[{"text_idx": "#000002", "text": "Tal-y-bont, fel y mae\u2019r enw yn ei gyfleu, oedd y man isaf i groesi Afon Ogwen cyn y mo\u0302r ac, o ganlyniad, yno y lleolwyd un o bontydd pwysicaf yr ardal, pont a ddefnyddid ers 1764 i gario\u2019r Ffordd Dyrpeg o Gonwy i Landyga\u0301i ac ymlaen i Fangor. Mae rhan o\u2019r hen ffordd hon yn arwain o Dan y Ffordd gyda\u2019i dollborth heibio i safle diflanedig Capel y Gatws ac ymlaen at Eglwys St Cross i arwain drwy ran isaf pentref Tal-y-bont i groesi Afon Ogwen ar y bont. Yn ystod y 18g mae\u2019n amlwg fod ardal Tal-y-bont yn agored iawn i\u2019w ddifrodi gan lifogydd o Afon Ogwen fel y mae cyfres o adroddiadau yn Archif y Penrhyn yn eu mynegi. Yn 1735 adroddir bod y Weirglodd Fawr, llain deg acer o dir gwerthfawr ar lan yr afon cyn iddi ymuno a\u0302\u2019r Fenai, yn dioddef \u2018flood which yearly destroyed the hay\u2019, ac yn 1741 penderfynwyd adeiladu \u2018a great dam in Werglodd Fawr\u2019 i geisio atal y difrod."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Yr oedd gwaeth difrod i ddigwydd yn 1768 pan adroddir am \u2018a great flood which carried some of our banks away\u2019, ac mae trafodaeth bellach yn digwydd yn 1770 rhwng Richard Hughes, asiant stad y Penrhyn a\u2019r perchennog John Pennant, yn adrodd \u2018after the great flood that carried away the Llandyga\u0301i bridge ... the mills were in great danger ... and therefore for their safety I made a hedge in the river to prevent the river going so close to the mill dam and race\u2019."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Mae\u2019r adroddiad olaf yn sicr yn tynnu sylw at ansefydlogrwydd y bont holl bwysig ar y ffordd dyrpeg, ond mae hefyd yn nodi pa mor werthfawr oedd y felin yn economi\u2019r ardal. Yr oedd dwy felin malu grawn pwysicaf y gymdogaeth wedi eu lleoli ar gwr Tal-y-bont \u2013 y Felin Uchaf i\u2019r de a\u2019r Felin Isaf ar y lan gyferbyn ym mhlwyf Llandyga\u0301i, ond yn cyfrannu ar ei phwysiced i gymuned y pentref. Cyflawnai\u2019r ddwy felin drwy ddefnyddio dw\u0302r Afon Ogwen ofynion amaethyddol a diwydiannol ardal fwyaf ffyniannus y dyffryn a gynhwysai\u2019r ffermydd pwysicaf a\u2019r mwyaf eu maint, yn ogystal a\u0302 nifer fawr o dyddynnod bychan a ysgubwyd ymaith mewn cyfnod diweddarach gan ddyfodiad y rheilffordd. O sylwi yn fanwl ar Arolwg y Penrhyn yn 1768 bernir bod pentrefan gwladaidd Tal-y-bont yn un o\u2019r rhai mwyaf ei faint, ac efallai\u2019r mwyaf llewyrchus, yn Nyffryn Ogwen yn ei gyfnod. Yn y pentref, os cywir ei ddiffinio fel pentref, yr oedd casgliad o bedwar ty\u0302 a gardd, ynghyd a\u0302 thyddynnod Tal-y-bont, Tyddyn Cwta, dau dyddyn Pentra Felin ac, ar y cyrion, dau dyddyn Maes y Groes. Roedd pentref Tal-y-bont yn rhan o stad y Penrhyn ac yn ddibynnol ar y stad am ei gynhaliaeth. Er ei fod wedi\u2019i leoli ar drothwy grym gweinyddol y stad yn Llandyga\u0301i, eto yr oedd pellter hyd braich megis yn caniata\u0301u elfen o annibyniaeth, ac yn fwyaf arbennig annibyniaeth meddwl, yn rhan o grebwyll y preswylwyr."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Gellir dirnad meddylfryd annibyniaeth yng nghyfraniad pentref ac ardal Tal-y-bont yn sefydlu enwadaeth ymneilltuol yn Nyffryn Ogwen, ac mae\u2019n amlwg fod rhyw ferw rhyfeddol yn cyniwair drwy\u2019r ardal ar drothwy\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn y Felin Isaf y trigai John Williams, gof wrth ei alwedigaeth, a\u2019r gw\u0302r a gychwynnodd enwad y Methodistiaid ym mhlwyf Llandyga\u0301i oddeutu 1783. Y Tyddyn Isaf oedd cartref Elisabeth Ellis, Bedyddwraig wrth ei chredo, a deithiodd i Fochdre yn 1777 i gyrchu pregethwr i draddodi pregeth gyntaf y Methodistiaid ym mhlwyf Llanllechid a hynny yn ei thy\u0302. Yr oedd gan y Bedyddwyr hefyd ei chenhadon, ac er mai yng Nghilfodan y cychwynnodd yr enwad yn 1771, teulu Humphrey Ellis, fferm y Cefnfaes, gyfrannodd yn helaeth at hybu achos cynnar yr enwad ym Methesda. Ac yn Nhal-y-bont, yn hen gapel Caegwigyn, y sefydlwyd achos ymneilltuol cyntaf Dyffryn Ogwen yn 1784, a\u2019r achos hwn ragflaenodd godi capel Bethlehem yn 1824 ar gost o \u00a3300. Yn Caegwigyn hefyd y sefydlwyd Ysgol Sul gyntaf Sir Gaernarfon yn 1788 gan William Hughes gweinidog cyntaf yr eglwys."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Ar gwr dwyreiniol y pentref sefydlwyd achos i\u2019r Methodistiaid Calfinaidd yn y Gatws oddeutu 1799 gan Robert Thomas, saer wrth ei grefft a gododd ei dy\u0302 a\u2019i weithdy ar y safle lle bu\u2019n pregethu am rai blynyddoedd cyn codi\u2019r capel. Adeiladwyd y capel oddeutu 1864 mewn arddull Fernaciwlar gyda\u2019r porth ar dalcen yr adeilad. Perthynai Ysgol Sul ffyniannus i\u2019r capel hwn fel ym Methlehem. Dywedir bod yr Arglwydd Penrhyn y barod ei ganiata\u0302d i\u2019r adeilad fynd rhagddo, ond ar yr amod ei fod i\u2019w guddio y tu cefn i sgrin o dai trillawr eu huchder o\u2019i flaen. Terfynwyd yr achos yn 1996 a dymchwelwyd yr adeilad yn 1997."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019n anodd dychmygu Tal-y-bont fel pentref diwydiannol ond dyna\u2019r hyn a ddigwyddodd yn 1796 pan droswyd y Felin Isaf yn felin ar gyfer malu callestr (flint) i wydro llestri porslen yng nghrochendy\u2019r Herculanaeum yn Lerpwl. Cynllun uchelgeisiol Samuel Worthington, cyfaill mawr i Richard Pennant sgweiar y Penrhyn, oedd y felin. Dygid y callestr o dde Lloegr i Aber Cegin a\u2019i drosglwyddo ar un o dramffyrdd ar reiliau cynharaf Prydain i\u2019w falu yn y felin a\u2019i ddanfon yn o\u0302l i Lerpwl yn yr un ffordd. Byr dymor oedd y diwydiant cyn i Worthington ganolbwyntio ar gael ei ddewis yn brif farchnatwr llechi i Chwarel Cae Braich y Cafn. Trosglwyddwyd datblygiad economaidd yr ardal i gwmni Michael Humble, marsiandwyr o Lerpwl, a arwyddodd gytundeb gyda Pennant yn 1800 i ddatblygu melinau grawn, cornfaen (chert), ac ocr. Mae\u2019n bur debyg mai dyma\u2019r cyfnod y troswyd y felin gallestr yn felin peilliad Penylan, y bwysicaf un yn y gymdogaeth. Yn ddiweddarach yn y ganrif cyflwynodd teulu\u2019r Penrhyn gynllun uchelgeisiol i addasu safle\u2019r Felin Isaf unwaith yn rhagor, yn bennaf ar gyfer anghenion diwydiannol y stad. Cynlluniwyd i agor ffos o leoliad islaw\u2019r Felin Ucha ar Afon Ogwen i redeg am bellter o tua milltir i gyfeiriad Tal-y-bont yn y gogledd. Arweiniwyd y ffos drwy dwnnel oddeutu 600 llath o hyd cyn ei rannu\u2019n ddau, un i gyrraedd melin peilliad Penylan a\u2019r llall i weithio melin goed y stad o 1872 ymlaen. Er bod yr holl gynlluniau hyn yn cael eu datblygu ar draws yr afon o Dal-y-bont, eto y pentref gweithiol oedd ar ei ennill gan nad oedd pentref Llandyga\u0301i ond megis eglwys a thri thyddyn ar ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae\u2019n ddiddorol sylwi mai ar gwr pentref Llandyga\u0301i y sefydlwyd gefail yr ardal, sy\u2019n awgrymu ei bod yn rhan o ddatblygiad cynnar yn y Felin Isaf cyn i bentref model, ffroenuchel, Llandyga\u0301i gael ei gynllunio."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Map OS Talybont yn 1890"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Pan ddaeth George Hay Dawkins Pennant i olyniaeth y Penrhyn yn 1808 penderfynodd adeiladu ei gastell gorwych, i greu parc neilltuedig o\u2019i amgylch ac i sefydlu pentref model yn Llandyga\u0301i, i wasanaethu ei anghenion. Yn raddol, y pentref newydd hwn a gawsai\u2019r sylw, yno yr adeiladwyd neuadd bentref ac y sefydlwyd ysgol a chynllunio ysta\u0302d o dai pur wahanol ar gyfer swyddogion y stad oedd yn newydd-ddyfodiaid o Loegr yn bennaf. Gadawyd Tal-y-bont yn bentref gweithiol a gwerinol ac yn bentref o Gymry yn ddiwylliannol, yn grefyddol ac yn ieithyddol."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Pan chwalodd cwmni rhyngwladol McAlpine bensaerni\u0308aeth gyson ponciau Chwarel y Penrhyn yn 70au\u2019r ganrif ddiwethaf collodd Dyffryn Ogwen un o\u2019i golygfeydd mwyaf syfrdanol. Yr oedd cafnio wyneb y Fronllwyd yn gyfres o lwyfannau cymesur, fel pe byddai rhyw gawr synhwyrol wedi arolygu\u2019r gwaith, yn orchestwaith na fynnai gael ei ddinistrio. Ond nid cawr mo\u2019r pensaer na\u2019r adeiladwr, ond yn hytrach genedlaethau o chwarelwyr a fu\u2019n datblygu cynllun arloesol a sefydlwyd yn gyntaf yn 1799 gan y rheolwr James Greenfield."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae cynllun pwysig William John Roberts, Pant, yn arddangos datblygiad y chwarel hyd at gyfnod dauddegau\u2019r ganrif ddiwethaf fwy neu lai. Mae\u2019n rhoddi darlun o gloddfa frig agored wedi ei gweithio yn gyfres o bonciau cymesur yn dringo llethr y mynydd, a lleoliad twll hirgrwn dwfn islaw a oedd agos at fod yn 130 acer mewn ehangder. Mae prif echel y twll yn dilyn hollt y graig ar ogwydd gogledd ddwyrain i dde orllewin ac mae\u2019r agoriad yn filltir o hyd a\u2019i echel groes yn 580 llath mewn hyd. Yn 1920 yr oedd tua ugain o bonciau yn weithredol, eu huchder rhwng 60 ac 80 troedfedd, a chyfanswm dyfnder y chwarel yn ymestyn i 1200 troedfedd. Cyfeirir at raniad cyffredinol y chwarel fel yr ochr chwith y dwyrain ac ochr dde yn y gorllewin. Yn gyffredinol gellid ystyried fod pob ponc yn uned annibynnol ond yn cyfrannu i undod canolog y gwaith drwy gyfrwng gelltydd o\u2019r ponciau uchaf neu danciau codi o wahanol leoliadau isel yn y twll, yn ogystal a\u0302 rhaffau dur a oedd yn crogi yn uchel ar draws cyfanwaith y chwarel. Mae\u2019r cynllun yn nodi lleoliad ponc Red Lion, megis ar hanner ffordd yn nhrefn y ponciau, sef y prif lawr ar gyfer cynhyrchu llechi a gweinyddu\u2019r gloddfa. O bonc y Ffridd y cenid yr utgorn ar bob awr yn y dydd i rybuddio fod saethu ar ddigwydd ac yno, mewn cyfnod diweddarach, y lleolwyd y gloch a genid ar gyfer yr un gorchwyl. Ponc George oedd man cychwyn y ffos danddaearol a oedd yn gwaredu dw\u0302r o\u2019r chwarel i\u2019w arllwys i afon Ogwen bron i ddau gilomedr i ffwrdd ger Tanysgrafell, a gwaith mintai o Formoniaid a ddaeth i\u2019r ardal o Ferthyr Tydfil yn 1837 oedd tyrchu\u2019r ffos holl bwysig hon."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Perthyn haenau llechi\u2019r chwarel i\u2019r Cyfnod Daearegol Is-Gambriaidd ac yr oeddynt wedi eu trefnu yn welyau cyson islaw craig galed graean y Fronllwyd. Roedd trefn y gwelyau llechfaen fel a ganlyn: ar y brig yr oedd haen y llechen wyrdd, haen a oedd oddeutu 60 troedfedd mewn trwch; islaw caed prif haen y llechen borffor sef gwely o graig union ei hollt ac o wead main yn mesur oddeutu 90 troedfedd mewn trwch. Cyfeirid at yr haen hon fel y llechen sidanaidd a hon a oedd craidd prif olud y chwarel. Yr haen isaf yw\u2019r llechen lwyd fraith, llechen galed ei chyfansoddiad gyda hollt anunion oedd yn gofyn am offer arbenigol i\u2019w thorri a\u2019i thrin ac am y rhesymau hyn nid oedd wedi ei chwarelu yn gyson ers dechrau\u2019r ganrif. Yn gyffredinol gellid casglu fod cynlluniau ar gyfer dyfodol y chwarel yn 1920 yn canolbwyntio ar ddatblygu haenau mwy proffidiol yr ochr chwith er bod hynny yn golygu newid cwrs afon Ogwen a symud miliynau o dunelli rwbel oedd yn gorchuddio\u2019r haenau mwyaf dewisol."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae enwau\u2019r ponciau yn ddrych i ddatblygiad y chwarel dros gyfnod ei datblygiad yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae nifer o\u2019r enwau yn cyfeirio at nodweddion daearyddol neu at ansawdd y graig mewn rhannau arbennig o\u2019r gloddfa, tra bo eraill yn enwau penodol teulu\u2019r perchnogion neu yn cofnodi cerrig milltir yn hanes Prydain yn ystod y ganrif. Mae nifer o\u2019r enwau felly yn rhoddi fframwaith topograffig a chronolegol i hanes datblygiad y chwarel. Mae enwau Ceiling a Garret yn nodi eu safle fel y ponciau uchaf a\u2019r uchaf ond un yn y dref; Ponc Ddwbwl yn dynodi uno dwy bonc yn un; Ponc Roller lle\u2019r oedd yr olwyn oedd yn gweithio\u2019r Allt Ffawr ar yr ochr chwith wedi ei lleoli; tra oedd Sinc Bach a Thwll Dwndwr yn arwyddo dilyniant i waelod y gwaith. A Phonc Wyrcws yn bonc o gerrig gwael. Aelodau teulu\u2019r Penrhyn roddodd eu henwau i bonciau Pennant, George, Douglas a\u2019r Fonesig Alice Douglas Pennant, tra oedd Rushout yn cyfeirio at Syr Charles Rushout, sef tad Blanche Georgina gwraig gyntaf George Sholto, ail Farwn y Penrhyn, a fu farw yn 1869. Mae Fitzroy yn coffa\u0301u Blanche Georgina Fitzroy sef merch Charles Fitzroy, Arglwydd Southampton, a briododd ag Edward Sholto (Trydydd Arglwydd y Penrhyn) yn 1887. Roedd Ponc Lord wedi ei henwi i anfarwoli\u2019r Arglwydd Penrhyn pan gafodd ei wneud yn farwn yn 1866 . Ond pwy tybed a oedd y ddau William Owen a Parry, i ennill y fath anfarwoldeb ymhlith y crachach o gael ponciau yn dwyn eu henwau? A beth am Jolly Fawr a Jolly Bach? Dywedir mai tafarn y Jolly Herring ym Mhenmaenmawr oedd tarddiad yr enw gan fod y perchennog yn gweithio ar y bonc, ac meddir mai tafarnwr y Red Lion ym Mangor anrhydeddodd y chwarel gydag enw ei dafarn ef. A brodor o Holywell oedd yn gweithio yn y chwarel anfarwolodd enw ei bentref genedigol ar y bonc oedd yn dwyn yr un enw, ac meddir mai ar o\u0302l dyn o Fliwmares y rhoddwyd enw Blw ar bonc arall. Ac a ddarganfuwyd twrch daear pan agorwyd Ponc Twrch am y tro cyntaf? Pwy a w\u0302yr!"}, {"text_idx": "#000023", "text": "Y cyfeiriadau mwyaf diddorol yw\u2019r rhai sy\u2019n cofnodi digwyddiadau yn hanes Prydain neu gofnod arbennig yn hanes y chwarel. Mae Twll Dwndwr yn gyfeiriad uniongyrchol at un o dyllau sylfaenol y gwaith yng nghyfnod William Williams ar derfyn y ddeunawged ganrif, tra perthyn Agor Boni i gyfnod rhyfel Napoleon Boneaparte rhwng Ffrainc a Phrydain yn 1793 i 1815. Gadawodd rhyfel y Crimea, a frwydrwyd rhwng lluoedd Prydain/Ffrainc yn erbyn byddin y Tsar o Rwsia yn y cyfnod o 1853 i 1856, ei hoel wrth enwi tair o\u2019r ponciau \u2013 Crimea, Sebastapol a Malakoff \u2013 a Malakoff oedd y frwydr dyngedfennol ym mis Medi 1855 a derfynodd y gwarchae ar borthladd Sebastabol lle\u2019r oedd llynges Mo\u0302r Du y Tsar yn cael ei gwarchod rhag hwylio allan i ymosod ar Fo\u0302r y Canoldir. Aelodau o deulu brenhinol Lloegr ar eu hymweliad a\u0302\u2019r chwarel oedd ffynhonnell rhai o enwau\u2019r ponciau eraill. Yn 1864 ymwelodd y Brenin Edward VII a\u0302\u2019r chwarel ac enwyd ponc Edward yn ar ei o\u0302l, a dilynwyd ef gan ymweliad Princess Mary, a ddaeth yn Frenhines Mary yn ddiweddarach, yn dilyn ei hymweliad hi yn 1894."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Un o ragoriaethau cynllun Greenfield oedd iddo wneud y chwarel yn lle llawer mwy diogel i weithio ynddo \u2013 rhagor nag un clogwyn serth yr oedd yno bellach nifer o glogwyni llai eu maint wedi eu cafnio dan reolaeth i wyneb y graig. Serch hynny, yn hwyr neu\u2019n hwyrach, yr oedd y saethu di-baid gyda ffrwydron, yn sicr o wanio a datod cymalau a ffawtiau\u2019r graig, a bu hynny ddigwydd ar fwy nag un achlysur yn hanes y chwarel. Gellir rhesymu i ffawd fod yn garedig na chafwyd trychinebau erchyll yn y chwarel ar ddau achlysur. Digwyddodd y cyntaf ym mis Gorffennaf 1872 pan ddatgysylltodd hyd at bedair ponc ar ddeg ar ochr chwith y chwarel a dymchwel dau gan troedfedd i\u2019r twll islaw wedi i\u2019r graig gael ei thanseilio. Cyd-ddigwyddiad graslon oedd i\u2019r cwymp ddigwydd pan oedd y gwaith ar gau a thrwy hynny arbed trychineb a fyddai wedi bod yn angheuol i fyddin o weithwyr. Yn 1890 bu cwymp llai ei faint, eto ar yr ochr chwith, ac yn ystod cyfnod modern y gwaith digwyddodd cwymp dros nos ym mis Ebrill 2012 a beryglodd ddatblygiad pellach y chwarel bryd hynny. Un o nodweddion peryclaf y chwarel yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd y Talcen Mawr, neu Malakoff fel yr adweinid ef gan rai, sef piler anferth o gyfansoddiad olifin dolerit folcanig a dra-arglwyddiaethai dros y gloddfa, gyda\u2019r rheidrwydd fod yn rhaid ei ddinistrio er diogelwch i\u2019r gweithlu a dyfodol y gwaith. Digwyddodd hynny ar Sadwrn 20 Ebrill 1895 mewn ffrwydrad dan reolaeth pan ddefnyddiwyd saith tunnell a hanner o bowdwr du i\u2019w chwalu dan amodau diogel. Un o\u2019r gwy\u0302r a chwaraeodd ran flaenllaw yn y \u2018big blast\u2019 oedd Thomas Roberts o Ben y Bont, Llandyga\u0301i, ac yn dra eironig lladdwyd y gw\u0302r hwn naw diwrnod yn ddiweddarach mewn damwain a\u0302 wagan llawn rwbel ar ben yr allt ar Bonc Ffridd."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Canolbwynt pob ponc oedd y caban, neu\u2019r cwt ta\u0302n fel y gelwid ef yn Chwarel y Penrhyn, ac mae llawer wedi ei ysgrifennu am ddylanwad arloesol y sefydliad hwn yn llywio pob agwedd o fywyd gweithwyr y chwarel. Fel y nodwyd eisoes gweithredai pob ponc fel uned annibynnol a\u2019r cwt ta\u0302n oedd man cyfarfod y gweithlu i fwyta eu lluniaeth ac i drafod ac ymgomio ynghylch materion pwysig y dydd. Yr oedd Llywydd i bob cwt ta\u0302n ac ef a fyddai yn sefydlu to\u0302n a chyweirnod y drafodaeth a ddigwyddai ymhlith dynion, a feddai ar safon ddeallusol a oedd ben ac ysgwydd uwchlaw rhai o berchnogion y gwaith. Y gwahaniaeth mawr rhyngddynt oedd mai Cymraeg oedd iaith y gweithlu a Saesneg oedd iaith y meistri, ac ni fynnai\u2019r lleiafrif wrando ar iaith y mwyafrif. Gweithredai pob ponc nid yn unig fel uned ddiwydiannol ond hefyd fel canolfan ddiwylliannol yn cynnal amryfal weithgareddau ac ar brydiau yn cystadlu yn erbyn y goreuon o bonciau eraill megis yn yr eisteddfod a drefnwyd ar bonc y Wyrcws yn 1876 neu\u2019r cyngerdd mawreddog a gynhaliwyd ar bonciau\u2019r chwarel ym mis Medi 1860 i ganu oratorio\u2019r Meseia gan Handel."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Pan chwalwyd cynllun cyfansawdd y ponciau gan gwmni McAlpine yn 1965 cyfrif y ponciau oedd 23 ar yr ochr chwith ac 15 ar yr ochr dde er bod nifer o\u2019r ponciau yn dilyn o gylch y twll yn ddifwlch a dyfnder yr holl waith yn mesur o waelod y twll i\u2019r brig yn 500 metr (1500 troedfedd). Megis atgof yw\u2019r ponciau bellach ers i foderniaeth mewn dympar a dreigiau dur ysgubo ymaith pob arwydd o grefftwaith y gorffennol a phallodd y ga\u0302n a\u2019r dadlau megis dafnau o wlith ar godiad yr haul. Ond nid yw\u2019r sylw uchod yn berffaith gywir. Pan gyflwynwyd cais i ehangu\u2019r chwarel fodern gan ei pherchnogion rai blynyddoedd yn o\u0302l trefnwyd i ail ddefnyddio enwau traddodiadol y ponciau ar gyfer y rhai newydd ac felly erys peth o ogoniant y gorffennol i\u2019r dyfodol. Islaw rhoddir rhestr o bonciau\u2019r chwarel cyn i gwmni McAlpine ei pherchnogi yn 1965."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Ffynhonnell yr wybodaeth \u2013 Gwnaethpwyd cywiriadau sylfaenol i\u2019r nodyn hwn gan Dafydd Roberts, Cae\u2019r Wern, Tregarth a thrwy ei garedigrwydd ef y cyhoeddir cynllun ei dad o bonciau\u2019r chwarel. Cyfrannwyd ymhellach gan Idris Lewis, Dolwern drwy ei luniau o\u2019r chwarel ac ef a dynnodd ein sylw at erthygl bwysig Elias Owen isod. Cydnabyddir hefyd luniau o archif y diweddar Alaw Jones, Parc Moch."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Yn Arolwg y Penrhyn yn 1768 cofnodir fod tair gefail yn Nyffryn Ogwen \u2013 gefail William Pierce yn Llanllechid, gefail Joseff Pritchard yn Llandygai a gefail Robert Owen yn y Talgae, ac mae\u2019n debyg y byddai\u2019r tri gof yn cydweithio a\u0302 Josiah Mills yn Nhyddyn Isaf ger Llandyga\u0301i a oedd yn saer troliau. Rhyngddynt, bryd hynny, gallasai\u2019r tri gof gwrdd a\u0302 holl ofynion cymdeithas wledig Dyffryn Ogwen am grefft y gofaint haearn."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Ymhen llai na deng mlynedd ar hugain cyfnewidiwyd holl strwythur y gymdeithas wledig i un ddiwydiannol gan greu gofynion tra gwahanol ar arbenigedd y gofaint. Er nad oes gofnod am y gefeiliau diwydiannol cynharaf yn Chwarel y Penrhyn mae\u2019n amlwg y byddai\u2018n rhaid wrth grefft y gofaint o\u2019r dechrau cyntaf, ac erbyn 1832 aethpwyd un cam ymhellach a sefydlu ffowndri yn y Felin Fawr i ateb holl ddibenion trwm y gloddfa. Yno atgynhyrchid copi\u0308au manwl o\u2019r holl offer a ddeuai i\u2019r chwarel fel y gellid adnewyddu pob darn pe byddai raid o\u2019r stoc a oedd yn bresennol. Yn 1877 adeiladwyd gweithdy peirianyddol newydd yn y Felin Fawr i gynnwys un efail fawr gyda naw pentan, a\u2019u cynnyrch yn amrywio o greu ac adnewyddu celfi, i adeiladu wagenni a rheiliau ac i drwsio peiriannau fel bo\u2019r gofyn mewn diwydiant arbenigol ac iddo draul trwm a garw. Trasiedi\u2019r Felin Fawr oedd i\u2019r siop seiri gael ei llosgi\u2019n ddamweiniol yn 1952 ac i holl geinder patrymau pren y ffowndri, sail i fwrw pob manylyn, gael eu dinistrio\u2019n llwyr gan roddi terfyn anurddasol i grefftwaith cenedlaethau o grefftwyr."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Erbyn canol a diwedd yr 19g yr oedd o leiaf pum gefail draddodiadol yn gweithio yn Nyffryn Ogwen. Roedd dwy ohonynt ym Methesda, un ger y Douglas, a\u2019r llall, gefail Richard Owen, ger Teras Coetmor ym mhen arall y pentref. Roedd tair gefail ar y cyrion sef gefail Ifan Roberts yn Llanllechid, gefail William Edwards ym Mryn Bella, a gefail Tan Lo\u0302n yn Llandyga\u0301i. Yn dra gwahanol i ofynion arbenigol gefeiliau\u2019r chwarel, gwasanaeth mwy traddodiadol a geid yn y gefeiliau hyn. Roedd rhai\u2019r cyrion yn ateb gofynion megis pedoli a thrwsio offer amaethyddol gan rannu\u2019r gwaith gydag is efeiliau yn Nhyddyn Sarn ger eglwys y Gelli yn Nhre-garth, a gefail yn y Getws ger Talybont. Gorchwylion nid annhebyg a fyddai i efeiliau\u2019r pentref yn trin a thrwsio cerbydau, ac yn achos gefail Richard Owen arweiniodd hyn at sefydlu garej trin ceir yn No\u0302l Ddafydd ar gwr gogleddol y pentref. Yn gyffredin i waith yr holl efeiliau roedd y gwaith o lunio giatiau a rheilings ar gyfer cymuned a oedd yn ehangu mewn maint a phoblogaeth. Rhai o\u2019r giatiau hyn yw\u2019r cofebau mwyaf niferus sy\u2019n aros i gyfraniad cenhedlaeth o ofaint a adawodd eu stamp ar gymeriad yr ardal."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Nid oes ateb pendant i\u2019r cwestiwn sut mae adnabod gwaith y gwahanol ofaint a oedd yn gweithio ym Methesda? Cymerer, er enghraifft, yr holl ddatblygiad tai a adeiladwyd ar gwr gogleddol y pentref o fewn cyfnod byr ar ddiwedd y 19g. Mae gatiau a reilings Rhes Gordon, Rhes Coetmor a Rhes Elfed yn rhyfeddol unffurf eu cynllun gyda rhai amrywiadau bychan. Eu prif nodwedd yw bod tri bar ar ffurf U wedi eu trosi yn ffurfio canolbwynt y gia\u0302t, ac mae\u2019r holl gyfansoddiad yn y tair stryd yn awgrymu gwaith a brynwyd yn ei grynswth gan un cwmni mawr. Yn ogystal, perthyn un nodwedd arbennig i\u2019r holl gynllun yn Rhes Gordon, sef y trelis modrwyog sydd yn addurn ychwanegol dan fondo\u2019r datblygiad. Tybed a oedd hyn yn rhan o un cytundeb dwsinau i roddi golwg addurnedig ychwanegol i\u2019r holl safle? Mae\u2019n amlwg nad Richard Owen y gof yng ngefail Dol Ddafydd gerllaw a gyflawnodd yr holl waith hwn er bod y datblygiad ar drothwy ei ddrws megis."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Cyflenwid giatiau\u2019r fro yn o\u0302l y gofyn, y mwyafrif llethol ar gyfer tai unigol, eraill yn glwydi i gaeau fferm, rhai yn giatiau mochyn ar gyfer llwybrau\u2019r fro, a rhai mwy ffurfiol yn gomisiynau unigol. Gellir rhannu giatiau\u2019r tai i ddau brif ddosbarth \u2013 y rhai plaen eu crefft a\u2019r rhai addurnedig. Giatiau wedi eu rhybedu yw\u2019r mwyafrif llethol, gyda phedwar bar gan amlaf yn creu\u2019r ffra\u0302m ond mewn rhai enghreifftiau prin defnyddir un bar ar ffurf U a\u2019i ben i lawr a\u2019i waelod wedi ei gau gan un bar trawst. Mae\u2019r dulliau o gau\u2019r clwydi yn amrywio, rhai gyda chlicied, eraill gyda bollt i dwll, rhai gyda choes sbring, a nifer bychan ar y giatiau trymaf gyda bach i\u2019w godi oddi ar y derbynnydd."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Ifan Roberts (1885-1973) oedd gofaint Llanllechid am 60 mlynedd, ac yn olynydd i Hugh Thomas mewn gefail a\u0302\u2019i thras yn ymestyn i\u2019r efail yn Arolwg 1768. Gellir adnabod ei waith oherwydd ef a gyflawnodd holl giatiau fferm a chwarel Tan y Bwlch yn ogystal a\u0302 nifer o giatiau i dai unigol ym mhentref Rachub. Nodweddir ei waith gan gatiau plaen a syml eu cynllun gyda fflaped o haearn yn gryfder ychwanegol ar onglau uchaf rhai o\u2019r giatiau trwm. Mae ei grefft i\u2019w gweld ar ei gorau yn y ddwy gia\u0302t i fynedfa chwarel Tan y Bwlch, ac yn y gia\u0302t mynydd sydd ar waelod yr allt fawr yn Chwarel y Foel. Tybed ai ef oedd yn gyfrifol am lunio rhai o gatiau mochyn ardal Llanllechid yn ogystal? Ar y llwybr o Bont Dolau Hirion ar y Lo\u0302n Goed i Eglwys Llanllechid mae\u2019r un math o fflaped yn addurno\u2019r rhan fwyaf o\u2019r clwydi sydd yn y gatiau mochyn gyda bar ar hytrawst i atgyfnerthu\u2019r cynllun. Mae\u2019n annhebygol mai ef oedd gwneuthurwr y gia\u0302t mynydd haearn nodedig sydd yn agor i Gwm Caseg ar y ffordd i chwarel Dr Hughes, gia\u0302t eithriadol drwm a chydnerth ei gosodiad gydag addurn troellog ar ffurf palmette yn goron ar ei brig."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Y mae rhai gatiau haearn ffurfiol a gre\u0308wyd i gomisiwn yn aros yn yr ardal. Dioddefodd gatiau a rheilings o\u2019r math hyn adeg yr Ail Ryfel Byd pan awdurdodwyd eu toddi ar gyfer dibenion milwrol. Dyma mae\u2019n amlwg oedd tynged y giatiau i Eglwys Glanogwen, ond erys un enghraifft nodedig yn y gia\u0302t osgeiddig sy\u2019n arwain i eglwys y Gelli yn Nhregarth. Ond os am weld gwir grefftwaith y gofaint rhaid ond edrych ar y rheilings sy\u2019n amgylchynu bedd mam W. J. Parry yn y fynedfa i Eglwys Glanogwen, gwaith a nodweddir gan ei braffter a\u2019i gadernid."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Bu farw Elisabeth Parry yn 1864 a\u2019r dyddiad hwn yw un o\u2019r cynharaf y gellir ei gysylltu a\u0302 chrefftwaith y gofaint yn Nyffryn Ogwen. Pe byddid am werthfawrogi crefftwaith y gofaint modrwyog yna rhaid edrych ar fireinder cyfansoddiad giat Brae Side yn Nhregarth sydd, ysywaeth, ond wedi ei diogelu ar gerdyn post o\u2019r dauddegau."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Mae cyflwr llich-di-dafl cynifer o gatiau haearn y fro yn peri gofid, yn arbennig y rhai mwyaf distadl megis y gatiau mochyn. Yr oedd i\u2019r rhain eu crefftwaith arbennig fel y bo\u2019r pen crwm yn cyfateb yn union gyda\u2019r bar gwaelod a\u2019r rheliau yn mesur eu lle yn gyfatebol drefnus yn y cyfanwaith. Mae\u2019r enghreifftiau sy\u2019n gyfan bellach yn brin a fersiynau metal di gymeriad yn cymryd eu lle, a thrwy hynny mae darn o hanes Dyffryn Ogwen hefyd yn llithro i ddifancoll."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Mae\u2019n deg dweud mai pentref yn byw, nid mewn cywilydd, ond mewn anwybodaeth o\u2019i gysylltiad ag un o anghyfiawnderau mwyaf dynoliaeth oedd Bethesda hyd at yn ddiweddar. Perthyn yr afal drwg i amser teyrnasiad Richard Pennant (1737?-1808) a\u2019i olynydd barus George Hay (1763-1840), perchenogion bonedd stad y Penrhyn. Yr oedd y ddau yn berchenogion ar nifer o blanhigfeydd siwgr ar ynys Jamaica, India\u2019r Gorllewin. Etifeddodd y ddau fonheddwr eu stadau siwgr drwy gysylltiadau teuluol, gwobrau oedd yn dyddio\u2019n o\u0302l i\u2019r 17g, er mae\u2019n bur annhebyg fod yr un o\u2019r ddau wedi troedio ar dir eu trysorfeydd pellennig yn Jamaica. Er i Richard ddadlau\u2019n rymus awdurdodol drwy gydol ei oes o blaid cadw\u2019r drefn farbaraidd, yn eironig yn 1808, blwyddyn ei farwolaeth, y llwyddwyd i derfynu\u2019r fasnach greulon yn nhrefedigaethau Prydain. Yn y flwyddyn honno, pryd y gellid prynu caethwas am ychydig bunnoedd, yr oedd ef yn berchen ar yn agos i fil o gaethweision ar ei saith stad siwgr ar yr ynys. Yn ymarferol fodd bynnag, parhaodd y fasnach mewn grym yn India\u2019r Gorllewin hyd at 1838, sef y flwyddyn y gorffennodd George Hay adeiladu ei gastell gorwych yn Llandyga\u0301i am swm a fyddai\u2019n cyfateb i grocbris o tua \u00a349 miliwn yn ein harian ni heddiw. Yn fwy gwrthun, derbyniodd George Hay fel perchennog y stad iawndal o \u00a314,683.17.2 gan Lywodraeth Prydain yn 1838 am ryddhau 764 caethwas."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mae tirwedd hanesyddol Dyffryn Ogwen wedi ei fowldio gan gynlluniau ac arian y ddau bendefig a elwodd ar fasnach eu caeth lafurwyr yn India\u2019r Gorllewin. Arian o\u2019r planhigfeydd hyn ddefnyddiwyd gan Richard i sefydlu cynsail ddiwydiannol ardal Dyffryn Ogwen yn ystod degawdau olaf y 18g a degawd cychwynnol y 19g. Y chwarel oedd canolbwynt yr holl ddatblygiadau o\u2019r foment yn 1782 y prynodd Richard hawliau\u2019r 80 rhydd-ddeiliaid oedd yn llafurio ar gomin Cae Braich y Cafn, a\u2019i drawsnewid yn gloddfa arloesol ac uchelgeisiol ei chynllun. Ar flwyddyn ei farwolaeth yn 1808 amcangyfrif fod 600 yn gweithio yno. Problem fawr cyfnod sefydlu\u2019r gloddfa oedd darparu llety ar gyfer y lluoedd gweithwyr oedd yn tyrru i\u2019r ardal, ac i geisio ateb y gofyn neilltuwyd rhannau dethol o Ddyffryn Ogwen ar gyfer cartrefu\u2019r mewnfudwyr. Mae sylw Evans, awdur a ymwelodd a\u0302\u2019r ardal yn 1812, yn cyfleu\u2019r cyfnewidiadau rhyfeddol oedd yn digwydd i\u2019r tirlun \u2013 \u2018the late Lord Penrhyn, with a noble and patriotic spirit ... by planting on his estates ,building numerous neat farmhouses with suitable offices, and others of a smaller description for husbandmen and artisans, has converted a wild waste into a comparative well-peopled paradise\u2019. Fel canlyniad yn y cyfnod rhwng 1800 ac 1840 ymddangosodd rhesi o fythynnod, megis yn Nhanysgrafell, Grisiau Cochion, Glan Meurig a Chaerberllan, oll yn emblemau o haelfrydedd y Penrhyn. Y datblygiad pwysicaf oedd adeiladu stad gyfan ym Mraichmelyn yn arbennig ar gyfer cartrefu chwarelwyr a\u2019u teuluoedd, ac amrywiadau ar y patrwm hwn o dai syml yn gysylltiedig a\u0302 gardd ond heb gyfleusterau cymdeithasol atodol megis siop, capel neu dafarn, a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach yn y ganrif gan stad y Penrhyn i boblogi gweundir agored Mynydd Llandyga\u0301i yn y Gefnan, Llwybr Main a Thanybwlch. Mae\u2019n bwnc dadleuol a ellir olrhain y cysyniad o greu rhanbarth gymdeithasol gyfyngedig megis yr uchod yn o\u0302l i stadau siwgr y teulu yn Jamaica."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Yn yr un modd mae\u2019n ofynnol gofyn a ddylanwadwyd, os o gwbl, ar ddyluniad tai chwarelwyr stad y Penrhyn gan gynlluniau tai oedd ar y planhigfeydd yn Jamaica? Yn 1796 adeiladodd Richard wyth o dai yn Nhai\u2019r Mynydd ar weundir Mynydd Llandyga\u0301i \u2013 i gynllun, bur debyg, ei asiant medrus Benjamin Wyatt \u2013 y ty\u0302 delfrydol i\u2019r chwarelwr cyffredin gyda dwy ystafell o boptu\u2019r drws a chroglofft uwchben, a gardd sylweddol ei maint yn gysylltiedig. Yn ei hanfod, tai ar batrwm tebyg i\u2019r rhai a adeiladwyd i gartrefu caethweision oedd rhai Tai\u2019r Mynydd, ac ar y cynsail hwn yr adeiladwyd yr holl dai ar stad y Penrhyn i gartrefu gweithlu\u2019r chwarel hyd weddill y 19g fwy neu lai."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Mae\u2019n gwestiwn deifiol pam nad oedd gwerin Dyffryn Ogwen yn gwybod am erchyllterau trefn oedd hefyd yn gysgod ar eu bywydau hwythau. Yn nhreigl y ganrif, ac ym merw eu brwydrau diwydiannol, nid oedd hanes trist Jamaica i fod yn rhan o ymwybyddiaeth pobl gyffredin yr ardal. Mewn anwybodaeth nid oedd erchyllterau caethwasanaeth i brocio cydwybod cymdeithas foesgar Dyffryn Ogwen y cyfnod. Gwyddent er hynny fod y mur uchel a amgylchynai\u2019r castell crand yn Llandyga\u0301i yn wahanfur rhwng dau fyd nad oedd fyth brin yn cyfarfod \u2013 oddi fewn roedd byd cysurus a chyfoethog y bonheddig \u2013 oddi allan roedd byd ansicr a chiaidd y werin \u2013 dwy gymdeithas a oedd mor anwybodus o\u2019i gilydd, a dau ddiwylliant oedd yn dewis cyfathrebu mewn ieithoedd nad oedd prin yn ddealladwy i\u2019r naill ochr. Mae\u2019n annhebygol y gwyddai gweithlu\u2019r chwarel am gyfalafiaeth hanesyddol ffiaidd teulu Pennant, ond yr oeddynt oll yn ymwybodol o lafurio dan drefn haearnaidd, ddigyfaddawd a oedd, yn ddiarwybod iddynt, wedi ei saerni\u0308o ar ddioddefaint cenedlaethau o gaethweision ar stadau siwgr y teulu yn Jamaica."}, {"text_idx": "#000053", "text": "A fyddai\u2019n deg barnu cymdeithas rinweddol ardal Dyffryn Ogwen am eu hanwybodaeth o\u2019u cysylltiad anuniongyrchol a\u0302 chamweddau gormesol stad y Penrhyn? Mae cwestiynau sylfaenol i\u2019w hateb yma yn Nyffryn Ogwen sydd eto i hawlio sylw. A ddylanwadodd caethwasanaeth ar ddatblygiad cymdeithas foesol Gymreig y dyffryn, ac a oes pwys cywilydd yn yr isymwybod sydd eto i\u2019w dalu am gysylltiad anuniongyrchol ein cymdeithas? Chwi ddarllenwyr y llith hon gaiff benderfynu. Eto, nid yw byw mewn anwybodaeth yn golygu y gellir anghofio\u2019r dolur gwreiddiol, a dyna yw cyfrifoldeb cymdeithas waraidd Dyffryn Ogwen wrth iddi wynebu ei dyfodol nid mewn gwarth, cywilydd a difaterwch ond yn eofn yng ngrym ewyllys da a chydraddoldeb a chan ymdrechu i ddeall ei gorffennol yn well."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Rhag ofn bod darllenwyr y nodyn hwn yn cael eu siomi, gwell rhybuddio ar y cychwyn nad clwb pe\u0302l droed oedd y Bethesda United Club. Ond pa sawl gwaith y cawsom ni, yn llafna swnllyd, ein gwahardd am darfu ar chwaraewyr billiards y clwb, a pha sawl gwaith y cawsom ein ceryddu gan rieni pryderus ein bod yn gwastraffu amser drwy geisio efelychu meistri\u2019r \u2018llain gwyrdd\u2019 tra oedd R Williams Parry a\u2019i gyfeillion yn taro\u2019r peli\u2019n grefftus ar y bwrdd nesaf. Atyniad pennaf yr United Club oedd y byrddau biliards, ond nid y byrddau hyn oedd y prif reswm dros fodolaeth y sefydliad."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Sefydlwyd y Bethesda United Club yn 1903 yn olynydd parchus i\u2019r Bethesda Conservative Club a oedd wedi meddiannu\u2019r adeilad trawiadol ac aml bwrpas yn Penrhyn Teras yn ystod degawd olaf y ganrif flaenorol. Prif symbyliad sefydlu\u2019r United Club oedd D. J. Williams, prifathro cyntaf yr Ysgol Sir (Ysgol Dyffryn Ogwen). Yn wir, am gyfnod byr rhwng Ebrill 1895 ac Ionawr 1896 cartrefwyd disgyblion cyntaf yr ysgol yn adeilad yr United Club tra ddd adeilad yr ysgol newydd yn cael ei godi ar y bryn uwchlaw. Yn 1903 cofnodir bod y Conservative Club wedi troi yn fethiant a bod adeilad y Cafe, fel yr adweinid ef, i\u2019w werthu ar ocsiwn. Argyhoeddodd D. J. Williams nifer o ddynion ieuanc y dylid ffurfio cwmni i brynu\u2019r adeilad a thrwy eu cydweithrediad llwyddwyd i\u2019w bwrcasu am \u00a3860, swm sylweddol is o gofio i\u2019r Cafe gostio \u00a32500 i\u2019w adeiladu yn y lle cyntaf yn 1882."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Fel cynnyrch un o ardaloedd glofaol De Cymru byddai D. J. Williams yn ymwybodol iawn bur debyg o dwf a dylanwad adeiladol sefydliadau a chlybiau cymdeithasol i weithwyr a ddatblygai\u2019n rhesi yn ardaloedd diwydiannol Prydain yn ystod cyfnod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond ym Methesda y templad i weithgaredd y clwb oedd amcanion cychwynnol y Cafe sef y corff a sefydlodd yr adeilad yn y lle cyntaf yn 1882. Bryd hynny, y bwriad oedd sefydlu canolfan a fyddai\u2019n cynnig gwahanol ddulliau o ddifyrru dosbarth gweithiol y fro mewn cystadleuaeth gyda\u2019r tafarnau, ac yng nghyfarfod agoriadol y Clwb yr oedd y pwyslais ar ddirwest yn ganolog yn araith D. J. Williams y Cadeirydd. Fel \u2018mudiad pwysig\u2019 y disgrifiai ef amcanion y sefydliad, cyn mynd ymlaen i amlinellu bwriadau uchelgeisiol y pwyllgor o sefydlu gymnasiwm a phwll nofio, o gynnal ystafelloedd adloniant a difyrrwch i gynnwys y byrddau billiards, o greu ystafell ddarllen a llyfrgell, ac yn olaf, o gynnal cyfresi o ddosbarthiadau nos a darlithoedd am ddim, yn brif atyniadau\u2019r fenter. Pwysleisiodd fod dau o\u2019r amcanion hyn wedi eu gwireddu yn ystafell y billiards a\u2019r ddarllenfa lle\u2019r oedd 700 o gyfrolau eisoes mewn gofal, gyda 150 yr un wedi eu cyflwyno gan W. J. Parry a D. J Williams ei hun."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Y ffatri gwehyddu sanau yn ystod y rhyfel byd cyntaf"}, {"text_idx": "#000062", "text": "A fu i\u2019r United Club gyrraedd ei amcanion sydd yn fater o gryn drafodaeth. Breuddwydion y co\u0302r uchelgeisiol oedd bod sefydlu gymnasiwn a phwll nofio yn rhan o\u2019r fenter, ond i raddau helaeth gwireddwyd y tri amcan arall yn lled llwyddiannus o ystyried y newid byd rhyfeddol a ddigwyddodd yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Mewn byr amser o ddeng mlynedd dechreuodd y rhyfel byd cyntaf a rhoddwyd yr adeilad i ddefnydd pur wahanol i\u2019w amcanion gwreiddiol. Derbyniodd Lloyd George, y Prif Weinidog, rodd o \u00a35,000 a gasglwyd gan Gymry Gogledd America fel cymorth i bobl Cymry yn ystod y rhyfel. Trodd Lloyd George at Silyn Roberts i ofyn am ei gymorth i weinyddu\u2019r arian. Silyn oedd y gw\u0302r rhyfeddol y dathlwyd 150 mlwyddiant ei eni y llynedd. Yn frodor o Ddyffryn Nantlle yr oedd yn weinidog, yn fardd, yn sosialydd o argyhoeddiad, ac, yn anad dim, ef hefyd oedd sylfaenydd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr (WEA) yng Ngogledd Cymru. Trefnodd Silyn gynllun i sefydlu tair ffatri ar gyfer gwehyddu sanau i filwyr ar faes y gad, un ym Mlaenau Ffestiniog, y llall yn Nyffryn Nantlle a\u2019r olaf yn adeilad yr United Club ym Methesda."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Ym mhen y rhawg daeth ail ryfel byd i darfu ar heddwch y wlad olygodd unwaith yn rhagor newid ar barhad ac uchelgais y clwb i gyfarfod a\u0302 dyheadau ieuenctid y wlad. Efallai bod y clwb yn rhy gyfyng ei orwelion i gyfnewid ac addasu , a chan mai clwb ar gyfer dynion ydoedd, yn ei hanfod ni allai gymhwyso i wasanaethu\u2019r holl gymdeithas yn ddiduedd. Datblygodd yr adeilad yn ganolfan i Aelwyd yr Urdd yn 1942 ac yn fan addas i gynnal dosbarthiadau addysgol. Cyd ddigwyddiad llwyr oedd i Fudiad Addysg y Gweithwyr (WEA) gael ei sefydlu yn Llundain gan Albert Mansbridge yn yr union flwyddyn yr agorwyd y Clwb ym Methesda, ond yr oedd i\u2019r ddau fudiad rannu\u2019r un amcanion sef i gyflwyno addysg a dysg i\u2019r gymdeithas yn deg ac yn ddiwaha\u0302n. Ac am yr ail dro daeth Silyn i chwarae rhan allweddol yn hanes cymdeithasol ac addysgiadol yr United Club."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Yn y diwedd nid diffyg cymdeithasol ond yn hytrach gwyfyn damniol yn y pren a orfododd ddymchwel adeilad y Clwb oddeutu 1975, a thrwy hynny gau drws adeilad a lwyddodd i gyfoethogi bywyd a lledu gorwelion cenedlaethau o drigolion Dyffryn Ogwen."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Mae\u2019r nodyn hwn yn ail drafod pwnc a gafodd sylw ar y wefan rai misoedd yn o\u0302l o dan bennawd trefgor Cororion a\u2019r Wern Fawr. Y mae a wnelo a\u0302 threfn weinyddol a llywodraethol Cymru, a Gwynedd yn benodol, o dan y tywysogion Llywelyn Fawr (1173-1240), Dafydd ap Llywelyn (bu farw 1246) a Llywelyn ein Llyw Olaf (bu farw 1282) yn y drydedd ganrif ar ddeg. Abergwyngregyn, neu Abergarthcelyn fel y gelwid ef bryd hynny, oedd safle maerdref bwysicaf cwmwd Arllechwedd Uchaf a lleoliad Llys y Tywysogion am agos i 60 mlynedd hyd oni diddymwyd grym Gwynedd gan goncwest y Brenin Seisnig Edward y cyntaf yn 1284. Gan fod Aber yn rhannu arfordir y Fenai a\u0302 phlwyf Llanllechid mae dylanwad trefn weinyddol y llys i\u2019w ganfod yn y rhan hon o\u2019r ardal estynedig hyd heddiw."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Trefn ffiwdal oedd yr un a weinyddwyd gan y Tywysogion yng Ngwynedd, megis a fodolai, fwy neu lai, yng ngweddill cyfandir Ewrop yn ystod yr un cyfnod. Y Tywysog oedd y teyrn a llywodraethai ei deyrnas yng ngogledd Cymru drwy gyfrwng nifer o is raniadau gweinyddol. Rhennid y cantref, fel y brif uned, yn nifer o gymydau, a\u2019r cymydau hyn wedyn wedi eu his-drefnu yn drefgorau. Y cwmwd oedd yr uned lywodraethol bwysicaf gyda gweinyddwyr y tywysog yn ymweld a\u0302 hwy yn fisol er mwyn casglu\u2019r rhent a threfnu\u2019r gwasanaethau a oedd yn ddyledus i\u2019r Tywysog. Ar farwolaeth Llywelyn ap Gruffydd yn 1284 awdurdododd Edward gynnal ystent i gofnodi holl feddiannau\u2019r Tywysog drwy ei diriogaeth, ond ysywaeth ni oroesodd y ddogfen hon. Yn 1352 trefnwyd ail ystent a adnabyddir fel y Record of Caernarvon, dogfen mewn Lladin yn cofnodi holl gymydau a threfgorau\u2019r dalaith ac sy\u2019n ddrych i ddeall cymhlethdodau tirfeddiant y cyfnod yn ogystal a\u0302\u2019r newidiadau sylfaenol a orfodwyd ar y deyrnas gan y goncwest. Perthynai dwy elfen i ddaliadaeth y tir \u2013 y tir rhydd a oedd ym meddiant y tylwyth, a\u2019r tir taeog a oedd yng ngofal y gwy\u0302r caeth. Yn y tir rhydd, rhwymau perthynas hyd at y bedwaredd genhedlaeth a oedd yn sicrhau\u2019r tir yn yr hyn a elwid yn wely neu\u2019n afael. Dan y drefn Gymreig, ar farwolaeth sylfaenydd y gwely rhennid y tir rhwng y brodyr, y cefndryd ac yn olaf y cyfyrdyr, ond ar gyrraedd y bedwaredd genhedlaeth byddai\u2019r tir yn perthyn i\u2019r deiliad olaf fel y gallasai ef ail gychwyn y broses o rannu ei etifeddiaeth. Disgwylid i ddeiliaid y gwely rhydd gyfrannu at ofynion milwrol y tywysog a bod yn bresennol hefyd yn y llys bob tair wythnos ac yn yr uchel lys pan fo\u2019r gofyn. Yn ychwanegol yr oedd deiliaid y gwely i dalu rhent isel am yr etifeddiaeth yn ogystal a\u0302 chyfrannu at rai taliadau ychwanegol. Yn y tir caeth yr oedd y taeog ynghlwm a\u0302\u2019r tir ac yn gyfrifol am dalu dyledion trymach mewn rhent a gwasanaethau i\u2019r tywysog. Yr oedd gan y tywysog hefyd ei diriogaeth ei hun yn arbennig yn y Faerdref, ond hefyd ym mhob cwmwd, a chyfrifoldeb y taeog fyddai i drin y tir hwn a chyfrannu o\u2019i chynnyrch mewn anifail a chnwd at fuddiant y tywysog. Yn ychwanegol perthynai hafodydd i\u2019r tywysog ar lethrau\u2019r ucheldir ble byddai ei wartheg yn pori yn yr haf."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Pwysigrwydd y gwely fel uned tir oedd fod iddo sail gyfreithiol yn ogystal a\u0302 bod yn nodwedd ddaearyddol ar lawr gwlad, wele \u2013 hwn yw\u2019r tir a berthyn i mi am gwehelyth ond mae hefyd yn sylfaen i\u2019n cynhaliaeth! Yn o\u0302l gorchmynion cyfraith Hywel Dda, a gofnodwyd ddwy ganrif yn gynharach na chyfnod y Tywysogion, yr oedd mesuriadau rheolaidd i gynnwys y rhaniadau tir \u2013 pedair erw mewn tyddyn; 16 erw mewn gafael, ac yn y blaen, hyd y drefgor oedd a\u0302 256 erw. Cyfyd problemau anodd wrth geisio trosglwyddo\u2019r mesuriadau materol hyn yn ddarnau o dir gyda ffiniau cydnabyddedig i\u2019w diffinio. Ar lawr gwlad cynrychiolid y gwely gan gyfres o renciau hir, cyfochrog a gweladwy, ond ymysg y rhain byddai unedau\u2019r tylwyth ar wasgar yn hytrach na bod ar ffurf un bloc cryno."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Fel y gellid disgwyl mae tiroedd cysylltiol y llys yn perthyn yn bennaf i ddyffryn ac ucheldir Aber. Yno y ceir llu o enwau sy\u2019n dynodi pwysigrwydd y sefydliad \u2013 Henfaes, sef y maes gwreiddiol, Ty\u2019n y Mw\u0302d sef safle castell mwnt a beili Normanaidd o\u2019r unfed ganrif ar ddeg, ac yn ei gysgod safle neuadd y Llys a ddarganfuwyd mewn archwiliadau archeolegol diweddar. Yno roedd hefyd Llwyn Ednyfed Fychan, ac Ednyfed oedd disdain Llywelyn ap Iorwerth; Llys Sgolaig, sef cartref y clerc yng ngweinyddiaeth y gyfundrefn; Llys Madog, ac ef oedd ysgrifennydd Llywelyn ap Gruffydd; Pentre Du, sef pen eithaf yr uned amaethyddol a chartref y taeogion. Yna yn yr ucheldir roedd yr hafodydd \u2013 Hafod Meuryn, Hafod Nant Rhaeadr a Hafod y Gelyn, yr olaf oedd bwthyn hela\u2019r tywysogion, ac uwchlaw ar y bryniau y ffriddoedd pori yn Nant Mawan (Anafon), Nanhysglain a\u2019r Cras. Ond yn ogystal perthynai tiroedd y Llys i arfordir y gorllewin o Aber fel mae enwau megis Ty\u2019n yr Hendref, Tai\u2019r Meibion a\u2019r Wig yn eu cyfleu, ac yno hefyd ceir cyfeiriadau fel Nant Heilyn, a Heilyn ap Cynfrig oedd un o lys genhadon Llywelyn ap Iorwerth; a Chae Gwilym Ddu, sef y barwn William de Breos a ddienyddiwyd gan Lywelyn ap Iorwerth yn 1230. Ac yn y caeau o gylch Tai\u2019r Meibion gwelir rhith y gyfundrefn amaethyddol yn y rhenciau isel sy\u2019n brigo\u2019n donnau ansylweddol eu maint drwy wyneb y borfa bresennol a hefyd yn y llwyfannau sefydlog unionsyth sydd yn nodweddion amlwg yn nhirlun y bryn uwchlaw Tai\u2019r Meibion."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Er tryloywder tystiolaeth y Record of Caernarvon am berchnogaeth y tir, y rhenti dyledus a\u2019r gwasanaethau a oedd i\u2019w cyflawni i\u2019r oruchwyliaeth, eto erys y broblem ddaearyddol o sefydlu ffiniau i\u2019r trefgorddau. Mewn astudiaeth ddiweddar o gwmwd Nantconwy, un o\u2019r pedwar cwmwd yng nghantref Arllechwedd , a oedd yn cynnwys trefgorddau caeth Trefriw a Dolwyddelan, trefgorau rhydd Cwmllanerch a Betws a threfgorddau cymysg Penmachno a Gwedir (Gwydir), dim ond mewn tri achos yn unig y gellir canfod sail i ffiniau\u2019r gwahanol unedau hyn o fewn y cwmwd."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Eto mae un ddogfen bwysig ymhlith papurau Stad y Penrhyn sydd efallai yn cyflwyno tystiolaeth pur wahanol am ffiniau\u2019r unedau o fewn trefgor Cororion mewn un rhan o Ddyffryn Ogwen. Mae\u2019r ddogfen ar ffurf map ac mae\u2019n werth cofnodi\u2019r teitl yn llawn cyn ceisio ei ddadansoddi. ... the ville of Creuwyrion , now Llandegai parish in the hundred of Uchaph ... showing the probable positions of the different Gavels mentioned in the extent of Edw(ard). Mae cryn ddadlau ynghylch dilysrwydd y map hwn a beth yn union oedd y bwriad o\u2019i greu yn y lle cyntaf. Mae\u2019r map yn dyddio i gyfnod Richard Pennant, Arglwydd cyntaf y Penrhyn, ac mae\u2019n bur debyg yn gopi ar raddfa llawer llai ei faint a\u2019i gynnwys o un o fapiau George Leigh sy\u2019n rhan o Arolwg y Penrhyn yn 1768. Ynddo nodir safle y porthladd yn Aber Cegin, baddondy gwraig Richard ar y traeth gerllaw\u2019r Penrhyn a bras leoliad y chwarel ym Mraich y Cafn, manylion sydd yn dyddio\u2019r map yn derfynol i ddegawd olaf y ddeunawfed ganrif. Mae tiriogaeth y map yn ymestyn o lan y Fenai i Gapel Curig yn y de, sef holl ymestyniad plwyf Llandyga\u0301i fel y nodwyd yn y teitl. Mae terfyn y de felly yn ffinio a\u0302 threfgor Gwedir yng nghwmwd Nantconwy yng nghapel Curig. Defnyddiwyd y map hefyd fel sail i gynnwys ychwanegiadau diweddarach megis yn ardal Tregarth, Mynydd Llandygai ac ardal chwarel Cae Braich y Cafn sy\u2019n nodi llociau amga\u0301u yn dyddio yn bennaf rhwng 1718 a 1850 yn o\u0302l nodiadau ymyl ddalen y map. Serch hynny sylwer fod lloc Bodfeurig wedi ei gofnodi mewn dogfen rent o gyfnod y Frenhines Elizabeth yn yr unfed ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Beth sydd a wnelo hyn a\u0302 threfgor Creuwyrion? Awgrymir y defnyddiwyd map o gyfnod diweddarach i gofnodi trefn, lleoliad daearyddol a pherchnogaeth y 9 gafael a berthynai i\u2019r drefgor yn Cororion fel y\u2019u rhestrwyd yn ystent 1352. Nodir yn nheitl y map mai lleoliad tebygol sydd i\u2019r gafaelion, ond ystyrir bod eu dilyniant o Afon Menai i Gapel Curig yn un cywir a bod y ffiniau rhyngddynt, er efallai yn rhai cyffredinol, eto yn dderbyniol yn ddaearyddol. O edrych yn fanwl ar y map canfyddir fod sawl llawysgrifen wedi cyfrannu i\u2019w ffurf derfynol, ond mae\u2019r ysgrifen sy\u2019n nodi enwau\u2019r unedau yn amlwg gyson drwyddo, fel yn wir y llawysgrifen lai ei maint sy\u2019n cofnodi nodweddion manwl rhai o\u2019r gafaelion. Cynnwys y rhestr hon enwau sy\u2019n cyfateb i ffermydd yn y gymuned heddiw \u2013 er enghraifft Cefn y Coed yng ngafael 2, Coed Howel yng ngafael 3 a Moelyci yng ngafael 5 \u2013 ac onid tybed fod y manylion hyn yn nodi arwyddoca\u0302d arbennig i\u2019r gafaelion unigol? Serch hynny o fewn tiriogaeth Gafel Arthergon y llyn yn unig a gofnodir yng Nghororion ac yno enw Perthi Corniog sy\u2019n dwyn y sylw pennaf. Pam hynny tybed, a pha mor gywir yw ffiniau\u2019r gafaelion a ddangosir? Pe defnyddid yr ystadegau maint yn o\u0302l cyfraith Hywel, yna mae\u2019n amlwg mai ffiniau cyffredinol iawn a ganfyddir ar y map. O ganlyniad mae pob gafael a ddynodir yn llawer mwy nag 16 acer a chan hynny mae cyfanswm holl erwau\u2019r trefgorau yn fwy na 256 erw."}, {"text_idx": "#000076", "text": "Os cywir y dadansoddiad uchod yna mae\u2019n rhaid bod unigolyn anhysbys, neu aelodau o gorff cynharach, wedi cyfleu rhywfaint o dystiolaeth o Ladin y Record of Caernarvon i fap y Penrhyn erbyn diwedd y ddeunawfed ganrif. Yn niffyg gwybodaeth byddai\u2019n ddiwerth pendroni ymhellach ynghylch y ffynhonnell debygol ond cyfyd un cwestiwn arall sydd yn werth ei ystyried \u2013 beth oedd y rheswm dros fodolaeth y map? Bernir mai Benjamin Wyatt, prif asiant a strategydd cyfrwys Richard Pennant, oedd awdur y map, a\u2019i ddefnydd tebygol fyddai i gadarnhau hawl difwlch ei feistr ers y bedwaredd ganrif ar ddeg i diriogaeth cyfran helaeth o Ddyffryn Ogwen fel yr ymgorfforir ef heddiw ym mhlwyf presennol Llandyga\u0301i. Y ddogfen hon oedd i gadarnhau hawl y Penrhyn i diroedd y byddai\u2019r Goron hefyd yn ei hawlio, a\u2019r trysor, wrth gwrs, oedd gwirio meddiant Richard Pennant o chwarel Cae Braich y Cafn. Beth feddyliai\u2019r Tywysogion tybed am y fath ffugio?"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Yr oedd mis Mehefin 1801 yn fis cofiadwy yn hanes Chwarel y Penrhyn. Hwn oedd y mis pryd yr agorwyd am y tro cyntaf y dramffordd geffylau i ddanfon prif gynnyrch llechi\u2019r chwarel i Borth Penrhyn i\u2019w gwerthu i\u2019r byd. Yr oedd adeiladu system mor uchelgeisiol o newydd a hyblyg ei defnydd yn gam allweddol yn natblygiad y chwarel. Yn 1819 yr oedd Michael Faraday, y gwyddonydd byd-enwog ym maes electromagneteg a dyfeisydd y dynamo trydan cyntaf, ar daith gerdded drwy Gymru yn fachgen ieuanc 28 oed. Ysgrifennodd yn fanwl a gwybodus am ei daith, ac yn arbennig am y rhan o Fangor i Gapel Curig olygodd iddo ymweld, yn llawn cyffro a rhyfeddod, a\u0302 Chwarel y Penrhyn. Wrth gerdded mae\u2019n cofnodi\u2019r canlynol \u2013 \u2018We soon met lines of wagons on the railway proceeding down to the sea laden with slate slabs. One of these lines consisted of 25 wagons each heavily laden, hooked together and they were drawn apparently with the greatest ease by three horses. It was extremely curious to see this broad and heavy line moving along the way and bending round its slight contortions like an immense snake and the half dozen of men and boys that were sitting here and there on the wagons looked as if they were thinly scattered over the moving mass\u2019."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Ond fel pob cynllun chwyldroadol yr oedd iddo hefyd ei ganlyniad negyddol i un garfan o weithlu\u2019r ardal. Y garfan dan sylw, yn o\u0302l adroddiadau\u2019r cyfnod, oedd y certwyr niferus a\u2018u ceffylau heini a oedd bellach wedi colli eu cyflogaeth drwy ddyfodiad y dramffordd. Gallasai un rhediad o chwech wagan ar y cledrau a dau geffyl i\u2019w tywys gyflawni, fwy neu lai, orchwyl deuddeg trol a chymaint ag ugain ceffyl. Ond tybed a oedd yna argyfwng cyflogaeth mewn gwirionedd? Cyn trafod y mater ymhellach mae\u2019n berthnasol ystyried bod cynhyrchu un dunnell o lechi yn golygu creu hyd at ugain tunnell o wastraff rwbel, a chyn i bob chwarel allu gweithredu yn drefnus yr oedd cyn bwysiced gwaredu\u2019r rwbel mewn modd nad oedd yn tagu\u2019r haenau llechi yn y graig. Ac i wneud hynny yn llwyddiannus yr oedd yn rhaid wrth gynllun i ddosbarthu\u2019r ddau gynnyrch yn effeithiol drefnus a bod grym symudol effeithiol wrth law i yrru\u2019r broses."}, {"text_idx": "#000080", "text": "Cafwyd cynllun cyntaf o chwarel y Penrhyn, dyddiedig i fis Mehefin 1793, gan W. Jones o Fangor, sef union wyth mlynedd cyn agor y dramffordd. Fel y byddai\u2019r disgwyl, ffyrdd llydan sydd yn tramwyo\u2019r gwaith, i\u2019w defnyddio, bur debyg, gan droliau a cheffylau i wasanaethu gofynion ymarferol cloddfa oedd yn mynnu lledaenu ei gorwelion ar y safle. Ond a fyddai\u2019r patrwm hwn i\u2019w fabwysiadu o dan gynlluniau mwy uchelgeisiol y ganrif a oedd i ddilyn? Mae paentiadau gan artistiaid o\u2019r chwarel ar dro\u2019r ganrif, megis lluniau gan John Warwick Smith a Thomas Hawkins yn portreadu rhyferthwy\u2019r chwarel yn hytrach na manylder ei gweithrediad. Ond mewn ysgythriad o\u2019r chwarel yn 1808, gan artist o\u2019r enw Rowle, amlygir yn flaenllaw ar flaen y llun drac rheilffordd eithriadol lydan, gyda rheliau pren, does bosib, gan mor anghyfarwydd fyddai cyfarpar o\u2019r fath i olwg yr arlunydd."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Llun gan Rowle dyddiedig i 1808"}, {"text_idx": "#000082", "text": "Yng nghefndir y llun i\u2019r dde portreadir dyn yn gwthio wagen sy\u2019n amlwg yn symud ar drac, a dyn arall ar lwyfan uwch yn cyflawni\u2019r un gorchwyl. Y rhyfeddod yw mai dynion sy\u2019n tynnu a gwthio\u2019r wagenni ac nid ceffylau. Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach o graffu ar gynllun uchelgeisiol Greenfield yn 1824 i ddatblygu\u2019r chwarel yn gyfres o bonciau cymesur, mae\u2019n amlwg fod y gelltydd a ddangosir yn dringo\u2019r llethrau serth i wahanol rannau o\u2019r gwaith yn anorfod yn ddibynnol ar reliau cyn eu bod yn weithredol. Mae\u2019n amlwg, felly, o fewn ychydig flynyddoedd o agor y dramffordd, fod holl gyfundrefn isadeiledd y chwarel hefyd yn ddibynnol ar gynllun gwe o reliau i gyfarfod a\u0302 gofynion symudol y gwaith."}, {"text_idx": "#000083", "text": "Ond beth, tybed, oedd y grym a fyddai yn gyrru\u2019r holl gyfundrefn? Rhaid disgwyl tan ganol y ganrif cyn canfod fod gan geffylau ran allweddol yn rhedeg cyfundrefn ddosbarthu Chwarel y Penrhyn. Cofnodir, er enghraifft, fod 37 ceffyl yn gweithio yno yn 1850 tra bod gweithlu\u2019r chwarel yn rhifo hyd at 2150 o ddynion. Mae dau ysgythriad o\u2019r chwarel o gyfnod canol y ganrif, yn ategu\u2019r sylw uchod. Mae godidowgrwydd trefn reolaidd y ponciau a safiad mawreddog y Talcen Mawr yn tra arglwyddiaethu yn y ddau engrafiad, ond os edrychir yn fanwl gwelir, yn y cyntaf, gasgliad o ymwelwyr trwsiadus yn edmygu\u2019r olygfa tra bod eu gwastrodion yn gofalu am eu meirch. Ond o graffu i\u2019r cefndir, yno gwelir fod dwy res o dryciau, pum tryc mewn un a phedair yn y llall, yn cael eu tywys gan gwpwl o geffylau yr un, yn y ddwy res. Canolbwynt yr ail engrafiad yw\u2019r twr bychan o weithwyr ar dde\u2019r llun sy\u2019n amlwg yn trwsio neu osod o\u2019r newydd lwybr y rheliau, tasg fythol hanfodol y \u2018platelayer\u2019 ar bob rheilffordd boed mewn chwarel neu ar lawr gwlad, i\u2019w chynnal a\u2019i rhedeg yn ddiogel."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Yn 1860 yr oedd ymwelydd o Rwsia, Mr Zarunyi, ar daith o Iwerddon i Lundain ac wedi torri ar ei siwrnai drwy aros ym Mangor am noson neu ddwy. Wedi dychwelyd adref cyhoeddodd ei argraffiadau, am y ddinas, ei sylwadau ar y pontydd dros y Fenai, ac ar ei ymweliad brys a\u0302 chwarel lechi, ac er nad yw yn ei henwi, mae\u2019n amlwg mai chwarel y Penrhyn oedd hi. Cofnododd ei ryfeddod at brysurdeb ac ymdrechion egni\u0308ol y gweithlu cyn ychwanegu ei ryfeddod pellach \u2013 \u2018Here I must say a few words about the working horses. These horses are distinguished by their stature and especially by their legs, which in size and strength resemble hundred-year-old oak trees. Having seen such a horse for the first time in London I could not believe my own eyes, that this domesticated animal should have such massive legs, like an elephant or hippopotamus\u2019. Mae\u2019n amlwg nad oedd ceffylau gwedd i\u2019w gweld yn Rwsia yn amser Mr Zarunyi, ond mae ei sylw yn adrodd cyfrolau am bwysigrwydd y ceffyl yng nghyfundrefn chwarel y Penrhyn yn ystod cyfnod canol y 19g."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Ac mae\u2019n amlwg fod pwysigrwydd y ceffyl wedi ymestyn o gyfnod sefydlu\u2019r chwarel oddeutu 1800 hyd at y mis tyngedfennol yn 1876 pan benderfynwyd fod ste\u0302m i redeg holl rwydwaith rheilffyrdd y gwaith \u2013 yn y chwarel, yn y porthladd ac yn y tre\u0302n rhwng y ddeupen. Er hynny, yn sgil y canfyddiad cyfyd llu o gwestiynau diddorol ynghylch lle\u2019r ceffyl yng nghyfundrefn y chwarel. Pam na chafodd hanfod mor bwysig yn hanes y gwaith sylw llawer mwy dyladwy? Pwy oedd yn gyfrifol am redeg y gwasanaeth \u2013 ffermwyr lleol ar log ynteu gwastrodion cyflogedig yn y chwarel? Faint o geffylau oedd yn angenrheidiol i redeg cloddfa a fyddai yn ei hanterth yn cyflogi hyd at 3,000 o weithwyr yng nghyfnod canol y ganrif?; Lle\u2019r oedd y buarthau i gynnal mintai mor fawr o feirch yng nghynteddau\u2019r chwarel? Yn ddi-os, byddai cribinio drwy adroddiadau\u2019r wasg a phapurau\u2019r Penrhyn o\u2019r cyfnod yn sicr o roddi atebion i rai o\u2019r cwestiynau hyn, ond am y tro rhaid bodloni na cheir atebion i\u2019r rhelyw ohonynt. Mae un ffaith yn sicr, o ystyried y dystiolaeth, y byddai newid y cyfrwng o nerth anifail byw i \u2018anifail\u2019 ste\u0302m yn 1876 wedi creu llawer mwy o anghydfod cyflogaeth nag a ddigwyddodd yn 1801 pan sefydlwyd y dramffordd gyntaf."}, {"text_idx": "#000086", "text": "Yr oedd sefydlu system rheilffordd ste\u0302m yn golygu buddsoddiad enfawr gan y perchennog a olygai brynu cyfarpar newydd i\u2019w rhedeg yn effeithiol. Rhwng 1876-7 prynwyd deg injan ste\u0302m gan gwmni lleol deWintons yng Nghaernarfon, saith i weithio yn uniongyrchol yn y chwarel a thair i weithio\u2019r brif linell i Borth Penrhyn. Yn ystod bodolaeth y rheilffordd ste\u0302m prynwyd hyd at 43 o injans i redeg y rhwydwaith \u2013 rhai yn newydd gan gwmni lleol deWintons, nifer (16) gan gwmni enwog Hunslet o Leeds. Prynwyd eraill yn ail law o wahanol gwmni\u0308au, y mwyafrif o Brydain ond un o\u2019r Almaen a thair gan gwmni Baldwin o Philadelphia yn dilyn eu gwasanaeth i fyddin Unol Daleithiau America yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Byd cyntaf. Datblygiad diddorol yn ystod cyfnod tridegau\u2019r 19g oedd creu gyfres o 18 injan a addaswyd o geir modur Morris, ac yn ddiweddarach ychwanegu fflyd o 22 injan wedi eu peiriannu gan ddisel, creaduriaid eithriadol ddefnyddiol, ond rhyfeddol ddi-ramant, na lwyddodd i ddisodli tra arglwyddiaeth yr injans ste\u0302m yn chwarel y Penrhyn. O ystyried y chwarel yn ei gyfanrwydd, yna yr oedd rhwydwaith y rheilffordd a gynlluniwyd nid yn unig yn anferthol gymhleth ei faint, ond eto yn ddigon hyblyg ei gynllun i ymestyn i bob rhan o\u2019r gwaith o\u2019r brif bonc ganolog yn Red Lion i\u2019r ponciau ymylol yn y twll a hyd at y llethrau uchaf. Nid bod pob injan ste\u0302m o fewn cyrraedd yr holl bonciau ac yn y mannau mwyaf anhygyrch cryfder y cefn a bo\u0302n y fraich oedd y grymoedd perthnasol i yrru\u2019r wagenni fel yn y darlun gan Earle yn 1808. Yn y chwarel darparwyd nifer o wagenni i ateb gwahanol ofynion y gwaith \u2013 y mwyaf niferus oedd y wagenni cydnerth o haearn i gario gwastraff bras y rybelwr gydag un pen yn agored er mwyn arllwys y cynnwys yn ddidrafferth dros erchwyn y domen. Amcangyfrifwyd bod oddeutu 2,000 o\u2019r wagenni hyn at ddefnydd yn y chwarel, yn ychwanegol at nifer y wagenni sled agored ar gyfer cludo cerrig melin mawr eu maint."}, {"text_idx": "#000087", "text": "Map 1914 yn dangos cynllun y rheilffyrdd ar Bonc Red Lion yn 1914"}, {"text_idx": "#000088", "text": "Ac yna megis gwlith y bore ar fore heulog o Fai diflannodd yr holl gyfundrefn yr un mor swta yn 1962 \u2013 y rheliau, y wageni a\u2019r holl injans \u2013 oll yn atgof pell i\u2019w diorseddu gan nifer bychan o lori\u0308au anferth yn tramwyo lonydd breision fel y certiau gynt yn 1793 pan gynlluniwyd y chwarel gyntaf gan yr enwog William Williams o Landyga\u0301i. O na fyddai hisian hiraethus yr injan ste\u0302m yn dychwelyd unwaith eto! Nostalgia llwyr!"}, {"text_idx": "#000089", "text": "Noder fod ceffylau wedi gweithio yn chwareli Dyffryn Nantlle hyd at gyfnod eu cau yng nghanol y 19g."}, {"text_idx": "#000094", "text": "Dyma\u2019r trydydd cyfraniad gan Meirion Davies, Bangor sy\u2019n trafod agweddau ar fudo o Fethesda yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau\u2019r ugeinfed ganrif."}, {"text_idx": "#000095", "text": "Ym 1870 daeth Deddf Addysg Elfennol (Deddf Forster) i rym. Dyma sylfaen darpariaeth addysg gynradd gan y llywodraeth yng Nghymru a Lloegr. Roedd plant rhwng 5 a 10 oed i fynychu ysgolion cynradd er bod eithriadau (e.e. mewn ardaloedd amaethyddol). Degawd yn ddiweddarach ym 1880 cryfhawyd y ddeddfwriaeth ac ym 1891 gwnaed y ddarpariaeth yn rhad ac am ddim i bob disgybl. Codwyd yr oed gadael i 11 ym 1893; 12 ym 1899 ac yna 14 ym 1900."}, {"text_idx": "#000096", "text": "Roedd yn ofynnol i bob prifathro gadw cofrestr. Mae llawer o\u2019r cofrestri yma wedi goroesi ac yn cynnwys trysor o wybodaeth ar gyfer ymchwilwyr, gan gynnwys y manylion canlynol am bob disgybl:"}, {"text_idx": "#000098", "text": "Diddorol nodi fod y wybodaeth sylfaenol yma yn dal i gael ei chasglu heddiw ganrif a hanner wedi\u2019r ddeddfwriaeth wreiddiol (er bod y cofnodi\u2019n digwydd yn ddigidol y dyddiau yma)."}, {"text_idx": "#000099", "text": "Mae\u2019r erthygl yma\u2019n canolbwyntio ar wybodaeth a gafwyd o dair ysgol, sef :"}, {"text_idx": "#000101", "text": "Mae\u2019r cofrestri hyn yn cynnwys manylion derbyn dros 1300 o blant. Er bod llawer o fylchau yn y data, mae gennym wybodaeth am hynt ychydig dros hanner y disgyblion wrth iddynt adael yr ysgol."}, {"text_idx": "#000102", "text": "Yr hyn sy\u2019n trista\u0301u rhywun wrth bori trwy\u2019r cofnodion yw\u2019r nifer uchel o blant bu farw neu a orfodwyd i adael oherwydd salwch."}, {"text_idx": "#000103", "text": "Roedd afiechydon heintus yn lladd miloedd o blant yn flynyddol yn ystod oes Victoria a dechrau\u2019r ugeinfed ganrif. Mae\u2019r rhestr o\u2019r prif afiechydon yn frawychus o hir, gan gynnwys niwmonia; broncitis; y dicia\u0302u (tuberculosis); y pas (whooping cough); y dwymyn goch (scarlet fever); y frech goch; crw\u0302p (croup); diptheria; dolur rhydd/dysentri. Heddiw prin iawn yw\u2019r achosion o\u2019r afiechydon yma yng Nghymru, gan fod triniaethau, megis meddygaeth wrthfiotig a brechiadau ar gael."}, {"text_idx": "#000104", "text": "Nid arwydd o ddiffyg triniaethau yn unig yw\u2019r cyfraddau marw uchel, ond hefyd tlodi. Mae ystadegau\u2019r cyfnod yn dangos yn glir fod mwy o farwolaethau mewn ardaloedd tlawd ac ymhlith teuluoedd difreintiedig. Ni fedrai pobl gyffredin fforddio talu am ofal meddygol. Roedd amodau byw gwael, yn enwedig gordyrru, yn ei gwneud yn haws i heintiau ledu. Canlyniad arall tlodi yw diffyg maeth, sydd, nid yn unig yn achosi afiechydon penodol, ond hefyd yn gwanhau system imiwnedd pobl a\u2019u gwneud yn fwy tebygol o ddioddef heintiau."}, {"text_idx": "#000105", "text": "Anodd iawn peidio cyferbynnu cyfoeth teulu\u2019r Pennant a\u0302 chyflwr byw teuluoedd eu gweithwyr a\u2019u tenantiaid wrth edrych ar y dystiolaeth yma."}, {"text_idx": "#000107", "text": "Erbyn 1900 roedd 7000 o ddisgyblion Cymru yn mynychu un o 100 o ysgolion uwchradd. Cynyddodd y ffigwr yma erbyn 1910 i 13,000 disgybl ac ym 1912 roedd 15.5% o fechgyn a 14.9% o ferched yn trosglwyddo o\u2019r cynradd i ysgolion uwchradd. Roedd yma gyfle, felly i blant dosbarth gweithiol gael mynediad at addysg uwchradd, er rhaid cofio fod ffioedd (tua \u00a312 y flwyddyn) yn rhwystr i lawer o deuluoedd tlawd."}, {"text_idx": "#000108", "text": "Beth oedd y sefyllfa yn y tair ysgol sy\u2019n cael eu hastudio ? Dim ond 29 disgybl drosglwyddodd i\u2019r ysgol sirol, sy\u2019n adlewyrchiad o\u2019r gost, ynghyd a\u0302 phwysigrwydd cyflogau plant yn eu harddegau i incwm y teulu. O\u2019r disgyblion a fynychodd yr ysgol uwchradd, roedd 72% yn fechgyn, sy\u2019n ganran tipyn uwch na\u2019r un genedlaethol."}, {"text_idx": "#000109", "text": "Mae\u2019r cyfrifiad wedi fy ngalluogi i ddarganfod gwaith rhieni 26 o\u2019r plant yma. Mae 17 yn blant i chwarelwyr; 5 i siopwyr, 2 i ffermwyr a 2 arall yn blant i offeiriad y plwyf. Mae\u2019r dystiolaeth yma\u2019n awgrymu fod yr ysgolion uwchradd newydd yn darparu cyfleoedd cynyddol i blant o deuluoedd dosbarth gweithiol. Yn achos dau ddisgybl cyfeirir at y ffaith eu bod wedi ennill bwrsari neu ysgoloriaeth. Yn ogystal, mae\u2019n amlwg fod teuluoedd yn aberthu\u2019n ariannol i sicrhau cyfleoedd addysgol i\u2019w plant."}, {"text_idx": "#000110", "text": "Nodwyd fod nifer o\u2019r disgyblion yn gweithio gartref wedi iddynt adael yr ysgol. Cofnodwyd y gair \u201cgwaith\u201d yn unig ar gyfer rhai o\u2019r lleill ond manylwyd ar natur gwaith 117 o\u2019r disgyblion."}, {"text_idx": "#000112", "text": "Fel y disgwylid, roedd grw\u0302p mawr o\u2019r bechgyn yn mynd i weithio i\u2019r chwarel, cyflogwr mwya\u2019r ardal. Ond y gwaith mwyaf cyffredin oedd gwasanaethu. Roedd amryw o\u2019r grw\u0302p yma\u2019n ferched \u2013 efallai\u2019n forynion i deulu\u2019r Penrhyn neu mewn cartrefi dosbarth canol. Ond roedd nifer sylweddol o fechgyn hefyd yn mynd i wasanaeth. Efallai eu bod yn weision domestig neu\u2019n fwy tebygol yn weision fferm."}, {"text_idx": "#000113", "text": "Roedd y mwyafrif llethol yn symud i ysgolion cynradd eraill ym mhlwyfi Llanllechid a Llandyga\u0301i. Ni fyddai hyn o reidrwydd yn golygu fod y teulu\u2019n newid cartref, er enghraifft symudodd dros ddeugain o ddisgyblion o\u2019r Ysgol Genedlaethol yn Llanllechid i\u2019r Ysgol Brydeinig yn yr un pentref (Ysgolion cenedlaethol oedd rhai a\u0302 chysylltiad a\u0302\u2019r eglwys Anglicanaidd a\u2019r Ysgolion Prydeinig yn rhai anenwadol)."}, {"text_idx": "#000115", "text": "Mae\u2019r graff isod yn dangos ar y cyfan leihad yn y nifer oedd yn symud wrth i\u2019r pellter gynyddu. Y ddau eithriad i hyn oedd y nifer sylweddol a symudodd i Dde Cymru (mudo a drafodwyd yn yr erthygl gyntaf) ac i Unol Daleithiau America (a drafodwyd yn yr ail erthygl). Diddorol nodi fod dau frawd wedi mudo gyda\u2019u teulu o Lanllechid i Batagonia."}, {"text_idx": "#000116", "text": "Gallwn ddefnyddio\u2019r cyfrifiad a ffynonellau eraill i olrhain hanes ambell deulu. Dyma rai enghreifftiau."}, {"text_idx": "#000117", "text": "Symudodd William a Henry Owen o Ysgol Bodfeurig i Dde Cymru ym 1910. Ym 1911 maent yn byw ym Medlinog gyda\u2019i rieni, chwaer a brawd arall. Ganwyd pob un o\u2019r teulu yn Nhregarth ac roedd William, y tad yn lo\u0308wr (yng nghyfrifiad 1901 roedd yn chwarelwr)."}, {"text_idx": "#000118", "text": "Symudodd John a James Jones o Ysgol Llanllechid i Batagonia. Derbyniwyd hwy i\u2019r ysgol ym 1885 ond nid oes dyddiad geni wedi ei gofnodi. Ganwyd John ym Mangor a James yn Llanllechid. Ym 1881 roeddent yn byw yn Llanllechid. Gyrrwr coets oedd eu tad, a\u2019u mam yn golchi dillad."}, {"text_idx": "#000122", "text": "Effaith streic 1900-1903 ar deuluoedd a phlant."}, {"text_idx": "#000123", "text": "Mae cofrestr derbyniadau Ysgol Gynradd Genedlaethol Llanllechid yn cynnwys blynyddoedd 1874, 1896-97 a 1900-03 pan fu streiciau yn Chwarel y Penrhyn. Yn anffodus, er ein bod yn gwybod hynt a helynt cymaint o\u2019r disgyblion, anodd darganfod a oedd y ddwy streic gyntaf wedi sbarduno disgyblion i adael yr ysgol, gan nad oes cyfeiriad at y streic yn sylwadau\u2019r prifathro. Gwahanol iawn yw\u2019r darlun ar gyfer 1900-1903, gan fod sylwadau penodol am y streic yng nghofnodion chwech ar hugain o\u2019r disgyblion."}, {"text_idx": "#000124", "text": "Trosglwyddodd 17 disgybl i\u2019r Ysgol Gynradd Brydeinig yn Llanllechid, y mwyafrif ym Medi 1901. Ceir cyfeiriad penodol at y ffaith fod gormod o \u201cgynffonwyr\u201d neu \u201cfradwyr\u201d yn yr ysgol yn ysgogi\u2019r rhieni i symud eu plant i\u2019r ysgol Brydeinig:"}, {"text_idx": "#000125", "text": "\u201cNot willing to be in the same school as traitors\u2019 children.\u201d"}, {"text_idx": "#000127", "text": "I\u2019r gwrthwyneb, gadawodd un disgybl am Landyga\u0301i, mae\u2019n debyg am fod ei dad neu aelodau eraill o\u2019r teulu\u2019n dal i weithio yn ystod y streic. Yr hyn a nodir yw, \u201cilltreated by strikers\u201d."}, {"text_idx": "#000128", "text": "Symudodd tri phlentyn i Dregarth a phedwar i Dde Cymru o ganlyniad i\u2019r streic a phenderfynodd teulu un arall boicotio\u2019r ysgol."}, {"text_idx": "#000129", "text": "Mae darllen cofnod y prifathro o eiriau\u2019r rhieni\u2019n drawiadol iawn ac yn amlygu\u2019r chwerwder a\u2019r modd y chwalwyd y gymdeithas gan yr anghydfod."}, {"text_idx": "#000130", "text": "Mae cofrestri ysgolion yn ffynhonnell hanesyddol eithriadol o werthfawr i ganfod patrymau mudo. Yn gyffredinol, lleol oedd y mwyafrif o symudiadau, gyda dau eithriad pwysig, sef mudo i gymoedd glo De Cymru ac i\u2019r Unol Daleithiau. Mae\u2019r hyn a welir yn atgyfnerthu\u2019r darlun a gaed o ddogfennau eraill, megis cyfrifiad 1901 a chofnodion Ellis Island."}, {"text_idx": "#000131", "text": "Yn ogystal mae\u2019r cofrestri\u2019n dangos yn glir nodweddion economaidd a chymdeithasol yr ardal a gallwn gysylltu rhai o\u2019r pethau a welir gyda digwyddiadau penodol, e.e. y streic neu sefydliad yr ysgol uwchradd."}, {"text_idx": "#000132", "text": "Yn yr unfed ganrif ar hugain, hawdd iawn yw cymryd buddion y Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol a\u2019 datblygiadau meddygol ers diwedd yr Ail Ryfel Byd yn ganiataol. Sefyllfa wahanol iawn oedd yn bodoli yn ystod plentyndod ein teidiau a neiniau ar droad yr ugeinfed ganrif, gyda thlodi a diffyg triniaethau\u2019n arwain at lefelau llawer uwch o salwch a marwolaethau."}, {"text_idx": "#000133", "text": "Gwelwn fod y mwyafrif llethol o ddisgyblion yn gadael yn 12-14 oed i weithio. Ychydig iawn oedd yn trosglwyddo i\u2019r Ysgol Ramadeg, ond mae yma dystiolaeth i ddangos bod rhai plant o deuluoedd cyffredin yn dechrau elwa o\u2019r cyfleoedd addysgol newydd. Ym 1920 roedd dros 336,000 o ddisgyblion Cymru\u2019n mynychu ysgolion uwchradd ac erbyn y 1930au roedd canran sylweddol uwch yn trosglwyddo i\u2019r ysgolion yma nag yn Lloegr."}, {"text_idx": "#000134", "text": "Mewn rhai achosion yn y tair erthygl yma ar fudo o Fethesda bu\u2019n bosibl defnyddio amrywiaeth o ffynonellau hanesyddol i olrhain hanes unigolion a theuluoedd. Mae hyn wedi amlygu gwybodaeth ddiddorol a chodi cwestiynau, yn enwedig ynghylch cymhelliant mudwyr. Un ffordd amlwg o ganfod yr atebion i\u2019r cwestiynau fyddai trwy dystiolaeth y mudwyr eu hunain, naill ai\u2019n ysgrifenedig, megis llythyrau a dyddiaduron, neu hanesion llafar sydd wedi eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth o fewn teuluoedd. Ysgwn i oes gan unrhyw ddarllenwyr straeon teuluol y byddent yn fodlon eu rhannu trwy gyfrwng y wefan yma?"}, {"text_idx": "#000135", "text": "Pandy Tregarth oddeutu 1950, adeilad y pandy yw\u2019r uchaf ar y chwith; llun drwy garedigrwydd Thelma Morris"}, {"text_idx": "#000136", "text": "Un cam yn y broses o greu brethyn oedd pannu, sef y broses hollbwysig a ddigwyddai mewn pandy. Ac yn Nyffryn Ogwen yr oedd dau bandy bid sicr, ac efallai un, os nad dau arall, yn ogystal. Ond gwell dechrau drwy egluro cymhlethdod y broses o greu brethyn cyn trafod faint, ac ym mha le, yr oedd y pandai yn ein hardal."}, {"text_idx": "#000137", "text": "Mae\u2019r broses yn dechrau drwy gneifio gwla\u0302n y ddafad sy\u2019n arwain at gribo a glanhau\u2019r cnu cyn nyddu\u2019r gwla\u0302n yn edafedd drwy ddefnyddio\u2019r droell. Yng nghofnodion ewyllysiau Dyffryn Ogwen, sy\u2019n dyddio o\u2019r ail ganrif ar bymtheg a\u2019r ddeunawfed, yr oedd y droell yn rhan anhepgor o feddiannau mwyafrif y trigolion. Mae\u2019r pwyslais ar wla\u0302n yn rhan o\u2019r newid a ddigwyddodd yn yr economi leol pryd y daeth bugeilio defaid lawn cyn bwysiced, os nad yn bwysicach, na magu gwartheg. Ac fe honnir mai o\u2019r gair gwlanen y tarddodd y gair Saesneg flannel, cyfeiriad sy\u2019n nodi pwysigrwydd y diwydiant gwla\u0302n yng Nghymru yn y gorffennol."}, {"text_idx": "#000138", "text": "Y cam nesaf yn y broses oedd gwehyddu\u2019r edafedd yn frethyn llac, gorchwyl a fyddai\u2019n digwydd gan amlaf ar yr aelwyd gartref drwy ddefnyddio gwy\u0302dd pren (loom) syml. Yn y cyflwr hwn byddai ffibrau\u2019r edafedd angen eu plethu\u2019n dynn a\u2019u cryfhau tra oedd y brethyn yn dal yn fudur ac yn llawn o olew a saim y ddafad. A hwn oedd yn gofyn am gyfraniad y pannwr, a hen broses ddigon aflan a drewllyd oedd pannu\u2019r gwla\u0302n i gryfhau\u2019r brethyn. Cyn i\u2019r broses gael ei mecaneiddio, mewn pandy, y dull oedd gosod y brethyn llac mewn cafn llydan gyda digon o hen ddw\u0302r piso drewllyd yn ei orchuddio er mwyn golchi\u2019r saim a\u2019r baw allan o\u2019r defnydd. Yna byddai nifer o ferched fel arfer yn ymuno yn y cafn i\u2019w sathru\u2019n galed, ei bwyo a\u2019i guro gyda\u2019u traed hyd nes y byddai ffibrau\u2019r gwla\u0302n yn cryfhau ac yn uno. Perthyn nifer o ganeuon gwerin Cymru i\u2019r traddodiad hwn, a cheir sawl ca\u0302n werin o\u2019r Alban sydd yn cyfeirio at yr un gorchwyl. Dywedir bod y cyfenw cyffredin Walker yn Saesneg hefyd yn deillio o\u2019r un traddodiad o bwyo\u2019r brethyn yn y cafn."}, {"text_idx": "#000139", "text": "Ymhen amser adeiladwyd pandai sefydlog i drin y gwla\u0302n yn fecanyddol o dan amgylchiadau llawer iawn iachach na gorfod ei droedio fel cynt. Cofnodir bod y pandai cyntaf ym Mhrydain yn dyddio i\u2019r ddeuddegfed ganrif yn Ne Lloegr, ac erbyn y bedwaredd ganrif ar ddeg, o dan nawdd y mynachlogydd Sistersaidd, yr oeddynt yn sefydliadau pwysig yng nghefn gwlad Cymru yn ogystal. Gorchwyl y pandy oedd glanhau a chryfhau ffibrau\u2019r brethyn ac felly yr oedd yn hanfod fod yr adeilad yn derbyn cyflenwad digonol o ddw\u0302r i weithio\u2019r peirianwaith, sef yr olwyn ddw\u0302r, yn ogystal ag i olchi\u2019r defnydd. Peirianwaith mewnol yr adeilad oedd dwy ordd bren enfawr a oedd yn taro\u2019n gyson a chaled ar y defnydd llac a oedd wedi ei daenu islaw mewn padell arbennig gydag ymylon crwm. Yr oedd blaenau\u2019r ddwy ordd ar ffurf crib ac felly drwy daro\u2019r brethyn yn erbyn ymylon crwm y badell islaw yr oeddynt hefyd yn ei droi a\u2019i symud ymlaen fel na fyddai\u2019r brethyn yn cael ei niweidio. Gallasai\u2019r pannu ddigwydd am oddeutu dwy awr \u2013 y pannu cyntaf mewn dw\u0302r piso aflan, yr ail gyda chlai\u2019r pannwr yn golchi\u2019r defnydd, a\u2019r trydydd mewn dw\u0302r sebon cynnes. Yn dilyn proses y pannu byddai\u2019r brethyn yn cael ei daenu ar fframiau pren gyda bachau haearn arbennig (tenters) i\u2019w sychu a\u2019i ymestyn yn yr haul. Y bachau hyn roddodd yr ymadrodd yn Saesneg \u2018on tenterhooks\u2019, megis ar biga\u2019r drain, ond a roddodd hefyd yr enw deintur yn Gymraeg sydd wedi ei ddiogelu i\u2019r presennol mewn enwau caeau. Byddai\u2019r pannu yn crebachu\u2019r deunydd i hanner ei faint ond gellid adfer peth o\u2019r maint gwreiddiol, ond nid yn gyfan, wrth ei sychu yn yr haul. Wedi gorffen y broses byddai angen codi blewyn y brethyn, gorchwyl a gyflawnid drwy ei gribo gyda llysiau\u2019r cribau (teasle), planhigyn sydd a\u0302 blew garw yn rhan ohono. Ar derfyn yr holl brosesau hyn byddai\u2019r brethyn yn la\u0302n, a gwyn ei liw, ac yn barod i\u2019w lifo cyn ei ddanfon at y teiliwr neu\u2019r gwehydd i\u2019w drosi\u2019n ddillad neu yn garthenni yn o\u0302l y gofyn."}, {"text_idx": "#000140", "text": "Yn Nyffryn Ogwen mae\u2019r enw pandy wedi goroesi mewn dau leoliad arbennig, sef tyddyn y Pandy yn Nhregarth, ac ar Bont y Pandy ar yr A5 gerllaw Tyddyn Dicwm. Er hynny, yr oedd dau bandy arall yn Nyffryn Ogwen, er nad adnabyddir hwy wrth yr enw pandy. Saif y cyntaf ym Melin Cochwillan, a\u2019r ail ym Mhen Isa\u2019r Nant yn Nant Ffrancon. Gwell trafod y pedwar yn unigol oherwydd eu hynodrwydd."}, {"text_idx": "#000142", "text": "Cofnodir y Pandy hwn yn rhan o dyddyn o ychydig dros ugain acer yn Arolwg y Penrhyn yn 1768. Lleolwyd y pandy islaw Craig y Pandy a chynhwysai\u2019r tyddyn saith cae. Ymddengys bod adeiladau perthynol y pandy, y ty\u0302, a gardd y ty\u0302 wedi eu lleoli ar safle pur eang o fwy na thair acer. Y cae arall holl bwysig a nodir oedd Cae\u2019r Dentur Bach, llain at faintioli dwy acer, ac mae\u2019r enw hwn wedi goroesi hyd y presennol ar y safle yn Nhregarth. Mae lleoliad y pandy yn ddiddorol oherwydd na chafodd ei adeiladu ar lan afon, ond yn hytrach derbyniai\u2019r dw\u0302r o afonig fechan oedd yn tarddu ger Fronheulog cyn llifo i Waun y Pandy i\u2019r gogledd o\u2019r safle. Yno yr oedd llyn bychan yn derbyn y dw\u0302r a fflodiart yn ei arwain i\u2019r pandy pan fyddai\u2019r gofyn. Ar y ffin a\u0302\u2019r Pandy yr oedd fferm Moelyci ac mae yno hefyd gae o\u2019r enw Cae\u2019r Pandy, er mae\u2019n bur annhebyg fod hwn yn dynodi safle pandy annibynnol i\u2019r un a saif ar y terfyn yn Nhregarth. Serch hynny mae\u2019n rhaid ystyried fod y Pandy islaw Craig y Pandy yn rhan o rwydwaith llawer ehangach o felinau a berthynai i ddalgylch Afon Cegin. Y llyn bychan yn Waun y Pandy oedd tarddle\u2019r dw\u0302r a redai i weithio\u2019r felin flawd yn y Felin Hen a oedd i lawr y ffordd o Foelyci, tra ar afon Gegin yr oedd melin rawn arall yng Nghoed Howel gyda dw\u0302r yr afon i droi\u2019r felin wedi ei gronni y tro hwn mewn argae llawer mwy a oedd wedi ei lleoli i\u2019r de yng Nglasinfryn. Yr argae hwn oedd hefyd yn cyflewni dw\u0302r i\u2019r felin wla\u0302n a sefydlwyd yn y pentref yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a\u2019r datblygiad hwn, bid sicr, oedd uchafbwynt y crynswth melinau a adeiladwyd yn yr ardal hon."}, {"text_idx": "#000143", "text": "Yr oedd y pandy hwn yn rhannu\u2019r un safle ym Melin Cochwillan a\u0302\u2019r felin flawd a\u2019r odyn galch, ac o ganlyniad nid yr enw pandy oedd flaenaf wrth gyfeirio at ei leoliad. Rhannai\u2019r pandy yr un ffos ac a gyrchai ddw\u0302r o Afon Ogwen i weithio\u2019r felin, cyfleustra a oedd yn nodwedd gyffredin mewn sawl safle arall debyg yng Nghymru. Mae\u2019r pandy, fel y felin, wedi eu cofnodi yn Arolwg y Penrhyn yn 1768, a chan bod eu lleoliad mor agos at blasty Cochwillan ar y dorlan uwchlaw, gellid ystyried efallai y byddai dyddiad eu sefydlu yr un mor gynnar a\u0302\u2019r plasty yn y Canol Oesoedd. Mae\u2019r Arolwg yn cofnodi\u2019r Pandy fel tyddyn o 13 acer ac mae Cae\u2019r Dentur yn llain amlwg yn yr uned sy\u2019n mesur ychydig yn fwy na dwy acer mewn maint. Mae yno hefyd Cae Haidd, sy\u2019n dair acer mewn maint, a pherthynas y cae hwn a\u0302\u2019r felin y drws nesaf yn fater o gryn ddiddordeb o nodi nad oedd caeau yn rhan o uned y felin. Ar ddyddiad yr Arolwg nid oedd tenant yn y Felin nac yn Nhy\u0302\u2019r Felin, tra enwir Robert Thomas yn y Pandy. Mae\u2019r Arolwg yn cofnodi un ffaith arall ddiddorol sef bod rhan o\u2019r Allt Wyllt ar lan yr afon wedi ei difrodi mewn gorlifiad ac mae hwn bid sicr yn cyfeirio at orlifiadau difrifol a ddigwyddodd yn yr ardal ychydig flynyddoedd cyn dyddiad yr Arolwg."}, {"text_idx": "#000144", "text": "Mae Pont y Pandy yn cofnodi enw\u2019r pandy a chwalwyd pan adeiladwyd y bont a\u2019r ffordd bost gan Telford yn y lleoliad hwn yn 1819. Mae Telford hefyd yn cofnodi yn un o\u2019i gynlluniau rhag baratoawl i\u2019r ffordd, enw\u2019r pandy fel Pandy Coetmor, a dyna sefydlu\u2019r ffaith paham nad oes cyfeiriad ato yn Arolwg y Penrhyn yn 1768. Mae Pont y Pandy ac Afon y Llan yn dynodi\u2019r ffin rhwng stadau\u2019r Penrhyn a Choetmor ac felly James Coytmor Pugh ac nid Richard Pennant oedd perchennog y pandy yn y ddeunawfed ganrif. Yn 1786 gwnaeth William Earl, y tir fesurydd o Norwich a gynlluniodd fapiau Arolwg Penrhyn yn 1768, gynllun o safle\u2019r pandy ar gyfer y perchennog uchod. Ynddo mae lleoliadau\u2019r adeiladau wedi eu dangos yn glir cyn bod y ffordd bost wedi eu gwahanu. Ar lan yr afon mae dau adeilad gyda\u2019u gerddi perthynol wedi eu dynodi, a lled un cae i\u2019r dwyrain ddau adeilad gefn wrth gefn."}, {"text_idx": "#000145", "text": "Pont y Pandy \u2013 llwybr y ffos yn codi o\u2019r Ogwen \u2013 llun drwy garedigrwydd Einion Thomas"}, {"text_idx": "#000146", "text": "Dengys y cynllun y perthynai deunaw cae i\u2019r pandy, cyfanswm o ddau ddeg pum acer i\u2019r uned, ond yn dra anffodus ni enwir y caeau yn y gofrestr. Erbyn 1839 dengys cofnod y Degwm fod yr eiddo wedi ei rannu yn ddau, un yn uned o 10 acer yn perthyn i John Thomas, a\u2019r llall o 11 acer ym meddiant Edward Parry. Serch hynny, yr oedd adeiladau\u2019r pandy wedi eu gwarchod yn naliad John Thomas er eu bod bellach wedi eu rhannu ar y naill ochr gan ffordd Telford. Mae\u2019n rhesymol gofyn a oedd y pandy yn dal mewn gwaith erbyn hynny? Ychydig iawn o olion y pandy a erys hyd heddiw ar ochr yr afon. Ar y lan i\u2019r de gellir canfod gwely\u2019r ffos a oedd yn bwydo\u2019r pandy, ac mae mur allanol yr adeilad i\u2019w weld yn sbecian o dan domen enfawr o bridd sy\u2019n gorchuddio\u2019r safle ers yn ddiweddar. Ar ochr y dwyrain o\u2019r ffordd mae\u2019r adeiladau yno, y ty\u0302 a dwy siambr ar un llawr, yn coleddu\u2019r enw Pandy, ond ymchwil pellach yn unig a all sefydlu pa mor wreiddiol yw eu hadeiladwaith."}, {"text_idx": "#000147", "text": "Pont y Pandy yn 1840 \u2013 manylyn o fap y degwm yn dangos ffordd Telford yn rhannu\u2019r safle; noder fod y ddau fwthyn y tu uchaf i\u2019r ffordd yn sefyll hyd heddiw"}, {"text_idx": "#000148", "text": "Nid oes tystiolaeth ysgrifenedig i brofi mai pandy oedd yr adeilad sy\u2019n rhannu\u2019r un safle a\u0302\u2019r llaethdy enwog a adeiladwyd gan Richard Pennant i\u2019w wraig Anna Susannah ym Mhenisa\u2019r Nant. Ond mae un ffaith arbennig sy\u2019n awgrymu hynny. Yn Afon Ogwen rhwng Llyn Dolawen a Llyn Pont Ogwen mae Llyn Dentur a\u2019i leoliad fwy neu lai yn union gyferbyn a Phenisa\u2019r Nant, ac ar y llethr uwchlaw mae yno hefyd Fryn Dentur. Gan nad oedd Richard Pennant wedi sefydlu llaethdy ei wraig tan ddiwedd y ddeunawfed ganrif nid yw\u2019r enwau hyn yn ymddangos yn yr Arolwg a awdurdododd ef o stad y Penrhyn yn 1768. Rhaid dyfalu felly fod y llaethdy a\u2019r felin yn cydoesi, ac o ddyfalu ymhellach ofyn beth oedd pwrpas adeiladu\u2019r felin onid oedd pandy fel mae\u2019r enwau dentur yn eu hawgrymu yn y gymdogaeth agos? O dderbyn yr ymresymiad hwn gellir synhwyro fod y pandy yn rhan o gynlluniau arloesol Richard Pennant i gyfoethogi economi ei stad. Golygai sefydlu\u2019r pandy gost ariannol cychwynnol mewn agor ffos o Afon y Berthen yn Nhynymaes gryn hanner milltir i ffwrdd i bweru\u2019r adeiladau ar y safle, ac o wneud hynny gellir ystyried pa mor fanteisiol oedd sefydlu\u2019r pandy a\u2019r llaethdy yn ogystal a\u0302\u2019r fferm fodel yn Nolawen i sbarduno\u2019r economi leol. O durio ymhellach yn archifau stad y Penrhyn mae\u2019n sicr y canfyddir tystiolaeth ddogfennol a fyddai\u2019n profi, neu\u2019n gwrthbrofi, y dehongliad uchod o\u2019r pandy ym Mhenisa\u2019r Nant."}, {"text_idx": "#000150", "text": "Wedi pwyso a mesur y dystiolaeth am bandai Dyffryn Ogwen ystyrir bod tri ohonynt wedi eu sefydlu o leiaf cyn cyfnod canol y ddeunawfed ganrif, ac y gallasai un ohonynt o leiaf olrhain ei hynafiaeth yn o\u0302l i gyfnod llawer cynharach yn y Canol Oesoedd. Enghraifft ddiweddarach fyddai\u2019r pandy ym Mhenisa\u2019r Nant, os cywir y dadansoddiad, ond fel y tri arall yr oedd hwn hefyd yn adlewyrchu pwysigrwydd y diwydiant gwla\u0302n yn economi amaethyddol Dyffryn Ogwen mewn oes a fu."}, {"text_idx": "#000153", "text": "Pont y Tw\u0302r a rhai o bontydd eraill yr ardal"}, {"text_idx": "#000154", "text": "Caradog Pritchard a gyfeiriodd sylw hudolus at \u2018Y llyn bach diog wrth Bont y Tw\u0302r\u2019 yn ei bryddest \u2018Y Briodas\u2019, ond er cymaint rhamant yr encil hwn i\u2019r bardd perthyn pwysigrwydd arbennig i Bont y Tw\u0302r oherwydd ei bod yn un o brif safleoedd strategol Dyffryn Ogwen. Yno yr oedd un o groesfannau pwysicaf ardal canol y dyffryn lle\u2019r oedd y prif lwybr o blwyf Llandyga\u0301i yn croesi i ymuno a\u0302 llwybr cyffelyb ym mhlwyf Llanllechid. Yno hefyd yr oedd dolen i gychwyn y llwybr i Nant Ffrancon ac ymlaen i ucheldir Eryri. Pwysigrwydd strategol y safle, bid sicr a arweiniodd Tywysogion Gwynedd i leoli eu tw\u0302r gwarchodol ar y graig uwchlaw\u2019r afon, ac mae\u2019n fwy na thebyg fod pont o fath ar y safle yn y 13g os nad yn gynharach. Nodir safle pont ar fap Arolwg y Penrhyn yn 1768, ac ugain mlynedd yn ddiweddarach cofnodir bod y bont hon mewn cyflwr truenus pan aethpwyd ati i\u2019w hatgyweirio yn 1788. Ond pa bont oedd dan sylw yn 1788? Ar yr ail o Awst y flwyddyn honno gwnaethpwyd cytundeb rhwng dau saer coed a dau saer maen lleol i atgyweirio ac ailadeiladu Pont y Tw\u0302r, nad oedd yn o\u0302l y disgrifiad mewn cyflwr addas, ac, yn ychwanegol, i atgyweirio tri chan llath o ffordd a oedd yn arwain at y bont. Yna mae\u2019r cytundeb yn mynd rhagddo i nodi \u2013 neu, i adeiladu pont newydd islaw\u2019r rhyd ger melin Coetmor. Ychwanegwyd cynllun o\u2019r bont newydd ac iddi un bwa yn mesur 39 troedfedd ond rhoddwyd pennawd anghywir i\u2019r cynllun sef Pont y Tw\u0302r yn hytrach na Phont Coetmor. Mae\u2019n amlwg fod cryn gamddealltwriaeth ynghylch y cytundeb, ond nid digon mae\u2019n amlwg i rwystro\u2019r datblygiadau oherwydd aethpwyd ati i atgyweirio yr un, a chodi o\u2019r newydd y llall o\u2019r pontydd yn ystod 1788."}, {"text_idx": "#000155", "text": "Nodwedd unigryw Pont y Tw\u0302r yw bod ganddi dri bwa yn rhan o\u2019i hadeiladwaith, sydd, o ganlyniad, yn ei gwahaniaethu o weddill y pontydd carreg un bwa a adeiladwyd ar Afon Ogwen. Lled y bont wreiddiol oedd 11 troedfedd, a oedd yn fesur eithriadol gul ar gyfer trafnidiaeth gyhoeddus cerbydau\u2019r ffordd dyrpeg, ac am y rheswm hwn fe\u2019i lledaenwyd i 19 troedfedd yn 1805 fel mae Hyde Hall yn ei gofnodi. Gwnaethpwyd y gwaith ychwanegol i\u2019w chryfhau rhag y llif ar ochr isaf y bont sy\u2019n wynebu i gyfeiriad y mo\u0302r. Mae dau brif fwa\u2019r bont a\u0302 rhychwant o 12 troedfedd, a\u2019r trydydd, ar ochr y de orllewin, ychydig yn llai a\u0302 rhychwant o 10 troedfedd yn unig. Cynhelir y bont gan golofnau cerrig praff sy\u2019n dair troedfedd mewn trawsfesur, a lluniwyd hwy fel bod blaen llym ar ddwy ochr fel ag i dorri grym y llif. Atgyfnerthwyd y colofnau sy\u2019n wynebu\u2019r llif gyda bwtresi ychwanegol gan ychwanegu at gryfder adeiladwaith y bont."}, {"text_idx": "#000156", "text": "Nid Pont Coetmor oedd yr unig bont a adeiladwyd o\u2019r newydd yn ystod y cyfnod hwn. Ar y pumed o Fedi 1800 arwyddwyd cytundeb i William Roberts adeiladu Pont y Gaseg am \u00a3290, swm a oedd hefyd i gynnwys gofal am gyflwr y bont am y saith mlynedd dilynol. Drwy arwyddo\u2019r cytundeb yr oedd y bont yn caniata\u0301u cwblhau\u2019r ffordd rhwng Bont Uchaf yn Carneddi a Chapel Cwta, mesur a olygodd datblygu pentrefan Braichmelyn yn fuan wedyn i ddilyn y ffordd."}, {"text_idx": "#000158", "text": "Yng ngogledd y dyffryn yr oedd Pont Talybont yn groesfan strategol yr un mor bwysig a\u0302 Phont y Tw\u0302r gan ffurfio dolen gysylltiol rhwng llwybrau trafnidiaeth y ddau blwyf yn y 18g fel yn y canrifoedd cynharach bid sicr. Tybed nad oedd hefyd warchodfan i\u2019r bont hon oherwydd, yn ddiweddar, darganfuwyd gwrthgloddiau pridd isel yn y coed ger y safle \u2013 y \u2018tal\u2019 yn Nhalybont efallai?"}, {"text_idx": "#000159", "text": "Mae archaeolegwyr yn dra ymwybodol o bwysigrwydd ardal Llandyga\u0301i yn ystod y cyfnod Rhufeinig, ac mae\u2019n amlwg fod pont yn croesi afon Ogwen yn y cyffiniau ar y ffordd rhwng caerau Segontiwm yng Nghaernarfon a Chaerhun yn Nyffryn Conwy. Ond yn y 18g pwysigrwydd y bont oedd i gynnal y ffordd dyrpeg o Gonwy i Fangor, ac fel ym Mhont y Tw\u0302r yr oedd adeiladwaith y bont yn amherffaith. Ar Ionawr 17 1792 arwyddwyd cytundeb gyda James Defford i adeiladu pont newydd yn lle\u2019r hen bont bren wreiddiol ar y safle ar gost o \u00a3955. Trwy hyn sefydlwyd unwaith yn rhagor bwysigrwydd strategol Pont Talybont."}, {"text_idx": "#000160", "text": "Pont y Tw\u0302r yw\u2019r fynedfa i gerbydau i Chwarel y Penrhyn, ac mae llif cyson y drafnidiaeth fodern i\u2019r gloddfa wedi tarfu ar dawelwch lledrithiol \u2018llyn bach diog\u2019 y bardd. Prin fod lled bresennol y bont yn gymwys i dramp cyson y lori\u0308au enfawr sy\u2019n ei defnyddio\u2019n ddyddiol, ond mae cryfder yr hen bont i gynnal pwysau anferthol y drafnidiaeth yn glod enfawr i fedrusrwydd adeiladwyr y bont hon ar gychwyn y 19g sydd wrth gwrs bellach ychydig dros ddau gan mlynedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000165", "text": "Ymuno a\u0302 47 o ddilynwyr eraill\nOes gennych chi gyfrif yn barod? Mewngofnodwch nawr."}]