[{"text_idx": "#000027", "text": "Ymddangosodd y fersiwn Saesneg o\u2019r erthygl hon yn wreiddiol yn The Conversation, gyda chyfres o erthyglau sydd yn cynnwys Cymru yma.\nThe English version of this article originally appeared in The Conversation, with a series of articles that feature Wales here."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Ar y 1af o Fawrth, mae pobl yng Nghymru\u2019n coffa\u0301u Dewi Sant ar gyfrif ei ro\u0302l fel nawddsant y wlad a\u2019i gwerin. O Abertawe i Ynys Mo\u0302n, mae\u2019r Cymry\u2019n defnyddio\u2019r dydd i ddathlu eu diwylliant a\u2019u hetifeddiaeth. Ond, bu cyfnod pan leiha\u0302i poblogaeth Dewi Sant yng Nghymru. Dim ond diolch i\u2019r Cymry a oedd wedi gadael gwlad eu tadau yr adfywiwyd Gw\u0302yl Dewi Sant."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Cadarnhawyd ro\u0302l Dewi Sant fel arweinydd y Cymry yn y 10fed ganrif, pan anogwyd y Cymry (yn ogystal a\u0302\u2019r Albanwyr, y Gwyddelod, a\u2019r Cernywiaid) i frwydro yn erbyn Athelstan, Brenin Lloegr, o dan nawdd ysbrydol Dewi. Y gerdd a ofynnai iddynt frwydro, sef Armes Prydein Vawr (the Great Prophecy of Britain), a ddatganai mai Dewi Sant oedd eu harweinydd, ac mai ei weddi\u0308au a helpai i drechu\u2019r Saeson."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Atgyfnerthwyd ei fri yn y 1120au, pan ddatganodd y Pab o\u2019r enw Calixtus yr 2ail y derbyniai\u2019r pererinion a a\u0302i ddwywaith i eglwys gadeiriol Dewi Sant yn Sir Benfro, yr un wobr ysbrydol a dderbynient pe aent i Rufain unwaith. Nid estynnwyd yr anrhydedd hwn i\u2019r un lle arall ym Mhrydain."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Daeth yr eglwys gadeiriol y safle bwysicaf i bererinion yng Nghymru, ac ymwelodd brenhinoedd Lloegr fel Harri\u2019r 2ail ac Edward a\u0302\u2019r lle. Yn y cyfamser, daeth Gw\u0302yl Dewi Sant sef y 1af o Fawrth, y dyddiad pwysicaf yn y calendr addoli yng Nghymru. Pan ymgartrefai Cymry yn Iwerddon ar o\u0302l iddi gael ei goresgyn ym 1169, dalient i ddefnyddio Gw\u0302yl Dewi Sant i ddyddio eu dogfennau, mor gyffredin oedd hi."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Harri\u2019r 7fed, brenin Tuduraidd cyntaf Lloegr a barchai Dewi Sant hefyd. Cafodd Harri ei eni yng Nghymru, ond fe\u2019i magwyd yn bennaf ar herw yn Llydaw ac yn Ffrainc. Pan ddychwelodd i gipio\u2019r goron oddi wrth Rhisiart y 3ydd ym 1485, galwodd ar y Cymry i fynd gyda fe, yn enw Duw ac yn enw Dewi Sant. Unwaith yr oedd wedi dod yn frenin, fe ddathlai Harri W\u0302yl Dewi Sant gyda\u2019r llys brenhinol bob blwyddyn."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Fodd bynnag, yn ystod y Diwygiad yn yr 16eg ganrif, ymosodwyd ar Dewi Sant, ar ei gwlt, ac ar ei eglwys gadeiriol gan ddiwygwyr. Pan gafodd y Sais o\u2019r enw William Barlow ei benodi\u2019n Esgob Tyddewi ym 1536, aeth e a\u0302\u2019i chreiriau oddi ar yr eglwys gadeiriol, a cheisiodd ail-leoli swyddfa\u2019r esgob i Gaerfyrddin, tua 45 o filltiroedd i\u2019r dwyrain. Ymhellach, ysgrifennodd Barlow at Thomas Cromwell, wedi\u2019i wylltio gan y ffaith fod y Cymry\u2019n meddwl mai Dewi oedd yn ddigon da i fod yn nawddsant."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Prin yw\u2019r dystiolaeth fod Dewi Sant yn cael ei addoli\u2019n frwd fel nawddsant yng Nghymru yn ystod y ddwy ganrif a ddilynai. Cadwyd ei gof yn fyw, serch hynny, yn Lloegr, ond mewn ffurf wedi\u2019i thrawsnewid cryn dipyn; ac roedd y llun newydd hwn yn hirbell o\u2019i hen ddelwedd fel dyn sanctaidd."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Ddiwedd y 1590au, disgrifiodd llyfr wedi\u2019i ysgrifennu gan Richard Johnson o Lundain Dewi fel mabsant Cymru. Ond fe\u2019i dangosodd ef (ynghyd a\u0302\u2019r nawddseintiau eraill yn y llyfr) fel dyn a ymgymerai ag anturiaethau rhyfedd, a oedd yn lladd angenfilod ac yn achub morwynion."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Erbyn y 18fed ganrif, yr oedd pobl yn dathlu Dewi Sant unwaith eto fel mabsant Cymru; ond mewn gwirionedd, dim ond diolch i\u2019r Cymry a oedd wedi gadael y wlad y digwyddodd hyn. Codwyd diddordeb ym 1704 yn Nulyn gan gyhoeddi gwaith a ganai glodydd y sant. Yn nesaf, yn Llundain, y dathlai \u2018Cymdeithas Anrhydeddus a Theyrngar yr Hen Frythoniaid\u2019 trwy gyfrwng pregeth ar W\u0302yl Dewi Sant. Fel hyn, hefyd, y dathlai\u2019r Cymry yn Philadelphia, lle sefydlwyd y gymdeithas Gymreig ym 1729."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Er bod llawer o\u2019r dathliadau hyn yn golygu canu a phregethu, ni fuodd y fath bethau\u2019n rhan o bob achlysur. Ar o\u0302l i\u2019r Hen Frythoniaid ddatblygu i fod Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ym 1751, cynhalient gyfarfodydd rheolaidd mewn tafarnau. Rhaid bod cyfarfodydd o\u2019r fath wedi bod yn boblogaidd, gan mai erbyn 1762, Dewi Sant oedd yr unig fabsant ym Mhrydain y dathlwyd ei ddygwyl fel gw\u0302yl gyhoeddus."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Y gydnabyddiaeth ffurfiol hon, ynghyd a\u0302 dyrchafiad seintiau Lloegr, a helpodd Dewi Sant i ddod yn boblogaidd unwaith eto yng Nghymru. Yn ystod y 19edd ganrif, dathlwyd Gw\u0302yl Dewi Sant trwy gyfrwng pregethu a gwledda yng Nghymru. Cysegrwyd sawl sefydliad addysg iddo, yn cynnwys Coleg Dewi Sant, prifysgol gyntaf Cymru, a sefydlwyd ym 1828 gan yr Esgob Burgess o Dyddewi."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ym 1923 cafodd hanes bywyd canoloesol Dewi Sant ei gyfieithu o\u2019r Lladin, a chyhoeddwyd ef yn y Saesneg am y tro cyntaf, ac wedyn ymddiddorai beirdd Cymraeg fel Saunders Lewis yn Dewi Sant fel noddwr Cymru. Darluniai Lewis Dewi fel dyn a gynorthwyai lowyr ym mhyllau glo Cymru. Mae Dewi wedi bod hefyd yn destun i gerfluniaeth fodern, a gwnaethpwyd cryn dipyn o ymdrech i adfer eglwys gadeiriol Tyddewi. Pan gynhyrchodd yr Eglwys yng Nghymru ei llyfr emynau cyntaf ym 1941, nid oedd ynddo lai na phum emyn i Dewi."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Heddiw, diolch yn rhannol i\u2019r ffaith y goroesai dathlu Gw\u0302yl Dewi Sant yn gynnar y tu allan i Gymru, caiff Gw\u0302yl Dewi Sant ei dathlu\u2019n eang yn ei famwlad unwaith eto. Ar ben hynny, mae\u2019r W\u0302yl yn mwynhau rhywfaint o atgyfodiad dramor. Er 2011, mae Los Angeles yn cynnal Gw\u0302yl Dewi Sant, ac mae cymunedau Cymreig o Batagonia i Denver yn dathlu Dewi Sant fel nawddsant trwy ganu."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Heddiw, diolch yn rhannol i\u2019r ffaith y goroesai dathlu Gw\u0302yl Dewi Sant yn gynnar y tu allan i Gymru, caiff Gw\u0302yl Dewi Sant ei dathlu\u2019n eang yn ei famwlad unwaith eto."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Dych chi wedi edrych allan trwy\u2019r ffenest erioed, gan feddwl tybed sut"}]