[{"text_idx": "#000000", "text": "Newid Hinsawdd a Threftadaeth yr Arfordir"}, {"text_idx": "#000001", "text": "13. Castellmartin i Gwninger Stagbwll"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae\u2019r arfordir rhwng Castellmartin a Chwninger Stagbwll yn adnabyddus am ei glogwyni calchfaen uchel, trawiadol lle adeiladwyd llawer o geyrydd pentir cynhanesyddol. Mae llawer o\u2019r safleoedd hyn wedi dioddef yn y gorffennol o erydu arfordirol, gyda rhai wedi\u2019u colli i\u2019r mo\u0302r yn llwyr erbyn hyn. Mae twyni tywod Cwninger Stagbwll yn eithriadol ddiddorol hefyd ac yn cynnwys gwybodaeth werthfawr am sut mae patrymau tywydd wedi newid yn y gorffennol a siapio\u2019r dirwedd arfordirol rydym yn ei gweld heddiw. Hefyd mae\u2019r twyni tywod wedi gorchuddio a gwarchod safleoedd archaeolegol pwysig o\u2019r Oes Efydd a\u2019r Oes Haearn."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Llun o\u2019r awyr o arfordir Castellmartin."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Yn yr ardal hon mae CHERISH yn monitro ac yn ymchwilio i bump o geyrydd pentir: Trwyn Linney, Bae Trefflemin, Crocksydam, Twyn Crickmail a Thwyn Buckspool. Mae pob un yn unigryw o ran natur y dirwedd a sut maent wedi cael eu hadeiladu. Drwy ddefnyddio cyfuniad o arolygon UAV ac arolygon gwrthgloddiau dadansoddol, mae CHERISH nid yn unig yn monitro erydiad diweddar ond hefyd yn ymchwilio i rai o'r cwestiynau archaeolegol niferus nad oedd wedi ceisio eu hateb o\u2019r blaen."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Yn nwyrain ardal y prosiect mae system helaeth o dwyni tywod o\u2019r enw Cwninger Stagbwll. Yn anarferol, mae\u2019r twyni hyn ar ben clogwyni calchfaen uchel sy\u2019n codi i tua 20m uwch ben lefel y mo\u0302r. Mae gan y Gwninger dystiolaeth archaeolegol gyfoethog am breswylio yma rhwng y Cyfnod Mesolithig a\u2019r Cyfnod Rhufeinig. Mae gwaith cloddio wedi dangos bod y tywod wedi cael ei symud mewn o leiaf ddau gyfnod nodedig, y tro cyntaf tua diwedd yr Oes Efydd ac wedyn symudiad tywod ysbeidiol yn ystod yr Oes Haearn i\u2019r Cyfnod Rhufeinig Brydeinig."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Mae CHERISH wedi adfer creiddiau o dair ardal ar Gwninger Stagbwll, a fydd yn cael eu dyddio gan ddefnyddio Goleuedd a Ysgogir yn Optegol (OSL) i wella ein dealltwriaeth o pryd digwyddodd y digwyddiadau symud tywod hyn. Efallai y bydd hefyd yn bosibl penderfynu ar amserlen y dyddodi tywod. Drwy'r gwaith hwn, mae CHERISH yn gobeithio ysgogi gwerthfawrogiad ehangach o fywydau'r trigolion cynnar yn yr ardal hon, a'r heriau hinsoddol a wynebwyd ganddynt."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Y twyni tywod ar Gors Castellmartin."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae erydu arfordirol wedi cael effaith amlwg ar yr archaeoleg yn y rhanbarth hwn lle mae cyfrannau mawr o safleoedd wedi disgyn i'r mo\u0302r. Mae CHERISH yn gweithio yn yr ardal hon i ddarparu data sylfaen ar gyfer safleoedd nad ydynt wedi cael llawer o sylw gan archaeolegwyr yn y gorffennol. Bydd ymchwil archaeolegol a phaleoamgylcheddol yn llunio casgliadau ehangach hefyd am batrymau rhanbarthol o amrywioldeb hinsoddol yn y gorffennol yn ogystal a\u0302 nodi'r prif brosesau sy'n achosi'r erydiad."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Stacks, cliffs & cauldrons of Castlemartin"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Ynys Gwales ac Ynys Sgomer"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Mae Ynys Gwales ac Ynys Sgomer yn ddwy ynys sy'n gyfoethog yn archaeolegol oddi ar arfordir gorllewinol penrhyn Marloes yn ne Sir Benfro. Ymhlith y miloedd o nythod huganod a thyllau palod sy'n gorchuddio\u2019r ynysoedd mae olion strwythurau carreg dirgel, dirifedi, waliau cerrig sy\u2019n rhyng-gysylltu, balciau wedi'u haredig a nodweddion archaeolegol eraill. Mae'r olion gweladwy\u2019n cynrychioli pobl yn preswylio yma ac yn ffermio ar yr ynysoedd sy'n rhychwantu'r cyfnodau cynhanesyddol a chanoloesol. Mae ymchwil diweddar gan CHERISH wedi datgelu rhywfaint o ddirgelwch yr ynysoedd drwy archwilio a chofnodi eu harchaeoleg sy'n erydu."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae ymchwil archaeolegol wedi bod yn digwydd ar Sgomer ers 2011 ac mae\u2019n cael ei wneud gan archaeolegwyr o'r Comisiwn Brenhinol, Prifysgol Sheffield a Phrifysgol Caerdydd fel rhan o Brosiect Sgomer. Un o brif gynhyrchion y prosiect oedd casglu data LiDAR 0.50cm ar gyfer yr ynys gyfan ac wedyn cynhaliwyd gwaith mapio archaeolegol. Arweiniodd y gwaith hwn at fapio systemau caeau dirifedi o'r Oes Efydd, yr Oes Haearn a'r cyfnod canoloesol, ac nid oedd llawer ohonynt yn hysbys o'r blaen. Yn ei hanfod, gosododd y gwaith hwn y blociau adeiladu yn eu lle ar gyfer casglu data LiDAR CHERISH am chwe ynys arall (gan gynnwys Ynys Gwales) yn 2017."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Llun o'r awyr o Ynys Gwales."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Dywed LiDAR survey of Grassholm allowed for the precise identification and mapping of all surviving prehistoric structures and field boundaries spread across the island. Based on this work several areas of interest were identified which were investigated during a 2019 visit by CHERISH. The main priority for the team was to undertake a rapid two-day evaluation excavation of a single stone-built structure towards the centre of the island that had become exposed due to the erosion of the previously overlying vegetation. A small segment of one of the structure\u2019s walls was excavated to characterise the way in which it was constructed and to recover any possible artefactual evidence. The small part of the structure that was uncovered was very well-built, however, a lack of dating evidence made dating the structure extremely difficult."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Gwahanol elfennau safle llongddrylliad yr Albion sy\u2019n cynnwys sgwrfa stormydd (1), gweddillion y boeler (2), crancsiafft (3) ffon piston (4), a\u2019r ffra\u0302m sy\u2019n dal y crancsiafft."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Llun o'r awyr o Borth y Rhaw. I\u2019w gweld mae cyfres o gloddiau a ffosydd sy'n amga\u0301u'r hafn canolog sydd wedi'i erydu a'r pentir dwyreiniol."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae erydu arfordirol wedi cael effaith amlwg iawn ar Borth y Rhaw sydd wedi dylanwadu ar y safle dros filoedd o flynyddoedd. Mae CHERISH yn gweithio ar y safle i ddarparu data 3D gwrthrychol ar gyfer monitro erydiad ac i ddeall ymhellach yr archaeoleg dan fygythiad sydd ar y safle. Mae ymchwil archaeolegol manwl wedi tynnu sylw at y ffaith nad ffenomenon fodern yw erydiad gweladwy o bell ffordd, gyda'r adeiladwyr yn parchu'r hafn canolog enfawr sydd wedi erydu drwy adeiladu'r amddiffynfeydd o'i amgylch. Awgrymodd dehongliadau blaenorol fod yr hafn wedi ffurfio i raddau helaeth ar o\u0302l i'r safle gael ei adeiladu."}, {"text_idx": "#000025", "text": "10. Ynys Dewi a Gwersyll Caerfai"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Prin yw'r safleoedd sy'n dangos erydiad arfordirol, colled a newid amgylcheddol yn fwy na phentir Ynys Dinas a phentref Cwm yr Eglwys. Mae'r pentir wedi'i ddadlinellu o'r tir mawr drwy brosesau rhewlifol sy'n creu cwm cul sia\u0302p u, tua 70 metr o ddyfnder. Mae'r clwstwr o fythynnod ym mhen gogleddol y cwm yn ffurfio pentrefan Cwm yr Eglwys."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Y tirnod mwyaf nodedig yn y cwm yw'r eglwys adfeiliedig sydd wedi\u2019i chyflwyno i Sant Brynach. Mae ar lwyfan tua 3 metr uwchben ac yn union y tu o\u0302l i'r traeth. Fe'i hamgylchynir gan lond llaw o gerrig beddau wedi'u hindreulio."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Cafodd yr eglwys ei difrodi gan storm yn 1850 a 1851 gan ddinistrio'r gangell a thynnu arwyneb y fynwent gan amlygu olion dynol. Yr hoelen olaf yn ei harch oedd Storm y Royal Charter yn 1859 a ddymchwelodd y waliau a chodi'r to gan arwain at droi cefn arni. Mae\u2019r erydu wedi'i sefydlogi am y tro drwy adeiladu waliau mo\u0302r concrid modern, ond mae'n ansicr sut gall newid yn yr hinsawdd a chynnydd yn lefel y mo\u0302r yn y dyfodol effeithio ar y cildraeth."}, {"text_idx": "#000032", "text": "Visible are the remains of the church heavily damaged by a series of intense storms during the 1850s. The more modern sea defences represent an ongoing struggle between the village of the sea."}]