[{"text_idx": "#000001", "text": "Ac yntau a\u2019i wraig wedi bod mor hapus yn Nhanygrisiau, dyfalais sawl gwaith beth barodd iddynt adael y lle a mudo i\u2019r Barri. Rhesymau economaidd oedd yn gyfrifol. Yr oedd y dirwasgiad yn y fasnach adeiladu wedi cychwyn ers 1902, ac wedi taro\u2019r diwydiant llechi yn 1903. Parhau i ddirywio yn gyson a wnaeth tan 1913. Gyda cyflogau yn isel, diweithdra yn rhemp, dioddefodd llefydd fel Tanygrisiau yn enbyd. Mudodd y rhai a fedrai i\u2019r maes glo yn Ne Cymru, a lleihaodd aelodau Eglwys Tanygrisiau yn flynddol. \u201cY mae yma dlodi enbyd, a minnau yn ei ganol yn ddigon drwg fy hwyl\u201d meddai Silyn mewn llythyr at fy nhaid ym 1909. Effeithodd ar ei iechyd, a dioddefodd o\u2019r clefyd melyn. Teimlai fod criw yr ILP yn llaesu ei dwylo a falle mai dyma pam y collodd flas ar wleidyddiaeth, er na phylodd ei se\u0302l dros Sosialaeth. Meddai mewn llythyr at gyfaill,"}, {"text_idx": "#000002", "text": "\u2018Y mae\u2019n wir yn amhosibl i\u2019r eglwys hon yn ei chyflwr presennol gynnal gweinidog, ac y mae meddwl am fod yn faich ar y gymdeithas yn annioddefol i mi.\u2019"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Roedd yn dal i deimlo fel hyn yn 1912, ac yn chwilio am swydd arall. Daeth gwaredigaeth am dymor byr, wrth i David Davies, Llandinam gychwyn mudiad i fod yn Gofeb Genedlaethol i Edward VII, a\u2019r gofeb fyddai cronfa i ymladd TB yng Nghymru. Tom Jones oedd Ysgrifennydd a Threfnydd y mudiad. Gofynnodd David Davies a fyddai Silyn yn fodlon mynd ar daith i\u2019r America efo Co\u0302r Meibion y Moelwyn i gasglu arian i\u2019r gronfa, a theithiodd Silyn i Ganada ac America a bu\u2019r daith yn llwyddiant. Hwyliodd yn o\u0302l o Efrog Newydd ar Ebrill 7ed, 1912 gan groesi\u2019r darn o\u2019r mo\u0302r lle byddai\u2019r Titanic yn suddo wythnos yn ddiweddarach. Pan ddaeth adref, roedd wedi gwella o\u2019r clefyd melyn. Roedd David Davies wedi talu ei gyflog am chwe mis, a rhoddodd ganpunt ar ben hynny iddo am ei wasanaeth."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yng Nghaerdydd yr oedd Cofrestrfa\u2019r Brifysgol, ond cafodd Silyn gartref yn agos at dy\u0302 Tom Jones yn Ionawr 1913. (Gyda llaw, Silyn oedd yn gyfrifol am ddenu R. Williams Parry o Gefnddwysarn i\u2019r Barri) O fewn llai na blwyddyn wedi iddo gyrraedd, digwyddodd tamchwa Senghennydd lle collodd 439 o ddynion eu bywydau. Gwyddai Silyn fod pobl o Ffestiniog yn gweithio yn y pwll ac aeth yno ar ei union. Cyfarfu hen gyfaill o chwarelwr oedd yn chwilio am ei fab, ond er i Silyn fynd yno bob dydd am ddiwrnodau, ni ddaethpwyd o hyd i\u2019r mab."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Llwyddodd Silyn yn ei swydd ond yna daeth y Rhyfel Mawr. Er yn credu mewn heddwch rhwng gwerinoedd byd, ac er iddo gael ei siomi fod gweithwyr gwledydd yn ymladd ei gilydd, bu ei ramantiaeth yn drech nag o. \u201cTwrnameint ydoedd brwydrau bywyd i Silyn drwy ei oes a thrwy bob oes\u201d meddai R. Alun Roberts. Cynigiodd ymuno a\u0302\u2019r Fyddin er ei fod yn 43 oed, ond nid oedd ei iechyd yn ddigon da. Bu\u2019n annerch cyfarfodydd recriwtio gyda Owen Thomas i gael dynion i ymuno a\u0302\u2019r Gatrawd Gymreig, a helpodd i ffurfio Adran Gymreig o\u2019r OTC (Officer\u2019s Training Corps) gan gael myfyrwyr i ddod yn swyddogion. Pan gasglodd Cymry America bum mil o bunnau i Lloyd George i helpu\u2019r Cymry, gofynnodd Lloyd George i Silyn fod ar y pwyllgor i weinyddu\u2019r arian. Sefydlwyd ffatrioedd i weu sannau Blaenau Ffestiniog, Talysarn a Bethesda."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Roedd criw o Gymry diwylliedig yn byw yn Y Barri, ac o\u2019r criw hwn y deilliodd y cylchgrawn, Welsh Outlook yn Ionawr 1914 wedi syniad gan Tom Jones y dylid cael cylchgrawn am fywyd Cymru i\u2019r di-Gymraeg. David Davies oedd yn ei ariannu, ac roedd Silyn ar y Bwrdd Golygyddol."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Erbyn 1917, roedd y rhyfel wedi rhygnu \u2018mlaen ers tair blynedd pan laddwyd Hedd Wyn, bardd a adwaenai Silyn yn dda ers dyddiau Tanygrisiau. Cyhoeddwyd pedwar englyn o waith Silyn yn Welsh Outlook am Hedd Wyn, ac roedd Silyn yn awyddus i gael cerflun ohono yn ei bentref genedigol. Roedd wedi ymweld a\u0302\u2019i fedd yn Fflandrys fwy nac unwaith ac wedi cael y Comisiwn Beddau i ychwanegu\u2019r geiriau \u2018Y Prifardd Hedd Wyn\u2019 ar y garreg. Cyhoeddodd \u2018Cerddi\u2019r Bugail\u2019 sef gwaith Hedd Wyn yn 1918, llyfr a aeth i ail argraffiad. Silyn oedd ysgrifennydd y Pwyllgor Coffa Cenedlaethol i Hedd Wyn, ac i\u2019r gronfa hon aeth elw Cerddi\u2019r Bugail. Erbyn 1923 yr oedd cerflun o Hedd Wyn, o waith Merrifield, wedi ei osod ganllath o fan geni Hedd Wyn yn Traws."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Wedi\u2019r Rhyfel, ail-drefnwyd y Bwrdd Penodiadau gan mai\u2019r pwyslais oedd cael swyddogion o\u2019r lluoedd arfog yn o\u0302l mewn gwaith. Silyn oedd y swyddog dros Gymru, ac nid swydd hawdd mohoni. Gweithiodd Silyn yn galed yn y gwaith tan 1922 gan sefydlu gweithdai mewn hanner dwsin o lefydd ar draws Cymru i\u2019r cyn filwyr ddysgu pob math o wahanol grefftau gyda pedwar mil a hanner wedi cael hyfforddiant mewn rhyw grefft neu\u2019i gilydd. Tristwch pethau oedd prinder swyddi yn ystod y 20au."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Cawsant gi gan dad Hedd Wyn, ac roedd y teulu yn gyflawn wedi dyfodiad Mot."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn Y Barri y cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol 1920 a gwnaed Silyn yn Gadeirydd y Pwyllgor Lle\u0302n. A\u2019r rhyfel ar ben, nid trechu\u2019r Almaenwyr oedd y nod mwyach ond \u2018gwneud y wlad yn un gymwys i arwyr fyw ynddi\u2019. Addysg a diwygiadau cymdeithasol oedd y cyweirnod bellach a dechreuodd y Sosialydd a\u2019r gwerinwr ymddeffro yn Silyn unwaith eto. Roedd tuedd ynddo i fwynhau bod yn w\u0302r mawr yng nghwmni gwy\u0302r mawr ac yr oedd ei waith fel Swyddog Gwladol yn rhoi digon o gyfle iddo, megis ei ddau weithdy i Dywysog Cymru yn 1921. Ond nid yma oedd ei galon. Meddai wrth Tom Jones, wrth so\u0302n am Lafur yn paratoi i lywodraethu, a\u2019r Miner\u2019s Federation yn dewis un graddedig yn asiant iddynt,"}, {"text_idx": "#000017", "text": "\u2018y mae\u2019n iechyd i galon dyn siarad a\u0302 hwy [y dynion ifanc] ar o\u0302l rhagrith a pharchusrwydd felltith yn y cylchoedd swyddogol yr wyf yn troi ynddynt yn awr....\u2019"}, {"text_idx": "#000019", "text": "\u2018Petaswn bymtheg mlynedd yn ieuengach, ni phetruswn. Yr wyf yn gwneud fy ngorau i wthio\u2019r dynion ieuanc yn eu blaenau.\u2019"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Daeth swydd Cofrestrydd y Brifysgol yn wag ac yr oedd gan Silyn awydd ei chael gan y gallai fod yn gyswllt byw rhwng y Brifysgol a phobl Cymru. Yn anffodus, yr oedd John Rowlands yn w\u0302r pur ddylanwadol ar y pryd, ac roedd Silyn wedi pechu yn ei erbyn. Heb wybod pwy oedd, roedd gwr dieithr yn siarad efo Silyn dros bryd mewn gwesty. Roedd o ar ei ffordd i\u2019r Llys i bleidleisio am Gofrestrydd am iddo gael cais personol gan John Rowlands i fwrw ei bleidlais yn erbyn \u2018y dyn ofnadwy \u2018na, Silyn Roberts \u2013 ei fod yn Sosialydd ac yn Folshefydd nad oedd yn byw gyda\u2019i wraig\u2019! Afraid deud, ni chafodd Silyn mo\u2019r swydd."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Yn y Barri ym 1906 y sefydlwyd y gangen Gymreig gyntaf, ac yn Wrecsam yn 1908 y cafwyd y dosbarth cyntaf yn y Gogledd, ond roeddent yn dal i gael eu gweinyddu o Loegr. Rhoddodd Silyn dystiolaeth ym 1916 i Ddirprwaeth Frenhinol oedd yn chwilio i waith Prifysgol Cymru, a chofiai am ei ddosbarthiadau cynnar ym Mlaenau Ffestiniog."}, {"text_idx": "#000023", "text": "\u2018Y mae mudiad addysg fel hwn [WEA] yn datblygu cymeriad cenedl, peth pwysicach hyd yn oed na datblygu ei deall\u2019"}, {"text_idx": "#000024", "text": "meddai Silyn. Hoffai\u2019r adnod yn Ioan 8, 38 a phregethai arni yn aml, \u2018A chwi a gewch wybod y gwirionedd, a\u2019r gwirionedd a\u2019ch rhyddha chwi.\u2019"}, {"text_idx": "#000025", "text": "Chwarelwyr a gweithwyr tir oedd y rhan fwyaf o aelodau y dosbarthiadau cyntaf. Yn Gymraeg y darlithiau Silyn i\u2019w ddosbarthiadau, gan roi tystiolaeth ym 1925 i\u2019r Pwyllgor ar Le\u2019r Gymraeg yn Addysg Cymru, gan nodi prinder gwerslyfrau Cymraeg. Ar Economeg y byddai\u2019n darlithio amlaf, ond roedd ganddo ddosbarthiadau mewn Llenyddiaeth Saesneg hefyd, ac yr oedd fwy yn ei elfen yn trin llenyddiaeth. Meddai David Thomas,"}, {"text_idx": "#000026", "text": "\u2018Weithiau, byddai awr o drafodaeth ar economeg yn arwain i adrodd darnau helaeth o Shelley, ei gerddi mwyaf chwyldroadol, a Silyn yn llwyddo i roddi ta\u0302n mewn pwnc a allai fod yn ddigon sych.\u2019"}, {"text_idx": "#000027", "text": "Aeth Silyn ati i sefydlu Rhanbarth Gogledd Cymru o\u2019r WEA, gan ysgrifennu ysgrifau i\u2019r Dinesydd a\u2019r Undeb Addysg y Gweithwyr. Daeth i fod yn 1924 gyda Thomas Rees, Prifathro Bala Bangor yn Gadeirydd a Silyn yn ysgrifennydd. Cafwyd stafell yn y Brifysgol ac aeth Silyn i brynu sto\u0302l i\u2019r teipist am swllt, cwpwrdd a chrac ynddo am chwe swllt a chafwyd bargen wrth gael teipiadur. Dyna gychwyn y WEA yng Ngogledd Cymru. Bu raid canfod arian i dalu cyflogau yr athrawon, gan i\u2019r Bwrdd Addysg newid ei bolisi ym 1924. Llwyddodd Silyn i gael cefnogaeth gan Undebau Llafur, undebau athrawon, cymdeithasau cydweithredol a chyfeillion ymhob man."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Rhwng 1925 a 1930, sefydlodd Silyn 14 cangen newydd. Erbyn 1930, roedd y WEA yn gyfrifol am 63 dosbarth. Roedd y Cyngor Cerdd yn gyfrifol am 7 a cholegau Bangor ac Aberystwyth yn gyfrifol am 42 yng Ngogledd Cymru, ond dosbarthiadua WEA oeddent i gyd yn yr ystyr mai\u2019r WEA oedd tu cefn iddynt megis o\u2019r dechrau. Tyfodd y myfyrwyr o 450 i 2,300 \u2013 y cyfartaledd uchaf yn o\u0302l y boblogaeth yn yr holl deyrnas. Roedd Rali yn cael ei chynnal bob blwyddyn, Ysgolion Bwrw Sul ac Ysgolion Undydd ym Mangor. Aent ar daith feic i fannau diddorol, heb so\u0302n am Ysgolion Haf Coleg Harlech. Silyn a Williams Parry oedd yr athrawon am y pythefnos."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Yn ei swydd efo\u2019r Bwrdd Penodiadau, ni allai ymwneud llawer a\u0302 gwleidyddiaeth, ond bwriodd iddi eto wedi dod i fyw i Fangor. Ef oedd Trysorydd Ffederasiwn Pleidiau Llafur Gogledd Cymru ac ef oedd ymgeisydd Llafur am y Cyngor Sir yn un o wardiau Bangor, er na fu\u2019n llwyddiannus. Bu\u2019n annerch sawl cyfarfod a gweithiodd ar bapur Llafur, Y Dinesydd Cymreig, e.e. cyfres o 16 o ysgrifau ar \u2018Fethiant Cyfalafiaeth\u2019 a dwy ysgrif yn 1929 ar \u2018Bywyd yn Rwsia\u2019."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Pan glywodd am y Chwyldro yn Rwsia ym 1917, teimlodd fod chwyldro debyg i\u2019r Chwyldro Ffrengig wedi digwydd, un mwy bendithiol gan ei fod yn un economaidd yn ogystal ag yn un boliticaidd. O\u2019r diwedd, roedd Sosialaeth wedi ei sefydlu yn un o wledydd mawr y byd."}, {"text_idx": "#000032", "text": "A dyma ni\u2019n o\u0302l i gychwyn yr erthygl hon, yn Ystafell Ddarllen yr Amgueddfa Brydeinig efo Silyn un ochr i fwrdd, a Lenin yr ochr arall ar ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Cofiwn hefyd be ddywedwyd am y Silyn ifanc, os oedd cynnwrf, roedd rhaid iddo gael bod yn rhan ohono. Ysai Silyn am gael gweld y wlad Sosialaidd, a daeth y cyfle yn 1930 pan oedd yn nesau at ei 60 oed. Dan Undeb Cymdeithasau Cydweithredol Rwsia, trefnodd dyn o Gonwy, T A Leonard, daith i\u2019r wlad, ac ymunodd Silyn a\u0302 hwy. Pan aeth Leonard yn wael yn Leningrad a gorfod mynd adref, dewiswyd Silyn fel arweinydd y parti. Sgwennodd beth am y profiad i\u2019r Goleuad wrth hwylio o Lundain,"}, {"text_idx": "#000035", "text": "\u2018Soviet y morwyr sy\u2019n llywodraethu\u2019r llong ac yn rhoi ei orchmynion i\u2019r capten!.... Ar y llong, y mae\u2019r morwyr yn ethol soviet y llong, a\u2019r soviet sy\u2019n setlo\u2019r polisi yngly\u0302n a\u0302\u2019r fordaith, ond gadewir y manylion i\u2019r swyddogion.\u2019"}, {"text_idx": "#000036", "text": "Cyrhaeddodd Leningrad ar Fehefin 11, mynd i Moscow, Kiev, Rostof, Karkof i Moscow, a chyrraedd Hull ar Orffennaf 8 ar y llong Siberia. Dyma sut y sgwennodd i Nanw ei ferch o Leningrad, \u2018Rwy\u2019n ysgrifennu\u2019r p/c hwn ym Mhlas y Tsar... Cefais hwyl fawr efo rhai o filwyr y Fyddin Goch y bore \u2018ma... mi wnes i chwerthin dros y lle.\u2019"}, {"text_idx": "#000037", "text": "\u2018Yr ydym yn byw mewn gwlad lle y mae popeth yn newydd, lle y mae pob wyneb wedi ei oleuo a\u0302 gobaith, ac yn eiddgar am droi\u2019r breuddwyd yn sylwedd.\u2019"}, {"text_idx": "#000038", "text": "Pryder iddo oedd absenoldeb gwy\u0302r busnes o Brydain yn y wlad. Gwelodd gannoedd o Americainiaid ac Ellmyn, ond neb o Brydain er fod nifer y di-waith ym Mhrydain yn tynnu at ddwy filiwn. Ond bu\u2019r cyfnod yn Rwsia yn adnewyddiad iddo. Dywedodd mewn llythyr o Kiev ei fod \u2018yn iach fel ceffyl, ac yn teimlo ugain mlynedd yn ieuengach.\u2019 Dychwelodd yn llawn brwdfrydedd a se\u0302l cenhadol ac edrychai ymlaen i siarad am y gwyrthiau a welodd yn digwydd yn Rwsia."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Rw\u0302an, bu dwy fordaith dyngedfennol ym mywyd Silyn. Ar y cyntaf, yn dychwelyd o\u2019r Unol Daleithiau i Brydain, bu\u2019n hynod o ffodus, gan osgoi y rhew a ddinistriodd y Titanic wythnos yn ddiweddarach. Ar yr ail, ni chafodd yr un lwc. Cafodd fordaith hyfryd o Leningrad a mynediad i Gamlas Kiel, ond cyn dod o\u2019r gamlas, aeth y llong drwy gwmwl o fosgi\u0302tos. Pigwyd Silyn deirgwaith ar ei wyneb ac o fewn 24 awr, roedd ei wres yn 102\u00b0F. Bu meddyg y llong efo fo drwy\u2019r nos ac erbyn cyrraedd Llundain, roedd yn well. Pwysodd y meddyg arno i aros ar y llong am ddiwrnod neu ddau, ond dal y tre\u0302n i Fangor wnaeth Silyn, a bu yn ei wely am rai dyddiau."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Wedi iddo wella, trodd ati i sgwennu a darlithio am hanes Rwsia. Erbyn Awst 9ed, roedd wedi mynd i Goleg Harlech i ddarlithio yn yr Ysgol Haf. Ond dychwelodd yr hen dwymyn yn ystod yr wythnos, bu raid iddo ddod adref yn sydyn, a bu farw ar Nos Wener, Awst 13 yn 59 oed. Y daith i Rwsia oedd uchafbwynt ei fywyd, ac roedd yn dda iddo gael ei gwneud. Fel hyn yr ysgrifennodd mewn llythyr o Fangor,"}, {"text_idx": "#000041", "text": "\u2018Am rhyw dair wythnos, bum yn byw mewn byd newydd, ac yno y carwn aros. Petawn 30 mlynedd yn iau, yr wyf yn sicr yr awn i Rwsia i fwrw fy nghoelbren gyda\u2019r chwyldroadwyr, ond yn awr nid oes gennyf ond fy hen esgyrn i\u2019w cynnig iddynt. Pobl ifanc sy\u2019n llywodraethu yng Nghymru heddiw.... O na chawn fyw am ddeugain mlynedd arall i weld ffrwyth yr arbraw aruthrol yma yn Rwsia. Ond er na chaf fyw i\u2019w weld, gallaf ddymuno i\u2019m cyfeillion a\u0302\u2019m holl galon y llwyddiant y maent yn ei haeddu gymaint.\u2019"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mewn llythyr at Mary Silyn o Rostov, soniodd am orymdaith o ugain mil o Folshefics Rostof yn canu a dawnsio dan fyrdd o faneri coch, a channoedd o fandiau."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Ac fel dywedodd fy nhaid, \u2018Yn sw\u0302n oratorio y daith fawr hon, a\u2019r gobeithion gloywon ....yr aeth Silyn o\u2019r byd yma, gan adael ffrwyth ei athrylith a\u2019i lafur a\u2019i gariad a\u2019i ffydd yn gynhysgaeth i ninnau ar ei o\u0302l."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Crynhowyd y wybodaeth o fywgraffiad fy nhaid i Silyn \u2018Silyn\u2019 gan David Thomas, Gwasg y Brython, Lerpwl, 1956. Mae gennyf gopiau os oes rhywun yn dymuno cael un."}, {"text_idx": "#000049", "text": "I have been researching some of the historically interesting deceased with connections to Lewisham ( SE London ) and came across Robert Silyn Roberts name in connection with his time as Minister at the former Welsh Church without appreciating just how remarkable his life and work was. I purchased the biography of Silyn by David Thomas ( as it is in the Welsh Language) I was therefore having to look afresh at some of his contemporary links to poets, revolutionaries and reformers in English. Did he for instance have any contacts with the campaigning journalist, Gareth Jones ( d.1935) ? So appreciation for offering in your post new insights and links into his eventful life which I will now follow up.\nVice-Chair : Friends of Brockley & Ladywell cemeteries."}]