[{"text_idx": "#000005", "text": "Yn ein blog Dydd Gw\u0302yl Dewi rydym yn dathlu hanes ty\u0302 arbennig iawn sydd wedi goroesi er gwaethaf popeth am ryw 500 mlynedd. Ffermdy anghysbell yn yr uwchdiroedd yw Esgair Llywelyn, Llanwrin, Sir Drefaldwyn, sydd wedi mynd yn llai hygyrch yn hytrach na mwy hygyrch yn ystod yr 20fed ganrif. I gyrraedd Esgair Llywelyn mae angen teithio drwy goedwig enfawr Dyfi (a blannwyd ym 1926). Os ewch ar goll yn y goedwig gall gymryd amser maith i gael hyd i\u2019ch ffordd allan yn o\u0302l y so\u0302n!"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Er bod Esgair Llywelyn yn wag ers 1909, mae wedi cael ei gynnal ar gyfer trin defaid ers dod i feddiant fferm gyfagos ychydig yn is i lawr. Heddiw, yn ogystal a\u0302 bod yn ddefnyddiol o hyd, mae\u2019n cael ei werthfawrogi fwyfwy oherwydd ei hanes maith ac yn cael ei gadw i\u2019r cenedlaethau a ddaw gan ei berchennog, Mr Edryd Davies."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Enw hyfryd yw Esgair Llywelyn er na allwn fod yn sicr pa Lywelyn a roddodd ei enw i\u2019r ardal. Gellir olrhain yr enw ei hun yn o\u0302l i 1647 (\u2018Tythyn Eskyr Lewelyn\u2019) ond mae pensaerni\u0308aeth y ty\u0302 yn llawer hy\u0302n. Gwelir yma gynllun a manylion pensaerni\u0308ol ty\u0302 neuadd o\u2019r Oesoedd Canol diweddar a addaswyd drwy osod lleoedd ta\u0302n. Mae\u2019n amlwg bod y ty\u0302 yn dy\u0302 neuadd a\u0302 ffra\u0302m nenfforch yn wreiddiol. Mae sawl pa\u0302r o gyplau sia\u0302p bwa yn dangos lleoliad neuadd ac ystafell fewnol ffermdy nodweddiadol o\u2019r cyfnod. Roedd y neuadd yn agored at y to, ac roedd ta\u0302n ar lawr y neuadd sydd wedi troi\u2019r cyplau\u2019n ddu. Mae manylion y cyplau\u2019n awgrymu bod gan y ty\u0302 furiau coed yn wreiddiol, yr un fath a\u0302 chymaint o dai eraill ym Mhowys y mae ganddynt furiau cerrig erbyn heddiw. Pa bryd y cafodd ei godi? Dim ond drwy ddyddio blwyddgylchau y gallwn fod yn sicr, ond gallwn ddweud fod tai ffra\u0302m nenfforch tebyg wedi cael eu dyddio\u2019n wyddonol a bod dyddiadau adeiladu\u2019r rhain yn amrywio o 1500 hyd 1550."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Beth oedd hanes y ffermdy wedyn? Er i nifer o addasiadau gael eu gwneud i\u2019r adeilad fe gadwyd ei gynllun gwreiddiol, a\u2019r neuadd/cegin yw calon y ty\u0302 o hyd. Tua 1575 fe gafodd ei foderneiddio: adeiladwyd lle ta\u0302n mawr yng nghyntedd y ty\u0302 canoloesol a chodwyd muriau cerrig yn lle\u2019r rhai coed, a hynny ar wahanol adegau o bosibl. Gosodwyd y simnai yn y cyntedd (y patrwm arferol) rhwng y neuadd a\u2019r ystafell allanol, gan gadw\u2019r neuadd a chreu mynedfa-gyntedd (y cynllun sy\u2019n nodweddiadol o\u2019r ardal). Wrth fynd drwy\u2019r drws i mewn i\u2019r ty\u0302 fe ddewch wyneb yn wyneb ag ochr wedi\u2019i phlastro\u2019r simnai y mae llawer o ymwelwyr a chneifwyr yr 20fed ganrif wedi crafu eu henwau arni."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ymddengys fod nenfwd presennol y neuadd/cegin yn perthyn i oes Fictoria ac mae\u2019n bosibl bod y neuadd yn agored at y to tan hynny. Ond fe roddwyd nenfwd cywrain i \u2018gilfach allanol\u2019 y ty\u0302 (ar yr ochr arall i\u2019r cyntedd): mae gan y trawstiau siamfferi amlwg a stopiau pyramidaidd neu stopiau broes ffasiynol. Cafodd parlwr newydd ei greu yn hen gilfach allanol y ty\u0302 neuadd, gyda llofftydd da uwchben."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn ystod trydydd cyfnod adeiladu, oddeutu 1650 mae\u2019n debyg (ar sail proffil pigfain y \u2018kneeler\u2019 yn y talcen newydd), adeiladwyd lle ta\u0302n newydd yn y talcen i ddarparu gwres i\u2019r parlwr. Yn ddiddorol iawn, cafodd mynedfa ar waha\u0302n ei hadeiladu yn y mur gorllewinol ochr yn ochr a\u0302 drws y fynedfa-gyntedd. Mae\u2019r fynedfa ar waha\u0302n yn awgrymu bod y parlwr a\u2019r ystafell wasanaeth wrth ei ymyl wedi dod yn uned ar waha\u0302n. Mae\u2019n debygol bod teulu estynedig yn Esgair Llywelyn a bod y genhedlaeth hy\u0302n wedi ymgilio i\u2019r parlwr."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Cafodd y ffermdy ei foderneiddio yn y 19eg ganrif ac mae digon o dystiolaeth o hyn i\u2019w gweld o hyd. Mae haenau o bapur wal ar waliau\u2019r neuadd/cegin. Gosodwyd ffenestri casment yn lle\u2019r hen ffenestri, er bod dwy ffenestr fyliynog gynharach yn goroesi yn y mur gogleddol. Mae manylion gwaith coed Fictoraidd yn cynnwys blwch sbils o\u2019r 19eg ganrif sydd wedi\u2019i hoelio ar siamffer mewnol trawst y lle ta\u0302n, a silff ben ta\u0302n. Roedd Esgair Llywelyn yn fferm deuluol brysur gyda nifer o weision. Roedd gwelyau yn y rhan fwyaf o\u2019r ystafelloedd. Drwy ryw ryfedd wyrth, mae\u2019r gwelyau gosod yn llofftydd y llawr cyntaf yn dal yn eu lle, ac mae tystiolaeth bod pedwerydd gwely cwpwrdd yn yr ystafell fewnol."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Erbyn dechrau\u2019r ugeinfed ganrif nid oedd yn bosibl gwneud bywoliaeth o\u2019r fferm, a rhoddwyd y gorau i ddefnyddio\u2019r ffermdy tua 1909. Rhaid bod y tenantiaid yn teimlo tristwch mawr wrth gau\u2019r drysau am y tro olaf a mynd i fyw i rywle arall. Serch hynny, mae tyddyn Esgair Llywelyn yn parhau\u2019n fan pererindota i ddisgynyddion y rhai a arferai fyw yno. Byddant yn dychwelyd o bryd i\u2019w gilydd i weld yr hen le ac i grafu eu henwau yn y plastr ar ochr y lle ta\u0302n mawr. Un o\u2019r enwau hyn yw Elinor Bennett, y delynores fyd-enwog."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Rhaglen ddogfen gan y BBC"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Esgair Llywelyn yw un o\u2019r adeiladau sy\u2019n cael sylw mewn rhaglen ddogfen gan y BBC o\u2019r enw Hidden Wales: Last Chance to Save. Fe\u2019i dangosir heddiw, Dydd Gw\u0302yl Dewi, 1 Mawrth, am 8pm ar BBC1 Cymru ac ar yr un pryd ar BBC Four ar gyfer gweddill y DU. Bydd hefyd ar gael ar iPlayer. Yn y rhaglen hon fe fydd y cyflwynydd, Will Millard, yn ymchwilio i hanes rhai o adeiladau cudd ond hanesyddol Cymru ac yn cyfarfod a\u0302\u2019r unigolion brwd sy\u2019n gwneud eu gorau glas i\u2019w hachub a\u2019u cynnal. Bydd Will yn cyfarfod ag Edryd Davies, y perchennog, ar ddiwrnod cneifio ac yn siarad a\u0302 Richard Suggett o\u2019r Comisiwn Brenhinol, sydd wedi dehongli\u2019r adeilad."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Tu blaen cadarn Esgair Llywelyn; tynnwyd y llun ar ddiwrnod poeth ym mis Mehefin 2020 ychydig cyn cneifio\u2019r defaid."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Gris treuliedig y prif ddrws, a gwrthrych daearegol diddorol (cnepyn) wrth ei ymyl."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Graffiti ymwelwyr ar blastr y cyntedd. Mae\u2019r arysgrif hon a wnaed gan John Henry Griffiths ar 2 Mehefin 2002 yn darllen: \u2018Oeddwyn i yn dal defaid yn y fan yma oed 15 yn 1925\u2019."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Yn edrych i mewn i\u2019r gegin lle mae mainc a bwrdd y cneifwyr."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Y \u2018stop broes\u2019 ar drawst o\u2019r 16eg ganrif."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Llafnau-nenfforch wedi\u2019u duo gan fwg yn pwyso yn erbyn y simnai newydd."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Gwelyau yn y llofftydd uwchben y parlwr."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Ymunwch a\u0302\u2019r rhestr e-bostio i dderbyn diweddariadau rheolaidd. Mae\u2019n rhad ac am ddim!"}]