text: Heilsuverkið boðaði í farnu viku frá, at tað bert er ein bíðilisti til barna- og ungdómspsykiatriina, og at bíðitíðin nú er 24 mánaðir. Land og kommunur, saman við okkum øllum, mugu nú taka hesa avbjóðing í størsta álvara. Øll, ið tørva hjálp, hava rætt til skjóta hjálp, sum heildarætlanin frá 2018 um sálarliga heilsu í Føroyum gjørdi vart við. Men hví verður heildarætlanin ikki tikin í størri álvara og til fulnar sett í verk?
text: #000001
text: Hóast øll eru samd um, at bíðilistin til barna- og ungdómspsykiatriina skal vera rættvísur, so er ilt at gera upp, hvat er bráðfeingis. Tí eitt pláss á bíðilista til hjálp um 24 mánaðir kann seta varandi mein í barnasinnini og harvið ávirka alla familjuna og nærumhvørvið.
text: #000002
text: Hóast Heilsuverkið viðurkennir, at bíðitíðin setur foreldur undir trýst, so vil depilsleiðari í familjudeplinum í Heilsuverkinum vera við, at bara heilt, heilt fá børn og ung á bíðilistanum eru í bráðfeingisstøðu.
text: #000003
text: Heildarætlanin vísti eisini, at enn eru áhaldandi avbjóðingarnar við støðugt vaksandi ávísingum til barna- og ungdómspsykiatriina. Á bíðilistanum standa í dag 281 børn og ung. Higartil í ár hava tey fingið 311 ávísingar. Við hesi gongdini verða, við tølum úr Degi og viku, við árslok 470 børn ávíst bara í 2023.
text: #000005
text: Ikki allur mistrivnaður hoyrir heima í psykiatriini
text: #000006
text: Avbjóðingin við bíðilistanum eigur at verða loyst á bráðfeingis grundarlagi, har vit samstundis hyggja eftir, hvussu okkara skipanir eru settar saman, og hvussu vit í alt størri mun kunnu fyribyrgja mistrivnað. Øll, ið hava tørv á psykiatriskari viðgerð, hava rætt til hana og eiga ikki at bíða. Tó eru tað ikki allar avbjóðingar, ið eru psykiatriskar, og eiga hesar tí at verða loystar á annan hátt.
text: #000007
text: Tá ið ein so stórur partur av okkara børnum og ungum verða ávíst til psykiatriina, er neyðugt at hyggja eftir samfelagsligum og bygnaðarligum skeivleikum. Tað eigur til dømis ikki at vera neyðugt við einari psykiatriskari diagnosu fyri at fáa hjálp, tá ið eitt barn mistrívist í skúla, á dagstovni, heima ella á annan hátt. Hendan hjálpin má kunna gevast og verða tøk uttan útgreinan og diagnosu.
text: #000008
text: Hetta samsvarar eisini við framsøknu málini og tey seks átøkini, sum arbeiðsbólkurin í 2018 setti fram í heildarætlanina fyri sálarliga heilsu í Føroyum. Heildarætlanin vísur eitt nú á, at tað bæði er ein samfelagsligur og fíggjarligur fyrimunur at gera íløgur so tíðliga sum gjørligt í mennandi og fyribyrgjandi skipanir fyri børn og ung. Samstundis kann tað bæði vera skaðiligt og fíggjarliga óskynsamt, um bíðað verður ov leingi við at veita nøktandi hjálp.
text: #000009
text: Góð sálarheilsa er ein avgerandi fyritreyt fyri menning og læring hjá børnum og ungum, fyri útbúgving og seinni at fáa fótafestið á arbeiðsmarknaðinum. Tí er týdningarmikið, at vit gera nakað munagott fyri at lyfta sálarligu heilsuna hjá børnum og ungum, sum ikki trívast.
text: #000010
text: Grein 7 í brekrættindasáttmálanum um børn, ið bera brek, sigur, at Føroyar skulu taka øll neyðug stig fyri at tryggja, at børn, ið bera brek, til fulnar kunnu njóta øll mannarættindi og grundleggjandi frælsi javnbjóðis øðrum børnum. Í øllum atgerðum, sum víkja at børnum, ið bera brek, skal tað „barnsins besta” vera hitt fremsta atlitið.
text: #000013
text: Yvirlýsingin í vár frá MEGD og øllum 24 limafeløgunum gjørdi harumframt vart við, at tað enn „eru viðurskifti og umstøður í Føroyum, ið beinleiðis og áhaldandi føra við sær, at rættindi hjá fleiri børnum og ungum, ið bera brek, ikki verða vird.”
text: #000014
text: Bíðilistarnir til barna- og ungdómspsykiatriina eru eitt ítøkilig dømi um hetta. Yvirlýsingin vísir eisini grundleggjandi tørvin á at hoyra og taka viðkomandi áhugafeløg upp á ráð, soleiðis at ítøkiligar avbjóðingar og virðiligar og munagóðar loysnir kunnu finnast. Tí sagt verður, at skjót hjálp er dupult hjálp.
text: #000015
text: Fríggjadagin 29. septembur verður bjóðað til almenna móttøku í samband við at Rasmus Patursson eftir 38 ár gevst sum leiðari á Sólteigi og Eysturstræti. Rasmus hevur verið leiðari øll árini, líka síðani búfelagsskapirnir vórðu settir á stovn.
text: #000016
text: Royndarskipanin við ókeypis sálarfrøðihjálp til ung millum 15-35 ár, sum byrjaði á vári 2021, endar 31. oktobur 2023. Margit Stórá, landsstýriskvinna í heilsumálum, sigur 15. septembur í aftursvari til §52a fyrispurning, at enn er ikki gjørt av, hvussu tilboðið skal skipast frameftir.
text: #000019
text: Skipanin við ókeypis sálarfrøðihjálp er eitt av 39 ítøkiligum tilmælum í heildarætlanini fyri sálarliga heilsu í Føroyum, sum kom út í 2018, og Sinnisbati fegnast um, at tilboðið endiliga gjørdist veruleiki í 2021. Tað er tí eisini okkara vón, at hetta er ein skipan, sum er komin fyri at vera. Samstundis vóna vit, at vit fara at síggja ein størri vilja frá politisku skipanini á komandi fíggjarlóg – og framyvir – um at veruliga raðfesta sálarheilsuøkið. Hóast heildarætlanin kom út í 2018, er alt ov lítið hent á økinum hesi fimm árini.
text: #000020
text: Tað er eingin loyna, at nógv trýst hevur verið á skipanini, tí 30. juni í 2022, tá árið var hálvrunnið, komu boð frá Heilsutrygd um, at játtanin fyri 2022 var uppi. Steðgur kom í skipanina, og fleiri vóru noydd at avbróta sína viðgerð og avlýsa viðtalutíðir, sum tey møguliga høvdu bíðað eftir í fleiri vikur ella mánaðar – tí bíðilistarnir hjá sálarfrøðingum eisini gjørdust longri, tá skipanin fór í gongd.
text: #000022
text: Á altjóða sálarheilsudegnum 10. oktobur í ár fer Sinnisbati at viðgera júst hetta – hvussu vit kunnu fyribyrgja mistrivnaði ímillum ung við at m.a hava fleiri lágottartilboð og lættatkomuliga hjálp.
text: #000026
text: Nýggjur leiðari á Sólteigi og Eysturstræti
text: #000027
text: Andrias Hansen tekur við eftir Rasmus Patursson, sum nú leggur frá sær vegna aldur, eftir at hava verið leiðari á sjálvsognarstovninum síðan 1.apríl 1985.
text: #000028
text: Andrias er 50 ára gamal, útbúgvin ergoterapeutur, og hevur drúgvar royndir innan psykiatriska økið, har hann hevur starvast í 20 ár. Andreas hevur leiðsluroyndir frá ergoterapiini á Psykiatriska deplinum, og hevur starvast bæði á stongdari og opnari deild, í sosialpsykatriini og nú seinastu árini í Fountainhúsinum.
text: #000029
text: Andreas hevur eisini starvast á ymsum stovnum í Danmark, áðrenn hann kom heim aftur til Føroya í 2009 og fór á Psykiatriska Depilin at arbeiða.
text: #000030
text: Andrias byrjar í starvinum 1. oktober 2023.
text: #000031
text: Sinnisbati ynskir Andriasi blíðan byr í starvinum, og takkar Rasmus Patursson fyri sítt góða og drúgva arbeiði sum leiðari á sjálvsognarstovninum.
text: #000032
text: Tvingsil í Psykiatri: avbyrging og at missa sjálvræðið– søguligt baksýn
text: #000033
text: Vit liva í einum samfelagi, har vit leggja dent á frælsi og sjálvræði. Hesir tankar skulu eisini gjarna vera galdandi fyri menniskjur við sálarsjúku. Men tað hevur ikki altíð verið so. Søgan er lang, torgreidd og heldur dapur. Men eitt yvirlit kann gerast.
text: #000034
text: Frá umleið 1500 til umleið 1800, gekk ein internering fyri seg í samfelagnum, ið gekk út uppá at rudda upp í samfelagnum fyri fólk, sum vóru sæð sum ein trupulleika fyri samfelagið. Hospitalið hevði juridiskt vald til at sperra fólk inni, her uppí: arbeiðisleys, fátøk, evnaveik, brotsgerðarfólk og fólk, sum vóru sálarliga illa fyri (Foucault, 2008, kap. 2). Síðst í 1700 vórður fólk við sálarsjúku í Danmark koyrd í dárakistur, sum tey kundu liggja áravís í (Vaczy Kragh (red.), 2008), og varð hetta praktiserað væl inn í 1800 talinum (ibid.). Hesar dárakistur vóru bókstaviligt sagt kistur, sum fólk lógu í. Í 1792 kemur spennitroyggjan í nýtslu (Hansen, 1996). Miskeiðis í 1800 kemur ein avdeiling til Hospitalið í Føroyum kallað „Cellan“, har fólk við sálarsjúku vórðu avbyrgd (Jacobsen, 2004). Cellan varð standandi fram til 1977 (ibid.). Síðst í 1800 kemur ein játtin til at hava vaktarhald yvir fólkum við sálarsjúku á Færø Amts Hospital (ibid.).
text: #000036
text: í 1911 fekk ein patientur diagnosu frá yvirlækna við Sinnissjúkrahúsið í Vordingborg: „kronisk Sindssygdom, Paranoia, og maa anses for uhelbredelig og farlig for sine Omgivelser“ (Yvirlækni við Vordingborg, 1911). Í 1912 varð ein politisak gjørd burtúr hesum, har patienturin bleiv ómynduggjørd/ur (Kjøbenhavns Politi, 1912). Í 1918 skrivar ein familjulimur hjá einum patienti við sálarsjúku eitt bræv til amtmannin, har hann vil fáa patientin ómynduggjørdan, tí patienturin er óhjálpin og er ein byrða fyri familjuna (Familjulimur, 1918). At hetta brævið er til, vísir, at tað varð møguligt at skriva eina umbøn til amtmannin um at fáa ein sálarsjúkan persón ómynduggjørdan. Ástøðingurin Foucault skrivar um hetta fyribrigdið um ómynduggerðing, har hann sigur, at læknin fekk ein foreldraleiklut, sum viðførdi patientar sum børn (Foucault, 2008, p. 166). Foreldraleikluturin, sum læknin fekk í hesum tíðarskeiðinum gjørdi, at sálarsjúk kundu verða ómynduggjørd. Eitt annað hugtak, Foucault ger nógv við, er hugtakið um læknaligu skoðanina (Foucault, 1973). Læknaliga skoðanin snýr seg um, at læknin fortelur patientinum, hvat er galið við honum, og so má patienturin og øll onnur bara góðtaka tað. Soleiðis fær læknin vald til at taka sjálvræði frá einum patienti, um læknin metur tað verða neyðugt. Og í Føroyum í 1911 og 1912, og aftur í 1918, síggja vit hetta valdið framganga. Familjulimurin, sum skrivaði til amtmannin um at ómynduggerða patientin, grundgav fyri tí við at siga, at læknin hevði sagt, at patienturin var óhjálpin.
text: #000037
text: Týdningurin í sjálvræði í dag
  Í dag eru vit tíbetur komin so mikið langt, at vit hava stóra virðing fyri sjálvsræðnum hjá einum patienti, har so lítið inntriv í persónliga fræslinum verður gjørt sum gjørligt. Hetta sæst í uppskotinum hjá Sinnisbata frá 1987, ið mælti til at desentralisera viðgerðina á borgarum við sálarsjúku (Sinnisbati, 1987). Hetta er eitt uppskot, ið leggur upp til at integrera borgarar við sálarsjúku, heldur enn at goyma tey burtur. Í hesum sambandi, kemur ein viðgerðarhættur inn, ið kallast økispsykiatri, ið gongur út uppá at viðgerða tann sjúka í tí økinum og umhvørvinum, viðkomandi býr (Arbeiðsbólkurin, 1991, p. 10). Hugburðurin er, at vit skulu fara frá avbyrging, og heldur integrera menniskjur við sálarsjúku.
text: #000038
text: Skrivað hevur John Sigurd Hammer
text: #000039
text: Søguligt baksýni á stigma & stigmatisering
text: #000046
text: Stigma og stigmatisering er ein ótti/ófrættakensla av tí ókenda og tí ónormala. Og hyggja vit at søguni, síggja vit, hvussu hetta hevur gingið fyri seg. Í 1900 talinum er tað komið fyri, at ein við sálarsjúku er steinaður úti á gøtuni í Føroyum (Stórá & Joensen, 2019). Fara vit heilt langt aftur í tíð, aftur til 1500 talið, og eisini í 1700 talinum, so hava fólk við sálarsjúku í Evropa verið forfylgd og rikin út úr sínum heimstaði (Foucault, 2008).
text: #000047
text: Søgulig Internering av Menniskjum við Sálarsjúku
text: #000048
text: Frá umleið 1500 til umleið 1800, gekk ein internering fyri seg í Evropa, har menniskjur við sálarsjúku vórðu gjørd til ein samfelagsligan trupulleika, sum skuldi ruddast upp í samfelagnum (Foucault, 2008). Hendan interneringin var fyri m.a evnaveik, arbeiðisleys, fátøk, brotsgerðarfólk og fólk, ið vóru sálarliga illa fyri (ibid.). Tey síðstu, ið vórðu skild frá brotsgerðarfólkum, vóru fólk við sálarsjúku (ibid.).
text: #000049
text: Dárakistur í Danmark í 1800-talinum
text: #000050
text: Fara vit aftur til 1800 talið í Danmark, fáa vit eina óhugnaliga søgu um, hvussu menniskjur við sálarsjúku eru viðførd. Danski staturin legði dent á at avbyrgja og pasifisera menniskjur við sálarsjúku (Vaczy Kragh (red.), 2008, s. 59). Hetta varð gjørt, við m.a. at koyra tey í sonevndar dárakistur (Vaczy Kragh (red.), 2008, pp. 33-34). Dárakistan var bókstaviligt ein kista, sum hevði eina matlúku, og var bygd við tjúkkum træi, fyri at gera tað nærum ómøguligt at bróta út (Det Etiske Råd, 2012, p. 3). Tað kom fyri, at menniskjur lógu í dárakistum í áravís (Vaczy Kragh (red.), 2008, p. 34). Hetta var fyri tey, ið vórðu mett at vera vandamikil (ibid.). í navninum „dárakista“ liggur, at tey, ið verða koyrd í har, eru dárar. Tey, ið minni vandamikil vóru, vórðu koyrd í spennitroyggjur, sum varð hildið at vera frígerandi í mun til dárakistuna (Vaczy Kragh (red.), 2008, p. 52).
text: #000051
text: Vit hava tíbetur flutt okkum nógv, bæði í viðgerðarhættum og hugburð til menniskjur við sálarsjúku. Søgan vísir okkum, hvussu hesi menniskju kunnu verða viðførd, tá hugburðurin, ella fatanin er tann, at tey eru vandamikil og mugu avbyrgjast.
text: #000053
text: Ert tú millum 18-35 ár og avvarðandi til ein, sum hevur sálarsjúku? So er avvarðandibólkurin hjá Sinnisbata møguliga fyri teg
text: #000056
text: Einasta treyt fyri at luttaka í bólkinum er, at tú ert ímillum 18-35 ár, og ert avvarðandi til ein, ið hevur sálarsjúku.
text: #000060
text: Eitt gjald á 300 kr. er fyri at luttaka, sum dekkar kostnaða fyri kaffi o.a. Tilmeldingin fer fram við at skriva ein teldupost til Sinnisbati@Sinnisbati.fo við navni og telefonnummari.
text: #000062
text: Einans starvsfólk hjá Sinnisbata og bólkaleiðari síggja tína tilmelding. Við at melda teg til, loyvir tú Sinnisbata og bólkaleiðara at seta seg í samband við teg viðvíkjandi luttøku.
text: #000063
text: Øll eru vælkomin at venda sær til Sinnisbata við spurningum á telduposti ella við at ringja á 597913.
text: #000064
text: Avvarðandibólkarn​i​r hjá Sinnisbata er​u​ bólkar, har umleið 6-10 avvarðandi møtast.
text: #000065
text: Felags fyri avvarðandi kann vera, at tey eisini verða rakt, tá ein í familjuni gerst sjúkur. Familjustøðan broytist. Nógv kenna seg ørkymlaði og ráðaleys, og vita kanska ikki, hvussu tey skulu bera seg at.
text: #000066
text: Sinnisbati hevur tvær ferðir skipa fyri avvarðandibólki til menn – bæði í Tórshavn og í Klaksvík. Í heyst fara vit aftur at hava ein bólk.
text: #000068
text: Einasta treyt fyri at luttaka í bólkinum er, at tú ert mannfólk yvir 18 ár, og ert avvarðandi til ein, ið hevur sálarsjúku.
text: #000071
text: Kjatt-ráðgevingin hjá Sinnisbata hevur skerdar upplatingartíðir í summar.
text: #000072
text: Kjattið er opið mánadagar, mikudagar og hósdagar frá kl. 20:00-22:00. Hetta er galdandi frá 19. juni til 14. august.
text: #000073
text: Um tað er okkurt átrokandi, ber tað til at senda okkum ein teldupost á sinnisbati@sinnisbati.fo, og vit svara skjótast tilber.
text: #000074
text: Skjót hjálp er dupult hjálp
  Ókeypis sálarfrøðihjálp tikið ringasta trýstið hjá nógvum ungum
  Nýggjur leiðari á Sólteigi og Eysturstræti
  Tvingsil í Psykiatri: avbyrging og at missa sjálvræðið– søguligt baksýn
text: #000075
text: Lesarabrøv frá valevnum – val 2019
text: #000076