[{"text_idx": "#000003", "text": "Tafarn y Brithyll a phleserau\u2019r ddeunawfed ganrif"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Roedd yn arfer, yn y ddeunawfed ganrif, i bobl y plwyf a\u2019r ardal ymgynull ar y Sul i chwarae a chystadlu yn y gwahanol gampau oedd mewn bri ar y pryd. Cynhelid rhain, naill ai ar dir yr eglwys, neu mewn tafarn cyfagos a chan bod Tafarn y Brithyll gyferbyn a eglwys y plwyf, mae\u2019n sicr, mai Tafarn y Brithyll oedd canolbwynt bywyd cymdeuthasol y gymuned. Gellir dychmygu bod cymeriad Edward Richard wedi ei lunio, i raddau helaeth, gan ei gefndir, a dywedir ei fod, yn ei arddegau, a llawer mwy o diddordeb mewn chwareuon na addysg a llyfrau [19]."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn o\u0302l pob golwg, parhaodd y chwarae a\u2019r cystadlu yn Ystradmeurig tra bu Edward Richard byw ; cyfaddefodd y Parchedig Thomas Jones Creaton (efenygylwr enwog yn ei gynod) ei fod, pan yn ddisgybl yn ysgol Edward Richard (o 1765 i 1774), yn well ymgodymwr nag ysgolhaig [19, 20]."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Ond yn ddiamau, un o bleserau mwyaf poblogaidd y ddeunawfed ganrif oedd ymladd ceiliogod. Apeliai at bob rheng o wylwyr, y sgweieriaid, clerigwyr a\u2019r tlodion, i gyd fel ei gilydd, a chynhelid y gornestau hyn, fel arfer, ar ierdydd a buarthau tafarndai gwledig. Roedd betio ac yfed yn rhan amlwg o\u2019r difyrrwch."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae nifer o gyfeiriadau yn awgrymu bod Ystradmeurig a Thafarn y Brithyll yn chwarae rhan bwysig yn adloniant yr ardal [gwelir 19 a 20]. Hawdd credu hyn. Safai Tafarn y Brithyll o fewn ergyd carreg i eglwys y plwyf ac roedd yn arferiad cyffredin i gynnal ymladd ceiliogod unwaith y mis ar o\u0302l gwasanaeth y Sul. Hefyd, roedd Ystradmeurig wedi ei sefydlu ar groesffordd oedd yn gyfleus i bobl ddod at ei gilydd o bob cyfeiriad \u2013 y dwyrain, gorllewin, de a\u2019r gogledd."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Er nad oes tystiolaeth bendant, mae\u2019n sicr bod gan Dafarn y Brithyll dalwrn pwrpasol ar gyfer ymladd ceiliogod. Gwyddys bod Thomas Richard (tad Edward Richard) ac Edward Richard yn ddynion busnes craff, ac mae\u2019n siwr y byddent wedi manteisio ar y cyfle i ddenu pobl yn rheolaidd i yfed a bwyta yn Nhafarn y Brithyll. Mae\u2019n reit debygol, hefyd, bod gan Dafarn y Brithyll dalwrn gwell na\u2019r cyffredin ; roedd y teulu \u2018Richard\u2019 yn troi ymysg \u2018byddigions\u2019 gogledd Ceredigion ac mae\u2019n rhesymol credu bod pobl o bob tras yn mynychu gornestau Ystradmeurig o dro i dro."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Gellir dychmygu bod gan Dafarn y Brithyll lwyfan crwn pwrpasol i\u2019r ceiliogod frwydro, a hwnnw wedi ei hanner amgylchu gan ryw fath o falconi cyntefig er mwyn i\u2019r gwylwyr mwyaf pwysig eistedd o dan do. Mae\u2019n ddiddorol gweld y gair \u2018sollars\u2019 yn y brydles ; mae\u2019n medru golygu balconi, llawr uchel neu lwyfan [21], ac mae\u2019n bosibl bod Edward Richard yn cyfeirio yn y brydles at ryw adeilad pendant lle cynhelid yr ymladdfeydd hyn ar y Sul."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Wrth gwrs, i\u2019r anghydffurfwyr, ac i Daniel Rowland (y Diwygiwr o Langeitho) roedd rhialtwch y Sul, chwaraeon y diafol fel y galwyd hwy, yn bechadurus ac yn annuwiol, a diddorol yw nodi bod i Edward Richard a Daniel Rowland, yn o\u0302l traddodiad lleol, gwrdd unwaith yn nhy\u0302 bonedd Hendrefelen [22]."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mwy na thebyg, mai prif fwriad Daniel Rowland oedd darbwyllo Edward Richard i ymuno ag ef i roi terfyn ar yr arferion dirywiedig y Sul. Roedd yn gam beiddgar gan Daniel Rowland, gan fod y ddau ohonynt ymhell o fod yn rhannu\u2019r un daliadau, nac yn ben-ffrindiau. Yn wir, ymateb gwy\u0302r llenyddol y cyfnod (gan gynnwys Edward Richard) i Daniel Rowland oedd ei bardduo a\u2019i watwar."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Treuliodd y rhan fwyaf yn giwrad ym mlwyfi Nancwnlle aLlangeitho, Ceredigion. Cydnabyddwyd ef fel pregethwr ac fe drodd e Llangeitho yn ganolfan i Fethodistiaeth Galfinaidd yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cafodd ei luchio o\u2019r Eglwys Anglicanaidd am i\u2019w bregethu achosi\u2019r fath ferw \u2013 y diwygiad Methodistaidd yn arbennig. Wedi hynny, sefydlodd achos Methodistaidd yn Llangeitho."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Os yw\u2019n wir iddynt gwrdd, mae\u2019n siwr mai anghytuno a wnaethant ar fwyafrif o faterion, ag eithro, os credir y si\u0308on lleol, ymladd ceiliogod. Fel mab a pherchennog Tafarn y Brithyll, roedd Edward Richard, yn sicr, yn hen gyfarwydd a\u0302\u2019r ymarfer, ac yn siwr wedi ymuno a\u0302\u2019r gwylwyr lawer gwaith yn ystod ei oes.Ond mae\u2019n bosibl, fel yr oedd yn mynd yn hy\u0302n, bod creulondeb y gornestau yn ei boeni ychydig, a hwyarch iddo ddymuno, yn ddiffuant, bob llwyddiant i Daniel Rowland yn ei wrthsafiad i\u2019r arfer, ond mae\u2019n anhebyg iddo gytuno i ymrymo ei hun i unrhyw ymgyrch i gondemio\u2019r adloniant. Ni cheir yr un awgrym yn ei waith llenyddol bod chwaraeon a phleserau ei gyfnod yn peri unrhyw ofid iddo, ond, ar y llaw arall, ysgrifennodd, ar adegau, yn llym a dirmygus am y diwygwyr Methodistaidd a\u2019u cred."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Fel canolbwynt y gymuned, gellir dychmgu bod Tafarn y Brithyll yn le prysur a swnllyd weithiau, a hyd yn oed yn derfysglyd ar ddyddiau fel Ffair Gwy\u0302l Iwan, ac ambell i Sul pan fyddai ceiliogod gorau\u2019r cyffiniau yn cystadlu. Ond mae\u2019n siwr bod ochr arall i Dafarn y Brithyll, a bod iddo fwy na chwrw a chwaraeon. Gwelir cyfeiriadau yn y brydles at \u2018chambers, \u2018rooms\u2019, \u2018lights\u2019 (ffenestri?) a \u2018stables\u2019 sy\u2019n awgrymu bod cyfleusterau ar gael i gynnig llety a lluniaeth i gwsmeriaid a\u2019u disgwyliadau ychydig yn fwy uchel-ael na\u2019r cyffredin."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Roedd gan Edward Richard berthynas agos gyda llawer o deuluoedd bonedd a chlerigwyr ar draws y Sir, ac mae\u2019n hawdd dychmygu, er enghraifft, bod y Llys Chwarter yn cynnal rhai o\u2019i sesiynau yn Ystradmeurig. Gwyddys fod ganddo hefyd gysylltiadau a nifer o wy\u0302r lle\u0302n ac y byddai yn eu gwahodd i aros yn Ystradmeurig ; roedd yn hoff o [23] :"}, {"text_idx": "#000022", "text": ". . . good company he liked, good food and good wine . . . and we can well picture friends of Richard\u2019s calling on him and being entertained with good fare ; for he liked his friends to stay with him, and he sometimes mentions this in his letters"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Rhaid bod rhedeg Tafarn y Brithyll yn hawlio amser a egni, ond nid dyma oedd unig fenter y teulu.; roeddent yn ymwneud a nifer o wahanol weithgareddau, Ar o\u0302l marw ei fam, aeth Edward Richard ymlaen i redeg Tafarn y Brithyll ar y cyd a sawl menter arall. Dilynodd ddiddordebau masnachol ei dad [24] yn ogystal a sefydlu, a chynnal ysgol breswyl, ac mae\u2019r hyn a ewyllysiodd i\u2019r ysgol yn dyst o\u2019i lwyddiant ym myd busnes. Hefyd, roedd ganddo dyddyn i ofalu ar ei o\u0302l, ac mae\u2019n ymddangos ei fod yn perchen mwyafrif o\u2019r adeiladau ym mhentref Ystradmeurig, ond mwy am hyn nes ymlaen. Heb amheuaeth, roedd yn ddyn prysur ac aml-dalentog."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Nid oes unrhyw beth anghyffredin yn yr amodau a amlinellir yn y brydles. Mae\u2019r cytundeb wedi ei gofnodi\u2019n fanwl mewn iaith gyfreithiol gymwys, ond mae\u2019n glir bod y telerau yn hael :"}, {"text_idx": "#000026", "text": ". . . paying . . . the yearly rent or sum of twenty shillings . . . But if the said Gwen Richard and Edward Richard . . . shall at any time think fit to keep no cows upon the said premises then they shall pay but ten shillings yearly during the said term at May and Michaelmas by even and equal portions."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Cynhaliwyd y cyfrifiad gwladol cyntaf yn 1841, ac ar flaen ffurflen plwyf Ystradmeurig mae\u2019r \u2018Henblas\u2019. Ar y pryd, roedd yn gartref i ddau deulu (or un tylwyth), un, yn o\u0302l y ffurflen, yn byw yn \u2018Henblas\u2019 a\u2019r llall yn \u2018Part of Henblas\u2019. Noson y cyfrifiad cofnodwyd pymtheg o unigolion yn aros yno, yn cynnwys pump o blant, tri gwas a phedair morwyn. Dim ond pedwar ty\u0302 arall oedd wedi eu cofrestri yn y pentref, hynny yw, oddi fewn cylch o ryw gan llath ar hugain o ddrws yr eglwys. Y ty\u0302 uchaf i\u2018r gogledd oedd \u2018Pendre\u2019 a\u2019r ty\u0302 isaf i\u2019r de oedd \u2018Henblas\u2019. Mae\u2019n siwr bod y pentref rywbeth yn debyg yng nghyfnod Edward Richard ; mae\u2019n amhosib dychmgu ei fod yn llawer llai neu fwy yr amser hynny."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Yr enw nesaf ar y ffurflen, ar o\u0302l \u2018Henblas\u2019, oedd \u2018Castle Inn\u2019, ac mae\u2019n rhesymol disgwyl bod y ddau adeilad hyn yn sefyll, os nad ochr yn ochr, yn weddol agos yw gilydd. Dynes o\u2019r enw Maria Williams oedd y tafarn-wraig, a\u2019r \u2018Castle Inn\u2019 oedd yr unig dy\u0302 tafarn yn y pentref, a hefyd yn y plwyf. Os derbynnir bod Ystradmeurig heb newid llawer ers dyddiau Edward Richard, yna mae\u2019n deg credu mai dyma oedd, unwaith, Tafarn y Brithyll. Ond ble yn union oedd \u2018Castle Inn\u2019?"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Erbyn cyfrifiad 1851, roedd rhai newidiadau wedi cymryd lle, ond yr un teuluoedd oedd yn byw yn y cylch. O ddiddordeb yw bod Maria Williams a\u2019i theulu wedi symud i ochr arall y pentref i agor tafarn newydd, a\u2019i alw yn \u2018College Arms\u2019. Dim ond un teulu oedd yn byw yn yr \u2018Henblas\u2019 erbyn hyn ; roedd yr ail deulu wedi symud i dy\u0302 cyfagos o\u2019r enw \u2018New House, Ystradmeurig\u2019. Nid oedd so\u0302n am \u2018Castle Inn\u2019 yn y cyfrifiad, ac mae\u2019n siwr mai\u2019r \u2018Castle Inn\u2019 wedi ei addasu fel anedd-dy oedd y \u2018New House, Ystradmeurig\u2019. Yn o\u0302l pob golwg, er nad oes tystiolaeth bendant, bu rhaid i Maria Williams symud i wneud lle i ail deulu\u2019r \u2018Henblas\u2019."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Deng mlynedd yn ddiweddarach, yn 1861, roedd teulu \u2018New House, Ystradmeurig\u2019 wedi gadael y plwyf, ac mae\u2019n amlwg bod y \u2018New House Ystradmeurig\u2019 wedi ei addasu unwaith eto i fod yn \u2018New Shop\u2019, gyda David Davies o Llanddewibrefi fel \u2018shop-keeper\u2019. Bu yno am dros ddeng mlynedd fel \u2018Grocer and Draper\u2019 a hefyd yn cadw \u2018lodgers\u2019 a \u2018boarders\u2019."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Yng ngyfrifiad 1871, roedd y \u2018New Shop\u2019 wedi newid ei henw i \u2018The Shop\u2019, ac ar noson y cyfrifiad roedd tri-ar-ddeg o bobl yn cysgu yno, gan gynnwys tri \u2018scholar at the grammar school\u2019, un \u2018school master\u2019 a dwy forwyn. I letya tri-ar-ddeg o bobl, rhaid bod \u2018The Shop\u2019 yn adeilad sylweddol. Wrth gwrs, no\u0302l yn 1871, gallau tai allan (rhai ar wahan i\u2019r ty\u0302 byw, ond ar yr un safle) gael eu defnyddio fel ystafelloedd cysgu. Ond rhaid bod gryn dipyn o le yn y ty\u0302 ei hunan ; yn 1911, cofrestrwyd wyth ystafell, heb gyfrif ystafell y siop. Tybed a\u2019i dyma\u2019r man, os nad yr adeilad, y bu disgyblion Edward Richard yn lletya unwaith?"}, {"text_idx": "#000035", "text": "Erbyn cyfrifiad 1881, roedd y siop wedi newid dwylo. Gw\u0302r o\u2019r enw Solomon Tregoning o Redruth a\u2019i wraig Jane, o blwyf Gwnnws, oedd y bobl newydd. Cofrestrwyd Solomon Tregoning fel arolygwr ffyrdd (road surveyor), ond yr hyn sydd o bwys yn y cyd-destun presennol, yw y gall un aelod o hen deulu parchus Ystradmeurig [27] gadarnhau mai Bronllan (ty\u0302 preifat heddiw) oedd siop Tregoning. Mae\u2019n dilyn felly, mai dyma\u2019r fan lle safai y \u2018Castle Inn\u2019 yn 1841, ac mae\u2019n rhesymol, hefyd, i hawlio mai dyma lle safai Tafarn y Brithyll no\u0302l yn y ddeunawfed ganrif."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mae\u2019r eglwys, rhyw hanner can llath i ffwrdd"}, {"text_idx": "#000037", "text": "(ar y dde i ffordd Aberystwyth)"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae\u2019n rhaid nodi hefyd bod gan dy\u0302 Bronllan glamp o seler [28], sydd yn rhoi ychydig mwy o hygrededd i\u2019r datganiad uchod. Ond heddiw, adeilad Fictoraidd sydd i weld ar gornel y ffordd i Aberystwyth, ac mae\u2019n rhaid bod ail-adeiladu wedi cymryd lle rywbryd, ond ar safle (ac o bosib sail) yr hen Dafarn y Brithyll."}]