[{"text_idx": "#000014", "text": "Micro-geliau ym mhacrew'r Arctig a\u2019r Antarctig"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ti\u0302m Bangor yn samplo pacrew\u2019r Antarctig am ficro-geliau. : Hawlfraint llun: David N. ThomasO dan orchudd eira dilychwin pacrew\u2019r Arctig a'r Antarctig, ceir cymuned o alga\u0302u a bacteria microsgopig sy'n ffynnu yn y rhew ei hun. Mae\u2019r organebau rhew hyn wedi ymaddasu at dyfu ar wyneb y rhew ac o fewn labyrinth o sianeli a mandyllau sy'n treiddio drwy'r fflochiau ia\u0302."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae'n anodd cynnal bywyd mewn lle felly: yn aml bydd y tymheredd yn gostwng o dan -10\u00b0C (yn mynd mor isel a\u0302 -20\u00b0C), fawr ddim golau a'r heli\u2019n hallt iawn yn aml, chwe neu saith gwaith yn fwy hallt na dw\u0302r y mo\u0302r y daeth yr organebau hyn ohono\u2019n wreiddiol. Mae llawer o organebau\u2019r mo\u0302r yn secretu sylweddau tebyg i geliau mewn ymateb i straen amgylcheddol, ac ymddengys nad yw\u2019r organebau hyn sy\u2019n byw yn y rhew yn eithriad. Mewn gwirionedd maent yn secretu symiau mawr o\u2019r geliau sy\u2019n cynnwys amryw fathau o bolysacaridau. Darganfuwyd bod y geliau hyn yn effeithio ar lawer mwy na\u2019r micro organebau a amgylchynir ganddynt. Gall eu presenoldeb effeithio ar sut mae carbon yn teithio i wely\u2019r cefnfor a hyd yn oed y tywydd."}, {"text_idx": "#000017", "text": "\u201cMae'r geliau\u2019n amgylchynu\u2019r celloedd, gan eu hamddiffyn yn erbyn eithafion tymheredd a halen. Ceir tystiolaeth hefyd fod y geliau, neu sylweddau yn y geliau, yn gallu newid ffurfiant y grisialau rhew, ac felly adeiledd y rhew ei hun\u201d meddai David Thomas."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Nid anialwch gwag di-fywyd mo pacrew\u2019r Antarctig ac Arctig. : Hawlfraint llun: David N. ThomasErs 2006 mae\u2019r Athro Graham Underwood a Dr Shazia Aslam o Brifysgol Essex a\u2019r Athro David Thomas o Ysgol Gwyddorau Eigion Prifysgol Bangor wedi arwain nifer o brojectau (wedi eu cyllido gan Gyngor Ymchwil yr Amgylchedd Naturiol) i astudio cynhyrchiant micro-geliau, a'u pwysigrwydd eang i ardaloedd oeraf cefnforoedd y byd. Buont yn gweithio mewn ti\u0302m gyda chydweithwyr o Awstralia a Chanada i gasglu a dadansoddi creiddiau rhew o\u2019r Arctig a\u2019r Antarctig. Saith mlynedd ar o\u0302l hynny, ac ar o\u0302l sawl taith rynllyd, maent yn cyhoeddi canfyddiad sydd yn dipyn o syndod. Maent hwy, a'u cydweithwyr wedi darganfod bod perthynas gref yn rhew\u2019r Arctig a\u2019r Antarctig \u2013 rhwng natur ffisegol y rhew, faint o ficrobioleg sydd ynddo, a chrynodiadau\u2019r geliau."}, {"text_idx": "#000019", "text": "\u201cMae\u2019n golygu nawr y gallwn ni amcangyfrif crynodiad y geliau yn y rhew, trwy wneud mesuriadau gweddol gyffredin: Trwch y fflochiau ia, tymheredd a halwynedd y rhew a maint y fioleg yn y rhew\u201d meddai Thomas. \"Mae hwn yn gam enfawr ymlaen i\u2019n galluogi i amcangyfrif arwyddoca\u0302d y deunyddiau hyn i\u2019r miliynau o gilomedrau sgwa\u0302r o bacrew yn yr Antarctig a'r Arctig."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Pam mae hyn yn bwysig? Mae\u2019r geliau hefyd yn hyrwyddo'r broses clystyru celloedd wrth iddynt gael eu rhyddhau pan fydd y rhew yn toddi. Mae\u2019r clystyrau gludiog hyn yn disgyn yn gynt i wely\u2019r mo\u0302r gan fynd a\u0302 bwyd (a charbon) o'r dyfroedd wyneb. Ceir tystiolaeth hefyd y gall micro-geliau ar wyneb y cefnfor gael eu cipio i\u2019r awyr a gweithredu yn y pen draw fel canolbwyntiau cyddwyso cymylau a thrwy hynny effeithio ar y tywydd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Felly gall geliau a gynhyrchwyd i amddiffyn alga\u0302u a bacteria yn y rhew, gael effaith enfawr ar gladdu carbon yng ngwely'r mo\u0302r yn y tymor hir a hyd yn oed ar y tywydd. Yn ogystal a\u0302 hyn bydd y geliau'n dylanwadu ar natur ac adeiledd y rhew ei hun."}]