[{"text_idx": "#000004", "text": "Nid y gwymon sydd ar ben rhestr disgwyliadau y rhan fwyaf o ymwelwyr glan y mo\u0302r yr haf yma. Ar y cyfan, hefyd, rhaid cyfaddef nad ydynt ar ben rhestr diddordeb mwyafrif naturiaethwyr a botanegwyr ychwaith. Eto, i mi, dyma rai o bethau byw mwyaf diddorol y biosffer. Yn fy nydd i, \u2018roedd Fucus vesiculosus yn rhan o gwricwlwm lefel A CBAC (ynghyd a\u0302 Mucor, Spirogyra, Amoeba a Hydra). Deallaf eu bod oll wedi\u2019u disodli bellach. Efallai mai fy mhroblem oedd eu bod yn dod ar gychwyn ein cwrs botaneg yn y brifysgol. Syrthiais mewn cariad a\u0302 hwynt ac fe fethais symud ymlaen at blanhigion eraill ! Yn ystod fy ngyrfa cefais sawl cyfle i weithio arnynt oherwydd ryw arbenigrwydd ffiseg o\u2019u heiddo. Dyna Chara (Rhawn yr ebol), Nitella a\u2019r ryfeddol Acetabularia \u2013 pob un a\u0302 chelloedd digon mawr i\u2019w trin a\u2019ch llaw a defnyddio technegau ffisegol i fesur pethau megis eu foltedd trydanol, eu gwasgedd mewnol a\u2019u cryfder mecanyddol. Cladophora rupestris a\u2019i wasgedd yn cyfateb i dwrbin ste\u0302m Atomfa\u2019r Wylfa. Wyau Fucus vesiculosus a\u2019u fflachiadau o galsiwm wrth ymdopi a\u0302\u2019r trai a\u2019r llanw a\u2019r sialens o ffurfio corff cyfan yn cychwyn o un gell. Cofiaf fownsio cell Nitella (tua 2 mm ar eu traws) ar hyd llawr y lab yn Ju\u0308lich fel superball bach. Fe\u2019u defnyddiwyd, dros y blynyddoedd i ddarganfod nifer o briodoleddau creiddiol celloedd pob planhigyn yn y byd. Ar o\u0302l ymddeol, un o nifer o \u201cffoaduriaid\u201d sydd gennyf yn fy nhy\u0302 gwydr yw tanc neu ddau o Chara."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ond cyn mynd ar o\u0302l rhywogaethau egsotig megis Chara, beth yn union yw gwymon glan y mo\u0302r \u2013 a beth yw eu perthynas a\u0302 gweddill bywyd ?"}, {"text_idx": "#000006", "text": "Enteromorpha linza ac Ulva compressa. Alga\u0302u gwyrdd \u2013 tarddiad holl blanhigion tir sych y byd. Engreifftiau cyffredin ar lannau Cymru."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Un peth pwysig \u2013 nid ydynt yn blanhigion. Dros y blynyddoedd bu sawl ymgais i osod trefn dosbarthu ar holl bethau byw. Ar y cychwyn manteisiodd gwyddonwyr megis Edward Llwyd ar briodoleddau gweledol i wneud hyn. Yn y cyfnod hwn hwylustod a thaclusrwydd cofnodi\u2019r cread oedd y cymhelliad. Wedi\u2019r cyfan, os mai Duw sydd wedi creu pob math o fywyd yn arbennig \u2013 nid oes rheswm dros feddwl bod unrhyw berthynas arall rhyngddynt. Ond ynghanol y bedwaredd ganrif ar bymtheg bu gweledigaeth Alfred Russel Wallace a Charles Darwin yn fodd i osod rheswm esblygiadol dros y dosbarthu hwn. Daeth y ddelwedd o \u201cgoeden\u201d yn bwrw canghennau i gynrychioli patrymau y perthyn. Am ganrif bu\u2019r \u201ccysylltiadau coll\u201d (missing links) yn destun sgwrs a gwawd bob yn ail."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Gydag ymddangosiad technoleg DNA (geneteg moleciwlar) ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif daeth modd hollol newydd a thrylwyr i osod \u201dtrefn\u201d ar gydberthynas holl fywyd. Ond os bu disgwyl cael atebion syml sydyn, fe\u2019m siomwyd. Rhaid ail ysgrifenni cryn dipyn o\u2019r gwerslyfrau \u2013 ond \u2018rydym yn bell o weld yr hanes terfynol. Ac mae hanes gwymon yn gyflwyniad da i\u2019r cymhlethdodau."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae popeth byw yn ddibynnol ar DNA. Bellach fe sylweddolwn fod pob moleciwl ohono trwy\u2019r byd yn defnyddio\u2019r union un iaith enetig. Arwyddoca\u0302d ysgytwol hyn yw bod popeth sy\u2019n byw heddiw yn ddisgynnydd o wrthrych a ddatblygodd (o bosib ar hap \u2013 ond mae rhai yn dadlau bod sylfaen thermodynameg i\u2019r co\u0302d) yr iaith honno. Os bu unwaith \u201cieithoedd\u201d eraill maent wedi hen, hen ddiflannu. Dyma un wedd o\u2019r gwreiddyn \u2013 ond nid oes yn rhaid i\u2019r \u201cgwrthrych\u201d hwnnw fod wedi bod yn fyw. Disgrifir penllanw\u2019r peth yma yn LUCA (Last Common Universal Ancestor) a disgynnydd iddo/iddi yw popeth byw ar y"}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ceramium rubrum, Alga coch. Gellir gweld y celloedd unigol o dan y microsgop"}, {"text_idx": "#000012", "text": "ddaear heddiw. Tan yr 1970au, ystyriwyd mai bacteria (pethau byw heb amheuaeth) oedd y cam nesaf, ond yn 1977, ar sail y tystiolaeth DNA newydd, dadleuodd dau fiolegydd o\u2019r Unol Dalaethiau, Carl Woese and George E. Fox, fod dau fath creiddiol o \u201cfacteria\u201d yn bodoli \u2013 a\u2019u bod wedi bodoli o\u2019r cyfnod cynharaf wedi LUCA. Cedwid yr enw bacteria am un dosbarth a bedyddiwyd y lleill yn archaebacteria. Bellach fe gwyddom nad math o facteria ydynt ond math hollol wahanol o fywyd (yr Archaea) \u2013 ac mae\u2019n bodoli hyd heddiw. Mewn ffordd, felly, mae i fywyd ddau wreiddyn \u2013 y bacteria a\u2019r archaea."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Plocamium coccinium. Daw harddwch geometrig yr alga\u0302u coch yn amlwg o dan y microsgop."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ond i gymhlethu pethau mae pob math arall o fywyd yn gyfuniad o\u2019r ddau yma. Weithiau sawl cyfuniad. Mae canghennau\u2019r goeden yn cyd-asio ar eu ffordd i\u2019w brig! Nid wyf am gychwyn manylu, gan fod arbenigwyr yn dal i ddadlau\u2019n hapus am ddehongliad y data mega-luosog sy\u2019n dod o\u2019r dilyniannau DNA (a\u2019r wybodaeth newydd a ddaw yn rheolaidd o ddadansoddiadau gwell ffosiliau). Ond yn fras cytunir i gyfuniad pwysig ddigwydd ychydig dros ddwy fil miliwn (sef dau biliwn)"}, {"text_idx": "#000015", "text": "Cryptopleura ramosa, alga coch nodweddiadol."}, {"text_idx": "#000016", "text": "o flynyddoedd yn o\u0302l. Un dehongliad yw bod, ryw ddiwrnod, un gell archaea wedi llyncu cell bacteriwm (sef ei bwyta, fel oedd ei harfer) ond yn lle ei threulio, ei throi yn rhan (a ddaeth yn nhreigl amser) symbiotig o\u2019r gell. Un gell yn byw o fewn cell arall. Disgynyddion y bacteria hynny yw\u2019r mitocondria sydd yn rhan hanfodol o fywyd macrosgobig y byd, gan ein cynnwys ni. Roedd y gell \u201cdol Rwsiaidd\u201d newydd yn fath newydd o gell. Bellach \u2018roedd tri dosbarthiad i fywyd \u2013 Bacteria, Archaea a\u2019r Ewcaryotau ac \u2018roedd y llwyfan yn barod am bob math o ddatblygiadau. Yn fras (er fy mod yn ymwybodol bydd yr arbenigwyr esblygiad yn gwingo gyda\u2019m gor-symleiddio), disgynyddion uniongyrchol yr uniad yma ydym ni a\u2019r Anifeiliaid eraill, trydedd Deyrnas Bywyd. Disgynnydd arall, y bedwaredd Deyrnas, yw\u2019r Ffwng a ymddangosodd tua 1.5 biliwn o flynyddoedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cryptopleura ramosa (Sorws tetrasporangiwm). \u201cBlodyn\u201d yr alga coch hwn."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Felly, o\u2019r diwedd, dyma droi at Blanhigion a Gwymon. Tua dwy fil miliwn (dau biliwn) o flynyddoedd yn o\u0302l ymddangosodd yn y bacteria math a oedd yn gallu defnyddio egni\u2019r haul i greu bwyd o garbon deuocsid \u2013 ymddangosodd ffotosynthesis, un o gamau mawr esblygiad bywyd ar y ddaear. Mae disgynyddion y bacteria hyn, y Seianobacteria, o yn byw hyd heddiw. (Ar adegau o dywydd braf, mae mathau ohonynt yn ddrwg enwog fel rhan o\u2019r \u201cllanw coch\u201d sy\u2019n creu problemau i anifeiliaid a phobl fel ei gilydd. ) Rywbryd yn ystod y biliwn blwyddyn canlynol, bu i un o\u2019r celloedd Ewcaryotig (y \u201cddol Rwsieg\u201d wreiddiol) gaethiwo un o\u2019r celloedd ffotosynthetig yma. Bellach \u2018roedd (o leiaf) tair cangen wedi uno i ffurfio math newydd ar fywyd."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Cyn symud i\u2019r trydydd brif ddosbarth o Alga\u0302u macrosgopig (y mae eraill, megis fy hoff Chara) gwell datgelu mae\u2019n debyg mai disgynyddion yr Alga\u0302u Gwyrdd yw holl blanhigion y byd. Gellir dadlau, felly, fod yr Alga\u0302u Gwyrdd yn blanhigion o fath (ac fel yr egluraf, mae\u2019r rhain yn rhan o\u2019r hyn a elwir yn wymon)."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Ond y \u201cGwymon\u201d mwyaf cyfarwydd yw\u2019r tomennydd o dyfiant brown, llithrig sy\u2019n glynu wrth greigiau a cherrig ar lan y mo\u0302r. Alga\u0302u Brown yw\u2019r rhain. Er eu hamlygrwydd a\u2019u pwysigrwydd i fyd natur, hyd at 2010 ansicr iawn oedd eu tarddiad. Yn sgil darllen dilyniant DNA un ohonynt (Ectocarpus siliculosus (Dillwyn) Lyngbye) yn y flwyddyn honno, dadlennwyd eu bod yn ymddangosiad cymharol ddiweddar \u2013 tua 200 miliwn o flynyddoedd yn o\u0302l. Mae popeth yn \u201cgymharol\u201d mi wn, ond \u2018roedd y Dinosoriaid mawr eisoes wedi sefydlu eu Hymerodraeth dros y byd pan ymunodd yr Alga\u0302u Brown a\u0302 Theulu Mawr Bywyd. Mae prysurdeb wrth gasglu rhagor o ddilyniannau DNA gwahanol fathau. Y gobaith yw bydd"}, {"text_idx": "#000025", "text": "y wybodaeth yma yn allwedd i\u2019w cart achau. Ar un adeg credid eu bod yn \u201cuniad\u201d o wymon gwyrdd a coch, ond bellach tueddir i dybio eu bod yn drydydd uniad annibynnol rhwng rhyw fath o Ewcaryot a disgynnydd y seianobacteria. (Ond, rhaid cyfaddef, rhaid aros am eglurhad cywir a llawn.) Rwy\u2019f wedi ceisio awgrymu ffurf y \u201cgoeden achau\u201d yn y diagram ynghlwm."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Cymysgedd, felly, yw \u201cGwymon\u201d y traeth o dri math o leiaf o ffurf annibynnol o fywyd. Yr Alga\u0302u Brown sy\u2019n teyrnasu, ond ceir hefyd ddigon o\u2019r alga\u0302u gwyrdd i\u2019ch difyrru. Ond i mi, y rhai coch yw\u2019r goreuon. I ddechrau, un enghraifft ohonynt yw\u2019r hyn a ddefnyddir i wneud Bara Lawr (Porphyra umbilicalis). Ond eu ffurfiau geometrig o\u2019u gweld trwy ficrosgop ysgafn, ynghy\u0302d a\u0302\u2019u cylchoedd bywyd rhyfeddol (bu J. Lloyd Williams, tad Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru, yn allweddol wrth ddeall cylchoedd bywyd yr Alga\u0302u Brown) sy\u2019n cario\u2019r dydd. Fe\u2019u gwelwch ar eu gorau mewn pyllau creigiog, yn llety a chysgod i\u2019r crancod a ma\u0302n gramenogion hoff-gan-blant y pyllau hynny."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Darn o Sargassum muticum, math ymosodol o alga brown a ymddangosodd ym Mhrydain yn 1973."}]