[{"text_idx": "#000003", "text": "Archif Cymdeithas y Crochenwyr Crefft"}, {"text_idx": "#000006", "text": "ExhibitionsGweithgareddau a DigwyddiadauInternational Ceramics Festival"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ffurfiwyd y Casgliad Cerameg ym Mhrifysgol Aberystwyth ar yr adeg yr oedd y mudiad crochenwaith stiwdio yn datblygu ym Mhrydain rhwng y ddau Ryfel Byd. Yng nghanon celfyddyd Orllewinol y cyfnod, roedd darnau cerameg Affricanaidd yn dal i gael eu gweld i raddau helaeth fel gwrthrychau ethnograffig yng nghyd-destun casgliadau amgueddfeydd."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Fodd bynnag, roedd cerfluniau a mygydau Affricanaidd yn ddylanwad pwysig ar artistiaid Moderniaeth ar ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif. Trodd y crochenwyr stiwdio \u2013 Bernard Leach (1887-1979), Reginald Wells (1877-1951), William Staite-Murray (1881-1962), Charles Vyse (1882-1971) a Nell Vyse (1892-1967) yn eu plith \u2013 at ddiwylliannau Asia am ysbrydoliaeth. Efelychasant ffurfiau plaen, lled ddiaddurn, a gwydredd tawel y crochenwaith a gynhyrchwyd yn Tsieina yn ystod breninlinau Sung a Ming, yn ogystal ag yn Japan."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Gwyrodd prote\u0301ge\u0301 Leach, sef Michael Cardew (1901-1983), oddi wrth ogwydd dwyreiniol crochenwaith stiwdio. Adfywiodd grochenwaith slip Prydeinig pan sefydlodd grochendy yn Winchcombe, Swydd Gaerloyw, yn 1926. Pan brofodd y crochendy drafferthion ariannol, cymerodd Cardew swydd yng Ngholeg Achimota yng Ngorllewin Affrica (yr Arfordir Aur, Ghana erbyn hyn) yn 1942 lle cafodd cerameg Affricanaidd effaith ddofn ar ei waith."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Yn 1951, roedd Cardew wedi\u2019i benodi\u2019n Swyddog Crochenwaith ar gyfer Adran Fasnach a Diwydiant Llywodraeth drefedigaethol Nigeria. Sefydlodd y Ganolfan Hyfforddi Crochenwaith yn Abuja (Suleja erbyn hyn), Nigeria. Roedd crochenwaith yn Nigeria yn dal i fod yn alwedigaeth i ferched ar y cyfan, a byddai\u2019r merched yn cynhyrchu priddlestri a\u0302 llaw, wedi\u2019u tanio mewn coelcerthi. Roedd y llestri hyn yn gost-effeithiol i\u2019w cynhyrchu ac yn addas iawn i storio dw\u0302r ynddynt ac i\u2019w defnyddio i goginio ar da\u0302n agored. Cydnabu Cardew y rhinweddau hyn ac roedd yn awyddus i osgoi cystadlu a\u0302 nhw."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Yn Abuja, bu\u2019n cynnig hyfforddiant creu crochenwaith a\u0302 throell a thanio odynau i gynhyrchu cerameg wydrog er mwyn i ddynion ifanc ddatblygu busnesau crochenwaith annibynnol. Un o\u2019r rhain oedd George Sempagala a astudiodd ac a gydweithiodd a\u0302 Michael Cardew yn Abuja yn 1960. Daeth yn grefftwr crochenwaith medrus ac aeth yn ei flaen i sefydlu prosiect crochenwaith ym Maugabo yn Uganda. Daeth crochenwaith stiwdio a\u0302 dylanwad Affricanaidd Cardew hyd i farchnad yn Ewrop ac ymhlith y dosbarth canol trefol a oedd ar gynnydd yn Nigeria. Parhaodd cerameg Affricanaidd i ddylanwadu ar Cardew ar o\u0302l iddo adael Nigeria a dychwelyd i\u2019w grochendy yn Wenford Bridge yng Nghernyw ym 1965."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Aeth Cardew ati i gyflogi rhai merched. Y gyntaf o\u2019r rhain oedd Ladi Kwali(1925-1984), sef ei ddisgybl enwocaf. Bu Ladi yn wneuthurwr sefydledig pan dderbyniodd wahoddiad gan Cardew i ymuno a\u0302\u2019r Ganolfan Hyfforddi Crochenwaith yn Abuja ym 1954. Ar ddiwedd y 1950au ac ar gychwyn y 1960au, derbyniodd ei gwaith ganmoliaeth fawr pan aeth Orielau Berkeley yn Llundain a Paris ati i\u2019w arddangos. Enillodd MBE ym 1963 ac aeth ar daith a\u0302 Cardew drwy\u2019r Amerig a Chanada ar ddechrau\u2019r 1970au. Dyfarnwyd Urdd Teilyngdod Nigeria iddi yn 1980 a hi oedd y ferch gyntaf erioed i ymddangos ar bapur Naira Nigeria."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn 2014, cyflwynwyd rhodd sylweddol o gerameg i Brifysgol Aberystwyth o gasgliad Ann Carr, cyfaill oes i Cardew. Roedd y rhodd yn cynnwys dros 300 o weithiau, gan Cardew yn bennaf, ond roedd hefyd yn cynnwys darnau gan Ladi Kwali a Danlami Aliyu (1952-2012), crochenydd arall o Nigeria a fu\u2019n gweithio yn Abuja. Aeth Aliyu i weithio yn y ganolfan grochenwaith pan oedd yn 14 oed, ac fe\u2019i hyfforddwyd gan Michael O\u2019Brien. Ganol y 1970au teithiodd i Loegr i astudio ymhellach, yn gyntaf yng Nghrochendy Wenford Bridge gyda Michael Cardew ac yn ddiweddarach yn Ysgol Gelf Farnham. Dychwelodd i Nigeria gan sefydlu crochendy gyda\u2019i frawd yn Maraba, ac ail weithdy ym Minna."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Magdalene Odundo, a aned yn Kenya yn 1950, yw un o\u2019r crochenwyr mwyaf blaenllaw ym Mhrydain. Addysgwyd Odundo yn system drefedigaethol Prydain a chafodd ei dysgu i ystyried celfyddyd Affricanaidd fel celfyddyd \u2018gyntefig\u2019. Ym 1971, symudodd i Loegr ac astudiodd yng Ngholeg Celf a Dylunio Surrey ac yn y Coleg Brenhinol. Pan oedd yn fyfyrwraig israddedig, ymwelodd a\u0302 Cardew yn Wenford Bridge ac anogodd Cardew hi i astudio technegau crochenwaith Affricanaidd yn Abuja. Yno, dysgodd dechnegau adeiladu a\u0302 llaw yn nhraddodiad Gwari gan grochenwyr o Nigeria, gan gynnwys Kwali. Mae Odundo yn disgrifio ei phreswyliaeth ddeufis yn Abuja fel profiad \u2018trawsnewidiol\u2019."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Trwy gydol y 1920au a\u2019r 1930au, canolbwyntiodd Prifysgol Aberystwyth ar gasglu crochenwaith stiwdio Prydeinig. Daeth y casglu i ben yn sgil yr Ail Ryfel Byd ac ni ailgydiwyd yn y gwaith tan y 1970au. Ym 1971, penodwyd Moira Vincentelli i ddysgu Hanes Celf, ac ymgymerodd a\u0302 swydd Curadur Cerameg. Ymddiddorai Vincentelli yn arbennig mewn cerameg a wnaed gan fenywod, gan gynnwys y rhai oedd yn gweithio mewn cymdeithasau an-orllewinol. Mae\u2019n edrych ar rai o\u2019u traddodiadau yn ei llyfr Women Potters: Transforming Traditions (A&C Black, 2003). Seiliwyd ei harddangosfa Sankofa, Straeon Cerameg o Affrica, sef cydweithrediad gydag Amgueddfa Manceinion, yn bennaf ar deithiau maes i Diwnisia, Moroco, Ghana a De Affrica yn 2005-6."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Cyrhaeddodd y darn cyntaf o waith gan grochenydd Du Affricanaidd \u2013 Siddig El Nigoumi (1931-1996) \u2013 y casgliad ym 1985. Fe\u2019i prynwyd oddi wrth y Gyfres Cerameg, sef rhaglen a drefnwyd gan Ganolfan Gelfyddydau Aberystwyth i gynnal arddangosfeydd bach gan wneuthurwyr cyfoes oedd yn gweithio ym Mhrydain, gan ganolbwyntio\u2019n benodol ar y rhai oedd yn gweithio yng Nghymru. Ganed Nigoumi yn Sudan, a symudodd i Loegr yn 1967. Mae ei waith yn ymgorffori delweddau a thechnegau Prydeinig ac Affricanaidd. Roedd y Gyfres Cerameg, a fu\u2019n rhedeg o ganol yr 1980au tan 2003, yn cynnwys dros 100 o wneuthurwyr. Nigoumi oedd yr unig wneuthurwr Du a gynrychiolwyd yn y gyfres. Bu hefyd yn arddangos yn yr W\u0302yl Gerameg Ryngwladol gyntaf ym 1987."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Cynyddodd y cyfleoedd i gasglu gwaith gan grochenwyr Du yn sgil sefydlu\u2019r W\u0302yl Cerameg Ryngwladol, a gynhelir bob dwy flynedd. Sefydlwyd yr W\u0302yl tua diwedd yr 1980au ac fe\u2019i trefnir ar y cyd gan Grochenwyr Gogledd a De Cymru a Chanolfan Gelfyddydau Aberystwyth. Mae\u2019r W\u0302yl yn gwahodd crochenwyr o bob cwr o\u2019r byd i arddangos eu technegau mewn digwyddiad deuddydd a gynhelir yn Aberystwyth. Yn 1989, cafwyd arddangosiad o dechnegau adeiladu a\u0302 llaw a thanio a\u0302 choelcerth traddodiadol gan Assibi Iddo, a fu\u2019n gweithio yng Nghanolfan Grochenwaith Dr Ladi Kwali yn Abuja, ac Asabe Magaji o Nigeria. Yn 2000, cafwyd dau arddangosydd o Dde Affrica. Cafwyd arddangosiad nwyddau Zwlw duon llathredig gan Jabu Nala a dangosodd Wonderboy Nxumalo (1975-2008) o Stiwdio Ardmore ei dechnegau addurno afieithus. Yn 2005, cafwyd arddangosiad o dechnegau traddodiadol adeiladu a\u0302 llaw a thanio a\u0302 choelcerth gan Veronique Bambigbola (g. 1950) ac Angeline Hountchonou (g. 1957) o Benin, Gorllewin Affrica."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Dim ond am gyfnod byr y dysgwyd cynhyrchu cerameg yn yr Ysgol Gelf ym Mhrifysgol Aberystwyth. Fodd bynnag, astudiodd y myfyrwyr hanes cerameg ac aethant ati i weithio a\u0302\u2019r casgliad. Symudodd Helga Gamboa (g. 1965) a symudodd i Loegr o Angola yn y 1990au. Tra ei bod yn astudio cerameg ym Mhrifysgol Gorllewin Lloegr, sylweddolodd gyn lleied yr oedd yn ei wybod am ei diwylliant ei hun. Yn ddiweddarach, a hithau\u2019n fyfyrwraig uwchraddedig yn Aberystwyth, ymgymerodd ag astudiaethau maes yn rhanbarthau Kwanyama a Nhaneca-Humbe yn Angola."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Mae llestri torchog a llathredig Gamboa, gyda\u2019u haddurniadau gwydredd tun yn cyfeirio at orffennol Angola fel trefedigaeth Bortiwgeaidd ac effaith barhaus yr etifeddiaeth honno, yn arbennig felly\u2019r rhyfel cartref yn Angola. Maent yn adrodd ei stori bersonol a\u2019i hunaniaeth ddiwylliannol."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Polisi a nod Amgueddfa ac Orielau\u2019r Ysgol Gelf ym Mhrifysgol Aberystwyth yw dal ati i adeiladu casgliad o gerameg gyfoes wedi\u2019i gwneud a\u0302 llaw, ag iddo gwmpas ac arwyddoca\u0302d rhyngwladol. Mae cerameg o\u2019r fath yn cyfoethogi ein casgliad, ond yn ogystal a\u0302 hynny maent yn ehangu ein dealltwriaeth o ddiwylliannau\u2019r byd a hanes Prydain. Mae mwy i\u2019w wneud o hyd i gynyddu\u2019r cyfleoedd i grochenwyr du greu ac arddangos gwaith sy\u2019n cynrychioli\u2019n llawnach arferion creadigol \u2013 a bywyd \u2013 ym Mhrydain heddiw."}]