text: About the Davao Writers Guild
text: #000001
text: “I said, you stop it, or else I will... pu**ng ina ninyo!”
text: #000005
text: Mao pay pagkaupos sa sigarilyo ni Jerry, midagkot na pod siya sa ikatulo nga istik. Iyang gisigop ang unang aso sa sigarilyo. Hanoy nga mihulma ang aso og serkulo diha sa hangin ug hinayhinayng nabungkag. Nag-aginod ang dagan sa trapiko karong hapona, apan paspas ang dagan sa iyang hunahuna nga mahuman ang iyang transaksiyon.
text: #000007
text: “Dugaya pod nimo, bay, oy! Hapit baynte minutos na ko dinhing nagpaabot nimo ba!” Nagpanglingi siya sa palibot dayon mitunol sa iyang higala og usa ka gamayng pinutos sa newspaper. “Wa nimo madawat akong teks?” pahiping sukit niya sa higala.
text: #000008
text: “Yawa nis Mercy, bay. Gilabay akong selpon. Tua, pwerteng buakas akong Oppo. Nimal bayhana!” ni Bryan nga mikuha sa iyang labakarang puti nga gisalib-ay sa iyang liog ug namahid sa iyang singot sa agtang.
text: #000009
text: “Aysa kog estoryahi anang inyong gugmas hangin, bay. Pagdali diha! Dyes-bulig na!” Nagliraw-liraw ang mga mata ni Jerry sa mga moaging motorista atbang sa Ecoland Terminal.
text: #000010
text: “Idagan sa nako ni, bay. Unsa man na siya nga mora man og karon pa,” ni Bryan nga mitunol sa utso-mil nga gikausag pilo.
text: #000013
text: Naglingo-lingo si Jerry samtang gatangag sa iyang sigarilyo. Moaksiyon og piyong ang iyang mga mata kon sakdapan sa aso. Iyang giihap ang kwarta sulod sa CR sa karenderya. Sa iyang paggawas, mikuot siya og usa ka gatos ug gitunol kang Nang Salome, ang tag-iya sa maong kan-anan ug dayon milakaw.
text: #000014
text: “Doy Jerry, ang imong kambiyo, doy!” singgit sa saysenta anyos nga tiguwang nga milista sa sukli ni Jerry sa iyang gamayng notebook.
text: #000015
text: “Diha ra na, Nang. Mobalik ra ko ugmas buntag,” nagdali-dali siya og kapyot sa dyip- pasaheroan paingon sa Gmall.
text: #000016
text: “Gaw, padulong na ko. Didto lang gihapon,” teks ni Jerry sa iyang higala.
text: #000019
text: Mingminor ang iyang gisakyang pasaheroan duol sa may trapik layt kanto sa Mercury Drug sa may Bonifacio Street. Dihay daghang pundok sa mga pasahero. Klase-klase. Dihay mga estudyante, gikan sa tarbaho, dunay mga tiguwang ug mga batan-on. Diha gihapon ang butang haranista nga miawit sa iyang sonata luyo sa mga nag-atang og sakyanan. Mitagingting ang mga sinsilyong gihalad sa mga nanglabay nga naminaw sa iyang kantang “Anak” ni Freddie Aguilar.
text: #000020
text: “Dungagi akong batak, gaw, kay bag-ong dunggo si Randy,” ni Danny nga higala ni Jerry sukad pas hayskol.
text: #000021
text: “Palihog daw, plete. Gmall lang,” matod pas dalaga nga diha maglingkod sa atubangan ni Jerry. Pution ang iyang pamanit. Hamis ang iyang nawong nga dunay pagkapulapula ang iyang aping. Espisong pula ang pintal sa iyang mga ngabil. Gidawat sa tiguwang ang iyang plete ug gitunol ngadtos drayber.
text: #000025
text: “Pila ni?” pangutana sa drayber nga miinat-inat sa papel nga baynte pesos. Iyang gibakos ang kwartang papel sa iyang tudlo.
text: #000026
text: “Isa lang, koy, Gmall,” hinayng tubag sa dalaga nga igo ra pod nga madunggan sa drayber.
text: #000027
text: Wala mawala ang tutok ni Jerry sa dalaga nga naas iyang atubangan nga mihapyod-hapyod sa iyang selpon. Misamot ang iyang kaanyag dihang nasugaan sa iyang selpon ang iyang dagway. Bulagaw and iyang buhok nga mihagbong sa iyang abaga. Milihay ang mga mata ni Jerry sa dihang mikalit og tan-aw niya ang dalaga nga midawat sa iyang kambiyong dose pesos.
text: #000028
text: Diha sulod sa sakyanan, klase-klase ang pasahero. Dihay iyang katapad nga nagbasa og newspaper. Iyang nasiplatan ang bag-ong headline sa SunStar Davao mahitungod sa sunod-sunod nga patay sa kaulohan sa Manila nga nahilambigit sa War on Drugs. Misukol ang mga biktima, hinungdan sa ilang kamatayon.
text: #000029
text: “Kensi-bulig. Ay lang kog patapla, gaw, para tingob akong remitans unya kang Boss Jaguar.”
text: #000034
text: “Way problema,” pahiping tunol sa sobre ni Danny, ang higalang nagtrabaho sa usa ka dakong call center sa dakbayan sa Davao. Gitunol sab ni Jerry ang laing pinilo sa papel.
text: #000035
text: Nanggawas ang duha sa ihianan sa mga lalaki nga mora bag walay nahitabo. Didto sila mipadayon og estorya sa parkinganan sa mga van nga mobiyahe paingon sa Mati City, Sigaboy, ug Montevista. Wala madugay, miabot ang babayeng namay-ongan ni Jerry didtos dyip-pasaheroan. Duna siyay gibitbit nga mga pinalit. Paingon kini sa ilang nahimutangan. Sa dihang duol na kanila ang maong babaye, mipahiyom kini. Moaksyon na pod untag balos si Jerry sa iyang tam-is nga pahiyom. Nahilaw siya. Didto diay kini mipahiyom kang Danny.
text: #000036
text: “Yawa ka, Danny Boy. Imo na sab kong gilubot!” yubit ni Jerry sa iyang kaugalingon nga nagtan-aw sa iyang higalang adarit kaayog nawong.
text: #000037
text: Mitabok ang babaye paingon nila nga nagdagan-dagan human milabay ang Maligaya Taxi sa iyang atubangan.
text: #000038
text: “Ay, nayati nang animal, kuya-ate pay tawagan sa mga kanahan,” hunghong ni Jerry sa kaugalingon nga nagpangagot sa iyang ngipon. Nagduko-duko siya ug nangyugpos. Iyang gi-ekis ang iyang mga bukton nga mora ba siyag gibati og katugnaw. Ang iyang abaga mohalok nas iyang aping. Naglingi-lingi siya sa iyang palibot. Nagpatay-mali.
text: #000040
text: “Oy, gaw Jerry! Si Krista diay, akong bayaw,” ni Danny nga mipaila-ila sa dalaga ngadtong Jerry. “Kris, si Jerry diay, akong gwapong barkada sa hayskol,” sumpay ni Danny dayon kilo sa iyang mata ngadto sa iyang higala.
text: #000041
text: “Ehem! Bentaha na lang, gaw! Taga Davao pod ka, mam?” abtik nga tubag ni Jerry dala sukit-sukit sa dalaga. Miluag ang iyang paminaw.
text: #000042
text: “You look familiar lagi sa akoa, ay! Morag nagkita na lagi ta,” tubag sa dalaga nga mitutok sa nawong ni Jerry. Wala gihapon mihunong ang iyang pahiyom. Apan ning higayona, didto na misihag ang iyang ngipon sa ulitawo.
text: #000043
text: “Lagi! Ikaw gyod to! Ha-ha-ha! Kagamay ra gyod diay sa kalibotan, awp,” ni Krista nga nakapanap-ong sa iyang baba sa wa damhang katawa sa kaugalingon.
text: #000045
text: “Aw, nia ra man tas gamayng suok sa kalibotan, mam. Gamay ra gyod kaayo paras duha ka linalang. Way rason nga di sila magkitaay,” labtik nga mga pulong ni Jerry nga wa niya mahibal-i kon diin kini gikan.
text: #000047
text: Layas si Jerry. Wa na siya mopauli sa ilaha sa probinsiya sa Davao Oriental sukad nakahiagom siyag kulata sa iyang amahang kanhing PC kun Philippine Constabulary. Ang iya rang inahan maoy iyang perming dagananan nga usa ka retiradong magtutudlo sa Nasser National High School. Pito na siya ka tuig sa Davao City, apan wa gyod siya magpahibalo kon diin siya magpuyo.
text: #000049
text: Sukad nga nakahiagom og stroke ang iyang amahan, nagpait na pod ang ilang pamilya. Dunay gamayng pensiyon nga madawat sa magtiayon, igo ra pod nga imentinans sa klase-klaseng tambal. Ang iyang inahan dunay diabetes ug highblood. Permi ra nga magpacheck-up sa doktor. Dihay kausa nga mipadala si Jerry og singkuwenta-mil aron mapagawas lang ang inahan sa pribadong ospital. Ang kwartang iyang gibayad gikan sa iyang amo nga diha miburot ang tiyan sa pagpadagan og druga. Mao lagi, taas-taas ang iyang apasonon nga bayronon, dala sa dakong utang-kabubut-on na pod ang iyang pagserbisyo kang Jaguar.
text: #000050
text: Wala mitalikod si Jerry sa iyang responsibilidad sa iyang pamilya hilabi na sa iyang mga manghod. Gani, nakahuman gyod sa kursong nursing si Jimboy ug si Lilibeth sa kursong education. Tulo silang magsuon. Apan sukad nga nakatapos sila sa ilang pagtungha, wa na gyod siya makadawat sa ilang mensahe, bisan pangumusta. Nag-iyahay na sila sa ilang kinabuhi ug nangaminyo. Tungod sa iyang pagpamagdoy sa dakbayan, daghan siyag nakaila. Nahimo siyang runner sa mga dagkong tao sa tanad sa druga.
text: #000051
text: “Salamat, Kris. Imo gyod kong gihatagan og higayon. Kadaghan na kong misuway sa gugma apan wa gyod milahutay.”
text: #000052
text: “Karon nga nia naka, usbon ko na ang akong kinabuhi nga kauban ka.”
text: #000054
text: “Unsa ba na siyang kadrama ba ining amaw, ay!” ni Krista nga gitukmod ang nawong sa ulitawo palayo kaniya nga mora bag gihilasan sa mga gipanglitok ni Jerry. “Unsa ba gud nang imong usbon sa imong kinabuhi, Jerry? Ay lang gyod kog binuangi, kay na...” dugang niya samtang duna siyay gitext sa iyang selpon.
text: #000055
text: “Aw, oo, oy! Ako pa man gani ang binuangan.”
text: #000056
text: “Aw, kana ba. Tagsa ra baya gyod ko mosalig og tao, Jerry. Ikaw pa.”
text: #000057
text: “Yuna, kinsa man nang imong perming katext diha? Gaina ra ko nakabantay nimo,” sukit ni Jerry nga misuway og kuha sa selpon sa dalaga.
text: #000058
text: “Ka-oa ba ana niya, oy. Selos lang ang peg. Si Mama ni, oy—nangumusta,” ni Krista nga mipakita sa iyang selpon ug sa mensahe sa iyang inahan.
text: #000059
text: Nakita ni Jerry ang bag-ong mensahe sa inahan ni Krista. Nangutana kini kon asa siya karon naglaroy-laroy. Nalipay si Jerry sa iyang nabasa nga gikauban siya sa dalaga ug nia sila sa Sea Side sa Talisay nagsuroy-suroy.
text: #000060
text: “Dong Marlon, ali kay dunay mopalit,” sa unang lalaking tindero nga nangamay sa iyang kamot.
text: #000073
text: “Naunsa man diay kuno tong tawhana, nong?” kuryosong pangutana ni Krista samtang midawat sa gitunol ni Marlon.
text: #000077
text: “Ay, mam, namaligya lagi anang ginadili nga druga ba. Unya kay surbi-surbi na man diay kuno na—ay, kanang surbilans, mam, ba,” abtik nga tubag ni Marlon.
text: #000078
text: “Mao to nga, mikalit ra man og paka-paka dinhang dapita. Diha, oh!” padayon ni nong Melyo nga namahid sa iyang good morning towel sa iyang agtang. “Wa gyod kapanagang, mam, oy. Sarasay diha, oh! Kwits gyod tawhana,” lingo-lingo nga sumpay niya ug nanaguto.
text: #000079
text: Si Jerry nga naas kilid ni Krista, naghilomhilom samtang naminaw sa estorya. Milingi siya sa dapit diin gitudlo ni Marlon. Mikuot siya sa iyang selpon ug duna siyay giteksan nga higala.
text: #000081
text: “Mao gyod kuya. Kalooy pod, no?” ni Krista nga mitubay sa estorya ug mibati siya og kalooy.
text: #000082
text: “Nakuha na ba ang lawas didtos morge, dong?”
text: #000084
text: “Unsay pagkakuha, nga wa may panglukat! Tua pas Liling nagsolisit sa munisipyo ganina nasugatan nako nagkugos sa iyang usa ka tuig nga bata.”
text: #000085
text: Gihapuhap ni Krista ang iyang bukton. Nanglibawot ang iyang balhibo pagkadungog sa sitwasyon. Nibati siya og kalooy sa usa ka inahan.
text: #000086
text: “Tara na, Kris? Bayad namo preng, oh,” ni Jerry nga mitunol sa usa ka gatos pesos ngadto kang Marlon. “Palug-palug lang mo ana, preng. Way laing sensilyo,” dugang niya.
text: #000087
text: “Unya, ser ug mam, salamat kaayo ining inyong pinaskohan, ha? Amping mo, mam-ser,” ni Nong Melyo nga mitalikod kauban si Marlon ug mipadayon sa ilang pagpamaligya.
text: #000089
text: Midistansiya siya gamay gikan kang Krista aron dili kaayo madunggan ang ilang giistoryahan.
text: #000091
text: “Jer, puyde ba nato ni estoryahan kadiyot una ta manguli?” hangyo ni Krista sa unang higayon. Milingkod sila og balik.
text: #000093
text: “Last na lang gyod ni, Kris. Pagkahuman aning akong buhian nga aytem, mangkagiw ta dinhing dakbayana,” ni Jerry nga misaad ngadtong Krista. Hugot niyang gigunitan ang mga kamot sa dalaga bugti sa iyang mga pulong.
text: #000094
text: Mibati og kabalaka si Krista sa iyang kaugalingon. Wa masayod si Jerry sa iyang tinuod nga kahimtang. Di pa sakto ang panahon; wa pa siya makaandam. Sa ilang panag-uyab, daghang higayon nga sila nagkuyog sa usa ka bungbong.
text: #000095
text: Dihay bugnawng hangin nga mihapyod sa tangkugo ni Krista. Galibog ang iyang hunahuna kon malipay, mohilak o masuko ba kaha. Apan nagmalig-on ang iyang kaugalingon atubangan sa doktor nga malipayong nakig-estorya kaniya. Wala siya magpakitag kaguol kun kalipay sa iyang dagway, apan klaro niyang madunggan ang dagutob sa iyang dughan.
text: #000097
text: “Malipay gyod ang imong bana ani, mam. Kay ang imong gidala, wala mag-inusara. Gisabak ang usa ka babaye sa usa ka lalaki. Nia man o, tan-awa,” mapahiyomong dugang estorya sa doktor nga mi-explain sa iyang gihawirang resulta.
text: #000098
text: Wala kasabot si Krista sa iyang gibati. Kalit nga nangatagak ang gagmayng lugas sa iyang luha. Gitabonan niya ang iyang baba samtang mitutok siya sa black and white result nga gihawiran sa doktor.
text: #000099
text: “Duna ba moy kaliwat, mam, nga dunay mga anak nga kaluha?” sukit sa doktor nga miatubang kaniya. “Mam, ok ra ka—?”
text: #000100
text: “Dok?” tubag niya nga nakurat. Wa pa siya katuo sa resulta. “Ah, dok, yes dok. Ako mismo. Duna koy kambal nga babaye,” mipahiyom siya gamay.
text: #000101
text: “Yes, dok. Pero wala siya mabuhi pagpanganak ni Mama. Ako ang miuna og gawas. Misunod ang akong kambal, apan wala na siyay kinabuhi,” saysay ni Krista.
text: #000103
text: “Mao ba. Kalooy sab. Sayang nga wala siya mabuhi. Daghang gusto magkaanak og sama niini, mam. Kalaming sud-ungon nga duna kay anak nga pareho og dagway. Magdungan sila og dako, dungan og dula sa ilang kabatan-onan,” tambag sa doktor nga mihulagway kaniya sa yano og malipayong kinabuhi sa mga anghel.
text: #000104
text: Hilom nga mitulo ang mga luha ni Krista samtang nag-atubang kang Jerry. Hugot niya kining gigakos ug dugay niya nga gibuhian. Gihapuhap ni Jerry ang iyang likod. Milurang ang iyang pagbakho ug namahid siya sa iyang luha.
text: #000105
text: Dili kaayo hayag ang sulod sa balay ni Jaguar. Gituyo niya kini. Dihay gamayng pinayongan nga bombelya nga iyang gipasiga nga igo-igo rang midan-ag sulod sa lawak. Diha ang mga kabaro ni Jerry sa dula sa dinaganay sa druga. Si Banot, ang drayber sa van nga nagabiyahe gikan Davao paingon Cagayan. Iyang kauban si Tansyong nga maoy iyang kundoktor kun karelyebo sa pagmaneho. Si Richard, ang dispatser, nga maoy perming una sa remitans. Permi siyang maglingo- lingo kon moestorya ug mohiwi-hiwi ang iyang baba. Si Bonny Boy, ang iladong mamulkitay og ligid sa kanto. Gitawag pod siya og “silencer” kay hilomon kaayo. Way makasakop sa iyang mga transaksiyon nga midagan nag kensi ka tuig.
text: #000108
text: “Saba diha! Naa ba diay iring manuktok?” ni Richard nga miaksiyon og agik-ik.
text: #000111
text: “Mao na, kay solo-solohon rang bangka. Papuli pod lagi mog bugsay,” sul-ot nga kantiyaw ni Jerry nga lahi nga bangka ang gipasabot.
text: #000113
text: “Kayat nimo! Naas Richard, oh. Pamahin lagi, Chard! Ha-ha!” ni Bonny Boy nga mitabon sa iyang baba nga naglingkod dapit sa may bungbong.
text: #000114
text: “Yawa! Yawa gyod ka, Syong! Kalibang ra god didtong animala ka!” hinayng pugongpugong og estorya ni Banot nga midukol na pod sa ulo ni Tansyong.
text: #000117
text: Sa pagkakita ni Jerry sa pistola nga gihawiran ni Jaguar, misaka ang iyang dugo sa ulo. Nanindog ang gagmayng buhok sa iyang tingkoy. Misugod og dagutob ang iyang dughan.
text: #000119
text: “Gaw! Gaw! Bryan ni, gaw!” Sunod-sunod nga pagpanuktok ning higayona.
text: #000120
text: “Pesti! Ikaw ra man diay na, Bry. Yawa!” ni Banot nga unang mitubag kang Bryan ug giablihan niya ang pultahan.
text: #000121
text: “Kinsa ning aktora, gaw?” ni Bonny Boy nga mipaduol kang Richard dayon mihunghong.
text: #000122
text: “Limpiyo na, gaw. Wala pa man diay mo nagkasabay ani niya, no? Iskor nato na, gaw,” ni Richard nga mitando-tando kang Bryan.
text: #000123
text: “Galasgawa nimo, bay, oy! Gipangkulbaan na baya mi diri. Dali sulod,” ni Jerry nga mipapitik sa iyang puting labakara ngadtos tiyan ni Bryan.
text: #000124
text: “Ay, giingnan ka! Kon wa ka nagpaila dayon, kariling gyod!” ni Jaguar nga miisbog sa iyang gilingkoran. Diha gihapon niya gibutang ang iyang pistola ibabaw sa lamesa.
text: #000126
text: “Bay, Jer, nia ra ang akong kuwang, bay. Pirme ra gyod kong apas nimo. Kwits na, ha? Pasayloa ko, bay...” ni Bryan nga mitunol sa hagtik kaayong napulo ka libo. Gitingob niya ang iyang tanang kuwang kang Jerry. Iyang gitutokan ang higala nga mora bag duna siyay isulti.
text: #000127
text: “Hello, nanawag man ka? Nakaabot na ka?” ni Jerry nga miaksiyon og kusog ang tingog kay kusog kaayo ang hatak sa mga lusok sa ulan sa sin.
text: #000129
text: “Hello, unsa?! Naunsa ka?!” ni Jerry nga namahid sa salibo nga mipisik sa iyang nawong.
text: #000131
text: “Nganong mihilak man ka, Kris? Naunsa ka? Unsay nahitabo?!” pintok nga tubag ni Jerry samtang milili siya sa iyang mga higala.
text: #000134
text: “Boss, traynta-bulig akoa,” ni Bryan nga miitsa sa usa ka bandol nga traynta-mil sa lamesa. Hapit kini mahulog ug daling gisalo ni Jaguar ang kwarta. Iya kining gipaypay-paypay ug gipapitik ang lastikong gihikot.
text: #000135
text: “Larga!” tubag ni Jaguar dayon mipahiyom.
text: #000136
text: “Hunong!” singgit sa lalaki gikan sa iyang likod nga miti-on sa iyang pistola.
text: #000143
text: “Iisa ang imong duha ka kamot!” sunod nga singhag sa usa ka lalaki. “Ayawg pakita og daotang lihok. Duna kay katungod sa paghilom hangtod nga ikaw mapamatud-an nga sad-an,” dugang niini.
text: #000145
text: Mingkurog na sab ang selpon sa iyang bulsa. Dihay taxi nga hinayng milabay sa iyang tungod. Way laing misantop sa iyang hunahuna. Nahadlok siya. Iyang gihinay-hinay og isa ang iyang duha ka kamot ug gitapion sa iyang ulo. Misugod og alirong ang mga tawo sa palibot. Mihangad siya sa ngitngit nga langit ug gipaundayonan ang matag lugas sa uwan nga nangapusgay sa iyang duha ka kalimutaw.
text: #000146
text: Ganina ra siyang nangukay, morag kapin na usa ka oras. Naglibog siya asa gyod ang iyang kuhaon sa kadaghan sa maanindot nga desinyo sa mga kard nga nadispley. Gusto gyod niya makaseguro nga kanang nindot ug haom og desinyo nga kard ang iyang mapili ug ikahatag.
text: #000148
text: Sa kataposan, nakakita ra gyod siya og kard nga iyang naangayan ug sa iyang pagtuo maoy labing haom ihatag. Duna kini dibuho nga usa ka dako nga pulang kasingkasing nga gipalibotan sa daghan ug lain-laing bulok nga mga bulak. Misanag ang iyang dagway sa tam-is nga pahiyom samtang gisud-ong ang maong kard nga maoy iyang napilian aron ihatag sa iyang hinalaran.
text: #000149
text: Sa tinuod lang, dugay-dugay ug kadaghan na siya naghunahuna nga buhaton kini. Apan sa matag higayon nga makahunahuna siya sa pagbuhat niini kaniadto, kanunay siyang dag-on sa pagduhaduha, pagpanagana, ug kataha. Busa, kutob ra gyod siya kaniadto sa paghunahuna—sama nga kutob ra sab siya sa paglantaw-lantaw kang Barbara.
text: #000150
text: Maestra si Barbara, si Mam Barbara o Barbie sa kauban niining mga magtutudlo. Adlaw-adlaw makita kini niya kada mosulod ug mogawas sa eskuylahan kay sekyu man siya didto.
text: #000151
text: Maanyag si Mam Barbara. Kasarangan lang ang katas-on. Hamis ang tabonon nga kutis. Nindot ang pahiyom, ilabi na kay dunay kandiis sa masigkaaping. Daw nagpangidlap ang maagnihon nga medyo insekon nga mga mata. Tambokon (“chubby,” matod pa) apan nindot ang porma sa lawas. Pero mora lang og may pagkaestriktahon usahay, labi na tingali kanang sapoton siya sa mga estudyante nga labihang magpabadlong o tungod ba hinuon sa kadaghan sa report ug unsa pa diha nga kinahanglang agpason sa pagbuhat ug pagpasa. Nakadugang sa pagkamatahaan ang pagka-inglesera niini, pina-eslang pa ra ba gyod molitok.
text: #000152
text: Ambot og kapila na ka higayon nga buot niyang moduol ug makig-estorya bisan kadiyot lang kang Mam Barbara. Apan sa tanan sa maong mga higayon kanunay siyang dag-on sa iyang kataha sa maanyag nga maestra. Kanang moaksiyon na siya og tikang padulong sa maanyag nga maestra, ingon sa mokupos siya ug maluya ang iyang mga tuhod, mao nga daw mahiugsok lang siya sa iyang gitindogan samtang mouga ang iyang tutonlan ug ingon sa mokulo ang iyang dila.
text: #000153
text: Usahay, kanang makahigayon siya, iyang sundan sakay sa iyang motorsiklo ang maestra sa pagpauli niini gikan sa eskuylahan. Sakay sa traysikol, didto kini sagad moagi sa may merkado. Apan naay mga higayon nga dili kini molahos dayon sa balay niini kon dili mohapit pa sa merkado aron mamalit og isda, karne o kaha mga utanon nga tingali maoy isud-an sa panihapon. Sa ingon niining mga higayon, nabatasan ni Mam Barbara nga mobaklay na lang gikan sa merkado pauli sa balay niini nga may igo-igo pod nga kalay-on. Namatikdan niya nga dunay mga bahin sa agianan ni Mam Barbara nga medyo awaaw kay naay mga bakanteng lote nga kasagbotan ra ug walay kabalayan. Medyo ngiob pod kining mga dapita kay daot ang mga suga sa poste daplin sa karsada. Dili pod kaayo daghan ang mga nagaagi sa maong mga dapit.
text: #000154
text: Sa kadugayan niya nga sigeng pupaniid ug pagpanuop sa maanyag nga maestra, misamot paglipang ang iyang pagbati alang niini. Apan bisan giunsa niya og paningkamot, wala gayod niya mabuntog ang iyang kataha ug kamanggiulawon. Sa ngadto-ngadto, nisulay siya pag-inom og alak aron makabaton og kaisog. Apan igo ra siyang mahubog hangtod mawad-an og panimuot, ug inigbalik sa iyang panimuot halos dili na siya kahinumdom unsay iyang gibuhat panahon sa iyang kahubog. Taliwala niining tanan, nagpabilin nga gitapin-an ang nag-uros-uros niya nga pagbati alang kang Mam Barbara, pagbati nga sama sa usa ka toro nga nagpanglugnot sa higot niini.
text: #000155
text: Usa niana ka buntag, nakamata siya uban sa tumang kakapoy nga daw hilabihan ang kahago nga natagamtaman nianang milabayng gabii, bunga tingali sa kadaghan sa iyang nainom nga alak. Sa gingi-gingi sa iyang panumduman, dinhay nasangit nga mga salin sa usa ka mangil-ad nga damgo nga naglibog siya kon damgo lang ba o tinuod gyod nga panghitabo; wala niya kini panumbalinga ug gipugos ang kaugalingon nga kalimtan kini.
text: #000156
text: Pag-abot niya sa eskuylahan, maoy misugat kaniya ang mikatap ang balita nga dunay babaye nga nakit-ang patay sa usa ka bakanteng lote unahan sa merkado. Sumala sa mga estorya, miingon kuno ang nag-imbestigar nga kapolisan nga lagmit kuno nga gilugos usab kini. Sa maong adlaw, wala motunga sa eskuylahan si Mam Barbara.
text: #000157
text: Daw gikumot ang iyang kasingkasing dihang nasayran nga ang babayeng napalgan nga patay ug giingon nga gilugos didto sa bakanteng lote walay lain kon dilì ang maanyag ug gikaibgan niya nga si Mam Barbara. Nagbangotan ang mga magtutudlo, empleyado ug estudyante sa eskuylahan. Apan walay makalabaw kabug- at sa kasub-anan, kahinugon ug pagmahay nga iyang gibati. Bisan pa man, wala siya makaako pagduaw sa haya sa maestra ug dihang nikuyog siya sa paglubong niini, nagpabilin siya sa layo kay wala siyay igong kaisog nga mosud-ong niini nga wala nay kinabuhi.
text: #000158
text: Apan alang kaniya nagpabilin nga lab-as kanunay sa panumdoman ang mangilngig nga nahiagoman ni Mam Barbara. Padayon niyang gihambin ang kahinugon ug pagmahay sa kaalaotan nga gidangatan niini. Bisan pa kon lumsan niya ang kaugalingon sa alak, dili gyod malaksi sa iyang alimpatakan ug kasingkasing ang makataha apan maagnihong kaanyag ni Mam Barbara ug ang bangis ug linuog nga binuhatang mikutlo sa kinabuhi niini. Matag higayon nga iyang mahanduraw ang nahitabo, ingon sa magpangurog ang iyang kaunoran. Mangtas gayod ang nagbuhat niini! Mangtas! Mangtas!
text: #000160
text: Gipaliwas usa niya og pipila ka adlaw ang Pebrero 14 ayha siya milakaw aron ihatod ang kard nga iyang gipalit. Hapit na mokilom-kilom dihang mipahawa siya sa ilang balay. Wala niya dalha ang iyang motorsiklo kay dili niya buot nga dunay makamatikod kaniya tungod sa kabanha sa andar niini. Sa eskina unahan sa ilang balay, mipara siya og traysikol. Didto niya kini gipahunong pipila ka metros gikan sa ganghaan sa memorial park. Daw bug-at sa pag-ukon-ukon ang iyang mga lakang samtang misulod sa ganghaan sa memorial park ug mipadulong sa nahilunaan sa lubong ni Mam Barbara bitbit ang iyang pinili nga kard.
text: #000161
text: Gipatong niya sa lapida sa lubnganan ang kard. “Pasayloa ko, Mam Barbara, nga naulahi sa Valentine’s Day ning akong kard. Ug pasensya na gyod nga karon lang ko makahatag niining kard para nimo. Unsaon nga mataha man god ko moduol nimo.”
text: #000162
text: Nangurog ang iyang kaunoran, ug dinhay ingon sa liso sa santol nga misambol sa iyang tutonlan samtang milugmaw ang mga luha sa iyang mga mata. Naluya ang iyang tuhod busa nakaluhod siya atubangan sa lubong ni Mam Barbara. Gitay-og ang iyang lawas sa dili mapugngan ug subsob nga pagbakho.
text: #000163
text: Sa kabug-at sa iyang gibati, nahapla siya ibabaw sa lubong ni Mam Barbara. Padayon siya sa pagbakho. “Pasayloa ko, Mam Barbara, pasayloa intawon ko!” mituwaw siya samtang nagkurog nga gikapkap ang rebolber nga gisuksok sa iyang hawak.
text: #000164
text: Ode to the Uterus (and those who own them)
text: #000167
text: nor will I surrender. I am persevering and
  resisting like the uterus in anger.
text: #000170
text: I am afraid of the baby waking up. I am afraid that the baby won’t wake up. I have been afraid of a lot of things since I gave birth to my son.
text: #000173
text: I spend the whole day with my baby and my second child, D, alone. Day after day, I spend it dreaming of having some help around the house. I wish someone would spend the day with me, not to do the household chores, but to take care of my children, so that I can focus on my work. The mere thought of it makes me feel guilty. Am I a bad mother for secretly wishing I could spend a little less time with my kids?
text: #000174
text: I want to call my mother and ask her to come to our house. I want to tell her that I need her help, but I know I can’t. My 64-year-old mother has a limp and moving around with the baby is just impossible. I need my mother, but I don’t want a smoker around my kids. That’s the real reason why I don’t call her for help.
text: #000175
text: Maybe today wouldn’t be so bad. Maybe it wouldn’t feel so arduous having to take care of two kids while working a full-time job and doing household chores in between. At least, I get to it. I get through it and tomorrow is a different story.
text: #000176
text: I was in the middle of speaking to a client when I heard my daughter shouting. She was calling for me saying that the baby was awake and was crying because he wanted some milk. I had to apologize to my client for I needed to cut the call. I told him I’d call again as soon as I calm the baby down.
text: #000177
text: I get to the baby and lay down beside it for a good thirty minutes or so. Then we both got out of bed and walked to the playroom where we would spend the rest of our day playing, cuddling, working, and all of it all at once.
text: #000178
text: “What’s for lunch today, Mama?” D asked kindly.
text: #000179
text: “I don’t know,” I quietly replied. I have always been honest with D. Since she was young, I have always been open to her about a lot of things, something I taught myself to do. I wasn’t like that with my first child. This is me trying to unlearn things to be a better mother.
text: #000180
text: I honestly didn’t know what to feed my kids for lunch. My morning was spent juggling work and motherhood.
text: #000181
text: “What about breakfast for lunch?” D suggested.
text: #000182
text: Nighttime came and my eldest daughter L and my husband were home. I was excited to welcome them, thinking I can finally get my hands free from the baby, but they both looked exhausted. I don’t want to add to their burden. A part of me wants to say that I was burdened by the fact that I have to take care of the kids and earn a living. But I am the mother. Everyone expects me to take it all in.
text: #000184
text: And so, I get to the crying baby. I comforted him like the good mother that I am. Today, I chose my baby over the urge to let him cry until he gets tired. I am tired, so I cried while my baby was sleeping soundly in my arms.
text: #000185
text: We took the kids out last weekend. I bumped into an old classmate of mine and we exchanged smiles. She asked me where I was connected and I told her I was working from home. She told me she was still working with the same bank. She wished she could stay at home with her kids like I do. I just smiled.
text: #000186
text: It was the only thing acceptable at that time. I didn’t have the courage to tell her that I thought she was lucky to be away from home for a few of hours every day. I wouldn’t dare tell her how tiring it was to be with my kids the whole day everyday 24/7. So I smiled. Anyway, she didn’t ask me how I was doing. Nobody does.
text: #000187
text: I clean our floors more than three times a day. As my son crawls and D plays on the floor, I feel like I need to clean our floors as often as I could. The hair on the floor didn’t bother me before, but now, I can’t go on three hours without giving in to the compulsion to clean the floors.
text: #000188
text: A friend I haven’t spoken to in months asked me about my routine. She sent me a message telling me how incredibly amazing I was for being such a hands-on Mom. I told her how I get to things everyday. That started it all. I told her how frustrating it can be to teach D a simple math problem and she still ends up getting the wrong answer when asked to do it alone. I told her how angry I was that my husband can get to hang out with his friends while I am at home with the kids.
text: #000189
text: I went on telling her how no one in the house can get things done in ways that I consider right. And that no matter how seemingly important my concerns are, there is this baby whose needs will always be my priority. It is oppressive.
text: #000190
text: I realized I must have said too much because our chat fell quiet. She didn’t send any reply to anything that I said. It must have overwhelmed her.
text: #000191
text: I wished she has something, anything. I wanted to tell her about my good days as a stay-at-home mom too. I wanted to tell her how proud I was when L came home with a perfect score in her Elective Math quiz. When I congratulated her, she simply replied, “Thank you Mama for helping me.”
text: #000192
text: One of my proudest moments as a mom was when D was picked for the special dance. She was one of the few students in her ballet class that was in the Director’s List this year. Her teacher said she is showing a lot of promise. I came home smiling.
text: #000193
text: I was already 37 when I gave birth to my son, so I took special interest in his development. I read books about baby milestones and became nearly obsessed about whether my son was hitting it or not.
text: #000194
text: Imagine my happiness when he rolled to his tummy for the first time. Oh, I couldn’t stop talking about it that I actually annoyed the people around me. But I didn’t care. That was one of my proud mama moments.
text: #000195
text: I feel like I am capable of doing so little, but I am asked to do so much. Yet again, I have to remind myself of the mantra that has got me going all this time. I get to the crying baby, teach D how to read CVCs, assist L as she learns how to balance equations in Chemistry, and give my husband a massage after a day’s work.
text: #000196
text: I get to witness my children grow up and get to be there when they need me. I get to teach my daughters with what I think they need to know to survive the world while I teach myself how to survive my days. I get to mother this baby boy and show him how it is to love and be loved.
text: #000197
text: The next day, I do it all over again, only it’s not like I’m at war. It’s not as awful. It entails a lot of work, but days are no longer impossible. I get to experience all of motherhood and its quirks.
text: #000198
text: Little by little, I get to live.
text: #000199
text: Lysette lives in Davao City with her husband and 3 children. She is passionate about homeschooling.
text: #000200
text: In that moment, I just listened.
text: #000203
text: It was a much bigger tree. But the fascination felt familiar.
text: #000205
text: As a child, I have always been fond of flowers and gardens. I spent many hours playing and picking apart the flowers in my grandmother’s yard in Davao.
text: #000206
text: I would climb up the sprawling gumamela shrub that seemed like a tree to the tiny five-year-old me. I nimbly made my way through the branches to pick blossoms.
text: #000208
text: I made the gumamela my toys, pretending they were flower folk with the petals as skirts and the stems as bodies. I imagined them to be like whimsical characters from the cartoons I watched. I built dialogues. I narrated. Perhaps the grownups never understood the narrative they overheard. Perhaps they never will. But it never really bothered me.
text: #000211
text: Exploring the garden was a pastime I enjoyed in solitude. It was a pastime buried under the other pastimes I discovered over the next years of my childhood, only to be unearthed when I moved to Japan. I would head out to gardens, get lost in thought, then snap away with my camera phone. I followed the plum blossoms and camellias of early March, the cherry blossoms and baby blue eyes of April, and even the irises and hydrangeas of June. I didn’t mind the alone time. I guess my only problem was if there was a very scenic backdrop and I wished I could get a full-body picture with it.
text: #000212
text: “Sumimasen! (Excuse me)” called a woman from behind, her voice laced with a Vietnamese accent. “Sasshin, torimashouka? (Shall I take your picture?)”
text: #000213
text: I came out of my meditation. I turned to see a group of travelers, some of whom were dressed to the nines. The offer came from the woman with a smile on her face and a camera on hand. “Hai, onegaishimasu (Yes, please),” I stuttered in surprise and handed my phone. She toggled with it a little, took some photos, and gave it back. I took it as my sign to move on.
text: #000214
text: Mama and Papa now sleep in different
  beds. “Your father snores,” Mama said.
text: #000224
text: Papa has been drinking a lot of sour juice
  lately, his breath stinks when he tries to talk
text: #000225
text: to me. “If Mama and Papa have to live in
  different houses, who would you live with?”
text: #000226
text: Papa asked before he fell asleep on the couch,
  waiting for Mama to come home. As soon as
text: #000227
text: Mama got home, she told me to go to my room
  and play with Chippy, the stuffed toy that they got me
text: #000228
text: on my door. “Papa snores louder now,
  anak,” she said. Then she went outside the house
text: #000230
text: the one that he used to drink sour juice with.
  I have never heard of Mama since then.
text: #000232
text: “Come join me in the regrets for the passing spring
  And wisteria aglow in the evening light”
  -Murasaki Shikibu, Tales of Genji
text: #000234
text: The sky was overcast from the afternoon rain. Gray but thankfully not too dreary. All that was left was a slight drizzle. Some of these raindrops have settled on my glasses, but I didn’t bother to brush them away. I maneuvered my phone through the clusters of wisteria before me. My goal was to achieve a “peering through the vines” self-portrait.
text: #000235
text: Little by little I found my groove and my angle. I was pleased.
text: #000236
text: I was doing yet another hitori tabi—or solo traveling in Japanese—this time in Tochigi, a prefecture north of Tokyo. Since I moved to the Land of the anime and kawaii things in October 2017, I’ve slowly cultivated a tradition of chasing and documenting perennials. It began on my first spring here, when I chanced upon cherry blossom sightseeing maps at the train station. I sought to check out the accessible spots, and from there I was hooked. The following month, I was in the company of friends and roses. The next year I added hydrangeas and irises to this list. Yes, I travel for flowers.
text: #000237
text: Over the next years, I made it a goal to visit a wisteria garden—the ones that lead you through winding pink tunnels or expansive trellises. I finally ticked it off in April 2022.
text: #000238
text: The one before me wasn’t as majestic. Neither were the other ones in the grove I was in. These looked young but approachable. They allowed me to study the flowers up close.
text: #000240
text: After all, the wisteria is also admired for its form, with its arched trunks and its blossoms facing downwards. It was as if the whole plant was deep in prayer. Fittingly, the flower is used in the crest of a branch of Buddhism in Japan, using it as a symbol of humility and reflection.
text: #000242
text: I pulled away from this grove and navigated my way to the center of the park. The afternoon light was waning. The night illuminations would begin soon. I stopped to take photos of yellow and orange poppies. Even the azaleas. A tall pergola of baby pink wisterias snaked around the courtyard. The cherry blossoms were long gone, but spring was still in full swing.
text: #000243
text: While cherry blossoms or the sakura is the first flower that come to mind whenever one speaks of Japan, wisteria have earned a place in the country’s history and art.
text: #000244
text: We can see these viny blossoms as a common motif in kimonos and ceramics. Fuji Musume or Wisteria Maiden has been a favorite theme in paintings. Much like the goddess Venus, this woman has been reinterpreted many times. It has also inspired a traditional dance which tells the sad tale of Fuji Musume that came to life, longing for man who viewed her painting. She walked around with a stalk of wisteria as she waited a reply to her love letters.
text: #000245
text: True enough, wisteria has a character that evokes longing and nostalgia. Perhaps it’s in the tranquil purples and blues mixed with whites and pinks. Perhaps it’s in the manner the flowers dangle and seemingly float midair. Or perhaps it’s in the melancholic way the vines droop, as if longing for a past that may either be happy or sad. In this light, wisteria has frequently been tied to nostalgia in Japanese literature.
text: #000246
text: The 11th century masterpiece Tale of Genji describes fuji as a companion to the sadness that comes in the passing of springtime. Author Murasaki Shikibu compares it to the snowlike sakura which, while beautiful, is fleeting in nature. The wisteria comes out at an opportune time, much later in April, sitting with observers to lament time gone by.
text: #000247
text: Taking my sweet time around the park, I followed another path of young wisteria shrubs. A mix of excitement and longing bubbled up in my chest. Then through a clearing, I finally saw it: a trellis more than a thousand meters wide.
text: #000248