text: Skuldfrágonga / Treytir fyri nýtslu
text: #000004
text: Er tað ov óítøkiligt at tosa um eina generella sexistiska mentan?
text: #000005
text: Í fyrndini, tá eingin hevði ognarrætt til náttúrutilfeingið fram um nakran annan, áttu allar livandi verur alt í felag – djór og menniskju. Eingin forðaði nøkrum menniskja í at fáa sær burtur av tí, sum náttúran gav, eins og eingin forðar fuglunum í at liva av tí, teir finna sær í náttúruni. Fólk livdu av tí, sum var beinleiðis fyri hondini, og máttu royna at yvirliva við tí. Øll høvdu sostatt eitt gólv at standa á, sum var teirra trygd fyri yvirlivilsi. Men soleiðis er ikki meira hjá okkum menniskjum. Øll hava ikki longur atgongd til eitt slíkt ‘gólv’ (tvs. lívsgrundarlag) at standa á.
text: #000007
text: Landsins tilfeingið – tað verið seg jarðfeingi og sjófeingið – er enn “gólvið”, ella við øðrum orðum, lívsgrundarlagið undir okkum øllum. Tað er tað, sum alt samfelagið byggir á. Uttan tað doyggja vit í hungri. Men í dag er so gott sum alt náttúrutilfeingið ognartikið. Alt er latið í privatar hendur ella til landsins myndugleikar at umsita, tí tað jarð- og sjófeingi, sum tey privatu ikki hava fingið til ognar longu, meta myndugleikar seg at hava rættin til at ráða yvir.
text: #000008
text: Hetta merkir, at atkoman til tey virði, sum vit jú í grundini øll høvdu lut í einaferð, áðrenn tey vóru ognartikin, eru ikki longur til fría nýtslu fyri tey flestu. Summi hava fingið “rætt” til at nokta øllum øðrum atgongd til tað tilfeingið, sum var – og enn er – lívsgrundarlagið undir øllum.
text: #000009
text: Nógv hava gloymt, hvat orðingin “fólksins ogn” merkir, og hví tað eitur so. Vit hugsa ikki longur – ella í øllum førum sjáldan – um, at tað, sum (enn) ikki er á privatum hondum, eigur eingin ávísur. So í roynd og veru eiga øll tað eins og upprunaliga – á sama hátt sum vit “eiga” luftina, vit anda í okkum hvønn dag. Har av orðingin “fólksins ogn”. Men nú er so langt síðani, at mestsum alt bleiv ognartikið, at vit hava gloymt, hvussu tað var áðrenn, og duga ikki at ímynda okkum verðina øðrvísi, enn hon er í dag.
text: #000010
text: Privat fólk, sum í dag sita á einum stórum parti av náttúrutilfeinginum, siga seg at hava uppiborið at eiga hesi virði, tí tey – ella forfedrar teirra – gjørdu eitt stórt arbeiði og løgdu so nógvar íløgur í tilfeingið, at tey meta seg at hava fullan – søguligan – rætt til at eiga tað.
text: #000011
text: Men hvat merkir hetta í veruleikanum, tá ein hugsar um avleiðingarnar, sum ognartøkan hevur havt fyri øll onnur? Fyri tey, sum ongan part fingu í náttúrutilfeinginum, hevur ognartøkan merkt, at tey og eftirkomarar teirra ikki longur hava somu trygd fyri einum lívsgrundarlag, sum forfedrar teirra høvdu. Tey fingu ongantíð nakra trygd fyri, at okkurt kom ístaðin, sum var líka nógv vert sum tað, ið forfedrar teirra áður kundu byggja sína tilveru á, og sum tey nú hava mist atgongd til.
text: #000012
text: Hóast eftirkomarar teirra ognarleysu onga ávirkan sjálvir hava havt á – ella onga skuld eiga í støðuni, teir eru í – so líða teir enn undir, at forfedrarnir onkursvegna mistu atgongd til tilfeingið, til næstan einki var eftir. Tey kunnu, sum er, einki gera fyri at fáa tey rættindini aftur, sum forfedrar teirra høvdu. Ognarrætturin er jú sbrt. grundlógini friðhalgaður. Hetta er til størstan fyrimun fyri tey, sum tilvildarliga eru arvingar eftir tey, sum einaferð fingu sær tilfeingið til ognar so ella so, men sum einki sjálvi hava gjørt fyri at eiga allar hesar ognir.
text: #000013
text: Veruleikin er jú, at aloftast var eingin, sum spurdi nakran annan eftir, tá onkur upprunaliga fekk sær tilfeingið til ognar. Í nógvum førum mótmælti eingin heldur – helst tí, at so leingi nógv meira var at taka av, var ognartøka ikki tann stóri trupulleikin. Um so var, at nakar mótmælti, høvdu tey helst ongan kjans, antin tí tey t.d. vóru við undirlutan og máttu bara flyta seg fyri yvirmaktini. Ella tey lótu seg keypa til at flyta av jørðini fyri lítið og lætt uttan veruliga at vera tilvitandi um, hvørji virði, tey sleptu sær av við, og sum bant eftirkomarar teirra fyri alla framtíð. Hugsa bara um upprunafólkini í Ameriku. Men nú, tá mestsum alt tilfeingið í heiminum er ognartikið, standa vit knappliga við einum trupulleika.
text: #000014
text: Uttan so, at tey hava valt at selja burturav, sita arvingarnir hjá ognartakarunum nú á øllum hesum virðum, ið eru lívsneyðug fyri øll, uttan at hava gjørt annað fyri tað enn bara at vera arvingar, og kunnu – um teir vilja tað – í grundini gott sita við øllum rættinum til virðini í ættarlið eftir ættarlið eftir ættarlið – í prinsippinum í allar ævir. Velja tey at selja burturav, eru tað bara tey, sum eru lutvíst múgvandi frammanundan, ið hava ráð til at keypa. Tískil er úrslitið við tíðini, at næstan bara múgvandi fólk – ella fólk við ræðisrætti yvir jørð ella sjógvi – eiga ella hava einkarrætt til so gott sum alt, sum onnur eisini mugu liva av.
text: #000015
text: Tað er jú ein sannroynd, at øll noyðast onkursvegna enn at hava okkurt at liva av – ikki bara eftirkomararnir hjá ognartakarunum. Nú tey ognarleysu ikki longur frítt kunnu brúka náttúrutilfeingið sum lívsgrundarlag, hvat skulu tey so byggja sína tilveru á? Hvat skulu tey gera fyri at yvirliva?
text: #000016
text: Fyri tey flestu, sum einki eiga frammanundan og tí mugu byrja frá 0, eru ikki so nógvir aðrir valmøguleikar enn at bjóða seg fram sum arbeiðsmegi til tey, sum hava ráð at gjalda teimum løn. Men tað krevur av fólki, at tey geva seg undir treytirnar, sum løngjaldarin setur. Tey kunnu jú ikki vera fyriuttan løn, um tey skulu yvirliva, so afturfyri lønina eru tey noydd til at geva frá sær nógv rættindi.
text: #000017
text: Tey mugu t.d. finna seg í, at tey ikki longur hava fult frælsi og tamarhald á sínari tíð og heldur ikki avgerðarrættin yvir, hvat tey skulu gera ella framleiða í arbeiðstíðini. Tey eiga heldur ikki tað, tey framleiða. Onnur hava ræðisrættin yvir tí, umframt yvir meginpartinum av teirra tíð og orku. Í roynd og veru eru tey vorðin annara ogn – í øllum førum í arbeiðstíðini, sum fyllir tað mesta av vaknu tíðini og tekur tað mesta av orku teirra. Tey hava jú einki annað val enn at selja sína arbeiðsmegi, so hóast tey fáa løn afturfyri arbeiðið og ávísa frítíð, so ber í grundini til at siga, at tey eru “nútíðarinnar trælir” – í øllum førum parttíð, tí í arbeiðstíðini eru tey í veruleikanum “fangar” hjá arbeiðsgevarunum. Tey kunnu jú ikki fara frá arbeiðnum uttan so, at tey risikera at missa starvið – og harvið lønina, sum tey ikki kunnu vera fyriuttan, skulu tey yvirliva.
text: #000018
text: Men ein stórur partur av samlaðu arbeiðsmegini fær bara akkurát nóg mikið til, at tey kunna billa sær inn, at tey hava eitt ávíst frælsi – helst fyri at fyribyrgja ov stórari ónøgd og harvið møguligum uppreistri. Soleiðis gerst tað minni sjónligt, at tey flestu ognarleysu eru tvingað til at liva av annara náði og undir treytum, sum onnur seta, her undir einari ørgrynnu av lógum og reglugerðum, sum siga: “Nei, hetta mást tú ikki, ella hatta mást tú ikki, tí onkur annar eigur ella hevur øll rættindini t.d. til hatta jarðfeingi ella hatta sjófeingið”.
text: #000019
text: Jú, vist er lønarlagið og materielli vælstandurin hækkaður við tíðini í mun til fyrr – eisini fyri tey lægst løntu. Men enn er tað soleiðis, at ein stórur partur av fólkinum er í meir ella minni støðugari fíggjarligari trongstøðu, hóast tey arbeiða seg um rygg dagliga gjøgnum mestsum alt lívið. Kortini klára tey í roynd og veru bara so dánt at yvirliva frá mánaðarløn til mánaðarløn, nógv uttan so mikið sum nakrantíð at fáa ráð til at tryggja sær egið tak yvir høvdið. Og alla tíðina mugu tey liva við hóttanini hangandi yvir høvdinum um, at missa tey arbeiðið ella megna tey ikki at útvega sær nóg mikið av inntøku hendan mánaðin, kunnu tey missa sín bústað og enda í armóð. Ein óvæntað rokning kann gera allan munin.
text: #000020
text: Gamaní ber til at vísa á ávísan sosialan mobilitet, har onkur ognarleysur hevur megnað at stríðst seg burtur úr fátækdømi og hevur flutt seg langt upp eftir samfelagsstiganum – kanska bara við egið tógvið strið ella orsaka av hepni – ella bæði. Men tað er undantakið. Verri enn so øll ognarleys hava evnini til íverksetan og/ella megna at sannføra investorar um náðiligast at spýta pengar í teirra verkætlanir. Og verri enn so øll hava heldur orku til at stríða seg gjøgnum eina útbúgving, sum kanska útloysir frægari størv við hægri løn.
text: #000022
text: Fyri nógv ognarleys stendur valið tí ofta ímillum at noyðast at taka til takka við teim ringast løntu, vánaligastu størvunum, sum tey fægstu vilja hava – ella at vera arbeiðsleys. Hava tey ov lítla inntøku til at keypa sær bústað ella leiga sær eina góða íbúð, stendur valið ímillum at noyðast at búgva í vánaligum bústøðum, tey kanska ikki hava ráð til at umvæla heldur – ella enda sum heimleys á gøtuni. Eru fólk í slíkari kroystari støðu, hava tey ikki nógvar møguleikar. Uttan so at tey velja at royna at ríka seg við at gera brotsgerðir, sum tó oftast enda við, at tey enda í eini nógv trengri støðu, ja, so mugu tey góðtaka samfelagsins treytir og taka til takka við tí, sum tey náðiligast fáa bjóðað afturfyri sína arbeiðsorku. Tað verður enntá væntað av teimum, at tey eru eyðmjúk og djúpt takksom fyri bara at sleppa at arbeiða, og at tey eru nøgd við molarnar, tey fáa afturfyri. Tað er jú betri enn einki, ikki so?
text: #000023
text: Soleiðis verða nógv fólk hildin í fastatøkum av teimum, sum eru valdmiklari enn tey. Støðan í dag er, at tey flestu ognarleysu ikki hava nógvar møguleikar at útvega sær tað, teimum tørvar til lívsins uppihald – mat, klæðir og bústað – uttan so, at tey geva sítt frælsi frá sær fyri náðiligast at ‘sleppa’ at arbeiða hjá teimum, sum eiga tilfeingið, ella ‘sleppa’ at vera undir almennari forsorg, ella ‘sleppa’ at læna pengar frá bankanum, sum tey kanska mugu stríðast og strevast mestsum alt lívið fyri at rinda aftur í dýrum dómum við renturs rentum. Tey valdmiklu, sum tey ognarleysu ofra mesta av sínum frælsi til, gerast harvið bara enn ríkari og fáa alt meira vald til at seta treytirnar fyri øll hini. Og um øll hini ikki ganga undir hesar treytir, er armóðin teimum vís.
text: #000024
text: Sæð frá hesum vinkli, er tað so í veruleikanum ikki eitt sindur bakvent, at tey, sum hava onnur til at arbeiða fyri seg, verða rópt “arbeiðsgevarar“, sum um arbeiði er ein “gáva”, tey geva øðrum? Meðan tey, sum arbeiða, verða rópt “arbeiðstakarar“, sum um tey “taka” nakað frá teimum, tey arbeiða fyri. Er tað ikki akkurát øvut? At tey, sum arbeiða, “geva” øðrum sína arbeiðsorku, meðan tey, sum tey arbeiða fyri, “taka” teirra arbeiðsorku? Hesin mátin at orða hesi viðurskifti sigur nakað um, hvør veruliga hevur valdið í samfelagnum, og hvønn vit halda viga tyngst.
text: #000025
text: Munur verður gjørdur á fólki
text: #000027
text: Ein stórur partur av fólkinum verður soleiðis tvingaður til at liva meira ófrælst undir harðari treytum og verri korum enn tey hepnu, sum eru fødd inn í familjur, sum eru betri fyri og kunnu geva teimum fíggjarliga trygd frá byrjan. Ymisku útgangsstøðini skapa soleiðis ein ójavnan leikvøll, har fyritreytirnar ikki eru tær somu fyri øll frá føðingini. Tey hepnu hava meira frælsi, tí tey eru t.d. ikki tvingað í sama mun til at arbeiða fyri onnur fyri at yvirliva. Tey hava t.d. eisini betri ráð til at taka longri útbúgvingar. Tey fáa ofta eisini betri hjálp í familjuni, tí foreldrini eru kanska eisini væl útbúgvin og væl fyri í aðrar mátar.
text: #000028
text: Um tey, sum ikki hava henda fyrimun, skulu megna at berja seg burtur úr teirra vánaligara útgangsstøði, mugu tey ígjøgnum eitt nógv meira tógvið stríð, enn tey, sum eru fødd antin við silvur- ella enntá gullskeið í munninum. Um tey ognarleysu yvirhøvur skulu hava ráð til at lesa, noyðast tey t.d. at brúka nógva tíð uppá at arbeiða við síðuna av lesnaðinum. Tað merkir sjálvsagt, at tey ikki fáa miðsavnað seg líka nógv um lesnaðin sum hini, ið sleppa undan at skula arbeiða við síðuna av. Tey fáa haraftrat ofta onga hjálp heimanífrá – hvørki fakliga ella fíggjarliga, tí foreldrini ikki eru før fyri at hjálpa. Tað sigur seg sjálvt, at tá er verri at klára seg ígjøgnum. Tí eru tað eisini lutfalsliga fá av temum, sum ongan fyrimun høvdu frá føðingini, ið megna at lyfta seg so mikið upp um teirra tyngra sosiala arv, at tey náa hartil, at tey kunnu liva eitt frælsari lív, har tey sjálvi – og ikki onnur – seta treytirnar.
text: #000029
text: Hóast eingin, sæð frá einum etiskum sjónarmiði, í grundini er føddur meira verdur enn nakar annar, loyvir samfelagsskipan okkara soleiðis, at munur verður gjørdur á fólki. Vísa fólk ónøgd við henda ójavna, verða tey skjótt ákærd fyri bara at vera neilig ella øvundsjúk, ella fyri at vera beinleiðis letingar, ið bara ikki tíma at gera ella ofra tað, sum skal til fyri at lyfta seg úr fátækraváganum. Samstundis verður sæð burtur frá teim fyrimununum og framíhjárættindum, sum tey, ið eru úr meira múgvandi familjum, hava, men sum tey persónliga verri enn so altíð hava gjørt seg meira uppibornan til enn onnur. Tey eru bara tilvildarliga fødd inn í meira ressursusterkar familjur og hava tí undandrag fram um øll hini, ið mugu byrja frá 0 ella minni.
text: #000030
text: Tað er ein sannroynd, at ójavni, ófrælsi og vánalig grundvilkor eru orsøk til sjúku og ringa sálarheilsu í samfelagnum. Mong dømi eru um, hvussu summi missa fótafestið undir treytunum, sum núverandi samfelagsskipan áleggur fólki. Tað er alt ov lætt at detta av í svinginum. Lagnan kann t.d. knappliga raka summi fólk hart av ymiskum orsøkum, sum tey ikki hava tamarhald á. Sjúka, deyði, hjúnaðarskilnaður o.a. kann koma í spæl og føra við sær strongd og tunglyndi, soleiðis at fólk til tíðir vera niðurbrotin og óætlað verri fyri til at lúka treytirnar, arbeiðsgevararnir seta. Tey missa tí kanska síni størv og harvið inntøkuna, tey mugu hava at liva av.
text: #000031
text: Summi verða loftað og fáa forsorgarhjálp, men bert um tey lúka nakrar – ofta sera strangar – treytir. Men vansin við at fáa forsorgarhjálp er, at tey, sum fáa hana, verða stigmatiserað og eru ofta sædd niður á av øðrum. Hetta ávirkar aftur teirra egnu sjálvsmynd neiliga, so tey ofta bara gerast enn meira niðurbrotin. Flest fólk vilja uttan iva helst klára seg sjálvi – eisini fyri at sleppa undan at vera stemplað sum samfelagsnassarar. Men ert tú fyrst í forsorgarskipanini, er tað ikki sum at siga tað at sleppa burtur úr henni aftur.
text: #000032
text: Hin vegin motiverar tað heldur ikki til meira arbeiðshug, um ein verður revsaður fíggjarliga fyri at vísa initiativ. Tað kann væl vera, at tú hevur hug at brúka arbeiðsloysistíðina uppá so spakuliga at byggja okkurt smávirksemi upp við onkrum, tú brennir fyri at gera, og sum kanska kundi endað við, at tú fekst stovnað tína egnu fyritøku og kundi blivið tín egni arbeiðsgevari. Men nei, tað sleppur tú ikki – ikki uttan at missa inntøkutrygdina, tí tú SKALT vera tøk/ur á arbeiðsmarknaðinum fyri aðrar arbeiðsgevarar fyri at fáa arbeiðsloysisstuðul. So skipanin tvingar teg sostatt antin til at seta teg hendur í favn – ella til at taka okkurt arbeiði, sum skipanin áleggur tær, men sum tú ikki hevur biðið um og kanska hevur lítlan hug til at røkja, tí tú veitst, at tað ikki er har, tú fært brúkt tíni evni og førleikar best.
text: #000034
text: Úrslitið er, at nógv, sum fáa almennan stuðul av ymiskum slag, enda í einum slag av limbo – ella stillstøðu. Damned if you do, damned if you don’t. Vandin er eisini, at tað gerst alt torførari at fáa arbeiðsgevarar til at trúgva, at tú ert verd/ur at seta í starv, jú longri tíð tú hevur verið úr arbeiðsmarknaðinum. Tað sær ikki gott út á CV’num. Úrslitið er, at summi óviljað enda í einum óndum snyrili sum langtíðararbeiðsleys, ið tey ikki sleppa burturúr.
text: #000035
text: Summi megna ikki at liva upp til treytirnar, sum myndugleikarnir seta fólki fyri at fáa forsorg, og fáa tí einki. Men tey megna heldur ikki at arbeiða – ella tey fáa einki arbeiði, sum tey megna at passa, og mugu tí liva í djúpasta fátækdømi. Hetta førir aftur nøkur út í at fremja desperatar gerðir. T.d. blíva tey kanska misbrúkarar ella gerast brotsmenn, sum tíverri bara førir meira desperatión og meira vanlagnu við sær. Ein skrúva uttan enda, sum kann kosta samfelagnum nógvar pengar í síðsta enda.
text: #000036
text: Ójavnt, hvussu væl tað loysir seg at arbeiða
text: #000037
text: Tað skal loysa seg at arbeiða, verður sagt, og tað ljóðar jú mikið gott og rætt. Men veruleikin er, at tað er sera ójavnt, hvussu væl tað loysir seg – alt eftir hvør tú ert, ella hvørjar fortreytir tú hevur. Summi fáa nógv fyri lítið ella einki arbeiði at gera, meðan onnur fáa lítið ella einki fyri at gera nógv arbeiði. Nógv ognarleys arbeiða kanska nógv meira enn tey, sum sleppa undan at arbeiða so nógv, tí tey eiga so nógv frammanundan.
text: #000038
text: Onkur sigur kanska, at tað mugu vit bara liva við, tí uttan teir ríku arbeiðsgevararnar høvdu arbeiðsfólkini einki arbeiði, har tey kunnu skapa tey virði, sum ríka samfelagið. Tí eru arbeiðsgevararnir “meira verdir” – tvs. meira verdir fyri samfelagið at verja. Hin vegin høvdu eingi virðið verið skapt uttan arbeiðsfólk. So hvør er mest “verdur”?
text: #000039
text: Hóast tey ognarleysu í nógvum førum kanska arbeiða meira, framleiða meira og harvið skapa meira samfelagsvirði við sínum arbeiði enn hini gera, fáa tey kortini als ikki tað sama burtur úr sínum arbeiði. Lønin/samsýningin, sum ymisku bólkarnir fáa, samsvarar ofta als ikki við arbeiðsavrikið hjá teimum. Býtið javnvigar ikki. Langt frá.
text: #000040
text: Men soleiðis hava lívstreytirnar verið so leingi hjá teim flestu, at tað eftirhondini verður hildið at vera náttúrugivið, at tað er so stórur munur á fólki. Vit hava livað so leingi við hesum, at vit eru farin at halda ójavnan vera “náttúrligan”. Vit billa okkum inn, at tey, sum eru verri fyri enn onnur, sjálvi bera alla ábyrgdina av støðuni, tey eru í. Fátækdømi verður hildið at vera so mikið “náttúrligt”, at nógv eru sannførd um, at fólk sjálvi hava alla skyldina, um tey ikki tola løgin og detta burtur ímillum, og at tey tí ongan rætt hava til at krevja at verða tryggjað eina inntøku.
text: #000041
text: Men tað hongur ikki heilt saman, tí samstundis halda vit, at tað er í fínasta lagi, at onnur eru tryggjað lívlanga inntøku, bara tí tey tilvildarliga eru fødd inn í eina vælhavandi familju, sum hevur hópað sær ognir upp gjøgnum kanska mong ættarlið. Apropos bíbilsku orðingina “teimum sum hava, skal vera givið”... Summi hava nevniliga nógv meira frælsi og fíggjarliga trygd frá føðingini enn onnur, uttan at tey hava lyft hond frá síðu fyri tað. Eru hesi hepnu fólkini komin høgt á strá, tí tey hava uppiborið tað? Eru tey onkursvegna fødd meira “verd” enn onnur?
text: #000042
text: Soleiðis er sjálvandi ikki. Langt frá. Kongar og drotningar kunnu tykjast meira “verd” enn onnur, so uppstásað tey eru, og so fínt tey búgva, men tey eru sjálvandi menniskju upp á gott og ónt eins og øll vit onnur. Líkamikið hvussu høgan piedestal, vit seta tey á, verður blóðið ikki bláari fyri tað. Veruleikin er, at tey kunnu bara sita á trúnuni, so leingi vit onnur góðtaka, at tey sita har – ja, so leingi eingin rópar, at keisarin er nakin.
text: #000043
text: Samhaldsfesti fríar okkum sum menniskju
text: #000044
text: Hvussu ber tað til, at nógv halda, at tað er í fínasta lagi at lata summi hava treytaleysa fíggjarliga trygd alt lívið, næstan uttan at tey lyfta hond frá síðu fyri at gera seg uppibornan til tað við egnum arbeiði, meðan treytaleys fíggjarlig trygd ikki verður unt øðrum hartarbeiðandi fólki, hóast tey hava gjørt seg ríkiliga uppibornan til tað?
text: #000045
text: Hví skal rætturin hjá summum yvirtrumfa rættin hjá onkrum øðrum til tað sama, bara tí at tey eru so heppin at vera fødd við fyrimunum, sum hini ikki hava? Er tað í lagi, at ein stórur partur av fólkinum livir í fátækdømi ella í fátækravága? Eisini hóast tey arbeiða hart fulla tíð? Hava tey minni múgvandi ikki líka so nógvan tørv á – og rætt til at vera tryggjað móti fátækdømi sum onnur? Hava tey ikki eisini uppiborið grundleggjandi mannarættindi til eitt frælst lív uppá egnar treytir? Eisini tá tey óviljað eru komin í eina lívskreppu?
text: #000046
text: Um vit bara lata standa til og ikki loysa trupulleikan við fátækdømi, hvat sigur tað so um okkum? Hvat sigur tað um okkum, tá vit halda, at arbeiðið hjá summum vera minni vert enn arbeiðið hjá øðrum, hóast báðir partar í veruleikanum kanska skapa líka so umráðandi virðir fyri samfelagið? Her verður sjálvsagt ikki bara hugsað um virðir sum “peningaligt avkast”, men eisini um alt tað, sum fólk gera fyri at hava umsorgan fyri hvørjum øðrum, sum hevur minst líka nógv – um ikki meira – at týða fyri, hvussu væl eitt samfelag megnar at fóta sær og hóra undan kreppum.
text: #000047
text: Umsorganararbeiði er júst tað arbeiðið, sum tey minni múgvandi ofta taka sær av. Hvat sigur tað um okkara fatan av, hvat virðir veruliga eru, tá vit halda, at slíkt arbeiði bara er ein samfelagsútreiðsla, og ikki viðurkenna tann stóra samfelagsliga týdningin, tað hevur? Fyri ikki at tala um alt tað ólønta arbeiði avvarandi taka sær av, tá tey t.d. ansa sínum egnu børnum ella gomlum ella sjúkum familjulimum. Hví hevur hetta arbeiðið ikki uppiborið at vera viðurkent sum samfelagsgagnligt og í minsta lagi vera so mikið væl lønt, at tey, sum gera tað, kunnu liva eitt líka óbundið og frælst lív sum tey valdsmiklu við peningavaldinum kunnu?
text: #000048
text: Nógv hevda, at fólk bara skulu vera takksom fyri, at vit yvirhøvur hava arbeiðsgevarar, sum kunnu seta fólk í starv – og vænta samstundis, at fólk bara skulu vera takksom fyri at sleppa at arbeiða. So ger so væl og ver takksom/samur fyri tað, tær stendur í boði. Tað kundi verið so nógv verri, ikki so? Er arbeiðsloysi kanska ikki eitt nógv verri alternativ, ha?
text: #000049
text: Men hvat við takkseminum hjá teim priviligeraðu fyri at sleppa undan at hugsa um ábyrgdina fyri tí, sum onnur taka sær av fyri tey – t.d. alt tað ólønta ella ofta illa lønta arbeiði, fólk gera, so tey priviligeraðu framhaldandi kunnu liva sítt frælsa, priviligeraða lív? Hvat sigur tað um tey, sum einans vilja lata sær sjálvum framíhjárættindini til at liva eitt meira frælst, óbundið lív, men ikki unna fólki sum heild tað sama?
text: #000050
text: Onkur vildi helst kallað slíkt fyri ódámliga kynismu, fyri ikki at siga elitistiska egosentriska sjálvsupphevjan, ja, hjartaleysa valdsmisnýtslu rætt og slætt. Veruleikin er jú, at eingin kann klára seg uttan onnur. Eingin kann klára at ríka seg upp púra einsamallur á einari oydnari oyggj heilt uttan onnur fólk.
text: #000051
text: Tí er tað so týdningarmikið at gáa eftir og virðismeta stóra týdningin, vit hava fyri hvønnannan sum borgarar tvørtur um allar ymiskleikar. Tað er hesin sínámillum bundinskapur, sum er ein av týdningarmestu grundarsteinunum undir samfelagsins ríkidømi – ið aftur er berandi liðurin í fólkaræðisliga vælferðarsamfelagnum og yvirhøvur hevur gjørt tað gjørligt at skapa alt ríkidømið í samfelagnum.
text: #000053
text: Eiga vit, sum saman hava skapt hetta ríka yvirskotssamfelagið, tá ikki at tryggja, at eingin noyðist at liva í ótta fyri at enda í armóð?
text: #000054
text: Ognarloysi tekur frælsið frá fólki
text: #000055
text: Fátækdømi er ein stórur samfelagstrupulleiki – ikki bara fyri tey fátæku sjálvi, men fyri alt samfelagið, tí fátækdømi ikki bara mergsýgur tey fátæku fyri orku, men økir eisini um vandan fyri sjúku, sálarsjúkum og brotsverkum, sum kosta samfelagnum nógva orku og nógvar pengar – og dregur soleiðis alt samfelagið niður. Hóast verandi samfelagsskipan á ymsan hátt er vorðin meira samhaldsføst við tíðini og gevur teim flestu betri lívsvilkor enn áður – m.a. takkað verði stríðnum hjá fakfelagsrørsluni – er enn langt eftir á mál, áðrenn til ber at siga, at samfelagsskipan okkara veruliga tryggjar tann einstaka móti fátækdømi og fylgisjúkum av tí.
text: #000056
text: Er samfelagið veruliga “frælst”, tá borgarar liva við so ójøvnum fortreytum? Er nakað veruligt fólkaræði, so leingi meginparturin av fólkinum alla tíðina má liva undir hóttanini um fátækdømi, um tey ikki geva seg undir treytirnar hjá eini vælhavandi elitu, sum heldur seg hava meira “rætt” enn onnur til at sita á okkara felags lívsgrundarlag, og harvið eisini á valdinum til at seta dagsskránna fyri øll onnur?
text: #000057
text: Ein stór forðing fyri eini loysn uppá fátækdømi er júst, at mestsum alt náttúrutilfeingið, ið, sum sagt, jú er lívsgrundarlagið hjá okkum øllum, er vorðið “ogn” hjá nøkrum fáum. Tey, sum hava sett seg á – ella sum hava arvað tilfeingið, halda kortini uppá, at tey eiga fullan rætt til at ráða yvir hesum tilfeingi og tess virðum. Tey krevja harvið eisini rættin til at gera av, hvør kann fáa burturav og hvør ikki – og soleiðis hvussu samfelagskøkan skal býtast. Men hvør hevur givið teimum hendan rættin?
text: #000058
text: Neyvan ber til at gera nakað við friðhalgaða ognarrættin, men hví skal allur ágóðin av náttúruvirðunum og teim virðunum, sum so nógv onnur eru við til at skapa burturúr náttúruvirðunum, fella í so stóran mun til bara nøkur fá, sum halda uppá, at tey eiga søguligan einkarrætt til hesi virði? Hvat merkir hetta fyri øll hini?
text: #000059
text: Tað er hetta, vit mugu skilja: at ognarloysi grundleggjandi tekur frælsið frá fólki og ger tey í roynd og veru til trælir, tí tey jú eru noydd at uppgeva nógv av sínum sjálvsavgerðarrætti fyri at “sleppa” at liva av náðini hjá teimum, sum sita á ognunum, fyri ikki at enda í armóð. Tað er ein grundleggjandi trupulleiki, tá hóttanin um armóð hvílur so tungt á so mongum. Tí eru fólk tá veruliga fræls menniskju?
text: #000060
text: Veruleikin er, at hetta noyðist ikki at vera so. Hetta er bara ein máti, vit hava skipað okkum uppá, sum kann broytast. Tað ber til, um vit veruliga vilja minka um ójavnan, beina fyri fátækdømi og økja um sjálvsavgerðarrætt og frælsi hins einstaka.
text: #000061
text: Um eingin av fyrstani tíð hevði tikið tilfeingið til ognar, sum harvið tók lívsgrundarlagið undan øðrum, so høvdu fólk heldur ikki verið noydd til at givið seg undir annara vald fyri at yvirliva – tvs. so var eingin trældómur. Nú tað ikki longur er frí atgongd til tilfeingið, sum jú er grundstøðið, øll hava at byggja tilveruna á, er tað so ikki rætt og slætt ein mannarættur hjá hvørjum einasta borgara at hava eina aðra trygd ístaðin fyri – tvs. eitt annað grundstøði at standa á? Eina fíggjarliga trygd? Ikki minst í einum so ríkum samfelag sum okkara – eitt tað ríkasta í heiminum?
text: #000062
text: Spurningurin er, um ikki allir borgarar frá føðingini eiga rætt til part í okkara felags lívsgrundarlag. Tað merkir ikki, at øll skulu tvingast at vera akkurát líka. Tað merkir bara, at um øll høvdu rætt til ágóða av tí ríkidømi, sum er skapt úr tí, sum upprunaliga jú var “fólksins ogn”, kundu øll saktans verið grundleggjandi tryggjað móti fátækdømi. Og tað er einans til fyrimuns fyri alt samfelagið.
text: #000063
text: Vit mugu skilja, at so leingi sum øll ikki hava fría atgongd til samfelagsins tilfeingið, so verður einki veruligt frælsi fyri onnur enn tey, sum sita á tilfeinginum. Ikki uttan so at tey rinda onkran form fyri treytaleyst endurgjald fyri tað ognartikna, sum kann fríseta øll tey ognarleysu aftur til at liva sum fræls menniskju eftir egnum treytum, uttan ótta fyri stigmatisering ella fyri at enda í armóð, um tey ikki trælka seg sjálvi fyri onnur.
text: #000064
text: Ein treytaleys grundinntøkutrygd til hvønn einasta borgara hevði givið øllum frælsið aftur, har fólk fáa eitt reelt val – tvs. har tey sjálvi kunnu velja, hvat tey vilja brúka sína tíð, orku og evni til.
text: #000065
text: Tað er kanska torført at ímynda sær, at hetta ber til. Fyrsti spurningurin nógv ofta seta, tá ein tosar um at veita øllum grundinntøkutrygd, er tí: “Men hvør má so “bløða” fyri, at onnur skulu hava grundinntøkutrygd fyri kanska einki at gera? Einki er ókeypis! Einki kemur úr ongum.”
text: #000066
text: Nei, tað er rætt. Einki kemur úr ongum. Men tað er ikki rætt, sum nógv halda, at fólk, sum fáa grundinntøkutrygd, “taka” nakað frá øðrum. Tey halda, at fólk, sum fáa grundinntøkutrygd, gevast bara við at arbeiða og gevast við at framleiða tey samfelagsvirði, vit øll skulu liva av, fyri bara at lena seg afturá. Men nei. Tað er ikki tað, sum hendir. Flest fólk blíva ikki knappliga bara teir reinu letingar, sum fólk tykjast stúra fyri. Tvørturímóti! Allar royndir higartil við at veita fólki grundinntøkutrygd vísa, at tá fólk ikki eru tvingað til at arbeiða fyri onnur fyri at yvirliva, so arbeiða og framleiða tey ofta enn meira enn frammanundan, tí tá gevur arbeiðið meira meining fyri tey!
text: #000067
text: Hvussu ber tað til? Orsøkin er, at tá fólk fáa høvi til at brúka sína tíð og orku uppá at gera tað, tey sjálvi vilja, so eru tey tvørturímóti bara enn meira motiverað til at arbeiða og vera produktiv. Tað gevur nógv meira meining fyri fólk, og ger tað so nógv meira motiverandi at arbeiða, tá ein ger arbeiðið beinleiðis fyri seg sjálva/n og fyri síni nærmastu, heldur enn fyri ein arbeiðsgevara, sum bara brúkar ein sum arbeiðskraft til egnan vinning og annars er líkaglaður við ein.
text: #000068
text: Tað, at nógv fólk í dag halda, at pengar eru tað einasta, sum kann fáa fólk til at arbeiða, hongur saman við, hvussu samfelagsskipanin er skrúvað saman í dag, har fólk eru noydd at arbeiða fyri pengar, so tey kunnu yvirliva. Vit duga illa at ímynda okkum, hvussu tað hevði verið, um fólk vóru tryggjað eina grundinntøku at dekka fyri lívsins uppihald, so pengar ikki vóru ein trupulleiki. Vóru fólk tryggjað eina grundinntøku, líkamikið um tey arbeiddu ella ei, hevði arbeiði ikki bara verið nakað, ein gjørdi fyri at fáa pengar, men nakað ein gjørdi fyrst og fremst, tí ein hevði hug – tí tað gav eina djúpri meining fyri ein at gera nakað beinleiðis fyri at betra um sína egnu tilveru og tilveruna hjá øðrum. Og tað tykist í veruleikanum at virka fyri, at fólk fáa enn meira arbeiðshug.
text: #000069
text: Royndir við veitan av grundinntøkutrygd vísa higartil, at hetta frísetir eina rúgvu av orku, sum kemur fleirfalt aftur til samfelagið, tí tú hevur í roynd og veru ikki tikið tað burtur, sum eggjar fólki til at arbeiða og vera produktiv. Tvørturímóti gevur tú fólki enn meira motivatión til at arbeiða, tí tá kunnu tey betur velja, hvat tey vilja gera, og fáa sjálvi meira burtur úr sínum arbeiði.
text: #000070
text: Tað snýr seg nevniliga als ikki um, sum t.d. í kommunismuni, heilt at avtaka privata ognarrættin og køva alt privat initiativ, við at eingin má eiga nakað, alt skal útjavnast, at øll skulu haldast á sama (lága) støði alt lívið, og at eingin má stinga seg uppúr. Eingin sigur, at tað ikki skal vera møguligt hjá fólki at ríka seg upp longur. Tað er als ikki tað, sum er meiningin við grundinntøkutrygd – tvørturímóti. Grundinntøkutrygd snýr seg bara um at tryggja, at øll hava fair møguleikar frá byrjan, so eingin skal vera føddur til fátækdømi og vera fasthildin í tí. Øll skulu hava ein kjans til at menna seg sjálvi eftir egnum ynski. Eisini til at ríka seg upp, um tað er tað, tey ynskja.
text: #000071
text: Um ØLL – og ikki bara nøkur fá – frá føðingini eru tryggjað eitt fíggjarligt grundstøði at standa á – uttan at skula lúka nakrar treytir afturfyri og uttan ta stigmatiseringina, sum forsorgarhjálp hevur í dag – gevur hetta ikki bara teim fáu, men øllum best møguligan kjans til at menna seg sjálvi og sínar førleikar, so tey kunnu brúka sítt lív til tað, sum tey duga best og hava mest hug til. Eisini, um tað er at ríka seg upp, um tey megna tað.
text: #000072
text: At veita grundinntøkutrygd til allar landsins borgarar forðar ikki fyri, at tey, sum vilja tað, kunnu ríka seg upp – einans at tey ikki kunnu ríka seg upp upp á annara rokning. Ríkidømi er teimum væl unt, sum hava uppiborið tað, tí tey hava skapt stór virðir við teirra egna harða arbeiði, egnum gávum og førleikum, og ikki bara við at duga at fáa sær allan ágóðan av tí, sum er skapt við sveitta og stríði hjá øðrum – ofta burtur úr tilfeingi, sum øll upprunaliga áttu í felag, men sum bara fá fáa mesta ágóðan av í dag, hóast nógv onnur vóru við til at skapa tann ágóðan.
text: #000073
text: Ein íløga, vit gera í hvønn annan
text: #000074
text: So spurningurin um, hvør skal “bløða” fyri onnur, vendir skeivt. Veruleikin er, at meginparturin av fólkinum “bløðir” í løtuni fyri, at tey fáu ríku skulu framhaldandi vera rík. Tey flestu ofra øll tíð og orku, sum kemur øðrum meira til góðar enn teimum sjálvum. Grundinntøkutrygdin er ikki ein gáva, sum summi (tey ríku) skulu tvingast til at geva øðrum fyri einki, tí grundinntøkutrygdin er nakað ØLL geva hvørjum øðrum, og sum øll fáa nakað burturúr – beinleiðis ella óbeinleiðis. Fáa øll grundinntøkutrygd – rík sum fátæk, so “bløðir” eingin, sum veruliga hevur skapt virði við egnum arbeiði, meir enn nakar annar. Í øllum førum ikki meira enn nú. Heldur væl minni.
text: #000075
text: Vit mugu skilja, at øll eru nakað verd, og at ØLL hava nakað at geva av – ikki neyðturviliga altíð peningalig virði, men tó grundleggjandi virði fyri samfelagið, og at grundinntøkutrygdin er ein íløga, vit gera í hvønnannan, sum kemur øllum til góðar í síðsta enda. Tað snýr seg um at viðurkenna, hví øll hava uppiborið eina fíggjarliga trygga tilveru, tí tá fólk verða frísett til at taka sær av sær sjálvum og sínum nærmastu fyrst og fremt og til at brúka sínar gávur sum best, so blóma tey og fáa veruliga yvirskot til at geva. Tað kemur so nógv aftur til samfelagið, men eftir egnum ynski hjá fólki – og ikki bara fyri at fylla lummarnar hjá teimum fáu.
text: #000076
text: Grundinntøkutrygdin fríar nevniliga øll menniskju frá at noyðast at átaka sær trælalíknandi arbeiði fyri alt ov lítla løn. Tey fáa frælsi til at nokta at átaka sær arbeiði, sum ikki verður lønt í mun til tað virðið, arbeiði veruliga skapar. Um øll høvdu trygd fyri einum fíggjarligum grundstøði at standa á, høvdu tey havt so ómetaliga nógv betri møguleikar fyri sjálvi at kunna byggja sær eitt lív upp eftir egnum ynski, har tey kundu verið virðisskapandi og livað frælst uppá egnar og ikki annara treytir – eisini um tey í tíðarskeiðum óviljað vóru rakt av lívskreppum.
text: #000077
text: Hugsa um alla ta eyka orkuna, tað hevði skapt, og allar gávurnar hjá fólki, tað hevði frísett, um øll fingu tað frælsi, sum fíggjarligur tryggleiki kann geva, og ikki longur noyddust at brúka mestsum alla sína tíð og orku uppá eitt ofta kanska óviðkomandi og/ella meiningsleyst arbeiði, sum tey noyðast at átaka sær fyri bara at yvirliva, og sum ikki ríkar tey sjálvi, men bara onnur – kanska fremmand fólk upp.
text: #000078
text: Ein grundinntøkutrygd til øll sleppur fólki undan hesum trældømi. At unna øllum henda mannarætt, hevur einki við øvundsjúku at gera. Tað er ikki at taka nakað frá nøkrum. Tvørtur ímóti. Tað er at geva fólki tað aftur, sum tey upprunaliga áttu rætt til við bara at vera fødd inn í hendan heim. Tað er stutt sagt at geva øllum sjálvsavgerðarrætt og frælsið aftur.
text: #000079
text: Men hevur samfelagið ráð til tað?
text: #000080
text: Um vit síggja útgjaldið av grundinntøkutrygd til borgararnar bara sum eina reina útreiðslu hjá tí almenna, sum skattaborgarin skal “bløða” fyri, kann tað tykjast órealistiska dýrt at skula geva hvørjum einasta borgara eina upphædd hvønn mánaða, ið skal tryggja øll móti fátækdømi. Men soleiðis ber ikki til at síggja tað. Grundinntøkutrygdin kostar ikki hvørjum einasta borgara tað sama, sum hann ella hon skal hava í grundinntøkutrygd. Hvussu hongur tað saman?
text: #000081
text: Jú, tá ein skal rokna út, hvussu nógv grundinntøkutrygdin kostar, er neyðugt at innrokna, at grundinntøkutrygdin minkar um aðrar útreiðslur – eins og royndirnar higartil við grundinntøkutrygd hava víst. Grundinntøkutrygdin minkar jú um tørvin á treytaðum almennum veitingum. Í roynd og veru verða nógvar núverandi almennar útreiðslur spardar, tí nógvar treytaðar veitingar fella burtur, tá grundinntøkutrygdin í nógvum førum kemur ístaðin fyri hesar veitingar. Ein skipan við grundinntøkutrygd førir við sær, at tørvurin á verandi vælferðartilboðum og skattaískoytum ella stuðulsskipanum minkar. Fólk við grundinntøkutrygd gerast sunnari og krevja minni læknahjálp. Fólk við grundinntøkutrygd fremja færri brotsgerðir, so útreiðslur til rættarsakir og fongsling av fólki minka. Osfr. Stutt sagt merkir grundinntøkutrygdin, at meira verður brúkt fyri at brúka minni.
text: #000082
text: Ímynda tær t.d., at tú ert forstjóri í eini bilafyritøku, og at leiðslubókurin greiðir tær frá, at tað er gjørligt at minka um útreiðslurnar fyri hvønn bil við 10.000 kr., um fyritøkan brúkar 1.000 kr. meira uppá hvønn bilmotorin. Tað hevði ikki verið ein góð leiðsluavgerð, um tú sum forstjóri gjørdi av heldur at spara tær 1.000 kr. fyri hvønn bilmotorin í tí trúgv, at tað hevði minkað um endaliga avkastið.
text: #000083
text: Í veruleikanum ber ikki til at rokna sanna kostnaðin fyri grundinntøkutrygd við at ganga út frá, at eingin grundinntøkutrygd er tað sama sum null. Fátækdømi er ikki ókeypis. Áhaldandi fíggjarlig óvissa hjá fólki er ikki ókeypis. Hetta er orsøkin til, at mett verður, at tá skattaskipanin gevur fólki barnafrádrátt, er hetta avgjørt tað vert, tí íløgan kemur aftur til samfelagið. Um foreldrini fingu grundinntøkutrygd eisini, hevði íløguavkastið uttan iva verið fleirfaldað. So til ber at siga, at útreiðslurnar til grundinntøkutrygd til hvønn einasta borgara er ein skilagóð íløga, sum í veruleikanum endar við at vera ein vinningur fyri alt samfelagið í síðsta enda.
text: #000084
text: Haraftrat eiga vit eisini at hugsa um, at framleiðslan í samfelagnum er fleirfaldað seinastu hálvaaðru øldina, m.a. orsaka av alt meira framkomnari tøkni, sum mennist við tíðini við vaksandi ferð. Ikki minst AI (Artificial Intelligence), sum í dag kann framleiða ymiskt uppá fáar minuttir, ja enntá sekundir í summum førum, sum menniskju høvdu brúkt vikur og mánaðar um. Men yvirskotið av hesi nógv øktu, samlaðu virðisskapanini í samfelagnum fer jú langt upp um tað, sum vanligir borgarar forvinna í meðal í vanligari løn.
text: #000085
text: Samfelagið sum heild fær ágóða av hesum framstigum, og ting gerast bíligari hjá fólki at keypa, men tað mesta av fíggjarliga ágóðanum av framstigunum endar í lummunum hjá teim fáu. Vanligir borgarar fáa ikki í sama mun part í veruliga meirvirðinum, ið er komið – og fer at koma – burtur úr tøkniligu framstigunum, heldur ikki part í meirvirðinum av egnum arbeiði ella t.d. av egnum persónligu dátum, ikki minst. Størstu fyritøkurnar í heiminum í dag liva av og tjena astronomiskar upphæddir uppá innsavning av persónligum dátum, sum tær fáa heilt ókeypis frá fólki.
text: #000086
text: Hartarbeiðandi fólk, sum í stóran mun vóru partur í at skapa hetta ríkidømið, mugu bjarga sær sum frægast gjøgnum lívið við lítlum og ongum, tí mesti ágóðin av teirra virðisskapan fer til fyritøkur ella partaeigarar sum vinningsbýti. Meirvirðið ella yvirskotið av samlaðu virðisskapanini í samfelagnum verður rætt og slætt ognartikið av teim ríku, har av ein stórur partur verður akkumulleraður á bankakontum teirra í skattaskjólum t.d. í Belize, Bermuda, Marshall Oyggjunum ella aðrastaðni, eins og gølan um Panama-pappírini prógvaði í 2016. Nógv bendir á, at hendan avdúkingin ikki hevur broytt hendan praksis.
text: #000087
text: Teir partaeigarar, ið fáa part í vinningsbýtinum hava sjálvsagt ikki verið einsamallir um at skapa hetta meirvirðið. Onnur hava sanniliga havt sín lut í at skapa tað, sum partaeigararnir fáa mesta ágóðan av. Eiga øll tey, sum skaptu hesi virði, ikki rætt til eisini at fáa part í ágóðanum? Ella skal hetta yvirskotið bara koma teim fáu til góðar? Hví ikki øllum borgarum? Nógv hevði jú als ikki kunnað latið seg gjørt at framleitt, um vit ikki høvdu havt eitt so væl virkandi, væl skipað, væl útbúgvið, framkomið og samhaldsfast vælferðarsamfelag, sum allir borgarar jú eru partur av – sum øll rindað skatt til, og sum øll tí eru við til at skapa.
text: #000088
text: Skatturin, vit øll rinda, fer til at tryggja øllum eitt væl virkandi, væl útbúgvið vælferðarsamfelag, sum er ein alneyðugur grundarsteinur undir, at virðisskapandi framleiðslan í samfelagnum er so virkin og framkomin, sum hon er, og at hon støðugt mennist og økist.
text: #000089
text: Fyri at tryggja øll sum best móti at sita á berum, ber t.d. til at seta í verk grundinntøkutrygd – t.d. sum negativan inntøkuskatt. Tvs. at fer inntøkan hjá fólki niður um eitt ávíst stig, útloysir hetta negativan skatt – tvs. tú fært skattapengar útgoldnar – meðan tey, sum hava innntøku, sum fer upp um hetta ávísa stigið, rinda skatt – altso eitt slag av progressivari skattaskipan. (Les meira her: 
text: #000090
text: Tað eru fólk, sum halda uppá, at tað er í fínasta lagi, at tey fáu fara avstað við vinningsbýtinum, tí tá “lekur” tað onkursvegna óbeinleiðis niður til arbeiðandi fólkið, siga tey. Tað sigst, at vinningsbýtið verður brúkt til íløgur í víðkað virksemi, sum skapar arbeiðspláss til “vanliga fólkið” at liva av. Men tað er jú ríkiliga prógvað, at tann nógv umrødda “trickle-down” effektin er ein mýta. Tað er jú ikki tað, sum hendir í veruleikanum.
text: #000092
text: Í teimum førum, har yvirskotið ikki bara endar akkummulerað í skattaskjólum, fer tað ofta bara til íløgur í tøkni og alt meira automatisering av virksemi. Hetta økir ikki, men minkar bara um arbeiðspláss. Tí hvør fyritøkueigari vil ikki fáa meira burtur úr minni? Fyritøkur eru ikki bara til fyri at skapa arbeiðspláss. Tær eru til fyri at tjena pengar, fyrst og fremst til partaeigararnar. So hvør fyritøkueigari vil ikki minka um lønarútreiðslurnar og heldur gera íløgur í framleiðslutól, ið kunnu framleiða 24/7, og sum ikki fara í verkfall og ikki krevja frítíðarløn, sjúkradagpengar og pensjón – og soleiðis fáa meira vinning burturúr til partaeigararnar?
text: #000093
text: Í teimum førunum, har yvirskotið ikki fer til automatisering, fer tað kanska til flyting av virksemi til onnur minni kostnaðarmikil lond, har lønarlagið er lægri – aftur tí tað loysir seg betri fyri partaeigararnar. Hetta skapar heldur ikki nógv arbeiðspláss.
text: #000094
text: Fyri at viga upp ímóti tapinum av arbeiðsplássum og fyribyrgja búskaparkreppu, velja almennir myndugleikar ofta at stimbra búskapin við at gera stórar samfelagsíløgur í verkætlanir, sum skapa arbeiðspláss, men sum tað í veruleikanum kanska ikki er veruligur tørvur á, nettupp tí hetta er ein “kunstig” innspræning í búskapin bara fyri at skapa meir ella minni “kunstig” arbeiðspláss, so fólk fáa okkurt at gera, ið myndugleikin setur tey til. Gamaní kann okkurt gott úrslit koma burtur úr tí arbeiðnum, men vanligir borgarar hava ikki nógva ávirkan á hesar avgerðir, sum eisini ávirka teirra lív.
text: #000095
text: Tað er jú ein sannroynd, at partaeigararar gjalda nógv minni í skatti enn vanligir borgarar – ofta als ongan skatt. Samfelagið fær sostatt ikki so nógv burtur úr omanfyrinevnda yvirskotinum, sum tað kundi – pengar, ið kundu verið við til at fíggja betri tænastur, sum kundu komið vanliga borgaranum til góðar.
text: #000096
text: Eitt er, at tey ríku royna at sleppa sær undan at rinda skatt, sum kundi komið samfelagnum til góðar. Men hin vegin, um hesir pengarnir – ístaðin fyri at enda á bankakontum hjá teim ríku – bara endaðu í landskassanum sum skattapengar, har bureaukratiskir myndugleikar skulu gera av, hvussu teir verða brúktir, hvør hevur uppiborið at fáa pengar og hvør ikki, ella hvørja verkætlan, skattapengarnir skulu fíggja, so kann hetta avgjørt eisini vera við til at skerja frælsið og sjálvsavgerðarrættin hjá borgarunum í stóran mun.
text: #000097
text: Skulu borgarar bæði hava mest møguliga trygd og mest møguligt frælsi, eigur so nógv sum gjørligt sjálvsagt at rindast beinleiðis sum grundinntøka til hvønn einasta borgara – no questions asked. So gera fólk sjálvi av, hvat pengarnir skulu brúkast til, og hvørjar tænastur tey vilja rinda fyri. Tað vita tey nokk eisini best sjálvi, hvat tey hava brúk fyri og ikki, heldur enn at ein myndugleiki skal fortelja teimum tað. Neyvan høvdu tey valt at brúka nógvar av sínum pengum til vápnaframleiðslu t.d.
text: #000098
text: Hvar gera pengarnir mest samfelagsgagn?
text: #000099
text: Heldur enn at yvirskotið endar antin á bankakontum hjá teim ríku ella bara í landskassanum, har tað einans eru tey fáu valdmiklu, sum sleppa at gera av, hvussu pengarnir skulu brúkast, hevði ein skipan við grundinntøkutrygd verið við til at tryggja, at vinningsbýtið av samlaðu virðisskapanini í samfelagnum, sum vit øll jú eru við til at skapa í felag, hevði komið øllum til góðar. Tað er ein máti at kanalisera samlaða yvirskotið, soleiðis at fleiri pengar koma út millum vanliga fólkið, tí har gera teir mest gagn. Pengar eru jú vald, so valdið verður eisini betur býtt millum borgararnar í samfelagnum, heldur enn at liggja bert hjá eini valdsmiklari elitu.
text: #000100
text: Tá ein borgari fær grundinntøkutrygd, hvørva pengarnir ikki bara niður í eitt svart hol. Grundinntøkutrygdin stimbrar búskapin, serliga lokalt, tí pengarnir verða brúktir t.d. til matinnkeyp, til gjald av húsaleigu, til umvæling av húsum, av bilum o.ø., til tænastur sum hárfríðkan o.a. kropsrøkt, til keyp av upplivingum, lista- og mentanarvørum osfr. Tvs. at tað økir um møguleikan fyri, at arbeiðspláss, sum veruligur tørvur er á, verða skapt. Við grundinntøkutrygd tryggja vit ikki bara vanliga fólkið móti fátækdømi, men vit stimbra eisini privat initiativ og smávirksemi í stóran mun, sum kann vera við til at lyfta tænastustøðið í heila tikið upp til øll.
text: #000101
text: Tá fleiri pengar verða at tjena, so eggjar hetta harvið eisini fólki til at framleiða meira, tí grundinntøkutrygdin motiverar jú øll til at brúka meira. Tá pengarnir soleiðis veruliga koma í umferð í samfelagnum og ikki bara enda í teim svørtu holunum, sum skattaskjólini hjá teimum ríku í veruleikanum eru, fær hvør einstakur borgari nógv meira nyttu av teimum. Pengar í umferð millum fólkið gera størri samfelagsgagn – meir enn um teir bara lógu fastfrystir á kontunum hjá nøkrum fáum – ella um teir bara verða brúktir til íløgur hjá stórfyritøkum til tøkni, ið stóríløgur hjá statinum, sum vanlig fólk mestsum onga ávirkan hava á og kanska bara fáa ivasama nyttu av.
text: #000102
text: Fyri so vítt fáa tey ríku eisini nakað burturúr í síðsta enda, tí økta framleiðslan ger alt samfelagið ríkari. Ikki minst nú tøkni og tøknilig tól eru vorðin alt bíligari, so vanlig fólk eisini hava ráð til framleiðslutól, sum áður bara tey ríkastu høvdu ráð til at keypa. Hetta ger tað betur møguligt fyri nógv at framleiða næstan hvat sum helst heima í kjallaranum ella á skriviborðinum hjá sær sjálvum, sum tey kunnu selja og liva av. Færri fáa tí brúk fyri einum “arbeiðsgevara” á sama hátt sum áður, tá tey vóru bundin av at skula arbeiða fyri onkran, ið kundi rinda teimum løn.
text: #000103
text: Ótryggi gig-búskapurin økir um tørvin á grundinntøkutrygd
text: #000104
text: Vit eru nevniliga komin í “Gig Economy”-øldina, sum er heitið fyri ein arbeiðsmarknað, sum er merktur av fríyrkisstørvum og tímaløntum størvum heldur enn av føstum størvum. Gig-starvsfólk eru ofta sjálvstøðugir íverksetar; fólk, ið arbeiða innan kunningartøkni; fólk, sum arbeiða í skiftum, varafólk/vikarar, Airbnb vertir, Uber bilførarar – tvs. fólk, sum arbeiða mest eftir stutttíðarsáttmálum, har tey gera avtalur við kundar um veitan av ávísum tænastum í ávís tíðarskeið “on demand”. Vit hava sæð ein risavøkstur innan online tænastur, so sum Airbnb, Uber og Lyft, har privat fólk veita øðrum privatfólki tænastur.
text: #000105
text: Men tá korona farsóttin rakti heimin, gjørdist týðiligt, hvussu sárbærur samfelagsbúskapurin er – serstakliga gig-búskapurin. Nógvar fyritøkur vóru noyddar at snara lyklinum, og nógv gjørdust arbeiðsleys. Heimurin var ikki fyrireikaður at møta einum slíkum óvæntaðum snávingarsteini. Tá so nógv fulltíðarstørv so brádliga blivu burtur, floymdu tey arbeiðsleysu út á gig-arbeiðsmarknaðin í leitanini eftir alternativum inntøkukeldum, so gig-búskapurin er nú í vanda fyri at verða yvirmettaður. Fólk óttast eisini fyri, at automatiseringin í síðsta enda fer at avloysa tey størvini, sum gig-búskapurin skapti – t.d. føraraleysir bilar, sum koma ístaðni fyri bilførarar, og tólmenni, sum gera støðugt og einstáttað rutinuarbeiði uttan steðg 24/7, umframt AI (Artificial Intelligence) tøkni, sum er við at yvirhála okkum menniskju í stórt sæð øllum, eisini tá tað kemur til kreativt arbeiði.
text: #000106
text: Tað, sum var so dragandi við gig-búskapinum var smidleikin og frælsið. Á ein hátt hevur gig-búskapurin givið vanliga fólkinum meira sjálvsavgerðarrætt, enn tey nakrantíð áður hava havt, men bara so leingi tað gongur væl við gig-búskapinum. Starvsfólkini, sum arbeiða innan henda búskap, liva eisini í nógv meira ótryggleika og eru sera sárbær. Tað prógvaði koronatíðin. Tey hava lítla ella onga trygd í arbeiðnum – har av orðingin “the precariat” – prekariatið, ið er heitið fyri tey, ið eru partur av eini stætt, har fólk eru uttan fast arbeiði og tí mugu átaka sær tær einstøku arbeiðsuppgávurnar, sum eru fyri hondini – um nakrar eru.
text: #000107
text: Tosað verður um, at alt fleiri – eisini miðstættin – við tíðini uttan iva endar í prekariatinum. At arbeiða eftir treytunum, sum ein slíkur “prekerur” ella ótryggur arbeiðsmarknaður setir, merkir m.a., at ein má vera fyrireikaður uppá støðugt at leggja ætlanir i síðstu løtu, og at inntøkan ofta kann vera rættiliga óviss, umframt at fólk ikki hava ta trygd, sum fólk í føstum starvi hava verið von at hava, t.d. við eftirløn, pensjón o.ø. uppspardum veitingum. Tá fólk ikki hava vissu fyri fastari inntøku, leggur tað øgiliga stórt trýst á fólk. Hetta økir um vágan fyri ráðaloysi og strongd millum borgararnar – og harvið eisini um vágan fyri sjúku og lógarbrotum.
text: #000108
text: Vit hava enn ikki heilt sæð allar kollveltandi avleiðingarnar, sum standast av teimum seinastu grundleggjandi samfelagsbroytingunum. Men eitt er vist, at samfelagsbroytingarnar merkja, at tað meira enn nakrantíð er tørvur á eini skipan við grundinntøkutrygd, sum kann fyribyrgja neiligu avleiðingunum av tí støðugt meira ótrygga arbeiðsmarknaðinum.
text: #000109
text: Niðurstøða: Einki frælsi uttan grundinntøkutrygd
text: #000110
text: Støðan í dag er tann, at tað bara eru nakrir lutfalsliga fáir borgarar, sum av ymsum orsøkum antin hava ognað sær, arvað ella fingið tillutað risastór náttúruvirði, sum eingin einaferð átti, og øll tí høvdu fría atgongd til. Tey, sum einaferð settu seg á hetta tilfeingið og á rættin til at útvinna virðini úr tí, gjørdust rík av tí. So mikið, at tey fingu ráðini at ogna sær alt meira. So við og við er næstan alt í samfelagnum, sum vinningur kann vindast burturúr, vorðið ogn hjá nøkrum fáum múgvandi fólkum. Tað gevur teimum sera stórt vald.
text: #000111
text: Hóast tilfeingið í grundini er lívsgrundarlagið hjá okkum øllum, hava ognararnir valdið til at nokta øllum øðrum part í tí, uttan so tey lúka nakrar treytir, ognararnir seta. Tá lívsgrundarlagið hjá okkum øllum ikki longur er líka frítt atkomuligt hjá meginpartinum av almenninginum, verða flest fólk nevniliga undirløgd treytir, sum tey, ið tilvildarliga eru fødd inn í røttu familjurnar ella kenna tey røttu fólkini, sleppa undan. Tey ognarleysu mugu liva av náði teirra ríku, hava lítið og einki vald og verða tí eisini í stóran mun hildin uttanfyri ávirkan á samfelagið – eisini hóast tey kanska eru minst líka so før (ella kanska betri før, hvør veit) til at umsita ella skapa virði úr tilfeinginum sum tey, ið sita á ognunum – og harvið við valdinum – eru.
text: #000112
text: Um nú øll tey ognarleysu fingu endurgjald fyri tað, sum tey hava mist atgongdina til – tvs. ognar- ella brúksrættin til náttúrutilfeingið – hevði hetta endurgjaldið kunnað givið teimum frælsið aftur í stóran mun. Men so leingi “eigararnir” siga seg eiga allan rættin til náttúrutilfeingið og til avkastið ella virðini, ið kunnu útvinnast úr tí, fáa øll onnur ikki møguleikan at njóta sama rætt, sum ognararnir hava – nevnliga rættin til eitt lívsgrundarlag – og fáa tískil heldur ikki tað frælsið, sum fylgir við.
text: #000113
text: At seta spurning við rættvísið í, at summi hava meira rætt enn onnur til tað, sum í grundini er lívsgrundarlagið hjá okkum øllum, hevur einki við øvund at gera. Í einum framkomnum, ríkum og samhaldsføstum vælferðarsamfelag sum okkara, hava vit meira enn nakrantíð í søguni bæði ráð, høvi og møguleikan nú til at tryggja hvørjum einasta borgara grundleggjandi mannarættindi til eitt trygt fíggjargrundarlag at standa á, uttan at nakar verður fátækur av tí. Samfelagið hevur meira enn ráð til at unna tí einstaka borgaranum tað frælsi, sum ein grundinntøkutrygd kundi givið teimum. Sama frælsi, sum tey ríku hava í dag og sama frælsi, sum fólk høvdu í fyrndini, tá øll høvdu líka atgongd til náttúruna og virðini í henni og harvið eitt grundstøði at standa á. Eitt grundstøði, sum ognarleys í dag ikki hava, uttan so tey geva seg undir annara vald og ofra sítt frælsi afturfyri tað.
text: #000114
text: At nokta teimum ognarleysu rættindi til eitt lívsgrundarlag og geva teimum sjálvum alla skyldina fyri teirra egna ognarloysi við tilvísing til, at summi hava meira “rætt” til at sita á mestsum øllum náttúruríkidøminum, vísir – umframt manglandi empati fyri teimum, sum óviljað hava fingið eitt verri útgangsstøði enn onnur – bert eina manglandi fatan av, hvussu samfelagvirði verða skapt. Børn, sjúk fólk og eldri fólk hava eisini rætt til eina virðiliga tilveru. Vit mugu minnast til, at tørvurin hjá einum er livibreyðið hjá onkrum øðrum. Øll virðisskapan hjá øllum borgarunum er sínámillum treytað og soleiðis í veruleikanum skapt í felag av øllum borgarunum.
text: #000115
text: Eitt samfelag við grundinntøkutrygd til allar borgarar má sigast at vera tað optimala samhaldsfasta samfelagið. Grundinntøkutrygdin er ikki bara ein máti at tryggja øllum borgarum part í vinningsbýtinum av samlaðu virðisskapanini í samfelagnum, sum vit øll jú eru felags um. men er eisini ein góð íløga í at gera framtíðina hjá landsins borgarum betri. Tá allir borgarar fáa eitt tryggari grundstøði at standa á, ger hetta hvønn einstakan borgara meira mótstøðuføran og tí meira produktivan.
text: #000116
text: At rinda øllum borgarum eina grundinntøkutrygd kann tykjast “dýrt”, men í síðsta enda ríkar ein slík skipan samfelagið øll, tí hon gevur hvørjum einstøkum borgara eitt nógv betri útgangsstøði fyri at klára seg. Tá hvør einasti borgari fær fíggjarstyrki til at megna at gjalda fyri grundleggjandi neyðsynjarvørur og tænastur, ið borgarin tørvar, stimbrar hetta lokalu búskapirnar, har pengarnir veruliga gera gagn og koma fleiri til góðar.
text: #000117
text: Fólk, sum ikki eru tvingað til at óttast fyri ikki at klára sínar fíggjarligu skyldur, fáa meira yvirskot til at menna seg, síni evni og førleikar. Royndir við grundinntøkutrygd vísa, at fólk gerast ikki minni virkin og/ella minni virðisskapandi av at fáa grundinntøku. Tvørturímót. Tey gerast bara betri før fyri at klára seg sjálvi og fáa soleiðis betri høvi til at kunna byggja sær eina virðiliga og meira óttaleysa tilveru upp frá grundini í samsvari við tað, tey droyma um at vera og gera. Stutt sagt gevur grundinntøkan fólki bæði fysiskt, psykiskt, kreativt og fíggjarligt yvirskot. Harvið gerast tey betri før fyri at geva sítt virðismikla persónliga ískoyti til samfelagið, sum ger okkum øll ríkari.
text: #000118
text: Tá øll hava fíggjarliga trygd, hava tey heldur onga orsøk til at royna at ríka seg upp við at fremja brotsverk. Royndirnar við grundinntøkutrygd vísa eisini, at hetta minkar munandi um lógarbrot. Umframt at tað eisini minkar um útreiðslur til heilsuverk, tí fólk eru minni sjúk.
text: #000119
text: Men grundinntøkutrygdin má vera treytaleys, tí er hon ikki tað, frísetur hon ikki fólk til at liva sum fræls menniskju uppá egnar treytir. Sleppa tey ikki at liva uppá egnar treytir, fáa tey heldur ikki somu orku og motivatión burturúr, sum tey fáa, tá tey sleppa at liva sum frí og fræls menniskju.
text: #000120
text: Grundinntøkutrygdin má eisini vera “universal”. Tvs. at øll skulu hava rætt til grundinntøkutrygd – láglønt sum hálønt. Hetta er sera umráðandi fyri at sleppa undan, at fólk síggja grundinntøkutrygdina sum eitt slag av forsorgarhjálp, og fyri at sleppa undan tí stigma, sum fólk, ið fáa forsorgarhjálp, ofta fáa á seg. Tá øll hava rætt til grundinntøkutrygd, noyðist eingin at kenna seg fyri vanbýti.
text: #000121
text: Hetta er ikki kommunisma, sum jú gongur út uppá at avtaka privata ognarrættin og køva alt privat initiativ, har eingin má eiga nakað, har alt skal útjavnast, og øll skulu haldast á sama (lága) støði alt lívið, og har eingin má stinga seg uppúr. Tvørturímóti snýr hetta seg um, at øll fáa “starthjálp” til at klára seg sjálvi best møguligt. Eingin forðar nøkrum í at íverkseta egna fyritøku – tað verið seg smávirksemi ella størri virksemi. Tað er als ikki sum undir kommunismuni bannað at eiga fyritøkur og heldur ikki bannað at gerast ríkur av teimum. Men tað verður rættiliga nógv truplari hjá fyritøkueigarum at misnýta arbeiðsmegi og fara avstað við mestsum øllum avkastinum av virðunum, arbeiðsmegin skapar, tí eitt samfelag við grundinntøkutrygd tryggjar, at fólk hava møguleikan at siga upp, um tey kenna seg misnýtt, tí tey hava jú trygd fyri eini grundinntøku og hava ikki fyri neyðini longur at finna seg í at vera illa viðfarin av sínum arbeiðsgevarum.
text: #000122
text: Eingin skal vera noyddur til at gera seg uppibornan til ikki at vera fátækur, eins og eingin í fyrndini var noyddur at gera seg uppibornan til at útvega sær tað, teimum tørvaði í náttúruni fyri at yvirliva. Vit mugu øll skilja, at um øll – og ikki bara nøkur fá – áttu náttúrutilfeingið ella part í virðinum, sum fæst úr tí, sum øll upprunaliga áttu rætt til, men sum tey flestu mistu sín part í, ja, so høvdu øll í nógv størri mun kunnað livað sum fræls menniskju eins og í fyrndini, tá øll byrjaðu á somu startlinju.
text: #000123
text: Grundinntøkutrygdin gevur, sum nevnt, øllum møguleika fyri og høvi til at ríka lokalsamfeløgini og harvið seg sjálvi og alt samfelagið upp til gagns fyri heildina. Men vit fáa ikki eitt slíkt samhaldsfast samfelag, uttan so at øll hava neyðugu empatiina og umsorganina fyri hvørjum øðrum og skilja, at eingin hevur veruligt frælsi, uttan so at øll tryggja hvørjum øðrum eina treytaleysa grundinntøkutrygd.
text: #000124
text: We can’t afford not to pay everyone a basic income:
text: #000128