[{"text_idx": "#000004", "text": "Adeiladwyd castell pren gwreiddiol Dolwyddelan ar fryncyn creigiog ar lawr y dyffryn islaw\u2019r castell presennol. Mae\u2019r bryncyn coediog lle safodd yr hen gastell i\u2019w weld yn glir heddiw. Yno yn y castell pren y ganwyd Llywelyn Fawr (1172-1240)"}, {"text_idx": "#000005", "text": "Llywelyn oedd yn gyfrifol am adeiladu castell presennol Dolwyddelan a hynny oddeutu\u2019r flwyddyn 1210. Bu Llywelyn yn dywysog Gwynedd (gogledd Cymru i gyd yr adeg hynny) ac yn ddiweddarach Cymru gyfan \u2013 i bob pwrpas \u2013 am ddeugain mlynedd. Cafodd y tw\u0302r sgwa\u0302r ei adfer i\u2019w gyflwr presennol yn ystod Oes Fictoria."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Codwyd wal o gwmpas y libart yn niwedd y 13eg ganrif ac ychwanegwyd ail dw\u0302r gan Edward y 1af ym 1283. Dim ond adfeilion o\u2019r ail dw\u0302r sydd i\u2019w gweld heddiw."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae\u2019r castell uwchben y ffordd ar yr ochr dde wrth i chi yrru ar hyd yr A470 allan o Ddolwyddelan i gyfeiriad Blaenau Ffestiniog. Mae o oddeutu 5 milltir o Fetws y Coed."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Bywyd mewn castell yn ystod yr oesoedd canol:"}, {"text_idx": "#000013", "text": "Llofftydd ac ystafelloedd byw \u2013 Byddai ystafell wely\u2019r arglwydd a\u2019i wraig ar lawr uchaf y castell. Byddai eu gwely\u2019n ffra\u0302m bren drom gyda \u2018sbringiau\u2019 o raff wedi\u2019u plethu neu stribedi o ledr, a matres blu, cynfasau, cwilt, gorchuddion ffwr a chlustogau arno. Byddai\u2019r arglwydd yn mynd a\u0302\u2019i wely efo fo ar ei deithiau i gestyll a phlastai eraill. I hwyluso hynny byddai\u2019r gweision yn ei dynnu\u2019n ddarnau a\u2019i lwytho i gar neu ar gefn ceffyl. Byddai\u2019r gweision a\u2019r milwyr yn cysgu yn y tyrau, y seleri, y neuadd, neu mewn penty y tu allan i\u2019r brif adeilad. Byddai dw\u0302r, y dw\u0302r ymolch a\u2019r dw\u0302r yfed yn cael ei ddosbarthu o un man canolog ar bob llawr. Ambell waith byddai basn neu gafn bychan mewn cilfach wrth fynedfa\u2019r neuadd ar gyfer golchi dwylo. Byddai tanc dw\u0302r uwchben y basn \u2013 fyddai\u2019n cael ei lenwi gan y gweision \u2013 a\u2019r dw\u0302r budr yn llifo i ffwrdd trwy bibell blwm. Byddai llif y dw\u0302r wedi ei reoli gyda thapiau efydd neu gopr. Byddai rhywun yn cael bath mewn twb pren \u2013 yn yr ardd pan oedd hi\u2019n gynnes ac y tu mewn yn agos i\u2019r ta\u0302n mewn tywydd oer."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Byddai arglwyddi\u2019n cymryd y twb efo nhw hefyd pan oedden nhw\u2019n teithio, ynghyd a\u0302 gwas i lenwi\u2019r bath. Byddai lle chwech yr arglwydd yn agos i\u2019w ystafell wely ac fel arfer wedi ei osod yn nhrwch y wal. Pan nad oedd waliau\u2019r ystafell yn ddigon trwchus, byddai\u2019r lle chwech yn cael ei osod dros ymyl wal y castell uwchben nant neu ffos ddw\u0302r."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Un o brif nodweddion castell a oedd yn perthyn i arglwydd fyddai ei gapel, a byddai\u2019r arglwydd a\u2019i deulu\u2019n mynd yno bob bore i\u2019r offeren."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Felly, erbyn diwedd y 13eg ganrif, roedd cestyll yn llefydd cymharol gyfforddus a phreifat. Lle byddai\u2019r arglwydd gynt yn bwyta ac yn cysgu yn y neuadd fawr, roedd ganddo bellach ystafell iddo fo ei hun a\u2019i wraig."}]