text: Tá ið eg leggi meg at sova á kvøldi, kann eg frøast um alt tað, sum heilin fer at gera – alt meðan tilvitskan fer at hvíla. Fyrr varð hildið, at tá ið vit svóvu, var heilin bert í dvala ella „sløktur“. Mitt í 20. øld tók svøvngransking dik á seg, og nú vita vit, at svøvnur er fjølbroyttur og neyðugur fyri alskyns virksemi. Svøvnur javnar m.a. immunverjuna og insulinskipanina og er tískil alneyðugur fyri kropsliga heilsu. Í seinastuni hevur gransking eisini víst á, hvussu svøvnur hevur stóran leiklut í okkara sálarligu vælveru, bæði viðvíkjandi tí kensluliga og tí kognitiva (fatanarliga). Harímillum hevur sambandið ímillum svøvn og minni hugtikið vísindafólk, og hevur tað elvt til eina ørgrynnu av kanningum.
text: #000001
text: Minni hevur ein týdningarmiklan leiklut í okkara gerandisdegi – mál, vitan, kognitión v.m. eru øll tongd at minninum. Uttan minni høvdu vit havt trupult við at fata heimin kring okkum, og lívið hevði verið uttan samanhang, av tí at ongar upplivingar vóru goymdar. Tá ið vit læra okkurt nýtt, er minnið viðbrekið, og fyri at tað skal vara, er neyðugt, at tað verður styrkt og lagt á goymslu. Svøvnur stuðlar hesari tilgongd (Dement, 1998; Rasch & Born, 2013).
text: #000002
text: Episodiskt minni er knýtt at einum samanhangi (t.d. tíð, staði, kenslum o.ø.) og kann tilvitað verða framkallað. Sum dømi minnist tú kanska væl, hvar tú vart, hvør var har, og hvørjar kenslur tú hevði, tá ið tú lærdi at súkkla. Semantiskt minni kann eisini tilvitað verða framkallað, men er ikki knýtt at einum samanhangi. Til dømis er tað, at París er høvuðsstaðurin í Fraklandi, eitt semantiskt minni, av tí at tað er ein partur av tínari vitan, heldur enn at vera knýtt at einum ávísum samanhangi. Men fyri at gerast partur av tínari vitan, lærdi tú kanska um París í nógvum ymiskum samanhangum. Við tíðini samantvinnaðust minnini og blivu óheft av samanhanginum.
text: #000003
text: Episodiskt minni er serliga bundið at einum øki í heilanum, sum eitur hippocampus. Hippocampus hevur tann leiklutin at miðla samskifti ímillum heilaøki, tá ið vit uppliva ella læra okkurt nýtt. Harvið er hippocampus miðdepilin, tá ið vit skapa og framkalla minni, ið eru sett saman av ymiskum pørtum. Við hjálp frá hippocampus kunnu vit skjótt mynda eitt nýtt episodiskt minni; tó verður tað eisini skjótt gloymt ella útskift av líknandi minnum, um tað ikki verður goymt. Við at endurvirkja minnini verða tey sterkari og løgd í langtíðar goymslu og verða tí ikki eins tongd at hippocampus – svøvnur veitir góðar umstøður til júst hesa tilgongd (Diekelmann & Born, 2010; Klinzing et al., 2019; Rasch & Born, 2013).
text: #000004
text: Tá ið vit sova, fer heilin ígjøgnum fýra ymisk svøvnstig: fyrsta, annað, triðja svøvnstig og REM (rapid eye-movement). Stigini skiftast í ringrás, har hvør ringrás varar umleið 90 minuttir (sí mynd 1). Hitt neyvasta tólið at máta svøvn nevnist polysomnografi, har vit nýta fleiri (poly) rásir til at máta (grafi) virksemi í heila, eygum og vøddum í svøvni (somno). Á fyrsta svøvnstigi eru vit ímillum at vera vakin og at sova, og hetta sæst, tá ið heila-, eygna- og vøddavirksemi gongur seinni. Annað stigið sæst á heilavirkseminum, og er sermerkt av k-kompleksum (ein einkult seinbylgja) og heilavirksemi, ið verður nevnt svøvn spinlar (uml. 11-16 Hz). Triðja stigið, eisini nevnt seinbylgjusvøvnur, vísir ofta størri og seinni bylgjur umframt svøvn spinlar. Hitt seinasta stigið er sermerkt av skjótum eygna- og heilavirksemi, men lágum vøddavirksemi, og verður tí nevnt rapid eye-movement (REM) svøvnur. Serliga er tað seinbylgjusvøvnurin, ið er týdningarmikil fyri minnið.
text: #000005
text: Svøvnur leggur minnini á goymslu
text: #000007
text: Í 1924 løgdu granskararnir, Jenkins og Dallenbach, til merkis, at royndarluttakarar mintust betur nýliga lærd orð, eftir at teir høvdu sovið, enn eftir at teir høvdu verið vaknir. Granskararnir tulkaðu hetta sum, at í svøvni eru vit óvirkin, og harvið eru vit vard ímóti nýggjum upplivingum, sum kunnu koma ístaðin. Nógvar kanningar hava víst líknandi fyrimunir við at sova eftir nýggjan lærdóm (Ashton et al., 2020; Gais et al., 2006; Payne et al., 2012). Síðani tá hevur gransking tó víst, at svøvnur hevur ein meira virknan leiklut í minnisgoymslu (sí mynd 2; Diekelmann & Born, 2010; Klinzing et al., 2019; Rasch & Born, 2013).
text: #000008
text: Við at kanna EEG heilavirksemi kunnu granskarar fáa meiri innlit í hesa goymslu-tilgongdina í svøvni. Kanningar vísa, at eitt neyvt samanspæl ímillum seinbylgjur og spinlar er knýtt at neyvari tilvitað minni (Bar et al., 2020; Helfrich et al., 2018). Betrar tú um samanspælið ímillum seinbylgjur og spinlar í svøvni (við at nýta ávísa ljóðtøkni, ið er lagað eftir heilavirkseminum), betrar tú eisini um minnisvirksemið eftir svøvnin (Ngo et al., 2013). Hesar kanningar vísa, at seinbylgjur og spinlar hava stóran leiklut í at leggja minni á goymslu.
text: #000010
text: Hvussu vita vit, at minni verður virkið aftur í svøvni? Ein máti at svara hesum er at vita, um heilavirkni, sum var til staðar, tá minnini blivu myndað, eisini er til staðar í svøvni. Ein annar máti er at stýra endurvirkseminum við at nýta lukt ella ljóð, sum eru knýtt at minnum, fyri síðani at vita, hvørja ávirkan tað hevur á minnisvirksemi eftir svøvnin (t.e. hvussu væl luttakarar minnast). Vit royndu júst hetta og funnu fram til, at luttakararnir mintust betur myndir og orð, ið vóru knýtt at ljóðum, sum vit endurspældu fyri teimum í svøvni, enn tey, vit ikki endurspældu (hetta sást ikki á teimum, sum vóru vakin). Ljóðini í svøvni øktu eisini um EEG svøvnspinlar. Tað var serliga áhugavert, at við støði í EEG virkseminum í svøvni kundu vit nágreiniliga flokka, hvør mynd varð virkin aftur (hvørt tað var ein lutur ella eitt stað), og hetta var eisini knýtt at minnisvirksemi eftir svøvnin (Cairney et al., 2018). Hesi úrslit vístu, at minni verða endurvirkjað í svøvni, og at hetta stuðlar minnisgoymslu. Harafturat hevur nýggjari gransking prógvað, hvussu samanspælið ímillum seinbylgjur, spinlar og endurnýggjan av minni eru knýtt at betri minni (Schreiner et al., 2021). Samanumtikið vísa hesar kanningar, hvussu svøvnur hevur virknan leiklut í minnisgoymsluni.
text: #000011
text: Aðrar kanningar hava eisini víst, hvussu svøvnur ger, at minni verða óheft av hippocampus (Takashima et al., 2009; Takashima et al., 2006). Tvørturímóti vilja aðrir granskarar vera við, at episodisk minni ongantíð rættiliga verða óheft av hippocampus (Nadel et al., 2007; Yonelinas et al., 2019). Hetta er eitt afturvendandi kjak ímillum svøvngranskarar. Tó er breið semja um, at svøvnur hevur ein leiklut í minnisvarðveitslu. Hugsast kann, at nøkur minni verða óheft, meðan onnur varðveita teirra goymslustað í hippocampus.
text: #000012
text: Svøvnur fyrireikar teg til at mynda nýggj minni
text: #000013
text: Vit kenna øll kensluna av vera endurnýggjað eftir, at vit hava sovið. Ein vísindalig teori sigur, at svøvnur hevur tann eginleikan at javnføra nervaskipanina, soleiðis at sambandið ímillum nervakyknur verður endurstillað (Tononi & Cirelli, 2014). Tá ið vit eru vakin, styrkjast skoytini ímillum nervakyknur, og orkunýtslan blívur við at vaksa so leingi, sum vit eru vakin. Seinbylgjusvøvnur endurstillar hetta sambandið. Svøvnur er tískil neyðugur fyri, at heilin heldur fram at vera smidligur. Við at endurstilla nervakyknuskoytini, verður heilin „ruddiligari“, og hetta hevur fyrimunir fyri minni og læruevni. Fleiri kanningar hava prógvað, at svøvnur betrar um læruevni (Mander et al., 2011; Ong et al., 2020; Yoo et al., 2007). Hetta kann vera orsakað av nervakyknu javnføran, men kann eisini tulkast sum, at svøvnur umskipar goymslustaðið.
text: #000014
text: Samstundis sum sovandi heilin umskipar minni frá hippocampus til neocortex, er jú eisini hugsandi, at hann ger klárt til at skapa nýggj minni næsta dag. Tó vantar gransking, um tað er samband ímillum minnisgoymslu í svøvni og læruevni dagin eftir – hetta kannaði eg í mínari ph.d. (Guttesen et al., 2022). Luttakarar komu á svøvn-laboratoriið um kvøldið, har teir fullførdu eina minnisuppgávu (at knýta myndir til støð). Síðani svóvu tey, ella vóru tey vakin alla náttina í laboratoriinum. Morgunin eftir fullførdu tey somu minnisuppgávu sum kvøldið fyri. Hetta var fyri at máta minnisgoymlsu – hvussu minni broytast um náttina, við ella uttan svøvn. Eftir hetta fullførdu tey enn eina minnisuppgávu (at knýta myndir til orð), meðan vit mátaðu EEG heilavirksemið – hetta var fyri at máta, hvussu svøvnur og svøvnloysi ávirka læruevni. Allir luttakarar fullførdu bæði eina nátt við svøvni og eina uttan svøvn við í minsta lagi einari viku ímillum.
text: #000015
text: Kanningin vísti, at svøvnur samanborin við svøvnloysi veitir fyrimunir fyri bæði at leggja minni á goymslu og at skapa nýggj eftirfylgjandi minni. Hóast hetta, var einki samband ímillum minnisgoymslu um náttina og læruevni dagin eftir. Tí kann tað hugsast, at svøvnur stuðlar hesum báðum førleikunum á ymiskan hátt. Harumframt vísti kanningin, at svøvnloysi ávirkar heilavirksemi, ið er knýtt at læruevnum. EEG virksemi frá 12-20 Hz minkar vanliga, tá ið vit læra, og hetta vísti okkara kanning eisini, men bert eftir at luttakarar høvdu sovið. Eftir svøvnloysi var hetta eyðkenni í heilavirksemi ikki staðfest. Tí tykist tað sum, at svøvnloysi ávirkar heilavirksemi, ið hevur týdning fyri læruevni.
text: #000016
text: Samanumtikið vísir gransking, at svøvnur spælir ein stóran lut í okkara minni, bæði áðrenn og eftir at vit læra okkurt nýtt. Tó eru tað nógvir ósvaraðir spurningar um júst hvat og hvussu, sum er mær ein framíhjárættur at granska í. Við hesum í huga, tá ið tú í kvøld leggur teg at sova, so er bert at leggja høvdið afturá, njóta hvíldina og lata heilan gera sítt „húsliga arbeiði“.
text: #000017
text: Hevur tú ein spurning um svøvn og minni, ert tú vælkomin at spyrja. Anna á Váli Guttesen. Teldupostur: annaavali.guttesen@york.ac.uk
text: #000018