[{"text_idx": "#000003", "text": "Yn Fron-goch daeth yn un o brif drefnwyr y carcharorion yn erbyn y drefn yn y gwersyll. Roedd y gwersyll yn gyfle ardderchog i\u2019r gweriniaethwyr, a oedd wedi bod yn wasgaredig ar draws Iwerddon, fod ynghyd a\u0302 chyd-drefnu eu camau nesaf a thrafod tactegau \u2018guerilla\u2019."}, {"text_idx": "#000004", "text": "Enillodd Collins barch y carcharorion eraill ac wrth gael ei ryddhau o Fron-goch aeth ymlaen i fod yn un o arweinwyr yr Irish Republican Army (IRA) newydd. Roedd eu hymgyrch arfog canlynol yn llawer mwy llwyddiannus a gorfodwyd llywodraeth Prydain i addo tynnu allan o Iwerddon."}, {"text_idx": "#000005", "text": "Cafodd Collins y dasg annymunol gan Eamonn de Valera o drafod cytundeb gyda llywodraeth Prydain, yn gwybod yn iawn nad oedd y Prydeinwyr am ildio go iawn i ofynion y gwrthryfelwyr."}, {"text_idx": "#000006", "text": "Ym 1921, yn dilyn 3 mis o drafodaethau gyda Phrif Weinidog Prydain Lloyd George, \u2018roedd rhaid i Collins gytuno i Iwerddon gael dim ond rhywfaint o annibyniaeth yn unig, gan aros yn rhan o Ymerodraeth Prydain ac i 6 sir gogledd Iwerddon aros fel rhan o Brydain."}, {"text_idx": "#000008", "text": "Pan ddychwelodd i Iwerddon fe\u2019i gyhuddwyd gan lawer \u2013 yn cynnwys Eamonn de Valera \u2013 o fradychu\u2019r achos \u2018roeddynt wedi brwydro a dioddef trosddo. Penderfynodd de Valera a llawer o weriniaethwyr eraill ddal i ymladd dros annibyniaeth lawn gan arwain at ryfel sifil rhwng 1922 a 1923."}, {"text_idx": "#000009", "text": "Penodwyd Collins yn gadeirydd llywodraeth Iwerddon a oedd o blaid y cytundeb, ac arweiniodd yr ymladd yn erbyn y rhai a oedd yn gwrthod y cytundeb. Ar 22 Awst, 1922 fe laddwyd Collins yn 31 oed pan ymosodwyd ar ei gerbyd arfog yn Beal na mBlath, Sir Corc."}, {"text_idx": "#000011", "text": "Fel pennaeth milwrol a gwleidyddol galluog iawn arweiniodd criw bach o \u2018guerrillas\u2019 gan orfodi\u2019r Ymerodraeth Brydeinig i ildio."}]