[{"text_idx": "#000000", "text": "Mae gan y Parc Cenedlaethol gyfoeth o weddillion archeolegol, llawer ohonynt yn bwysig ar lefel ryngwladol. O safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO i weddillion Rhufeinig gwych, mae archeoleg Eryri yn un o nodweddion diffiniol y Parc Cenedlaethol."}, {"text_idx": "#000001", "text": "Pentwr neu domen o gerrig wedi ei greu gan bobl yw carnedd. Gall carneddi fod wedi eu gosod mewn siapiau a ffurfiau gwahanol. Byddai carneddi yn cael eu codi yn yr oes cynhanesyddol fel cofebau, mannau claddu neu le seremoni\u0308ol."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae llawer o enghreifftiau o garneddi a mannau claddu cynhanesyddol o fewn ffiniau\u2019r Parc Cenedlaethol."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Enghraifft trawiadol arall o siambr gladdu o fewn y Parc Cenedlaethol yw Siambr Gladdu Capel Garmon. Mae nodweddion y siambr hwn yn debyg iawn i nodweddion siambrau a ddarganfuwyd yn ardal y Costwolds, Lloegr. Mae\u2019r ffaith fod Siambr Gladdu Capel Garmon yn rhannu\u2019r nodweddion hyn yn ddipyn o ddirgelwch."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Mae deg ar hugain o fryngaerau ym Mharc Cenedlaethol Eryri ac er fod gwaith cloddio wedi ei wneud ar rhai o\u2019r safleoedd, mae dyddio\u2019r safleoedd hanesyddol yma\u2019n parhau i fod yn anodd."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn ogystal a\u0302 hynny, mae dryswch yngly\u0302n ag union bwrpasau\u2019r caerau hyn. Gall rhai fod wedi ei hadeiladu ar gyfer pwrpasau amddiffynnol a rhai eraill ar gyfer pwrpasau crefyddol neu addurniadol."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Rhwng 1979 a 1985, cynhaliodd Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri waith cloddio ar Fryn y Castell, bryngaer ger Ffestiniog. Dangosodd y gwaith mai cynhyrchu haearn oedd prif weithgarwch Bryn y Castell. Darganfuwyd wastraff slag, gefeiliau gof, morthwylion cerrig a hyd yn oed breichledau gwydr yn ystod y gwaith cloddio."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019n debyg y bu\u2019r Rhufeiniaid am flynyddoedd maith yn ceisio concro\u2019r rhan yma o Brydain. Roedd llwyth o\u2019r enw\u2019r Ordoficiaid yn byw yn y rhan yma o Gymru a bu\u2019r Rhufeiniad yn eu brwydro am ddeunaw mlynedd cyn iddynt lwyddo yn eu concwest."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae olion gwersylloedd martsio wedi cael eu darganfod ar hyd tirwedd Eryri gyda\u2019r rhan helaeth ohonynt o gwmpas safle Tomen y Mur."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Rhagor am Tomen y Mur"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn ardal y Carneddau, mae modd dilyn lo\u0302n Rufeinig fynyddig rhwng copaon Tal y Fan a Drum. Bwlch-y-Ddeufaen yw\u2019r enw a roddir ar yr ardal yma gan fod dwy \u2018faen\u2019 neu fonolith carreg wedi eu gosod naill ben o\u2019r lo\u0302n i\u2019r llall. Roedd y ffordd Rufeinig yma\u2019n cysylltu Caerhun a Chaernarfon."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Tirwedd a\u0302 chyfoeth o archaeoleg."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Roedd Cymru yn ystod y canoloesodd wedi ei rannu i deyrnasau gwahanol iawn i\u2019r hyn rydym ni\u2019n ei adnabod fel siroedd y wlad heddiw. Roedd pob teyrnas yn cael ei reoli gan brenin neu dywysog gwahanol. Adeiladodd tywysogion a brenhinoedd y teyrnasau hyn gestyll cerrig ar hyd a lled gogledd-orllewin Cymru. Mae nifer o\u2019r cestyll hyn yn parhau i fod yn weladwy gyda\u2019r rhan helaeth yn parhau i sefyll hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Rhwng 1277 a 1283, concrwyd llawer o\u2019r cestyll hyn gan fyddinoedd Lloegr."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Dyma gyfnod o ryfela chwyrn rhwng rhai o deyrnasau Cymru a Lloegr a arweiniodd at Edward I, brenin Lloegr rhwng 1272\u20131307, i adeiladu cyfres o gestyll milwrol mewn sawl safle yng ngogledd orllewin Cymru."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Aneddiadau a chaeau cynhanesyddol helaeth"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Yn ystod yr oes Rhufeinig, dechreuodd bobl gymryd mantais o gyfleon amaethyddol Eryri. Roeddynt yn codi tai a chytiau lloches ar hyd y tir yn ogystal a\u0302 chodi waliau cerrig i greu caeau ar gyfer anifeiliaid."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae olion y tai a\u2019r caeau hyn wedi\u2019u gwasgaru\u2019n eang ar draws dyffrynnoedd ac ucheldiroedd Eryri. Yn dyddio dros 2,000 o flynyddoedd yn o\u0302l, maent ymhlith yr enghreifftiau gorau a mwyaf cymhleth o aneddiadau a chaeau cynhanesyddol yn Ewrop."}]