por Echipto, clamaban sššn a os
nanúfars d'o Nilo, como o nanúfar azul d'o Nilo (Nymphaea caerulae), en anglés "lidios d'augua" (water lily). Ye una flor con bertuz
sicotropicas; en as representazions se beye cómo s'esnifaba e asinas aparixe en
as referenzias a o dios Ra.
#000002
Atro nombre más propio ta iste nanúfar azul
d'o Nilo ye o de nefertem. Amás d'as
cualidaz rituals por meyo d'as suyas sustanzias, yera un simbolo señero pues as
flors d'os nanúfars se tancan e ubren con o día, como o sol, e asinas Nefertem
yera uno d'os dioses d'a cultura echipzia. En o Libro d'os Muertos diz:
#000003
como Nefertem d'o nanúfar azul, enta os caños d'o naso de Ra (o creyador e dios
d'o sol), e surte en l'orizón cada día."
#000004
aquí coronato dios Nefertem porque soi o nanúfar sagrato en o canto d'o naso de
#000006
Nefertem, baxo una flor de nanúfar u loto
#000007
d'a confusión que ya prenzipia entre nanúfars e azuzenas son os tres trozes que
he meso. O primero ye d'una bersión anglesa d'o Libro d'os Muertos, astí biene
como blue water lily, 'lidio azul
d'augua', isto ye, o nanúfar azul. A segunda ye a traduzión castellana de A.
Laurent (2014: 128) que i mete loto, isto ye 'nanúfar'. A terzera
ye d'a mesma traduzión (p. 303) en o que a mesma referenzia a Nefertem e o naso
de Ra, se traduze como azucena, 'azuzena'.
#000008
Mullers prensando flors d'azuzena. Echipto. Alto, o cheroglifo de l'azuzena
#000009
Ixe sššn dio con o tiempo en as diferéns
luengas a denominazión d'a flor, azuzena, o lidio blanco (Lilium candidum), e o nombre propio Susana. L'azuzena u azozena se
prozesaba ta tirar-le as suyas aromas, a esenzia lirinom, e yera tamién una flor ritual. As más famosas azuzenas de
l'antigüedá estuque son as d'o palazio mizenico de Knossos, y entre ellas as d'o
fresco d'o Prenzipe d'as azuzenas u
d'os lidios, pintato fa 3.500 años.
#000010
2600 años, Asurbanipal en Asiria tamién representaba as azuzenas en as suyas
esculturas; antis, Senaquerib paró cuenta de meter lidios azuls (Iris) en os suyos famosos chardins, como
adorno e ta aguantar o terreno con as suyas benas.
#000011
pasar 3 sieglos más dica Dioscorides (s. I EC). O griego define tamién
l'azuzena u lidio blanco, repite con Teofrasto a suposata esistenzia d'os
martagóns, e nombra a crema feita con azuzenas clamata "d'unos lirino, e de atros susino" (en a traduzión de Laguna: Dioscorides, 1555:337), en
a que trobamos as dos etimos d'a flor, a griega e a echipzia.
#000013
de Dioscorides, pero romano, yera Plinio o Biello, en a suya Istoria Natural define 4 espezies de
lidios, a primera l'azuzena blanca, d'a que se tira o parfume lirinon, a segunda a corrotialla (Convolvulus):
#000014
"yerba [...] crexe en as matigueras: a
flor no en ha pon d'olor ni as anteras amariellas, pero se fa tal aire con
l'azuzena por a suya traza e a suya blancor, que parixe un asayo d'a
naturaleza, que preba de fer l'azuzena [...] Bi ha, asinas mesmo, o lidio royo,
que os griegos claman crínon; atros
claman a suya flor cynorrhodon."
#000015
royo" ye o martagón debandito, e crínon
ye o nombre común d'o griego ta l'azuzena, Plinio en iste cabo parixe
embolicar-se. Dimpués charra d'os narzisos, prenzipiando por o que clama
o narziso flor de lis (Narcissus poeticus),
que en griego tamién se conoxeba por o mesmo nombre que os lidios, leírion (amás de narkissos).
#000016
tornamos a blincar un milenio más, cal parar cuenta en os escritos d'os autors musulmans
d'a peninsula iberica. Por exemplo o anonimo d'un asayo botanico estudiato por
Miguel Asín Palacios (1943 / 1998). En el trobamos bellas espezis como "lidios":
#000018
Nanúfar: "Una mena de nanúfar, clamada lidio
y que ha tres espezies seguntes que a suya flor siga amariella dorata, azul u
#000019
Edá Meya nos trobamos con dos fenomenos cuasi paralelos que ferán esbotar
garonas de tinta prebando d'esplicar o porqué d'os nombres d'os lidios. O
primero se fa ebidén con a publicazión por Isidoro de Sevilla d'as suyas Etimolochías. Se busca en os nombres os
sinnificatos primers, o suyo orichen e as suyas balors simbolicas. Se miran as
fuens clasicas, as analochías e se clasifica o mundo seguntes un orden debino.
#000022
mitolochico d'a esplicazión ye a fuen en a que mirar a etimolochía más acorde,
de liclia, lilium. E contina:
#000024
mesmo se diz que Benus, zelosa d'a esplendor d'ista flor, ficó en o zentro os
estambres, e un estilo desinforme, como si fuese un organo secsual de burro [seguntes
escribió o griego Nicandro de Colofón fa 22 sieglos] [...] A desafezión de
Venus enta ista flor ya ye siñal d'o sentiu simbolico que'n ha, ya que o lidio
blanco ye por eszelenzia a flor d'a Castidá, birtú que por tanto s'oposa a
l'amor luxurioso de Benus" (ib. 416).
#000025
siempre será fázil trobar a relazión entre sinnificatos, nombres e simbolos,
#000028
que s'amane onestamén a identificar as plantas representatas en o arte
relichioso meyebal: en l'orichen d'a
suya presenzia están as parolas d'o Biello Testamén, e no siempre será fázil
saber qué parola yera a que millor traduziba l'orichinal ebreu u arameu, ni a
qué plantas reyalmén esisténs en tal puesto y tal epoca referita"
#000029
ha dato lugar a furas e continas disputas entre lingüistas, relichiosos e
istoriadors. En o caso que nos pertoca se troba un pleito secular en a
deseparazión d'as azuzenas u lidios blancos d'os lidios azuls u matapollos, de Lilium e Iris. Ta Javier Delgado:
#000030
Dos obras de Hugo van der Goes (s. XV), en a primera Eba s'amaga con un lidio, en a segunda, un detalle d'a naxedura de Chesús, azuzenas royas con lidios, palometas (Aquilegia), brioletas (Viola) e crisantemos royos parixen traduzir que o pintor no gosaba prenunziase sobre os sinnos florals en un cuadro tan delicato, u por cuentra, que sabeba bien qué guiso simbolico yera parando.
#000032
istas, a monarquía franca dezidió emplegar a, dende allora, famosa "flor
de lis". Trigando un biello simbolo floral - anque bi ha autors que esfienden que no'n ye mica una flor - paralelo e concurrén con o de l'azuzena.
Un simbolo, a flor de lis - sinnificán - que se desepara d'o suyo sinnificato
orichinal, bella flor, una azuzena, un lidio, ya no se sabe, e se redefine
seguntes a imachen d'os reis que se quiere amostrar. Como diz Pastoureau:
#000033
O rei Clovis e a flor de lis
#000035
Pastoureau mirar de determinar qué espezie natural representa a flor de lis ye
como charrar d'o secso d'os ánchels. A yo, manimenos sí que me intresa.
#000036
ixo estió fa 23 sieglos e a monarquía franca ye meyabal. Viollet-le-Duc, por
exemplo, en o sieglo XIX preba d'esplicar a flor de lis dende o lidio:
#000040
presentamos ista flor [un lidio, Iris]
mirando de regularizar as suyas partis, obtenemos a fegura 10. As seis
dibisions d'a corola son beyibles en AA, BB, CC. Dos d'as tiras petaloides son
aparéns en D, a terzera cal que se trobe en o exe d'a flor. A espata ye en a E.
Dende ista fegura á l'ornamén conoxito baxo o nombre de flor de lis, no'n ba guaire" (1814-1879, t. 5: 498).
#000041
zierto, en o sieglo XI o rei Garzía III de Pamplona, cazando turcazos con
falcón se metió en una espelunga e trobó una imachen d'a Birchen con un terrizo
d'azuzenas; dezidió fundar un monesterio, Sta. Ma la Real de Nájera e una d'as
primeras ordens que se conoxen, a Orden d'o Terrizo u d'a Charra, clamata
asinas por o rezipién d'as azuzenas que, en iste caso sí, son representatas
claramén. Más tardi, en 1413, dimpués d'o sitio de Balaguer, Fernando I d'Aragón
nombró caballers d'o terrizo a güeitanta caballers.
#000042
Orden d'o Terrizo u a Charreta
#000043
con as azuzenas, naxen en un tallo reuto como un tochet que ha resultato una
parti importán d'a suya iconografía e simbolismo. En a monarquía franca o zetro
- simbolo d'o poder, de soberanía - "flordelisato", por emplegar un
neolochismo franzés, un zetro rematato en una flor de lis, ye siñal reyal dende
o sieglo IX. Curioso ye o de Napolión I, rematato con una miniatura d'un rei en
o suyo trono que soxeta un chiquet zetro flordelisato.
#000044
u lidio blanco, Lilium candidum, como
ye debandito, ye flor forana común en chardins; d'o mesmo chenero medran en
istas redoladas dos espezies más, o martagón u azuzena de puerto (Lilium martagon) e o endemico martagón
amariello u azuzena amariella (Lilium
pyrenaicum), tamién conoxito como lidio montesino.
#000046
lidios azuls e amariellos, d'o chenero
Iris, por o Semontano Sobrarbe, Ribagorza e Sobrarbe son matapollos, sin que
tienga sisquiera sospeita de l'orichen d'o nombre.
#000047
voces romances registradas por un botánico anónimo hispano-musulmán (siglos
#000049
F. (1999) Diccionario de arabismos y voces afines en iberorromance. Madrid,
#000051
A. (2014) El libro egipcio de los muertos.
#000056
(1988) Historia de las plantas.
#000059
"[Lilium] ye amprato de bella luenga d'o Mediterranio oriental. Siga cual
siga o suyo orichen, se troba en copto hreri,
hUli, Echipto. !Jrr-t [...] bereber ilili
#000061
Anónimo19 ene 2023, 18:56:00Excelent articlo, he espletato muitismo de leyer-lo. Muitismas grazias!ResponderEliminarRespuestasRafel Vidaller Tricas25 feb 2023, 17:18:00Muitas graziasEliminarRespuestasResponderResponderadmiradora no 123 feb 2023, 19:16:00Mui intresant ResponderEliminarRespuestasRafel Vidaller Tricas25 feb 2023, 17:17:00Muitas graziasEliminarRespuestasResponderResponder
#000062
Excelent articlo, he espletato muitismo de leyer-lo. Muitismas grazias!
#000063