[{"text_idx": "#000001", "text": "Erbyn tua 1775 yr oedd dylanwad y Diwygiad Efengylaidd yn dechrau effeithio\u2019n drwm ar yr eglwysi Ymneilltuol. O safbwynt ystadegaeth a dylanwad, y datblygiad mwyaf arwyddocaol oedd gwaith y Methodistiaid Calfinaidd yn torri\u2019r cysylltiad olaf a\u0302\u2019r Eglwys Sefydledig. Digwyddodd hynny pan ordeiniwyd naw pregethwr o\u2019r Gogledd yn Y Bala, 19\u201320 Mehefin 1811, a thri ar ddeg o\u2019r De yn Llandeilo ar 7\u20138 Awst 1811."}, {"text_idx": "#000002", "text": "Yr oedd y cyfnod hwn yn nodedig am ei bregethu. Gellid llunio rhestr faith o bregethwyr grymus ond y mae enwau rhai\u2019n amlycach na\u2019i gilydd. Cynrychiolai David Davies (1763\u20131816) benllanw\u2019r dylanwad Methodistaidd ar bregethu\u2019r Annibynwyr, tra oedd William Williams o\u2019r Wern (1781\u20131840), gyda\u2019i arddull dawel ond gyfareddol, yn cynrychioli traddodiad hy\u0302n. Yn Christmas Evans (1766\u20131838), hedegog ei ddychymyg, gwelir fel yr oedd egni dramatig y pregethu Efengylaidd yn treiddio i bulpud y Bedyddwyr. Cyrhaeddodd huodledd y Methodistiaid uchafbwynt newydd ym mhregethu Robert Roberts (1762\u20131802), Clynnog, John Elias (1774\u20131841), John Jones (1761\u20131822), Edern ac Ebenezer Morris (1769\u20131825), Tw\u0302r-gwyn. Gwyddai\u2019r gwy\u0302r hyn beth oedd pregethu i dyrfaoedd enfawr a dengys hynny un o nodweddion amlycaf eu dawn \u2013 eu gallu i gyfareddu gwerin gymharol ddiaddysg a hynny heb lastwreiddio na darostwng urddas y genadwri."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Erbyn hyn yr oedd y drefniadaeth enwadol, sydd mewn bodolaeth o hyd, yn cael ei chadarnhau. Ymddangosodd sefydliadau eraill hefyd. Y mwyaf dylanwadol ohonynt oedd yr Ysgol Sul. Dechreuodd hi o gwmpas 1785 ac ennill cefnogaeth frwd y Methodistiaid. Araf ar y cyntaf oedd yr Annibynwyr a\u2019r Bedyddwyr i\u2019w chofleidio ond ni fuont yn hir cyn sylweddoli ei mantais fel cyfrwng addysg. Lledodd tros Gymru a dod yn hynod boblogaidd."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Un o ganlyniadau\u2019r Diwygiad Efengylaidd a\u2019i bwyslais ar y Beibl, yn ogystal a\u0302 chynnydd yr Ysgol Sul, oedd creu miloedd o ddarllenwyr newydd. Yr oedd angen mawr paratoi defnyddiau ar eu cyfer."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Thomas Charles oedd prif arweinydd y Methodistiaid erbyn hyn, cafodd dro\u0308edigaeth wrth wrando ar Daniel Rowland yn pregethu. Ar waha\u0302n i\u2019w waith fel pregethwr, arweinydd y Methodistiaid, trefnydd Ysgolion Sul, hyrwyddwr Cymdeithas y Beibl a golygydd ei hargraffiad o\u2019r Beibl, yr oedd yn awdur prysur. Os oedd pobl i ddarllen eu Beiblau\u2019n ddeallus yr oedd angen arweiniad arnynt. Dyma a\u2019i cymhellodd i gyhoeddi\u2019r Geiriadur Ysgrythurol. Ymddangosodd y rhan gyntaf ym 1805 a\u2019r rhan olaf ym 1811. Ynddo gwelir yn eglur hyd a lled ysgolheictod cyfoethog yr awdur yn ogystal a\u0302\u2019i allu i ysgrifennu\u2019n glir a diddorol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Blynyddoedd caled i dlodion oedd rhain ac ni allai\u2019r arweinwyr crefyddol lai na chydymdeimlo a\u0302\u2019u haelodau a cheisio gwell amgylchiadau iddynt. Yr oedd rhai Cymry wedi dangos cydymdeimlad ag egwyddorion y Chwyldro Ffrengig \u2013 dynion fel Richard Price (1723\u201391). Ond ym mlynyddoedd argyfyngus y rhyfel cyngor arweinwyr yr eglwysi i gyd oedd bod yn llonydd. Gyda chyhoeddi Seren Gomer gan Joseph Harris (1773\u20131825) yn 1814, gwelwn ddechrau\u2019r newid. Daw\u2019r ysbryd rhyddfrydig yn amlycach gyda threiglad amser yng ngwaith Caledfryn (William Williams, 1801\u201369), Roger Edwards (1811\u201386), David Rees (1801\u201369) a\u2019u tebyg ac erbyn canol y ganrif yr oedd yr eglwysi Ymneilltuol yn barod i gofleidio\u2019r radicaliaeth honno y daethpwyd i\u2019w galw\u2019n Rhyddfrydiaeth."}]