[{"text_idx": "#000003", "text": "Mae Tomen y Mur yn sefyll ar un o gorneli plwy\u2019 Maentwrog ac ar ddiwrnod clir gellir gweld rhan fwyaf o\u2019r plwy\u2019 o ben y domen. Yr hyn fydd yn fy synnu i bob amser yw cymaint o hanes sydd i\u2019w weld o ben y domen. Codwyd y domen ei hun gan rhyw Eingl Normaniaid gafodd y syniad y medrent goncro\u2019r wlad o amgylch. Mae\u2019r domen hithau yn ei thro wedi ei chodi ar safle caer Rufeinig, cafodd y Rhufeiniaid hwythau, yr un syniad o goncro a meddiannu. Rhywle yn ymyl roedd llys Gronw Befr a chartref Blodeuwedd... rhan o\u2019n hanes a\u2019n chwedloniaeth ninnau\u2019r Cymry."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Waeth ble edrychwch chi o ben y domen medrwch weld tai ac adfeilion, tyddynod a chaeau, i gyd gyda chysylltiadau hanesyddol o bwys. Yr ochr bellaf i Lyn Trawsfynydd, mae Cwm Moch lle gellir gweld olion llwybr sy\u2019n dyddio\u2019n o\u0302l i ddwy fil o flynyddoedd cyn Crist. Mae\u2019r llwybr yn cychwyn yn Llanbedr, yn codi i fyny heibio Pen yr Allt, heibio Bryn Cader Faner, i lawr hyd odre Moel y Geifr, ar hyd Cwm Moch, ac wedyn yn troi ac yn anelu am Fryn Re a Bryn Maenllwyd ym mhlwy\u2019 Trawsfynydd. Pan fyddaf yn cerdded y llwybrau hynny byddaf yn rhyfeddu fy mod yn troedio llwybr fyddai\u2019n cael ei droedio gan ddynion dair neu bedair mil o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ar fin y llwybr yng Nghwm Moch ceir olion dau o\u2019r cytiau crynion cynnar ac yn eu hymyl olion adeiladau hir-sgwar o\u2019r canoloesoedd. Mae\u2019r archeolegwyr yn damcaniaethu mai llefydd oedd rhain, y cytiau crynion a\u2019r adeiladau eraill, i deithwyr ar y llwybrau i orffwys a thorri eu taith. I mi mae rhywbeth agos atoch yn y syniad fod dynion yr adeg honno yn gwneud yr un pethau ag a wnawn ninnau heddiw."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yng Nghwm Moch hefyd, yn ystod y ganrif ddiwethaf, y cafodd rhywun oedd yno yn hel mwsog hyd i bedair o bennau gwaywffyn sy\u2019n cael eu dyddio\u2019n o\u0302l i gyfnod tua mil o flynyddoedd cyn Crist. Symud carreg yn ddamweiniol wnaeth pwy bynnag gafod hyd iddynt, ac yno, wedi eu cuddio o dan y garreg oedd y pennau gwaywffyn. Unwaith eto mae\u2019r archeolegwyr yn damcaniaethu ac yn synio mai cael eu cuddio gafodd y gwaywffyn gan rhywun neu\u2019i gilydd oedd mewn perygl am ei einioes. Ei fwriad oedd dychwelyd am y gwaywffyn wedi i\u2019r perygl gilio, ond ni chafodd wneud hynny, ac yno, dan garreg y bu\u2019r gwaywffyn am bron i ddwy fil o flynyddoedd."}, {"text_idx": "#000007", "text": "John Lloyd Cefnfaes ddaeth yn berchen ar y pennau gwaywffyn pan gafwyd hyd iddynt. Adnabyddid John Lloyd fel y Twrnai Llwyd, ac heblaw ei fod yn dwrnai yr oedd hefyd yn enwog yn ei ddydd fel hynafiaethydd. Roedd ei gasgliad yng Nghefnfaes, ac ar o\u0302l hynny ym Mhlas Penglannau yn un hynod ac yn gasgliad oedd yn cael ei gymharu a\u0302\u2019r casgliad enwog ym Mheniarth. Un o brif drysorau casgliad y Twrnai Llwyd oedd Cwpan Trawsfynydd."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae Cefnfaes yn dal ar ei draed ac yn un o\u2019r tai annedd hynaf yn y plwy\u2019. Uwchben y drws mae carreg ac arni arfbais teulu\u2019r Llwydiaid ynghyd a\u0302\u2019r dyddiad 1651. Er nad yw\u2019r ty\u0302 erbyn heddiw mewn cyflwr gwych mae rhyw urddas yn dal i berthyn iddo."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Fe gododd y Twrnai Llwyd Blas Penyglannau iddo\u2019i hun, ac yn y Plas mae gardd fawr oedd wedi ei hamgylchynu a\u0302 wal uchel. Yn o\u0302l traddodiad fe gariwyd y pridd i\u2019r ardd honno o Iwerddon a hynny am fod gan y Twrnai Llwyd ofn nadroedd ac nad oes nadroedd yn Iwerddon."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Dau bentref sydd ym mhlwy\u2019 Maentwrog. Maentwrog ei hun a phentref Gellilydan, a gellid yn hawdd dreulio gyda\u2019r nos cyfan yn son am y nail neu\u2019r llall."}, {"text_idx": "#000028", "text": "I raddau mae\u2019n debyg mai hynodrwydd Gellilydan heddiw yw bod yno eglwys Babyddol. Ychydig o bentrefi yng nghefn gwlad Cymru sydd ag eglwys Babyddol. Y rheswm bod yno un yng Ngellilydan, mae\u2019n debyg, yw i gymaint o Wyddelod symud i\u2019r ardal i weithio pan godwyd yr Atomfa. Digwyddodd yr un peth i raddau llai pan wnaed Llyn Traws yn 20au\u2019r ganrif."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yn lle saif yr eglwys Babyddol heddiw, yr oedd ar un adeg farcdy. Hyd yn hyn methais ddod o hyd i ddyddiad sefydlu\u2019r barcdy, ond ar ei anterth, ar ddechrau\u2019r ganrif yma, roedd pymtheg ac ugain o ddynion yn gweithio yno. Cesglid y crwyn ar gyfer eu trin yn y barcdy o\u2019r lladd-dai o amgylch ond does gennyf ddim tystiolaeth bod lledr yn cael ei gynhyrchu yno. Fe ymddengys i\u2019r gwaith ddod i ben tua 1927, ac i hynny ddigwydd oherwydd i arian newydd gael ei fuddsoddi ar gyfer cynhyrchu lledr ond i\u2019r fenter fynd o chwith."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae amryw o lefydd ar Twll mine sy\u2019n werth sylwi arnynt. Ychydig tu allan i Gellilydan, ar y llaw chwith mae adfeilion capel cyntaf y Methodistiaid yn y plwy\u2019. Fe\u2019i codwyd ym 1810 a\u2019r enw, gyda llaw ar y rhes gwta o dai yn ei ymyl yw Chapel Terrace. Ychydig yn nes i lawr wedyn, eto ar y llaw chwith mae adfeilion capel cyntaf yr Annibynwyr yn y plwy\u2019. Enw\u2019r capel hwnnw oedd Capel y Wern ac fe\u2019i codwyd ym 1809."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Cyn symud i lawr i bentref Maentwrog, a chan fy mod yn son am gapeli ac enwadau, mae angen son I\u2019r Bedyddwyr fod ag achos yng Ngellilydan. Methais a\u0302 dod o hyd i unrhyw fanylion heblaw mai enw\u2019r capel oedd Capel Sinc. A rhag tramgwyddo mae yna wrth gwrs eglwys yn Ty\u0302 Nant. Mae honno gyferbyn a\u0302 melin Tyddyn Du. Ar un adeg, ysgol oedd adeilad yr eglwys, ysgol eglwys, ond mynnodd trigolion Gellilydan gael ysgol annibynnol yn y pentref, ac mae hanes diddorol i\u2019r ffraeo ddigwyddodd wrth sefydlu\u2019r ysgol honno. Wrth wrando a sgwrsio gyda rhai o digolion hynaf y plwy\u2019 mae\u2019n amlwg fod mwy o annibynniaeth o\u2019r eglwys ac o\u2019r Plas yn perthyn i drigolion Gellilydan a\u2019r topiau o\u2019u cymharu a\u0302 thrigolion Maentwrog a\u2019r dyffryn. Dywedodd mwy nag un o\u2019r rhai fum i\u2019n siarad a\u0302 hwynt, ac wrth gofio dyddiau ysgol, mai \u2018rhai balch yn siarad gormod o Saesneg oedd plant Maentwrog\u2019."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Fel ag y mae o heddiw, pentref o\u2019r ganrif ddiwethaf a diwedd y ganrif flaenorol yw Maentwrog. Pentref stad Tan y Bwlch, wedi\u2019i godi ar gyfer gweithwyr y stad, a\u2019i hanes ynghlwm wrth hanes y stad."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Eglwys a phump o dai oedd ym Maentwrog ym 1696 yn o\u0302l \u2018Parochial Oueries\u2019, Edward Llwyd. Cynnydd yng nghyfoeth stad Tan y Bwlch ddaeth a\u0302 llewyrch a ffyniant a phrysurdeb i Faentwrog. Ac i raddau helaeth, llechi \u2018Stiniog wrth gwrs ddaeth a\u0302\u2019r cyfoeth i\u2019r stad, ac yn sicr, llechi \u2018Stiniog ddaeth a\u0302 phrysurdeb i Faentwrog. A hynny oherwydd mai o Faentwrog y byddai\u2019r cychod yn cario\u2019r llechi i\u2019w llwytho ar y llongau yn Ynys Cyngar, y Traeth Mawr a Phorthmadog. Mae\u2019r hanes hwnnw yn wybyddus i bawb ohonoch, felly, nid wyf am fanylu\u2019n ormodol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Ar ben hynny, roedd rhyw gymaint o fewnforio yn digwydd ac fe gynyddodd hwnnw wedi i Samuel Holland agor storws ym Mhen Trwyn Garnedd."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mae\u2019r hen fforff... y ffordd gefn rhwng Tan y Bwlch a Dolmoch..... yn mynd heibio Bronturnor, cartref Yr Hynod William Ellis. Mae\u2019n rhaid bod rhyw arbenigrwydd yn perthyn i ddyn sy\u2019n cael ei gofio nid fel William Ellis Bronturnor, ond fel Yr Hynod William Ellis. Cafodd ei eni ym 1789 a bu farw yn 1855. Cael ei eni ym Mronturnor a byw yno trwy gydol ei oes, a medrem dreulio noson gyfan yn son am y dyn yma. Mae peth wmbreth o storiau ac hanesion wedi eu cofnodi amdano."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Roedd yn flaenor efo\u2019r Methodistiaid, a chapel yr enwad bryd hynny oedd yr hen gapel ar gyrriion Gellilydan. Roedd hynny yn golygu dipyn o waith cerdded i William Ellis fynd i\u2019r cyrddau ac roedd yn ddihareb am gyrraedd yn hwyr. Un Sul roedd holi\u2019r eglwys ymlaen yn y capel a\u2019r cwestiwn ofynwyd i William Ellis gan Mr Parry\u2019r holwr oedd, \u2018Ydi pawb yn dod i\u2019r cyrddau\u2019n brydlon?\u2019 Petrusodd yr hen frawd am eiliad cyn ateb, ac yna meddai,\u2019Wel, Mr Parry bach, mi awn oma\u2019n daclus efo\u2019n gilydd bob amser.\u2019"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Dyn addfwyn oedd William Ellis. Doedd ffraeo ddim yn rhan o\u2019i gymeriad. Byddai ei ddefaid fyth a beunydd yn crwydro i gaeau ei gymydog. Un diwrnod gwylltiodd hwnnw a dweud wrth William Ellis\u2014\u2018 Os daw\u2019ch defaid chi drosodd yma eto mi saethaf nhw.\u2019 Ac meddai William Ellis yn dawel, \u2018Dwi\u2019n synnu na fydda chi wedi eu saethu nhw erstalwm.\u2019"}, {"text_idx": "#000050", "text": "Medrwn adrodd storiiau am oriau am William Ellis. Os ewch chi i fynwent Maentwrog edrychwch am ei fedd a\u2019r garreg goffa syml ac arni\u2019r geiriau \u2018Yr hynod William Ellis Maentwrog, 1789 \u2013 1855. Yn sicr ddigon roedd William Ellis yn un o hen y\u0302d y wlad."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Bu teulu Dolmoch hwythau\u2019n noddi\u2019r beirdd ac mewn cywydd i Ruffydd Philip, un o Philipiaid Ardudwy, fe geir didgrifiad o\u2019r ty\u0302 fel y cafodd ei ail godi ym 1643 gan Sion Sions. Mae\u2019r ty\u0302, meddai Gruffydd Philip, yn nodedig:"}, {"text_idx": "#000054", "text": "Mae\u2019r ty\u0302 hefyd yn olau:"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ond mae Gruffydd Philip yn gweld un anhawster mawr, a hwnnw yw\u2019r arian sydd ei angen i godi\u2019r ty\u0302 ac yn fwy fyth i\u2019w gynnal:"}, {"text_idx": "#000057", "text": "\u2018Mawr yw\u2019r ty\u0302 \u2013 mae\u2019r aur a\u2019i tal?"}, {"text_idx": "#000062", "text": "Roeddwn am ddod yn o\u0302l i Faentwrog er mwyn cael so\u0302n ychydig am yr eglwys ac un neu ddau o lefydd eraill. Mae\u2019r eglwys bresennol yn dyddio o 1896, ond yn yr eglwys mae llun sy\u2019n dangos yr eglwys fel ag yr oedd rhwng 1814 a 1896. Roedd eglwys 1814 yn sicr o fod wedi ei chodi ar safle eglwys gynharach ond faint yn gynharach sy\u2019n gwestiwn anodd i\u2019w ateb. Mae yna gyfeiriadau at eglwys ym Maentwrog ym 1504, a chyfeiriadau llai cadarn wt eglwys gynharach na hynny. Yn wreiddiol fe gysegrwyd yr eglwys i\u2019r Sant Twrog o\u2019r 6ed ganrif. Yn ddiweddarach dan ddylanwad y Normaniaid y bu cysegru i\u2019r Santes Fair, ond mae\u2019n ddiddorol fod Maentwrog ar yr un adeg yn uno\u2019r ychydig eglwysi oedd, yn swyddogol felly, wedi ei chysegru i ddau o\u2019r seintiau, Twrog a Mair."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mae\u2019r rhesel yn dal yn llawn a medrem yn hawdd fod yma am awr arall. Ond tha\u0302l hynny ddim, mae amser yn mynnu fy mod yn tewi. Dau beth arall yn fyr a chwta yr hoffwn so\u0302n amdanynt. Yr un cyntaf yw\u2019r ty\u0302 ar y llaw chwith i borth yr eglwys. Yr enw ar y ty\u0302 yw Pen y Bryn, ond ar un adeg hwnnw oedd tafarn y Rose and Crown, ac mae\u2019n debyg mai trwy un o ffenestri\u2019r dafarn honno y rhoddodd Huw Llwyd, Cynfal, ei ben allan a chael ei felltithio gan Edmwnd Prys \u2013 os ydych yn credu\u2019r hanes hwnnw!"}, {"text_idx": "#000068", "text": "Sy\u2019n dawel heb se\u0302l y saint.\u2019"}]