text: Tá ið fjøldin gerst ør
text: #000001
text: Fyri sálarfrøðingin og hagfrøðingin Mattias Desmet var heimsfarsóttin, sum kom buldrandi í 2020, meira ein sinnislig støða, enn ein fysiskur veruleiki. Jú, ein nýggj smitta var farin at ganga. Jú, vit máttu taka smittuna í álvara. Ja, hon heimilaði nøkrum felags atgerðum. Men soleiðis sum fólk tíggjaðu sær? Tað var tað veruliga virusið. ”Frá mai 2020 hevði eg eina kenslu av, at tað lívfrøðiliga vandamálið ikki var kjarnin,” hevur hann sagt. ”Tað var tann sinnisligi trupulleikin, ið var kjarnin.”
text: #000002
text: Her er ein úrdráttur úr bókini ‘Blindsight is 2020’, útgivin á Brownstone Institue.
text: #000003
text: (Men fyrst ein málslig viðmerking: Greinin nevnir hugtakið, sum Desmet er vorðin kendur fyri, ið á enskum rópast “mass formation", sum øgiliga stutt sagt, er tá ið ein fjøld av fólki hópar seg saman í ein bólk, sum ávirkar hvønn annan á ein serstakan hátt við nøkrum ávísum sálarfrøðiligum eyðkennum. Í greinini verður hetta fyribrigdi týtt til “hópfylking" á føroyskum. Hóp- sum í ‘mass’ og -fylking sum í ‘formation’. JT, ritsj.)
text: #000004
text: Kjarnin í tí, sum Desmet segði, var: "Hetta virusið er ein fúlur umgangur og øll verðin er blivin ør." Hann eins og onnur, sum vóru atfinningarsom viðvíkjandi niðurlæsingunum, kom uppaftur og uppaftur fram til tað sama: Tað ber væl til at hava eina veruliga hóttan og eina ósamsvarandi reaktión í senn. Hvørki teirra útihýsir hinum. Sum tað gamla hittinorðið sigur, er tað møguligt at vera paranoid/ur og samstundis at verða jagstraður.
text: #000008
text: At Desmet var útbúgvin bæði sum sálarfrøðingur og hagfrøðingur, gjørdi at hann hevði ein vinkul á heimsfarsóttina, sum fá onnur høvdu. Hagfrøðingurin í honum fór at síggja ávaringarlampurnar lýsa í mai 2020, tá ið nýggj kanningarúrslit bendu á, at tær fyrstu forsagnirnar høvdu yvirmett talið á teim, sum fóru at doyggja av virusinum. Samstundis vóru heimsfevnandi felagsskapir sum Sameindu Tjóðir farnir at rópa varskó, tí skaðarnir, sum niðurlæsingarnar høvdu við sær í menningarlondunum, um stígur kom í búskapin, kundu føra við sær, at milliónir av fólkum liðu hungursneyð og hungursdeyða. Men heldur enn at laga mannagongdirnar eftir hesi nýggju vitan, vórðu bæði landastjórnir og fólk tvífalt eldhugað: Haldið tykkum við hús, haldið frástøðu. Verið ósjálvsøkin. Fleiri niðurlæsingar, takk.
text: #000009
text: Desmet fór í holt við at greiða fólki frá hugtakinum hópfylking (mass formation) í eini samrøðu fyri og aðrari eftir. (Onkustaðni á leiðini løgdu áhoyrararnir orðið "psykosa" afturat frøðiheitinum, men sjálvur hevur Desmet hildið seg til upprunaliga heitið.) Í september 2021 hevði hann eina samrøðu við bretska poddvarparan Dan Astin-Gregory; meira enn ein millión fólk sóu sendingina, hon varð lutað tíggju túsund ferðir, og aðrir ávirkarar á netinum fóru at breiða hesa vitan víðari og gjørdu hana atkomiliga. Og so kom ein uppaftur størri løta: nýggjársaftan í 2021 var amerikanski læknin og vaksinufrøðingurin Robert Malone við í The Joe Rogan Experience poddvarpinum, har hann bar upp á mál evnið hópfylking. Alt í einum tosaðu øll um Desmet og hansara hugsanarstøði.
text: #000011
text: Men hvat er tað, ið talan er um? Desmet greiðir frá, at hópfylking merkir, at ein hópur ella fjøld av fólki tekur seg upp í samfelagnum, sum ávirkar fólk á ein serstakan hátt. "Tá ið ein hópfylking fær fastatøkur á einum einstaklingi, gerst hesin einstaklingur grundleggjandi blindur mótvegis øllum tí, sum mótsigur tí frásøgn, ið hópurin trýr uppá." Heldur henda hypnotiska støða fram, fara tey "at royna at oyðileggja hvønn einasta ein, sum ikki fylgir teimum, og tað vanliga er, at tey gera hetta, sum um tað var ein etisk skylda."
text: #000012
text: Sambært Desmet mugu fýra ymiskar fortreytir vera til staðar, til tess at ein hópfylking tekur seg upp: Tvørrandi sosial sambond, (tað, sum politiski filosoffurin Hannah Arendt kallar "sosial atomisering"). At mong ikki síggja meining í lívinum. Nógvur "frítt-flótandi" ótti millum fólk (her meinast við ótta, sum ikki knýtir seg til nakað ávíst, afturímóti tí ótta, sum kemur á teg, tá ið tú sært ein tikara koma ímóti tær) og ein undirstreymur av samfelagsligari øði, sum fólk ikki sleppa av við.
text: #000013
text: Kovid-frásøgnin hevði alt, sum skuldi til, fyri at seta hópfylking í gongd: eina deyðiliga pest, ein "mannaættarinnar fígginda" (orðalagið er lænt frá aðalskrivaranum í WHO, Tedros Ghebrevesus), eina ákalling um at fylkjast og berja fíggindan niður. Ein møguleika at gerast hetja. Hesin serligi boðskapurin í byrjanini av farsóttini, at øll skuldu apa eftir hvørjum øðrum, og sum segði teimum einsligu, at nú kundu tey umsíður gerast hetjur, bara tey sótu heima í sofuni, ótu kips og koplaðu úr; rakti beint í hesar viðbreknu kenslur.
text: #000016
text: Frásøgnin gav eisini fólki ein miðdepil fyri sínum ótta, eitt stað at beina óttan, ein ítøkiligan (um enn ósjónligan) fígginda. Brádliga innskrivað í ein heimsumfatandi her, sluppu tey at merkja tað, sum Desmet kallar "ein sinnisligur rúsur av at hoyra til." Endamál, meining, sosial sambond, alt hetta var nú at fáa hjá teim misnøgdu. Vísindafólkini, ið søgdu almenninginum søguna, fingu "eina ovurmikla sosiala makt" í samsýning afturfyri. Ei dáni í, at frásøgnin fekk slíkar fastatøkur á bæði serfrøðingum og vanligum borgarum. Men her er ein meinbogi: Tey sosialu bondini, sum verða fostrað av hópfylkingini, eru ikki millum einstaklingar, men millum hvønn person sær og ein abstraktan felagsskap. "Tað er avgerandi," sigur Desmet. "Allir einstaklingar binda seg hvør sær til felagsskapin."
text: #000017
text: Hetta leiðir okkum til hugtakið trongskygt ósjálvsøkni (parochial altruism), sum er kensluliga væl viðgjørt í einum essay hjá Lucio Saverio-Eastman. Tað verður skilmarkað sum "at einstaklingar offra seg til frama fyri inn-bólkin og til skaða fyri ein út-bólk," og hetta slagið av ósjálvsøkni undirgrevur samstarv millum bólkar og leiðir til sjúkligt (heldur enn væl umhugsað) lýdni – neyvan eitt hóskiligt grundarlag undir eini veruliga umsorganarfullari altjóða farsóttar-handfaring. Í staðin fyri at hugsa sjálv og taka sínar egnu avgerðir, brúka fólk tíð og kreftir uppá alt tað, sum onnur gera, tað sum Saverio-Eastman lýsir sum "eina avbending av persónligari ábyrgd yvir á tann felags inn-bólkin ella út-bólkin."
text: #000018
text: Hesin hugsunarháttur fær okkum at skilja, hví - sama hvussu nógv varð tosað um samhaldsfesti tær fyrstu vikurnar í kreppuni - fólk skundisliga rýmdu undan einum ferðafólki, ið ikki var í masku, sum kom og spurdi um veg. Tá ið onkur datt á gongubreytini, noktaðu onnur gongufólk at bróta regluna um seks-fóta frástøðu fyri at koma til hjálpar. Fólk lótu foreldrini doyggja í einsemi fyri at "verja tey gomlu".
text: #000019
text: Tá ið fólk knýta seg til eina abstraktión ("okkara felags besta"), heldur enn til onnur menniskju, missa tey sína moralsku kumpas.Tí er tað, at hópfylkingar niðurbróta menniskjansskapin hjá fólki og fær tey "at melda onnur til myndugleikarnar - enntá fólk, sum tey fyrr hava elskað - í samhaldsfesti við felagsskapin."
text: #000020
text: Vanliga spottaðu fólk atburðin hjá trongskygdum embætismonnum, sum ikki høvdu nakra ávirkan á nakað her í lívinum, men tær fyrstu vikurnar í heimsfarsóttini bleiv smetting eitt eyðkenni fyri gott samfelagssinni. Sum sálarfrøðingurin Geneviéve Beaulieu-Pelletier sigur, "tað gevur fólki eina kenslu av, at tey hava betri tamarhald á støðuni. Tað er ein máti at stýra óttanum."
text: #000022
text: Summi halda kanska uppá, at smettarí tænir einum einskilað góðum endamáli í eini farsótt, men at eggja fólki til at leggja eftir hvør øðrum fer neyvan at birta uppundir samhaldsfesti. Tvørturímóti fær tað sosialu bondini, sum Desmet heldur vera avgerandi fyri okkara menniskjansskap, at vikna. Og tá ið smettingin hevur fingið fríar teymar, kann tað lættliga fara yvir gevind.
text: #000023
text: Sambært Desmet kunnu ótálmaðar hópfylkingar lættliga glíða yvir í einræði (totaliterianismu), nakað, ið hann kannar í bókini The Psychology of Totalitarianism. Bara fáa vikur eftir, at bókin var útkomin, gjørdist hon metsølubók nr.1 á Amazon í bólkinum privatlív & eftirlit. (Viðmerking til høvundar, ið vilja vinna sær pening: royn og slepp við í poddvarpið hjá Joe Rogan). Í bókini greiðir Desmet frá, at øll einræðisstýri byrja við einum tíðarskeiði við hópfylking. Inn í henda ampafulla og viðbrekna hóp trínur ein einræðisstjórn, og voilà, so klikkir einræðisstaturin upp á pláss. “Spírandi harðræði halda seg vanliga til eitt “vísindaligt" orðaskifti," sigur hann."Teimum líkar stak væl tøl og hagtøl, og hetta úrskeplast skjótt og verður til reina propaganda." Tey, sum byggja tað nýggja einræði upp, ganga ikki runt og rópa: “Eg eri óndur." Ofta halda tey, til tann vanlukkuliga enda, at tey gera tað rætta.
text: #000025
text: Summi fólk gerast rættiliga hveppin, tá ið lagt verður upp til, at kovid-reglurnar á nakran hátt skuldu mint um eitt einræðisveldi. Rætt skal vera rætt, Desmet hevur ongantíð hildið uppá, at vit eru komin har til. Hann heldur bara fast við, at kovid skapti tær røttu umstøðurnar til, at einræði kundi koma sníkjandi: ein ekkafullur almenningur, eitt neyðarróp eftir sterkum stjórnartiltøkum, og tann algildi politiski vanin við at halda fast um maktina, tá ið tú fyrst hevur fingið valdið. Europeiski felagsskapurin IDEA, sum telur 34 limalond, er samdur í, at fólkaræðið hevur verið fyri ósigri síðani kovid, “har lond fremja ódemokratiskar og óneyðugar atgerðir fyri at byrgja fyri koronavirus farsóttini."
text: #000026
text: Onnur fróðarfólk forfjónaðu sjálvt hugtakið um hópfylkingar, kallaðu tað vísindaliga haldleyst og óprógvað. Ein fakta-tjekkara-grein í Reuters bar tey tíðindi, at hetta heiti ikki er til í orðabókini hjá American Psychology Association, og at tað, sambært nógvum sálarføðingum, ikki hevur fakligt sanngildi.
text: #000030
text: Tað er eitt falskt uppáhald. Tá ið samanum kemur, er hópfylking bara eitt annað orð fyri góða, gamla floks-sálarfrøði. Vit hava kanska onga mátiútgerð, sum vit kunnu máta hetta við, men vit hava viðurkent hetta fyribrigdi í øldir. Vísindamenn sum Freud, Jung og Gustave Le Bon hava allir lýst hetta fyribrigdi. Bæði bókin The Delusion of Crowds og íblásturin til hana, sum kom frá Memoirs of Extraordinarily Popular Delusions and the Madness of Crowds, skrivað í 19. øld, viðgera hetta. Í bókini Crowds and Power, skrivað í 1960, vísir Nobel-virðislønartakarin Elias Canetti á, at ótti fær fólk at glíða inn í floksmentalitet. Óttin fyri virusinum gjørdi júst tað og fekk fólk at skúgva sín grundleggjandi menniskjansskap og vanliga skynsemi til viks.
text: #000031
text: Kann nakar lesa slíkar søgur og ikki koma til ta niðurstøðu, at hesi, ið sóu seg sjálv sum vaktarfólk, ið máttu verja móti virusinum, vóru gandað?
text: #000034
text: Tá ið fólk verða gandbundin av hópfylking, gerast tey út av lagi trongskygd mótvegis øðrvísi hugsandi, sigur Desmet við fleiri ymisk høvi. Tað er vist, at tey verða ikki glað, tá ið onkur rekur fram undir, at fylkingin hevur sópað tey við sær, og av tí at tey eru so mong í tali, fáa tey styrki til at skumpa slíkar tankar burtur úr tilvitskuni. Av tí sama eggjar Desmet teim, ið ikki eru samd við ráðandi frásøgnini – tað er eftir hansara meting um 10 til 30 prosent av borgarunum – at siga, sum er. "Tess færri ósamdar røddir hoyrast millum fólk, tess sterkari verður tilgongdin til hópfylking."
text: #000035
text: Tað tolir at verða endurtikið: Desmet hevur ongantíð noktað fyri, at virusið er ein lívfrøðiligur veruleiki, ella at tað er ein hóttan móti heilsuni hjá almenninginum. Hann leggur heldur ikki fólk, sum reageraðu ógvusliga uppá tað, undir at hava ónt í huga. Hann eygleiðir rætt og slætt, hvussu kreftirnar í hóp-sálarfrøði virka. Tað er einki undrunarvert í hesum: Tá ið tú blandar eitt virus við eina klótu, fulla av bangnum fólkum, hvussu skuldi hóp-sálarfrøði tá ikki gjørt seg galdandi?
text: #000036
text: Í roynd og veru hava fleiri aðrir akademikarar fingist við hóp-fylkingar hugsanarstøðið hjá Desmet, men hava brúkt eitt sindur øðrvísi fakorð fyri tað. Í eini blaðgrein frá 2021 er ein bólkur við trimum akademikarum komin til ta niðurstøðu, at "kollektivt vitloysi hevur kanska gjørt sítt til, at tað hava verið gjørd politisk mistøk undir kovid-19 farsóttini." Í tí psykoterapeutiska umhvørvinum hevur Desmet fingið ein trúgvan viðhaldsmann í Mark MacDonald, barna- og ungdómssálarlækna í Los Angeles.
text: #000037
text: MacDonald sporar útbrotið av sálarligum heilsutrupulleikum, sum hansara sjúklingar líða undir í eftir-korona-tíðini – strongdin, angistin, depressiónirnar, bundnið og harðskapurin í heimunum – aftur til allan tann ótta, sum myndugleikarnir birtu upp undir, og fjølmiðlarnir styrktu. Eins og Desmet heldur hann fast við, at fólk góvust at hugsa við skili, tá ið kovid kom, og at tann " hóp-villingar-psykosan", sum fekk fastatøkur á fólki, hevur gjørt størri skaða enn virusið sjálvt.
text: #000038
text: Sama, hvussu vit kalla hetta fyribrigdi – hópfylkingar, flokksálarfrøði ella sosial smitta – sigur Desmet, at vit kunnu viga upp ímóti tí við at fylgja ævigum leiðreglum fyri menniskjansskap. Eins og Jung heitir hann á okkum, um at lyfta okkum upp um eina rationella og mekanistiska heimsáskoðan – at menna ein "ljómandi kunnskap" (resonant knowing), sum vekir sanna innlivan og sannan skyldskap millum fólk.
text: #000039
text: Les brot úr 'Blindsight is 2020' her
text: #000042
text: Keyp bókina ‘Blindsight is 2020 her
text: #000043
text: Les eisini greinina vit høvdu um bókina herfyri: Blindsjón er 2020
text: #000044
text: Meðan vit hava teg her.
text: #000049
text: Sveisarar krevja fólkaatkvøðu um at varveita reiðan pening
text: #000064