text: Pagadumdumon sang pumuluyong Pilipino ang ika-50 anibersaryo sang pagpapanaog sang layi militar ni Ferdinand Marcos Sr subong nga lubos nga nakapanumbalik ang pamilya Marcos sa Malacañang. Nabutang si Ferdinand Marcos Jr sa poder paagi sa malaparan nga pagdinaya, pagpang-ipit sa oposisyon, paggamit sang kalakasan sa mga pwersa nga pungsodnon-demokratiko kag lapnagon nga pagpangtiko sa kasaysayan.
text: #000002
text: Ginapagwa sang Ang Bayan kag sang Buro sa Impormasyon sang Partido Komunista ng Pilipinas ang ubay sa pagtalakay nga ini bilang kabahin sang mga pagtinguha nga batuan ang amo nga pagpangtiko. Ang mga ini malahalon pero sa pila lang sa ginatos nga kabutigan nga ginapalapnag sang mga Marcos para baliskaron ang kasaysayan. Mahimo ini nga talakayon sang mga sanga sang Partido, mga yunit sang hangaway sang banwa kag mga organisasyong masa.
text: #000003
text: Kabutigan: Kahimuan sang bag-o nga tukod nga Partido Komunista ng Pilipinas kag sang Bagong Hukbong Bayan (BHB) ang pagpamomba kag masunod pa nga pagpamomba sa Metro Manila. Sa partikular, ginmandu ini ni Jose Maria Sison para “pagsingkion ang kalakasan sang estado” kag “tugahon ang mga kundisyon sa rebolusyon.”
text: #000006
text: Tatlo ka “seryoso nga pagpamomba” ang nagtuga sang pagkapatay sang isa ka tawo kag pagkapilas sang 20 pa. May ara man nga mga “nadiskubre” nga mga bomba sa Kongreso kag Department of Foreign Affairs. Sa aktwal, may ara nga mga ebidensya nga kahimuan ini sang armadong pwersa sang militar. Lakip diri ang pagka-aresto sang isa ka sarhento nga nag-ako nga kabahin ang pagpamomba sang isa ka “espesyal nga operasyon” sang iya yunit.
text: #000012
text: 2) Angut sa “himbunanay” sang PKP/BHB, Liberal Party kag mga legal nga organisasyon
text: #000018
text: Ginpirmahan ni Marcos ang Proclamation No. 1081 sadtong Septyembre 21 nga naglatag sa mga basehan sang layi militar. Pangunahon diri ang ginasiling niya nga pagluntad sang “aktwal nga gera,” kadungan sang may ara kuno nga lapnagon nga “rebelyon” kag “subersyon” sa pungsod. Magkadungan nga ginpirmahan niya ang indi magnubo sa pito ka mandu, pito ka Letter of Instruction kag isa ka dikretong presidensyal sadtong Septyembre 22. Isa diri ang General Order #1 nga nagpaidalom sa bilog nga pungsod kag bilog nga gubyerno, sakup ang tanan nga mga ahensya sa ehekutibo kag ang mga sanga sang lehislatibo kag hudikatura sa absoluto nga awtoridad sang diktadurya. Ginpubliko ni Marcos ang mga proklamasyon, mandu, instruksyon kag dikreto sadtong Septyembre 23, 1972, alas 7:15 sang gab-i.
text: #000019
text: Kabutigan: Para hatagan sang rason ang “actual state of war,” nga basehan sang deklarasyon sang layi militar, gin-imbento sang guban Marcos ang “konspirasiya” sa tunga sang PKP, Liberal Party, mga mamahayag, myembro sang constitutional convention, mga brodkaster sa radyo kag telebisyon, mga lider kag myembro sang mga pangmasang organisasyon sang mga mamumugon, mangunguma, estudyante, titser, propesyunal, kababainhan kag iban pang sektor kag mga pungsodnon nga minorya, labi na sa Mindanao. Ginsimpon ni Marcos sa mga grupo nga ini ang ginakangil-aran nga mga elemento sang mga sindikatong kriminal, gamay nga warlord kag ang grupo sang rebisyunistang Lava.
text: #000020
text: Sa aktwal, gingamit ni Marcos ang gindihun-dihon nga “kriminal nga konspirasiya” para himuon ang malaparan kag koordinado nga pag-aresto sa tanan nga iya mga kaaway sa pulitika. Sa tunga sang alas-9 sang gab-i sang Septyembre 22 tubtob alas-6 sang aga sang Septyembre 23, linibo nga mga nagapanguna nga personalidad halin sa nagkalainlain nga ligal nga hilikuton kag mga ordinaryong pumuluyo ang gin-aresto kag ginhunong sa mga kampo militar. Madamo sa ila ang gintortyur kag ginpatay. Sa report sang Amnesty International, ginsiling sini nga naglab-ot sa 50,000 ang ginpakulong ni Marcos sa una nga tatlo ka tuig pa lang sang layi militar.
text: #000022
text: Gintapalan ni Marcos ang gindihun-dihon nga “aktwal nga gera” para ipasara ang tanan nga pahayagan, istasyon sang radyo kag telebisyon, agawon ang mga daku nga kumpanya sang pangontra nga burgesya kag mga pangpubliko nga yutilidad kag kontrolon ang hulag sang kada pumuluyo.
text: #000023
text: Hungod nga ginpalapnag sang rehimeng Duterte, sang pamilya Marcos kag mga propagandista sini ang kabutigan nga “mauswagon kag malinong” kag sa sini “bulawanon” ang mga tuig sa idalom sang layi militar. Isa ini sa una nga mga rebisyon nga ginhimo ni Rodrigo Duterte sang makapungko siya sa poder sang pahanugutan ang pagpalubong sa bangkay sang diktador sa Libingan ng mga Bayani sadtong 2016. Ginpaarangkada pa sang mga Marcos ang pagpalapnag sa kabutigan nga ini gamit ang social media antes kag sa panahon sang kampanya para sa eleksyong presidensyal subong nga tuig. Antes pa man ang mga ini, paktor sa pagpalapnag sang madulom nga paghangup sa mga katuyuan ni Marcos Sr ang limitado, maluya, kag sa madamo nga kahigayunan mga sayup nga impormasyon sa pagtudlo sa kasaysayan sa mga eskwelahan. Labi ini nga naglala sang lubos nga kakason ang asignatura nga kasaysayan sa elementarya, kag ginbutang sa kurikulum sa kolehiyo kon sa diin limitado na lang ang nakakuha.
text: #000025
text: Ang matuod: Wala sang panahon sa kasaysayan sang layi militar nga nangin mauswagon ang pungsod. Wala man sang tuig nga nangin “pangaduha” ang Pilipinas sa Japan. Sa aktwal, nag-ikog ini sa anum pa ka pungsod sa Southeast Asia halin 1975 tubtob 1985.
text: #000027
text: Sa mga tuig 1979-1981, madasig ang pagbagsak sang ekonomya. Sa panahon nga ini, ginbayo ang pungsod sang tuman kataas nga implasyon (30%), mabug-at nga mga buhis, manubo nga panweldo kag malala nga gutom. Pinakamadalom ang pagtibusok sang ekonomya sadtong 1981 sang indi masarangan sang mga internal nga kahinaan sini ang krisis sa ekonomya nga sadto nagahagunos sa US kag iban pang kapitalistang sentro.
text: #000028
text: Sa kalala sang krisis nga ginbilin sang layi militar, nakilala ang Pilipinas bilang “sick man of Asia” sa masunod nga duha ka dekada.
text: #000036
text: Kabutigan: Isa sa pinakamaayo nga hitabo ang pagpapanaog sang layi militar sa Pilipinas bangud nagdulot ini sang kalinungan sa pungsod.
text: #000046
text: Ang matuod: Wala pa natupungan ang brutalidad kag kadamo sang mga kaso sa paglapas sa mga tawhanon nga kinamatarung kag pagpanghalit sang guban Marcos sa kabuhi kag pangabuhian sang pumuluyo kag pungsod. Ang mga pagpang-aresto kag masaker, malaparan nga pagpamatay, pagdukot, malawigan nga detensyon, tortyur, pagpanglugos kag sekswal nga pagpang-abuso kag militarisasyon sa kaumhan nga ginhimo para “tapnaon ang komunismo” nagbiktima sang linibo nga aktibista, oposisyunista, kaaway sa pulitika kag negosyo kag mga ordinaryong pumuluyo.
text: #000047
text: Isa sa pinakatalalupangdon nga krimen sang guban ang asasinasyon kay anay Sen. Benigno Aquino Jr sa erport sang Agosto 21, 1983. Halin 1983 tubtob 1986, naglista pa ang TFD sang dugang nga 191 indibidwal nga pagpamatay, 126 nga ginpatay sa mga masaker kag 74 kaso sang pagdukot sa Mindanao pa lang.
text: #000049