arweiniad Jan Kaplicky\u0301. Kaplicky\u0301 oedd yn gyfrifol hefyd am Ganolfan y Cyfryngau ym Maes Criced Lord\u2019s ac adeilad Selfridges yn Birmingham. Adeiladwyd Malator yn Druidston yn arbennig ar gyfer y cyn Aelod Seneddol Bob Marshall-Andrews a\u2019i wraig, Gill, oedd yn gobeithio symud yno i ymddeol. Yn flaenorol, hen farics pren oedd ar y safle, lle\u2019r arferai Marshall-Andrews ddod ar ei wyliau, ond y gobaith oedd cael adeilad mwy parhaol i\u2019w alw\u2019n gartref."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Y broblem oedd bod y safle yn Druidston mewn Parc Cenedlaethol gyda\u2019r rheoliadau adeiladu yn llym iawn. Fel penseiri, nod Future Systems oedd lleihau effaith weledol y ty\u0302 a gwneud iddo ymddangos fel rhan naturiol o\u2019r dirwedd."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Gan ystyried hyn, cynlluniodd Future Systems dy\u0302 pridd oedd yn cydweddu a\u0302\u2019r dirwedd, heb amharu ar y bywyd gwyllt a\u2019r natur o\u2019i gwmpas. Cyfunwyd dulliau traddodiadol Scandinafaidd megis adeiladu\u2019r waliau trwchus gyda haenau o bridd yn gorgyffwrdd i greu system inswleiddio effeithiol yn ogystal a\u0302 chreu cuddliw. Mae wal eang o wydr yn rhoi golygfeydd anhygoel, fel llygad yn edrych dros Fae San Ffraid."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Oddi mewn, mae ystafell fyw ganolog gyda soffa sefydlog a simnai yn y canol, gwelyau, ystafell ymolchi a chegin o bobtu, a phodiau gyda waliau crwm yn adleisio\u2019r dirwedd naturiol oddi allan. Gweler gwybodaeth am Malator ar Coflein yma."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Gobeithio bod y blog hwn wedi rhoi blas bychan iawn o dreftadaeth Cymru yn yr ugeinfed ganrif. Dechrau\u2019r ganrif gyda\u2019r adeilad cenedlaethol mawreddog yn y brif ddinas a chloi gyda thy\u0302 pridd mewn safle diarffordd sydd a\u0302 pherthynas agos a\u0302\u2019r tir. Mae\u2019r hanner dwsin o enghreifftiau hyn yn rhoi croestoriad bychan o\u2019n treftadaeth o ran adeiladau a godwyd yng Nghymru yn yr ugeinfed ganrif. Bydd fy sgwrs, \u2018Ugain Adeilad o\u2019r Ugeinfed Ganrif\u2019, ar dudalen Facebook Y Lle Hanes o 10am fore Gwener 6 Awst yn trafod ugain o adeiladau a safleoedd i gyd, yn eu gosod yn eu cyd-destun hanesyddol ac yn rhoi amlinelliad o rai elfennau pensaerni\u0308ol allweddol. Dyma restr lawn o\u2019r adeiladau a\u2019r safleoedd:"}, {"text_idx": "#000047", "text": "***Noder, yn unol ag arferiad yr Eisteddfod, bydd y sgwrs hon yn cael ei chyflwyno yn Gymraeg (heb gyfieithu ar y pryd) ond bydd y testun yn cael ei drafod eto yn ddiweddarach yn y flwyddyn yn ystod ein cyfres boblogaidd o ddarlithoedd ar-lein.***"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ymunwch a\u0302\u2019r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae\u2019n rhad ac am ddim!"}]