[{"text_idx": "#000000", "text": "\u201cYchydig iawn o\u2019r dosbarth o offerynnau cerdd a elwir yn genedlaethol sydd i\u2019w chymharu a\u0302\u2019r delyn deir-rhes...\u201d"}, {"text_idx": "#000001", "text": "\u201cGwaith offeryn cerdd cenedlaethol ydyw canu alawon cenedlaethol y genedl a\u2019r wlad y bydd yr offeryn yn digwydd bod yn eiddo iddi. Dyna waith yr hen delyn deir-rhes ac i hyn y gwnaed hi gan yr hen Gymry telyngarol gynt...\u201d"}, {"text_idx": "#000002", "text": "\u201cIe, mi goeliaf hefyd na ellid colled genedlaethol drymach na cholli hon, ond colli\u2019r iaith; ac y mae ein telyn Gymreig ar lawer ystyr yn debyg i\u2019r iaith, ac yn dwyn cysylltiadau agosaf a\u0302 hanes ein gwlad\u201d."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Fel mae\u2019r enw yn awgrymu mae gan y delyn hon dair rhes o dannau, yn wahanol i delyn Geltaidd neu delyn bedal fodern sydd ag un rhes. Mae dwy rhes allanol y delyn deires wedi eu cyweirio i\u2019r raddfa ddiatonig, a\u2019r rhes ganol i\u2019r hapnodau, gan wneud yr offeryn yn hollol gromatig. Nid oes pedalau na pheirianwaith mecanyddol yn agos iddi. Gellir cynhyrchu seiniau arbennig trwy ganu\u2019r ddwy res allanol mewn olyniant cyflym, sw\u0302n na ellir ei efelychu ar unrhyw delyn unrhes."}, {"text_idx": "#000005", "text": "\u201cMae\u2019r alaw Pwt ar y Bys yn un dlos iawn, pan genir gyda deulais y delyn Gymreig, ac yn hysbys ddigon i delynwyr yr oes o\u2019r blaen\u201d"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019n debyg mai syniad yr Eidalwyr oedd llunio telyn a\u0302 thair rhes o dannau er mwyn ymdopi a\u0302\u2019r math newydd o gerddoriaeth a ddatblygodd yn yr unfed ganrif a\u2019r bymtheg. Canwyd y deires Eidalaidd am y tro cyntaf o gympas y flwyddyn 1600. Offeryn ben isel ydoedd gyda thua saith deg pump o dannau."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Telyn Deires Eidalaidd gan Tim Hampson"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ymhen amser clywid yr offeryn newydd yn llysoedd Ffrainc a Lloegr. Yn Llundain ar y pryd roedd telynorion ac ambell saer telyn o Gymru ac o fewn dipyn i beth mabwysiadwyd y delyn hon gan y telynorion Cymreig gan ei haddasu gogyfer y dull Cymreig o ganu telyn. Lluniwyd eu telynau teires i orffwys ar yr ysgwydd chwith, yn unol a\u2019r drefn Gymreig. Ar yr ysgwydd dde y cenid telyn ar y cyfandir a dyma\u2019r ffordd \u2018glasurol\u2019 hyd heddiw wrth gwrs. Datblygodd y deires Gymreig i fod yn offeryn ben uchel ac iddi yn agos tua chant o dannau."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Diflannodd y deires o lwyfannau\u2019r cyfandir, ond yma yng Nghymru tyfodd yn draddodiad ynddo\u2019i hun ac erbyn canol y 18 fed ganrif adwaenid hi fel \u2018The Welsh Harp\u2019 -Y Delyn Gymreig. Roedd yn boblogaidd ymysg y bonedd yn eu plasdai crand ac wrth gwrs ymysg y werin fel offeryn ty\u0302 tafarn, ffair, gw\u0302yl a phriodas ac i gyfeilio i\u2019r dawnsio a\u2019r canu traddodiadol gan ennill enw drwg iddi ei hun gyda\u2019r Methodistiaid sych dduwiol y cyfnod!"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Yn ystod y 18fed a\u2019r 19 eg ganrif adeiladwyd nifer fawr o delynau teires yng Nghymru. Dau o\u2019r seiri telyn enwocaf oedd John Richards (1711 \u2013 1789) o Lanrwst a Bassett Jones (1809 \u2013 1869) o Gaerdydd."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Telyn Deires gan John Richards"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Telyn Deires gan Bassett Jones"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Erbyn diwedd oes y frenhines Fictoria roedd y delyn bedal \u2018ffasiynol\u2019 (neu\u2019r delyn \u2018Seisnig\u2019 fel y gelwid hi gan rai bryd hynny) wedi disodli\u2019r hen delyn deires Gymreig i bob pwrpas ac erbyn tua 1900 ychydig iawn o delynorion a thelynoresau Cymru allai ganu\u2019r deires, a llai fyth ei llunio. Fe chwaraeodd yr Eisteddfod Genedlaethol ran fawr yn hyn o beth ac hefyd wrth gwrs dymuniad nifer o\u2019r Cymry i \u2018symyd ymlaen\u2019 gyda\u2019r amseroedd. Un a fu\u2019n brwydro\u2019n galed dros barhad y delyn deires yn ystod y 19eg ganrif oedd Augusta Hall \u2018Arglwyddes Llanofer\u2019 (1802-1896) ac un a fu\u2019n bennaf gyfrifol yn yr 20fed ganrif am oroesiad y delyn arbennig hon, oedd yr enwog Nansi Richards \u2018Telynores Maldwyn\u2019 (1888-1979) a lwyddodd i gynnal y traddodiad di-dor, a phasio\u2019r grefft o\u2019i chanu ymlaen i\u2019w disgyblion."}]