text: Dili basta-basta ang relo. Bulawan ang butang, ug unom ang kamot niini. Kaila ni Luis ang iyang nakita. Gunit ni Marie ang relo ni Lolo Jorge. “Pwede ba na akoa na?”“Ha? Malamang imoha man jud ni kay naa man ni sa inyong garahe.” Gitunol ni Marie ang relo kay Luis. “Ara, o.”Gitutukan ra ni Luis ang relo na gunit ni Marie.“Hoy unsa man mura kag wirdo.”“Luis, Luis!”“Si Angkol Borgy.” Nitindog si Luis. “Itago, dalia.”Mitindog pud si Marie. “Unsa?”“Basta!” Dungog ni Luis ang dagkong tamak sa iyang angkol. Naratol siya pero kabalo siya nga pag muiwas siya sa iyang angkol kay dudahan siya. Dili gusto si Luis na makit-an pa sa uban ang relo sa iyang Lolo. Wala siya kabalo ngano pero dapat matago dayon to.“O, Marie nganong naglingkod man ka diha?”“Kuan man gud kol...”“Nagistoryaanay ra mi kol.” Matod ni Luis.“Mao ba?” Gitunol ni Borgy ang iyang kamot kay Marie aron mutindog na kay gipangita na ang dalaga sa iyahang papa.“Sige kol, musunod ra ko kol. Naa pa koy iingon kay Luis.”Gihikap-hikap ni Borgy iyang tiyan. “Sige, pagdali ha para di ka makasab-an sa imong papa.” Mitando kini kay Luis ug gilimpyuhan ang garahe.Nakalingkod si Luis sa mga karton. “Maayo na lang jud!” Ug pahinay nga gisumbag niini ang bukton sa dalaga. “Salamat ha? Pwede na ba nako tan-awon ang relo?”
text: #000025
text: Gitunong ni Marie ang relo sa nawng ni Luis. Kuhaon na unta ni Luis pero mas nihayag ang palibot na gikan mismo sa relo ang kahayag. Mihayag ang tibuok garahe. Nabulag si Luis. Nawad-an siyag kusog. Nakadungog siya nga ningsyagit si Marie. Nadungog pud niya ang sarili niya nga syagit.
text: #000027
text: Taod-taod kay nibalik ra ang panan-aw sa ulitawo. Katapad niya si Marie. Gunit gyapon niya ang relo. Nakalingkod sila sa yuta. Wala na ang mga karton. Wala na ang garahe. Wala na ang balay nila Luis. Sa ilang palibot, nanlabas ang daghan kaayong mga babae ug lalaki, ug ang ilang mga buhok kay tag-as kutob sa ilang mga bat-ang.
text: #000028
text: Photo by Anna Nekrashevich on 
text: #000038
text: Nagadamgo sia nga ara sia liwat sa ospital. Apang indi tungod sa iya operasyon sa gallstones. Isa kuno sia ka buang, nagapakuno-kuno nga isa ka hangaway. Ginpukaw si Matthew sang alarm sang iya cellphone. Alas-syete na. Iya ini ginpatay, indi lamang ang snooze. Wala sia anay nagbangon tungod may isa pa sia ka cellphone nga nakatakna nga mag-alarm karon sa alas-syete y medya.
text: #000041
text: Alas otso sang namarasmasan sia. Iya ginbuksan ang iya mga cellphone. Lunsay patay. Daw masuka kag nagapanimaho sang sip-on ang iya ginhawa, iya ginpatay ang electric Fan kag nagbangon. Indi pares ang tsinelas nga iya nasuksok, apang wala sini gin-ilisan. Iya ginkuha ang iya tualya kag naggwa sa iya hulot-tulugan.
text: #000042
text: “Aga pa,” muno sang iya amay. Nagapungko ini sa atubangan sang wala naga-andar nga tv.
text: #000056
text: “Bilog nga gab-i ka niya nga ginatawag.”
text: #000060
text: Madulom ini apang saulado niya ang pasikot-sikot sang mga butang. Ang dako nga aparador nga katapusan nga ginpasad sang iya amay agud ihatag sa iya iloy antes ini nagdulog sa pagpamanday. Ang siya nga tiyogtiyog nga iya ginbakal nga naga-atubang sa malapad nga tv nga ginbakal sang iya magulang nga lalaki. Kag ang malapad nga kama gikan sa iya lolo nga wala gid ginabilin sang ila pamilya sa apat ka beses nila nga pagbalhin-balhin sang balay sa sulod sang tatlo ka dekada.
text: #000062
text: Nagginhawa sang madalom si Matthew, ginpatay ang suga, kag ginpaggwa ang iya cellphone.
text: #000067
text: “Kon amo nakahibalo ka na sang kinahanglan mo nga himuon.”
text: #000075
text: “Hibalo-a, Matthew. Hibalo-a kon sin-o ang nagpatay sa imo abyan. Dira mo lang mapat-od kon sia gid man ukon indi ang sultero. Hibal’a.”
text: #000080
text: “Wala ka gihapon nagabag-o,” ang hambal ni Mean pagkatapos ni Matthew. “Pila lang ato ka segundos? Nakalab-ot ayhan isa ka minuto?” Antes pa makapangayo sang pasaylo si Matthew, gindapat na ni Mean ang bibig sini sa bibig sang lalaki.
text: #000103
text: “Indi sia babaye, si Mean ina, kilala mo na na sia sang pila ka tuig.”
text: #000106
text: Ginpatay sang amay sini ang suga sa banyo. “Wala man problema sa akon ang iya pagtinir diri. Ang sa akon lang, kon mahimo inyo lang hagan-haganon ang kagahud. Kag kon mahimo, iya ihaboy ang mga tissue kag cotton buds nga iya gingamit indi kay iya lang ihal-id sa tangke sang basin.
text: #000108
text: ko, ‘Ihambal na sa imo ani nga kalbo.’” Nag-utoy-utoy kadlaw ang iya amay. Malawig. Nag-untat lang ini sang may nabati-an nga ragingring gikan sa silong sa idalom sang ila balay. Patima-an ato sang iya iloy. “Duha ka gab-i na ang huni nga ina. Kuntani lang, indi man kamo maggahod.”
text: #000118
text: Iya nakita ang isa ka sulat sa lamesa. Halin sa iya amay, naglakat ini agud magkuha sang kwarta sa bangko. Alas otso na sa taknaan. Wala na nagatiyog ang malip-ot nga kamot sang segundo. Ginpaandar ni Matthew ang tv, apang wala sia sing may nakita nga estasyon nga makasugid sa iya sang oras. Nagtamwa ini sa gwa. Madulom, amo lang ato. Gab-i na, amo lang ato. Nagdulog ang tini-on.
text: #000126
text: Ara na sia sa tunga-tunga sang pasayod sang iya mabati-an ang ragingring gikan sa silong.
text: #000130
text: Nagkadto sia sa hulot sang iya mga ginikanan, iya nakita nga nabuksan ang alagyan panaog sa silong. Nagpanaog sia. Wala sing suga. Nangapkap sia agud matultolan ang switch. Pila ka higayon sini nga ginsaka-panaog, apang wala sing kasanag nga nag-abot.
text: #000132
text: “Matthew!” singgit ni Mean. May naglagapok. Daw lawas nga nadagdag sa salog.
text: #000133
text: Wala ang iya cellphone, wala sia sing suga. Iya ginkapkap ang hangin sa iya atubangan. Nagtikang sia sang isa ka bes. Kag isa pa. Kag isa pa. Nakabunggo sia sa ika-apat nga tikang.
text: #000135
text: Nagsanag. Iya nakita sa siya nga tumbatumba ang iya iloy. Sa tiilan sini amo si Mean. Nagdulom liwat. Nagsinaot ang itom kag puti sa iya mga mata. “Ma, ano na man? Ma?”
text: #000136
text: “Kag ano gali ang itawag ko sa iya, aber?”
text: #000144
text: “Ti, lantawa bala. Nakahangop sia ya bisan pa madugay na nga wala kami makakita-ay. Bisan gani sa paghampang gilayon sia nga nagpasugot.”
text: #000146
text: Iya nabati-an ang singgit sang iya amay nga nagikan sa ibabaw.
text: #000151
text: “Huo, huo.” Ginduhol sini ang napanitan nga mansanas kay Matthew. Nagpanit liwat sang isa pa gid. “Wala suga, nagdulog na ang bagyo apang wala kami ihibalo kon ano ang nagakahanabo sa kalibutan. Amo nga gindala ko ining si Matthew sa Kamuning. Daw sirado na ang tindahan nga ato.”
text: #000165
text: Nahuya si Matthew sadto, apang kon may nagbutong sa amay sini, nakahibalo sia nga makigsumpong ini para sa amay, bisan pa sila ang may sayop. “Papuli, naga-ulan liwat,” siling sini. Iya ginkagat ang ikaduha nga mansanas. Humoy man. “Kag paglab-ot namon sa balay.”
text: #000171
text: May ginasugilanon ang gwardya sadto sa telepono. Wala sila ginsapak sini.
text: #000210
text: Wala man sia nagtinir. Gindul-ong sia pauli ni Errold. Ini ang nagpaathag sa amay kon ano ang natabo. Apang sia gihapon ang nagsugilanon sa iya iloy. Madulom ang sulod sang silong. Ang mga mata lang ni Inglatera ang ginagikanan sang kasanag. Nagapungko ang kuring sa mga paa sang iya iloy. Ari ini sa siya nga tumbatumba, amo nga nagasaka panaog ang duha ka duag bulawan nga bola.
text: #000224
text: Ang ginhambal lang sang iya iloy bilang sabat sa malaba sini nga sugilanon: “Ang bata nga ato, sia pa ang nangin mitsa sa aton kabuhi.”
text: #000225
text: Nagtango si Matthew. Nakahibalo sia sang buot-silingon sadto. “Apang makadto ka gihapon sa amon?”
text: #000235
text: Liwat sia nga nagtango. “Ma-dyip lang kita ha?”
text: #000237
text: “Wala kaso.” Ginsuok sini ang iya butkon sa kay Matthew. “Akig?”
text: #000238
text: “Kag ang ginapaminsar ko nga magtindog bilang Marx, yadtong si Hagrid sa Harry Potter!” Ginkuha ni Matthew ang lyabi. Iya natalupangdan nga naga-angkat ang pwerta sa pwertahan.
text: #000245
text: Lampshade ang una nga nadakop ni Matthew. Mabukas na kuntani sia sang pwerta sang iya mabati-an nga nag-abri ang takop sa alagyan padulong sa silong. Nagsiga ang suga. Iya nadagdag ang lampshade sang makita ang iloy. Nagapungko sa alagyan, nagayuhom sa iya.
text: #000256
text: “Hambal ko gid sa imo, ti-on na.”
text: #000257
text: “Sak’yi nalang,” hutik sini. “Sak’yi nalang.”
text: #000260
text: “Tagu-a na lang ‘na,” siling sang bungad. “Nalimtan mo na? Kilala ko ang amay mo.”
text: #000269
text: “Naga-unong ako,” siling sang kulot. “Wala kuno haya?”
text: #000271
text: “Abaw, ano gani hambal ko? Ipamangkot man sa iloy mo kon sa diin ang amay mo.” Ginpikpik sia sini sa abaga. “Sige, panaog na. Ari lang ako diri paggwa mo, may idul-ong lang ako kag magabalik ko di dayon agud dal-on ang asawa mo.”
text: #000283
text: Wala sing tawo sa balatonan. Apang nakakita sia sang listahan sang mga hulot. Ara sa 103 ang iya iloy, suno didto. Wala ang iya amay sa listahan.
text: #000288
text: Sa gwa sang hulot nga 103, may nasulat sa attending physician: Ngalan sang doktor ni Mean. Nagpanuktok si Matthew, tatlo ka beses nga madasig, duha ka malagday. Nag-isip sia tubtub napulo sa iya pinsar.
text: #000289
text: Iya gilayon nga ginbuksan ang pwerta.
text: #000291
text: Pagligad sang pila ka minuto, gintawag sia liwat sang iya iloy.
text: #000294
text: Nagpanuktok kag nag-isip liwat si Matthew, kag ginhulat ang “Sulod,” bag-o sia magsulod. Nagapiyong gihapon sia.
text: #000295
text: “Ay ambot! Susmaryosep, abi pagmuklat na!”
text: #000298
text: “Ti ikaw na ang may hinalung-ong kon paano maglakat ang oras sa pihak nga kinabuhi.” Nagyuhum ini. “Pungko.”
text: #000304
text: “Kag sin-o ang nagabantay kay Annie?”
text: #000312
text: “Indi pa gid, wala pa ka bugtaw si Mean. Apang sa pamatyag ko maayo man ang mangin pagtamdanay nila. Nakahibalo ka kon ano ang iya siling sa akon? Natawag ko sia nga ‘Tita,’ ang siling, abi ko maakig sia, ang siling, “Mommy’ na lang, Matthew.’”
text: #000313
text: “Amo na ‘na ang nangin tawag mo?”
text: #000314
text: “Dala mo ang imo cellphone. Ay ang iTouch, ang iTouch.”
text: #000325
text: “Indi iTouch, Ma, iPod Touch.”
text: #000326
text: “Paandara kon ara ka na sa dyip, ha? Paandaron mo. May wi-fi atong Roxas-Gastambide.” Nagkadlaw ini. “Mapati ka man ukon indi.”
text: #000328
text: “Closed casket mo. Namilit gid sia.”
text: #000338
text: “Mama.” Nagtindog si Matthew, ginwahig ang kurtina. Wala sing tawo kundi isa pa ka kama. Nagginhawa sia sang madalom.
text: #000341
text: “Ano ang abi mo, ara da ang amay mo?”
text: #000342
text: “Si Annie? Pila ka bes ko pa bala ihambal nga pakasalan mo pa sia? Paano sia makalab-ot diri?”
text: #000344
text: “Ginalantaw ko kon mahimo na mabuksan, daw hapon naman, indi na sakit ang silak sang adlaw.”
text: #000347
text: “Ang problema sa imo, Matthew, wala ka nagatoo.”
text: #000348
text: “Ti kay ginasinggitan mo man ako.”
text: #000351
text: “Sin-o ang kaanggid, si Mean kon ako.”
text: #000356
text: “Dali lang gid.” Iya ginpangita ang iPod Touch sa backpack. Iya ini ginpaandar. Matuod gid, matuod gid man nga may wi–fi sa dyip. “Nagapati ako, Ma. Nagtuo ako.”
text: #000366
text: Alas otso,nakabati sida. Minuyatan ka ida cellphone. Parehong payong. Nasusuka ag naaamoy ka sip-on sa sariling hingabon, pinayong nida kag electric fan ag bumayutbot. Buko magkatuwang ka ida naisuksok nak tsinelas, pero uya nida ig isli. Binaoy kag tualya nida ag lumiwas it kwarto.
text: #000373
text: Naghingab it marayom si Matthew, pinayong kag iwag, ag liniwas kag ida cellphone.
text: #000401
text: Napahidom si Matthew. “Oo, minatayey kag binata.”
text: #000408
text: Nakaabot sida sa Roces. Reli sida mahuyat it jeepney byaheng Pantranco, kung rein ruto sida masakay et UP-Panranco. Iniliwas nida ka ida cellphone.
text: #000430
text: Kag nagruyomey, nagpangikag nak mag-inom si Mean. Datiy parehas sinrang uya eg iinom. Pagka-break, naging manginginom sinra pareho. Nagtungoney si Matthew, pero makusog pa gihapon sa inuman si Mean, laloey sa San Miguel. “Siling gane nako buko Light e,” siling et kali sa waiter, “Nio ka imo muyat, gusto namo ka Light? Mayango kami, indi kami sa Light!”
text: #000438
text: “Uya ka pagihapon nabag-o,” siling ni Mean pagkatapos ni Matthew. “Pilang segundo kato? Nag-abot baga it usang minuto? Bag-o pa makasabat it sorry si Matthew, itinungor ni Mean kag bibig nida sa kayake.
text: #000441
text: Sa kusina nakakita sida it note. Maghalin sa ida tatay, nagliwas kali para mag-withdraw. Alas otsoy, siling it orasan. Uyaey eg hihiwas ka ida damot it kaling pangsegundo. Inabrehan ni Matthew kag TV, ugaling uya channel nak nahanap nidang makakasiling sa ida it tamang oras. Nagsil-ip sa liwas. Karuyomey. Gab-iy. Nagtungon ka panahon.
text: #000464
text: Uya kag ida cellphone, waya flashlight. Hinaphap nida ka hangin sa ida atubangan. Nagtikang sida it usang beses. Ag usa pa. Ag usa pa. Nauntog sida sa pang-ap-at nak tikang.
text: #000473
text: “Ag nio ka atawag nako sa ida, aber?
text: #000482
text: “Uya ako eg titibaw.” Tinungnan ni Matthew kag ida pagtibaw.
text: #000488
text: Maghalin sa taas narungog nida ka pag-ukaw it ida tatay.
text: #000489
text: Nagtaas kag kilay it tatay ni Matthew. Pero nagsigeda kali sa pa-esturya. Nag-abot kami ruto, naglingap it matabang baterya. Kinahangyan kasi kag matabang baterya. Pulos AA ag AAA kag amo baterya sa bayay, e kag ausa bugtong nak radyo, ay matabang baterya ka kinahangyan. Marali ra kaming nakahanap. Ugaling, pagkahaba ka pila, usa yang gane ata kag cashier.” Nagkagat kali sa iakruhang natalipang apple. “Magumok, bakakon kang apas ka.”
text: #000506
text: “Nioy gane baga? A, oho. Kag ako ging human,” itinao it kali kag ikaruhang apple, ag binaoy kag una, “pinapagto nako sa hagran si Matthew, ag naunay ako sa pila. Sige ka parungog it mga tawo. Uya kuno ako it ing pagguyangan. “Gumuya kali.” Uya yangey nako sinra it pansina. Ingga gane baa it magudor sa ako pabalik, pero nakabaderey ra ako.
text: #000508
text: ni Matthew. Umingkor kag kabade sa katre.
text: #000519
text: Sumunor si Mattew. Sampidaton magboot ka ida computer aberey uya pa kali it ruhang tuig. Kinahangyan nidag magreformat pero buko sida maayam. Se Errold kag ida computer man dati. Inde mapigahan ka sarili, pinaagtuan nida kag profile it kali sa Facebook. Rahagto pa gihapon kag anunsyo it pagkamatay it kali. Rahagto pa gihapon kag ruhang like.
text: #000522
text: “Uya. Nio ka ak maisisiling? E di uya nako sida eg pansina. E di uya nako sida eg pansina, nagsigeda ako sa masunor nak estudyante, Pagkatapos it klase, inayaba nako sida. Naghagar ako ei pasensya.”
text: #000526
text: Humugot ka pagkupkop ni Mean. Pilang minuto pay nagsinghotey gihapon kali.
text: #000528
text: Gamit ka walang kidamot, inabrehan uli ni Matthew kag Chrome, bumilta sida sa Facebook. Pumagto sida uli sa profile ni Errold. Binasa nida uli kag anunsyo it pagkamatay it kali. Rinugangan pa nida et usa pa kag mga like.
text: #000529
text: Waya ra sida balak nak magpangbilin. Waya ra gihapon sida balak nak ig siling kag klaro, nak buko ra sida apektado sa pag-eskandalo ni Prof. O’Mahoney. Nahapros sida it kag kidamot it kali, mahaba kag kuko sa tudlo ni Captain, ugaling indi nida maipaliwanag, uya ra sida napahuda. Ag usa pa, sida kag binira payado ni Errold. Uya sida eg suguang pumauli. Kato ra kag kinahangyan. Pay bukoey ra sida kag kabit.
text: #000542
text: Inggwa it kabisaya kag sekyung bantay it kato sa telepono. Uya sinra eg lihoka it kali. “Akat,” siling ni Captain, “ing aakat ka.” Naghingab kali et marayom. “Ak ing aakat ka.” Halos mahukyab ka panga ni Matthew sa kusog it tampa’t kali. “Sa?” Nakatulay sa batiis nida kag uning. Nakaliwas kag pangil ag kuko, nakatulay kag bayukag. “Hamon sa?”
text: #000546
text: “Katana ta,” siling ni Prof. O’Mahoney, “katana tanga.
text: #000551
text: “‘Sa!’” siling it kali. “Ag kumatuyogey ikaw, wasakey gane ng imo damot baka di balak ka pang magsalsal.”
text: #000562
text: Tumangho si Matthew. Ayamey nida kag gustong bisayahon it kato. “Pero mapaagto ka pa gihapon sa amo?”
text: #000569
text: “Oho syempre. Mapasalamagt ako sa mga maguyang nemo.”
text: #000570
text: “Tas kag asa isip nako kag maganap talaga bilang Marx, ay kag si Hagrid sa Harry Potter!” Iniliwas ni Matthew kag dawi, Nakita nidanf nakabukas it maisot kag hagra.
text: #000581
text: Lampsahde kag unang napuyot ni Matthew. Ibuksaney nida kag hagran kag marungog nidang nagbukas kag harang paagto sa basement. Bumukas kag iwag. Nahuyog nida kag lampshade kag Makita kag ida nanay. Naingkor sa liwasan, nakangisli gihapon sa ida.
text: #000592
text: “Siling pa nako sa imo, orasey.”
text: #000593
text: Dating manager sa gas station kag tatay ni Matthew. Sa pilang beses nak
text: #000605
text: Lumiong-liong si Matthew. “Parehas sinrang indi ni mama.” Ing huhuyat yang ni Matthew kag pag-abot it hali halin sa abroad. Insulip o sa Huwebes kag cremation.
text: #000608
text: Pagkalipas it pilang minutos, inayaba sida uli it ida nanay. Kumatok ag nagbilang uli si Matthew, ag hinuyat kag “Suyor,” bag-o sida sumaka. Napapilot pa gihapon sida.
text: #000630
text: “Hay, naku, susmaryosep, magmukyat ka gani!”
text: #000633
text: “Pagkaayo ka, ano?” Binaoy it kali kag libro, binuksan sa tunga. Hipiran yake kali. Bianoy ni Matthew kay unor. “Nio kag ing bubuksan it kali?”
text: #000637
text: “Paminsan-minsan? Ruhang adlaw pa yang kamo dapat reli.”
text: #000639
text: “Technically, buko, kasi komatos si Mean. Ugaling sa ak huna-huna mas magiging maado ka inra relasyon. Ayam baga ninro kung nio kag siling sa ako? Naayaba kasi nakong ‘Tita,’ ka siling sa ako, pagkaayam nako abarahon ako, ka siling, “Mommy na lang, Matthew.”
text: #000649
text: “Kato’y kag huling ayaba najo sa ida”
text: #000650
text: “Indi ka ra gihapon magati. Ag usa pa, indi ra nak pudeng pigahan ka mga mahihinabo. Nakikita yang kali nako.”
text: #000659
text: “Raya baga nimo kag cellphone nimo. Este kag iTouch, kag iTouch.”
text: #000661
text: “Buko iTouch, Ma, iPod Touch.”
text: #000662
text: “Ibuksan nimo pag asa jeep-ey ka ha? Buksi. Inggwa it wifi kag Roxas-Gastambide.” Gumuya kali. “Magpati ka man o indi.”
text: #000664
text: Hinuytan ni Matthew kag damot it ida nanay. “Nagpapati ako, Ma. Nagpapati ako. Ma-internet ako sa Roxas-Gatambide, tanrae.” Humugot ka paghudot nida. “Pero, marugay pa kato, ha? Marugay pa bag-o ako humalin. Gusto anay nakong nakong makaibhanan ka.”
text: #000665
text: “Closed casket e. ‘Ya talaga sida ig patubalis.”“Ag...” Nagpangulangot si Matthew. Sumil-ip sida sa kurtina. Pay ingga it anino sa kayudong parte it kwarto.
text: #000675
text: “Mama.” Nagtulay si Matthew, winahi kag kurtina. Way it rahagto kundi usa pang katre. Naghingab it marayum sida.
text: #000677
text: “E, ing uukawan nimo ako e.”
text: #000685
text: Umingkor sida sa ugbos it katre. “Istorya ka a.”
text: #000689
text: “A, sag anay.” Hinanap nida kag iPod Touch sa backpack. Binuksan nida kali. Klaro gane, klaro ganeng ingga it wi-fi sa jeep. “Nagpapati ako, Ma. Nagpapati ako.”
text: #000700