text: Genomið hjá menniskjum er samansett av DNA, sum er skipað í 46 kromosom, harav 23 eru frá hvørjum av okkara foreldrum. DNA er formað sum ein dupult spiral, ella ein snúðraður stigi; trapputrinini standa av fýra ymiskum ”bókstavum” (A, C, G og T), sum eisini kallast ‘nucleotidir’ ella basur, og hvørs raðfylgja avger funktiónina hjá ílegunum. DNA’ið kann yvirskipað deilast upp í tvær týpur út frá biologisku funktiónini (sí figur 3):
text: #000000
text: Ílegurnar eru tann grundleggjandi arviliga eindin. Fleiri ílegur virka sum ’uppskrift’ til eitt ávíst protein, t.d. eitt enzym. Proteinini eru grundleggjandi fyri eginleikarnar hjá kyknunum, og harvið funktiónirnar hjá livandi verum, og kunnu t.d. vera avgerandi fyri, um kyknur uppføra seg sum livrakyknur ella nervakyknur. Ílegurnar telja bert 1-2 % av okkara DNA.
text: #000001
text: Tað DNA’ið, ið leyp av, varð kallað ”junk-DNA”, tí hildið var, at tað ikki hevði nakra ávirkan á funktiónina hjá einari organismu. Við granskingini seinastu áratíggju hevur man tó funnið fram til, at DNA kann hava týdningarmiklar biologiskar funktiónir, hóast tað ikki eru kotur fyri protein, t.d. fyri reguleringina av hvussu aktivar ymiskar ílegur skulu vera. Tí kunnu mutatiónir í ikki-proteinkotaðum DNA eisini hava ein leiklut fyri menningina av eini sjúku.
text: #000002
text: Hvør ílega finst vanliga í fleiri ymiskum variantum hjá fleiri ymsum individum – í fleiri førum langt yvir hundrað – tí at hvør ílega kann variera fyri hvønn av teimum einstøku basunum. Nakrir av hesum íleguvariantunum kunnu darva funktiónina av tí proteininum, ílegan er koda til. Tað kann elva til, at persónurin verður sjúkur ella verður lættari sjúkur. Variatiónirnar koma av tilvildarligum mutatiónum í DNA’num, tað vil siga útskiftingar av teimum ”bókstavum”, ið DNA’ið stendur av. Mutatiónir kunnu m.a. henda við ávirkan frá orkuríkari stráling, so sum tað ultravioletta ljósið frá sólini, men fyri at vera arviligar skulu mutatiónirnar henda í kynskyknunum.
text: #000003
text: Av tí at genom innihalda stórar mongdir av informatión, er størsta avbjóðingin at finna tær týdningarmiku variatiónirnar í ”sátuni”. Bioinformatik software hjálpir við sorteringini. Hon (softwarin) kann hjálpa við at leita eftir vælkendum íleguvariantum ella ávisum formum fyri mutatiónum. Mutatiónirnar verða deildar upp í ymsar týpur, har nakrar hava meira lyndi til at broyta ella heilt oyðileggja ílegufunktiónirnar. Til dømis viðføra sokallaðar non-sense mutatiónir (”stop-mutatiónir”) vanliga ílegur, ið hava brek. Um granskarin biður telduna vísa allar non-sense mutatiónir, vil úrslitið sum kunnugt oftast vera ein listi við umleið 100 ílegum. Av tí sama verður uppgávan at finna fram til tí ella tær mutatiónir, ið elva til sjúku, nógv lættari. Tann, ið leitar, vil samstundis eisini fáa innlit í onnur álvarsom sjúkuyvirlit, t.v.s., at man far tilvildarligar finningar. Tann, ið kannar, kann eisini royna at sleppa undan hesum við tøkniliga at minka um talið av ílegum, ið vístar verða, men vil tá í fleiri førum eisini minka um møguleikan fyri at avgera sjúkuna hjá sjúklinginum.
text: #000004
text: Upprunalig kelda: Det Etiske Råd
text: #000005
text: Genomið hjá menniskjum er samansett av DNA, sum er skipað í 46 kromosom, harav 23 eru frá hvørjum av okkara foreldrum.
text: #000006
text: Um læknin av tilvild hevur funnið út av onkrum, hevur hann ikki havt møguleika til at fáa sjúklingin at taka støðu til, um...
text: #000007
text: Spurningurin um hvussu genomkanningar kunnu avbjóða virðingina fyri privatlívi hjá tí kannaða, er viðkomandi í...
text: #000008
text: Genomkanningar eru kanningar, har tað verða útvegaðar dátur um stórar partar av arvamassanum, tað vil siga genomið...
text: #000009
text: – frá traditiónsríkum íleguroyndum til genom-sekventeringar. Tær fyrstu genetisku royndirnar sóu dagsins ljós mitt í...
text: #000010
text: Vitanin, ið genom-royndir møguliga kunnu útvega, kann býtast upp í tveir bólkar av heilsuviðkomandi kunning, ið vísa...
text: #000011
text: ÍLEGUSAVNIÐ er tann føroyski Biobankin, sum umsitur upplýsingar um blóðroyndir, vevnaðarroyndir, staðfestar sjúkur og ættarbond hjá føroyingum. Uppgávan hjá Ílegusavninum er at tryggja, at upplýsingarnar eru rættar, verða væl vardar og goymdar trygt.
text: #000012