[{"text_idx": "#000002", "text": "Ar ei anterth, byddech wedi gweld Gwaith Copr Hafod-Morfa fel cyfres o adeiladau diwydiannol enfawr, swnllyd dros ben ac eithriadol o boeth. Roedd yr adeiladau\u2019n llawn o beiriannau pwerus gyda byddin o weithwyr oedd yn hanfodol i\u2019r broses gwneud copr, er eu bod yn fychan iawn o gymharu a\u0302 graddfa\u2019r fenter."}, {"text_idx": "#000003", "text": "Yn ganlyniad i alw anniwall y Chwyldro Diwydiannol am gopr, ac wedi\u2019i yrru gan wyddoniaeth, roedd Gwaith Copr Hafod-Morfa\u2019n cael ei fwydo gan Gamlas Abertawe ar un ochr a gan yr Afon Tawe ar yr ochr arall. Roedd y gamlas yn cludo glo rhad o lofeydd Cwm Tawe Uchaf, a\u2019r afon yn dod a\u0302 mwyn copr o Gernyw i ddechrau, ac yna o Ynys Mo\u0302n ac yn y pen draw o\u2019r byd ehangach er mwyn bwydo ffwrneisi\u2019r gwaith. Yn sgil hyn daeth Abertawe\u2019n borthladd diwydiannol o bwysigrwydd byd-eang."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Er mai olion sydd yma bellach, mae digon ar o\u0302l ar y safle, mewn ffotograffau ac yn atgofion y bobl fu\u2019n gweithio yma unwaith i\u2019n galluogi i ail-greu byd diwydiannol colledig Gwaith Copr Hafod-Morfa i genedlaethau newydd gael profiad ohono."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Ym 1808-9 adeiladodd yr entrepreneur o Gernyw, John Vivian, waith yr Hafod, yn adeiladwaith cymhleth, wedi\u2019i gynllunio, oedd i ddod y mwyaf o\u2019i fath yn Ewrop. Ym 1835 agorodd Williams, Foster a\u2019r Cwmni waith y Morfa ar dir cyfagos, gyda wal uchel yn gwahanu safleoedd y ddau gwmni cystadleuol. Roedd gan y ddau waith dai injan i yrru eu melinau rowlio, oedd yn sefyll wrth ochr neuaddau mwyndoddi lle\u2019r oedd nifer fawr o ffwrneisi wedi eu gosod allan mewn rhesi hir."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Cafodd y ddwy safle eu cyfuno i ffurfio Gwaith Copr Hafod-Morfa ym 1924, er bod mwyndoddi copr wedi dod i ben yr adeg honno. Parhaodd y gwaith o gynhyrchu nwyddau copr gorffenedig tan 1980 pan gaeodd y gwaith ei ddrysau am y tro olaf gyda\u2019r safle\u2019n cael ei gadael."}, {"text_idx": "#000007", "text": "Er bod rhan helaeth o\u2019r safle 12 1\u20442 erw wedi cael ei chlirio ers hynny, mae\u2019r adeiladau a\u2019r strwythurau sydd wedi goroesi\u2019n cynrychioli rhai o\u2019r olion diwydiannol arwyddocaol pwysicaf yn rhyngwladol i\u2019w canfod yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Diwydiant copr Cwm Tawe Isaf"}, {"text_idx": "#000009", "text": "Yn ystod y ddeunawfed ganrif a\u2019r bedwaredd ganrif ar ddeg, chwaraeodd Cwm Tawe Isaf ran allweddol yn Chwyldro Diwydiannol Prydain. Ers 1717, mwyndoddi oedd yn graidd i\u2019r datblygiad, gyda glo lleol yn cael ei ddefnyddio i rostio mwynau wedi eu mewnforio o Gernyw ac Ynys Mo\u0302n, ac yna o wledydd pell megis Chile ac Awstralia."}, {"text_idx": "#000010", "text": "Erbyn 1850 roedd un ar ddeg o weithfeydd copr wedi cael eu sefydlu ar lannau\u2019r Afon Tawe, ac am gyfnod roeddent yn cynhyrchu dros hanner cynnyrch copr tawdd y byd. Roedd y diwydiant mor bwysig nes bod Abertawe gael ei enwi\u2019n \u2018Copperopolis\u2019."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Ond talwyd pris uchel am y llwyddiant hwn, wrth i\u2019r Cwm gael ei lygru gan y mwg gwenwynig trwchus a\u2019r llwythi mawr o wastraff copr neu \u2018slag\u2019 oedd yn cael ei gynhyrchu gan y gwaith mwyndoddi."}, {"text_idx": "#000012", "text": "Datblygodd diwydiannau metel eraill megis tunplat yn y Cwm, ond erbyn dechrau\u2019r ugeinfed ganrif roedd mwyndoddi copr yn dirywio a chafodd y gweithfeydd eu gadael yn raddol, gan adael tirwedd ddiffaith a di-goed ar eu ho\u0302l. Ym 1960 y Cwm oedd un o\u2019r ardaloedd diwydiannol mwyaf adfeiliedig yn Ewrop, ond yna trawsnewidiodd Prosiect Cwm Tawe Isaf y \u2018lloerwedd\u2019 hon i fod y cwm gwyrdd adfywiedig a welir heddiw."}, {"text_idx": "#000013", "text": "\u201cRoedd copr Abertawe\u2019n ffenomen fyd-eang wirioneddol, yn cynnwys cwmni\u0308au mwyngloddio ar wahanol gyfandiroedd a symud cyfalaf, llafur a thechnoleg ar draws pellteroedd enfawr.\u201d Dr Chris Evans, Prifysgol De Cymru"}, {"text_idx": "#000014", "text": "Dyma gasgliad o ffotograffau o\u2019r safle ar adegau gwahanol yn y gorffennol. Cliciwch ar unrhyw un o\u2019r delweddau isod i gael golwg agosach."}, {"text_idx": "#000015", "text": "Cafodd copr ei fwyndoddi gyntaf yng Nghwm Tawe Isaf gan Dr John Lane ym 1717. Erbyn 1800 roedd wyth gwaith mwyndoddi mawr wedi cael eu sefydlu"}, {"text_idx": "#000016", "text": "Ym 1824, roedd 15,000 o bobl yn byw yn Abertawe. Roedd 10,000 ohonynt yn cael eu cynnal gan y diwydiant copr."}, {"text_idx": "#000017", "text": "Cafodd Gwaith Copr yr Hafod ei sefydlu gan John Vivian ym 1810 ac erbyn 1900 hwn oedd gwaith copr mwyaf y byd. Gwaith Morfa a sefydlwyd gan Williams, Foster & Cwmni ym 1835; daeth y ddau at ei gilydd ym 1924 i greu Yorkshire Imperial Metals"}, {"text_idx": "#000018", "text": "Cwm Tawe Isaf oedd canolbwynt y diwydiant trwm cyntaf i gael ei integreiddio\u2019n fyd-eang:"}, {"text_idx": "#000022", "text": "Ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg roedd Abertawe\u2019n mwyndoddi canran enfawr o gopr y byd. Nid yw\u2019r ffigur yn glir, ond amcangyfrifir ei fod tua 65%."}, {"text_idx": "#000023", "text": "Cafodd Tre-Vivian, sef yr Hafod bellach, anheddiad unigryw i weithwyr, ei greu o 1838 ymlaen."}, {"text_idx": "#000024", "text": "Dechreuodd y gwaith o fwyndoddi copr yng Nghwm Tawe Isaf ddirywio ddechrau\u2019r ugeinfed ganrif."}, {"text_idx": "#000027", "text": "Cafodd pob un ond un o\u2019r 124 gwaith copr oedd yn gweithio yng Nghwm Tawe Isaf yn y 1880au eu chwalu yn y 1960au. Caeodd Gwaith Hafod-Morfa ym 1980 ac felly mae\u2019n gofeb bwysig yn nhreftadaeth ddiwydiannol Abertawe."}, {"text_idx": "#000028", "text": "Mae\u2019r safle presennol yn cynnwys Deuddeg o adeiladau neu strwythurau rhestredig o arwyddoca\u0302d rhyngwladol; rhyw 167 o adeiladau neu strwythurau eraill sy\u2019n arwyddocaol mewn perthynas a\u0302 chopr"}, {"text_idx": "#000029", "text": "Arddangosfeydd rhyngweithiol ar ddiwydiant ac arloesedd yng Nghymru."}, {"text_idx": "#000031", "text": "Mae\u2019r wefan hon yn darparu llu o adnoddau am ddim wedi eu creu gan Brosiect Adfywio\u2019r Hafod."}]