[{"text_idx": "#000002", "text": "Mae ymchwil Maddy Gray wedi archwilio ro\u0302l allweddol yr Urdd Sistersaidd yn natblygiad tirwedd Cymru. Sefydlwyd pymtheg o dai Sistersaidd yng Nghymru'r oesoedd canol, y cyntaf ohonynt yn y 1130au. Yr oeddynt i gael effeithiau ysbrydol, gwleidyddol, a materol dwys. Mwynhaodd y Sistersiaid nawdd y tywysogion Cymreig, y rhai a roddodd diroedd ar yr urdd ac a noddodd adeiladu eglwysi a mynachlogydd. Roedd y Sistersiaid, o'u rhan hwy, yn rym dros newid economaidd, nid yn unig trwy gyflwyno arferion amaethyddol newydd ond trwy ddenu a gofalu am bererinion. Cyfrannodd y creiriau a ddelid mewn tai Sistersaidd, ynghyd a\u0302 chysegrfeydd a ffynhonnau sanctaidd mewn mannau eraill yng Nghymru, at ymdeimlad cryf o hunaniaeth Gymreig yn yr Oesoedd Canol. Gall manteisio ar yr ymdeimlad hwnnw o hunaniaeth heddiw a denu mwy o ymwelwyr i safleoedd mynachaidd a lleoedd cysegredig fod yn llwybr annisgwyl i adfywio economaidd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Mae gwaith gan yr Athro Chris Evans ar hanes ataliedig Cymru a chaethwasiaeth yr Iwerydd yn effeithio ar y ffyrdd y mae cyrff cyhoeddus ac artistiaid creadigol yn ymdrin a\u0302 gorffennol anodd, dadleuol. Mae Evans arbenigedd yn y berthynas rhwng caethwasiaeth yr Iwerydd a datblygiad diwydiannol yn Ewrop, gyda ffocws penodol ar ddiwydiant Cymru. Datgelodd ei lyfr Slave Wales: The Welsh and Atlantic Slavery, 1660-1850 (2010) am y tro cyntaf arwyddoca\u0302d gwla\u0302n Cymreig yng nghaethwasiaeth yr Iwerydd rhwng y 1680au a\u2019r 1840au. Gan ddefnyddio deunydd yn archifau Prydain ac UDA, roedd Evans yn gallu dangos sut roedd ffabrig Cymreig yn cael ei fasnachu ar gyfer caethion ar arfordir Gini, a\u2019i werthu mewn cyfeintiau mawr i blanwyr yn y Caribi\u0302 a Gogledd America. Wedi'i farchnata fel \u201cNegro Cloth\u201d, defnyddiwyd gwla\u0302n Cymreig i ddilladu gweithwyr a oedd yn gaeth."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Wedi\u2019i hysbrydoli gan y prosiect, ysgrifennodd yr awdur arobryn Angharad Tomos nofel i oedolion ifanc, Y Castell Siwgr [The Sugar Castle] (2020), sy\u2019n archwilio\u2019r cysylltiadau rhwng Cymru a Jamaica trwy ei dau brif gymeriad yn eu harddegau, un yn rhydd ac un yn gaeth. Ar o\u0302l darllen Slave Wales Evans, dyluniodd un artist tecstilau, Jennifer Hodgeman, osodiad tecstilau, \u201cSugar(sic)k\u201d, a gafodd ei arddangos yn The Weir Garden, eiddo\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn Swydd Henffordd sy\u2019n denu 35,000 o ymwelwyr bob blwyddyn, yn 2019."}]