[{"text_idx": "#000003", "text": "1. Perthnasol i neu gyfystyr ag ynys.2. Byw neu wedi'i leoli ar ynys.3. Awgrymir bywyd ynysig ar ynys."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Defnyddiwyd y gair 'Ynysol' yn wreiddiol i ddisgrifio byw ar ynys, ffordd o fyw penodol i ynys. Dim ond yn ystod y 150 mlynedd diwethaf ac ar y cyd a\u0302 diboblogi a mudo poblogaethau gwledig i\u2019r dinasoedd y mae\u2019r gair wedi dod i gael ei ddefnyddio ar ffurf ei ystyr presennol - meddwl cul ac amharod i dderbyn syniadau newydd - efallai o achos beth oedd canfyddiad y rhai a ymadawodd am yr hyn yr oeddynt wedi ei adael ar o\u0302l? Safbwynt ymfudwr? Fel disgynnydd i ynyswyr a adawodd eu cartrefi yn ystod rhan olaf y 19eg ganrif i fynd i\u2019r tir mawr, mae hyn yn atseinio a\u0302\u2019r straeon a glywais gan fy neiniau a fy nheidiau wrth iddynt son o ble roedd eu rhieni a\u2019u neiniau a'u teidiau nhw wedi ymfudo."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Fodd bynnag, mae Enlli, sy\u2019n ynys wedi\u2019i lleoli 1.9 milltir oddi ar arfordir Pen Lly\u0302n yn sir Gymreig Gwynedd, er mor anghysbell ydi hi, wedi meithrin syniadau newydd trwy gydol hanes ac yn parhau i wneud hynny heddiw ac yn ein profiad ni, ar o\u0302l gweithio ar gysylltu\u2019r ynyswyr a\u0302 Band Eang Cyflym Iawn a Rhyngrwyd o Bethau (RhoB) mae'r ynys ar flaen y gad gryn dipyn o\u2019i chymharu a\u0302\u2019r defnydd a wneir o dechnoleg ar y tir mawr."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Bellach, mae'r pentwr technoleg a gre\u0308wyd ar eu cyfer ar waith, a gobeithiwn y daw i fod yn rhan hanfodol a dibynadwy o wead yr ynys. Mae ganddo'r gallu i drawsnewid rhai rhannau bach, ond hanfodol o fywyd yr ynys, megis monitro lefelau dw\u0302r mewn tanciau a ffynhonnau a chynhyrchiant ynni paneli solar, yn ogystal ag astudio bywyd gwyllt. Mae'n ddatrysiad cadarn, pw\u0302er isel, cost isel, amlieithog ac aml-synhwyryddol sydd wedi'i ddefnyddio'n llwyddiannus yn y lle anghysbell hwn, nad oes ganddo fynediad dibynadwy at wasanaethau RhoB \u2018LoRaWaN\u2019 safonol."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Mae'n werth nodi, fod datgysylltu oddi wrth y Rhyngrwyd yn rhan o atyniad yr ynys i ymwelwyr, felly dim ond i'r ynyswyr eu hunain y mae hyn ar gael, er mwyn gwarchod y llonyddwch hwn."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Wrth i ni ddechrau cynllunio sut i gysylltu\u2019r ynyswyr a chael caniata\u0302d i ddefnyddio adeilad bach o fewn y goleudy, sef buddsoddiad technolegol mwyaf arwyddocaol yr ynys hyd yma, fel lleoliad i hwb yr ynys ar gyfer ein prosiect band eang a RhoB, diflannodd y paradocs o\u2019r gair \u201cynysol\u201d i ni. Dewiswyd y safle, sef sied gerrig solet, ddigon deniadol, wedi i ni gael trafodaethau gyda\u2019r ynyswyr, - yn syml iawn, dyma\u2019r lle gorau i ni allu gweld a gwneud cysylltiad microdon a\u0302 rhan fechan o\u2019r tir mawr."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Wrth i gam cyntaf y prosiect ddod i ben, o\u2019r diwedd gallwn dreulio ennyd yn ymhyfrydu yng ngorffennol yr ynys, edrych ymlaen at sut y bydd y prosiect yn esblygu (ac efallai be\u2019 fydd yn cael ei ysgrifennu nesaf yn y llyfrau hanes!) a dathlu'r rhai a sicrhaodd bod y gamp dechnolegol fodern hon yn dwyn ffrwyth."}, {"text_idx": "#000011", "text": ">Llanw a thrai hanes yr ynys"}, {"text_idx": "#000012", "text": "Ym 1820, o achos bod nifer y llongau yn defnyddio Mo\u0302r Iwerddon i symud nwyddau a phobl o Lerpwl, Dulyn, De Cymru, Bryste, Glasgow, porthladdoedd llechi Cymreig ffyniannus i leoedd ymhellach i ffwrdd, yr Iwerydd a'r byd yn cynyddu\u2019n gyflym; Adeiladodd Trinity House y goleudy 30m o daldra (sy'n dal yn weithredol) ar Ynys Enlli i dywys llongau ar hyd ochr ddwyreiniol Mo\u0302r Iwerddon. Taniwyd y golau cyntaf ar Noswyl Nadolig 1821, ychydig dros 200 mlynedd yn o\u0302l."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Pan gafodd y goleudy ei adeiladu, ar ben deheuol agored yr ynys, roedd mwy na 60 o bobl yn byw arni, erbyn y 1880au roedd y boblogaeth wedi codi i dros 130, yna, erbyn 2019 poblogaeth barhaol o ddim ond 4 oedd ar yr ynys."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Yn bendant nid oedd Enlli yn ferddwr. Mae rhai hefyd yn honni mai Afallon o chwedloniaeth Gymreig (Ynys Afallach / Afalau) ydi hi, yr ynys chwedlonol lle dygwyd y Brenin Arthur gan Myrddin a Thaliesin i wella ar wely aur, gyda thywysoges a naw o forwynion yn gofalu amdano."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Yr oedd ei lle ysbrydol ymhlith Ynysoedd Prydain mor ddwys a dofn, yn yr Oesoedd Canol, petai pererin yn teithio i Enlli deirgwaith, yr oedd hyn gyfystyr a\u0302 phererindod i Jerwsalem. Mae\u2019r eglwysi a\u2019r hosteli niferus a oedd yn ddibynnol ar y llif cyson hwn o Gristnogion selog yn dal i sefyll ar hyd arfordir Gogledd Cymru, sy\u2019n dyst i\u2019w phwysigrwydd yn y byd Cristnogol."}, {"text_idx": "#000019", "text": ">Symud ymlaen yn gyflym i heddiw"}, {"text_idx": "#000021", "text": "Mae yna lawer mwy i'w wneud, mae gennym o leiaf bedwar synhwyrydd arall i'w gosod eleni. Mae angen cydweithio gyda'r ynyswyr a Chyngor Gwynedd/ Menter Mo\u0302n i wella'r cyflenwad pw\u0302er yn y goleudy ymhellach. Mae gennym fwy o raddnodi i'w gwblhau, mae gennym synhwyrydd panel solar i'w wella a synhwyrydd blwch nythu i'w roi at ei gilydd gyda'r ti\u0302m yn yr Arsyllfa Adar. Mae\u2019r cam cychwynnol bellach yn weithredol ond dros yr ychydig flynyddoedd nesaf rydym yn gobeithio y byddwn wedi sefydlu seilwaith technegol cadarn a fydd yn chwarae rhan fach ond hanfodol wrth wella bywydau ynyswyr a fydd yn helpu i danategu adfywiad economaidd, diwylliannol a chymdeithasol Ynys Enlli i'w ro\u0302l hanesyddol."}]