[{"text_idx": "#000001", "text": "Stori dda... neu\u2019r gwirionedd \u2013 a ddaeth Cristnogaeth i Gymru yn yr ail ganrif? \u2013 Mel Hopkins"}, {"text_idx": "#000002", "text": "A oedd ein cyndeidiau ymysg y cyntaf ar ynysoedd Prydain i dderbyn y ffydd? Un o straeon mwyaf diddorol hanes Cymru yw\u2019r posibilrwydd i Gristnogaeth gyrraedd Cymru mor gynnar a\u0302\u2019r ail ganrif. Ailadroddir yr hanes yn nifer o lawysgrifau yr Oesoedd Canol."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Mae stori chwedlonol yn honni i frenin y Brythoniaid; Lucius yn Lladin, Lleurwg neu Lleufer Mawr yn y Gymraeg, anfon llythyr yn nwylo dau neges-ydd sef Medwy ac Elfan at y Pab Elidir (Eleutherius) yn 179 OC. Mae\u2019r brenin yn ymbil ar i\u2019r Pab weddi\u0308o am iddo ddod yn Gristion a Medwy ac Elfan yn dychwelyd ac yn bedyddio Lleufer. Yna danfonwyd dau genhadwr i Brydain, sef Ffagan a Dyfrig, i bregethu i\u2019r Brythoniaid."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Os ydy hynny yn wir, mae\u2019n awgrymu i Gristnogaeth gyrraedd Prydain yn yr ail ganrif, dros ganrif cyn merthyrdod Amphibalus, Esgob Llandaf; a Julius ac Aaron yng Nghaerllion tua 300 OC yng nghyfnod erledigaethau Diocletian. Mae yna gofnod hefyd bod tri esgob a dau gwmni\u0308wr o Brydain wedi mynychu Cyngor Arles yn 314 OC. Un ohonynt oedd Adelfius o Gaerleon. Mae cenhadaeth Sant Awstin i Loegr ym 597 OC wedi dylanwadu\u2019n fawr ar hanes Cristnogaeth ym Mhrydain ond mae sail i gredu bod elfennau o wirionedd yn stori Lleurwg."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae amryw o ffynonellau yn cofnodi\u2019r un hanes am Lleurwg dros y canrifoedd. Ymddangosa\u2019r cyfeiriad cynharaf at y stori mewn copi o\u2019r 9fed ganrif o destun o\u2019r 6ed ganrif sef y Catalogus Felicanus. Cofnododd Beda yn ei gampwaith Hanes Eglwysig Pobl Lloegr fod y brenin Brythoneg, Lucius (Lleurwg Mawr) wedi ysgrifennu at y Pab Eleutherius ym 179 OC i gofyn iddo weddi\u0308o drosto i ddod yn Gristion."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae\u2019r epithed yn bwysig gan ei fod yn dystiolaeth o\u2019i enwogrwydd, efallai fel pennaeth llwyth y Siluriaid. Mae Sieffre o Fynwy, William o Falmesbury a Gerallt Gymro hefyd yn cyfeirio at stori Lleurwg."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Achoswyd dryswch am gysylltiad Lleurwg gyda Chymru gan astudiaeth Adolf Von Harnack ym 1904, honnodd fod gwall ysgrifenyddol yn y Liber Pontificalis a bod y gair \u2018Britannio\u2019 Prydain wedi ei ysgrifennu yn lle \u2018Britio\u2019 sef amddiffynfa yn Edessa, gan awgrymu nad oedd gwreiddiau Cymreig i\u2019r chwedl."}, {"text_idx": "#000012", "text": "O ganlyniad i\u2019r astudiaeth anwybyddwyd natur Gymraeg Lleurwg. Yn ei waith manwl am y brenin mae\u2019r archeolegydd David Knight yn gwrthod y cyswllt gydag Edessa gan ddangos i\u2019r amddiffynfa gael ei hadeiladu ymhell ar o\u0302l cyfnod y Pab Eleutherius. Dadleua Knight hefyd fod y dyfyniad gwreiddiol yn y Liber Pontificalus yn gywir gan fod y gwaith o dan ofal llym Flavius Cassiodorus ac na fyddai byth wedi caniata\u0301u unrhyw wall ysgrifenyddol o gwbl wrth gopi\u0308o testunau yn ei ysgrifdy."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae stori Lleurwg yn bwysig iawn yn hanes Cymru; fe\u2019i defnyddiwyd i gyflawni nifer o ddibenion gwleidyddol ac eglwysig."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn y seithfed ganrif, pan gollodd yr eglwys Geltaidd diroedd i Mercia o amgylch Henffordd a Hafren, gallai\u2019r eglwys Geltaidd dynnu sylw at dreftadaeth lawer hy\u0302n na\u2019r un Sacsonaidd a honni awdurdod dros esgobion Rhufeinig Henffordd."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae Beda yn adrodd stori adnabyddus am esgobion Cymru yn ymgynghori a\u0302 Meudwy doeth. Dywedodd wrthynt pe bai Awstin yn codi o\u2019i gadair i\u2019w cyfarch fe fyddai\u2019n eu parchu a dylent wrando arno; pe bai\u2019n parhau i eistedd ni ddylid gwrando arno. Parhaodd yr hollt ysbrydol tan synod Whitby yn 664. Mewn anghydfod tua 1125 rhwng esgobaethau Llandaf, Henffordd a Thy\u0302 Ddewi dros ffiniau tir Llandaf cynhyrchwyd llyfr y De Primo Statu Landauensis Ecclesiae gan eglwys Llandaf. Dyma\u2019r tro cyntaf mae enw Elfan a Meudwy yn ymddangos mewn dogfen. Ysgrifennodd offeiriaid Ty\u0302 Ddewi tua\u2019r un flwyddyn at y Pab Honorius II gan ddatgan bod tri archesgob ym Mhrydain yng nghyfnod Lleurwg."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Defnyddiodd Richard Davies stori Lleurwg yn ei ragair i Destament Newydd Cymraeg 1567. Dadleuodd fod yr hen ffydd Gatholig wedi\u2019i gorfodi ar y Cymry a bod gwir Gristnogaeth wedi dod drwy Joseff o Arimathea ac mai Lleurwg ap Coel sefydlodd Cristnogaeth yn o\u0302l y gyfraith ym Mhrydain ym 180 OC. Dadleuodd y dylai\u2019r Cymry fod yn falch bod eu cyndeidiau ymysg y cyntaf ar ynysoedd Prydain i dderbyn y ffydd. Hawliodd merthyron Catholig y cyfnod Lleurwg i\u2019w hunain hefyd."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Nododd y Monmouthshire Merlin ym 1858 bod pedair eglwys wedi eu henwi ar o\u0302l y seintiau yn Ne Ddwyrain Cymru. Mae Sant Ffagan wrth gwrs yn bentref ar gyrion y brif ddinas. Honnir y bu Ffagan yn byw ger Rhydlafar sydd hefyd yn y brifddinas. Fe\u2019i rhestrir fel ail esgob Llandaf. Cofnodwyd un o\u2019i hoff wirebau yn Englynion Y Clyweid:"}, {"text_idx": "#000021", "text": "\u2018A glywaist ti chwedl Ffagan, Gwedi dangaws ei ddatgan? Lle taw Duw, nid doeth yngan.\u2019"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Yr hyn sy\u2019n ddiddorol yw bod cysegriadau lleol i\u2019r saint hyn mewn ardal gymharol fach yn ne ddwyrain Cymru. Enwir Michaelston y Fedw, neu Llanfedwy cynt, ger St Ffagan ar o\u0302l Medwy. Roedd yna Drefedwy ger Notais, pentref a gollwyd i\u2019r mo\u0302r yn 1904 yn o\u0302l y Cardiff Times. Mae Llan Lleurwg sydd nawr wedi ei enwi yn Llaneirwg (St Mellons) yn ardal yng Nghaerdydd."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Mae traddodiad yn cofnodi teyrnasiad Saint Lleurwg am 77 mlynedd, rhwng 124 a 201. Claddwyd ef gyntaf yn Eglwys y Santes Fair de Lode yng Nghaerloyw. Rhywbryd yn ddiweddarach symudwyd ei greiriau i Eglwys Sant Pedr-ar-Cornhill, ac, yn ddiweddarach eto, yn o\u0302l i Gaerloyw."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae\u2019n arwyddocaol bod y merthyron cynnar tua 300 OC ac esgob yng Nghyngor Arles o Gaerllion, sy\u2019n dangos bod presenoldeb rhyw fath o drefniant Cristnogol yn yr ardal hon. Yn yr union ranbarth daearyddol lle byddai Lleurwg \u2013 fel ma\u0302n frenin y Silures \u2013 yn ddylanwad awdurdodol."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Mae\u2019r dystiolaeth am enwau llefydd yn dynodi atgof o\u2019r seintiau cynnar ac mae\u2019r teitl Lleufer Mawr yn dangos ei fod yn ffigwr enwog, parchus."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Mae\u2019r rhain yn ddangosyddion bod Cristnogaeth gynnar wedi sefydlu clofan yn ne ddwyrain Cymru cyn y 4edd ganrif."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Mae rhai haneswyr yn derbyn y gall y stori fod yn atgof o dro\u0308edigaeth is-frenin o Brydain."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Os felly, dangosir bod Cristnogaeth yng Nghymru yn llawer hy\u0302n na\u2019r hyn a feddyliwyd gyntaf."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Yn yr hen Galendr Cymreig, mae Sant Lucius y Brenin yn cael ei goffa\u0301u ddwywaith: ar Fai 28ain, diwrnod ei Fedydd, ac ar Ragfyr 3ydd, diwrnod ei farwolaeth."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae'r safbwyntiau a fynegwyd yma yn eiddo i'n defnyddwyr ac nid o reidrwydd yn adlewyrchu barn Y Cymro neu unrhyw gwmni yn gysylltiedig a Y Cymro."}]