[{"text_idx": "#000001", "text": "Cymeradwywyd cynlluniau ar gyfer Arce\u0302d Wyndham gan Gyngor Bwrdeistref Caerdydd ar 28 Ionawr 1886. Wedi\u2019i dylunio gan J P Jones ac, mae\u2019n debyg, wedi\u2019i henwi ar o\u0302l y teulu Wyndham-Quinn (Ieirll Dwnrhefn), roedd yn cynnwys 35 o unedau siop, pob un a\u0302 seler ac, yn y rhan fwyaf o achosion, lety ar y llawr cyntaf hefyd. Roedd y fynedfa o Heol Eglwys Fair yn rhedeg trwy\u2019r Adeiladau Teigil a fodolai yno, a chre\u0308wyd ffasa\u0302d trillawr addurnedig a bwaog yn Lo\u0302n y Felin, lle roedd sawl uned ar yr ochr ddeheuol yn ffurfio\u2019r Gwesty Arce\u0302d Wyndham yn wreiddiol. Caewyd y gwesty ar ddechrau\u2019r 1950au, ac adferwyd yr unedau hyn i\u2019w defnyddio fel siopau."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Braslun Mary Traynor o Arce\u0302d Wyndham"}, {"text_idx": "#000003", "text": "Rhwng 1923 a 1969, roedd canolfan Clwb Rygbi Crwydriaid Morgannwg yn Arce\u0302d Wyndham, yr oedd ei agosrwydd at Barc yr Arfau Caerdydd yn gwneud y clwb yn lle yfed adnabyddus a phoblogaidd i gefnogwyr rygbi rhyngwladol."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae llawer o luniau o\u2019r gerddi a\u2019r llyn ym Mharc y Rhath yng nghasgliad Archifau Morgannwg. Ers ei agor ym mis Mehefin 1894 mae\u2019r llyn yn y parc wedi bod yn lleoliad poblogaidd i genedlaethau o deuluoedd o bob rhan o dde Cymru."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Wrth edrych ar ffotograffau cynnar o\u2019r llyn, a dynnwyd cyn 1914, maen nhw\u2019n adrodd hanes diwrnodau braf o haf gyda phicnic, cychod, ymdrochi a rowndiau diddiwedd o gemau plant. Ond ymddengys nad dyma\u2019r stori lawn... Y llyn oedd lleoliad nifer o ddigwyddiadau mawreddog, y mae llawer ohonynt bellach bron wedi mynd yn angof. Er enghraifft, oeddech chi\u2019n gwybod ei fod wedi cynnal y treialon ar gyfer ti\u0302m Olympaidd Prydain, ac roedd miloedd yn bresennol i weld arwr lleol yn cystadlu yn y llyn?"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Roedd y llyn yn lleoliad ymdrochi poblogaidd iawn ym 1912. Drwy deithio ar y tram o ganol Caerdydd, gallai\u2019r rhai oedd ag awydd mynd i\u2019r dw\u0302r logi dillad nofio, tywelion ac un o drigain o gabanau newid pren. Gyda llwyfan ymdrochi, byrddau plymio ac ardal nofio wedi\u2019i dynodi gan fwiau, roedd anghenion bron pawb yn cael eu diwallu. Fodd bynnag, yn achos damwain, roedd cwch a \u2018nofiwr arbenigol\u2019 bob amser wrth law i\u2019r rhai a oedd yn mynd i ddyfroedd dyfnion."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yr un flwyddyn, cynhaliwyd treialon ledled y wlad i\u2019r timau nofio a pholo dw\u0302r i gynrychioli Prydain yng Ngemau Olympaidd Stockholm. Parc y Rhath oedd y lleoliad perffaith ar gyfer treialon Cymru, a gynhaliwyd ar 27 Ebrill a 4 Mai. Daeth miloedd i wylio Paolo Radmilovic, arwr lleol Caerdydd. Yn 26 oed y flwyddyn honno, roedd Paolo wedi cael ei ddewis ar gyfer ti\u0302m polo dw\u0302r Cymru yn 15 oed ac roedd ganddo amrywiaeth o deitlau nofio Cymreig a Phrydeinig. Roedd wedi ennill dwy fedal aur yn y Gemau Olympaidd yn Llundain ym 1908."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Cafodd torf Parc y Rhath eu trin i ras wefreiddiol y diwrnod hwnnw gyda \u2018Raddy\u2019 a\u2019r gystadleuaeth leol, Billy Kimber, yn mynd ati\u2019n dynn am y safle buddugol yn y ras ddull rhydd dros 100 metr. Aeth y ddau nofiwr drwodd i rowndiau terfynol y treialon ond \u2018Raddy\u2019 a sicrhaodd ei le ar y ti\u0302m Olympaidd. Er iddo gael siom yn y nofio yn Stockholm, enillodd fedal aur arall fel capten ti\u0302m polo dw\u0302r buddugol Prydain."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Adeiladwyd y Penarth Railway Hotel ym 1860 ar \u2018y ffordd o\u2019r Grange i Fferi Penarth\u2019 (Heol y Fferi yn ddiweddarach), rhwng aberoedd Taf ac Ela\u0301i. Ei drwyddedai cyntaf oedd Philip Williams a oedd, mor gynnar a\u0302 1862, yng nghanol anghydfod cyfreithiol gyda\u2019i denant."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Darlun Mary Traynor o\u2019r Ty Coch"}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mewn hysbyseb ym 1868, dwedodd y perchennog ar y pryd, Richard Cook, wrth ymwelwyr ei fod wedi \u2018gosod pob cyfleuster yn y gwesty, ac y gellir cael llety ar delerau cymedrol\u2019. Aeth ymlaen i ddisgrifio\u2019r lleoliad fel un \u2018mewn llecyn hyfryd ar fryn gyda golygfa hardd o Fo\u0302r Hafren a llongau\u2019."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mewn gwirionedd, mae\u2019n ymddangos bod y dafarn yn denu morwyr a gweithwyr dociau. Oherwydd ei lleoliad amlwg a\u2019i lliw nodedig, cafodd ei hailenwi\u2019n \u2018Y Ty\u0302 Coch\u2019. Mae un adroddiad yn awgrymu y newidiwyd yr enw ym 1926. Fodd bynnag, nid yw\u2019n glir a gafodd hyn ei gydnabod yn swyddogol gan fod y lle\u2019n cael ei drwyddedu o hyd fel y Penarth Railway Hotel ym 1972."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Dymchwelwyd y Ty\u0302 Coch tua 2005. Mae ei leoliad bras bellach ar safle bloc fflatiau Watermark."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Yn wreiddiol yn rhan o ysta\u0302d Roath Court, ymddengys fod Plasnewydd (a elwid hefyd ar wahanol adegau yn Roath Lodge a Roath Castle) wedi\u2019i hadeiladu tua throad y 19eg ganrif. Yn 1841, hwn oedd cartref teuluol John Matthew Richards (1803\u20131843), a oedd yn berchen ar 124 erw o dir i\u2019r gogledd a\u2019r de o\u2019r hyn sy\u2019n Heol Albany erbyn heddiw. Erbyn 1856, roedd Plasnewydd yn eiddo i Edward Priest Richards a briododd Harriet Georgina Tyler o Cottrell, Sain Nicolas ym mis Chwefror y flwyddyn honno. Cyn diwedd y flwyddyn, bu farw Edward yn 25 oed, ar o\u0302l cael ei daflu oddi ar ei geffyl wrth ddod adref ar hyd Heol y Plwca ond, ar 23 Mehefin 1857, rhoes Harriet enedigaeth i\u2019w ferch. Enwyd y plentyn yn Harriet Diana Arabella Mary Richards ac, ym mis Ebrill 1880, priododd ag Alfred Donald Mackintosh a oedd, fel Pennaeth Clan, yn cael ei adnabod yn fwy ffurfiol fel \u2018The Mackintosh of Mackintosh\u2019."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Darlun Mary Traynor o Sefydliad Mackintosh"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Er bod prif gartref y cwpl yn yr Alban, roedden nhw\u2019n cadw Cottrell fel preswylfa yn ne Cymru. O fewn ychydig flynyddoedd, datblygwyd ysta\u0302d y Rhath gyda strydoedd newydd i gartrefu poblogaeth gynyddol Caerdydd ac, ym 1890, rhoddodd Mackintosh brydles hir ar gyfer Plasnewydd a dwy erw o dir o\u2019i gwmpas i\u2019w defnyddio fel cyfleuster cymdeithasol a hamdden, a adwaenid fel Sefydliad Mackintosh. Wrth i\u2019r brydles hon ddirwyn i ben yn y 1980au, caffaelodd Clwb Chwaraeon Mackintosh rydd-ddaliad y safle, sydd wedi\u2019i estyn ers hynny i ddarparu lle ychwanegol at ddefnydd y gymuned."}]