[{"text_idx": "#000000", "text": "Newid Hinsawdd a Threftadaeth yr Arfordir"}, {"text_idx": "#000002", "text": "Mae cychod sy\u2019n gadael Portmagee yn cludo teithwyr i fwlch Skelligs yn mynd heibio i Gastell Reencaheragh ar Benrhyn Iveragh yn Swydd Kerry, Iwerddon. Dechreuodd CHERISH astudio\u2019r safle oherwydd ei fod yn cael ei erydu gan y mo\u0302r ac mae ein hymchwil hefyd wedi datgelu pwysigrwydd lleoliad y safle a\u2019i ddeiliadaeth aml-gyfnod gan deuluoedd uchel eu statws oedd a\u0302 chysylltiadau a\u0302 Sbaen. Rydym yn ddiolchgar iawn i\u2019r perchnogion tir a roddodd ganiata\u0302d i ni arolygu\u2019r safle ym mis Ebrill 2018."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Adeiladwyd y castell ar gaer bentir gynharach yn Doon Point ger mynedfa orllewinol Sianel Portmagee. Mae gan y gaer agored olygfeydd tuag at Safle Treftadaeth Byd UNESCO Skellig Michael, ac mae'r safle mynachaidd cynnar ar Long Island mor agos a\u0302 300m i'r gogledd. Mae ei leoliad arfordirol hardd yn golygu ei fod yn arbennig o agored i effeithiau newid hinsawdd, ac mae ei erydiad yn troi\u2019r pentir hwn yn ynys arall yn raddol. Mae Prosiect CHERISH wedi bod yn cofnodi'r safle hwn er mwyn monitro cyfradd a graddfa\u2019r newid i'r safle. Defnyddiwyd y cofnod o'r safle hwn i greu model 3D y gallwch ei ddefnyddio i fynd ar daith rithwir o amgylch y safle."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Ystyr Reencaheragh yw pentir y gaer garreg. Mae'r gaer bentir yn ymestyn 190m allan i'r mo\u0302r ac adeiladwyd wal garreg yn y fan lle mae'r pentir yn cysylltu a\u0302'r tir mawr (Rhif 4 yn y model 3D). Mae\u2019n debyg bod y wal hon wedi cael ei hadeiladu ar ddechrau\u2019r cyfnod canoloesol a sylwodd y ti\u0302m ar waith adeiladu tebyg i amddiffynfeydd (cashels) crwn fel yn Cahergall ger Cahersiveen, a byddai gan Dunbeg ar Benrhyn Dingle i\u2019r gogledd arglawdd carreg syth tebyg cyn atgyweiriadau\u2019r 19fed ganrif (Edrychwch ar ein blog am Dunbeg). Roedd yr O\u2019Falveys yn rheoli\u2019r hyn sydd heddiw yn benrhyn Iveragh yn ystod y cyfnod canoloesol cynnar ac roedd yn rhan o deyrnas ranbarthol Corca Dhuibhne. Mae'r safle strategol mawr hwn mewn ardal o dir fferm ac mae\u2019r adnoddau morol yn awgrymu deiliadaeth gan deuluoedd pwysig."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Heddiw, mae'r fynedfa i'r gaer bentir yn cael ei hamddiffyn gan y wal garreg a phorthdy (Rhif 1 yn y model 3D). Yn y 13fed eg ganrif, roedd y MacCarthys a'u perthnasau, yr O'Sullivans, yn rheoli Penrhyn Iveragh. Roedd gan yr O'Sullivans gangen o'r enw y MacCrohans, a oedd yn rheoli ardal Reencaheragh. Mae'n debyg mai yn ystod eu perchnogaeth hwy yr adeiladwyd y porthdy a phwyntio\u2019r wal garreg. Mae castell wedi\u2019i gofnodi ar y safle ers 1576, yn ystod teyrnasiad y Frenhines Elizabeth, pan oedd yn cael ei alw\u2019n Ryncaharragh. Mae'n bosibl mai'r fynedfa yn y wal garreg wrth ymyl y porthdy oedd y fynedfa wreiddiol."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Golygfa o'r awyr o'r safle lle gallwch weld y wal garreg a'r porthdy sy'n amddiffyn y gaer bentir"}, {"text_idx": "#000007", "text": "Yn wreiddiol, roedd y porthdy, sy'n betryal ei gynllun (6.75m o'r dwyrain i\u2019r gorllewin x 4.3m o\u2019r gogledd i'r de) yn ddeulawr o ran uchder. Ceir mynediad iddo drwy fynedfa fwaog y mae cofnod Arolwg Archaeolegol Iwerddon yn awgrymu iddi gael ei hailadeiladu yn ddiweddarach. Dim ond yn y pen gogleddol y ceir to ar y cyntedd mynediad, sef pa\u0302r o slabiau. Ar y naill ochr i'r cyntedd mynediad mae dwy siambr fewnol (siambrau wedi'u creu yn nhrwch y wal). Mae'r siambr ar yr ochr orllewinol yn cynnwys y grisiau ac mae\u2019r siambr ar yr ochr orllewinol wedi'i thoi a\u0302 linteli. Mae gan y ddwy siambr ffenestri neu ddolenni yn y wal ogleddol, sy'n caniata\u0301u golau i mewn i'r siambrau. Mae'r grisiau yn rhoi mynediad i'r siambr ar y llawr cyntaf."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Llun cwmwl pwynt wedi'i arlliwio o'r arolwg sgan laser a gynhaliwyd o'r Porthdy yn Reencaheragh"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Y tu mewn i'r gaer mae twmpath petryal a allai fod wedi bod yn dy\u0302 (Rhif 3 yn y model 3D). Mae ty\u0302 arall posibl wedi'i leoli i'r dwyrain o'r porthdy lle mae rhes o gerrig unionsyth. Canfu ein harolwg dystiolaeth o ble roedd cychod yn glanio ar y traeth ar ochr ogleddol y gaer. Yma, roedd cerrig mawr wedi'u symud i greu llwybr lle gellid lansio cychod yn hwylus heb eu difrodi. Ymhellach i'r gogledd ar y pentir nesaf roedd dwy garnedd isel ddiddorol. O'r fan yma buom yn edrych yn hiraethus dros y sianel gul draw am Long Island, lle gallem weld y clostir eglwysig sy\u2019n erydu, gan ddymuno bod gennym amser i gyrraedd yno - y tro nesaf efallai!"}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae erydiad y cyswllt rhwng y pentir a'r tir mawr i'w weld yn glir yn y llun yma o'r awyr"}]