text: El Pico de Orizaba Makit-an kini sa tumoy sa Mexico ug North America. Kini usa ka taluktok nga adunay usa ka bulkan nga adunay daghang nakumpirma nga pagbuto sa tibuuk nga kasaysayan niini. Kini adunay daghang mga alamat ug makapaikag nga mga istorya nga mahibal-an.
text: #000000
text: Busa, among ipahinungod kini nga artikulo aron isulti kanimo ang tanan nga kinahanglan nimong mahibal-an bahin sa taluktok sa Orizaba, mga kinaiya niini, pagbuto ug daghan pa.
text: #000001
text: Mga kinaiya sa taluktok sa Orizaba
text: #000003
text: Sa Nahuatl, ang ngalan sa taluktok sa Orizaba mao ang Citlaltépetl, nga nagkahulogang "bukid sa mga bituon" o "bungtod sa mga bituon". Sumala sa leyenda, ang Aztec nga diyos nga si Quetzalcóatl mikatkat sa bulkan usa ka adlaw ug nagsugod sa iyang panaw paingon sa kahangturan. Sa kasaysayan niini adunay 23 ka kompirmadong pagbuto ug 2 nga dili matino. Ang Pico de Orizaba mao ang pinakataas nga taluktok ug bulkan sa Mexico ug North America. Ang Pico de Orizaba naporma sa anapog ug slate sa panahon sa Cretaceous.
text: #000004
text: Sa dihang naa sa tunga, gilamoy sa kalayo ang iyang mortal nga lawas, apan ang iyang kalag nahimong porma sa usa ka naglupad nga quetzal hangtod, nga makita gikan sa ubos, kini morag usa ka hayag nga bituon. Tungod niini, gitawag kini sa mga Aztec nga Citlaltépetlal nga bulkan. Ang Pico de Orizaba mao ang pinakataas nga taluktok ug bulkan sa Mexico ug North America. Ang Global Volcano Program of the Smithsonian Institution nagbanabana sa gitas-on niini sa 5.564 metros, bisan tuod ang Geological Service sa Mexico nagbutang niini sa 5.636 metros ibabaw sa lebel sa dagat. Sa iyang bahin, ang National Institute of Statistics and Geography (INEGI) nagpamatuod nga ang bulkan adunay gihabogon nga 5.610 metros.
text: #000005
text: Kini nahimutang sa heyograpiya tali sa estado sa Veracruz ug Puebla sa habagatan-sentral nga rehiyon sa nasod. Kung tan-awon gikan sa lebel sa dagat, ang porma niini halos simetriko ug gilangkoban sa usa ka dako nga summit ug usa ka oval crater nga 500 metros ang gilapdon ug mga 300 metros ang giladmon. Bahin kini sa Transversal Volcanic Axis, usa ka sistema sa bukid sa habagatang kilid sa palid sa North America. Usa kini sa tulo ka glacial nga bulkan sa Mexico, kasagaran sa amihanan ug amihanan-kasadpan. Kini nga mga masa sa yelo mius-os pag-ayo sa bag-ohay nga mga dekada.
text: #000006
text: Ang transverse volcanic axis naglangkob sa pipila ka mga bulkan ug mao ang resulta sa subduction (pagkahugno) sa Cocos ug Rivera nga mga palid ubos sa North American plate. Ang Pico de Orizaba naporma ibabaw sa anapog ug shale sa panahon sa Cretaceous, apan sa esensya naporma pinaagi sa pressure gikan sa magma nga nakit-an tali sa mga utlanan sa plato.
text: #000008
text: Kini nga stratovolcano milambo sa iyang porma sa minilyon ka tuig, nga gipatin-aw pinaagi sa pag-ila sa tulo ka hugna nga katumbas sa 3 ka kasamtangang gipatong nga mga stratovolcano, diin ang pagtukod ug pagkaguba kanunay. Ang unang hugna nagsugod mga 1 ka milyon ka tuig ang milabay sa Middle Pleistocene, sa dihang ang tibuok base sa bulkan naugmad. Ang lava nga mibuga gikan sa sulod sa Yuta milig-on ug nahimong Torrecillas stratovolcano, apan nahugno sa ang amihanan-sidlakang kilid mitultol sa pagkaporma sa caldera 250.000 ka tuig kanhi.
text: #000009
text: Sa ikaduhang hugna, ang Espolón de Oro cone mitumaw sa amihanan sa Torrecillas crater ug ang bulkan nagpadayon sa pagtubo sa kasadpan nga bahin. Ang istruktura nahugno mga 16.500 ka tuig kanhi, nga human niana dihay ikatulo nga hugna: ang pagtukod sa kasamtangang kono sulod sa pormag-kabayo nga lungag nga gibilin sa Espolón de Oro.Adunay hisgot usab bahin sa ikaupat nga hugna, nga naglakip sa pagtukod sa pipila ka mga lava domes nga gitukod panahon sa pagpalambo sa Espolón de Oro: Tecomate ug Colorado. Ang kasamtangan nga bulkan gihiusa sa panahon sa ulahing Pleistocene ug Holocene nga mga panahon, ug ang kalihokan niini nagsugod sa pag-agos sa dacite lava nga nahimong mga titip nga cone.
text: #000010
text: Ang kataposang pagbuto sa Pico de Orizaba nagsugod niadtong 1846 ug kini dili na aktibo sukad niadto. Sa kasaysayan niini adunay 23 ka kompirmadong pagbuto ug 2 nga dili matino. Ang mga Aztec nagrekord sa mga panghitabo sa 1363, 1509, 1512 ug 1519-1528, ug adunay ebidensya sa ubang mga pagbuto sa 1687, 1613, 1589-1569, 1566 ug 1175. Dayag nga ang labing una nga napamatud-an nga panghitabo mao ang 7530 BCE. C±40. Bisan pa sa usa ka stratovolcano ug adunay usa ka punoan nga cone nga naporma sa mga pagbuto sa eksplosibo, ang Pico de Orizaba wala mawala sa kasaysayan ingon usa sa labing makadaot nga mga bulkan sa Mexico.
text: #000011
text: Ang bulkan nakaporma ug daghang mga sanga, lakip ang mga suba sa Cotaxtla, Jamapa, Blanco, ug Orizaba. Kini nahimutang sa usa ka semi-cold temperate zone, bugnaw sa ting-init ug ting-ulan tali sa ting-init ug tingtugnaw.
text: #000012
text: Sama sa alang sa flora ug fauna, ang mga coniferous nga kalasangan nag-una, nag-una sa mga pine ug oyamel, apan makit-an usab nimo ang alpine scrub ug zacatonales. Kini mao ang pinuy-anan sa mga bobcat, skunk, ilaga sa bulkan, ug Mexican vole.
text: #000013
text: Mahimo kang magpraktis sa lainlaing mga kalihokan, ang labing talagsaon mao ang pagbisikleta sa bukid ug pagsaka. Kini usa ka halos simetriko nga conical nga bulkan nga adunay oval crater nga mga 480 por 410 metros ang diyametro. Ang crater adunay gilapdon nga 154.830 square meters ug giladmon nga 300 metros.. Gikan sa summit makita nimo ang ubang mga kabukiran sama sa Iztaccíhuatl ug Popocatépetl (aktibong mga bulkan), Malinche ug Cofre de Perote.
text: #000014
text: Ang mga bulkan mao ang nag-unang tinubdan sa suplay sa tubig alang sa daghang mga komunidad. Tulo sa lima ka glacier sa Pico de Orizaba ang nahanaw sa miaging 50 ka tuig, nagbilin lamang sa Jamapa Glacier, nga nagsugod sa 5,000 metros ibabaw sa lebel sa dagat ug mao ang kinadak-ang glacier sa Mexico ug Central America.
text: #000015
text: Gipamatud-an sa mga tigdukiduki gikan sa Center for Atmospheric Sciences sa Mexico nga ang mga epekto sa global warming nakaapekto sa rehiyon sa bulkan. Ang mga glacier sa tulo sa pinakataas nga bulkan sa Mexico nahanaw. Sa Iztaccíhuatl ug Popocatépetl halos wala nay nahabilin, samtang ang Pico de Orizaba anaa sa samang dalan aron makunhuran ang gibag-on ug extension niini. Sa tibuok kasaysayan niini adunay 23 ka kompirmadong pagbuto ug duha ka dili matino nga pagbuto, ang kataposang pagbuto sukad pa niadtong 1846. Wala kini isipa nga makadaot nga bulkan.
text: #000016
text: Ang lokal nga leyenda nag-ingon nga sa dugay na nga panahon, sa panahon sa mga Olmec, adunay nagpuyo nga usa ka bantugan nga manggugubat nga ginganlag Navalny. Siya usa ka matahum ug isog kaayo nga babaye ug kanunay nga kauban sa iyang matinud-anon nga higala nga si Ahuilizapan, nga nagpasabut nga "Orizaba", usa ka matahum nga osprey.
text: #000018
text: Kinahanglang atubangon ni Nahuani ang usa sa pinakadakong gubat ug napildi. Ang iyang higala nga si Ahui Lizapan hilabihan ka magul-anon, misaka siya sa kinatumyan sa langit ug kusog nga nahulog sa yuta.
text: #000019
text: Nanghinaut ko nga sa kini nga kasayuran makakat-on ka pa bahin sa taluktok sa Orizaba ug ang mga kinaiya niini.
text: #000020