[{"text_idx": "#000004", "text": "\u2018Pob lwc\u2019. Dyna\u2019r ffarwel calonogol gawson ni wrth ymadael a\u0302\u2019r Bala ar ein ffordd i\u2019r Alban ychydig o ddyddiau cyn y refferendwm annibyniaeth, y tro cyntaf ers canrif i un o\u2019r cenhedloedd Celtaidd herio grym y wladwriaeth Brydeinig."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Siomi ar yr ochr orau ychydig ar o\u0302l croesi ffin yr Alban ar o\u0302l clywed bod ardaloedd fel Dumfries a\u2019r gororau yn llugoer. Roedd cynifer o bosteri o blaid annibyniaeth i\u2019w gweld ar hyd y ffordd ag yr oedd yn erbyn, ac roedd fel pe bai\u2019r tymheredd yn codi wrth i ni deithio drwy niwl yr hydref i\u2019r gogledd i dref fach Balerno ar gyrion Caeredin a chartref ein ffrind Morag Dunbar, cantores werin o fri sy\u2019n gyfarwydd iawn a\u0302 Chymru."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Swyddfa Gordon MacDonald, aelod SNP o Senedd yr Alban oedd pencadlys yr ymgyrch Yes Scotland yn etholaeth Pentlands, Caeredin, a dyna\u2019r lle aethon ni i weithio. Roedd y drefn yn eithriadol \u2013 gwaith yn barod i\u2019r dwsinau o wirfoddolwyr fyddai\u2019n troi lan a chroeso cynnes iawn gan Gordon a\u2019i gydweithwyr i\u2019r Cymry. Bron iawn fel yr awyrgylch yn is-etholiad Caerffili yn o\u0302l yn y chwedegau \u2013 ond roedd rhywbeth tebyg ar led drwy\u2019r Alban benbaladr."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Cyn hir roedden ni wrthi\u2019n dosbarthu yn Saughton, ardal dosbarth gweithiol yng Nghaeredin \u2013 taflen fach bwrpasol yn crynhoi prif negeseuon yr ymgyrch ynghyd a\u0302 phoster coch trawiadol yn annog pobl i bleidleisio Yes a rhoi diwedd am byth ar lywodraeth Dori\u0308aidd! A\u2019r teimlad oedd bod pobl yn gwrando ar y neges a\u2019i thrafod, mewn ardal fyddai\u2019n cael ei hystyried yn gadarnle i\u2019r Blaid Lafur tan ychydig o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Saib am fwyd yn y Sainsbury lleol, a\u2019r dyn ifanc yn gweini tu o\u0302l i\u2019r cownter yn falch o weld ein bathodynnau \u2013 fe a\u2019i ffrindiau\u2019n gefnogol i\u2019r ochr Yes, meddai. Yn o\u0302l wedyn i ymgyrchu mewn ardal gyfagos, Stenhouse, ac ymdopi ac ambell i denement lle oedd rhaid perswadio un o\u2019r trigolion i agor y drws i ni ledaenu\u2019r newydd da!"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yna dal y bws 44 i ganol Caeredin i gwrdd a\u0302 Neasa, menyw ifanc o Swydd Kerry yn Iwerddon sy\u2019n byw yn y ddinas, a hynny yn y Cafe Royale, sydd er gwaetha\u2019r enw yn dafarn arbennig sy\u2019n ymffrostio yn ei chwrw traddodiadol. Ac roedd bwrlwm y refferendwm yno hefyd. Dyma Donny wrth y bar yn so\u0302n am rai o\u2019r Cymry oedd wedi helpu\u2019r ymgyrch o blaid annibyniaeth, gan gynnwys un criw oedd yn gwersylla, wyrion Gwynfor Evans yn eu plith."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Nid pawb oedd o blaid wrth reswm. Yn ymgyrchu yn ardal Broomhouse fe gwrddon ni a\u0302 menyw 92 mlwydd oed oedd yn pleidleisio \u2018Nae!\u2019, a\u2019i fflat yn blaster o bosteri\u2019r ymgyrch No. Er hynny, yn Broomhouse hefyd roedd y gefnogaeth i\u2019r ochr Yes yn ddigon amlwg. Fel arall oedd y wasg fodd bynnag. Y diwrnod cyn y refferendwm roedd y papurau tabloid yn ffyrnig yn erbyn, heb unrhyw ymgais i roi lle i\u2019r ddwy ochr. A hyn yn adlewyrchu natur yr ornest, gyda\u2019r Sefydliad i gyd yn taflu popeth oedd gyda nhw i rwystro\u2019r Alban rhag symud ymlaen \u2013 barwniaid y wasg yn ymuno a\u0302 mawrion gwleidyddol San Steffan, bancwyr, a rhai o benaethiaid cwmni\u0308au mawrion i greu ofnau."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Yn y prynhawn aeth Colin a\u0302 ni draw i\u2019r Oxgang Road i ddosbarthu sticeri munud olaf i draffig oedd yn aros wrth oleuadau dros dro \u2013 nid y dull hyfrytaf o ledaenu\u2019r gair. Hawdd canfod y gwahaniaeth rhwng pobl y ceir moethus a\u0302\u2019r lleill; y mwyaf cysurus eu byd yn tueddu gwrthod yn swta, gydag ambell eithriad, pobl gyffredin yn barotach i dderbyn y posteri glas Yes gyda gras. Ond roedd y llif o bobl ifainc a gerddai adref o\u2019r ysgol ar o\u0302l pedwar o\u2019r gloch y prynhawn yn ochri\u2019n gryf a\u0302\u2019r achos cenedlaethol \u2013 a rhai ohonyn nhw dros 16 oed yn gallu pleidleisio\u2019r trannoeth. Dyna stori fawr y refferendwm, mae\u2019n siw\u0302r \u2013 gwrthwynebiad ofnus yr henoed yn erbyn gobaith herfeiddiol yr ifainc am ddyfodol gwell. Un arolwg ar ddiwrnod y pleidleisio yn darganfod bod mwyafrif pobl dan 55 oed wedi pleidleisio Ie."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Y diwrnod tyngedfennol wedi gwawrio. Roedd pecyn sylweddol o gardiau atgoffa pobl eisoes yn y car a bant a\u0302 ni i ardal Wester Hailes i\u2019w dosbarthu. Ardal i\u2019w chymharu a\u0302 Threla\u0301i yng Nghaerdydd, medd rhai, ond ein strydoedd ni yn ddymunol iawn. Roedd plant adref o\u2019r ysgol wrth gwrs ar ddiwrnod y pleidleisio, ac wrth deithio\u2019r strydoedd dyma gwrdd a\u0302 geneth ifanc a\u2019i brawd yn cynnal eu harolwg eu hun o ffordd oedd y gwynt yn chwythu, drwy edrych ar bosteri mewn ffenestri a gofyn ambell i gwestiwn wrth bawb oedd yn pasio \u2013 a 22-1 o blaid Yes oedd y canlyniad (gan gynnwys tri o Gymru wrth gwrs!)."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Wrth i ni ddod at ddiwedd y gwaith, pwy ddaeth rownd y cornel ond dau wyneb adnadbyddus, Lis ac Emyr Puw o Lanuwchllyn, wedi\u2019u hanfon ar yr un dasg! A dyna geisio cyfrif faint o Gymry oedd wedi gweithio yn y refferendwm o blaid rhyddid, ugeiniau os nad cannoedd mae rhaid, yn gwrthbwyso lleisiau negyddol gwleidyddion Llafur."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Wedyn roedd rhaid troi am ganol Caeredin i brofi tipyn o wefr yr ymgyrch. Yn sgwa\u0302r Charlotte ble gawson ni hyd i le parcio, yn ogystal a\u0302\u2019r posteri Ie bu sawl Jac yr Undeb i\u2019w gweld, prawf bod nifer yn y sector bancio a phroffesiynol yn erbyn annibyniaeth i\u2019w gwlad. Ond lawr o flaen adeilad trawiadol Senedd yr Alban yr ymgyrch o blaid oedd i\u2019w gweld ymhobman, yn dorf liwgar o bosteri glas a baneri\u2019r Alban ac ambell i gerbyd corn siarad yn gyrru heibio i gynhyrfu pethau. Ac yn siambr y Senedd ei hun, sgwrs a\u0302 dyn ifanc oedd yn gweithio yn y diwydiant olew ac yn hanu o ardal Gellifedw, Abertawe: fe soniodd am ffrind oedd wedi mynd i bleidleisio Na ond yn bennu drwy fwrw pleidlais o blaid."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Y noson honno yn y Filltir Frenhinol, cwrddon ni a\u0302 nifer o bobl ifanc o Gatalunya a Gwlad y Basg, draw ar eu gwyliau i gymryd rhan mewn digwyddiad hanesyddol a\u2019u canu a dawnsio\u2019n ychwanegu at yr hwyl a\u2019r teimlad bod rhywbeth gwirioneddol fawr ar fin digwydd. Bu tipyn o ddadl gyda mintai o\u2019r grwp Better Together y tu allan i orsaf bleidleisio \u2013 a hwythau o blaid taflegrau Trident, go brin y byddwn ni\u2019n dod i ryw gonsensws!"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Wedyn yn o\u0302l i Balerno i aros am y canlyniad. Am y tro cyntaf, roeddwn i\u2019n dechrau gobeithio y gallai\u2019r ymgyrch o blaid ennill y dydd, er cymaint i\u2019r pen ddal i ddweud fel arall. Siom felly oedd gweld y cyngor cyntaf i ddatgan, Clackmannan, fynd i\u2019r ochr No ac i\u2019r gobaith am chwyldro bylu. Ychydig o gwsg cyn gweld ardal Fife yn cadarnhau y byddai rhaid i\u2019r Alban aros rhai blynyddoedd o leiaf cyn ymuno a\u0302\u2019r byd. Braidd yn drist oedd cerdded strydoedd Caeredin i lawr i\u2019r Senedd unwaith yn rhagor, a\u2019r tywydd tarthog yn drych o\u2019n teimladau. Taro ar draws yr Athro Richard Wyn Jones ar y Filltir Frenhinol, a\u2019i ddadansoddiad ef yn gryno fel arfer. Wedyn ymlwybro i\u2019r Senedd a gweld ambell i Ddraig Goch yn y dorf, oedd dipyn yn fwy tawedog na\u2019r diwrnod cynt. Ddiwedd y prynhawn, ergyd arall o glywed drwy neges destun bod arweinydd yr SNP Alex Salmond yn ymddiswyddo ac yntau gymaint o arwr drwy\u2019r gwledydd Celtaidd."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Ond ar y daith yn o\u0302l i Gymru\u2019r noson honno, roedden ni\u2019n dal i deimlo\u2019r cyffro o fod mewn brwydr wirioneddol hanesyddol am enaid chwaer-genedl. Gyda\u2019r genhadlaeth iau o blaid, does dim amheuaeth gen i y bydd yr Alban yn cerdded ymlaen i annibyniaeth. Os collwyd y frwydr hon, mae\u2019r freuddwyd yn dal yn fyw."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Ymlaen i\u2019r frwydr \u2013 Alban 2014"}, {"text_idx": "#000020", "text": "Wrth lanio yn Glasgow roeddwn i\u2019n pendroni beth oedd o flaen Owen, Sian a minnau. A Glasgow\u2019n ddinas bleidiol i Lafur, pa obaith oedd ar gyfer pleidlais \u2018Ie\u2019?"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Yn fuan iawn, roedden ni yng nghanol yr ymgyrch. Canfasio, dosbarthu taflenni i gartrefi ac yn y strydoedd, canu a llafarganu mewn tyrfaoedd fflach \u2013 yn ogystal a\u0302 churo drysau a staffio gorsafoedd pleidleisio. Un cof arbennig yw canfasio mewn ardal ddifreintiedig ble byddai pleidleisiwr ar o\u0302l pleidleisiwr yn ateb \u2018Ie\u2019."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Roedd yr ymgyrch \u2018Ie\u2019 yn fendigedig, yn drefnus ac yn weithgar \u2013 hyd yn oed yn sicrhau na fyddwn ni\u2019n llwgu!"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Aeth y canlyniad yn Glasgow o\u2019n plaid ni \u2013 a bydd Refferendwm arall yn anorfod. Ond pryd? Gyda stranciau Cameron ac arweinwyr y pleidiau undebol eraill, cyn hir."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Yn 95 mlwydd oed, bu farw\u2019r Dr Meredydd Evans, un o genedlaetholwyr mawr ei genhedlaeth."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Bu\u2019n amlwg iawn ym mywyd cyhoeddus Cymru, ond ni phetrusodd rhag gweithredu\u2019n eofn dros ei hiaith a\u2019i diwylliant a\u2019i dyfodol. Ceir teyrngedau iddo ar: "}, {"text_idx": "#000028", "text": "Estynnwn ein dymuniadau gorau i Phyllis a\u2019r teulu."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Trist oedd clywed am golli Clive Reid, fferyllydd adnabyddus ac aelod amlwg o\u2019r Blaid. Fe\u2019i ganed yn y Barri, un o deulu morwrol ond daeth i fyw a gweithio yn Abertawe. Dyma\u2019r deyrnged a draddodid yn ei angladd gan Heini Gruffudd."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Braint yw dweud gair am Clive, a chofio am ei foneddigeiddrwydd, ei fwynder, a hefyd ei gadernid."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Diolch byth am y diacon yna yng nghapel Cymraeg Walham Green yn Llundain roddodd y cyngor i Clive ac Anne y bydden nhw\u2019n ymgartrefu yno\u2019n ddi-droi-no\u0302l o fewn dwy flynedd. Trueni na wnaeth llawer o Gymry eraill ymateb yn yr un ffordd a\u0302 Clive drwy symud yn o\u0302l i Gymru \u2013 mae rhyw eironi bod capel Walham Green wedi cau yn 1988. Mae ymateb Clive i\u2019r cyngor yn rhoi awgrym i ni o\u2019i ymroddiad i Gymru, ac o\u2019r modd y gwnaeth benderfyniad i fyw yn llawn fel Cymro."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Fesul tipyn, mae\u2019n debyg, yr aeth ati i feistroli\u2019r Gymraeg, gyda llwyddiant mawr. Fy fyddai\u2019n mwynhau gwersi Cymraeg yn yr ysgol ac aeth ati i astudio Lefel O yn yr iaith. Roedd ganddo berthnasau oedd yn siarad Cymraeg ar ochr ei fam ac roedd yn aelod o\u2019r Urdd. Gwnaeth cwrdd ag Anne sicrhau bod ganddo reswm ychwanegol i ddal ati ac roedd hi\u2019n amser hir cyn bod Sara, David a Mari yn sylweddoli arwyddoca\u0302d penderfyniad eu rhieni i fagu teulu ar aelwyd Gymraeg. Roedd Clive yn ymgorfforiad o\u2019r modd y mae\u2019r Gymraeg yn gallu ennill tir."}, {"text_idx": "#000035", "text": "Roedd y cyfnod y daeth Clive ac Anne i Abertawe\u2019n gyfnod o gyffro mawr yng Nghymru. Dyma gyfnod boddi Tryweryn, Gwynfor yn ennill Caerfyrddin, a sefydlu Cymdeithas yr Iaith. Yn fuan enillodd y Blaid seddau Meirionnydd a Chaernarfon, ac fe wnaeth Clive, gydag eraill, yn siw\u0302r na fyddai tonnau\u2019r deffro cenedlaethol yn osgoi Abertawe."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Ar o\u0302l ymgartrefu yng Nghila\u0302, a chanddo ef ac Anne blentyn erbyn hyn, daeth yn ymwybodol o\u2019r gwrth-Gymreictod oedd yn amlwg ym mywyd gwleidyddol Abertawe ar y pryd. Doedd Clive ddim yn un i dderbyn y modd yr oedd cynifer o wleidyddion Abertawe, yn enwedig rhai yn y Blaid Lafur, yn barod iawn i droi eu cefn ar eu hetifeddiaeth genedlaethol, a daeth yn llythyrwr brwd i\u2019r papur lleol."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Daeth yn gadeirydd y Blaid yng Ngorllewin Abertawe am dair blynedd a sefydlu hefyd ei siop fferyllydd yn Nhreforys. Roedd ystafell fach yn y cefn yno, a fanna bydden ni\u2019n cynnal sawl seiat yn trafod y Blaid a\u2019r genedl, tra byddai fe\u2019n gweinyddu moddion."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Safodd Clive sawl gwaith mewn etholiadau lleol yn Nhreforys, gan guro Llafur yn 1976, ond heb guro\u2019r Trethdalwyr. Yna safodd ddwy waith, yn gwbl aflwyddiannus druan, yn Nwyrain Abertawe. Daeth yr un pryd yn llefarydd y Blaid ar iechyd."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Roedd ei argyhoeddiadau\u2019n gadarn. Ymgyrchodd dros beidio a\u0302 lleihau nifer y gwelyau yn ysbytai Gorllewin Morgannwg, ac yn erbyn arddangosfa\u2019r fyddin ym Mharc Margam, a oedd, yn ei farn ef, yn denu ieuenctid i\u2019r lluoedd arfog heb iddynt sylweddoli\u2019r peryglon na\u2019r goblygiadau moesol."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Yma yn Abertawe roedd ymgyrchoedd i sefydlu ysgol gyfun Gymraeg, a\u2019r ymgyrch yn cael cyngor doeth Clive am beidio a\u0302 bodloni mynd i\u2019r Sandfields o dan gysgod y gwaith cemegol."}, {"text_idx": "#000041", "text": "Cyn hynny pan ddaeth yr Arwisgo ar ein traws yn 1969, roedd Clive yn ddigon dilornus ohono. Nid y pantomeim hwnnw oedd y peth pwysig iddo fe\u2019r flwyddyn honno, ond sefydlu Ysgol Gyfun Ystalyfera. Beth oedd e i\u2019w wneud, felly, pan gafodd ei wahodd gan drigolion Lo\u0302n Camlad, i agor eu parti stryd? Roedd rhai ohonyn nhw\u2019n gwsmeriaid yn ei siop, ac roedden nhw\u2019n gweld yr achlysur yn ddathliad cenedlaethol. Doedd dim amdani, wrth gwrs, ond mynd yno i agor y parti, a minnau\u2019n tynnu lluniau, a deall bod mwy nag un syniad o Gymru."}, {"text_idx": "#000042", "text": "Meddai fe iddo glywed ymgeisydd Llafur un tro yn ceisio argyhoeddi ei gwsmeriaid yn ei siop, heb wybod ei fod yntau\u2019n clywed, gan ddweud wrthyn nhw \u201cWe are not Nationalists, we are Internationalists\u201d. Gwyddai Clive mai \u2018British nationalist\u2019 oedd hwnnw ac nad oedd ei ryng-genedlaetholdeb yn mynd ag ef ymhellach na Llundain."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Ac roedd Clive yn sicr yn arddel safonau gorau rhyng-genedlaetholdeb. Roedd yn ymddiddori yng ngwledydd bach Ewrop, a Llydaw yn hoff gyrchfan iddo fe. Roedd ganddo gyfranddaliadau yng nghwmni llongau P&O, a oedd yn caniata\u0301u iddo deithio am hanner pris i\u2019r cyfandir gyda\u2019i gar a\u2019i garafa\u0301n, a chymerodd ei deulu ar sawl taith i Lydaw a Ffrainc yn arbennig. O dan ei ddylanwad fe fentrais i hefyd i fyd y cyfranddaliadau, a chael teithio\u2019n rhad gyda\u2019r teulu i Ewrop. Daeth twnnel y sianel a hedfan rhad i chwalu gwerth y cyfranddaliadau, ond fe barhaodd Clive a\u0302\u2019i deithio."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Ar o\u0302l ymddeol byddai\u2019n dal ar gyfleoedd i ddadlau achos Cymru a\u2019r Gymraeg. Yn ddiweddar bu\u2019n gohebu yng nghylchgrawn Cymdeithas y Fferyllwyr ar fater cael presgripsiynau Cymraeg wedi i gwmni Morrisons ym Mangor wrthod derbyn presgripsiwn Cymraeg. Roedd Clive, wrth gwrs, ers llawer dydd, wedi bod yn argraffu rhai Cymraeg yn o\u0302l yr angen. Yn ei lythyr mae Clive yn holi pam mae\u2019r Gymraeg yn cael ei gweld yn broblem, a Chymru\u2019n wlad ddwyieithog, fel llawer o wledydd eraill y byd. Ac yna mae\u2019n atgoffa\u2019r darllenwyr mai Lladin oedd iaith presgripsiynau hanner can mlynedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000045", "text": "A dyna sut un oedd Clive: yn wybodus, yn gydwybodol, un ar argyhoeddiad, yn un a wasanaethai ei gymdeithas a Chymru, gyda\u2019r safonau uchaf."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Gallwch chi, ei etifeddion a\u2019i ddisgynyddion, fod yn falch ohono, gan gofio\u2019i ofal di-ben-draw amdanoch. Fe gofiwn ninnau amdano gyda\u2019r parch dyfnaf, gan ddiolch am ei gyfraniad, a chofio\u2019r un pryd am ei ferch, oedd mor annwyl iddo, i chithau ac i ninnau."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Fe gwrddais i a\u0302 Clive am y tro cyntaf yn y \u201860au cynnar, ar o\u0302l i mi ddychwelyd o\u2019r coleg yn Aberystwyth, trwy gysylltiad ein dau a\u0302 Phlaid Cymru. Mae\u2019n debyg ei fod e\u2019 wedi dod i fyw yn Abertawe, ar o\u0302l byw yn Llundain am ddwy flynedd, yn llawn brwdfrydedd am bopeth oedd yn dda yng Nghymru ac awydd i rannu ac amddiffyn yr hyn a ystyriai i fod yn drysorau\u2019r genedl. Dyma oedd ei freuddwyd a gwelai Blaid Cymru fel y cyfrwng gorau i\u2019w gwireddu."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Ar y cyfan \u2018roedd gwleidydda yn Abertawe yn weddol ddigynnwrf y pryd hynny ond newidiodd popeth yn sydyn yng Ngorffennaf 1966 pan enillodd Gwynfor Evans Is-etholiad Caerfyrddin. \u2018Roedd Cymru ar da\u0302n ac \u2018roedd y cyfnod a ddilynodd, gydag is-etholiadau yn y Rhondda a Chaerffili, yn eithriadol o gynhyrfus. \u2018Roedd popeth yn bosibl. \u2018Roedd Clive yn ei chanol hi ac wrth ei fodd yn y bwrlwm a\u2019r cynnwrf. \u2018Roedd ambell un wedi nodi\u2019n dawel bod Clive, fel Gwynfor, yn dod o\u2019r Barri ac wedi dysgu Cymraeg. Hwb pellach i\u2019n disgwyliadau!"}, {"text_idx": "#000049", "text": "Daeth gorchymyn o\u2019r Swyddfa yng Nghaerdydd bod yn rhaid i\u2019r Blaid sefyll ym mhob sedd seneddol yng Nghymru yn yr Etholiad Cyffredinol nesaf. Yn hollol annisgwyl fe gymerodd pethau dro personol i mi. Un noson yn Yr Olchfa fe atebais y drws a darganfod y Dr J.Gwyn Griffiths a Clive ar y trothwy. Fe ildiais i\u2019w ble i sefyll fel ymgeisydd yng Ngorllewin Abertawe ac fe agorodd ffenestr newydd yn fy mywyd."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Ymhen amser fe drodd Clive ei sylw fwy fwy i Ddwyrain Abertawe a daeth yr ystafell gefn yn siop Reid Chemist ar Sgwa\u0302r Treforys yn ganolfan gweithgarwch y Blaid. \u2018Roedd llythyron treiddgar Clive yn yr Evening Post yn ffynhonnell ysbrydoliaeth i Bleidwyr ym mhob man ac \u2018roedd ei ymroddiad i ymladd dros bobl Dwyrain Abertawe yn arbennig yn siampl i ni gyd. Maes o law fe safodd Clive ei hun fel ymgeisydd seneddol ."}, {"text_idx": "#000051", "text": "\u2018Rydym yma heddiw i gofio ac i ddiolch am Clive y gwladgarwr, yr ymgyrchydd dros gyfiawnder, y fferyllydd a\u2019r Cristion ond, yn fwy na dim, am Clive y dyn, y gw\u0302r bonheddig gwa\u0302r, y ffrind a\u2019r penteulu. Iddo ef ei deulu oedd gyntaf \u2013 Anne, Sara, David, Mari a\u2019r wyrion. \u2018Rydym yn gwybod nad oedd bywyd wastad yn rhwydd i\u2019r teulu yma ond mewn storm ac hindda ym mynwes ei deulu oedd Clive am fod."}, {"text_idx": "#000052", "text": "\u2018Rydym i gyd yn gyfoethocach o adnabod Clive ac mae\u2019r byd yn well lle o\u2019i herwydd ef."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Winnie Ewing yn Nolgellau 1967"}, {"text_idx": "#000056", "text": "Ffotograffydd yn cyflwyno lluniau o\u2019r 1960\u2019au"}, {"text_idx": "#000057", "text": "1964 Meirion yn Diolch i Gwynfor"}, {"text_idx": "#000060", "text": "\u201cDifyr yw gweld wyneb Winnie Ewing a mintai o\u2019n ffrindiau o\u2019r SNP yn y lluniau, a hynny mewn sawl frwydr gofiadwy \u2013 arwydd o\u2019r cyfeillgarwch rhwng ein dwy blaid ar hyd y blynyddoedd."}, {"text_idx": "#000061", "text": "\u201cMae\u2019n diolch yn fawr i Tudur Owen am gyflwyno\u2019r casgliad.\u201d"}, {"text_idx": "#000063", "text": "Hanesion am yr Alban 2014?"}, {"text_idx": "#000064", "text": "Aeth ugeiniau os nad cannoedd o aelodau o Blaid Cymru i\u2019r Alban i helpu\u2019r frwydr dros annibyniaeth. Fuoch chi yn un ohonyn nhw? Os felly oes gyda chi hanesyn bach i ni ei roi ar gof a chadw ar wefan Hanes Plaid Cymru ()? Byddai croeso i nodyn byr i ddweud lle aethoch chi, rhyw anecdote a llun os oes un i\u2019w cael. Danfoner at Dafydd Williams ()."}, {"text_idx": "#000066", "text": "Bydd cyfle i ddathlu bywyd un o awduron Cymraeg mwyaf nodedig yr ugeinfed ganrif yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelli."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Yn un ar bymtheg oed aeth i chwilio am waith ym maes glo de Cymru, gan weithio dan ddaear cyn troi at y byd addysg a mynd ymlaen at yrfa lenyddol ddisglair."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Roedd yn genedlaetholwr brwd ac yn un o\u2019r bobl a sefydlodd Blaid Cymru yn 1925. Ynghyd a\u0302 Saunders Lewis a Lewis Valentine, fe losgodd yr ysgol fomio ym Mhenyberth a dioddef cyfnod dan glo yn Wormwood Scrubs."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Roedd cyflwr ariannol Plaid Cymru yng nghanol y 1960au yn echrydus, ac mae\u2019n amheus a fyddai wedi gallu ymladd yr etholiad cyffredinol yn 1966 oni bai i D.J. werthu Penrhiw sef yr Hen Dy\u0302 Ffarm yn ei gyfrol adnabyddus, a rhoi\u2019r arian i Blaid Cymru."}, {"text_idx": "#000073", "text": "Amcanion y Gymdeithas yw hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru ac i ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Bu\u2019n aelod ffyddlon o\u2019r Blaid ers sawl blwyddyn, ac yn aelod o Gyngor Bwrdeistref Sir Merthyr Tydfil yn ystod y cyfnod pan oedd grw\u0302p y Blaid yn llywodraethu dan arweinyddiaeth Emrys Roberts."}, {"text_idx": "#000077", "text": "Yn ei deyrnged iddi ar ran Cangen Merthyr a Rhymni dywedodd Brian Thomas: \u201cDes i fel sawl aelodau eraill i adnabod Marian gyntaf yn y 1970au pan ddaeth y Blaid yn rym gwleidyddol o bwys yny dref. Gydag aelodau eraill, fel Emrys, Dafydd Wigley, Gareth a Linda Foster, Gwyn Griffiths (fu er tristwch farw\u2019n ddiweddar) a fy mrawd Geoff, llwyddodd i dorri gafael haearnaidd y Blaid Lafur yn etholiadau\u2019r cyngor ym muddugoliaeth enwog 1979."}, {"text_idx": "#000078", "text": "Roedd Marian yn ffrind annwyl i ni gyd a chawsom aml i bwyllgor cangen yn ei hystafell flaen gyda sawl cwpanaid o de, coffi a bisgedi. Gweithiodd yn ddiflino i\u2019w Heglwys leol sef Eglwys Quar yn agos i\u2019w chartref. Bu hefyd yn aelod o CND am flynyddoedd lawer."}, {"text_idx": "#000079", "text": "Dylem oll fod yn ddiolchgar i Marian am ei chyfeillgarwch, haelioni ac am ei chariad at Gymru a\u2019r iaith Gymraeg.\u201d"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Mae gan Margret a minnau atgofion cynnes iawn am Marian o\u2019n hamser ym Merthyr yn y saithdegau. Roedd hi\u2019n fenyw dawel a diymhongar a chanddi gariad mawr at Gymru. Doedd hi byth yn chwilio am na sylw na chlod, ond yn hytrach yn chwilio am waith. Roedd hi\u2019n weithwraig ymarferol benigamp ac yn benderfynol o wthio\u2019r maen i\u2019r wal. Roedd hi\u2019n f\u2019atgoffa yn aml am stori\u2019r crwban chwedlonol a enillodd y ras yn erbyn yr ysgyfarnog."}, {"text_idx": "#000081", "text": "Pan ddaeth Margret a minnau i Ferthyr, cawsom groeso mawr gan bawb (wel, nid pawb o\u2019r cynghorwyr Llafur efallai!) a phawb yn addo pob math o gymorth inni. Ac fe gafodd y Blaid gymorth mawr gan nifer sylweddol o bobl. Ond, ysywaeth, yn y byd sydd ohoni nid pawb sy\u2019n ei chael hi\u2019n hawdd cadw eu haddewidion. Nid felly Marian. Os oedd Marian yn rhoi ei gair, roedd Marian yn gwireddu ei gair, ac yn cyflawni llawer mwy nag a addawyd."}, {"text_idx": "#000082", "text": "Er yn dawel, roedd gan Marian haearn yn ei gwythiennau \u2013 yn ffyddlon, yn weithgar ac yn llawn dyfalbarhad. Diolch Marian am y rhinweddau hynny."}, {"text_idx": "#000084", "text": "Amcanion Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}, {"text_idx": "#000085", "text": "Amcanion y gymdeithas yw i hybu trafodaeth, gwybodaeth ac ymchwil am hanes Plaid Cymru ac agweddau o hanes sy\u2019n ymwneud a\u0302 Phlaid Cymru. I ehangu gwybodaeth am bobl a digwyddiadau a gyfranodd at hanes gyfansoddiadol y wlad cyn 1925."}]