[{"text_idx": "#000001", "text": "Bu Ioan yn ganolog yng ngwaith y Blaid o ganol y 1960au ymlaen \u2013 nid fel un o\u2019n prif swyddogion neu\u2019n hymgeiswyr ond fel ysgrifennwr dawnus, creadigol a thoreithiog. Bu\u2019n gyfrifol am y rhan fwyaf o ddeunydd etholiadol cyn-Lywydd y Blaid Dafydd Wigley, sy\u2019n so\u0302n am ei hiwmor anhygoel \u2013 yn gweld \u201cochr ddoniol mewn digwyddiadau ac amgylchiadau a phobol na fuasai\u2019r rhan fwyaf ohonon ni yn ei weld\u201d."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Yn ystod y flwyddyn ers marwolaeth Ioan, ymddangosodd cyfrol o deyrngedau iddo gan Wasg Carreg Gwalch. Gyda chyflwyniad gan Lis Saville Roberts AS a\u2019r golygydd Alun Jones, ceir 27 teyrnged yn Gymraeg a thair yn Saesneg gan ffrindiau agos o Iwerddon a\u2019r Alban, ynghyd a\u0302 cherddi a darnau o waith Ioan ei hunan. Gellir archebu\u2019r llyfr pris \u00a38.50 drwy\u2019r siopau llyfr."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Deulu, gyfeillion. Mae\u2019r dyrfa luosog yma heddiw yn Chwilog yn tystio i\u2019r parch oedd gynnon ni at Ioan ac i anwyldeb a direidi ei gymeriad."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Dw i\u2019n siw\u0302r eich bod fel teulu yn teimlo\u2019r cydymdeimlad yn lapio amdanoch yn eich colled a\u2019ch hiraeth. Diolch am y fraint i gael dweud gair, er y chwithdod. Dw i wedi fy siarsio gan Alwena i beidio bod yn rhy faith ac i beidio bod yn ddi-chwaeth. Felly, bydd raid cadw rhai straeon tan rywdro eto. Mae Myrddin wedi dal llawer o rin cymeriad Ioan yn ei gywydd ardderchog ac rydyn ni wedi clywed dawn dweud Ioan yn y pytiau ddarllenodd o."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ac mewn rhyw ffordd roedd tebygrwydd rhwng Wil a Ioan; y ddau yn seiri geiriau di-ail yn eu ffyrdd gwahanol; y ddau yn hoff o adrodd stori, y ddau yn fythol wyrdd, heb golli\u2019r \u2018hogyn\u2019 o\u2019u mewn yn llwyr. Yn 1989 mi gafodd Ioan wahoddiad i ddod i gynhyrchu cyfres Hel Straeon, cyfres yr oedd Wil Aaron wedi rhoi cychwyn iddi fel rhan o\u2019i ymerodraeth yn Ffilmiau\u2019r Nant. Ac mae\u2019r teitl \u2018Hel Straeon\u2019 yn digwydd cyfleu llawer am fywyd Ioan; o ran ei fywyd proffesiynol \u2013 ar o\u0302l un \u2018false start\u2019 \u2013 casglu ac adrodd hanesion wnaeth o drwy ei yrfa, fel newyddiadurwr, golygydd rhaglenni ac yn ei gyfrolau campus; a hynny mewn Cymraeg eglur di ffrils"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Ac yn gymdeithasol, fel y gwyddoch yn dda, roedd o yn ei elfen yn adrodd straeon am droeon trwstan yr yrfa. Cof aruthrol am fanylion a dywediadau, hyd yn oed yn oriau man y bore pan oedd pawb call yn eu gw\u2019lau yn cysgu. Pengroeslon, Rhoshirwaun oedd dechrau\u2019r daith iddo fo a\u2019i chwaer Katie ac er iddo adael Pen Llyn i goleg a chael gwaith, mynd a Llyn efo fo wnaeth o, yn ei iaith, ei oslef a\u2019i natur addfwyn. Ac er mor falch oedd o o gael dod yn o\u0302l a chyfrannu i fywyd y fro, \u2013 ac roedd cynllun Plas Carmel, er enghraifft, yn agos i\u2019w galon, menter a fydd yn elwa o\u2019ch cyfraniadau hael heddiw,- doedd dim yn blwyfol ynddo. Gweledigaeth genedlaethol oedd i\u2019w wleidyddiaeth a rhyng genedlaethol fel y tystia\u2019i ymwneud cyson ag Iwerddon a\u2019r Alban."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Taniwyd y diddordeb yn Iwerddon yn gynnar a bu Ioan a chriw o ffrindiau yn ymweld yn gyson a\u0302 Dulyn a\u2019r Gorllewin. Byddai\u2019n adrodd stori \u2013 un ymhlith dwsinau \u2013 amdano fo a William Roberts, Wil Coed, wedi heirio car i deithio i Orllewin Iwerddon. Pe bydden nhw\u2019n teithio mwy na hyn a hyn o filltiroedd byddai taliad pellach yn ddyledus. Ar Benrhyn Dingle roedd y pwrs yn gwagio a\u2019r milltiroedd yn cynyddu, a dyma benderfynu trio twyllo\u2019r huriwr trwy dreulio\u2019r pnawn yn bagio\u2019r car o gwmpas y Penrhyn er mwyn dadwneud milltiroedd y cloc. Aflwyddiannus fu\u2019r ystryw mae\u2019n debyg. Parodd y dile\u0301it yn Iwerddon, yn ei phobl ac yn ei gwleidyddiaeth."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Roedd gwyliau yn Iwerddon gyda\u2019r teulu yn ddihangfa bwysig iddo fo. Conemarra, County Clare ac yn amlach na pheidio Penrhyn y Dingle a phentref bach Ballyferriter yn y Gaeltacht oedd diwedd y daith. Yno y gwnaethpwyd ffrindiau newydd, ac yn arbennig James a Treasa, Geri a\u2019r diweddar Scott a\u2019u teuluoedd. Nhwthe bellach yn rhan allweddol o\u2019r teulu ac yma heddiw. Hudwyd Albanwyr a Chymry yno i\u2019w canlyn i hel straeon, creu cerddoriaeth a chanu ac yfed ambell wydraid o win y gwan yn nhafarn Ui Chathain a Dick Mac. A geiriau Ioan bob amser, beth bynnag yr amgylchiad, oedd \u201c Mae\u2019n ddifyr \u2018ma!\u201d."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Un o\u2019r bobol y daeth Ioan i\u2019w adnabod yno oedd Bertie Ahern a oedd ar y pryd yn Ganghellor y Trysorlys yn llywodraeth y wlad. Gwelodd Ioan, Bertie yn mynd a\u0302\u2019i gi am dro ger y traeth ryw fore glawog. Ganol y bore prynodd gopi o\u2019r Irish Times a gweld bod yr arian Gwyddelig mewn helbul; \u201dPunt in Crisis\u201d oedd y pennawd brawychus. Yn hwyrach yn y dydd, gan ei bod yn glawio mae\u2019n debyg, galwodd Ioan yn nhafarn Ui Chathain a rhyfeddu bod y dywededig Bertie Ahern yno yn mwynhau peint. Cafodd ei gyflwyno iddo ac o ddiffyg dim byd arall i ddweud cyfeiriodd at y pennawd brawychus gan ryfeddu bod y gwleidydd heb ruthro no\u0302l am Ddulyn. Ateb sych Bertie oedd \u201c I never read the papers on holiday.\u201d"}, {"text_idx": "#000039", "text": "Cwrddais a\u0302 Ioan am y tro cyntaf rywbryd yng nghanol y 1960au, ble a phryd yn union dwi ddim yn siw\u0302r. Ond yn sicr roedden ni\u2019n ddau\u2019n ffrindiau erbyn gaeaf 1967 pan ymunais a\u0302 staff llawn-amser Plaid Cymru gan ddechrau gyda rhyw fis o waith yn y swyddfa yn Stryd Fawr, Bangor. Erbyn hynny, roedd Ioan yn aelod gweithgar o\u2019r Blaid ers nifer o flynyddoedd \u2013 yn o\u0302l pob tebyg ers 1959 o leiaf pan aeth i Brifysgol Manceinion a rhannu fflat gyda Dafydd Wigley."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Pan ddes i nabod Io gyntaf, roedd yn gweithio fel peiriannydd pontydd i gyngor Sir Amwythig, ond yn byw filltir neu ddwy ar ochr Cymru o\u2019r ffin ym mhentref Y Crugion (Criggion) yn Sir Drefaldwyn \u2013 fe ges i aros yna sawl gwaith a chael sawl tro hwyliog yn ei gwmni o gwmpas y sir. Fel y dywed Wil Coed, fe gynorthwyodd ymgyrch ymgeisydd y Blaid Islwyn Ffowc Elis adeg isetholiad Maldwyn yn 1962, gan ddyfeisio ffurflen gofnodi canfasio a ddaeth yn sylfaen ymgyrchoedd etholiadol y Blaid tan droad y ganrif. Roedd gyda ni gyflenwad o\u2019r ffurflenni hyn yn Swyddfa Ganol Plaid Cymru ar gyfer etholiadau mewn ardaloedd gwledig ble, yn aml iawn, byddai enwau\u2019r etholwyr yn nhrefn y wyddor yn hytrach na threfn ddaearyddol \u2013 tipyn o ben tost i drefnydd etholiad gan y byddai angen ail-sgrifennu\u2019r enwau a chyfeiriadau er mwyn canfasio o dy\u0302 i dy\u0302 a chofnodi\u2019r canlyniadau\u2019n effeithiol. Roedden nhw wedi\u2019u hargraffu mewn nifer o liwiau \u2013 ni wn ai Ioan oedd wedi meddwl am y manylyn bach hynny ond credaf mai yn ei lawysgrifen ef oedd y penawdau."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Ioan ac Alwena a ddenodd griw o Gymru ac o\u2019r Alban i deithio dros y mo\u0302r flwyddyn ar o\u0302l blwyddyn i ben pellaf Iwerddon i Gaeltacht Corca Dhuibhne, neu benrhyn Dingle, ac yna gwrdd a\u0302 llu o Wyddelod a fyddai\u2019n dod yna ar eu gwyliau. Bydden ni\u2019n teimlo fel rhan o un teulu mawr gyda Ioan, Alwena, Sio\u0302n a Lois. Y tu hwnt i dref An Daingean neu Dingle oedd Tir na n\u2019Og Ioan \u2013 pentref Baile an Fheirte\u0301araigh (Ballyferriter)."}, {"text_idx": "#000051", "text": "I ddechrau, hoffem fel teulu ddiolch o galon i chi am yr holl gefnogaeth yr ydan ni wedi\u2019i dderbyn yn ystod ein profedigaeth. Mae\u2019r holl negeseuon, ymweliadau, teyrngedau, a\u2019r bara brith, wedi helpu i liniaru rhywfaint ar y galar yr ydan ni\u2019n ei deimlo yn y cyfnod hwn o sioc a thristwch. Rydan ni\u2019r to iau wedi cael cyfle dros y dyddiau diwethaf i ddysgu hyd yn oed yn fwy am dad, a dod i\u2019w adnabod o\u2019r newydd bron, drwy lygaid ei gyfeillion a\u2019i gydweithwyr, wrth ddarllen eich atgofion chi ohono fo. Roedd Sio\u0302n a finnau\u2019n awyddus i gymryd y cyfle hwn i rannu ychydig o straeon efo chi amdano fo, o safbwynt ei blant."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Wel, mae\u2019n troi allan fod dad yn dipyn o foi, yndoedd?! Wrth gwrs, mi\u2019r oedd Sio\u0302n a finnau\u2019n gwybod hynny\u2019n iawn yn barod, ond ar ddiwedd y dydd, Dad oedd o i ni ynde. Wrth edrych yn o\u0302l, rydw i\u2019n gwerthfawrogi fod ganddo fo sto\u0302r o amynedd efo ni pan oedden ni\u2019n blant. Roedd o\u2019n arfer dweud wrthym fel y byddai Sio\u0302n, yn hogyn bach ar eu gwyliau\u2019n yr Alban, yn mynnu fod o a mam yn sdopio\u2019r car bob tro y byddan nhw\u2019n gweld darn o lyn, fel y gall o fynd allan i daflu cerrig iddo fo. Dw i\u2019n gwybod fod dad wedi ildio bob tro, ac mi fyddai\u2019n pasio\u2019r amser drwy ffilmio Sio\u0302n yn taflu cerrig ar ei gamera fidio, ac mae\u2019r fidios hyn gynnon ni o hyd. Mi fydda fo\u2019n gwneud lot o hynny \u2013 ein dilyn ni efo\u2019i gamra, gan wneud hynny mewn ffordd hollol dawel heb dynnu unrhyw sylw ato fo\u2019i hun. Mor falch fod y fidios bach gwerthfawr yma gynnon ni i\u2019w trysori am byth \u2013 diolch am hynny, dad!"}, {"text_idx": "#000053", "text": "Nid taflu cerrig oedd yn mynd a fy mryd i pan oeddwn i\u2019n iau chwaith, ond mynd i Bortmeirion. Well i fi egluro, er mae\u2019n siw\u0302r y bydd llawer ohonoch yn ymwybodol o hyn yn barod, ond mi fysa gan mam gyfnodau o\u2019r flwyddyn lle fysa ganddi ryw steddfod neu bwyllgor mwy neu lai bob penwythnos, felly roedd hi fyny i dad ein hentyrteinio ni. Mi aeth o a fi i Bortmeirion unwaith, a dyna ni wedyn. Roeddwn i\u2019n mynnu ein bod ni\u2019n mynd yno bob penwythnos, nes bod ei gerdyn teyrngarwch wedi mynd yn hen racsyn ble\u0302r, ac mi fysa fo\u2019n gadael i fi chwarae am oriau wrth y cwch bach ar lan y dw\u0302r yn fy myd bach fy hun. Mae\u2019n siw\u0302r fod o\u2019n hollol, hollol bord, ond wnaeth o erioed wneud i ni deimlo fel bod unrhyw beth yn bwysicach iddo fo na\u2019r ddau ohonan ni pan oeddan ni efo fo. Doedd dim pall ar amynedd dad wedi i ni ddod yn oedolion chwaith, a wastad yno i wrando ac i helpu efo unrhyw broblem, bach neu fawr, gan dueddu i orffen pob sgwrs efo \u2018fyddi di\u2019n ok sdi\u2019 a tap solad ar y pen i ni. Dim ond fis yn o\u0302l, roedd rhaid i Sio\u0302n ac yntau fynd i\u2019r ardd drws nesaf i ddismantlo trampoli\u0302n Cadi, gan ei fod o wedi hedfan yno, dros nos, dros y gwrych pan oedd hi\u2019n stormus. Tra\u2019r oedd Sio\u0302n yn gwylltio a bytheirio wrth ymgymryd a\u0302\u2019r dasg (mi\u2019r oedd o\u2019n horwth o beth i fod yn deg, ac mi\u2019r oedd hi\u2019n dywyll erbyn hyn), roedd dad yn aros yn cw\u0302l braf, ac yn chwerthin iddo fo\u2019i hun bob hyn a hyn \u2013 roedd o\u2019n gallu gweld yr ochr ddoniol i bob argyfwng, sy\u2019n crynhoi dad i\u2019r dim."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Roedd o\u2019n dad direidus iawn. Mi ddywedodd o wrth Sio\u0302n unwaith ei fod o\u2019n arfer chwarae i Arsenal, a Sio\u0302n druan yn mynd i\u2019r ysgol diwrnod wedyn a dweud wrth bawb. Mae Sion yn cyfaddef ei hun wedyn, o weld dad yn cicio pe\u0302l, y dylai fod wedi sylweddoli nad oedd hi\u2019n stori wir. Dw i\u2019n cofio fi\u2019n ysgol gynradd hefyd, yn dechrau dysgu am siapiau ac onglau, a gofyn iddo fo \u2018be di polygon?\u2019 ac yn syth bin, yr ateb gesh i: \u2018parot wedi marw\u2019."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Cymro i\u2019r carn oedd dad, a hynny\u2019n ar ei fwyaf amlwg, mae\u2019n siw\u0302r, yn ystod gemau Cymru. Disgrifiodd Sion fel y byddai ganddo fo wastad ddagrau yn ei lygaid pan fyddai\u2019r anthem yn cael ei chanu, a phan fysa\u2019r ddau ohonyn nhw\u2019n mynd i wylio gem be\u0302l-droed Cymru, yn hytrach na gweiddi \u2018Wales! Wales!\u2019 fel pawb arall yn y dorf, mi fysa fo\u2019n gweiddi \u2018Cymru! Cymru!\u2019 drostyn nhw. Doeddwn i ddim gwybod yn hynny tan i Sion ddeud wrtha i ddiwrnod o\u2019r blaen, ac mi ges i bwl o chwerthin gan mod innau\u2019n gwneud yr union \u2019run fath."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Wel, does dim posib i ni so\u0302n am dad heb so\u0302n am ein gwyliau chwedlonol bob mis Awst efo\u2019r garafa\u0301n. Mynd i\u2019r Eisteddfod gynta, wrth gwrs, ac wedyn draw a\u0302 ni i\u2019r Iwerddon. Roedd o\u2019n arfer deud ei fod o\u2019n teimlo\u2019n euog am beidio mynd a\u0302 ni i lefydd mwy exotic pob haf, yn enwedig pan ddysgodd o fod Tomos yn arfer cael mynd i lefydd fel Ffrainc, Sbaen, Portiwgal, Yr Almaen, Yr Eidal ac ati ar wyliau teuluol! Ar bapur, mae\u2019n siw\u0302r nad ydi gwyliau carafa\u0301n, mewn cae ar benrhyn hollol exposed yn ne orllewin Iwerddon, heb unrhyw fath o gyfleusterau, yn swnio fel y gwyliau delfrydol. Ond i ni, dyna\u2019r oedd o. Be gewch chi well na threulio pythefnos yng nghwmni ffrindiau arbennig y gwnaeth o a mam flynyddoedd cyn i ni gael ein geni, mewn adlen gysurus, mewn cae oedd yn nefoedd pan oedd hi\u2019n braf...ond y lle mwya diawledig pan fysa\u2019r tywydd yn troi. Roedd y gwyliau a\u2019r ffrindiau hyn yn rhodd amhrisiadwy i ni gan ein rhieni, ac yn gymaint o ran o bwy ydan ni erbyn hyn. Mae o wedi dysgu lot i ni am y gallu i gymdeithasu gyda phobl o bob oed, a sut i fwynhau ein hunain. Diolch eto, dad, a llaw ar fy nghalon, fyswn i byth yn newid y profiadau gafon ni am wyliau ar y Costa del Sol."}]