[{"text_idx": "#000001", "text": "Fel Cyngor, rydym yn parhau i fonitro sefyllfa COVID-19 yn ofalus ac, yn dilyn canllawiau a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth, mae ein rhaglen ddigwyddiadau ym Mro Morgannwg wedi'i gohirio am y tro."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Hoffai Ymweld a'r Fro ddiolch i drigolion y Fro ac ymwelwyr am eu cefnogaeth barhaus a gobeithiwn eich gweld yn fuan..."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ar drywydd straeon tal yn y Fro"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ar drywydd straeon tal ym Morgannwg"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Bron i 200 mlynedd yn o\u0302l bu farw un o sylfaenwyr yr hyn a fyddai'n dod yn ddathliad blynyddol o ddiwylliant Cymru \u2013 yr Eisteddfod \u2013 i ffwrdd, nid yw ei enw yn adnabyddus ond mae ei hanesion tal yn chwedlonol, diddorol, aethom i mewn Chwilio o'r gwir ym Mro Morgannwg..."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Cododd y garreg sefydlog allan o'r ddaear yn bendant, wedi'i thorri mewn co\u0302t felen drwchus o lau, fel pe bai wedi bod yno'n hirach na'r dref yr oedd yn sefyll ynddi. Yr oeddwn yn y Bont-faen, tref farchnad hanesyddol ym Mro Morgannwg, tua 13 milltir i'r gorllewin o brifddinas Caerdydd. Mae'n lle na fydd llawer y tu allan i Gymru yn gyfarwydd ag ef, ac eto dyma'r setliad hwn, ac yn fwy penodol y man lle'r oeddwn yn sefyll, fod gan y wlad lawer o gadwraeth ei diwylliant."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae hynny oherwydd bod hyn yn Cartref i Orsedd y Beirdd, gwarcheidwaid aka o iaith a diwylliant Cymru, a sefydlwyd yn 1792 a gofleidio drwy osod y graig enfawr hon yng nghyfarfod cyntaf y grw\u0302p yn 1795 ... neu ai felly ydoedd?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Rydych chi'n gweld y stori hon yn un a ddaeth o wefusau dyn lleol o'r enw Edward Williams \u2013 a adwaenir yn fwy cyffredin fel Iolo Morgannwg \u2013 sy'n enwog yn y rhannau hyn fel saer maen, bardd rhamantaidd angerddol, Cymro mwy angerddol fyth, a... ffugenw llwyr o wirionedd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Bob amser yn un i adael i'r gwirionedd arwain y ffordd at stori dda, penderfynais ddilyn ei o\u0302l traed ar Lwybr Treftadaeth Iolo Morgannwg, cylchdaith 7km(4.5mile) o amgylch y dref a rhai o'i hen gychod."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Dechreuais, fel y gwnaeth fel arfer, mewn tafarn (a fyddai hefyd yn gwasanaethu fel fy llety i) \u2013 hen hosteli cobblestone o'r enw The Bear. Yn dyddio'n o\u0302l i'r 12 ganrif pan oedd yn swydd newidiol i geffylau sy'n rhedeg post rhwng Abertawe a phrifddinas Cymru. Yn gyflym ymlaen i'r 1 ganrif a daeth yn enwog fel hangout i feirdd a phobl greadigol a fyddai, wedi'u sbarduno gan gwrw (a chyffyrddiad o'r laudanum opiadau), yn adrodd barddoniaeth a chwedlau cyn mynd i mewn i'r braw rhyfedd. Ers hynny mae wedi gweld tipyn o drawsnewidiad. Nawr yn boutique Gwesty a bwyty yn gweini ffars dda, prin y byddai'n adnabyddus i Iolo a'i fradychiad. Ac eto, mae wedi llwyddo o hyd i gynnal rhywfaint o'i noethni a'i crannies, a'r ymdeimlad o gymeriad \u2013 nid oes dwy ystafell wely yr un fath."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Ar o\u0302l codi gwydryn i Iolo, roeddwn i'n arwain ar draws y stryd, yn gyntaf i'r garreg sefydlog uchod ac yna drwy'r Ardd Ffisig, prosiect cymunedol a gwblhawyd yn 2008 fel nod i erddi apothecari'r ganrif. Y tu mewn, roedd y gwelyau blodau cymesur hardd yn cael eu twymyn gyda pherlysiau, sbeisys a hyd yn oed chwyn, i gyd wedi'u trin yn flaenorol at ddefnydd meddyginiaethol. Byddai wedi bod drwodd Lleoedd megis hyn lle darganfu Iolo ac yna dibynnai ar ei ddiod pabi fel math o ysbrydoliaeth."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn ogystal a\u0302'i sefydlu o drefn ddrygionus y beirdd, honnodd ei fod wedi datgelu barddoniaeth gan rai o'r meistri Cymraeg. Cawsant eu cyhoeddi a'u dathlu \u2013 a'u defnyddio fel enghreifftiau disglair o waith o'r 1 ganrif \u2013 ond yn ddiweddarach, ar o\u0302l ei farwolaeth yn 1826, canfuwyd eu bod wedi bod yn maddau cywrain, wedi'u penno gan ddim heblaw Iolo ei hun."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Fodd bynnag, mae rhai enghreifftiau o'i waith o amgylch y dref sy'n bendant yn real. Y plac coffa yn Eglwys y Groes Sanctaidd \u2013 a gre\u0308wyd ganddo fel saer maen; Neuadd y Dref \u2013 y tynnodd y cynlluniau ar ei gyfer ar gyfer ei hymestyn; yn ogystal a\u0302'r siop fasnach deg gyntaf yng Nghymru a sefydlodd ac a oedd yn berchen arni (gwrthododd stocio siwgr a dyfwyd o blanhigfeydd a oedd yn defnyddio slafiau) \u2013 sydd bellach yn Costa Coffee sy'n chwaraeon plac coffa yn ei anrhydedd."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Po fwyaf y dysgais amdano, y mwyaf cymhleth oedd y cymeriad a ddaeth. Nid dim ond celwydd, ond dyn mor awyddus i ddangos Cymreictod De Cymru (ar adeg pan oedd y gogledd yn enwog fel pen mwy traddodiadol y wlad) ei fod wedi mynd i drafferthion mawr i'w 'gadw', i'r pwynt lle mae rhai o'i fersiynau tampered o destunau Cymraeg canoloesol yn fwy adnabyddus na'r gwreiddiol mewn gwirionedd."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yna, yn 1819, unwyd ei Orsedd yn swyddogol i ffurfio'r Eisteddfod, dathliad cenedlaethol o bopeth Cymraeg \u2013 gan gadarnhau etifeddiaeth Iolo yn hanes y Gymru hon. Byddech yn meddwl y byddai ei enw'n enwog hyd yn oed y tu hwnt i'r ffiniau, ond ychydig iawn sydd wedi clywed amdano. Ond yna mae'n ymddangos bod Bro Morgannwg ei hun yn dipyn o drysorfa o arteffactau sy'n bwysig yn ddiwylliannol a phobl nad ydynt yn hysbys iawn y tu allan i'r sir."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Y diwrnod canlynol es i mewn Chwilio o rai o'r cyfoeth hanesyddol hyn ar helfa a deimlai fel petai'n cael ei dyfeisio gan Iolo ei hun. Fy Chwilio mynd a\u0302 mi'n gyntaf i Eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr lle \u2013 heb unrhyw arwydd i'w hysbysebu \u2013 mae rhai o'r casgliad gorau o groesfannau Celtaidd a'r 10fed ganrif yng Nghymru; yna i Priordy Ewenni lle ymwelodd yr artist JMW Turner yn 1795 a phaentio'r bwa\u0302u mewnol \u2013 gallwch ail-greu'r ddelwedd ar eich ffo\u0302n yn hawdd iawn gan nad oes fawr ddim wedi newid ers ei ymweliad; ac yn olaf ymlaen i eglwys Sant Cadoc yn Llancarfan lle'r oedd casgliad o rai o'r paentiadau wal canoloesol a gedwir orau o St George a'r 'Saith Pechod Marwol' \u2013 a oedd yn digwydd bod heb eu darganfod yn ddamweiniol pan oedd toeau 14 mlynedd yn o\u0302l yn naddu rhywfaint o'r wal golchi calch, a dim ond ar hap y dysgais am sgwrsio a\u0302 lleol."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ar o\u0302l y cynigion eglwysig, yr oeddwn yn baglu ar ddau safle claddu Neolithig mawr o'r enw Tinkinswood (Cartref i'r capan mwyaf yn Ewrop) a Sain Lythans. Nid oedd gan y ddau unrhyw giwiau na ffioedd mynediad (ac ychydig iawn o ran meysydd parcio \u2013 cyrhaeddwyd pob un ohonynt drwy gilfan fechan a llwybr troed gwan) ac eto roeddent mewn cyflwr anhygoel o gofio eu bod yn 6,000 mlwydd oed sy'n rhagflaenu Co\u0302r y Cewri o dros fil o flynyddoedd."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Eisteddais wrth yr ail wrth i'r haul osod a darllen y chwedl leol sy'n dweud pe bawn i yma ar Noswyl Midsummer byddwn yn gweld y sbin capstone dair gwaith tra byddai'r creigiau ategol yn mynd i'r afon i ymdrochi a, sut y byddai noson a dreuliwyd ar y safle cyntaf yn Midwinter yn fy ngweld yn effro y diwrnod canlynol naill ai fel bardd neu fad. Yr oeddwn yn meddwl tybed a oedd Iolo wedi gwneud hynny."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Terfynais fy nhaith yn y de-ddwyrain o'r Fro, ar ynys lanw o'r enw Sili, yn dilyn stori arall a oedd yn swnio'n deilwng o ffugenwau Iolo ond a oedd mewn gwirionedd yn real iawn. Y tro hwn, yn hytrach na Chymro, roeddwn i'n dilyn yn o\u0302l traed marchog Normanaidd trodd bwccaneer enwog - Alfredo de Marisco, aka 'Night Hawk of the Bristol Channel' \u2013 a gyrhaeddodd y 1200au, trodd at ladron a llongau masnachol arswydus yn cyrraedd y porthladdoedd cyfagos. Mae Word wedi'i hwylio'n enwog gyda baner sy'n cynnwys sglefrio hawydd a allai, yn o\u0302l rhai, fod wedi rhychwantu'r syniad ar gyfer y penglog a'r esgyrn croes sy'n gyfystyr a\u0302 mo\u0302r-ladron."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Yn o\u0302l yn y presennol ac mae unrhyw arwydd o Jolly Roger wedi hen fynd, mewn gwirionedd yr unig berygl gwirioneddol yw peidio a\u0302 gallu gadael y lle hwn \u2013 yn llythrennol \u2013 wrth i'r llanw enwog dorri'r tir mawr hwn oddi ar y tir mawr ddwywaith y dydd."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Cerddais yn ofalus dros y ceunant, tra bod y dw\u0302r yn cilio o dan fy nhraed, yna eistedd ar ymyl y creigiau a dychmygu bod yma wedi'i amgylchynu'n llwyr gan y mo\u0302r, gan freuddwydio am straeon yn dalach na'r tonnau. Ni allai fod llawer gwell Lleoedd yn y byd i'w fwrw ymaith. A dyna'r gwir yn bendant."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae mynediad i'r holl eglwysi a'r safleoedd Neolithig yn rhad ac am ddim."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Am lwybr hirach yn dilyn yn yr o\u0302l traed o amgylch y Bont-faen gweler ein:Llwybr Bro 9 - Llwybr Treftadaeth Iolo Morgannwg"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mwy o syniadau ar gyfer eich ymweliad nesaf a\u0302'r Fro"}, {"text_idx": "#000028", "text": "Dianc rhag y tyrfaoedd ym Mro Morgannwg's 14 milltir o draethau hardd, cildraethau diarffordd a chlogwyni garw"}, {"text_idx": "#000031", "text": "Edrychwch ar rai o'n hoff Lleoedd gyfer teuluoedd. Mae rhywbeth i bawb, o blant bach i bobl ifanc egni\u0308ol yn eu harddegau!"}]