text: Um ein vil leiða ein annan til eitt ávíst stað, má hann gera sær greitt, at hann má finna hin har, sum hann er, og byrja har.
text: #000001
text: At undirvísa er at leiða. Eins og leiðarar kunnu hava ymiskan leiðslu­stíl, kunnu lærarar hava ymiskan undirvísingarstíl. Flestu kanningar um leiðslu leggja dent á at vita, hvussu væl leiðarar duga at ávirka starvsfólk at náa felags mál. Tí er gransking innan leiðslu viðkomandi í undirvísing og læring.[1]Hóast hesa staðfesting møtir tú ofta lærarum, ið ikki síggja seg sjálvar sum leiðarar, men bara sum lærarar. Ein lærari er ein, sum hevur fingið ábyrgdina av einum skeiði ella faki við einum flokki. Eingin ivi kann vera um, at hann hevur leiðsluábyrgd, og er eitt slag av prosjektleiðara. Við ábyrgdini má eisini fylgja frælsi at gera av, hvussu hann skipar undirvísingargongdir, og hvussu hann samskiftir við næmingar. Tað er her, ið myndlar úr ástøði um leiðslu kunnu brúkast. Í høvuðsheitum eru 4 sjónarhorn í at granska effektivitet hjá leiðarum:
text: #000002
text: Leiðsla eftir treytum í umstøðunum
text: #000003
text: Nakrir av hesum myndlum verða gjøgnumgingnir í greinini. Síðani koma tveir myndlar, ið serliga eru ætlaðir til undirvísing: TALI-myndilin og myndilin hjá Grasha.
text: #000004
text: At enda eru tvey dømi um tvørleikar, sum lærarar møta í verki, og sum standast av, at skúlaleiðslur ella myndugleikar taka óhepnar avgerðir, ið skerja frælsið hjá lærarunum, og darva undirvísing og læring.
text: #000005
text: Her verður roknað við, at leiðarar hava ávísar persónligar eginleikar, sum skilir teir burturúr. Um leiðarar eru føddir leiðarar heldur enn lærdir, so ræður um at finna persónar við teimum røttu eyðkennunum at seta sum leiðarar. Tíðliga í 20. øld royndu granskarar at finna fram til, hvørjir persónligir eginleikar gera, at summi fólk vóru góðir leiðarar. Men sam­bært Northouse eru eingir eginleikar, sum skilja leiðarar frá ikki-leiðarum.
text: #000006
text: Northouse skilir ímillum eginleikar og førleikar hjá leiðarum. Í tí seinna førinum er hugsanin flutt frá at fokusera á persónligar eginleikar til at leggja dent á førleikar, sum kunnu lærast og mennast. Hetta seinna sjónarmiðið leggur upp til, at neyðugt er at læra og menna førleikar fyri at gerast ein góður leiðari, og førir hetta okkum til sjónarmiðið um atferð hjá leiðarum.
text: #000007
text: Ástøði um atferð eru viðkomandi, tí atferð kann broytast. Ein kendur myndil er tann klassiski um tríggjar leiðslustílar í sambandi við at taka avgerðir: autokratisk leiðsla, demokratisk leiðsla og laissez-faire leiðsla.
text: #000008
text: Ein annar myndil um leiðsluatferð er leiðsluhegnið hjá Robert Blake og Jane Mouton. Hann er í tveimum dimensiónum: umsorgan fyri fólki og tað at skapa úrslit. Her eru í høvuðsheitum 5 leiðslutílar, alt eftir, hvørja umsorgan leiðarar hava fyri fólki, og hvussu ídnir teir eru at skapa úrslit.
text: #000009
text: Teir fimm leiðslustílarnir kunnu verða lýstir soleiðis:
text: #000011
text: Avmergjað leiðsla (1,1): Hesir leiðarar liggja lágt í báðum dimensiónum. Teir leggja hvørki í, um starvsfólk trívast, ella um nakað kemur frá hondini, og ein avleiðing av hesum er misnøgd og mistreysti.
  Uppgávuleiðsla (9,1): Her hugsa leiðarar meira um úrslit enn um fólk. Starvsfólk eru í teirra eygum bara amboð at náa málunum. Hesin stílurin kann geva úrslit her og nú, men ikki í longdini.
  Millumvegurin (5,5): Hesin stílur er at royna at finna javnvág ímillum málini hjá fyritøkuni og tørvin hjá starvsfólkum, men er ikki so effektivur, sum hann kann tykjast. Neyðloysnirnar gera, at hvørki avrik ella tørvur hjá starvsfólkum verða frægari enn miðal.
  Hugnaklubburin (1,9): Hesin stílur leggur lítlan dent á uppgávur og stóran dent á, at starvsfólk hava tað gott og trívast undir hugnaligum umstøðum í vón um, at hetta kann motivera fólk. Men ov lítið fokus á uppgávurnar ger, at úrslitið verður vánaligt.
  Toymisleiðsla (9,9): Hesir leiðarar leggja stóran dent á bæði fólk og uppgávur. Teir skapa eitt umhvørvi av felagsskapi við at vera fyrimyndir, seta stór krøv til sín sjálvs og vísa fólki álit og virðing.
text: #000012
text: PAEI-myndilin hjá Ichak Adizes minnir um leiðsluhegnið, men í staðin fyri tvær hevur hann 4 dimensiónir, sum Adizes kallar leiklutir hjá leiðarum: P er produsenturin, A er administratorurin, E er entreprenørurin, og I er integratorurin. P og I líkjast dimensión­unum í leiðsluhegninum, men A og E eru ikki við í leiðsluhegninum. Tí eru nógv fleiri leiðslustílar í PAEI-myndlinum enn í leiðsluhegninum. Smáir bókstavir (paei) verða nýttir, tá ið leiðarin megnar leiklutin hampiliga, og stórir (PAEI), tá ið leiðarin megnar leiklutin heilt væl. Um leiðarin er eiðasørur til ein leiklut, stendur bara (-) fyri tann leiklutin:
text: #000013
text: Hetta eru bara nøkur av teimum kendastu dømunum um leiðslustílir eftir PAEI-myndli­num. Adizes hevur fleiri onnur dømi um leiðarar við tveimum ella trimum sterkum leik­lutum, men sum miseydnast sum leiðarar, tí at teir eru sera veikir í einum ella tveimum øðrum leiklutum.
text: #000014
text: Hesi ástøðini leggja upp til, at leiðarar laga atferðina eftir umstøðunum, ella at teir verða settir í størv, sum hóska til leiðslustílin hjá tí einstaka. Summir av myndlunum koma inn á spurningin, hvussu leiðari kann vera við til at menna starvsfólk persónliga og til at blíva dugnaligari í arbeiðnum. Tað skuldi verið viðkomandi í undirvísing. Samfeldismyndilin hjá Robert Tannenbaum og Warren Schmidt er vístur í mynd 2.
text: #000015
text: Mynd 2: Samfeldismyndilin fyri atferð hjá leiðarum
text: #000016
text: Navnið kemur av, at frá vinstru til høgru er ein samfeld gongd frá, at leiðarin tekur avgerðir einsamallur, til hann letur meiri yvir til starvsfólkið at gera av. Henda hugsan er ikki ókend í sambandi við undirvísing, har lærarin gevur næmingum størri frælsi so hvørt, sum teir mennast.[2]
text: #000017
text: Leið-mál teoriin hjá Robert House og Terence Mitchell leggur dent á, at ein leiðari skal hjálpa og stuðla fólkum og motivera tey at náa ásett mál. Í hesum ástøði eru serliga 4 leiðslustílar nevndir:
text: #000018
text: Hvør stílur er best egnaður, er treytað av arbeiðsfólkunum og umstøðunum. Leið-mál teoriin er teoretiskt ógreið, men eisini pragmatisk. Hetta eru nøkur tilmæli um, hvussu leiðslustílar verða brúktir eftir treytum hjá starvsfólkum og í umstøðunum. Í verki skal hetta síggjast aftur í, hvussu leiðarar kunnu hjálpa starvsfólkum at gera eitt gott arbeiði, sum tey sjálv eru nøgd við. Eins og samfeldismyndilin er leið-mál teroiin viðkomandi í undirvísing.
text: #000019
text: Umstøðugrundað leiðsla hjá Paul Hersey og Kenneth Blanchard hevur eitt meira avmarkað hugtak um umstøður enn leið-mál teoriin, og hon hevur í høvuðsheitum 4 leiðslustílar.
text: #000020
text: Í mynd 4 eru leiðslustílirnir kallaðir S1, S2, S3 og S4, og verða teir brúktir eftir treytum hjá starvsfólkum, og hvørjum menningarstigi tey eru á:
text: #000021
text: S1, stýring: leiðarar siga fólkum, hvat tey skulu gera og hvussu. Her er nógv stýring og lítil stuðul.
  S2, leiðbeining: leiðarar geva fólkum informatión og leiðbeining um arbeiðið, sum skal gerast. Her er bæði nógv stýring og nógvur stuðul.
  S3, luttøka: leiðarar leggja størri dent á viðurskifti við fólk enn á, hvussu tey gera arbeiðið. Her er minni stýring og nógvur stuðul.
  S4, delegering: leiðarar lata tað mesta av ábyrgdini frá sær til fólk ella toymi. Her er lítil stýring og lítl stuðul.
text: #000022
text: Umstøðugrundað leiðsla er gjørd út frá tí hugsan, at starvsfólk flyta seg aftur og fram í menningini. Fyri leiðaran er avbjóðingin at gera av, hvar starvsfólkini eru í menningini, og at laga leiðslustílin eftir tí. Í mynd 4 eita menningarstigini D1, D2, D3 og D4. Hetta minnir um støðuna, sum lærarar ofta eru í, tá ið teir skulu laga undirvísing og leiðslu eftir, hvar næmingurin er í læringini.
text: #000023
text: Teoriir um, hvussu leiðarar ávirka starvsfólk, eru í høvuðsheitum um tvey sløg av leiðslu sambært James MacGregor Burns: Transaktiónsleiðsla og transformatiónsleiðsla. Í transaktiónsleiðslu eru tveir faktorar, hvussu leiðarar motivera fylgjarar. Leiðarin motiverar við at lova løn, eygleiða avrikini og gera av, hvussu avrikini skulu lønast. Effektiv leiðsla er transaktiónin av lyfti um løn fyri gott avrik og hóttan um revsing fyri vánaligt avrik. Eitt dømi um transaktiónsleiðslu í undirvísing er at geva næmingum karakterir fyri avrik.
text: #000024
text: Transformatiónsleiðsla er, tá ið leiðarin roynir at menna og inspirera fólk og bjóða teimum av. Í hesum er ein treyt, at leiðari og fylgjarar hava somu fatan av visjón, enda­málum og málsetningum. Leiðarar kunnu hava ymiskan leiðslustíl:
text: #000025
text: Tann karismatiski leiðarin skapar visión, virðing, álit, stoltleika og miðvísi, og deilir ein og hvønn heiður.
  Tann inspirerandi leiðarin spjaðir optimismu og væntar nógv av fylgjarum, og setir orð á málsetningar.
  Tann intellektuelt stimulerandi leiðarin eggjar til intelligenta hugsan, rationalitet og umhugsan, áðrenn avgerðir verða tiknar.
  Tann individuelt hugsandi leiðarin hevur umsorgan fyri tí einstaka og fer við honum ella henni individuelt, og roynir at menna fólk við coaching/mentoring.
text: #000026
text: Transformatiónsleiðsla hevur nógv eyðkenni, sum minna um undirvísing, til dømis tað at menna næmingin til at blíva ein autonomt lærandi, sum ber í sær at menna evnini at meta um, hvat kann góðtakast moralskt, og at duga at velja ímillum áhugamál, sum eru í stríð við hvørt annað.
text: #000027
text: Yvirlit yvir hugsanarhátt um leiðaraskap
text: #000028
text: Mynd 5 lýsir hugsanir um leiðaraskap og sambandið teirra millum. Vit byrja við lyndisdrøgum ovast til høgru og fara við klokkuni. Fyrr var vanligt at halda, at leiðarar vóru føddir, men um atferð hjá leiðarum hevur týdning, kann skilagóð atferð helst lærast. Síðani taka vit umstøðurnar við, tí skilagóð atferð er treytað av umstøðunum. Hugsanir um ávirkan hava lutir frá hugsanum um lyndisdrøg, til dømis útstráling, integritet og moral, og eru ein ábending um, at lyndisdrøg alt hava týdning, hóast nógv kann lærast. Ringrásin lýsir eina søguliga gongd um hugsanir um leiðaraskap. Tá ið hugsanir um ávirkan eru tiknar við, eru vit komin runt í ringrásini, men vit eru eisini komin víðari.
text: #000029
text: Mynd 5: Hugsanarhættir um leiðaraskap
text: #000030
text: Leiðsluteoriir, sum eru umtalaðar omanfyri, eru settar inn í talvu 1. Í talvuni eru lyndis­drøg ikki við, tí atferð kann lærast, tó at hon er treytað av persónligum eginleikum, og at meta um umstøðurnar kann eisini lærast. Leiðsluhegnið og PAEI-myndilin hava tað til felags, at leiðarin skal hava ávísar eginleikar sum leiðari fyri at fáa tað at eydnast. PAEI-myndilin er eitt víðkað leiðsluhegn við fleiri dimensiónum, og kann tí ikki teknast á pappír á sama hátt sum leiðsluhegnið. Báðir myndlarnir hava dømi um miseydnaða leiðslu. Tað áhugaverda er, at toymisleiðsla í leiðsluhegninum hevur okkurt til felags við trans­formatiónsleiðslu.
text: #000031
text: Talva 1: Leiðsluteoriir, ið eru viðkomandi í undirvísing
text: #000032
text: Tær tríggjar teoriirnar, ið eru nevndar undir treytum í umstøðunum, hava tað til felags, at tær taka atlit at menningarstignum hjá starvsfólkum ella næmingum. Tí eru tær viðkomandi í undirvísing. Í tráð við Søren Kierkegaard mást tú finna næmingin har, sum hann er, og byrja har.
text: #000033
text: Sum framhald av hesum kemur ávirkan inn. Hvussu motivera vit næmingin fram á leið? Transaktiónsleiðsla byggir á óbeinleiðis motivatión, sum í longdini ikki er egnað til fólk. Til dømis tað at geva næmingum karakterir fyri avrik líkist tí, sum vísindafólk brúka í royndum við rottum og øðrum kríatúrum fyri at fáa tær og tey at hava eina ávísa atferð. Tað, sum er serliga óheppið við óbeinleiðis motivatión, er, at hon kvalir beinleiðis motivatión. Nógvar sálarfrøðiligar kanningar vísa, at um vit siga við fólk – børn ella vaksin – at um tú gert hetta, so fært tú hatta, er avleiðingin, at tey fara at halda, at orsøkin til at vit lova teimum hatta má vera, at hetta er keðiligt. Og sostatt taka vit tann veruliga hugin at læra frá næmingum. Óbeinleiðis motivatión er sostatt meira manipulatión enn verulig motivatión. Transformatiónsleiðsla er ein øðrvísi filosofi og sálarfrøði, ið skapar visión, spjaðir optimismu, eggjar næmingum til, og hevur umsorgan fyri tí einstaka.
text: #000034
text: Spurningurin um hvat, hvussu og hví kunnu tó ikki skiljast sundur, og hóast lærarar á miðnámi eru tvingaðir at fylgja neyvum námsætlanum, hava teir frælsi – og helst eisini skyldu – til at fara út um námsætlanir og tvørtur um fakmørk, tí læringin á miðnámi skal helst miða longri enn til næstu próvtøku. Annars er ikki talan um veruligt miðnám. Og tá ið næmingar spyrja, hví teir skulu læra hetta ella hatta, er ikki nóg mikið at svara, at tað er tí, at tað stendur í einari námsætlan. Næmingurin hevur rætt til at fáa at vita, hví tað stendur har.
text: #000036
text: Meðan undirvísingarhættir snúgva seg um, hvussu lærarin velur at fáa tey lærandi at ogna sær nýggja vitan (deduktivt ella induktivt), snýr undirvísingarstílur seg meira um, hvussu lærarin er sum leiðari. George Baker og fleiri (1990) settu sær spurningin, hvussu lærarar, ið skara framúr, bera seg at, og hvussu onnur kunnu læra av teimum. Úrslitið av hesum var TALI-myndilin (teaching as leading inventory), har lærarar kunnu verða býttir sundur í fýra undirvísingarstílar, har teir brúktu myndilin hjá David Kolb um læring og ymisk ástøði um leiðslu, sí mynd 6.
text: #000037
text: Mynd 6: Undirvísingarstílar sum leiðsla
text: #000038
text: Stuðlarar og teoretikarar umboðaðu 12% hvør av øllum hesum lærarum, fremjarar 26%, og ávirkarar 50%. Næstan allir hesir lærarar lógu nær miðjuni á báðum ásum, sum ber boð um, at hesir úrmælingar hava lætt við at skifta og laga undirvísingarstílin eftir umstøðunum. Hetta er tað, sum í stuttum eyðkennir teir fýra stílarnar:
text: #000039
text: Stuðlarar lurta eftir næmingunum, teir eru sensitivir um kenslurnar hjá næmingunum, og teir eru eisini greiðir um lívsvirði, ið næmingar hava.
  Teoretikarar leggja seg eftir at skapa góðar karmar og umstøður fyri læring, soleiðis at innsatsur hjá næmingunum førir til avrik.
  Fremjarar royna støðugt at fáa betri úrslit, og teir seta mál fyri næmingarnar, meta um framstig, og velja loysnir, sum virka.
  Ávirkarar royna støðugt at fáa tey lærandi at trúgva, at arbeiði teirra førir til avrik, og at góð avrik gera, at tey verða betur nøgd við seg sjálvan.
text: #000040
text: Myndilin varð skaptur við at spyrja: Hvussu bera heiðraðir lærarar seg at við at gera tað rætta? Og hvussu kunnu onnur læra av teimum? Høvundarnir mæla til, at teir fýra stílarnir verða sæddir sum ein ringrás í undirvísing og læring, har førleiki og áhugi hjá teimum lærandi verða havd í huga. Tann stuðlandi stílurin virkar best, tá ið næmingarnir ikki eru klárir ella áhugaðir. Tá ið tey lærandi hava fingið nakað av áhuga, er tíðin búgvin at brúka stílin hjá teoretikaranum. So hvørt sum tey lærandi vísa størri ídni og førleika, eru umstøðurnar til undirvísingarstílin hjá fremjarum. Um næmingarnir fáa sera stóran áhuga, kann vera hóskandi at brúka undirvísingarstílin hjá ávirkarum.
text: #000041
text: Serfrøðingur: hevur vitan og serfrøði, sum hann vil bera víðari
  Formligur myndugleiki: hevur høgan status millum næmingar, og krevur, at arbeitt verður eftir settum mannagongdum
  Persónlig fyrimynd: undirvísir við myndamáli og beinleiðis dømum, eggjar næmingum at eygleiða og kopiera tað, sum lærarin ger
  Fasilitator: Vegleiðir og leiðbeinir við at seta spurningar, kanna møguleikar, og mæla til alternativ
  Delegator: Leggur doyðin á, at næmingarnir menna evnini at virka autonomt
text: #000043
text: Flestu lærarar hava onkrar av hesum eginleikum. Grasha fann fram til fýra samansetingar av undirvísingarstílum, ið eru mest vanligir. Eginleikin serfrøðingur er í øllum fýra. Til hvørja samanseting mælir Grasha at laga undirvísingarstíl eftir læristílum hjá næmingum. Teir fýra undirvísingarstílirnir eru:
text: #000044
text: Nr. 1 hjá Grasha minnir um teoretikaran í TALI, og nr. 4 hjá Grasha líkist ávirkaranum í TALI. Men stuðlarin og fremjarin í TALI eru ikki sambærligir við nakran stíl í myndlinum hjá Grasha, tí tilgongdirnar í báðum myndlunum eru so ymiskar. TALI-myndilin er ein teoretiseraður myndil, og undirvísingarstílirnir verða lagaðir eftir, hvussu áhugaðir næmingarnir eru, og hvussu teir eru fyri fakliga. Hjá Grasha eru undirvísingarstílarnir hinvegin blivnir til av empiriskum kanningum, og teir skulu brúkast til ávísar læristílar, har næmingar eru:
text: #000045
text: Antin ikki við ella luttakandi
text: #000046
text: Tann mest týðandi eginleikin er nevndur fyrst. Sí talvu 2. Allir fýra læristílarnir hava tann luttakandi eginleikan, sum merkir, at ikki verður roknað við næmingum, sum ikki eru við – helst tí at hesir hoyra ikki heima í hægri útbúgvingum. Grasha-myndilin minnir um samfeldis­myndilin í leiðslu og klassisku teoriina um at taka avgerðir, tá ið vit fara frá samanseting 1, ið er tann mest autokratiski stílurin, til samanseting 4, ið er tann mest demokratiski, so hvørt sum næmingar blíva meira búnir og autonomir. TALI-myndilin líkist meira leiðsluteorium eftir treytum í umstøðunum.
text: #000047
text: Teoretiskir myndlar eru góðir at hava, men undirvísing í verki er ofta ein avbjóðing – fyri ikki at siga trupulleiki. Ein avbjóðing á miðnámi, sum er størri enn fyri fáum árum síðani, er, at so at siga allir umsøkjarar verða tiknir inn – eisini teir, sum ikki duga at lesa, skriva ella rokna. Um lærarin – sambært Kierkegaard – skal finna næmingin har, sum hann er, hevur hann eina ómøguliga uppgávu, tí næmingarnir í flokkinum eru so langt frá hvørjum øðrum. So skulu vit differentiera undirvísingina, verður sagt. Men tá ið nógvir næmingar mangla grundleggjandi førleikar, sum eru ein treyt fyri at ganga á miðnámi, er differentieringin so ógvuslig, at eingin knógvar byrðuna. Henda avbjóðing kann ikki loysast í skúlaflokkinum. Loysnin er sera einføld: gevið næmingunum, sum ikki megna miðnám enn, eitt annað tilboð. Bjóðið teimum eitt ár, har teir fyrireika seg til miðnám. Hetta hevur verið gjørt fyrr, og hevur eydnast væl. Í grannalondum okkara gera tey hetta, men í Føroyum eru vit nú farin frá hesum. Ístaðin sópa vit problemið yvir á lærararnar, ið eru leiðarar á mikro stigi, har avbjóðingin blívur til ein trupulleika, sum ikki kann loysast har.
text: #000049
text: Ein onnur avbjóðing í undirvísing og læring er jagstranin eftir góðum karakterum. Lítið og einki verður gjørt við hesa jagstran, ið ger um seg sum ongantíð fyrr. Javnan hoyra vit lærarar gremja seg um, at næmingar hava so nógv fokus á karakterir, at tað darvar undirvísing og læring. Hetta er ein ómentað siðvenja, og avvenjing skal til. Um vit brúka myndina hjá Kierkegaard um at leiða ein annan til eitt ávíst stað, ger karaktergevingin, at veruliga málið verður mist úr eygsjón, og næmingarnir vilja heldur rúsast við karakterum.
text: #000050
text: At øll skúlaskipanin hevur karakterir sum grundvøll, ger ikki støðuna betri. Fyri at sleppa inn á hægri útbúgvingar eru í summum londum krøv um ávís miðaltøl, hóast miðaltøl geva lítla ella onga meining í hesum sambandi. Men sum so ofta kemur letin fram um vit og skil. Hægri lærustovnar tíma ikki at viðgera umsóknir, men taka næmingar inn á ein hátt, sum eitt telduforrit kundi gjørt. So leingi hetta er støðan, eru hyggjuráðini, at vit á miðnámi taka allar karakterir av, sum ikki eru kravdir við lóg ella kunngerð – og í staðin geva næmingunum dygdargóðar afturmeldingar, sum føra til samskifti og menning, og næmingurin hevur veruliga málið fyri eyga: at læra.
text: #000051
text: [2] Sí grein í Miðnámsriti 6, 2015: Næmingar og ymiskleiki.
text: #000060
text: Aðrar greinar í miðnámsrit 22
text: #000061
text: Tórður Johannesarson og Olav Absalonsen
text: #000062