[{"text_idx": "#000004", "text": "Houses of the Welsh Countryside"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Dros ran helaeth o\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau\u2019r ugeinfed ganrif, bu hynafiaethwyr yn astudio ffermdai a bythynnod gan weithredu fwy neu lai\u2019n annibynnol ar archaeolegwyr a haneswyr proffesiynol. Ym 1975 cyhoeddwyd dau lyfr arloesol ar bensaerni\u0308aeth frodorol, sef English Vernacular Architecture gan Eric Mercer a Houses of the Welsh Countryside gan Peter Smith, ysgrifennydd y Comisiwn Brenhinol. Yr oedd y ddau lyfr yn wahanol iawn o ran eu dull i inventories y Comisiwn, yn gyfuniadau cywrain o ymchwil empeiraidd a myfyrdod aeddfed. Er bod y ddwy gyfrol yn anelu at wneud synnwyr o gorff sylweddol o wybodaeth, yr oedq agwedd y naill at y pwnc yn wahanol i eiddo\u2019r llall. Lle mabwysiadodd Mercer ddull esblygiadol, gan ddadlau i bensaerni\u0308aeth tai weld cyfnodau o ddatblygiad nad oedd yn amrywio rhyw lawer o le i le, gwelai Smith ddatblygiadau pensaerni\u0308ol newydd yn lledu ar draws Cymru."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yr oedd y mapiau niferus yn Houses of the Welsh Countryside yn dangos dosbarthiad daearyddol y bensaerni\u0308aeth frodorol: ar fap 12 dangoswyd dosbarthiad adeiladau a\u0302 nenffyrch."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Patrwm newydd sbon oedd i HWC (fel y bydd staff y Comisiwn Brenhinol yn cyfeirio at y gyfrol). Tynnai\u2019r is-deitl, \u2018a study in historical geography\u2019, sylw at galon y llyfr, sef cyfres o hanner cant o fapiau a ddangosai ddosbarthiad daearyddol nodweddion pensaerni\u0308ol arbennig tai yng Nghymru. Yr oedd y rhestr gyfun o safleoedd \u2013 a honno wedi\u2019i threfnu fesul sir fel yr inventories \u2013 yn llenwi dwy golofn cynifer ag un ar bymtheg ar hugain o dudalennau: mae\u2019n bwynt cyfeirio amhrisiadwy. Dylanwad mawr ar ffordd Smith o ddefnyddio mapiau yn ei lyfr oedd The Personality of Britain (1932) gan Syr Cyril Fox,un o\u2019r comisiynwyr cynharaf. Er i Fox honni bod Cymru gyfan yn perthyn, yn archaeolegol, i \u2018barth ucheldiroedd\u2019 Prydain, dangosodd Smith fod i Gymru \u2018bersonoliaeth bensaerni\u0308ol\u2019 gymhleth a bod dosbarthiad nodweddion y bersonoliaeth honno\u2019n amrywio o ranbarth i ranbarth."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Ar sail y mapiau o gerrig dyddio, daeth Peter Smith i\u2019r casgliad i ddatblygiadau newydd ym myd pensaerni\u0308aeth ymledu, gan amlaf, o\u2019r dwyrain i\u2019r gorllewin. Defnyddiodd fetaffor trawiadol o fyd y rheilffyrdd i gyfleu\u2019r pwynt hwnnw. Dangosai\u2019r mapiau niferus ddosbarthiad daearyddol gwaith graenus seiri coed Cymru\u2019r Oesoedd Canol: yr oedd dosbarthiad y nenffyrch llawn yn dangos yn syth gynifer o dai canoloesol yng Nghymru a oedd wedi goroesi, a\u2019u dosbarthiad anwastad. Dangosodd hefyd fod cynllun unffurf i dai canoloesol, ac i\u2019r tai hynny gael eu dilyn gan amrywiaeth o fathau rhanbarthol. Materion sy\u2019n cyffroi diddordeb aruthrol heddiw yw amseriad y newid o\u2019r neuadd agored i\u2019r ty\u0302 a\u0302 dau neu ragor o loriau, a\u2019r rhesymau dros yr amrywiaeth yng nghynllun tai o\u0302l-ganoloesol. Darluniodd Smith y gwahanol fathau o dai gan ddefnyddio amryw o gynlluniau a thorluniadau dadlennol, a deuai hynny\u2019n batrwm i waith yn y maes hwn yn y dyfodol."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Y ty\u0302 o ddau gyfnod yn y Dduallt ger Maentwrog. Ar y dde y mae\u2019r ty\u0302 cynharaf. Fe\u2019i codwyd yn y bymthegfed neu\u2019r unfed ganrif ar bymtheg."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Taith ddarganfod oedd \u2013 ac yw \u2013 HWC. Yr oedd modd ei ysgrifennu am fod y wybodaeth a ddeilliai o arolygon unigol wedi ei chrynhoi a\u2019i chatalogio yn y Cofnod Henebion Cenedlaethol, archif a oedd erbyn hynny ar gynnydd. Syndod erbyn hyn yw sylweddoli mai Peter Smith a\u2019r Comisiwn oedd y cyntaf i ddod o hyd i safleoedd allweddol fel Ty\u0302-mawr yng Nghastell Caereinion ac amryw o adeiladau pwysig eraill, a\u2019u gosod yn eu cyd-destun. Tai oeddent, gan mwyaf, nad oedd eu hanes wedi\u2019i gofnodi ar bapur: dangosodd Smith fod yr adeiladau\u2019n ddogfennau hanesyddol ynddynt eu hunain a bod eu hastudio\u2019n rhan annatod o astudio hanes yn fwy cyffredinol. Gan i HWC gyfoethogi ac ehangu\u2019r gwerthfawrogi ar bensaerni\u0308aeth hanesyddol a brodorol Cymru, fe sicrhaodd gadwraeth llu o dai a fyddai, fel arall, wedi diflannu."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Daeth epigraff priodol HWC o lyfr O. M. Edwards Cartrefi Cymru: \u2018Tybed fy mod wedi codi awydd ar rywun, yn y dalennau sydd yn y llyfr hwn, i fyned ar bererindod i rai o gartrefi Cymru....\u2019."}]