text: Háskúlin í Nesvík spyr: Hvat er hitt ófødda? Hvør er frægasta loysnin: frí fosturtøka ella forboð?
text: #000001
text: Greinin niðanfyri byggir á notatir frá eini framlögu hjá Føroya Pro Vita til tiltakið hjá Háskúlanum í Nesvík: “Trúgv og samfelag: Fyri vali og fríum lívi”.
  Spurningurin, ið skuldi svarast var: “Hvat er hitt ófødda? Hvør er frægasta loysnin: frí fosturtøka ella forboð?”
  Umboð fyri Føroya Pro Vita var Björk Tyril Sadembou.
text: #000002
text: Lurta eftir upprunaligu framlöguni her: 
text: #000003
text: Hevur tú virði? Hvat gevur tær virði?
text: #000005
text: Okkara boðskapur er sera einfaldur: tú hevur virði tí, at tú ert eitt menniskja. Öll menniskju hava treytaleyst virði, sum merkir, at virðið ikki avhongur av, hvussu dugnaligur tú ert, um tú bert brek, hvörji foreldur tíni eru o.s.fr.
text: #000006
text: Ert tú kristin, so hava menniskju hetta virðið, tí vit eru skapt í mynd Guðs. Men sjálvt um, tú ikki persónliga ert kristin, so er henda menniskjaáskoðanin ein av grundarsteinunum í okkara samfelagi.
text: #000007
text: Í okkara samfelagi ynskja vit, at öll skulu hava eitt gott lív, vit ynskja at verja tey veikaru og tey, sum onga rödd hava. Vit ynskja at öll skulu hava javnar möguleikar og verða rættvíst viðfarin, uttan mun til t.d. uppruna/húðarlit, brek, og hvussu væl fyri tey eru fíggjarliga.
text: #000008
text: Vit ynskja hetta, nettupp tí at vit halda, at öll menniskju hava líka nógv og ómetaliga stórt virði. Tað er tí vit leggja í öll í samfelagnum, og ganga högt uppí at eingin skal detta ímillum.
text: #000009
text: Hetta virðið, sum öll menniskju hava, er grundarlagið í altjóða sáttmálum um mannarættindini, sum eru galdandi í Föroyum og aðrastaðni í heiminum. Ein rættur öll menniskju hava er rætturin til lív – at lívið hjá okkum skal vera vart við lóg, og at eingin bara skal kunna taka lívið frá okkum.
text: #000010
text: Umframt grundleggjandi sáttmálan um borgarlig og politisk rættindi, sum varð samtyktur í 1966, kundi eg hugsað mær at nevnt tveir aðrar ST-sáttmálar, sum eru viðkomandi fyri evnið í dag:
text: #000011
text: -Sáttmálin um at basa öll slög av mismuni móti kvinnum (1979)
text: #000012
text: -Sáttmálin um rættindi hjá börnum (1989)
text: #000013
text: Har sum sáttmálin nevnir fosturtöku, verður tosað um hvussu nógvar milliónir danir ynskja at brúka fyri at minka um fosturtöku.
text: #000015
text: Sáttmálin ynskir týðiliga at verja kvinnur frá at föla seg noyddar at velja barnið hjá sær frá, fyri at verja teirra arbeiðslív. Og tó, í 2006 í kanning hjá Sunhedsstyrelsen, var ein av vanligastu orsökunum til fosturtöku, at man ikki fekk eitt barn at passa saman við arbeiðnum/útbúgving. Eg haldi ikki ordiliga, at tað samfelagið livir upp til henda sáttmálan, ha?
text: #000016
text: Í BARNARÆTTINDASÁTTMÁLANUM “er eitt barn at skilja sum eitt og hvørt menniskja yngri enn 18 ár, uttan so at barnið gerst myndigt fyrr sambært teirri lóg, sum er galdandi fyri barnið”
text: #000017
text: Luttakaralondini skulu virða og tryggja øllum børnum innan løgdømi sítt tey rættindi, sum eru ásett í hesum sáttmála, uttan at gera mismun av nøkrum slag og uttan mun til ættarslag, húðarlit, kyn, mál, átrúnað, politiska ella aðra sannføring, tjóðaruppruna, tjóðfrøðiligan ella samfelagsligan uppruna, ognarviðurskifti, brek, burð ella aðra støðu hjá barni, foreldrum ella verja.”
text: #000018
text: Hesin sáttmálin endurtekur rættin til lív:
text: #000020
text: 1. Luttakaralondini viðurkenna, at øll børn hava ein natúrligan rætt til lívið.
text: #000021
text: 2. Luttakaralondini skulu í størstan møguligan mun tryggja, at barnið livir og mennist.”
text: #000022
text: Um 22 dagar (3 vikur) eftir gitnað slær hjartað á lítla barninum og pumpar blóð runt í kroppinum.
text: #000024
text: Bert 8 vikur eftir gitnað hevur barnið eygu, eygnalok, nös, ytra-oyra, armar við albogum, handliði og fingrum, og bein við knöum og fínum bibbum. Öll gögnini eru byrja at mennast.
text: #000025
text: Eftir 10 vikur framleiðir barnið insulin, at halda skil á blóðsukrinum – og fær negl.
text: #000026
text: Eftir 12 vikur sært tú á kynsgögnunum, um barnið er drongur ella genta.
text: #000027
text: Eftir 25 vikur verður barnið roknað sum lívfört, men dömi eru um börn, sum yvirliva, sum eru född eftir 21 vikur.
text: #000029
text: Hetta er ein av stóru trupulleikunum við fríari fosturtökulóggávu. Vit taka bókstaviliga menniskjaligheitina burtur frá einum heilum bólki av menniskjum. Öllum okkara óföddu. Tey smæstu og veikastu í okkara samfelagi. Tey sum hava mest brúk fyri okkara hjálp og vernd.
text: #000035
text: Fyrstu ferð eg var í skannaranum við honum var í mars sama ár. Tá hevði hann bara verið til í 7 vikur og nakrar dagar. Vit sóu og sluppu at hoyra hjartað hjá honum sláa. Tað sama hjartað sum slær í honum í dag. Brandur var bara knappar 3 cm tá, men eg minnist hvussu væl man sá vælskapta fótin hjá honum, við fimm fínum bibbum. Læknin mátaði fótin hjá honum, og hann var bara 4 mm langur.
text: #000038
text: Vit vóru soo forelskað beinanvegin. Men sjálvt um vit ikki hövdu verið tað, so hevði tað ikki broytt virði á lítla Brandi. Hann var og er týðiliga eitt menniskja. Tí hevur hann virðið. Tí hevur hann rætt til lívið. Tá sum nú.
text: #000039
text: Hvörji valevni ynskja at verja rættin til lív hjá ófödda barninum?
text: #000041
text: Viðmerking til myndina: Føroya Pro Vita kann ikki vita hvat valevnini, sum ikki hava svarað (gult á myndini) halda um fosturtöku. Tí ber illa til at koma til niðurstöður um hvat flokkarnir halda, burtursæð frá Miðflokkinum, sum hevur meldað út, at flokkurin er fyri lívi. Í öllum hinum flokkunum eru valevnini frístillað at atkvöða eftir egnari sannföring um hetta málið. Nú tað eru so nógv, sum ikki hava svarað, er rímiligt at ímynda sær, at tey hava ymsar meiningar.
text: #000042
text: Tað er nógv at taka stöðu til, tá ið tú hugsar um, hvönn tú skalt velja nú tað verður lögtingsval um fáar dagar. Vit eru allarhelst fleiri, ið halda spurningin um fosturtöku spæla ein týdningarmiklan leiklut í, hvönn vit fara at velja. Summi ynskja valevni “fyri lívi” og summi ynskja valevni “fyri vali”.
text: #000043
text: Fyri at hjálpa teimum veljarunum, ið halda hetta málið vera týdningarmikið og fyri at hjálpa valevninum, sum fegið vil siga sína meining, hevur Føroya Pro Vita sett seg í samband við öll valevnini og spurt: “Hvussu heldur tú ein nýggj fosturtökulóg skuldi sæð út?”
text: #000044
text: Niðast í hesi greinini, hava vit lagt eina talvu við viðmerkingunum frá öllum valevnunum, sum svaraðu.
text: #000045
text: Tað vóru fleiri sum týðiliga gjördu greitt beinanvegin, at tey vóru ímóti fríari fosturtöku, sjálvt um tey ikki endiliga vistu akkurát, hvussu ein nýggj fosturtökulóg skuldi síggja út.
text: #000046
text: Valevnini, sum ynskja at verja lív eru (minst til at skriva til títt valevnið, um tú ikki sært viðkomandi á listanum – kanska tey hava gloymt at svara!):
text: #000047
text: Um onkur er, sum ynskir at vera við á hesum listanum fyri lívi og ímóti fríari fosturtöku, leggja vit tykkum gleðiliga afturat, um tit skriva til provita@provita.fo
text: #000048
text: Fosturtøkulógin, sum er frá 1956, loyvir í dag fosturtøku fram til og við viku 16 í viðgongutíðini. Í lógini eru ymiskar umstøður nevndar, sum grundgeving fyri at loyva fosturtøku. Nøkur dømi eru, um barnið í móðurlívi hevur epilepsi, sum í dag er ein sjúka har viðgerðarmøguleikarnir eru góðir, ella um barnið hevur sálarsjúku ella ólekiliga likamliga sjúku. Eisini kann vegna sjúku, veikleika og avbjóðingar hjá mammuni, sambært lógini, grundgevast fyri fosturtøku, og hesi viðurskifti eru óneyvt orðað og opin fyri tulking.
text: #000049
text: Mannalívið er ikki okkara at taka. Aldur, stødd, kyn, heilsa og evni avgera ikki okkara virði, ella hvørt vit hava rætt at liva, og hesi geva heldur ikki menniskjum myndugleika at velja mannalív til og frá.
  Rætturin til lív skal lógartryggjast frá gitnaði og til náttúrligan deyða. Saman við hesum er alneyðugt at tryggja alla neyðuga hjálp og allar veitingar til foreldrini í viðgongutíðini.
  Skuldi tað hent, at lív stendur ímóti lívi og bæði ikki kunnu bjargast, er neyðugt at bjarga mammuni og veita henni neyðuga viðgerð.
text: #000050
text: Eg eri fyri at verja lív, og ynski tí bert at fosturtøks skal vera loyvd tá :
text: #000051
text: Sum útgangsstøði bert tá. Samstundis má lóggávan betrast fíggjarliga fyri tey sum hava tað vanskuligt – tí tey eru vorðin vid barn
text: #000053
text: Lógarbroyting og fosturtöka í USA
text: #000054
text: Mynd frá: – kort yvir ymsu lógirnar í statunum. Tað grönasta verjir ófödda barnið mest, sí fulla frágreiðing við at fylgja leinkjuni.
text: #000055
text: Fyri nökrum dögum síðani, 24. juni 2022, hendi ein stór broyting í fosturtökulógini í USA, tá ið hægstirættur kolldömdi eina avgerð frá 1973. Síðani hevur kjakið um fosturtöku í heiminum og í Föroyum verið á gosi.
text: #000056
text: Men hvat akkurát var tað sum hendi og hvat merkir broytingin?
text: #000057
text: USA hevur eina öðrvísi lógarskipan, enn vit hava her í Föroyum, og tí kann tað vera trupult at skilja akkurát hvat henda avgerðin merkir. Henda greinin fer fyrst at greiða frá lógar- og rættarskipanini í USA og síðani koma eitt sindur inn á söguna aftanfyri fosturtökulógina, sum vanliga verður kallað Roe v Wade. Um tú bert vilt lesa um stöðuna í dag, kanst tú leypa niður til brotið “Stöðan í USA í dag”.
text: #000058
text: USA er eitt samveldisríki samansett av 52 statum. Summar lógir eru galdandi fyri alt ríkið (t.d. grundlógin), men nógv er avgjört av stjórnini í hvörjum stati, soleiðis at lógin ikki er tann sama allastaðni í landinum.
text: #000059
text: Í Föroyum hava vit eina borgarliga rættarskipan (civil law), sum merkir at okkara lógir verða skrivaðar og atkvöddar um av politikkarum. Í USA hava tey hetta slagið av lóg, t.d. grundlógina, men havi umframt tað siðvenjulóg (common law).
text: #000060
text: Siðvenjulóg, er lóg sum kemur frá öllum avgerðum, sum verða tiknar í rættinum. Í USA er tað soleiðis, at tá ið ein sak er í rættinum tekum dómarin eina avgerð og gevur eina skrivliga frágreiðing um dómin út, har ið greitt verður frá avgerðini og grundgevingunum aftanfyri. Henda skrivliga frágreiðing telur síðani sum lóg framyvir og vanligt er at halda seg til hesa avgerðina, um ein líknandi sak kemur í rættin seinni.
text: #000061
text: Um tú ert ónögdur við eina avgerð ber til at klaga til ein hægri rætt, tí avgerðin hjá einum hægri rætti telur meir enn avgerðin hjá einum lægri rætti. Ovastur av öllum er hægstirætturin í USA.
text: #000062
text: Í 1969 bleiv Norma McCorvey við barn fyri triðju ferð. Hon var stök, illa fyri fíggjarliga og hevði mist foreldramyndugleikan av hinum báðum börnunum, ið hon hevði borið í heim. Hon visti ikki, hvat hon nú skuldi gera, men onkur skeyt henni fosturtöku upp. Hon búði tó í statinum Texas, har fosturtöka ikki var loyvd og bleiv tí sett í samband við tveir sakförarar, ið itu Linda Coffee og Sarah Weddington. Tær báðar vóru longu tá í ferð við at fyrireika ein sak, har tær ákærdu Texas fyri at hava eina fosturtökulóg, ið var í stríð við grundlógina. Tær manglaðu bara eina barnakonu, hvörs sögu tær kundu brúka, og hvörs vegna tær kundu saksökja Texas: hendan barnakona bleiv Norma, tó undir dulnevninum Jane Roe. Táverandi sakförarin hjá Texas æt Henry Wade, og tí bleiv málið kent sum Roe v Wade, har v stendur fyri versus, sum merkir ímóti.
text: #000063
text: Hægstirættur í USA avgjördi í januar í 1973 at fosturtöka er ein rættur staðfestur í grundlógini undir rættinum til “privatlív” og rættinum at velja um man vil hava börn. Avgerðin hevði trý punkt:
text: #000065
text: Í fyrsta trimestri (umleið 12 til 14 vikur av viðgongutíðini) skuldi fosturtöka vera loyvd. Mamman tók avgerðina í samráð við læknan.
  Frá endanum á fyrsta trimestri og upp til at barnið verður mett at kunnað yvirlivað um tað var fött, t.e. til barnið er lívfört, hövdu statirnir rætt til at verja heilsuna hjá mammuni við “rímiligum” avmarkingum.
  Frá at barnið er lívfört (í 1973 mett at vera um 28 vikur) kunnu statirnir, um teir ynskja, banna ella avmarka fosturtöku, uttan tá ið tað stendur um lív hjá mammuni.
text: #000066
text: Í 1992 kom fosturtökulógin aftur í hægstarætt í USA, men tá hendi eingin stórvegis broyting á lógina. Nú varð lógin simplari og segði, at áðrenn barnið var lívfört “hevur kvinnan rætt til at fáa eina fosturtöku uttan óneyðuga uppílegging frá statinum.”
text: #000069
text: Síðani gingu næstan 30 ár áðrenn fosturtökumálið kom aftur í hægstarættin. Hesuferð var tað í samband við eina lóg, sum staturin Mississippi samtykti í 2018. Lógin loyvdi ikki fosturtöku eftir 15 vikum av viðgongutíð, uttan so tað stendur um lív, ella barnið verður mett til ikki at kunna yvirliva uttanfyri móðurlív, sjálvt um öll læknalig hjálp verður veitt. Lógin legði dent á, at vit í dag vita meir enn nakrantíð fyrr, um hvussu skjótt barnið mennist í móðurlívi og nevnir ymiskt sum hendir í fyrsta trimestri. Lógin nevnir eisini, at aftaná 12 vikur er barnið í allar mátar “skapað sum eitt menniskja” við fingrum, eygum, gögnum o.s.fr..
text: #000070
text: Dagin eftir at lógin varð samtykt, saksökti Jackson Women’s Health Organization (ein fosturtökuveitari) statin Mississippi, tí teir hildu ikki lógina vera í samráð við amerikonsku grundlógina. Sakin endaði í hægstarætti og 24. juni 2022 varð avgjört, at lógin hjá Mississippi var ikki í stríð við grundlógina, tí fosturtöka var ikki ein grundlógartryggjaðar rættur. Fosturtöka er ongantíð beinleiðis nevnd í grundlógini, og hægstirættur skrivar í síni avgerð, at rætturin til frælsi ikki kann tulkast at merkja “rættur til fosturtöku”, tá ið fosturtöka í stóran mun var revsiverd í tíðini, tá ið grundlógin (við rættingum) varð skrivað. Í avgerðini kölldömdi hægstirætturin eisini Roe v Wade avgerðina frá 1973 og Casey avgerðina frá 1992.
text: #000071
text: Avgerðin hjá hægstarætti 24. juni 2022 bannaði ikki fosturtöku í USA. Síðani Roe v Wade avgerðina í 1973 hevur verið soleiðis, at landið setti kröv um hvussu fosturtökulógin skuldi vera í öllum statunum, hóast tey í statinum ikki ynsktu fosturtöku. Nú er tað fari útaftur til statirnar, sum merkir, at teir fólkavaldu politikkararnir kunnu samtykkja lógir, sum samsvara við tað, sum borgararnir halda. Alt eftir hvörjum stati tú ert í, er fosturtöka nú frí upp til föðing ella bert loyvd fyri at bjarga lívinum á mammuni. Tær ymsu lógirnar eru ikki samdar um, hvat málið snýr seg um, tí summar kallað lívið í móðurlívi eitt “ófött barn”, meðan aðrar kallað tað “eitt potentielt lív” ella bara nevna “graviditetin” hjá kvinnuni. Grundleggjandi ósemjan virkar til at vera um, hvat hetta lívið í móðurlívi er, og nær tað er ein persónur ella menniskja við öllum rættindum, sum hoyra hartil.
text: #000072
text: Í næstan 50 ár, hevur fosturtöka verið sæð í USA sum ein grundlógarrættur. Ein av reglunum, sum varð nýtt til at verja fosturtöku var hendan úr 14. rætting á grundlógina:
text: #000073
text: “...nor shall any State deprive any person of life, liberty, or property, without due process of law.”
text: #000074
text: “..heldur ikki skal nakar statur ræna lív, frælsi ella ogn frá einum persóni uttan rættvísa dómsviðgerð.”
text: #000075
text: So er spurningurin jú: hvat er ein persónur? Hvat er ein persónur um öll menniskju ikki eru persónar? Vit eru allarhelst öll samd um, at öll nýfödd börn eru persónar, hava treytaleyst virði og hava rætt til lív. Men um hetta ikki er galdandi frá gitnaði, so mugu vit duga at svara uppá hvat knappliga ger ein til ein persón. Er ein ávísur aldur ella eginleiki, ið ger okkum nóg lík vaksnum til at geva okkum rætt til lív? Og um so er, hvör er hesin eginleikin og hvör er hesin aldurin?
text: #000077
text: Roe v Wade avgerðin, 1973: 
text: #000082
text: Nýggj fosturtöku tilmæli frá WHO
text: #000084
text: Fyri góðum mánaði síðan kom Altjóða Heilsustovnurin (WHO) út við nýggjum tilmælum um fosturtöku. WHO er ein undirfelagsskapur hjá ST, sum varð stovnaður í 1948 við tí endamáli “at öll fólk skulu fáa so góða heilsu sum gjörligt”.
text: #000085
text: Frammaliga í 210-síðu langa bóklinginum frá WHO stendur, at tilmælini eru fyrst og fremst ætlað myndugleikum og politikarum, men eisini fosturtökuveitarum. Tey flestu tilmælini snúgva seg um fosturtökuhættir og líknandi, men í hesi greinini verður hugt nærri eftir trimum lógaruppskotum úr bóklinginum.
text: #000086
text: WHO sigur, at um tilmælini ikki vera fylgd, so kann hetta hava “keðiligar fylgjur” sum t.d., at fleiri börn vera född, tí at færri fosturtökur verða framdar. Harafturat siga teir, at tað er púra trygt (fyri mammuna) at taka fostrið, líkamikið hvussu langt hon er komin í viðgongutíðini.
text: #000088
text: Í hesum sáttmála er eitt barn at skilja sum eitt og hvørt menniskja yngri enn 18 ár, uttan so at barnið gerst myndigt fyrr sambært teirri lóg, sum er galdandi fyri barnið.
text: #000090
text: Spurningurin er so, hvussu fylgir bóklingurin hesum sáttmálanum? Tað er týðiligt, at einasti mátin tilmælini frá WHO kunnu tulkast til at virða rættindi hjá börnum og rættin til lív, er um barnið í móðurlívi ikki verður roknað sum eitt barn ella sum eitt menniskja yvirhövur.
text: #000091
text: Men hvat er tað sum knappliga ger okkum til menniskju? Er tað ein ávísur aldur? Um so, hvör aldur?
  Eitt barn fött í USA í viku 21 yvirlivdi við nógvari hjálp frá serfröðingum, men í t.d. Íslandi er frí fösturtöka til og við viku 22.
  Liggur virðið okkara í, um vit eru ynskt ella óynskt? Hvat serligt hendir, tá ið vit verða född, sum ger, at vit hava rætt til lív, hóast mamma okkara ikki ynskir okkum longur?
text: #000092
text: Í 2021 metti WHO at 73 mió. fosturtökur verða framdar um árið. Teir meta, at tað eru 3 fosturtökur fyri hvörji 10 fostur, sum eru gitin í móðurlívi.
text: #000093
text: Tað eru fleiri kanningar gjördar um hví kvinnur velja fosturtöku. Í eini kanning frá Guttmacher í 2005 vórðu 1209 kvinnur spurdar, um hví tær valdu fosturtöku. Fyrst kundu tær nevna fleiri orsökir, og tá sögdu 73% at tær ikki hövdu ráð til barnið, 48% at tær hövdu trupulleikar við pápanum og 74% at tær ikki hildu seg megna at taka sær av arbeiði, skúla, ella öðrum börnum, um tær fingu eitt barn afturat. Tá ið tær vórðu spurdar um hövuðsorsökina, sögdu tær allarflestu, at tær ikki földu seg klárar ella nóg væl fyri fíggjarliga at taka sær av einum barni. Einans 7% valdu fosturtöku vegna egna heilsu ella tí fostrið bar brek og 0,5% í samband við neyðtöku.
text: #000094
text: Í eini danskari kanning um fosturtöku frá 2003, har 1326 kvinnur vóru við var vanligasta orsök til fösturtöku aftur, at tær “ikki hövdu ráð til eitt barn beint nú” ella at teirra “sosiala stöða var ov óstabil”.
text: #000095
text: Er tað ikki eitt sindur óvæntað at fíggjarligu umstöðurnar skulu vera vanligasta orsök til fosturtöku í einum vælferðarsamfelagi sum okkara? Vilja vit ikki heldur liva í einum samfelag har eingin fölir seg noydda at velja fosturtöku tí tær ikki síggja aðrar möguleikar?
  Burdu vit ikki verið raskari at tikið okkum av kvinnum og mammum í okkara landi, soleiðis at eingin fölir seg noydda at velja barnið hjá sær frá?
  Her í Föroyum hava vit hjálparfelagskapin Mammuhjálpina, sum arbeiðir við at loysa júst henda trupulleikan. Mammuhjálpin kann m.a. veita praktiska hjálp, ráðgeving í almennum viðurskiftum og klæðir og útgerð til börn.
text: #000096
text: Vit vilja virka fyri, at ongin kvinna í Føroyum skal føla seg noydda at velja fosturtøku vegna vantandi hjálp. Vit ynskja somuleiðis, at allar mammur og familjur skulu vita, at tær kunnu venda sær til okkum, um tær hava tørv á ráðgeving og hjálp.
text: #000097
text: Börn okkara eru framtíðin og eru týdningarmesta tilfeingið eitt land hevur.
  Tað er kanska ikki altíð at besta loysnin fyri barnið er besta loysnin fyri mammuna. Men tað er týdningarmikið, at vit hugsa um báðar partar, eisini tá ið tað er trupult. Fosturtöka er jú ikki einasti mátin at loysa trupulleikan hjá eini barnakonu, ið ikki hevur ráð ella umstöður til eitt barn.
text: #000099
text: Fosturtöku tilmæli frá WHO: 
text: #000101
text: Föddur, 21 vikur: –
text: #000102
text: Kanning úr USA 2005: 
text: #000103
text: Nevndin mannaði seg á nýggjum eftir aðalfundin soleiðis:
text: #000107
text: Dagur og Vika: “Hví lógin ikki er broytt, og hví evnið er so trupult”
text: #000110