[{"text_idx": "#000001", "text": "\u2018Roedd hi\u2019n dipyn o siom i Edward Gordon Douglas, Barwn cyntaf y Penrhyn, pan sylweddolodd yn 1873 fod trenau ste\u0302m yn gweithio chwareli ei gystadleuwyr yng Ngwynedd \u2013 Dinorwig gyntaf yn 1848 gan droi yn gynllun cyflawn yn 1870; Ffestiniog yn 1863, a Thalyllyn yn 1864. Ar ei ddesg yr oedd cynlluniau manwl gan Charles Spooner, rheolwr a phrif beiriannydd Rheilffordd Ffestiniog, i gyflwyno cynllun cynhwysfawr tebyg i\u2019r un a fodolai yn Ffestiniog ar gyfer y chwarel yn ogystal ag i wasanaethu teithwyr y fro. Onid oedd hon yn sefyllfa bryderus i berchennog chwarel y Penrhyn wrth iddo sylweddoli fod ei gystadleuwyr wedi cael y blaen arno, tra yn 1801 ei ragflaenwyr ef oedd ymysg y cyntaf ym Mhrydain i gyflwyno tramffordd ar reiliau mewn chwarel. Mewn cyflwyniad i gynllun cynharach yn 1868 awgrymodd Spooner- \u2018I have ...considered that a small railway to be of the same gauge as present tramway worked by Locomotive Steam Engines between Penrhyn Quarries and Bangor Slate Wharves would greatly facilitate transit\u2019. Yr oedd y cynllun i gynnwys llinell newydd o\u2019r porthladd drwy ddyffryn Afon Cegin i Felin Hen ac ymlaen i Dregarth ac yno i ymuno a\u0302 thramffordd y chwarel yn Dinas i ganlyn gweddill y ffordd hyd at y chwarel. Fel yn ei gynllun yn Ffestiniog ystyriai Spooner weithio\u2019r rheilffordd drwy ddisgyrchiant naturiol yr allt i ddanfon y llwyth o\u2019r chwarel i\u2019r porthladd, gan ddefnyddio trenau ste\u0302m i ddwyn y cerbydau gwag yn o\u0302l i\u2019r chwarel. Pris cyflawni\u2019r cynllun fesul milltir oedd \u00a33,250 a\u2019r pris cyflawn dros chwe milltir a hanner fyddai \u00a337,737 a\u2019r pris i gynnwys cost tair injan ste\u0302m yn ogystal."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Ond Barwn ystyfnig oedd y Barwn o Landyga\u0301i, ac yn 1873 derbyniodd gynllun diwygiedig gan Spooner. Yn y cynllun hwn yr oedd y Felin Fawr i\u2019w throsi yn ganolfan cynnal a chadw i\u2019r rheilffordd ac yr oedd gorsaf i deithwyr a nwyddau i\u2019w hagor ger Ffordd y Garth ym Mangor a changen i gyrraedd i\u2019r porthladd. Ar ei llwybr i\u2019r chwarel yr oedd cyfres o orsafoedd i\u2019w sefydlu yn Nhyddyn y Felin (Felin Hen), Tregarth a Hendyrpeg ac yn nherminws Coed y Parc byddai\u2019n cysylltu a\u0302 rhwydwaith fewnol y gloddfa. Yr oedd un ychwanegiad diddorol wedi ei gynnwys sef bod cangen i redeg o Ty\u0302\u2019n y Clwt i bentref Bethesda gydag un orsaf i\u2019w sefydlu ger Cae Gas a\u2019r llall ym mhen arall y pentref. Ychwanegodd Spooner gynlluniau manwl o\u2019r injans, y wagenni nwyddau a\u2019r cerbydau teithwyr y byddai\u2019n argymell eu defnyddio a rhwydwaith ste\u0302m gyflawn oedd hon pe byddid yn ei derbyn. Cost yr holl brosiect, i\u2019w gwblhau mewn blwyddyn o waith, fyddai \u00a351,551."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Linda, un o injans cwmni Hunslet, yn croesi\u2019r draphont ger y fynedfa i\u2019r cei ym Mhorth Penrhyn"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Gobaith mawr y Barwn oedd y byddai cyflwyno trafnidiaeth ste\u0302m i\u2019r chwarel yn lleddfu ychydig ar yr anesmwythyd oedd yn y gwaith, ac felly yn ochelgar iawn y derbyniodd gytundeb gan Robert Algeo yn 1877 i addasu\u2019r rheilffordd o ben allt Dinas i\u2019r Felin Fawr, cynllun a oedd yn ei hanfod yn seiliedig ar waith cynharach Spooner. Ym mis Mawrth 1878 derbyniodd ail gynllun i adeiladu llwybr newydd i\u2019r rheilffordd o Dinas i\u2019r porthladd ac agorwyd yr holl rwydwaith yn derfynol ar Hydref 6ed 1879. Yn unol a\u0302 dymuniad y Barwn cynllun preifat i\u2019w weithredu er budd y chwarel yn unig oedd hwn ac ni ddymunai gyhoeddusrwydd tebyg i\u2019r hyn a estynnwyd wrth agor rheilffordd gymunedol Spooner yn Ffestiniog."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Gweithiodd y rheilffordd yn eithriadol effeithiol o gyfnod ei hagor yn 1879 hyd at ddyddiad ei chau\u2019n derfynol yn 1965. Mae\u2019n hawdd i ni feirniadu penderfyniadau\u2019r gorffennol heb sylweddoli pa mor aneffeithlon oedd y gwasanaeth erbyn chwedegau\u2019r ugeinfed ganrif, ond yr oedd yn bur amlwg erbyn hynny na ellid rhedeg y gwasanaeth ar gost economaidd hyd y diwedd. Ac mae\u2019n hawdd eto i ni feirniadu\u2019r penderfyniad i chwalu\u2019r holl gyfundrefn, ond does dim dwywaith pe byddai\u2019r rheilffordd hon mewn bodolaeth heddiw y byddai wedi cyfrannu\u2019n helaeth at economi Dyffryn Ogwen. A meddyliwch, beth pe byddai\u2019r Barwn wedi awdurdodi adeiladu\u2019r gangen i bentref Bethesda? Ond mae hanes yn gyforiog o\u2019r \u2018pe byddai!"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Dyma erthygl gan Meirion Davies, un o\u2019n cyfranwyr gwadd sydd eisoes wedi trafod ymfudo o Ddyffryn Ogwen i ardaloedd eraill o Gymru. Yma mae\u2019n canolbwyntio ar ymfudo i Unol Daleithiau\u2019r America."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Gwelwyd tipyn o ymfudo o Fethesda i\u2019r Unol Daleithiau. Rhwng 1845 a 1851 ymfudodd tua 1500 o Fethesda a Llanberis i ardaloedd llechi Vermont. Yn y 1880au cynnar roedd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn hybu ymfudo fel ateb i ddiweithdra adeg dirwasgiad yn y fasnach lechi. Yn ogystal roedd asiantaethau ymfudo\u2019n denu gweithwyr medrus i symud, ac yn olaf gwelwyd ymfudo fel ymateb i streiciau, megis 1896-1897 ac 1900-1903."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Rhwng 1894 a 1924 nododd 485 o bobl eu bod wedi ymfudo o Fethesda. Mae hyn yn nifer sylweddol o feddwl mai oddeutu 9,000 \u2013 11,000 oedd poblogaeth plwyfi Llanllechid a Llandyga\u0301i yn ystod y cyfnod yma."}, {"text_idx": "#000019", "text": "O 1906 hyd 1913 parhaodd lefel yr ymfudo\u2019n ugain neu fwy\u2019r flwyddyn, yna dirywiodd yn sylweddol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Cymharol ychydig a ymfudodd yn y 1920au cyn i\u2019r Unol Daleithiau gyflwyno Deddf Mewnfudo 1924."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Aeth un neu ddau o Fethesda i weithio ym mwyngloddiau aur a chopr y De-orllewin ac ychydig yn fwy i weithfeydd haearn Pennsylvania, ond y meysydd glo ac ardaloedd y chwareli llechi a ddenodd trwch y mewnfudwyr."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Denwyd llawer i weithio ym mhyllau glo Pennsylvania ac mae enwau llawer o\u2019r trefi a gofnodwyd fel cyrchfannau, megis Wilkes Barre a Scranton, yn gyfarwydd iawn i ni yng Nghymru. A oedd gan y mudwyr yma brofiad o weithio ym mhyllau glo De Cymru neu a aethant yn syth o\u2019r chwarel ?"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Nodwedd hynod o\u2019r cofnodion glanio yw\u2019r nifer oedd yn dychwelyd i\u2019r Unol Daleithiau o Fethesda. Roedd 73 ohonynt yn wedi bod yn America o\u2019r blaen, sef 15% o\u2019r teithwyr. Roedd hyn yn annisgwyl, ond o edrych ar gyfrifiadau 1891 i 1911, gwelir bod dros 70 o bobl a aned yn yr Unol Daleithiau\u2019n byw yn Llanllechid, Llandyga\u0301i a Bethesda. Mae hyn yn awgrymu fod \u201cmudo dychwelyd\u201d (return migration) yn weddol gyffredin. Beth a alluogodd i hyn ddigwydd a beth oedd y rhesymau achosodd y dychwelyd ?"}, {"text_idx": "#000037", "text": "Mae\u2019r cwestiwn cyntaf uchod yn weddol hawdd ei ateb. Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd hwylio\u2019r Iwerydd yn fwy diogel ac yn gyflymach nag erioed o\u2019r blaen. Yn y 1830au cymerai\u2019r daith dros bymtheg diwrnod ond erbyn 1900 dim ond 5-6 diwrnod. Yn ogystal roedd y llongau\u2019n fwy \u2013 llawer yn medru cludo dros 2,000 o bobl. Golygai hyn fod cost tocynnau\u2019n gostwng. Yn ogystal roedd cysylltiadau personol yn cynyddu \u2013 mwy o bobl yn llythrennog, gwell systemau post, telegraff traws Iwerydd."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae\u2019r ail gwestiwn yn anoddach i\u2019w ateb, gan fod rhesymau gwahanol gan bawb i ddychwelyd. Yn ddiamau ymwelwyr dros dro i Fethesda oedd y mwyafrif a gofnodwyd yn dychwelyd i\u2019r Unol Daleithiau, rhai ohonynt yn wreiddiol o Gymru, eraill yn ddisgynyddion i ymfudwyr o Gymru. Efallai eu bod wedi teithio i\u2019w hardal enedigol i ymweld a\u0302\u2019r teulu; i gyflwyno plant a anwyd yn yr Unol Daleithiau neu i gynorthwyo ar adegau o argyfwng teuluol. Dyma rai enghreifftiau."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Ymddengys fod y bobl a aned yn yr Unol Daleithiau a gofnodir ym Methesda yng nghyfrifiadau 1891-1911 yn dueddol o fod yn ddychwelwyr parhaol. Mae nifer o resymau i gredu hyn. Yn gyntaf, un sy\u2019n cael ei ddisgrifio fel ymwelydd. Yn ail, mae\u2019r mwyafrif o oedolion gwrywaidd mewn gwaith (chwarelwyr yn bennaf). Yn olaf, mae nifer o blant iau teuluoedd a fu yn America wedi eu geni ym Methesda. Dyma rai enghreifftiau."}, {"text_idx": "#000043", "text": "1891. 64 Coed y Parc, Llandyga\u0301i. Y penteulu oedd Margaret Jones, gweddw 27 oed a anwyd yn Llandyga\u0301i. Roedd ganddi ddau blentyn \u2013 William, 7 oed, wedi ei eni yn Llanllechid ac Ellen, dwy flwydd oed, yn enedigol o Philadelphia. Felly symudodd Margaret i\u2019r Unol Daleithiau rywbryd wedi 1884 a dychwelyd ym 1889 neu\u2019n hwyrach. A fu ei gw\u0302r farw yn yr Unol Daleithiau ?"}, {"text_idx": "#000046", "text": "Efallai mai\u2019r bwriad gwreiddiol oedd mudo am gyfnod ac yna dychwelyd i Gymru. Mae ymchwil i fewnfudwyr o Pakistan i Brydain wedi\u2019r Ail Ryfel Byd wedi canfod yr hyn a elwir yn \u201cfreuddwyd dychwelyd\u201d (myth of return). Gallai\u2019r un freuddwyd fod wedi bodoli ymhlith nifer o ymfudwyr Cymreig."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mudodd cannoedd o bobl o Fethesda i\u2019r Unol Daleithiau yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau\u2019r ugeinfed ganrif. Rhesymau economaidd oedd yn bennaf gyfrifol am yr ymfudo. Ymhlith y ffactorau gwthio oedd tlodi, streiciau, dirwasgiad a dirywiad y diwydiant llechi yng Nghymru. Yr hyn oedd yn eu denu i America oedd y gobaith am waith, yn enwedig yn y dinasoedd mawr neu yn yr ardaloedd diwydiannol."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Yn olaf, nid oedd ymfudo o reidrwydd yn daith unffordd. Mae cofnodion mudo a\u2019r cyfrifiad yn dangos fod nifer sylweddol yn ail groesi\u2019r Iwerydd, rhai ar ymweliad dros dro, eraill yn dychwelyd yn barhaol."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Ar ddechrau\u2019r bymthegfed ganrif deiliad y Penrhyn oedd Gwilym ap Gruffydd (1370-1430) gw\u0302r a gymerodd gamau breision trachwantus i ymledu a chadarnhau ei stad. Yn hanesyddol, ef oedd un o\u2019r perchnogion tir cyntaf a fanteisiodd i ledu gorwelion ei diriogaeth drwy brynu tir yn hytrach na thrwy ei ennill fel rhan o etifeddiaeth neu mewn brwydr. Drwy gyfuniad o gyfoeth, ystryw ac efallai rym, llwyddodd Gwilym ap Gruffydd i oresgyn y drefn frodorol Gymreig o ddosrannu tir yn gyfrannog. O 1352 ymlaen, yn dilyn tanseilio\u2019r drefn Gymreig gan goncwest Edward I, digwyddodd cyfnewidiadau tiriogaethol sylweddol yn yr ardal ac erbyn 1413 yr oedd Gruffydd yn berchen ar drefgor Gymreig Cororion ac yn derbyn rhent o \u00a314.7.0 gan ei denantiaid. Mae cofnod cyntaf y plasty yn dyddio i 1413 ac felly mae ym mherchnogaeth teulu Gwilym ap Gruffydd. Fodd bynnag, credir fod tiriogaeth y stad yn perthyn i gyfnod cynharach yn y bedwaredd ganrif ar ddeg ac fe\u2019i cysylltir a\u0302 Gafael Gron ap Eden. Y bymthegfed ganrif oedd un o gyfnodau oes aur y Penrhyn pan oedd yn enwog drwy Gymru am y croeso a\u2019r lletygarwch a geid yno i feirdd mwyaf clodfawr y gle\u0302r. Un o\u2019r ymwelwyr cyson oedd Guto\u2019r Glyn, a ystyrir ymysg y disgleiriaf o\u2019r holl feirdd, a chanodd ef ddau gywydd mawl i William Fychan ap Gwilym, sef mab Gwilym o\u2019r Penrhyn, a ddigwyddai hefyd fod yn siambrlen Gwynedd i ychwanegu at ei glod."}]