[{"text_idx": "#000000", "text": "AboutPolitics and PolicyPeople and PlacesCultureVoices"}, {"text_idx": "#000004", "text": "Braint ac anrhydedd ydy cael y cyfle i draethu\u2019r cyntaf o ddarlithoedd coffa Owen Edwards yma yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam eleni. Er mai cyfnod byr o gydweithio gafodd Owen a minnau, rhyw saith mlynedd i gyd, roedd yn saith mlynedd hynny\u2019n gyfnod dwys a byrlymog rhwng 1981 a 1988 yn sefydlu S4C."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Dydw i ddim yn bwriadu defnyddio\u2019r ddarlith yma i adrodd hanes y cyfnod hwnnw. Mae\u2019r Dr Elain Price wedi sgrifennu cyfrol swmpus ar sail tystiolaeth llawer o\u2019r rhai oedd yn bresennol ar y pryd, yn cynnwys Owen a minnau ac aelodau\u2019r awdurdod, ac fe gyhoeddir honno yn fuan. Yn hytrach, rydw i am edrych ymlaen a cheisio dehongli beth fydd yn digwydd i gyfathrebu a chreadigrwydd yn yr iaith Gymraeg dros y blynyddoedd nesaf. A hynny yn erbyn cefndir y newid mawr digidol yr ydym yn byw drwyddo."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Un o hoff ddelweddau Owen yn y dyddiau cynnar hynny, wrth iddo fynd o gwmpas Cymru o ddigwyddiad i ddigwyddiad yn esbonio beth oedd S4C yn ei wneud, oedd delwedd y gyrrwr yn ei gar. Ein cyfrifoldeb, medde fo, oedd edrych ymlaen wrth symud tua\u2019r dyfodol, a tharo golwg bob hyn a hyn yn y drych i weld beth oedd tu cefn i ni. Dwi\u2019n siw\u0302r y byddai\u2019n fodlon i mi fenthyg y ddelwedd honno i roi patrwm i\u2019r hyn sydd gen i heddiw."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Rydw i\u2019n cofio pan gyrhaeddodd Myfanwy S4C ar ddechrau 1982. Paham mae dicter, o, Myfanwy? Fe gafodd ei hystafell ei hun ar dop y grisiau yng Nghlos Soffia. Dwi ddim yn cofio beth oedd yr enw iawn \u2013 roedd yn llawn llythrennau a rhifau \u2013 ond fe\u2019i bedyddiwyd yn Myfanwy gan y deugain o staff oedd yn S4C ar y pryd. Cyfrifiadur oedd Myfanwy ac i lawer ohonom ni dyma\u2019r profiad cyntaf o weithio gyda llond stafell o beiriannau. Chwarae teg i Myfanwy, weles i erioed ddicter yn ei llygaid duon hi ar waethaf y ffaith nad oedd gen i syniad sut roedd hi\u2019n gweithio. Ac roeddwn yn gorfod gofyn yn aml, Pa beth a wneuthum, O Myfanwy, I haeddu gwg dy ddwyrudd hardd? Ddeng mlynedd ar hugain yn ddiweddarach, mae gen i iPhone yn fy mhoced sy\u2019n llawer gwaith mwy pwerus a llawer iawn rhatach na\u2019r stafell yna o beiriannau cyfrifiadurol wnaeth helpu i roi S4C ar ei draed."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Dyma\u2019r trydydd tro i mi gael yr anrhydedd o draddodi darlith yn yr Eisteddfod Genedlaethol ar y byd digidol. Y tro cyntaf oedd ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn 1998, a\u2019r testun oedd \u201cByw ynghanol y Chwyldro\u201d. Bryd hynny, rhywbeth i\u2019r geeks oedd y byd digidol ac roedd nifer sylweddol yn y gynulleidfa yn credu mod i wedi \u201ccolli fy marblis\u201d, a doedden nhw ddim yn swil o ddweud hynny! Ar ddiwedd y ganrif ddiwethaf, ffordd o feddwl oedd digidol \u2013 wedi ei gyfyngu i bobl ifanc a phobl fusnes. \u201cDim byd i\u2019w wneud gyda ni\u201d, oedd agwedd y sefydliad Cymreig bryd hynny. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach, mi gefais wahoddiad i wneud cyflwyniad yn Eisteddfod Caerdydd a\u2019r testun oedd \u201cBeth wnest ti yn y Chwyldro\u201d Erbyn hynny roedd digidol wedi dod yn ffordd o fyw a\u2019r byd yn newid wrth i\u2019r mwyafrif fabwysiadu\u2019r dechnoleg. Roedd y chwyldro bellach yn nwylo\u2019r bobl. Yn y tair blynedd ers hynny, mae\u2019r chwyldro wedi cyflymu ac mae\u2019r defnydd o\u2019r dechnoleg wedi ymdreiddio i bobman a dechrau creu ei chwyldro ei hun."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Mae\u2019r cyfan yn cychwyn yng Nghaliffornia yn 1967. Roedd B-52s Awyrlu\u2019r Unol Daleithiau yn gollwng 800 tunnell o fomiau bob dydd yn Fietnam; roedd Red Guards Mao Zedong yn rheoli China; roedd miloedd o blant yn Biafra yn marw o newyn, a miloedd hefyd yn marw yng nghyflafan y rhyfel cartref . Roedd hi\u2019n haf poeth ac ar draws dinasoedd America roedd y terfysg hiliol ar ei anterth. Dyna pryd y llifodd can mil o bobl i San Francisco ac er fod yr hipis wedi cyrraedd nifer o ddinasoedd America, yno yn ardal Haight \u2013 Ashbury yr oedd canol y chwyldro. Cyffuriau seicadelig, rhyddid, creadigrwydd a gwleidyddiaeth \u2013 y coctel grymus a gychwynnodd y Newid Mawr."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Mae\u2019n bosibl y byddai\u2019r ffenomenon rhyfeddol hwnnw wedi aros fel pennod ddifyr yn hanes yr ugeinfed ganrif pe na bai rhywbeth arall yn digwydd yr un pryd. I lawr arfordir Califfornia, ym Mhrifysgol Stanford, roedd ti\u0302m o ymchwilwyr wedi bod yn gweithio ar ddatblygu\u2019r dechnoleg gyfrifiadurol newydd ac yn ymestyn ei defnydd mewn meysydd y tu hwnt i\u2019r byd milwrol ac addysgol, ac i greu yn rhywbeth fyddai ar gael i lawer mwy. Ar y 9fed o Ragfyr y flwyddyn honno roedd Douglas C. Engelbart a grw\u0302p o 17 ymchwilwyr yn arddangos y system ar-lein gyntaf i\u2019r cyhoedd yng Nghanolfan Gynadledda San Francisco. Roedd y cyflwyniad hefyd yn cynnwys ymddangosiad cyntaf y llygoden gyfrifiadurol ac yr oedd tua mil o arbenigwyr yn bresennol. Roedd y cyflwyniad yn para awr a hanner; fe ddangoswyd hyperdestun am y tro cyntaf a chafwyd sgwrs fyw dros y rhyngrwyd \u2013 y fideo gynadledda dros rwydwaith am y tro cyntaf rhwng dau leoliad."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Yn yr wythdegau cynnar, yr oedd Deddf Metcalfe yn cael ei ffurfio. Mae\u2019r fformiwla hon yn dweud fod effeithiolrwydd neu werth rhwydwaith gyfathrebu electronig yn cynyddu\u2019n esbonyddol gyda\u2019r cynnydd mewn nifer peiriannau sy\u2019n gysylltiedig. Addaswyd y fformiwla hon gan George Gilder yn nawdegau\u2019r ganrif ddiwethaf i\u2019r niferoedd o unigolion oedd yn cysylltu ar y we wrth iddo ragweld cynnydd mawr yn y rhwydweithiau cymdeithasol y blynyddoedd diwethaf."}, {"text_idx": "#000013", "text": "Mae hyn i gyd yn bwysig i ni\u2019r Cymry, yn enwedig i\u2019r diwylliannau Cymraeg, gan ei fod yn tanlinellu\u2019r prif reswm am ein habsenoldeb o\u2019r chwyldro dros y degawd diwethaf."}, {"text_idx": "#000014", "text": "Mae absenoldeb y Gymraeg o\u2019r chwyldro hwn yn mynd yn o\u0302l i\u2019r chwedegau. Hanner canrif yn o\u0302l y traddododd Saunders Lewis ei ddarlith Radio, Tynged yr iaith a roddodd fodolaeth i \u201cddim llai na chwyldro\u201d yma yng Nghymru. Roedd y chwedegau yng Nghymru yn ddeffroad newydd o ymwybyddiaeth cenedlaethol ac aeth yr egni creadigol a gynhyrchwyd yn y deffroad i sicrhau ein bod ni yma heddiw yn dathlu ein Cymreictod gyda hyder a gobaith. Fe\u2019n gwnaeth yn ymwybodol o\u2019r trysor oedd yn cael ei afradu o genhedlaeth i genhedlaeth. Yr un ysbryd yn y saithdegau roddodd fodolaeth i S4C ac yn y nawdegau i\u2019n Cynulliad Cenedlaethol. Gosodwyd seiliau adeiladu cenedl wrth i\u2019r hen sefydliadau wegian. Roedd y chwedegau yn ddegawd diffiniol yn ein hanes pan gawsom ein deffro o gwsg ein difaterwch a chychwyn ar y gwaith. Hwn oedd ein chwyldro unigryw ni ac yr oedd yn llawer mwy real na\u2019r hyn oedd yn digwydd yng Nghaliffornia bell."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Ond fe newidiodd y byd a\u2019n gadael ar o\u0302l. Tra bo gwledydd bychan yn Sgandinafia, y Ffindir yn arbennig, gyda\u2019u llywodraethau eu hunain wedi mabwysiadu\u2019r dechnoleg ddigidol yn gynnar, roedd economi Cymru\u2019n dal i ddibynnu ar y diwydiannau trymion. Pan edwinodd y diwydiannau hynny, doedd y sgiliau ddim ar gael, na\u2019r grym gwleidyddol i newid cyfeiriad. Roedd ein trafodaeth ni o gwmpas yr hen, hen bethau."}, {"text_idx": "#000016", "text": "Erbyn i ni gael ein gorsaf radio, ein sianel deledu, ein Bwrdd Iaith a\u2019n Cynulliad cenedlaethol, roedd natur ein hymgyrch wedi ei ddiffinio. Roeddem yn deall sut i droi\u2019r gwres gwleidyddol ar y system Brydeinig. Llundain oedd y gelyn oedd yn ein uno fel cenedl, ond wrth i\u2019r cyfrifoldebau gael eu trosglwyddo dros y blynyddoedd, fe ddaeth yn anos i fudiad protest fod yn effeithiol. Yr un eithriad oedd darlledu, neu gyfathrebu electronig, lle roedd ariannu a goruchwylio\u2019r gwasanaethau Cymraeg yn dal yn gyfrifoldeb Prydeinig. Felly, roedd yn hawdd, pan oedd S4C angen help, i wneud y gelyn traddodiadol yn darged; roedd gennym bolyn totem i ddawnsio o\u2019i gwmpas. Ond roedd hyn hefyd yn golygu osgoi wynebu realiti."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Mae\u2019n newyddion da iawn fod ein Cynulliad Cenedlaethol yn bwriadu edrych ar y sefyllfa o ddifrif a gweithredu arni yn mis Medi; mae cyfuno\u2019r cyfryngau cyfathrebu a chynnwys cyflwr newyddiaduraeth yn Gymraeg a Saesneg mewn un astudiaeth gynhwysfawr yn bwysig. Mi fydd yna hefyd Gomisiynydd Iaith yn ei le erbyn hynny ac mi fydd hynny\u2019n newid deinameg y sefyllfa. Mae\u2019n bryd i ni aeddfedu a chymryd y cyfrifoldeb am y maes fel cenedl. Mae llawer o arian cyhoeddus yn cael ei wario ar gynnal gwahanol sefydliadau ac mae angen gweledigaeth sy\u2019n cwmpasu\u2019r ddwy iaith ac sy\u2019n cynnwys yr holl weithgaredd sy\u2019n cynnal a hyrwyddo\u2019r diwylliannau Cymraeg. Yn bersonol, dwi ddim yn credu ei fod yn rhesymegol i gyfuno\u2019r ddwy iaith ar un gwasanaeth teledu mewn oes aml sianelog. Mi fyddai\u2019n llawer mwy hyblyg i weithio ar y brand Cymraeg sy\u2019n cynnwys sianel deledu a honno\u2019n ymestyn ar draws y diwylliannau, ynghyd a gorsaf Radio Cymru . Yr her wedyn fyddai osgoi yr \u2018howl-round\u2019 diwylliannol cul sydd mor beryglus i ffyniant iaith."}, {"text_idx": "#000018", "text": "Yn ystod yr hanner canrif diwethaf mae\u2019r agwedd at y Gymraeg wedi newid yng Nghymru. Mae pob plaid wleidyddol bellach yn gefnogol i fesurau sy\u2019n hyrwyddo ac amddiffyn y Gymraeg. Mae gwahaniaeth rhwng plaid a phlaid mewn brwdfrydedd a blaenoriaethau, efallai, ond nid yw\u2019r dadleuon rhyngddynt yn peryglu\u2019r broses o greu cenedl ddwyieithog. Mi fyddai ariannu\u2019r cyfan o gynnwys teledu yn y Gymraeg o gyllideb y Cynulliad yn rhoi straen mawr ar y consensws presennol ond mae cymryd gorolwg dros y sefydliad canolog a\u2019i ariannu yn drefn naturiol o fewn y sefyllfa o gonsensws gwleidyddol."}, {"text_idx": "#000019", "text": "Mae costau dosbarthu cynnwys yn gostwng yn sylweddol a chan mai dosbarthydd yw S4C, mi fydd yn anodd cyfiawnhau gwariant sylweddol ar strwythur canolog. Fel mae pethau heddiw, mae\u2019r trefniant ariannu o\u2019r drwydded yn 2014 yn golygu y bydd y \u00a374 miliwn sy\u2019n dod trwy Ymddiriedolaeth y o incwm y drwydded yn cael ei wario ar greu cynnwys o\u2019r sector gynhyrchu annibynnol yng Nghymru; mae\u2019n dilyn mai \u00a37 \u2013 8 miliwn o\u2019r trysorlys a rhyw ddwy neu dair miliwn o incwm nawdd a hysbysebu fydd ar gael i redeg y sefydliad."}, {"text_idx": "#000020", "text": "Byddai\u2019n braf gweld egni gwleidyddol Cymdeithas yr Iaith a Chylch yr Iaith yn canolbwyntio ar greu amgylchiadau fydd yn sicrhau rhyddid creadigol i gynhyrchwyr a newyddiadurwyr mewn sefyllfa lle bydd y gorolwg dros y weledigaeth gan ein Cynulliad Cenedlaethol a\u2019r cyllid ar gyfer y gwasanaethau Cymraeg ond nid eu rheoli yn dod o\u2019r ffi drwydded drwy\u2019r BBC. Mae gen i ofn nad ydw i\u2019n gweld unrhyw bwynt mewn gwastraffu\u2019r egni hwnnw ar ymgyrchu yn erbyn realiti cyllido S4C. Mae manteision i gyllido cynnwys S4C allan o system sy\u2019n sicrhau rhyddid oddi wrth bwysau gwleidyddol a masnachol."}, {"text_idx": "#000021", "text": "Fe gafodd yr S4C cynnar ei feirniadu sawl tro gan unigolion am fentro arbrofi y tu allan i gylch cyfyng ein profiad diwylliannol. Daeth cyfres Reslo, er enghraifft, a hyd yn oed Sgorio o dan y lach. Roedd ambell i newyddiadurwr a beirniad teledu yn feirniadol o Superted. Hoffwn i ddim dweud wrthoch chi sawl llythyr gafodd Owen a minnau yn y dyddiau hynny, oedd yn cynnwys y cwestiwn, \u201cAi er mwyn hyn y gweithredodd Gwynfor Evans?\u201d Mi fyddai llawer iawn wedi bod yn hapusach yn gweld S4C yn methu am iddo darfu ar eu cylch cysur bach cul, a doedden nhw ddim yn swil o adael i ni wybod hynny. Ond, yn sicr, doedd Gwynfor ddim yn un o\u2019r rheini ac ni phallodd ei gefnogaeth i ni yn y dyddiau cynnar hynny."}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ym myd y ddrama, er enghraifft, fe ddefnyddiodd ein hawduron a\u2019n cynhyrchwyr annibynnol y rhyddid i herio\u2019r gynulleidfa. Roedd yna regi, golygfeydd rhywiol, defnydd o\u2019r Saesneg ac arbrofi technegol i greu a chyfrannu at drafodaeth gyhoeddus am natur ein cymdeithas a lle Cymru yn y byd. Yn aml, cafodd hyn ei werthfawrogi y tu allan i\u2019r sefydliad Cymraeg lawer mwy nac o\u2019i fewn ac yr oedd dod i\u2019r steddfod bob blwyddyn yn brofiad anghysurus pan fyddai llawer o bobl y pethe yn cael y cyfle i sefyll ar ben eu tomen a chlochdar yn uchel am werthoedd cenedl. Roedd hynny lai na deng mlynedd ar hugain o\u0302l ac mae rhywun yn ymwybodol fod y math yna o drafodaeth wedi mynd ar goll. So\u0302n am strwythurau ydan ni bellach ac nid am natur ein creadigrwydd a\u2019n cenedligrwydd. Mae yna ddifaterwch peryglus wedi cymryd drosodd a\u2019r tabw\u0302 mawr ydy wynebu\u2019r gwirionedd fod yr hyn a gre\u0308wyd gan y Tori\u0308aid yn yr wythdegau a\u2019r nawdegau mewn Deddf Iaith a Deddf Addysg wedi ymestyn potensial ein hiaith y tu hwnt i\u2019n gwerthoedd traddodiadol cul."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Mae ffigyrau gwylio absoliwt i raglenni penodol yn ddiystyr yn y byd digidol, ond mae niferoedd yn bwysig. Erbyn hyn mae\u2019r canran sy\u2019n ymgysylltu a\u0302\u2019n sefydliadau diwylliannol yn lleihau oherwydd fod y niferoedd sy\u2019n dod drwy\u2019r system addysg yn cynyddu\u2019r bydysawd Cymraeg ond heb yr archwaeth i fod yn rhan o\u2019r diwylliant prif ffrwd. Dyma yw brwydr y Gymraeg yn yr unfed ganrif ar hugain, sut mae gwasanaethu pobl sydd ddim yn dymuno cysylltu a\u2019u Cymreictod. Llinell fawr y ffilm \u201cField of Dreams\u201d yw \u201cBuild it and they will come.\u201d Beth ydyn ni\u2019n ei adeiladu ac os adeiladwn ni rhywbeth, ydyn nhw\u2019n debygol o ddod?"}, {"text_idx": "#000024", "text": "Mae\u2019r ffordd ymlaen yn astrus. Mewn gwirionedd, mae dwy ffordd yn cyrraedd yr un gyrchfan ac mi fydd yn rhaid i\u2019r diwylliannau Cymraeg deithio\u2019r ddwy ffordd yr un pryd. S4C fydd yn teithio\u2019r ffordd gyntaf ac mae\u2019r amserlen yn dynn. Erbyn 2015 bydd natur gwasanaethau S4C dros weddill y degawd a thu hwnt wedi cael ei ddiffinio a bydd y sefydliad yn gwybod beth fydd ei swyddogaeth wrth ofalu am y gwasanaethau hynny. Dyma\u2019r unig beth sy\u2019n bwysig i S4C dros y pedair blynedd nesaf. Mae\u2019n bwysig fod ffrindiau S4C yn sylweddoli hynny ac yn osgoi tynnu\u2019r sylw oddi ar y nod."}, {"text_idx": "#000025", "text": "Y broblem i ni Gymry y tro yma ydy fod mwy nag un ateb cywir i bob cwestiwn ac fe allai cyfres o atebion sy\u2019n gywir yn y tymor byr ein harwain i\u2019r gyrchfan anghywir yn yr hir dymor. Ac nid ydym wedi arfer meddwl yn y ffordd yna. Yr hyn sy\u2019n bwysig, felly, ydyw bod yn hollol glir am ein cyrchfan a pha bryd y byddwn yn debygol o\u2019i chyrraedd a bod yn barod i newid cyfeiriad yn hyderus os yw\u2019r amgylchiadau yn mynnu hynny."}, {"text_idx": "#000026", "text": "Dowch inni ddychmygu\u2019r gyrchfan yn 2020. Yn gyfundrefnol, ymhen deng mlynedd, mi fydd ein cynulliad cenedlaethol wedi magu mwy o hyder ac wedi etifeddu mwy o bwerau. Mae\u2019n anodd credu na fydd y cyfrifoldeb dros gyfathrebu yng Nghymru, yn cynnwys darlledu, yn un o\u2019r pwerau hynny. Y cwestiwn yw, a fydd y cynulliad yn gallu ariannu\u2019r cynnwys fydd ei angen yn ei holl amrywiaeth, a sicrhau rhyddid creadigol i\u2019r sector gynhyrchu? Mae cael atebion i\u2019r cwestiwn yna yn ganolog i ddewisiadau fydd angen eu hwynebu dros y misoedd a\u2019r blynyddoedd nesaf."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Un peth i\u2019w osgoi yw brwydr flynyddol a chystadleuaeth ffyrnig o fewn y byd cyfathrebu a rhwng anghenion dwy iaith am gyllid digonol i greu cynnwys. Ni fyddai hynny\u2019n gyrchfan ddymunol. Mae traddodiad ariannu darlledu yn y Deyrnas Unedig yn seiliedig ar ddwy egwyddor; yn gyntaf, nad oes cysylltiad uniongyrchol rhwng ffynhonnell y cyllid a\u2019r rhaglenni ac, yn ail, y sicrwydd fod y cryf yn cynnal y gwan o fewn y patrwm Prydeinig. Mae\u2019n bryd cymryd golwg yn y drych."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Yn y ddoethineb ryfeddol a roddodd S4C at ei gilydd yn 1981, penderfynwyd defnyddio dwy system gyllido, sef y ffi drwydded ac arian hysbysebu. Cafodd y BBC gynnydd bychan yn y ffi drwydded a gafodd ei glustnodi ar y pryd i gyfoethogi\u2019r 10 awr o raglenni Cymraeg bob wythnos i S4C. Roedd y cyllid i redeg y sefydliad ac i brynu rhaglenni yn fasnachol yn dod o incwm hysbysebu system ITV ac roedd ITV yn cael yr hawl i werthu\u2019r hysbysebion ar S4C a Channel 4. Roedd y fformiwla (20% o 17% o incwm hysbysebu blynyddol ITV) yn pennu\u2019r union swm. Yn mis Rhagfyr bob blwyddyn mi fyddai ITV yn cyfrif yr incwm hysbysebu am y flwyddyn flaenorol ac S4C yn cael gwybod faint oedd y gyllideb am y flwyddyn ganlynol \u2013 hynny yw, fis cyn i\u2019r flwyddyn gychwyn. Roedd rheolau llym gan yr Awdurdod bryd hynny i sicrhau nad oedd costau rhedeg y sefydliad yn uwch na deg y cant o\u2019r incwm hwnnw. Am y deng mlynedd cyntaf arhosodd S4C yn rhydd o unrhyw gyllid uniongyrchol gan y llywodraeth a manteisiodd ar gynnydd sylweddol mewn incwm hysbysebu pan dyfodd economi\u2019r Deyrnas Unedig yng nghanol yr wythdegau."}, {"text_idx": "#000029", "text": "Yn ystod y degawd nesaf mi fydd economi\u2019r diwydiant cyfathrebu masnachol traddodiadol yn crebachu wrth i hysbysebwyr symud o\u2019r teledu i\u2019r we am ffyrdd mwy effeithiol o gyrraedd eu targed."}, {"text_idx": "#000030", "text": "Ar hyn o bryd mae incwm hysbysebu Google yn y Deyrnas Unedig tua \u00a32.5 biliwn o\u2019i gymharu a tua \u00a31.75biliwn i ITV. Mae\u2019r gwahaniaeth yn tyfu gan fod cynnydd o tua 20% y flwyddyn i Google o\u2019i gymharu a 15% mewn blwyddyn dda i ITV. Erbyn diwedd y degawd hwn mi fydd y gwahaniaeth incwm rhwng darlledu traddodiadol un-i-lawer a darlledu un-i-un yn sylweddol. Nid yr effaith ariannol yn unig fydd yn creu newid ond yr effaith ar y ffordd o fesur gwerth ac effeithiolrwydd."}, {"text_idx": "#000031", "text": "O dipyn i beth mi fydd dylanwad systemau traddodiadol BARB o fesur cynulleidfa, sy\u2019n seiliedig ar fodel darlledu analog, yn lleihau. Mae hi\u2019n drefn gostus iawn a gre\u0308wyd i roi gwybod i hysbysebwyr am werth eu hysbysebion ac ar yr un pryd roi syniad i ddarlledwyr a gwylwyr o\u2019r niferoedd a chyrhaeddiad rhaglenni unigol. Mae\u2019r system draddodiadol yma\u2019n gwegian yn y byd digidol. ac erbyn hyn mae\u2019n cynhyrchu gwybodaeth ddiystyr (ar gost hynod o uchel) am sianeli fel S4C. Pan oedd S4C yn cychwyn doedd dim dewis ond bod yn rhan o BARB, gan mai\u2019r hysbysebwyr oedd yn ariannu\u2019r sianel, er ei bod yn deg dweud fod y BBC wedi dadlau yn erbyn hynny yn y misoedd cyn lansio\u2019r gwasanaeth."}, {"text_idx": "#000033", "text": "Mae darlledwyr eraill, yn cynnwys y BBC a Sky, yn gwneud gwaith diddorol ar fesur teyrngarwch ar hyn o bryd ac mi fyddai mynd i\u2019r cyfeiriad yma yn llawer mwy defnyddiol i fesur effaith y cyfryngau ar y defnydd o\u2019r Gymraeg. Mae\u2019r dewisiadau cywir o sut i fesur gwerth ac effeithiolrwydd y cyfryngau yn y Gymraeg yn gorfod digwydd nawr, ac mae angen addysgu ambell i newyddiadurwr, a hyd yn oed ambell i ddarlledwr a ddylai wybod yn well, fod y ffon fesur bresennol yn anaddas i\u2019r pwrpas. Ar y llaw arall, mae angen i bob cyfrwng Cymraeg i sylweddoli fod cychwyn ymgom (neu \u2018engagement\u2019) gyda phob haen o gymdeithas yn sgil soffistigedig iawn ac na ellir ei gyfyngu i gylch cysur pobol y pethe yn ddigon yng nghyfnod y Newid Mawr. Mae angen i\u2019n trafodaeth fod yn ehangach na\u2019r hyn a gawn yn y wasg Gymraeg neu mewn cyfarfodydd cyhoeddus, waeth pa mor anghysurus fyddai hynny ar adegau."}, {"text_idx": "#000034", "text": "Rhaid i ni ddeall effaith y chwyldro ar ein cymdeithas dros yr hanner canrif diwethaf."}, {"text_idx": "#000036", "text": "Mae\u2019n nodweddiadol o\u2019r llwyfannau cyfathrebu yma eu bod yn tanseilio sefydliadau oherwydd eu bod yn dileu preifatrwydd."}, {"text_idx": "#000037", "text": "Pam fod hyn yn berthnasol? Mae\u2019n rhaid cael y math yma o drafodaeth yn y Gymraeg wrth ystyried sut mae\u2019n goroesi\u2019r cyfnod nesaf. Mae dyddiau\u2019r sloganau a\u2019r ystrydebau drosodd. Does dim amser i\u2019w wastraffu ar fympwy unigolion sy\u2019n dweud mai\u2019r hyn sydd ei angen ydy rhaglen dda \u2013 hynny yw, rhywbeth fydd yn fy siwtio chwaeth bersonol i ac na fydd yn achosi gormod o gwynion. Mae\u2019r darn nesaf o\u2019r ffordd yn rhy galed ac yn rhy astrus i osgoi cael y drafodaeth sylfaenol am ro\u0302l y cyfryngau digidol yn nyfodol y cymunedau a\u2019r diwylliannau Cymraeg. Fel dwedodd Bill Shankly am be\u0302l droed, dydy o ddim yn fywyd a marwolaeth, \u2013 mae\u2019n bwysicach na hynny."}, {"text_idx": "#000038", "text": "Mae hi wedi bod yn gyfnod gwael i sefydliadau \u2013 yn fanciau, llywodraethau, papurau newydd, capeli a darlledwyr. Un o nodweddion y chwyldro digidol yw ei bod yn amhosibl sicrhau cyfrinachedd bellach, ac mae\u2019r rhan fwyaf o\u2019r hen sefydliadau yn dibynnu ar weithredu yn y dirgel a chynnal trefn hierarchaidd. Yn y byd darlledu, mae\u2019r pris i\u2019w dalu am fethu neu wrthod addasu i her y dechnoleg yma yn uchel. Bu bron i ITV ddiflannu dan arweiniad Charles Allen, tra bod y BBC, beth bynnag oedd eich barn am deyrnasiad John Burt, wedi llwyddo i ragweld beth fyddai\u2019n angenrheidiol i ateb yr her. Gwraidd y broblem yw mai defnydd pobl o\u2019r dechnoleg sy\u2019n newid y byd ac nid y dechnoleg ei hun ac mae methu dehongli\u2019r newid yn gyfystyr a cholli dealltwriaeth o ewyllys y bobl."}, {"text_idx": "#000039", "text": "Mae chwilio am atebion yng nghyd-destun y chwyldro yr ydym yn ei ganol yn gyffrous tu hwnt. Ond i fwynhau\u2019r profiad, mae\u2019n rhaid deall yr hyn sy\u2019n digwydd. Nid deall \u2018polisi\u2019 darlledu Prydeinig, neu bwysigrwydd y cyfryngau ond y broses yma sy\u2019n digwydd yn rhyngweithiol y tu allan i\u2019r sefydliadau, rhwng pobl go iawn."}, {"text_idx": "#000040", "text": "Dydw i ddim yn so\u0302n am droi\u2019r cyfathrebu yn fersiwn electronig o sgwrs yn y Goat yn Llandwrog yn yr wythdegau neu unrhyw sgwrs tafarn arall lle mae pobl ragfarnllyd efo lleisiau uchel yn hawlio llwyfan, a rhyw gylch bach o gant neu ddau o unigolion yn bwydo\u2019u rhagfarnau eu hunain. Dyna, ysywaeth, yw\u2019r ymson Gymraeg ar Twitter yn rhy aml y dyddiau hyn ynghyd a\u0302 llifeiriant o frawddegau corfforaethol gan y sefydliadau. Dim byd yn goglais, dim byd yn agor trafodaeth gall; alla i ddim dychmygu hwn yn llwyfan i oroesi unrhyw fath o chwyldro. Roedd llygedyn o obaith y gallai fod yn wahanol yn ddiweddar wrth ddilyn y trydar o gwmpas [email protected] Yn lle bod y darlledwr yn rheoli, roedd y selebs eu hunain yn trydar a phob un a\u2019i ddilynwyr yn ail- drydar a rheini\u2019n ail- drydar ac yn y blaen; yn gyflym iawn roedd ymson gadarnhaol am S4C a dysgu Cymraeg, yn Gymraeg a Saesneg, yn hedfan o gwmpas. Nid penderfyniad y sefydliad gychwynnodd hyn ond gweithred y bobl. Mae Twitter ar hyn o bryd yn un o\u2019r arfau mwyaf pwerus ar y ddaear i newid ffordd o feddwl cymunedau a chenhedloedd"}, {"text_idx": "#000041", "text": "Gofynnwch i chi eich hunain a fyddai creisis ymherodraeth Murdoch wedi digwydd chwarter canrif yn o\u0302l. Un ateb y tro hwn a Na! ydy hwnnw. Doedd yna ddim ffo\u0302nau i\u2019w hacio i ddechrau, ac mi fyddai\u2019r sefydliad wedi cau\u2019r hatsus a dibynnu nad yw cw\u0302n y wasg yn bwyta\u2019i gilydd. Erbyn hyn mae cyfathrebu\u2019n digwydd y tu allan i ffiniau ei ymherodraeth ac ar waethaf yr holl rym a\u2019r cyfoeth, doedd dim modd rheoli\u2019r stori. Aberthu i\u2019r bobl wnaeth News Corp. Y News of the World i ddechrau, Coulson wedyn. Rebekah ar o\u0302l hynny, cyn cyrraedd at y teulu. Pwy a beth nesa\u2019, \u2018sgwn i?"}, {"text_idx": "#000042", "text": "Dyna\u2019r pwynt am sefydliadau. Pobl yn gweithredu mewn ffyrdd arbennig sy\u2019n symud y sefydliad yn ei flaen ond, yn yr hen ddyddiau, os oedd pobl yn gwneud moch o bethau, mi fyddai\u2019r sefydliad yn cau\u2019r drysau ac yn rhoi pethau mewn trefn y tu o\u0302l i ddrysau caeedig cyn bod y byd wedi sylweddoli. Yn yr hinsawdd presennol, mae\u2019r cyfan yn digwydd yn gyhoeddus ac ar garlam oherwydd fod yn rhwydwaith o gysylltiadau. Roedd gweithred Rupert Murdoch yn aberthu sefydliad 168 o flynyddoedd oed, dylanwadol a rhyfeddol o llwyddiannus yn ariannol, er mwyn diogelu\u2019r ymherodraeth fawr fyd-eang, yn dweud y cyfan am bwysigrwydd sefydliadau yn ein dyddiau ni. Un y cant o\u2019i ymherodraeth o oedd y News of the World, mi fyddai wedi bod yn werth y pris, pe bai wedi llwyddo i brynu\u2019r cyfan o BSkyB. Mae oes papurau newydd yn dirwyn i ben yn erbyn cystadleuaeth y we a newyddion bedair awr ar hugain y dydd ar deledu."}, {"text_idx": "#000043", "text": "Cyn gadael y News of the World, mae\u2019n werth sylwi fod y rhifyn olaf wedi denu dros 8 miliwn o ddarllenwyr. Yn o\u0302l yr ystadegau roedd ychydig dros bump y cant o\u2019r rheini yng Nghymru, ac mae\u2019n deg amcangyfrif fod ugain y cant o\u2019r rheini\u2019n siarad Cymraeg, hynny yw tua 80 mil. Mwy na fu mewn capel yng Nghymru ar Orffennaf 11eg; mwy nag a ddarllenodd gopi o Golwg drwy\u2019r haf, hanner y nifer sy\u2019n gwrando ar Radio Cymru mewn wythnos a mwy nag sy\u2019n gwylio S4C ar unrhyw noson. Mae\u2019n debygol, hefyd, fod cyfran helaeth o\u2019r 80 mil yn perthyn i ddiwylliannau nad yw\u2019n sefydliadau traddodiadol byth yn cyffwrdd a nhw."}, {"text_idx": "#000044", "text": "Mae pob sefydliad mewn perygl os ydyw\u2019n gweithredu y tu hwnt i\u2019w werthoedd craidd. Nid y mentro sy\u2019n beryglus ond pa mor bell o\u2019r gwerthoedd craidd mae\u2019r sefydliad yn symud. Dyna ddigwyddodd i Enron ac Arthur Anderson, dyna ddigwyddodd i\u2019r banciau a dyna ddigwyddodd yn News International. Dylai bob asesiad risg i sefydliad cyhoeddus gychwyn a gorffen gyda gwerthoedd craidd y sefydliad hwnnw ac os yw\u2019r fenter y tu allan i\u2019r gwerthoedd hynny ni ddylid ymgymryd a\u0302 hi."}, {"text_idx": "#000045", "text": "Mae angen adnabod yr hyn sy\u2019n digwydd i gael y wybodaeth angenrheidiol i\u2019w lwytho yn ein sat nav diwylliannol. Fel mae\u2019r hen weddi yn ei ddweud, \u201cDuw, dyro i ni\u2019r gras i dderbyn yn siriol y pethau na ellir eu newid, y dewrder i newid y pethau y dylid eu newid, a\u2019r Doethineb i wahaniaethu y naill oddi wrth y llall.\u201d Hanfod yr hyn sydd wedi digwydd dros y trigain mlynedd diwethaf yw fod unigolion wedi mabwysiadu\u2019r dechnoleg ddigidol a\u2019i throi\u2019n llwyfan cyfathrebu a chymdeithasu. Roedd yn amlwg fod hyn yn mynd i ddigwydd yng nghanol y nawdegau ond, am wahanol resymau, llugoer fu ymateb y gyfundrefn Gymraeg a\u2019i sefydliadau allweddol. Wnaeth neb luchio\u2019i hunain i mewn i\u2019r dyfodol digidol yn llwyr a rhyw chwarae gydag o ar yr ymylon fu\u2019n hanes. Mae\u2019n werth nodi fod y Facebook Cymraeg wedi ei greu heb unrhyw benderfyniad oddi uchod, nac unrhyw arian cyhoeddus; mewn ychydig fisoedd daeth yr holl lwyfan yn rhugl yn y Gymraeg oherwydd dygnwch ac ewyllys cymuned o wirfoddolwyr oedd yn rhannu\u2019r un nod ac yn gwybod sut i\u2019w chyrraedd."}, {"text_idx": "#000046", "text": "Erbyn hyn mae gennym genhedlaeth ddigidol sydd ddim yn gwybod beth oedd analog. Pe bai\u2019n sefydliadau, ac rwy\u2019n cynnwys Y Cynulliad, Bwrdd yr Iaith, y Cyngor Llyfrau, S4C, Radio Cymru, Golwg a\u2019r byd addysg, wedi sylweddoli beth oedd y newid yn ei hanfod a pha mor gyflym roedd o\u2019n digwydd, fe allai pethau fod yn wahanol. Ein hesgus dros beidio dehongli\u2019r newid yn iawn oedd bod daearyddiaeth Cymru yn arafu dyfodiad band llydan, felly rhaid oedd creu gwefannau analog costus hollol gorfforaethol fyddai\u2019n gweithio ar y cyflymder isaf. Doedd yna ddim brand nac arddull Gymraeg nac arloesi. Pan ddaeth dyddiau\u2019r aps fe lwyddodd rhai o\u2019r cwmni\u0308au digidol newydd fel FiaFo a Cube i greu cornel fach i ni yn y byd newydd, ond fel cymuned Gymraeg wnaethom ni ddim yn agos at ddeall y byd digidol. Ac os ydyn ni\u2019n credu fod y newid yn gyflym rhwng 1998 a 2008, roedd fel llwybr malwen o\u2019i gymharu a\u2019r hyn fydd wedi digwydd erbyn 2018."}, {"text_idx": "#000047", "text": "Mae yna waith diddorol a phell gyrhaeddol yn cael ei wneud gan bobl fel Rhodri ap Dyfrig a Carl Morris drwy Hacio\u2019r Iaith ac, os ceir gweledigaeth gyfansawdd, dylai gynorthwyo\u2019r sefydliadau i ddeall beth sy\u2019n digwydd. Ond i ddeall, rhaid gwrando ac nid yw hynny\u2019n un o rinweddau sefydliad. Ymylol yw\u2019r newid yng ngwleidyddiaeth ein sefydliadau a thalu gwrogaeth symbolaidd sy\u2019n digwydd ar hyn o bryd."}, {"text_idx": "#000048", "text": "Mae cydgyfeiriant y dechnoleg wedi dod i\u2019w oed ac mae\u2019r cynnwys oedd gynt ar gyfrifiaduron ac wedyn ar ffonau smart yn cyrraedd y set deledu. Os ydych chi wedi prynu set deledu newydd yn ystod y chwech mis diwethaf, neu\u2019n bwriadu gwneud hynny yn y dyfodol agos, cofiwch yn o\u0302l Deddf Moore mae nhw\u2019n mynd yn rhatach a mwy pwerus bob dydd, ac os oes gennych fand eang yn y ty\u0302, mi fyddwch yn rhoi cebl ethernet yn y cefn, ynghyd ag erial ac mae You Tube, Iplayer y BBC ac ambell i wefan gynnwys arall ar y remote control, a Clic i\u2019w gael wrth bwyso\u2019r botymau. Eich dewis chi yw beth ydych chi\u2019n ei wylio bellach a phryd a sut. Mae Sky newydd ryddhau ap i\u2019w danysgrifwyr i wylio\u2019r rhaglenni chwaraeon a ffilmiau ar eu ffo\u0302n neu Ipad. Felly, peidiwn ag aros yn rhy hir. Mae YouTube, rhan o ymherodraeth fyd-eang Google, yn gyfundrefn ddarlledu sy\u2019n cael ei rheoli gan gynhyrchwyr y cynnwys a\u2019r gwyliwr/ddefnyddiwr. Does yna ddim sefydliad yn y canol ac nid yw dosbarthu\u2019r cynnwys yn costio dim i\u2019r naill na\u2019r llall ac y mae digon o gynnwys Cymraeg ar YouTube sy\u2019n osgoi\u2019r gyfundrefn ddarlledu swyddogol. Mae YouTube yn cynnig ugain awr o gynnwys newydd bob munud o\u2019r dydd yn rhad ac am ddim."}, {"text_idx": "#000049", "text": "Dyma fydd cefndir y ddeddf gyfathrebu newydd ymhen rhyw bum mlynedd. Bydd yn diffinio natur y diwydiant am weddill y degawd a thu hwnt. Mi fydd dyfodol S4C, yn dilyn adolygiad annibynnol, yn cael ei benderfynu yn y ddeddf honno fel y bydd darlledu cyhoeddus yn gyffredinol. Yn dilyn honno mi fydd trafodaeth am Siarter newydd i\u2019r BBC. Faint o reoleiddio fydd yn bosibl erbyn hynny. Fydd yna le i Ofcom ac Ymddiriedolaeth y BBC? Tra\u2019n bod ni yn sefyll ar y groesffordd yma heddiw, mae\u2019r rhai sy\u2019n prynu set deledu newydd yn edrych ar raglenni drwy\u2019r erial ( wedi eu rheoleiddio), drwy flwch Sky (wedi eu rheoleiddio) ac o\u2019r rhyngrwyd sydd ddim wedi ei reoleiddio. O bwyso\u2019r botwm rhyngrwyd, mi allwch chi wylio rhaglenni o\u2019r we sydd heb eu rheoleiddio o gwbl. Yr un set deledu, yr un stafell, yr un gwyliwr a chynnwys gwahanol iawn."}, {"text_idx": "#000050", "text": "Heb greadigrwydd arloesol, dychymyg ac ymddiriedaeth yn ein pobl greadigol mi fyddwn ni mewn lle anghysurus iawn erbyn diwedd y degawd. Hanfod creadigrwydd ydy hawl i fethu a phrofiad i allu newid. Mae o fel colli\u2019r set gyntaf o dair mewn gem tenis ac ennill y ddwy olaf neu fynd ar ei ho\u0302l hi o ddwy go\u0302l mewn gem be\u0302l-droed, sgorio tair ac ennill y ge\u0302m. Does yna ddim creadigrwydd ar sail barn y mwyafrif neu ddilyn y ffasiwn. Rhaid cychwyn gyda\u2019r dychymyg creadigol i roi rhywbeth i\u2019r gynulleidfa i ymateb iddo, wedyn mae cynulleidfa\u2019n ymateb. Mae\u2019r dechnoleg ddigidol, fel y soniais yn gynharach, yn mynd i roi gwybod beth yw\u2019r ymateb hwnnw, ond godidowgrwydd gwasanaeth cyhoeddus yw ei fod yn rhoi cyfle i gyfresi aeddfedu. Dyma lle daw sgiliau golygyddol y darlledwr a\u2019r cynhyrchydd i\u2019r hafaliad. Mae angen amynedd, doethineb, dewrder, gostyngeiddrwydd a gweledigaeth glir i sicrhau nad yw creadigrwydd yn cael ei aberthu\u2019n ddifeddwl."}, {"text_idx": "#000052", "text": "Mae\u2019r drafodaeth ar ddyfodol S4C dros y misoedd diwethaf wedi troi o gwmpas un gair \u2013 Annibyniaeth. Gair o\u2019r lecsicon gwleidyddol ydy hwn a dydy o ddim yn eistedd yn gyfforddus yn lecsicon y cyfryngau. Yn ei hanfod mae darlledu\u2019n ddibynnol ar nifer o gyfundrefnau ac amgylchiadau \u2013 cynhyrchwyr cynnwys, cynhyrchwyr offer, gweithredwyr lloerennau, trosglwyddyddion, trefnwyr digwyddiadau, hysbysebwyr a\u2019r gwylwyr. Mae galw am annibyniaeth i ddarlledwr fel rhoi llwyth o arian i blentyn yn y ffair. Yn hwyr neu hwyrach mi fydd yn colli cysylltiad gyda realiti\u2019r byd go iawn. Dwi ddim am ymddiheuro am dreulio amser yn ymdrin a geiriau. Mae dewis y gair anghywir yn creu ansicrwydd."}, {"text_idx": "#000053", "text": "Y gair allweddol yn lecsicon y cyfryngau ydy Rhyddid. Rhyddid i alluogi creadigrwydd, a rhyddid i benderfynu cydbwysedd gwariant rhwng gwahanol gynnwys a dulliau dosbarthu. Gair awdurdodol ac anhyblyg ydy annibyniaeth. Mae iddo ystyron gwahanol i wahanol garfannau ac, os oes rhaid ei ddiffinio, rhaid bod yn fanwl iawn am ei nodweddion. Mae\u2019r diffiniad hwnnw\u2019n creu cyflwr statig. Ond mae rhyddid yn gyflwr sy\u2019n newid ac addasu\u2019n gyson i wahanol amgylchiadau. Y gwrthwyneb yw caethiwed \u2013 boed hynny i\u2019r gorffennol, neu hen syniadaeth, neu i gyfundrefn arall, neu i dechnoleg, neu i wleidyddiaeth y dydd. Mae\u2019r Gwanwyn Arabaidd wedi dangos i\u2019r byd fod modd bod yn annibynnol ac yn gaeth yr un pryd yn y byd digidol."}, {"text_idx": "#000054", "text": "Nid yw sefydliad annibynnol yn unrhyw warant o ryddid creadigol. Blaenoriaeth sefydliadau yw goroesi fel sefydliad a chreu naratif sy\u2019n sicrhau hynny. Blaenoriaeth creadigrwydd yw creu a rhannu a gadael i amser benderfynu pa mor hir yw hoedl y greadigaeth."}, {"text_idx": "#000055", "text": "Un o benderfyniadau diffiniol cynharaf Awdurdod S4C oedd penderfynu mai strwythur cyhoeddi ac nid cynhyrchu fyddai i\u2019r sefydliad newydd. Fel Channel 4, ni fyddai\u2019r darlledwr newydd yn cynhyrchu ei raglenni ei hun. Ar sail hynny y daeth amrywiaeth o ffynonellau i fod ac, yn achos S4C, ymestyn y mewnbwn golygyddol ar draws Cymru. Does dim pwynt cael nifer o ffynonellau os oes rhywun yn y canol yn tra arglwyddiaethu dros y cynnyrch cyn dechrau. Mae hynny\u2019n dileu plwraliaeth a chaethiwo creadigrwydd yr un pryd."}, {"text_idx": "#000056", "text": "Mae galluogi a chefnogi creadigrwydd mewn system gyhoeddi yn hollol wahanol i\u2019r drefn hierarchaidd o reoli cynhyrchu. Dwi ddim yn credu fod y BBC nac ITV wedi deall yn iawn sut mae\u2019n gweithio, hyd heddiw. Rhaid i\u2019r corff sy\u2019n ariannu a chomisiynu weld y darlun mawr yn hollol glir a chyflwyno hwnnw i\u2019r sector greadigol. Bydd y ddeialog sy\u2019n dilyn yn seiliedig ar ymddiriedaeth fod cwmni a\u2019r gallu i ymateb i\u2019r darlun mawr a bydd y broses greadigol yn digwydd. Nid lle\u2019r cyhoeddwr yw micro-reoli\u2019r cynhyrchiad na\u2019r busnes o gynhyrchu. Mae sector gynhyrchu aeddfed gyda gwahanol faintioli a mathau o gwmni\u0308au ledled Cymru, i wireddu\u2019r darlun mawr."}, {"text_idx": "#000057", "text": "Mae\u2019r Cyngor Llyfrau yn enghraifft amlwg o sefydliad sy\u2019n gweithredu\u2019r un system. Gosod y blaenoriaethau, sicrhau safon a gweithredu trefn ddosbarthu mae\u2019r Cyngor Llyfrau, tra bod yr awduron a\u2019r gweisg yn gwneud y gwaith creadigol. Dyna\u2019n hollol syml, yw gwaith y darlledwr cyhoeddus yng Nghymru. Dim manylu, dim rheoli, dim \u201ccommand and control\u201d. Galluogi. Does dim ffordd arall yn gynaliadwy. Mae\u2019r creadigrwydd yn ddibynnol ar bartneriaeth effeithiol gyda chynhyrchwyr. Mae\u2019r cwestiwn o faint y cwmni yn amherthnasol, er fod rhai wedi ceisio creu rhyw ddirgelwch a myth o gwmpas y syniad hwnnw."}, {"text_idx": "#000058", "text": "Dydy llawer o gwmni\u0308au bach ac ychydig o gwmni\u0308au mawr yn gwneud dim gwahaniaeth i greadigrwydd cynhyrchydd unigol. Mae\u2019n well gan rai weithio ar eu pennau eu hunain, tra bod eraill yn fwy creadigol mewn cyflogaeth mwy sefydlog mewn strwythur sy\u2019n edrych ar o\u0302l y materion gweinyddol a rheolaeth \u2013 cyflogau, treth, treth ar werth, cytundebau ac yn y blaen er mwyn cael y rhyddid i ganolbwyntio ar y cynnwys. Mae cwmni\u0308au cynhyrchu bychan yn gallu ymgymryd a phrosiectau llai ond mae angen strwythurau busnes i gynnal cyfresi hir ac amrywiaeth genres a chynnig prisiau is. Mae cwmni\u0308au mawr yn fwy tebygol o gyfrannu at yr economi drwy gyflogaeth a rhoi sefydlogrwydd ar gyfer hyfforddiant a datblygiad talentau creadigol. Pobol sydd ddim yn deall creadigrwydd sydd wedi creu\u2019r myth fod yna wahaniaeth ideolegol rhwng cwmni bach a chwmni mawr. Eleni mae rhai wedi ceisio manteisio ar wendid y sefydliad i greu y myth. Y gwirionedd yw fod angen y ddau fath i gynnal ecoleg cynhyrchu amrywiol ac fel sy\u2019n digwydd yn ecoleg byd natur, mae\u2019r sefyllfa\u2019n newid yn gyson. Camgymeriad mawr yw credu y byddai ymgais i reoli\u2019r ecoleg yn cyfrannu gwerth ychwanegol i\u2019r gwasanaeth, ond fe allai gael effaith negyddol ar rai cannoedd o weithwyr, ar yr economi ac ar gyrhaeddiad y gwasanaeth yn y pen draw."}, {"text_idx": "#000059", "text": "Mae\u2019n werth cofio mai datblygiad organig oedd y sector annibynnol o\u2019r cychwyn. Unigolion creadigol yn penderfynu gadael caethiwed cyfundrefnau darlledu ac yn datblygu yn o\u0302l eu gweledigaeth, yn creu partneriaethau newydd a gwahanol. Oedd, yr oedd yna dipyn o gynllunio cymdeithasol ac yr oedd ambell i blanhigyn angen mwy o ofal ond o\u2019r cyfundrefnau y daeth y cynhyrchwyr ar y cychwyn ac ar yr ail don ar ddiwedd yr wythdegau pan ddechreuodd HTV ddadfeilio. Ond roedd y cyfan yn broses organig fel, yn wir, sydd wedi digwydd gyda\u2019r partneriaethau ddaeth at ei gilydd yn y blynyddoedd diwethaf i greu unedau economaidd cryfach a mwy effeithiol. Camgymeriad mawr fyddai ceisio rheoli trefn naturiol yn yr ecoleg yma. Mae gan y sefydliad canolog bethau pwysicach i\u2019w gwneud."}, {"text_idx": "#000060", "text": "Mae i ddarlledu cyhoeddus ei egwyddorion sylfaenol; gostyngeiddrwydd, gonestrwydd, tryloywder a pharch at gynulleidfa. Mae\u2019r egwyddorion hyn yn berthnasol i bob gwasanaeth cyhoeddus a dweud y gwir, sut bynnag mae\u2019r gwasanaeth yn cael ei ariannu a\u2019i ddefnyddio. Yn achos y BBC ac S4C mae yna gylch cyflawn rhwng y cyllid a\u2019r gwasanaeth tra bod y cysylltiad yn llai uniongyrchol yn achos ITV a Channel 4 ond yr un yw\u2019r egwyddorion. Mae\u2019r dechnoleg ddigidol yn sicrhau fod gan bawb yr hawl i ddarlledu; dyna yw\u2019r we \u2013 llwyfan i bob creadur ar y ddaear i ddweud ei ddweud ac mae\u2019r dewis gan bawb i wrando, gwylio neu anwybyddu. Yn y penrhyddid hwn mae problemau hollol newydd yn codi gan fod natur y we ers pan ei cre\u0308wyd yn hollol rydd, a\u2019r pris i\u2019w dalu am hynny yw colli preifatrwydd. Dyna\u2019r hafaliad a beth bynnag yw dymuniad unigolion a gwladwriaethau, nid oes modd newid hwn. Dyma\u2019r ddemocratiaeth buraf. Fel byddai\u2019r Groegiaid yn ei ddweud: Nicodemos! \u2013 buddugoliaeth y bobl. Nid hwn yw byd y darlledwr cyhoeddus, ond all y darlledwr cyhoeddus ddim ymddieithrio ohono chwaith. Dyma lle mae\u2019r egwyddorion yn bwysig. Rhaid i\u2019r darlledwr cyhoeddus rannu\u2019r un llwyfannau a sefyll allan ynghanol y dryswch; yr egwyddorion sylfaenol fydd yn nodweddu\u2019r brand beth bynnag fo\u2019r cynnwys."}, {"text_idx": "#000061", "text": "Fe gollwyd golwg ar yr egwyddorion pan ddechreuodd y chwyldro ddylanwadu ar ddarlledu yn yr wythdegau. Bryd hynny, cyfnod Margaret Thatcher, derbyniwyd y cysyniad fod cystadleuaeth yn sicrhau safon a bod \u201cmoesoldeb y farchnad\u201d, fel y\u2019i galwyd gan yr Arglwydd Brian Griffiths o Fforest-fach, un o gynghorwyr economaidd y Prif Weinidog, yn sicrhau tegwch a rhyddid o ormes y wladwriaeth. Fe newidiodd natur y diwydiant bryd hynny. Roedd yn rhaid i\u2019r darlledwyr cyhoeddus masnachol gystadlu gyda\u2019i gilydd a her ffordd newydd o ddarlledu drwy loeren a chynlluniau busnes hollol wahanol oedd yn seiliedig ar danysgrifio a bwndelu sianeli. Roedd gan y darlledwyr traddodiadol gystadleuaeth amhosibl. Daeth \u2018spin\u2019 yn bwysicach na\u2019r sylwedd gan mai cadw tanysgrifwyr oedd nod y gyfundrefn newydd ac er na fydden nhw byth yn gallu cystadlu gyda\u2019r darlledwyr traddodiadol am y niferoedd, os oedden nhw\u2019n gallu cadw\u2019r tanysgrifwyr, roedden nhw\u2019n gallu prynu hawliau ar gyfer ffilmiau, cyfresi Americanaidd llwyddiannus a chwaraeon. Fel y gwelsom yr wythnos diwethaf mae\u2019n creu elw sylweddol iawn. Dyma oedd yn diffinio llwyddiant bellach ac yr oedd pawb yn anghofio am egwyddorion sylfaenol yr hen ddarlledwyr cyhoeddus. Roedd \u201cpay-tv\u201d yn gallu bod mor elitaidd a chyfyng ag y dymunai os oedd yn ennill a chadw tanysgrifwyr. A dros nos, bron, edwinodd yr hen gyfundrefn fasnachol a gadael y BBC i chwifio baner cyffredinolrwydd (universality) a gwasanaeth rhad ac am ddim ar y pwynt derbyn."}, {"text_idx": "#000062", "text": "Roedd S4C mewn perygl o fynd ar goll y tu hwnt i\u2019r ymylon ynghanol y rhan yma o\u2019r chwyldro. Roedd darlledu digidol yn dod yn nes, ac fe wnaeth Huw Jones ac Awdurdod S4C benderfyniad doeth a blaengar yn 1997 i sicrhau na fyddai\u2019r Gymraeg yn cael ei boddi yn nwndwr aml sianelau y byd digidol. Aeth S4C i ganol y frwydr gyda phartneriaid masnachol cryf a phrynu rhan o\u2019r sbectrwm digidol a rhedeg un o\u2019r plethiadau digidol newydd. Er i lawer o Gymry, oedd ddim yn deall arwyddoca\u0302d y chwyldro digidol, feirniadu menter y penderfyniad hwnnw, rydw i\u2019n hollol argyhoeddedig na fyddai S4C yn bodoli fel gwasanaeth teledu \u2018annibynnol\u2019 heddiw pe na bai wedi cymryd y cam hwnnw. Erbyn hyn, mae cronfa sylweddol o arian masnachol wrth gefn gan S4C wedi gwerthu ei rhan o\u2019r sbectrwm i ITV."}, {"text_idx": "#000063", "text": "Mae\u2019r dechnoleg ddigidol wedi creu cwmni\u0308au byd eang, cyfoethog iawn mewn amser byr."}, {"text_idx": "#000064", "text": "Fe glywsom yr wythnos diwethaf fod gan gwmni Apple fwy o arian parod i\u2019w wario na llywodraeth yr Unol Daleithiau \u2013 dros 74 biliwn o ddoleri. Dyna fydd yn diffinio\u2019r math o gymdeithas fydd yn cael ei chreu gan y dechnoleg ddigidol dros y blynyddoedd nesaf. Mae yna so\u0302n am brynu Barnes and Noble, y dosbarthwyr llyfrau, a Netfflix, dosbarthwyr ffilmiau. Y llynedd fe fuddsoddon nhw filiynau o ddoleri mewn partneriaeth gyda\u2019u cystadleuwyr pennaf \u2013 Microsoft \u2013 i brynu patentau defnyddiol gan gwmni\u0308au o Ganada. Does neb yn siw\u0302r beth fydd y cam nesaf, ond yn o\u0302l trefn arferol Apple pan ddaw\u2019r cyhoeddiad, mi fydd yn creu cyffro mawr ac yn dylanwadu ar ein ffordd o fyw."}, {"text_idx": "#000067", "text": "Rydan ni\u2019r Cymry\u2019n gwneud defnydd helaeth o Facebook i rannu profiadau\u2019r funud, boed nhw ar ffon, neu gyfrifiadur. Ond rydan ni hefyd yn hoff iawn o Google ac y ystyried ei ddefnyddio fel prif gyfieithydd gweithgareddau\u2019r cynulliad yn o\u0302l pob hanes. Cam yn rhy bell, efallai, gan mai dysgwr cyflym ydy Google a thrafodaethau\u2019r cynulliad oedd ei athro. Beth bynnag, brwydr am deyrngarwch dros y misoedd nesaf rhwng y ddau fydd un o\u2019r pethau fydd yn cael effaith ar sefyllfa\u2019r Gymraeg yng Nghymru ymhen deng mlynedd. Rydan ni hefyd yn poblogi rhwydweithiau proffesiynol fel Linkedin. Mi fydd y gwahanol ddiwylliannau Cymraeg yn defnyddio\u2019r rhwydweithiau hyn i rannu cynnwys personol a chyhoeddus. Mae angen gweledigaeth glir i weld sut mae modd harnesu\u2019r defnydd rhwydweithiau hyn i gynnal a hyrwyddo\u2019n diwylliannau yn effeithiol. Mae\u2019n werth cofio mai yn 2005 y sefydlwyd Facebook ac mae wedi denu 750 miliwn \u2013 bron i deirgwaith poblogaeth Ewrop \u2013 i ymuno erbyn hyn."}, {"text_idx": "#000068", "text": "Y 2006 y sefydlwyd Twitter, ac er nad ydyn ni fel Cymru yn trydar llawer o\u2019i gymharu a\u2019n defnydd o Facebook, mae 65 miliwn y dydd o negeseuon hyd at 140 llythyren yn cael eu gyrru bob dydd, ac 800 mil o ymholiadau. Pa bynnag lwyfan fydd yn ennill y dydd, neu pa bynnag lwyfan newydd ddaw i\u2019r amlwg, rhwydweithiau cymdeithasol ar gyfer ffrindiau a theulu, diwylliannau, cymdeithasau a chymunedau o bob math fydd yn gyrru\u2019r newid mawr dros y blynyddoedd nesaf. Yr wythnos yma fe welwyd buddsoddwyr yn rhoi gwerth o 8 biliwn o ddoleri ar Twitter, er nad ydyw\u2019r cwmni yn agos at wneud elw hyd yn hyn."}, {"text_idx": "#000069", "text": "Mi fydd cwmni\u0308au\u2019n mynd a dod, ond fydd yna ddim bybl yn byrstio\u2019r tro hwn fel y digwyddodd ar ddiwedd y ganrif ddiwethaf. Y rhai llwyddiannus fydd y rhai sy\u2019n gallu creu incwm o\u2019r llwyfan. Mae Twitter yn defnyddio mesur \u201clevels of engagement\u201d, i asesu ei ddefnyddioldeb i\u2019r defnyddiwr a\u2019r hysbysebwyr. Mae yna wers yna, efallai."}, {"text_idx": "#000070", "text": "Roedd yna gwmni arall yn y busnes yma yn 2004, flwyddyn cyn Facebook. Yr enw oedd MySpace. Mae yna wers i\u2019w dysgu fan hyn, hefyd. Wedi dechrau llwyddiannus, fe\u2019i prynwyd gan News Corp, Behemoth y byd analog a chwmni Rupert Murdoch. Fe dalodd $580 miliwn amdano yn 2005 ac fe\u2019i gwerthodd eleni am $35miliwn. Dydy\u2019r hen fyd analog ddim yn deall y byd digidol, ac mae\u2019n bwysig nad ydyn ni yng Nghymru yn syrthio i\u2019r trap o gynnal unrhyw fenter analog ei meddylfryd."}, {"text_idx": "#000071", "text": "Yn 1965, ychydig fisoedd cyn ei farwolaeth, fe gyflwynodd Hywel Davies \u2013 pennaeth rhaglenni\u2019r BBC yng Nghymru ddarlith radio yn Llundain. Roedd yna frwydr rhwng y canol a\u2019r rhanbarthau am gyllid digonol a rhyddid golygyddol o fewn y BBC ar y pryd. Teitl ei ddarlith oedd \u201cWhat is Welshness\u201d ac wedi disgrifio Cymreictod i\u2019w gynulleidfa digon Seisnig oedd yn dangos ein bod yn wahanol iddyn nhw, aeth ati i ddiffinio beth oedd y BBC yn ei olygu i Gymru. Y BBC, meddai, yw\u2019r theatr genedlaethol, y Neuadd Gyngerdd, y Ty\u0302 Opera a\u2019r senedd. Mae clip o\u2019r ddarlith ar y we yn archif y BBC ac mae\u2019n bleser pur i wrando ar ei lais melfedaidd yn cloi\u2019r ddarlith. Mewn llai na hanner canrif mae\u2019r dadleuon yna i gyd dros ddarlledwr cyhoeddus wedi diflannu. Mae\u2019r sefydliadau yno. Ond dwi ddim yn siw\u0302r os oes gennym ddiffiniad newydd o beth yw darlledwr cyhoeddus, y BBC neu S4C, ynghanol y newid yma. All y darlledwr ddim perchnogi\u2019r lle canol ar yr un sail bellach. Ond rhywsut neu\u2019i gilydd, mae\u2019n rhaid iddo fod yn y canol i allu cyrraedd at bawb. Neu a oes rhaid iddo?"}, {"text_idx": "#000072", "text": "Mae\u2019n bryd i ni gymryd naid fel cenedl ac osgoi cael ein llusgo\u2019n ddiymadferth i ganol y newid. Yng Nghymru fe ddylid datgysylltu\u2019r elfen ddosbarthu mae sefydliad S4C yn gyfrifol amdano a\u2019r sector gynhyrchu. Busnes a diwydiant yw cynhyrchu ac mae angen iddo fodoli fel busnes go iawn. Dylai\u2019r Cynulliad Cenedlaethol afael yn yr awenau a chymryd gorolwg strategol dros y gwasanaethau Cymraeg, o leiaf, os nad y rhai Saesneg hefyd. Ond yn sicr, yn y Gymraeg dylai\u2019r holl sefydliadau rannu\u2019r un weledigaeth a blaenoriaethu\u2019r gwasanaethau ar sail ymestyn teulu\u2019r Gymraeg i gynnwys pob cymuned a chymdeithas a diwylliant sy\u2019n fodlon ei defnyddio. Dyma\u2019r unig ffordd i oroesi yng nghyfnod y Newid Mawr."}, {"text_idx": "#000074", "text": "Nid yn y newid mawr mae nghartref naturiol i. Rydw i\u2019n dod o fan arall \u2013 roeddwn i\u2019n ddeg oed cyn gweld set deledu am y tro cyntaf! Rydw i o\u2019r genhedlaeth sydd wastad yn edrych yn o\u0302l ac yn dweud i ni fwynhau oes aur darlledu; cenhedlaeth sy\u2019n methu credu pa mor lwcus oedden ni yn cael bod yn rhan o\u2019r fath gyffro a hwyl. Ond rydan ni wedi dal at bethau\u2019n rhy hir a rhaid i ni dderbyn na ddaw neb a ddoe\u2019n o\u0302l. Mae pethau\u2019n wahanol yn yr yfory newydd ac mae angen inni dderbyn fod meddylfryd a sgiliau gwahanol i ddarlledu cyhoeddus hefyd. Rydw i wedi penderfynu gwneud fy ngorau i fwynhau cyffro a hwyl y Newid Mawr."}, {"text_idx": "#000075", "text": "Nid cynulleidfa sydd allan yna bellach ond rhan-ddeiliaid ac mae gan bob un ei ddisgwyliadau a\u2019i ddyheadau o ddarlledu cyhoeddus. Efallai, fod y canol wedi mynd, wedi methu dal y cyfan at ei gilydd a bod rhaid wrth athroniaeth hollol newydd ar gyfer ein gwleidyddiaeth, ein gweithgaredd dros yr iaith a\u2019n perthynas gyda\u2019r aml ddiwylliannau gwasgaredig. Efallai, mai dyna fydd y Newid Mawr. Un peth sy\u2019n sicr, rhaid i ni weithredu yn y byd go iawn a pheidio creu ffantasi o naratif drwy anwybyddu realiti ac osgoi tryloywder a thrylwyredd. Mae yn ein DNA, er gwell neu er gwaeth, i gynnal y myth yn hytrach na wynebu gwirioneddau annymunol. Ond mae hi yn werth cofio nad oes neb yn ymestyn ei einioes wrth anwybyddu pris eirch!"}, {"text_idx": "#000077", "text": "Also within Politics and Policy"}, {"text_idx": "#000079", "text": "Wales leading the way on tough decisions"}, {"text_idx": "#000080", "text": "Levelling the playing field: A case for retrofit over demolition"}, {"text_idx": "#000081", "text": "Sign up to receive a daily welsh agenda article and our latest news and events"}, {"text_idx": "#000082", "text": "The IWA gratefully acknowledges the financial support of the Books Council of Wales for the welsh agenda."}]