[{"text_idx": "#000001", "text": "Wrth i BBC Cymru gau\u2019r drws ar ei bencadlys yn Llandaf, cymerwn gipolwg ar Dy\u0302 Baynton, a arferai fod ar y safle\u2019n wreiddiol."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Adeiladwyd Ty\u0302 Baynton rywbryd rhwng 1861 a 1871 gan Alexander Bassett (1824-1877), Peiriannydd Sifil, Syrfe\u0308wr Sirol ar gyfer Morgannwg ac Ynad Bwrdeistref Caerdydd. Nid oes gennym ffotograff o\u2019r ty\u0302 yn ein casgliad ond mewn erthygl ddiweddar ar wefan y BBC, disgrifiodd Vaughan Roderick y ty\u0302 fel \u2018ty\u0302 bwgan allan o raglen Scooby-Doo\u2019 a adeiladwyd o dywodfaen coch."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Fe\u2019i henwyd ar o\u0302l cartref plentyndod Ellen, sef gwraig Bassett, yn Wiltshire. Roedd gan Bassett agwedd garedig a byddai\u2019n agor tir Ty\u0302 Baynton ar gyfer hwyl flynyddol yr Ysgol Ddiwydiannol, lle\u2019r oedd y plant yn cael eu diddanu a lle bu Bassett ei hun yn ymuno a\u0302\u2019u difyrrwch a\u2019u gemau."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Erbyn 1881 nid oedd y Bassetts bellach yn byw yn Nhy\u0302 Baynton. Yr oeddent wedi symud i arfordir deheuol Lloegr oherwydd iechyd Alexander. Bu farw ym mis Ebrill 1884 a chofrestrwyd ei farwolaeth yn Bournemouth."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Cafodd y ty\u0302 ei rentu sawl gwaith rhwng y 1880au a\u2019r 1900au. Fe\u2019i rhoddwyd ar werth ym 1905 gan fab Bassett, am y swm ysblennydd o \u00a39000, sef tua \u00a31,102,548 yn y farchnad heddiw. Fe\u2019i disgrifiwyd felly:"}, {"text_idx": "#000006", "text": "An attractive residential property within a short distance of the commercial centre of the town of Cardiff"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Llawr Gwaelod: Neuadd, ystafell fwyta, parlwr, ystafell y bore, astudfa"}, {"text_idx": "#000008", "text": "Llawr cyntaf: 7 ystafell wely"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ail lawr: 3 ystafell wely"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Hefyd seleri, stablau, ty\u0302 coets, gerddi ar 103\u20444 erw a thramwyfa ei hun."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Maint y neuadd oedd 18\u2019x18\u2032 a 32 troedfedd o uchder. Gallwch ddychmygu pa mor syfrdanol y byddai coeden Nadolig fawr wedi edrych yn y ty\u0302."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Mae\u2019r ffeil ohebiaeth (DSA/12/1283) yn cynnwys llythyr gan Stephenson ac Alexander, Arwerthwyr a Syrfewyr Siartredig, i Bassett gan roi disgrifiad da o\u2019r ty\u0302 a\u2019r tiroedd ym 1905."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae hefyd yn dweud y byddai\u2019n well gohirio\u2019r gwerthiant am ychydig:"}, {"text_idx": "#000014", "text": "...at the present moment there is not a great demand for property of this description"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Mae\u2019n rhaid bod Bassett wedi cymryd sylw o hyn gan fod yna lythyr dyddiedig 1907 sy\u2019n rhoi manylion y ty\u0302 a\u2019r seiliau a gwerth rhent o \u00a3300 y flwyddyn."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cafodd cynnwys y ty\u0302 ei arwerthu ym mis Ebrill 1940, gan gynnwys pianoforte cyngerdd Steinway (DSA/14/145)."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Ffotograffydd proffesiynol yng Nghaerdydd oedd Stan Travers. Roedd ei swyddfa / stiwdio gyntaf ar falconi Arce\u0302d y Castell yng Nghanol Caerdydd. Yn ystod ei gyfnod yno, cymerodd bartneriaid i helpu gyda\u2019r llwyth gwaith. Symudodd y cwmni yn y 1970au i Heol y Plwca, Caerdydd, a oedd yn ardal fasnachol ar y pryd. Ar waha\u0302n i ddyletswyddau arferol ffotograffydd proffesiynol ffotograffiaeth briodas, roeddent hefyd yn ffotograffwyr masnachol yn delio a\u0302 gwaith gan gwmni\u0308au o amgylch ardal de Cymru. Mewn blynyddoedd diweddarach symudwyd y busnes i Ysta\u0302d Ddiwydiannol Pentwyn."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Mae\u2019r casgliad yn cwmpasu maes eang o\u2019r gwaith masnachol a wna\u0302i\u2019r cwmni. Mae\u2019n cynnwys swyddi unigol a storir o dan gyfeiriad sy\u2019n cynnwys y flwyddyn (2 ddigid \u2013 e.e. 71 ar gyfer 1971) a rhif cyfeirnod. Daw rhai swyddi gyda cheisiadau ailargraffu sy\u2019n rhoi\u2019r dyddiadau cywir. Mae pob swydd yn cynnwys set o luniau negatif, taflenni argraffu cyswllt ac argraffiadau o feintiau amrywiol. Mae dwy adran yn y casgliad; mae adran 1 yn cynnwys amrywiaeth eang o wahanol fathau o waith, ac mae adran 2 wedi\u2019i neilltuo\u2019n fwy na dim ar gyfer pensaerni\u0308aeth ac adeiladau."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Mae\u2019r casgliad yn cwmpasu\u2019r cyfnod rhwng 1950 a 1999, ac yn bennaf rhwng 1966 a 1999. Yn ystod y cyfnod hwn, nid oedd ffotograffiaeth ddigidol yn bodoli. Cofiaf ddechrau sganio lluniau negyddol ar ddiwedd y 1990au, a chafodd camera\u0302u digidol ddim eu cynhyrchu tan ddechrau\u2019r blynyddoedd 2000. Mae\u2019r casgliad felly\u2019n seiliedig ar ddefnyddio ffilm a phrosesau cemegol."}, {"text_idx": "#000023", "text": "O ddiwedd y 1990au, newidiodd ffotograffiaeth yn sydyn pan ddaeth ddelweddau digidol. Yn y dyddiau cynnar gellid sganio lluniau a gymerwyd ar ffilm yn ddigidol a chynhyrchu printiau gan ddefnyddio peiriannau argraffu o ansawdd uchel. Daeth y camera digidol yn fuan iawn wedyn, a oedd yn tynnu lluniau heb ffilm. Cymerodd rai blynyddoedd i ansawdd y camera\u0302u gyrraedd safonau proffesiynol, ond pan gyrhaeddon nhw, bu chwyldro yn y diwydiant. Heddiw mae gan y rhan fwyaf ohonom ffo\u0302n symudol gyda chamera digidol yn rhan ohono, sy\u2019n gallu cynhyrchu delweddau sy\u2019n dderbyniol yn fasnachol."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Gyda chamera ffilm mae\u2019n rhaid i ddadleniad y ffilm fod yn gywir y tro cyntaf. Nid oedd hyn bob amser yn hawdd gan nad oedd gan ran fwyaf y camera\u0302u yn y 1960au fesuryddion dadlennu mewnol. Byddai ffotograffwyr proffesiynol yn defnyddio mesurydd llaw i sicrhau dadleniad cywir. Mewn achosion lle\u2019r oedd amheuaeth ynghylch y darlleniadau byddent yn \u2018cromfachau\u2019 dadleniad drwy dynnu nifer o luniau o\u2019r un testun gyda gosodiadau ychydig yn wahanol. Yn ogystal, byddai\u2019n rhaid iddynt benderfynu pa stoc ffilm i\u2019w defnyddio. Ca\u0302i ffilmiau eu graddio yn o\u0302l cyflymder (ISO neu ASA). Mae ffilmiau cyflymder araf yn cynhyrchu delweddau manwl iawn, mae ffilmiau cyflym ar gyfer amodau golau isel ond maent yn rhoi delwedd grawn o ansawdd is. Ar ben hyn roedd dewis rhwng du a gwyn, lliw negyddol a thryloywder lliw. Gall camera\u0302u digidol proffesiynol heddiw wneud yr holl benderfyniadau hyn dros y ffotograffydd neu eu cynnig drwy newidiadau hawdd wrth wasgu botwm. Wrth gwrs, daeth y newid mawr yng nghynhyrchu delweddau. Byddai\u2019n rhaid tynnu ffilm o\u2019r camera yn syth ar o\u0302l ei dadlennu a mynd a\u0302 hi i\u2019w dyblygu. Mewn camera digidol cyflwynir y ddelwedd ar unwaith ar gefn y camera. Dychmygwch gymryd set o ddelweddau mewn priodas heb wybod tan y diwrnod wedyn nad oedd modd defnyddio unrhyw un!"}, {"text_idx": "#000026", "text": "Offeryn ychwanegol oedd ar gael i\u2019r ffotograffydd oedd y gallu i ddewis math y camera i\u2019w ddefnyddio ar gyfer gwaith penodol. Ar gyfer gwaith portread o ansawdd uchel a hysbysebu gellid defnyddio camera ffilm bla\u0302t. Ar gyfer gwaith cyffredinol, roedd camera fformat sgwa\u0302r 6cm x 6cm yn ddelfrydol gan ei fod yn cynnig cefnau ffilm cyfnewidiol felly gellid cymryd yr un llun ar wahanol ffilmiau, monocrom a lliw. Ar gyfer ffotograffiaeth testun sy\u2019n symud a mannau lle byddai camera mawr yn broblem, daeth y camera 35mm i ddefnydd. Heddiw, mae\u2019r opsiynau fformat camera digidol a maint y synhwyrydd yn cynnig cyfleusterau tebyg."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Felly roedd gan y ffotograffydd ffilm proffesiynol set sgiliau ychwanegol i rai\u2019r ffotograffydd digidol modern gan fod yn rhaid penderfynu pa gamera i\u2019w ddefnyddio, pa ffilm oedd yn cyfateb i\u2019r amodau, gofynion y cwsmeriaid a\u2019r gallu i ddadlennu\u2019n iawn y tro cyntaf \u2013 oherwydd nad oedd ail gyfle! Mae Casgliad Stanley Travers, ar waha\u0302n i ddangos cip ar fywyd yn y 1960au hyd at 1999, hefyd yn dangos sgiliau\u2019r ffotograffydd ffilm. Mae\u2019r wybodaeth sydd ar gael yn rhoi manylion y delweddau go iawn a gymerwyd ynghyd ag enw\u2019r cwsmer a ofynnodd am y gwaith. Ar yr ochr dechnegol rhoddir math y ffilm a\u2019r fformat, sydd hefyd yn awgrymu pa gamera\u0302u ffilm a ddefnyddiwyd."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Panasonic, Pentwyn, Caerdydd: y miliynfed teledu a gynhyrchwyd yn y ffatri, 1985 (cyf.: DSTP/1/85514)"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Cyfres o waith masnachol y ffotograffydd yw Adran 1 (heb gynnwys ffotograffiaeth briodas) sy\u2019n rhychwantu\u2019r cyfnod rhwng 1981 a 1999. Mae\u2019n cwmpasu amrywiaeth eang o destunau, gan gynnwys portread grw\u0302p a phortread unigol, copi\u0308o hen ddelweddau a phaentiadau, y tu mewn i eglwysi, y tu mewn i ffatri\u0308oedd, y tu mewn i waith dur newydd, bysus newydd Cyngor Caerdydd, adeiladu ym Mae Caerdydd, cyngherddau Proms Caerdydd, cerddorfeydd ac ati. Wedi\u2019i rifo o dan ei restr o gleientiaid roedd GKN, Awdurdod Dociau Prydain, Panasonic UK, Bws Caerdydd a llawer mwy."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Yn y casgliad hwn gwelwn sut y rhoddai\u2019r ffotograffwyr y canlynol i\u2019w gwsmeriaid:"}, {"text_idx": "#000032", "text": "Llun cofnod blynyddol o holl fyfyrwyr a staff Coleg Mihangel Sant, Llandaf, Caerdydd. Mae\u2019r coleg bellach wedi cau.\nCyfres o swyddi sy\u2019n olrhain adeiladu gwaith dur newydd yn East Moors, Caerdydd ar gyfer GKN.\nLluniau blynyddol o geir carnifal GKN ar gyfer Gorymdaith Arglwydd Faer Caerdydd\nSwyddi amrywiol i Fws Caerdydd yn dangos cerbydau newydd yn ymuno a\u0302\u2019r fflyd.\nNifer o ddigwyddiadau snwcer gyda chwaraewyr snwcer enwog ar gyfer Allied Steel and Wire.\nSwyddi amrywiol i gwmni\u0308au o Japan yn lleoli ffatri\u0308oedd yn ardal Caerdydd.\nCyfres gyfan o swyddi i Brifysgol Abertawe yn dangos pob elfen o\u2019r coleg i\u2019w defnyddio mewn deunydd cyhoeddusrwydd."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Yn ystod y cyfnod hwn tynnwyd yr holl ffotograffau ar ffilm. Fel yr esboniwyd yn gynharach, byddai gwahanol fathau o gamera\u0302u wedi eu defnyddio ar gyfer gwahanol waith, felly mae mathau a meintiau\u2019r ffilmiau yn amrywio. Prif offer ffotograffydd masnachol fyddai camera fformat sgwa\u0302r fel y Hassleblad (lluniau negyddol 6cm x 6cm), gyda chamera\u0302u pla\u0302t Chwarter (ffilm ddalen sengl 5\u2032\u2032 x 4\u201d) lle\u2019r oedd angen manylion ma\u0302n. Defnyddid camera\u0302u 35mm a chamera\u0302u panoramig (lluniau negyddol 6cm x 9cm) mewn rhai amgylchiadau lle nad oedd yn ymarferol defnyddio\u2019r lleill."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Gellir gweld o\u2019r cofnodion y daeth arwyddion cyntaf ffotograffiaeth ddigidol i\u2019r amlwg ym 1997 pan ddechreuwyd defnyddio taflenni cyswllt digidol. Ar o\u0302l y dyddiad hwn gwnaed rhai argraffiadau ar bapur digidol ond roedd yr holl waith camera yn dal i ddefnyddio ffilm."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mae cyfres 2 yn wahanol i gyfres 1 gan ei bod yn is-set o waith ar gyfer penseiri, gan gynnwys Alex Gordon & Partners a Swyddfa Penseiri Dinas Caerdydd, a nifer o asiantau tai yn ardal Caerdydd a\u2019r Fro yn ne Cymru. Nid ydynt yn cael eu storio dan rif cyfeirnod y ffotograffydd, er bod hwn yn rhai cofnodion gwaith lle mae \u2018data dadansoddi lliw\u2019 a thaflenni ail-brint."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Gellir gweld llawer o adeiladau diweddar o amgylch ardal Caerdydd a de Cymru yn y delweddau hyn, gan gynnwys:"}, {"text_idx": "#000040", "text": "Yn olaf, mae\u2019r casgliad nid yn unig yn dangos delweddau i ni sy\u2019n ymwneud a\u0302\u2019r cyfnodau amser a gwmpesir, yn amlygu dillad newidiol, gorymdeithiau a gwyliau ac ati, ond mae hefyd yn dangos wyneb newidiol ardal Caerdydd. Yn ogystal, mae\u2019n gofnod o\u2019r sgiliau technegol a\u2019r offer a oedd ar gael i\u2019r ffotograffydd."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Yn mis Mai ar ein cyfryngau cymdeithasol fe ddangoson ni\u2019r ffotograff yma o weithwyr ar ysta\u0302d Gardd-Bentref Rhiwbeina."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Fodd bynnag, roeddem yn meddwl y gallai fod gennych ddiddordeb darganfod ychydig mwy am yr achlysur a ysgogodd y llun. Mae ymchwil yn awgrymu bod y ffotograff wedi\u2019i dynnu yn Y Groes fore Sadwrn 19 Gorffennaf 1913. Mae sawl cliw. Mae\u2019r gweithlu wedi\u2019u gwisgo mewn coler a thei ar gyfer achlysur arbennig tra, ar y dde yn y cefn, mae dau ddyn mewn gwyn yn gorffen codi llwyfan pren, gyda chadeiriau\u2019n cael eu gosod arno fel y manylyn olaf. Yn ogystal, os edrychwch yn ofalus ar y ty\u0302 ar y dde eithaf, y tu o\u0302l i\u2019r ysgol mae gorchudd cotwm yn gorchuddio rhan o\u2019r wal."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Dyma ddiwrnod y seremoni agoriadol ar gyfer \u201cRhubina Fields Garden Village\u201d, a gynhaliwyd ar brynhawn 19 Gorffennaf 1913 am 3.30. Roedd disgwyl torf fawr gyda threnau arbennig wedi\u2019u trefnu o Orsaf Rhymni a choetsys modur o Heol y Gogledd. Roedd y dorf i\u2019w diddanu ar lawnt y pentref, o flaen y tai, gan Fand Milwrol Caerdydd, gyda lluniaeth ar gael o bafiliynau te a godwyd ar y glaswellt. Y prif atyniad oedd presenoldeb Iarll a Iarlles Plymouth sy\u2019n egluro\u2019r llwyfan ar gyfer areithiau ac agoriad swyddogol yr ardd-bentref. Yn ystod y prynhawn roedd yr Iarll i fod i archwilio\u2019r ddau dy\u0302 cyntaf a gwblhawyd a rhoi\u2019r allweddi i\u2019r tenantiaid."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Roedd gan y gweithlu bob rheswm i deimlo balchder. Ar o\u0302l prynu i Gymdeithas Pentref Cydweithredol Gweithwyr Caerdydd brynu 14 acer o dir yn y lle cyntaf, cynlluniwyd 34 o gartrefi. Torrwyd y dywarchen gyntaf ar 8 Mawrth 1913 ac yna, gwta bedwar mis yn ddiweddarach, roedd yr allweddi i\u2019r cartrefi cyntaf yn cael eu trosglwyddo. Wrth ddarparu dw\u0302r, nwy a thrydan ochr yn ochr a\u0302 llety a gerddi helaeth, cynlluniwyd y tai, y cyfeirir atynt fel \u201cbythynnod\u201d, i osod safon newydd ar gyfer cartrefi dosbarth gweithiol. Roedd rhenti ar gyfer yr eiddo newydd wedi\u2019u gosod yn isel, gan ddechrau ar bum swllt a chwe ceiniog yr wythnos, yn y gobaith y byddent o fewn cyrraedd teuluoedd a oed dyn byw yng nghanol gorlawn Caerdydd."}, {"text_idx": "#000047", "text": "O ran y gorchudd cotwm yn y ffotograff, roedd yn cuddio deial haul a osodwyd ar wal y ty\u0302. Fe\u2019i dadorchuddiwyd gan Iarlles Plymouth ar 19 Gorffennaf 1913 ynghyd a\u0302 maen coffa ar wal y ty\u0302 cyfagos \u2013 ychydig allan o olwg y ffotograff. Mae\u2019r ddwy nodwedd wedi goroesi prawf amser a gellir eu gweld o hyd ar y tai gwreiddiol yn Y Groes."}, {"text_idx": "#000051", "text": "Mae llawer o bobl yn gyfarwydd a\u0302 chefndir yr ardd-bentref yn Rhiwbeina, Caerdydd. Fodd bynnag, mae\u2019n bosibl nad ydych wedi gweld y posteri a gynhyrchwyd yn 1913 i hyrwyddo\u2019r pentref newydd, gyda\u2019r cartrefi cyntaf i fod i gael eu cwblhau y flwyddyn honno."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Roedd y mudiad gardd-bentrefi yn ymateb, ar ddechrau\u2019r 20fed ganrif, i\u2019r amodau byw gorlawn a gwael oedd i\u2019w cael yn y rhan fwyaf o drefi diwydiannol. Roedd gardd-bentrefi yn cynnig dewis amgen i\u2019r amodau cyfyng ac afiach oedd i\u2019w gweld yn aml yn y cymunedau oedd yn byw yn y tai teras bach a adeiladwyd ar gyfer y gweithlu a lifodd i Dde Cymru yn hanner olaf y 19fed Ganrif. Roedd y pentrefi newydd yn cynnig tai mawr gyda gerddi, wedi\u2019u hadeiladu ar heolydd coediog gyda mynediad at amrywiaeth o gyfleusterau chwaraeon a hamdden cymunedol."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Roedd gardd-bentrefi hefyd yn cynnig ffordd newydd o ariannu\u2019r gwaith o adeiladu a chynnal a chadw ystadau o\u2019r fath. Er bod arbrofion cynnar yn Lloegr wedi dibynnu\u2019n drwm ar gymwynaswyr cyfoethog, gan gynnwys teuluoedd Cadbury a Rowntree, roedd y datblygiad yn Rhiwbeina yn rhan o don newydd o ardd-bentrefi a oedd yn cael eu rhedeg gan gwmni\u0308au cydweithredol lleol. Gyda chyllid yn deillio o gyfalaf cyfranddaliadau a benthyciadau, cododd y mentrau cydweithredol ddigon o arian i brynu tir ac adeiladu\u2019r cartrefi newydd. Tai rhent oedd y rhain yn unig, gyda\u2019r incwm yn cael ei ddefnyddio i ad-dalu benthyciadau a chynnal a datblygu\u2019r ystadau."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Fel y gellid dychmygu, cafodd y cysyniad ei groesawu a\u2019i gymeradwyo\u2019n eang. Yn ogystal a\u0302 datblygiad Rhiwbeina yn 1913 roedd llawer o gynlluniau tebyg ar waith yn Ne Cymru, gan gynnwys cynlluniau ar gyfer pentrefi gardd yng Nghaerffili, Fernhill a Gilfach."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Mae\u2019r posteri\u2019n dweud llawer wrthym am y mudiad gardd-bentrefi. O\u2019r cychwyn roedd pwyslais mawr ar redeg a datblygu\u2019r pentref fel menter gydweithredol. Roedd pennawd y poster, \u201cHealth for the Child\u201d, yn atgoffa pobl o\u2019r gyfradd farwolaethau uchel ymhlith babanod mewn sawl rhan o Gymru, a\u2019r addewid o amgylchedd byw gwell yn y gardd-bentrefi newydd. Roedd cysylltiadau teithio da hefyd yn bwysig, gyda\u2019r pentrefi yn gweithredu fel ardaloedd ategol i\u2019r prif gytrefi gyda bysiau a rheilffyrdd ar gael i\u2019r rhai oedd yn cymudo i\u2019r gwaith."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Yn olaf, edrychwch ar argraff arlunydd o Gaerdydd yn 1913. Mae Caerdydd yn dal i fod yn ddinas werdd iawn ar lawer ystyr, ond mae\u2019n ein hatgoffa faint yn union y mae wedi tyfu ac ehangu dros y 100 mlynedd diwethaf."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Oes gennych chi gyfrif yn barod? Mewngofnodwch nawr."}]