extracted_text:
«Развитие речи на уроках русского языка
с помощью дидактических игр».
Язык  – важнейшее  средство  человеческого  общения.   Следовательно,
одна из важнейших задач начальной школы  развитие речи учащихся. Научить
ребенка говорить, значит научить его мыслить.
Язык – возникшая в человеческом обществе и развивающаяся система
(членораздельных) звуковых знаков, предназначенная для целей коммуникации и
способная выразить всю совокупность знаний и представлений человека о мире.
Как   писал   Л.С.   Выготский,   «задолго   до   школы   он   (ребенок)   практически
владеет всей грамматикой родного языка, но он не знает, что ... владеет. Эти
операции неосознанны». Ученик на уроках русского языка постепенно начинает
«произвольно   оперировать   своими   собственными   умениями»,   а   далее   они
преобразуются  «из   бессознательного,   автоматического   плана   в   план
произвольный,  намеренный и сознательный».
Основная   цель  изучения   русского   языка   в   начальной   школе
заключается   в   том,   чтобы  сделать  для   детей  язык,   который   с   детства   им
знаком,  предметом наблюдения и анализа.  Помочь   понять   его   устройство,
вникнуть   в   действующие   в   нём   правила   и   научить   осознанному   применению
данных правил при решении различных языковых и речевых задач, в том числе и
при письме. Задача педагога  повлиять на отношение школьников к предмету
«Русский язык», вызвать интерес к урокам русского языка и к самому языку.
Недаром   нам   так   помнятся   слова   К.Г.   Паустовского:  «Истинная   любовь   к
своей стране немыслима без любви к своему языку...»
В   обучении   предмету   «Русский   язык»   у   учащихся   формируются
определенные речевые умения. Эти умения интегрированы в 4 группы. Поэтому
при подготовке к уроку необходимо четко планировать, над какими умениями
будут работать ученики и учитель.
1. Ориентироваться в ситуации общения, т. е. определять кому, зачем, о
чем буду говорить или писать.
2. Планировать  высказывание,   т.е.   осознать   (кратко   и   подробно,
эмоционально   или   поделовому),   в   какой   последовательности   буду
излагать мысли.
3. Реализовывать свои замысел, т.е. говорить или писать строго на тему,
  используя   различные   средства
обеспечивая   развитие   мысли,
выразительности. 4. Осуществлять контроль за речью, вносить необходимые коррективы в
созданное высказывание.
Хотим  познакомить  коллег  с  опытом    работы  по   развитию  речи  на
уроках   русского   языка.  Для   работы   по   развитию   речи   и   творческих
способностей,   мы   применяем:   дидактические   игры,   загадки   и   пословицы,
поговорки,   ребусы,   головоломки,   кроссворды,  викторины.  Большое   внимание
уделяем   языковым   играм.  Цель   игры:   пробудить   интерес   к   познанию,  науке,
книге, учению.
Игра   помогает   развитию   фонематического   восприятия   слова,
обогащает   ребенка   новыми   сведениями,
  активирует   мыслительную
деятельность,   внимание,   способствуют   формированию   орфографической
зоркости младшего школьника, стимулирует речь. В результате чего у детей
появляется   мотивация   к   изучению   русского   языка.
   Применение   игры
способствует тому, что любой   учебный материал становится увлекательным
для ребенка, мотивирует на получение знаний, облегчает процесс обучения. Мы
стараемся   систематически   накапливать   и   отбирать
 занимательный
дидактический материал, способный привлечь внимание каждого ученика.
Приведем некоторые дидактические игры и игровые приемы, которые
применяем на своих уроках.
Кто лучше слушает?
Цель: развивать фонематическое восприятие и слуховое внимание; формировать
умение   слышать   в   словах     звуки,   дифференцировать   их   на   слух,   правильно
выделять в слове нужный звук.
Вариант 1.
Учитель   ставит спиной друг к   другу двух детей (боком к классу), и дает
задание: «Я буду называть слова,   а Лена будет поднимать руку лишь тогда,
когда  услышит  слова  со  звуком {ш}.  А  Лариса  будет  поднимать  руку   лишь
тогда, когда услышит слова, в которых есть звук {ж}». Необходимо еще раз
повторить, кто и когда должен поднимать руку. Дети подсчитывают количество
правильных   ответов,   отмечают   ответы   неверные.   Педагог   с   небольшим
интервалом называет слова (всего 15 слов: 5 – со звуком {ш}, 5 – со звуком {ж},
5 – где нет этих звуков). Примерный набор слов: шарик, ком, жук, пила, ножик,
кошка, корова, вешалка, чижи, карандаш, кочка, ножницы, ворона, кожа, крыша.
Остальные   дети   следят,   правильно   ли   ребята   выполняют   задание,
исправляют ошибки, указав на заданный звук в слове или на его отсутствие. В
конце   игры   выбирают   ученика,   который   был   наиболее   внимательным,   верно
выделил все слова и ни разу не ошибся. Вариант 2.
Учитель  вызывает двух детей: один из них должен поднимать руку на слова со
звуком {ш}, другой – со звуком {ж}. Предлагает  остальным детям называть
слова,   в   которых   встречаются   эти   звуки.   В   конце   игры   дети   называют
победителя.
Вариант 3.
Педагог   предлагает   двум   детям   подбирать   слова:   одному   со   звуком   {ш},
другому – со звуком {ж}. Выигрывает тот, кто больше назовет слов, не допустив
ни одной ошибки в произношении.
То же можно проделывать и с другими парами звуков.
Назови первый звук в слове
Цель: развивать фонематическое восприятие.
После   показа   картинки,   учитель   предлагает   определить,   с   какого   звука
начинается слово. После ответов детям дается задание: определить, с какого
звука   начинаются   имена   их   соседей,   названия   тех   или   иных   животных,
предметов. Обращает внимание на то, что звуки надо произносить четко (нельзя
произносить зе в слове Зоя, вэ – в слове Вадик).
Назови последний звук в слове
Цель: развивать фонематическое восприятие.
Наглядный материал: картинки (автобус, гусь, птенец, плащ, дом, ключ, стол,
зверь, самовар, кровать, бегемот и др.)
         Учитель   показывает картинку, просит назвать, что на ней изображено, а
потом   указать   последний   звук   в   слове.   Обращается   внимание   на   четкое
произношение   изолированных   звуков,   дифференцирование   твердых   и   мягких
согласных (в слове зверь последний звук рь, а не р). По окончании рассмотрения
картинок,   учитель   просит   отложить   в   одну   сторону   картинки,   на   которых
названия предметов заканчиваются на твердый согласный, в другую – на мягкий.
Детям, которые не четко произносят звуки, предлагается отчетливо произнести
согласные звуки в конце слова.
«Назови себя»
Цель: учить представлять себя коллективу сверстников.
Ход игры. Ребенку предлагают представить себя, назвав свое имя так, как ему
больше нравиться, как называют дома или как он хотел бы, чтобы его назвали в
группе.
Сколько слов можно прочесть, читая по часовой стрелке? Из букв, написанных на каждой строчке, составьте слова и напишите их.
о, р, у, к;    а, р, у, к;    д, р, а, г;    т, а, л, п, и;     о, н, к, о;      к, а, л, о, ж.
 Детям очень нравятся такие задания, как:
Заменить словосочетания одним словом:
 промежуток времени в 60 минут,
 военнослужащий, стоящий на посту,
 ребенок, любящий сладкое,
 очень смешной фильм.
Составь рассказ по опорным словам:
зима, снежок, морозец, деревья, холод, снегири.
Составить слова из букв:
Соствбннеые меиан  (Собственные имена) так может быть зашифрована тема
урока.
Составить новые слова из большого слова:
Если взять большое слово,
Вынуть буквы раз и два,
А потом собрать их снова.
Выйдут новые слова.
Например, первоклассник – лак, класс, веник, лесник, сон, полка, волк, санки
и т.д.
Подобрать антонимы (слова, противоположные по значению)
Широкий пояс     –           узкий
Старый человек    –         молодой
Старый дом    –                новый
Скучный рассказ  –         интересный
Бесполезный подарок  – ценный
Неряшливый ученик  –   аккуратный.
Что заметили? Какое слово получилось по вертикали?
Подобрать синонимы (слова, близкие по значению) Умение   употреблять   синонимы   помогает   сделать   нашу   речь   разнообразной,
выразительной.
БОЛЬШОЙ   –   здоровый,   громадный,   гигантский,   огромный,   значительный,
астрономический и т.д.
СМЕЛЫЙ  храбрый, мужественный, отважный, безбоязненный, бесстрашный,
решительный, героический и т.д.
КРАСИВЫЙ   –   прекрасный,   интересный,   хорошенький,   очаровательный,
привлекательный, миловидный.
Заменить фразеологизм   одним словом.  Фразеологизмы  это устойчивые
сочетания   слов,   близкие   по   лексическому   значению   одному   слову.   Поэтому
фразеологизмы   часто   можно   заменить   одним   словом,   менее   выразительным.
Такое   знакомство   позволило   показать   фразеологическое   богатство   нашего
языка,   обогатить   речь   фразеологизмами,   сформировать   умения   замечать
фразеологизмы   в предложении и умело их использовать в тексте и в устной
речи.   На   уроках   ученики   используют   фразеологические   словари,   которые
помогают им в обучении. Вот примеры упражнений, которые мы используем на
уроках русского языка, чтения.
 Например, в 1 классе: заморить червячка – перекусить; черепашьим шагом
– медленно. Мартышкин труд  бесполезные усилия, ненужная работа.
В 34 классах можно давать следующие задания:
1.   Составь   предложение   или   небольшой   текст,   где   можно   употреблять
данные  выражения:  бежать во все лопатки, медведь на ухо наступил,
воробью по колено.
2. Подготовьтесь объяснить смысл пословицы:
За двумя зайцами погонишься – ни одного не поймаешь.
3. Объясните, когда так говорят, попробуйте изобразить, о чем говорится.
При царе Горохе, обвести вокруг пальца, после дождика в четверг; яблоку
негде упасть, прокатить с ветерком.
Во   фразеологии   отображается   богатый   исторический   опыт   народа,   в   ней
переданы   представления,   связанные   с   трудовой   деятельностью,   культурой   и
бытом людей. Изучение фразеологии является необходимым звеном в усвоении
языка,   в   повышении   культуры   речи.   Использование   фразеологизмов   придает
речи некоторое своеобразие, яркую выразительность, меткость, образность.
Русский язык необыкновенно богат фразеологическими оборотами. Они делают
нашу речь более эмоциональной, образной и колоритной. «Круг»
1. Подбирая слоги, записанные в круге, составьте слова с сочетаниями чу, щу.
Ответ: чугун, молчу, чудо, щука, качу, чужой, тащу, кричу, ищу, лечу, пищу, '
чучело, щурить, чудак, чулок, свищу, кручу. Существенная роль дидактических игр на уроках состоит и в том, что
они способствуют снятию у детей напряженности и тревожности при письме,
являются прекрасным дополнением изучаемой темы, создают положительный
эмоциональный настрой в ходе урока.
В работе мы также используем лексикоорфографические упражнения,
которые позволяют заинтересовать особенностями родного языка, способствуют
пополнению лексического запаса, формируют осознанные навыки написания и
правильного употребления трудных слов в устной и письменной речи. Развитию
орфографического навыка способствует использование разных видов диктантов.
Виды диктантов:
1. Творческий
2. С комментированием
3. По памяти 4. Диктант с использованием загадок
5. Выборочный диктант
6. Картинный
7. Зрительный
Помимо   словарных   диктантов,   значительное   место   в   системе
словарноорфографических   упражнений   занимают   упражнения   лексического
характера.
Необходимо   добиваться,   чтобы   ученики   понимали   как   изучаемое
слово, так и однокоренные ему слова и могли использовать это слово в речи в
соответствующем   ему   значении.   Наиболее   эффективный   прием   объяснения
значения изучаемого слова  показ предмета или его изображения.
Проводим   наблюдения   над   многозначностью   и   омонимичностью
изучаемых   слов,   их   прямым   и   переносным   значением,   включаем   в   уроки
синонимы   и   антонимы,   работая   с   незнакомыми   или   сложными   словарными
словами.     Работая   с   текстами,   учащиеся   находят   непонятные   им     слова,
выясняют их значение, составляют с ними словосочетания и   предложения, а
также доказывают необходимость включения того или иного слова в контекст.
Важное   место   в   работе   над   словами   имеет   формирование   навыков
правильного произношения и ударения в словах, уместного употребления в речи
учащихся   неизменяемых   имен   существительных:   метро,   пальто,   шоссе;   имен
существительных   в   форме   родительного   падежа,   множественного   числа.
Помимо   вышесказанного,   знакомим   детей   с   «волшебными   словами»,   что
позволяет формировать навыки речевого этикета.
На уроках развития речи  знакомим учащихся с лексическим значением
слова,  даем  понятие   о  том,  что в словарный  состав современного русского
языка входят разные по происхождению группы слов: исконно русские слова и
заимствованные. Учащихся узнают о том, что с развитием общества развивается
наш язык: одни слова в языке устаревают, выходят из употребления и на смену
им приходят новые.  Этимологическая справка, данная ученикам в доступной их
возрасту форме, помогает объяснить правописание изучаемых слов.
На уроках ученики работают с этимологическими словарями.
Широко применяем игры для активизации и обогащения словарного
запаса учащихся при изучении слов из словаря: «Кто  больше?», «Кто лучше?»,
«Кто быстрее?», «Кто быстрее и правильнее?».
1. «Кто быстрее?»  Вспомните, о ком так говорят:  ворон считает, проехал
зайцем, трещит как сорока, как огурчик. 2. «Кто   правильнее?»  Кого   так   называют:  шофер,   тракторист,   инженер,
агроном, директор.
3. «Кто быстрее?» К данным словам подберите противоположное по значению
(близкое по значению) слово из словаря. Белый  …, юг  … , грустно … ,
медленно  … , прощай  … , плохо  …, друг  ….
4. «Кто быстрее и правильнее?». К данным словам подберите подходящее по
смыслу слово из словаря.  Жареный  …, восточный  …, соленый  … ,
тракторный      …   ,     сытный      …   ,   школьный      …   ,   прекрасный      …   ,
огородные  … .
5. «Кто больше?»    К  данным  словам   запишите  однокоренные  слова.  Герой,
комбайн, желтый, песок, осина.
В процессе многократных упражнений формируется навык грамотного
письма.   При   систематической   тренировке   зоркость   автоматизируется   и
становится частью орфографического навыка.
Использование   разных   видов   работ   разнообразит   работу   на   уроке,
вызывая активность учащихся и способствует формированию орфографической
зоркости.
Виды работ по развитию орфографической зоркости.
1. Определи в слове ударение. В слове может совсем не быть орфограммы,
т.е. ошибку сделать нельзя. Например: шар, ива, крыша, рыба.
2. Один   из   способов   формирования   умения   обнаруживать   орфограммы   –
диктант «Проверяю себя».  Ученик записывает текст с пропуском гласных
букв в слабой позиции. Например: Ветр  с   силй   нлтат  на   древья.
3. В слове на месте гласных в слабой позиции записать набор букв, которыми
может быть обозначен звук. Например: убеIиIжал. Таким образом идёт
усвоение сущности понятия орфограммы: в слове есть орфограмма, так
как   есть   выбор   букв.   Аналогично   со   словами   с   парными   звонкими   и
глухими согласными. Например: зубIпI, берёзIсIка.
4. Работа   усложняется:   встаёт   проблема   выбора.   Из   перечисленных   слов
выбрать только те, в которых есть орфограмма.
5. Докажи правильность написания букв   а, и, о, е   в словах: грачи, зима,
кормил, лесной.
6. Выборочное   письмо.   Из   текста   выписать   слова   с   определённой
орфограммой. 7. Проведение орфографических пятиминуток с включением слов на одно
правило или в качестве проверки усвоения орфограмм изученных за целый
год обучения.
8. Вспомни правило.  Прочти слова, вспомни правило проверки выделенных
букв в словах: чужой, ранний, ряды, голубь, Анна.
9. Игра с «орфографическими часиками».
10.Письмо по памяти четверостиший с орфограммами.
11.Работа с текстом из художественной литературы. Найти в текстах детской
литературы слова с названной орфограммой.
12.Средством   развития   орфографического   навыка   являются   стихотворные
упражнения.   Они   вызывают   интерес   к   уроку   у   ребят   и   помогают   им
усвоить правило. Например: мыши, ёжики, чижи – только с и всегда пиши.
13.Картинный диктант.
14.Работа   с   сюжетной   картинкой.  Задание:   найти   предмет   на   картинке,   в
названии которого есть  заданная орфограмма.
15.Самодиктанты.   Ученик себе сам диктует слова на заданную учителем
орфограмму.
16.Приём   какографии   –   умышленно   ошибочное   письмо.   Использование
«отрицательного   языкового   материала»   позволяет   создать   условия   для
формирования у детей действия самоконтроля.
17.Работа в парах.  Учащиеся друг другу диктуют слова с карточки и сами же
проверяют у соседа.
18.Использование   интегрированных   карточек.   На   них   слова   сразу   на
несколько изученных правил.
19.Дифференцированные   задания.   Серия   упражнений   различной   степени
сложности,   которая   позволяет   усвоить   разные   способы   подбора
проверочных слов.
20.Использование загадок, пословиц, поговорок.  Они  являются прекрасным
языковым материалом для уроков грамматики, правописания и развития
речи, а также носят воспитательный характер. В русском языке  много удивительных явлений. Стоит  только найти и
подарить детям эти «секреты», чтобы разбудить их природное любопытство и
побудить к самостоятельным  находкам и открытиям.
Используя   занимательный   материал,   педагог   с   легкостью   превратит
обычный     урок   в   открытие   тайны   языка.   Данные   задания   направлены   на
усваивание  правописания  слов,  правил  и грамматических  понятий.  Выполняя
задания, ученик будет пополнять свой лексический запас, развивать мышление
и закреплять  пройденный  материал.  Учитель может познакомить   учащихся  с
интересными   наблюдениями   над   языком,   углубить   и   расширить   знания
школьников, закрепить навыки самостоятельной работы, помочь учащимся стать
наблюдателями и исследователями самого   величайшего из языков – русского
языка.
Литература.
1. Е. В Языканова. Развивающие задания: тесты, игры, упражнения. 1 4
классы, М., «Экзамен», 2011.
2. А. Ундзенкова, Л. Колтыгина. Звукарик. Екатеринбург, «ЛИТУР»,
2003.
3. В. П. Канакина, Г. С. Щёголева. Русский язык. Сборник диктантов и
творческих работ. 1 4 классы, М., «Просвещение», 2016.

file_name: Развитие речи на уроках русского языка с помощью дидактических игр.doc

intro: В статье представлен опыт работы по развитию речи на уроках русского языка при помощи дидактических игр, загадок, кроссвордов, ребусов и т.д. Цель проведения таких занятий: пробудить интерес у детей к познанию, книге, учению. Любой материал для ученика становится увлекательным, облегчает процесс обучения. Используя такие задания на уроке у ученика будет будет пополняться словарный запас, развиваться мышление,


extracted_text:
Конспект открытого мероприятия
по правилам дорожного движения для дошкольников
«Всезнайка»
Пуляевская Н.П.
педагог дополнительного образования
МБУДО г.Иркутска ДДТ №1
Направленность: социальнопедагогическая.
Цель: повторение и закрепление правил дорожного движения.
Задачи:
Образовательная: способствовать прочному усвоению знаний по правилам дорожного
движения.
Развивающая: способствовать развитию творческого мышления.
Воспитательные:
  формированию
саморазвивающейся   и

способствовать
самореализующейся личности.
Дидактические   средства:  дидактические   карточки   с   загадками,   геометрические
фигуры, шаблон кроссворда, мячик, дорожные знаки.
Методы: словесный, наглядный, демонстративный.
Технологии: личностноориентированный, здоровьесберегающий, игровая.
ХОД ЗАНЯТИЯ:
Организационный этап (5 минут).
Приветствие.
Организация внимания всех обучающихся.
I.
1.
2.
II. Этап проверки знаний и качества усвоения материала (10 минут).
1.
2.
3.
III. Этап подготовки обучающихся к активному и сознательному усвоению нового
В каком городе мы живем?
Что позволяет поддерживать порядок на улицах?
Кто их соблюдает?
материала (10 минут).
Озвучиваем цель, тему и задачи.
IV. Этап усвоения и проверки новых знаний (35 минут).
«Автосервис»
Задание: на полу разложены фигуры, необходимо собрать автомобиль.  Один ребенок
кладет одну фигуру, возвращается на свое место, за ним идет следующий и кладет на место
вторую фигуру и так каждый член команды. Какая команда быстрее соберет, та и победила.
«Узнавайка»
Задание:  дети встают в круг. Ведущий перечисляет виды транспорта, чередуя их с
предметами, растениями и животными. Если названное слово имеет отношение к транспорту,
игроки должны хлопнуть в ладоши, если нет  стоят молча, не двигаются. Тот, кто допустит
ошибку, присаживается на свое место. Задание:  дети   разбиваются   на   2   команды   и   с   помощью   считалочки   выбирают
«Паровозик»
«машиниста»:
Автобус, троллейбус, машина, трамвай
О них ты на улице не забывай.
В морях  корабли, ледоколы, суда,
Они очень редко заходят сюда.
«Машинист» бежит к кегле,  огибает ее, подбегает к команде. Следующий ребенок
кладет ему руки на плечи, и они вместе огибают кеглю, возвращаются к команде и берут
следующего игрока и т.д.
«Кроссворд»
Задание:  у каждого слова подписана первая буква, необходимо отгадать все слова.
Еще одна подсказка – ключевое слово.
По горизонтали:
1.Трёхглазый сторож на дороге (светофор).
По вертикали:
2.Если вышел из автобуса, как правильно его обойти? (сзади)
3.Кто   стоит   на   оживлённых   дорогах   с   палочкой   и   регулирует   движение?
(регулировщик)
4.Что бывает пешеходным и подземным? (переход)
5.Если на светофоре горит красный свет  … (стоп)
6.Специальное   место,   где   ходят   только   пешеходы,   называется:   пешеходная   …
(дорожка)
7.Когда темно, что освещает пешеходные дорожки? (фонари)
8.Если на светофоре горит жёлтый свет  …(подожди)
9.Как иначе называется пешеходный переход? (зебра)
«Запоминайка»
Задание:  дети становятся в круг. По кругу передается палочка или шарик, звучит
музыка. Как только музыка перестает играть, ребенок, у которого шарик, говорит какое
либо правило. Если он ошибся, его поправляют, и игра продолжается.
Задание:  педагог  показывает   детям   картинку   и   читает   загадку,   которую   дети
«Загадки»
отгадывают. Маленькие домики по улицам бегут,
Взрослых и детишек домики везут.
(Автобусы)
С виду он немного грубый,
Возит он кирпич, и трубы.
Выдержит его спина
Даже трактор и слона.
Тяжести возить привык
По дорогам... (Грузовик.)
Не летает, а жужжит
Жук по улице бежит,
И горят в глазах жука
Два блестящих огонька. (Автомобиль.)
Словно рубанок, землю строгаю
Делать дороги я помогаю,
Где новостройки  всюду внимание
Славной машине с трудным названием.
(Бульдозер.)
Мимо машина с красным крестом
На помощь больному промчалась бегом.
У этой машины особенный цвет:
Как будто халат белоснежный одет.
(Скорая медицинская помощь.)
Кто своим ковшом на славу
Прокопает вам канаву?
Строить дом и элеватор
Помогает... (экскаватор)
Конь его – из прочной стали,
Руль, седло есть и педали,
Всадник транспортом гордится,
По дороге быстро мчится. (Мотоцикл.)
Он  сильней десятка коней:
Где в полях пройдет весной
Летом хлеб встает стеной. (трактор)
Я мчусь с сиреной на пожар,
Везу я воду с пеной, Потушим вмиг огонь и жар,
Мы быстры, словно стрелы. (пожарная машина)
Задание: педагог показывает   карточку с дорожным знаком, а дети пытаются дать
ему название. Педагог выслушивает детей, объясняет, как правильно он называется и для
чего он нужен.
«Объяснялки»
VIII. Подведение итогов занятия.
1. Рефлексия обучающихся.
Что вы узнали, открыли для себя? Как работали? На что нужно обратить внимание в
будущем?
Подвижные игры по правилам дорожного движения для старших дошкольников:
https://pedkopilka.ru/blogs/melnikova/podvizhnyeigrypopravilamdorozhnogo
dvizhenijadljadeteidoshkolnogovozrasta.html
Игры с детьми по правилам дорожного движения:
http://mbdou47.ru/igrysdetmipopravilamdorozhnogodvizheniya

file_name: Конспект открытого мероприятия по правилам дорожного движения для дошкольников Всезнайка.doc

intro: Данный конспект представляет собой подборку игр для детей дошкольного возраста с целью повторения и закрепления знаний по правилам дорожного движения. Так же игры способствуют развитию творческого мышления, помогут детям научиться взаимодействовать друг с другом. Мероприятие может проводится в старших и подготовительных группах ДОУ.

ОБЗР

group: Дисциплины


extracted_text:
1
Из педагогического опыта
Особенности педагогического общения в школе
пенитенциарной системы
     В любой современной школе, так или иначе появляются разногласия между
учениками   и   учителями,   происходит   столкновение   взглядов   и   интересов
учеников   и   учителей.   Результаты   этих   конфликтов   нам   известны:   дети   с
меньшей   охотой   и   интересом   хотят   идти   в   школу,   падает   уровень
эффективности обучения, снижается успеваемость по определенным предметам.
Порой учителя не видят или не хотят видеть, как влияет стиль педагогического
общения на эти проблемы. Заняв одну позицию и выбрав одну модель поведения,
они стараются придерживаться ее в дальнейшем, не смотря на последствия. Но
общение между учителем и учеником – это неотъемлемая часть всего процесса
обучения;   одна   из   основных   форм,   в   которой   дошла   до   нас   тысячелетняя
мудрость, накопленная человечеством. Педагогическое общение предполагает
взаимообмен   информацией   между   учителем   и   учащимися;   взаимопонимание,
умение смотреть на себя глазами партнера по общению; мобилизация резервов
участников общения, выявление наиболее сильных и ярких качеств учеников и
учителя;   взаимодействие   и   организация   совместной   деятельности;   разумная,
педагогически целесообразная самопрезентация личности учителя и учащихся;
взаимная   удовлетворенность   участников   общения.   В   общении   складывается
важная   система   воспитательных   взаимоотношений,
  способствующих
эффективности воспитания и обучения.
           В нашей стране, наряду с «обычными» общеобразовательными школами,
лицеями и гимназиями существуют  вечерние школы, подбирающие всех тех, кто
выпадает   из   основных   возрастных   образовательных   потоков,  а   также   школы,
находящиеся при исправительных колониях. 2
         Согласно ст. 112 УИК РФ в исправительных учреждениях организуется
обязательное   получение   осужденными   к   лишению   свободы,   не   достигшими
возраста   30   лет,   общего   образования.   После   30   лет   в   школе   обучаются   по
собственному желанию. Участие осужденных в образовательной деятельности
способствует повышению их активности в процессе исправления, становлению
их   субъективной   позиции   как   в   познании   самих   себя,   так   и   в   позитивном
преобразовании себя и окружающего мира. Исправление может быть достигнуто
только   самим   осужденным   после   собственного   решения   начать   работу   над
собой.
        Педагогический   процесс   в   условиях   лишения   свободы   имеет   свои

специфические особенности:

           объекты   воздействия   (осужденные)   характеризуются   значительными
отклонениями   в   моральном   и   правовом   сознании,   достаточно   выраженным
своеобразием психических состояний и социальных ролей;
       педагогический процесс реализуется в условиях изоляции в педагогически
неблагоприятной   среде   и   регламентируется   уголовноисполнительным
законодательством;
       в большинстве случаев основные средства перевоспитания воспринимаются
осужденными как принудительные;
     результаты   педагогического   воздействия   не   всегда   можно

проанализировать;
       процесс перевоспитания в местах лишения свободы организуется в жестких
правовых рамках.
           Кто является учениками школы при исправительном  учреждении? Это
преступники, отбывающие наказание. Это взрослые люди от 18 лет, и многие из
них уже имели опыт получения образования. Для них, как правило, характерны
социальнопсихологическая незрелость, утрата мотивации обучения, непринятие
его   формальных   требований.  Наши   ученики   не   верят   в   справедливость,   в 3
дружбу,   бескорыстие,   доброту.   Они   равнодушны,   а   порой   и   жестоки   по
отношению   к   другим   людям.   Находятся   в   особых   условиях.   Нет   рядом
родителей, близких людей, нет друзей.
     В таких школах открыты классы с первого по двенадцатый, в которых учатся
ученики, не завершившие своё обучение будучи детьми много лет назад.
     В свое время эти дети не желали  по какимлибо причинам ходить в школу,
выполнять   требования   школы,   несмотря   на   то,   что     учителя,   используя
профессиональноличностный   потенциал,   способны   были   создать   условия,   в
которых дети испытывали бы уверенность в себе и внутреннее удовлетворение.
Учебное заведение не стало для них «школой радости».
     Соответственно, знания у наших учеников на уровне «не знаю» или «знал, но
забыл».   Они   не   хотят   учиться,   приходят   в   школу   только   потому,   что   их
заставляют   начальники   отрядов   и   администрация   колонии.   Поэтому   главная
задача при работе с такими учениками  воспитание позитивного отношения к
учёбе через урок и внеклассную работу, развитие их познавательной активности.
      Перед педагогом встает проблема тактичного преодоления привычных для
ученика форм и способов сохранения и защиты своего достоинства от явной или
воображаемой педагогической агрессии. Этому способствуют особо тщательное
соблюдение норм и правил педагогической этики и отказ от общения в рамках
социальных масок «Взрослый – ребенок». Восстановление
доверия к школе начинается с постановки ученика в непривычноприятную для
него позицию равноправного уважительного общения по схеме «Взрослый –
взрослый».   Это   предполагает   соответствующий   поведенческий   этикет,
возможность выбора решений учащимся и ответственность за выбор, выявление
и учет состояний, мнений и желаний учащегося, уважение права на
пробу и ошибку, и главное – оптимистическое программирование развития
личности. 4
         Но главное в этой работе с таким контингентом  учащихся, чтобы тебя
уважали   как   человека   и   педагога   и   чтобы   тебе   доверяли.   Особенно   важно
установить с осуждёнными доверительные отношения, расположить их к себе,
добиться того, чтобы они почувствовали и осознали желание педагога помочь им
встать   на   правильный   жизненный   путь,   но   при   этом   соблюдать   дистанцию,
помнить, что перед тобой не просто ученик, а человек, отбывающий наказание за
совершенное преступление. И тогда «можно больше требований к нему».
          Будучи   неплохими   психологами,   имея   определенный   жизненный   опыт,
осужденный тонко чувствует, кто из учителей хочет им помочь в этот непростой
период их жизни, а кто выполняет свои должностные обязанности формально. В
данном   случае   мы   говорим,   что   от   стиля   педагогического   общения   зависит
психологическая атмосфера, эмоциональное благополучие.
         Для   успешного  решения    общеобразовательных   и воспитательных  задач
используются       направления   педагогической   работы,   такие   как:     коррекция
имеющихся   знаний,   практическая   работа   по   развитию   образного   мышления,
работа по реабилитации на возврат к утраченным нормам морали и права.
     На школьных уроках словесные методы обучения занимают ведущее место в
системе методов обучения. Они помогают в краткий срок передать большую по
объёму информацию, поставить перед учащимися проблемы и указать пути их
решения.   Огромную   роль   играет   выбранный   учителем   стиль   педагогического
общения для ситуации успеха на уроке. При обучении учащихсяосуждённых
использование метода объяснения более необходимо, чем другие. Происходит
непосредственное   взаимодействие   двух   субъектов.   Дело   в   том,   что   ученик
открывает для себя новые знания, новый мир и ему куда интереснее услышать из
уст   педагога   –   профессионала,   нежели   прочитать   в   учебнике.   Не   все   любят
книги, не все любят читать. Поэтому выражения «Как Вы думаете…?», «Как Вы
считаете…?» становятся неотъемлемой частью в общении педагога со своими
воспитанниками.   Тогда   ученик   чувствует,   что   в   нем   видят   не   только 5
отрицательные, но и положительные черты, тем более что среди осужденных
присутствует деление на различные неофициальные группы.
     Поведение осуждённых, их отношение к окружающей действительности, как
правило, носит противоречивый характер. В сознании многих из них существуют
и   правильные   взгляды   на   многие   политические,   экономические,   научно
технические   проблемы,   заботливое   отношение   к   семье,   родителям,
добросовестное отношение к труду, любовь к своей профессии, привязанность к
коллективу, в  котором  работал  до  ареста.  Поэтому  очень  важно  в  общении,
когда учитель говорит: «Я согласна с тобой…», «Действительно …».
            Очень   сложно   добиться   от   многих   взрослых   учащихся   высказывания
собственного мнения. Одними правит страх за высказанное неправильное мнение
или суждение.  Хотя осмеивать этого ученика среди одноклассников не принято
в   силу   особенности   различных   категорий   осуждённых,   определяемых   по
соответствующим   основаниям:   возраст,   пол,   вид   преступления,   степень
криминальной   заражённости   и   её   стойкости,   тяжесть   совершённого
преступления,   характерологические   особенности   личности   и   т.   п.     Другие
боятся,   что   учитель   поставит   удовлетворительную   (неудовлетворительную)
оценку. Положительная оценка  своеобразный стимул активной деятельности.
Поэтому я стараюсь как можно чаще ставить положительные оценки, тем самым
стараюсь найти в ученике достоинства, нежели его недостатки. И очень важно
объяснить, почему ученик получил ту или иную отметку, на каком этапе урока.
     А когда взрослый молодой человек, имеющий опыт криминальной жизни, за
правильный   ответ   слышит   «Молодец!»,   «Да   Вы   философ…»   расплывается   в
улыбке, это уже показатель качества его труда и труда учителя.
     Даже при незначительных успехах учеников нужно быть щедрым на похвалу.
Хвалить в присутствии других, а порицать лучше наедине. Учительская речь
должна быть при этом выразительной. 6
         Другие же ученики проявляют равнодушие в силу того, что их заставили
прийти в школу на занятия. Здесь не работает никакой «учительский нажим».  И
такие стили общения, как устрашение, заигрывание и общенияпревосходство
не помогут, не смотря на опыт педагога, а только  усложнят педагогический
процесс и снизят его эффективность.
          Например,  для   общенияустрашения   характерно   устойчивое   стремление
учителя   захватить   инициативу   на   уроке,   занять   доминирующее   положение   и
навязать свою волю ученикам. В этих целях он использует приказ, порицание,
угрозу в форме приказа, нотации, наставления. В основе организации учебного
процесса у такого учителя лежат «авторитарноимперативные принципы. В этом
случае взаимодействие учителя и учеников представляет собой по сути дела
простой   взаимообмен   репликами,   в   ходе   которого   учитель   выступает,   как
правило,   в   роли   формального   организатора   учебного   процесса.   Для   наших
учеников, с их неустойчивой психикой, данные стили вообще не приемлемы. Это
создаёт   напряжённость   во   взаимоотношениях   между   учениками   и   учителем,
нередко приводит к конфликтам между ними, вызывает взаимную неприязнь.
          Необходимо   организовать   учебновоспитательный   процесс   так,   чтобы   у
учащихся   возникла   внутренняя   мотивация   учебной   деятельности   и   стойкий
познавательный   интерес   к  учению.  Здесь   работает  индивидуальный   подход   к
каждому   ученику,   в   котором   присутствует   доброжелательность,   открытость,
предложение попробовать, например, решить небольшой тест, прочитать какой
либо   отрывок   не   из   учебника,   а   из   иллюстрированного   дополнительного
материала по теме урока и т.п.
     Наличие интереса является одним из главных условий успешного протекания
учебного процесса и свидетельством его правильной организации. Отсутствие
интереса   у   воспитанников   является   показателем   серьезных   недостатков   в
организации обучения. Мотивация учащихся и их интерес являются основными
факторами в обучении. Проблема повышения мотивации обучения требует от 7
учителя   нового   подхода.   Надо   помнить,   что   в   процессе   обучения   важны   не
только знания, но и впечатления, с которыми ученик уходит с урока.
          Также   необходимо   создать   условия   для   активной   совместной   учебной
деятельности   учащихся   в   разных   учебных   ситуациях.   Ученики   разные:   одни
быстро   «схватывают»   все   объяснения   учителя;   другим   требуется   не   только
значительно больше времени на осмысление материала, но и дополнительные
примеры, разъяснения. Такие ребята, как правило, стесняются задавать вопросы
при всем классе, а подчас просто и не осознают, что конкретно они не понимают,
не могут сформулировать правильно вопрос. Если в таких случаях объединить
ребят в небольшие группы (по 24 человека) и дать им одно общее задание,
оговорив   роль   каждого   ученика   группы   в   выполнении   этого   задания,   то
возникает ситуация, в которой каждый отвечает не только за результат своей
работы (что часто оставляет ученика равнодушным), но, что особенно важно, за
результат всей группы. Поэтому слабые ученики стараются выяснить у сильных
все не понятые ими вопросы, а сильные учащиеся заинтересованы в том, чтобы
все члены группы, в первую очередь слабый ученик, досконально разобрались в
материале   (заодно   и   сильный   школьник   имеет   возможность   проверить
собственное   понимание   вопроса).   Совместными   усилиями   ликвидируются
пробелы в знаниях. Но специфика школы подразумевает формирование групп с
учетом психологической совместимости ребят.
         Таким образом, учитель воздействует на мотивационную сферу личности
учащегося,   опираясь   на   внутренние   стимулы:   учащийся   с   удовольствием
выполняет   задание,   потому   что   оно   интересное   и   болееменее   получает
удовольствие от самого процесса учения в данном случае.
     Доброжелательное отношение, словесное поощрение, положительные оценки
   вызывают   потребность   в   познании.   Положительная   мотивация   к   процессу
обучения   появится   только   путем   выявления   и   развития   положительного     в
каждом  человеке. Содержание бесед должно быть интересно обеим сторонам. 8
     Особой популярностью у взрослых учащихся пользуется такой методический
прием, как синквейн.   Это форма свободного творчества.  Требует от автора
умение   находить   в   информационном   материале   наиболее   существенные
элементы, делать выводы и кратко их формулировать.  При внешней простоте
формы, синквейн  быстрый, но мощный инструмент для рефлексии, синтеза и
обобщения понятий и информации. Он учит осмысленно использовать понятия и
определять   своё   отношение   к   рассматриваемой   проблеме,   используя   всего   5
строк. Данный прием требует того, чтобы наши ученики прислушивались друг к
другу и брали из синквейнов те мысли, которые созвучны с их собственными.
Как правило, это порождает спор, который, однако, идет ребятам на пользу. Для
ребят   сочинение   тематических   стихотворений   может   стать   своего   рода
«творческой   паузой»,   вносящей   в   урок   приятное   разнообразие.   А   учитель,
проанализировав творчество учащихся, может не только оценить их знание и
понимание   предмета   урока,  но   и   почувствовать   отношение   учеников   к   теме,
понять, что их больше всего заинтересовало.
         На уроках в школе закрытого типа важны применение разных методов и
приемов: словесные методы, наглядные и практические. В противном случае,
ожидаемо неадекватное поведение ученика, что вызывает гнев или возмущение
со   стороны   учителя.  Педагог   должен   вести   себя   спокойно   и   даже   выражать
безразличие. Авторитарный стиль педагогического общения здесь не поможет,
категорически противопоказан.
          Особенность   работы   педагога   в  пенитенциарной   системе   заключается   в
специфических принципах воспитания:
   гуманное   отношение   к   осужденным   в   сочетании   с   высоким   уровнем
требовательности;
   исправление   личности     в   общественнополезной   деятельности,   в   системе
коллективистских отношений;
 участие в перевоспитании общественности. 9
         И эта специфика процесса исправления состоит в том, что происходит в
рамках   исполнения   уголовного   наказания.   Нормой   отношений   педагогов   и
воспитанников   в   данной   школе   являются   гуманные   или   так   называемые
педагогически целесообразные отношения. Такие взаимоотношения подчинены
достижению воспитательного результата и основаны на добровольном признании
учащимися   авторитета,   прав,   знаний   и   опыта   педагога   и   его   лидерства.   Это
проявляется в стремлении учащихся учиться у учителя, общаться с ним.

file_name: Обобщение педагогического опыта.docx

intro: В данном материале затронута проблема педагогического общения в условиях школьного обучения пенитенциарной системы. в нем говорится о специфике образовательного процесса, о проблемах общения между учителем и учеником, друг с другом. Тем более, что учениками являются взрослые люди, отбывающие наказание за различные виды преступлений.

психологическая работа

group: Педагогика

доп. образование взрослых

group: Другое


extracted_text:
Игра « Математический бой»
 Цель: развитие интереса к изучению предмета, расширение математического
кругозора, творческой смекалки; воспитание коллективизма и сплоченности;
научить логически мыслить и правильно выражать мысли; установить связь с
биологией, с русской литературой, с изобразительным искусством.
 Математический бой это соревнование двух команд в решении
нестандартных заданий, в умении преподнести свои решения.
I.
1.Команда « Олимп» (подготовить девиз и эмблему) домашнее задание.
(1балл)
          2.команда « Эрудит» ( подготовить девиз и эмблему) домашнее
          задание.(1балл)
II.
III.
IV.
Задание от императора Диолклетиана.
Выдающийся римский император Диолклетиан пробыл на троне 19 лет и
проявил себя сильным правителем. Затем он добровольно сложил с себя
власть и уединился в своем поместье. Когда же подданные попросили
его вернутся на трон, он ответил, что если бы видели, какой овощ он
вырастил на грядках, то не стали бы приставать к нему. Что вырастил
император?
Для этого вам нужно решить и расшифровать:
30100:430=                   684000:1800=               19200:320=
2610:30=                       32400:600=                    1099500:150=
24120:40=
А=70, е=7, в=807, с=87, р=504, п=54, а630, и=63, а=603, у=380, л=38,
к=60, б=6, т=7330, ф=733, ь=703330.
 Узнай, какими полезными свойствами обладает это растение.
(капуста).
Задание «Манускрипт».
В конце какого века был написан манускрипт, узнаешь вставив
недостающее число:
12     7   13   8                 40
12     6     3   32                53
12     4   16   8                 40
                                               Ответ:  ( 8).
Задание «Сорняки»:
Леонардо Эйлер принадлежит к числу гениальных математиков всех
времен. Он родился в ,Швейцарии в небольшом городке. Он работал по приглашению в Петербургской академии наук и каждый год печатал
свои математические работы. Как назывался журнал, узнаешь «
прополов сорняки». Выбери из данного текста 3 названия сорных
растений, тогда оставшиеся буквы и составят название
журнала:косомолембедамекранпитаварии. Ответ   (коментариии).
V.
 Конкурс капитанов ( за 1мин максимально правильных ответов).
Задания для капитана Олимп.
1. Четырехугольник у которого все стороны равны…. ( квадрат)
2. Результат вычитания ….(разность).
3. Его можно заменить делением….( дробная черта).
4. График функции у= ах2  (парабола).
5. Четырехугольник, у которого боковые стороны паралельны и
равны…(параллелограмм)
6. Смежные, вертикальные это..(углы).
7. Выражение с неизвестным..(уравнение)
8. Формулировку, которую нужно доказать …(теорема)
9. Кг, г, т,цэто (единицы измерения массы).
10.Натуральных чисел полно,
Я же –одно из лучших, ведь я единственное равно
Сумме всех предыдущих (три)
11.Кучу сена означает слово это,
Но одну лишь букву уберу
Слово превращается моментом
 В число, что букв содержит только три.  (стогсто)
         Задания для капитана Эрудит.

1. Четырехугольник, только две стороны которого паралельны
(трапеция).
 Сумма длин всех сторон многоугольника (периметр)
2. Результат сложения (сумма)
3.
4. График функции у=кх+в  (прямая)
5. Линия соединяющая противоположные вершины четырехугольника
(диагональ)
6. У какого треугольника все углы равны ( равносторонний).
7. Выражение ах2+вх+с=0 называется… (квадратным уравнением) 8. Формулировку принимаемая без доказательства (аксиома)
9. Га, а, м2, дм2 –это   (единицы площади)
10.Я в математике дважды встречаюсь,
Как цифра и как бесконечность.
Как цифра стою я прямо,
 А прилягу стремлюсь я в вечность.  (восемь)
11.С буквами четырьмя я мебели предмет,
А вот уже с тремя я означаю век.  (стол сто)
VI. Логическая задача.
В шахматном турнире участвовали шесть партнеров разных профессий:
дизайнер, продавец, инженер, учитель, врач, бухгалтер.
1.В первом туре Семенов играл с Федоровым, Лукьянов с
    Петровым, а Костючков с Ивановым.
2. Во втором туре Федоров играл с инженером, дизайнер с
    Петровым.
3. В третьем туре Петров играл с дизайнером.
4. Петров занял первое место, Костючков и инженер поделили 2 и 3
место, Федоров занял четвертое место, Лукьянов и продавец
поделили пятое и шестое места. Определи профессию каждого.
(Семеновпродавец, Петровбухгалтер, Костючков—дизайнер,
Иванов инженер, Федоров учитель, Лукьянов врач).
VII.
 Задание «Высказывание»
Восстанови высказывание Айвена Нивена (родился 1915 году)
американского математика, специалиста по теории чисел. Для этого
реши уравнения:
27:х+13=16              5х+7=22            (18х):8=2
(х6)*5=40                12х8=40          173х=2             18+11х=84
Как это9, спор29:27, учить22, надо206, нельзя2, весело29:5,
изучать14, делает3, сосед4, и8, с32, наблюдая5, юмором7,
математику6.  (математику нельзя изучать, наблюдая, как это делает
сосед). VIII. Сколько треугольников изображено на рисунке  ( 20)

.
IX.
Задание «  Зашифрованная фраза».
Попробуй свои силы в расшифровке .
 Зашифрован отрывок из стихотворения Самуила Яковлевича Маршака.
 Ключом к шифру является «сдвиг на одну букву, т.е. а¬б, б¬в, и т.д.
я¬а.

Обрсбтоп ефнбяц, шуп опмэ йдсбёу нбмёоэлфя спмэ.  (  напрасно
думают, что ноль играет маленькую роль».
X.
Задание на смекалку.
XI.
Яблоко и апельсин вместе весят столько же, сколько груша и персик.
Яблоко вместе с грушей весят меньше, чем апельсин с персиком. Груша
с апельсином весят меньше, чем яблоко с персиком. Какой фрукт самый
тяжелый?   (  персик)
 Задание « Утро в сосновом бору».
Лесная чаща.. утренний туман, могучие стволы и размашистые ветви
сосен, сломанное бурей старое дерево, медведица с медвежатами. «
Утро в сосновом бору». Кто художник?
 Чтобы ответить на этот вопрос, реши уравнения:
12(х+7)=3       (15х):2=4      21(5х)=7        3(х8)=63       16(х7)=32
( 10+у)*4=156 XII.
Ш=2;   л=8;   а=22;  к=9;   е=142;   н=7;   в=5;   т=13;   и=29;   с=7;
р=215;  у=199;   о=49.
                                   Ответ:   ( Шишкин).
Задание « Что читать по математике»:
Прочти текст, написанный задом на перед.
! анамьлереП игинк етйатиЧ. «лесич ерим в икнивокид и икдагаЗ,» «
акитаметам яавиЖ»: хин идерС. рюшорб и гинк 501 ласипан намьлереп
итсоньлетяед йоксечровт адог 34 аЗ. икуан « йоньлетаминаз» моретсам
илавызан анамьлереП.Я.
( «Я.Перельмана называли мастером «занимательной науки. За 43 года
творческой деятельности Перельман написал 105 книг и брошюр. Среди
них: «Живая математика», «Загадки и диковинки в мире чисел».
Читайте книги Перельмана.
XIII. Практическая работа
Вырежи из бумаги квадрат со стороной 40мм. Найди его периметр и
площадь. Ответ вырази в мм (Р) и мм2 (S). Разрежь квадрат на семь
частей, составь любую фигуру, изображенную на рисунке

XIV.
Задание « В мире фигур».
Назови фамилию художника, выполнив задание:
А)           10м
4м                          Р-?             б)    6м

                                                                5м                S-?
               ?                                                         2м
2м В)                              4м      Р=20м           г)             1м
S-?
                                                                              6м

                                                                                8м
Ий=28;   ва=40;   ск=30;  сне=22; кан=6; цо=5;  дин=44;
в=52.
    (Кандинский).
Подведение итогов. Слово предоставляется жюри.
Награждение победителей.

file_name: математический бой.docx

intro: Математический бой- это игровая форма проверки знаний учащихся. Конкурс между двумя командами. Задания интересные, на логику, на практические навыки, на применение математических знаний., от простых до заданий требующих определенных навыков. Можно провести как итог математической декады. Надеюсь данная разработка будет полезна вам.

title: Мероприятие по математике " Математический бой" (6,7 классы)


extracted_text:
6.  ДӘРІСТЕР КЕШЕНІ
Тақырып 1. Мемлекеттік басқарудың теориялықәдістемелік негіздері
Дәріс мақсаты    Мемлекеттік басқарудың теориялық  мәні.  Басқару ғылымының
анықтамасы, пәні мен әдістері негіздерін түсіну. Мемлекеттік басқарудың эволюциясы мен
басқару   мектептерін   зерттеу.   Мемлекеттік   басқару   объектілері   мен   субъектілерінің
жүйесін анықтау.
Дәріс жоспары:
1. Мемлекеттік басқарудың теориялық астары.
2. Басқару ғылымының анықтамасы, пәні мен әдістері
3. Мемлекеттік басқарудың эволюциясы мен басқару мектептері.
4. Мемлекеттік басқару объектілері мен субъектілерінің жүйесі
1. Мемлекеттік басқарудың теориялық астары.
Мемлекеттік   басқару   теориясы      әлеуметтікэкономикалық   және   қоғамдық
үрдістері бойынша мемлекет ісәрекеттерінің принциптерін, қоғам алдында жалпыұлттық,
аймақтық және жергілікті деңгейде пайда болған маңызды мәселелер бойынша шешімдерін
қабылдау мен іске асыру механизмдерін қамтиды.
Мемлекеттік басқару теориясының ең маңызды мақсаты барлық қоғамның жалпы
мақсаттарына   жету   үшін   мемлекеттік   басқаруды   орнықты   ұйымдастыруды   ғылыми
дәлелдікте болып табылу.
Ғылымда, мемлекеттік басқару теориясының қалыптасуы мен эволюциясы бірнеше
кезеңдерден   тұратынын   белгілейді.   Бұл   үрдіс   ХІХ   ғасырдың   соңғы   он   жылдықтан   ХХ
ғасырдың   басынан   басталып,
  әлеуметтік   пен   гуманитарлық   ғылымдарды
дифференциялаумен,   әсіресе   социология,   саяси   және   экономика   ғылымдарының   жеке
бөліну   үрдістерімен   тығыз   байланысты.   Осы   теориялар   атап   өткен   ғылыми   пәндердің
түйіскен жерінен пайда болды.
Мемлекеттік басқару теориясының негізі болатын концептуалдық бағдарларын және
принциптерін дербес зерттелетін сала ретінде қалыптасуына ХІХ ғасырдың аяғында ХХ
ғасырдың басында өмір сүрген неміс ғалымы М.Вебер еңбек сіңірген. Атап айтқанда, осы
адам   саясат   пен   билік,   бюракратия   мен   мемлекеттік   аппаратының   маңызды   субьектісі
ретінде мемлекеттің негізгі нұсқаулары, концепциялары, бастаушысы мен құрастырушысы
болып   табылады.   Осы   кезеңде   мемлекеттік   басқару   теориясын   жасауға   В.Вильсон,
Ф.Гуднью және басқа да зерттеушілер өз үлестерін қосқан. Әкімшілік басқару теориясының
дербес ғылыми бағыты ретінде дамуының бірінші кезеңі басталды.
Вебердің позициясын дұрыс түсіну үшін оның мемлекеттің мәні мен роліне берілген
бағасы   өте   маңызды.   Ол   былай   жазған:   мемлекет,   сонымен   бірге   оның   негізін   салушы
болған саяси одақтар   бұл адамдардың озбырлыққа сүйеніп, оны заң деп танып және құрал
ретінде пайдаланып, басқа адамдарға жүргізілген үстемдік.
Бюрократия   қазіргі   замандағы   мемлекеттік   басқару   теориясында   орталық   орын
алады.   Сондықтан,   қарастырылатын   тұрғыдан   қарағанда   Вебермен   ұсынылған   идеялар
қызығушылық тудырады. Олардың мәнісі, бюрократия қазіргі заманда тарихтың белгілі бір
даму кезеңінде пайда болған тарихи феномен болып табылғанын мойындау және осы кезең
жалпы  өзінің  табысымен   қызметкерлерін  қамтитын   қазіргі  заманғы  ұлттық  мемлекеттің
пайда болуымен сәйкес келеді. Басқаша айтқанда, бюрократия – бұл капиталистік ақша
шаруашылығын жүргізуден шыққан нәтижесі және бұрын болған мемлекеттік қызметкерлер
үлгісінен, мысалы көне Қытайдағы атақты аталып кеткен мандариндерден немесе Орта ғасырдағы   феодалдық   княжестволардағы   басқару   жүйесіндегілерден   өте   қатты
ерекшеленеді.
ХХ ғ. 2050 жылдары мемлекеттік басқару теориясының дамуы жалғасын тапты.
Осы   кезеңде   мемлекеттік   басқару   туралы   өріс   алған   айтыстар   мен   дискуссиялардың
тенденциясы анық көріне басталды. Осы саладағы фундаменталдық еңбектер 30жылдарда
өмірге шықты. Біріншіден, Дж. Муни мен А. Рейли, Л. Галика мен Л. Урвиканың еңбектері
классикалық болып табылды.
Мемлекеттік басқарудың теориясын зерттегенде әйгілі ағылшын экономисті Дж. М.
Кейнстің   1936   жылда   шыққан   «Жұмыс   бастылықтың,   пайыздың   және   ақшаның   жалпы
теориясы»   кітабында   айтылған   идеяларын   айтпай   кетуге   болмайды.   Бұл   идеялар
экономиканы мемлекеттік реттеудің жетілдіруінде маңызды роль атқарады.
Қарастырылып   жатқан   кезеңде,   американдықтар   ерекше   белсенділік   танытқан
болатын,   себебі   олар   ХХ   ғасырдың   алғашқы   онжылдықтарда   бизнес   салаларындағы
менеджменттің теориясы мен практикасын жасау бойынша кең көлемді іс атқарған еді.
Атап  отырған   уақытта  «Ғылыми   менеджменттің  мектебі»,   «Классикалық  мектеп»   және
«Адами   қарымқатынастарының   мектебі»   атымен   әйгілі   болған   әкімшілік   басқару
теориясындағы зерттеу және білім беру бағыттары пайда болды.
2. Басқару ғылымының анықтамасы, пәні мен әдістері
Орыс   тілінде   «басқару»   термині   мемлекетті,   мекемені,   өндірісті,   ұйымды,
техниканы, сонымен бірге автокөлікті басқару деген мағынада бірдей қолданылады. Бұл
кез келген процесті басқару үшін қолданылатын ұғым. Ағылшын тіліндегі «менеджмент»
сөзі   орыс   тіліне   аударғанда   «басқару»,   ол   негізгі   түбірі   латынның   «қол»   деген   сөзі.
Алғашқыда бұл сөз малдарды басқару саласында, яғни атты басқару өнерінде қолданылған.
Кейіннен бұл сөз қазіргі мағынасына ие болған.
Нарықтық  экономикаға көшкен  соң «менеджмент», «менеджер»   терминдерімен
бірге   «басқару»,   «басқару   жүйесі»,   «директор»,   «жетекші»   сөздері   қолданысқа   енді.
Менеджмент        бұл   нарықтық   экономикадағы   басқару   шарты.   Мұның   субъектісіне
төмендегілер жатады:



экономикалық әдіспен басқаруды қолдану;
нарықтық сұранысты қадағалай білу;
сатып  алушылардың  сұранысын  талап  ететін   өнімдерді  шығару  және  одан
пайда таба білу;
аз шығынмен көп пайда табуға ұмтылу;
нарықтық өндірістік бағдарламасындағы сұраныстарын үнемі бақылау.


Нарықтық   экономикада   соңғы   нәтиже,   айырбас   процесінде   ғана   алынады.
Шаруашылық   субъектісі   негізделген   шешімді   қабылдауға   тиіс,   бұл   компьютерлік
базасындағы жанжақты ақпараттар арқылы көпнұсқалы есептілікті өткізуді талап етеді.
«Менеджмент»   термині   АҚШта   пайда   болды,   қазіргі   уақытта   әлемнің   барлық
оқыған адамы біледі.
Көпшілік ұғымында менеджмент  еңбекті, интелектіні, басқа адамдарға мотивті
пайдалана отырып, алға қойған мақсатқа жете білу.
Сонымен, менеджмент – бұл, басқару функциясы, яғни экономикалық өндірістің кез
келген саласында адамдарды басқаруы, кәсіби шеберлік түрі, осы арқылы ол табыс таба
отырып соңғы нәтижеге жету.
Басқа   ғылымдағыдай,   басқару   ғылымының   теориялық   және   практикалық   жағын
бөліп   қарауға   болады.   Теориялық   мақсаттар   болып   жетекшілердің   ұйымды   тиімді
басқаруына   мүмкіндік   беретін   жалпыланған   әдістемелік   нұсқауларды   бөлу   және   өңдеу
үшін   практикалық   зерттеулердің   тәжірибесін   оқу,   білу,   жинақтау   табылады.   Ал практикалық   зерттеулердің   мақсаттарына   ұйым   мен   менеджмент   теориясына   жету
негізінде нақыт бір ұйымды басқаруды жетілдіру жатады.
Басқару ғылымы төмендегілерді зерттейді:
1
2
ұйым құрылуының әдістері мен принциптерін, заңдарын;
ұйымды   басқаруда   жетекшілік   ететін   жұмысшылардың   қызметі   негізінде
жататын принциптер мен заңдылықтарды;
ұйымды басқару бойынша жетекшілік ететін қызметкерлердің қызметін;
жеке   тұлғаға   қатысты   (физиологиялық,   психологиялық   және   әлеуметтік)
3
4

жетекшінің жауап беретін талаптарын;
басқару процесінде адамдар арасында қалыптасатын қарымқатынасты.
5
Бұл қарымқатынас әртүрлі критерийлер бойынша жіктелуі мүмкін:

қоғам мен жекелеген адамдар сферасы бойынша қатынастар экономикалық,
саяси, әлеуметтік, рухани және интеллектуалдық;
сипаттамалары бойынша жеке тұлғааралық, тұлға және ұжым, ұжымаралық;
ұйымға қатысты қарымқатынас бойынша сыртқы және ішкі;
қарымқатынастардың өзара байланысының уақыты мен жиелілігі бойынша
қысқа мерзімді, қысқа уақыттық және тұрақты;
пайда болатын байланыс типі бойынша сызбалы, функционалды және жеке.

Басқару ғылымының әдістемелік негізі болып жүйелілік және жағдайлық тұрғылар
табылады.
3. Мемлекеттік басқарудың эволюциясы мен басқару мектептері.
Дүниежүзілік   ғылым   мен   практикада   мемлекеттік   басқару   әртүрлі   мектептері
қалыптасқан.   Маркстік   мектеп   топтық   тұрғыға   негізделген   және   мемлекеті   қоғамда
билеуші таптық саяси билігінің қаруы ретінде қарастырады. Осы тап диктатураны жүзеге
асырады,   мемлекеттің   көмегімен   өзінің   мүддесін   бекітеді   және   қорғайды.   Көптеген
ғалымдар жалпы халықтық мемлекет концепциясын қолдайды. Оған  мемлекеттік мектеп
жақын   қарайды   –   мемлекетті   және   оның   ісәрекетін   тарихи   үрдістің   негізгі   күші   деп
санайтын бағыттағы мектеп.
Бір   көне   жылдар   бойы   нарықтық   экономикада   мемлекеттің   рөлі   мен   орны
анықтауда көп дискуссиялар болып жатыр.
Осы проблема бойынша екі алып ғылыми мектеп және олардың базасында көптеген
модификациялары   қалыптасқан.   Бірінші   мектеп   –   ағылшын   ғалымы   Д.Кейнстің
(кейнсиандық), екіншісі – американдық экономист М.Фридменнің атымен байланысты. Бұл
екі   ғалым   мектептің   дәлелдеп,   ұстанатын   бағалылықтары   бірбіріне   қарамақарсы:
кейнсиандықтар   нарықтық   экономикасы   реттеуге   мемлекеттің   беделді   түрі   араласуын
қолдаса, басқа мектеп экономикалық өмірге мемлекеттің кеңінен арасуына қарсы шығып
отыр.
Кейнсиандық мектеп, сонымен қатар мемлекеттік дирижизм деп аталады. Мемлекет
дирижер   ретінде   саналады   және   нарық   өзіндік   құрылымға,   қабілетсіз   болғандықтан,
макроэкономикалық   тепетеңдіктен   қамтамасыздандырғандықтан,   реттеуді   керек
еткендіктен   нарықта   беделді   түрде   саясат   жүргізіледі.   Тепетеңдікте   дамудың   негізгі
факторы   әртүрлі   рычагтардың   көмегімен   мемлекет   әсер   ететін   сұраныс   мерзімдік
мақсаттарын, иерархиялық деңгейлер бойынша мүдделерін келістіріп, олардың арасындағы
өзара қарымқатынасты бақылайды, ақшанесие, салық саясатын беделді түрде өткізеді,
бағаны, шығынды бақылайды.
Сұранысты   ұлғайту   үшін   инвестицияға,   жұмыспен   қамтамасыз   етуге   қолдау
көрсетіледі,   салық   өтеуі   қоғамның   бай   тобына   салынады   (қажеттілікті   арттыру),
мемлекеттік   сатып   алу   және   қор   жинау   бюджеттік   дефицитті   арттыру   арқасында
артылады. Кейнс әдістерінің директивті жоспарлаудан сапалық емес, сандық жағынан ғана
айырмашылығы бар. Батыс   кризистік   жағдайда   кейнсиандық   әдістерді   қолданады.   Мысалы,   1980ж
кризис   пен   инфляция   болған   кезде   АҚШ   мемлекеттік   шығаруды   көбейтіп,   салықты
азайтып,   бюджеттік   дефициттік   жоғары   шекке   жетіп,   бірақ   бұл   жағдайда   экономика
гүлденіп өсті.
Реттеу әдістері алмасу теңдеуінің формуласынан шығады:
MV=PQ.
Мұнда М ақша ұсыну, V – ақшаның айналу жылдамдығы, P – баға деңгейі, Q –
тауардың физикалық көлемі.
Баланстылықтың   шарты   болып   тұрақты   ақша   жүйесі   мен   еркін   бәсекелеу
болғандықтан,   бұл   бағытты   қолдаушылар   инфляциялық   мемлекеттік   шығындарға,   яғни
мемлекеттік   инвестицияны,   әлеуметтік   бағдарламаларды,   субсидияларды   шектеуге,
ақшалық   эмиссия   мен   мемлекеттік   займдерге   қатты   лимиттерге,   тауарлар   мен   қызмет
көрсетуге   бағаның   өсуіне,   қажеттілік   сұранысын   азайту   үшін   еңбекақысын   азайтуға,
экспортты қолдау арқылы ұлттық валютаны девальвациялауға қарсы шығады.
4. Мемлекеттік басқару объектілері мен субъектілерінің жүйесі
Мемлекеттік  басқарудың   объектісі  мен  субъектісі   жөніндегі  мәселе   мемлекеттік
басқару теориясының негізгі әдістемелік мәселелерінің бірі болып табылады. Оны шешу
мемлекеттік   басқарудағы   субъект   пен   объект   қатынастарын   түсінуге   және   объектінің
демократиялық сипатын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Бұл   мәселеде   ешқандай   проблема   жоқ   тәрізді:   басқару   субектісі—мемлекет,   ал
объектісі—қоғам. Бірақ бұлай қорытынды жасау асығыстық. Осы жерде мемлекет деген
түсінікті анықтап алу қажет: субъект ретінде біз мемлекетті немесе адамдардың саяси
одағын қарастырамыз ба, әлде саясиқұқықтық институт ретінде мемлекетт қарастырамыз
ба? деген орынды сұрақ туындайды. Соңғысын, яғни саясиқүқықтық институт ретіндегі
мемлекетті біз басқару субъектісі ретінде қарастырамыз.
Жалпы, «кім басқаруға тиіс» деген сұрақ ежелден келе жатыр. Бұл сұрақты ертедегі
грек  философы   Платон   қойған.  Демократияны   жақтаушылар   халық   басқаруға  тиіс   деп
санаса, элитарлық демократияның өкілдері басқару міндетін жүзеге асыру үшін арнайы
дайындықтан   өткен   элитаны   басқару   субъектісі   деп   білді.   Авторитарлық   режимді
қорғаушылар мемлекет пен қоғамды таңдаулы тұлғалар  көсемдер мен лидерлер басқару
керек деп есептейді.
Саясат субъектісі деп мемлекеттік биліктің бірденбір бастауы болып табылатын
және   тікелей   немесе   өкілдері   (мемлекеттік   биліктің   заң   шығарушы   органдары   және
жергілікті   өзінөзі   басқару   органдары)   арқылы   өзінің   билігін   жүзеге   асыра   отырып,
мемлекет пен қоғамды басқаруға қатысатын субъектіні айтамыз. Оған халық, оны құрайтын
әлеуметтік   топтар   (халықтың   көрнекті   өкілдері,   еңбек   ұжымдары,   қоғамдықсаяси
ұйымдар және тағы басқа қоғамдық бірлестіктер) жатады. Олар тікелей немесе өз өкілдері
арқылы   маңызды   саяси   мәселелер   бойынша   шешім   қабылдауға   қатысады.   Билік
қүрылымдарының өкілдерін сайлау жэне референдум  осындай шешім қабылдаудың негізгі
процедуралары болып табылады.
2   тақырып.   Басқарудағы   жүйелілік   көзқарас,   басқару   функциялары   мен
құрылымы. Дәріс   мақсаты:    Экономикалық жүйенің құрылымдық құраушыларын анықтау.
Мемлекеттің   функциялары және олардың жіктелуін қарастыру, мемлекеттік басқарудың
ұйымдастырушылық құрылымын құру
Дәріс жоспары:
1. Жүйелердің анықтамасы мен олардың қасиеттері
2. Экономикалық жүйенің құрылымдық құраушылары
3. Функциялардың мәні, анықтамасы және жіктелуі
4. Мемлекеттің  функциялары және олардың жіктелуі
5. Мемлекеттік басқарудың ұйымдастырушылық құрылымын құру
1. Жүйелердің анықтамасы мен олардың қасиеттері
  Басқаруда жүйелілік теориясын қолдану 50ші жылдардың аяғында пайда болды.
Басқару ғылымының бұл түріне еңбегі сіңген американдық ғалым Дж.Пола Гетти. Жүйе –
бұл бірбірімен байланысты болатын бөліктерден тұрады. Бұлардың әрқайсысының өзіндік
мәні   бар.   Бұл   қарымқатынас   кейіннен   қолданылып   жүргендіктен,   оны   теорияға   және
практикаға әсерін толықтай бағалау мүмкіндігі болмай отыр. Дегенмен, қазір оның әсері
үлкен және болашақта өсуіне сенімі мол. Жүйелі негізде, болашақта қарастырылатын жаңа
білімдер мен теорияларды синтездеу мүмкіндігі бар.
Жетекшілер өзгеріп отыратын ұйымдарды жүйе ретінде білулері тиіс, себебі бұл
басқару   процесінде
  жүйелік   теориясын   қолдану   үшін   қажет.   Жүйелілік   тұрғыда
жетекшілер   ұйымды   сыртқы   орта   өзгерісі   жағдайында   әртүрлі   мақсаттарға   жетуге
бағытталған адам, құрылым, міндет пен технология секілді өзара байланысты элементтер
жиынтығы ретінде қарастырулары керек.
Мемлекеттік   басқару   жүйесі   –   ұлттық   мемлекеттің   және   қазіргі   заманғы   саяси
жүйенің   қалыптасу   кезеңінде   пайда   болған   тарихи   феномен.   Басқару   мәселелеріне
қызығушылық   антик   әлемінде   (Платон,   Аристотель),   мемлекеттің   әлеуметтіксаяси
жүйелерінің   аспектілерін  зерттеуді   бастағаннан   бері   пайда   болды.   Дегенмен,   XVІІХІХ
ғасырларда өндірістік революция басталғаннан бері еңбектің және әкімшіліктің жоспарлы
және ғылыми ұйымдастыру мәселелері шынында көтерілген кездеақ мемлекеттік басқару
механизмдері   мен   институттары,   сондайақ   мемлекеттік   басқару   идеялары   қалыптаса
бастады. Осы үрдіске әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдарының дифференцияциясы,
әсіресе, социология, саяси мен экономика ғылымдарының бөліну үрдістері қосылды.
Басқару универсалдық феномен болып көрінеді, өйткені ол материалдық әлемнің
барлық   жүйелерінде   орын   алады   деп   айтуға   болады.   Басқару   –   табиғи   (эволюциялық)
немесе жасанды жолмен пайда болған, ұйымдасқан жүйелерінің функциясы. Биологиялық,
әлеуметтік,   экономикалық,   саяси,   кибернетикалық   және   басқа   жүйелердегі   басқаруды
ажыратады.   Біз   үшін   мемлекеттік   басқару   аса   маңызды   болады.   Кезкелген   ұйымдық
жүйені осы феноменсіз елестетуге болмайды.
Барлық айырмашылықтарға қарамастан осы жүйелерде оларға универсалдық сипат
беретін   жалпы   белгілері   мен   ерекшеліктері   бар.   Басқару   –   көпқырлы   және   күрделі
құбылыс. Бұл бірыңғай анықтама және бірыңғай басқару теориясы жоқ екенін көрсетеді.
Дегенмен,   басқарукибернетикалық   феномен,   ол   кибернетикалық   принциптермен   және
ақпаратты   қабылдау,   сақтау,   тапсыру   мен   өңдеу   заңдылықтарымен   байланысты.
Сондықтан, мемлекеттік басқарудың негізгі принциптері мен нұсқаулары, кибернетиканың
пайда   болғанынан   және   оның   принциптерінің   жұмыс   істеуінен   біржолата   қалыптасқаны
анық.
2. Экономикалық жүйенің құрылымдық құраушылары Экономикаға   жоғары   дәрежедегі   динамикалылық   пен   өзгерістік   тән.   Бір
шаруашылық кезең ішінде халық шаруашылығында өндірілетін және нарыққа жіберілуді И.
Шумпетер әлеуметтік өнім деп атады. Бірақ оның ерекшелігі, бірыңғай жоспар бойынша
жұмыс істейтін, кейбір адам топтарының немесе қоғам бөлігінің жоспарлық қызметінің
нәтижесі   деп   есептелмеді.   Әлеуметтік   өнім   барлық   қоғамның   өндірістік   қызметінің
нәтижесі болып табылады.
Бірақ   та   бір   мәселені   айтпай   кетуге   болмайды,   өйткені   оның   мағынасын   дұрыс
түсіну үшін аса маңызды болады. Экономикалық жүйе әрбір нақты тарихи кезеңінде ерекше
және нақты түрде болып көрінеді. Мысалы, алғашқы қауымдық, антикалық, феодалдық,
капиталистік дәуірдегі экономикалық жүйелері туралы айтуға болады. Әлі күнге дейін әр
түрлі мемлекеттерде әр түрлі экономикалық жүйенің түрлері бар. Мысал ретінде, сыртқы
экономикалық   байланыстары   шектелген,   тәуелсіз   өндірістікшаруашылық   жүйесі   болып
саналатын жабық немесе автаркиялық экономика туралы келтіруге болады.
Автаркиялық   экономикалық   жүйені   құру   әрекеттерінің   біреуі   –   бұл   айтулы
орталықтандырылғанжоспарлық   немесе   әміршілдікәкімшілік,   көбінесе   тоталитарлық
мемлекеттерде,   оның   ішінде   бұрынғы   Кеңес   Одағында   үстемдік   жағдайда   болған
экономикалық жүйе. Дегенмен, оның нағыз автаркиялық экономика моделінен маңызды
параметрлері   бойынша   айырмашылығы   бар.   Себебі,   халықаралық   саудасаттықтың
қажеттілігін   теріске   шығармай,   ол   жанжақты   өзара   тиімді   сауда   –   экономикалық
байланыстарды   басқа   мемлекеттермен   орнатуға   әрекеттенген.   Ақырында,   осы
экономикалық жүйенің түрі де өзінің тиімсіздігін көрсетіп, басқа ашық экономика түріне
жол берді.
Ашық   экономикалық   жүйе   әлемнің   шаруашылық   байланыстарымен
  қарым
қатынаста   болуына   және   халықаралық   еңбектің   бөлінісіне   барынша   бағытталған.   Негіз
болатын принциптері мен параметрлері бойынша ол нарық экономикаға сай келеді. Нарық
принциптеріне негізделген экономикалық жүйенің ең басты айырмашылық ерекшелігі, әр
түрлі   контрагенттердің   арасындағы   еркін   бәсекелестіктің,   жеке   өндірушілер   арасында
еңбек   бөлінісінің   және   жеке   меншіктің   үстемділік   орнатқан   экономикасында   болып
табылады.   Оның   басқа   бір   ерекешелігі   –   бұл   тауар   мен   қызмет   нарығында   бірбірінен
тәуелсіз анонимдік сатушылар мен сатып алушылардың қызметінен және өзара әрекетінен
туындайтын ұсыныс пен сұраныстың небір тепетеңдік дәрежесі.
Қарастырылып жатқан мәселені түсіну үшін, экономиканың түрі едәуір мөлшерде
қоғамдық түріне байланысты екенін ескерту керек. Шынында да, азаматтық қоғам мен
нарық   экономикасы   бірбірінен   жеке   бола   алмайды.   Сондықтан,   кәсіпкершілік   қызмет
белгілі бір ортада атқарылатынын ескерту керек. Біздің айтып тұрғанымыз бұл физикалық
немесе географиялық, әлеуметтік немесе құқықтық, технологиялық немесе экономикалық
орта.
Экономикалық, өндірістікшаруашылық жүйе немесе сала барлық қоғамның қызмет
салаларының   жұмыс   істеуінің   материалдық   базасы   болып   табылады.   Оның   негізгі
функциясы   жалпы   қоғамның,   сондайақ   оның   жеке   мүшелерінің   материалдық
қажеттіліктерін қанғаттандыру. Адамдарды қажет игіліктермен барынша көп қамтамасыз
етуге   мүмкіндігі   бар   экономикалық   жүйе   ең   жақсы   деп   саналады.   Тарихи   тәжірибеде
көрсеткендей,   нарық   экономикасы   басқа   экономикалық   жүйелерінің   түрлерімен
салыстырғанда, ең тиімді екенін көрсетті. Ол адамзатқа материалдық прогреске қарқынды
қадамдар жасауға мүмкіндік берді, қалың бұқара топтарының материалдық әлауқатының
көтерілуіне теңдесі жоқ жағдай туғызады.
Экономикалық жүйенің құрылымдық жоспарына барлық қарапайым және күрделі
өндірістікшаруашылық   бірліктері   және   олардың   құқықтық,   салалық   және   кеңістік
тұрғыдан шыққан жинақтары жатады. Бұл біріншіден, заңды тұлға статусы бар (қоғамдар мен   серіктестіктер,   акционерлік   қоғамдар,   несиелік   және   сақтандыру   мекемелер,
қаражаттыөнеркәсіптік топтар) алуан түрлі кәсіпорындар.
3. Функциялардың мәні, анықтамасы және жіктелуі
Кейнсиандық пен этатизмнің жақтаушылары,  керісінше тура қарамақарсы бағытты
ұстанады.   Яғни,   олар   еркін   нарықтың   күші   жетпейтін   әлеуметтік   пен   экономикалық
міндеттердегі   сол   функциялардың   орындалуы   үшін   мемлекеттің   кең   түрде   араласуын
қолдайды.   Ал,   авторитаризм   мен   тоталитаризм   жақтарына   келетін   болсақ,   олардың
көпшілігі экономиканы жаппай мемлекеттендіру мен азаматтық қоғам институттарының
мемлекетке   толық   бағынуы   үшін   келіседі.   Сонымен   бірге,   патерналистік   деп   аталатын
келісім бар, олардың жақтастарының үлкен әсері ХІХғ. Англияда өкімет басында тори
болған   кезеңде   және   ХХғ   60   жылдарында     Францияда   Ш.деГолля   президент   болғанда
болды. Олар өздерінің азаматтары туралы мемлекеттің отандық қамқорлығын жақтады,
өйткені оларға аздыкөпті өміріне қанағат етерлік жағдай қамтамасыз етеді.
Қоғам мен экономика функциялары тұрақты өзгерістерге шалдығатын динамикалық
организм болып саналады. Осы мәнде қоғам мен экономика көптеген функцияларды бірге
орындайды. Мемлекет туралы да айтуға болады және де барлық жағдайларда кез келген
қоғамға,   әр   экономикаға   және   әр   мемлекетке   тән   жалпы   функцияларды   бөліп   алуға
болады. Сонымен қоса функциялары, сипаты, қалпы мен мазмұны тарихымен, жүйесімен,
ұлттықмәдени   сипаттамасымен   анықталатын   әрбір   жеке   алынған   мемлекеттің,   ұлттық,
аумақтық   немесе   олардың   жергілікті   типтерінің   әрбіреуі   үшін   сипатталатын   арнайы
функцияларын айтуға болады.
адамдардың өзара ісәрекетінің қолайлы жағдайларын жасау немесе
Жалпы алғанда, мемлекеттік басқару жүйесі келесі функцияларды орындайды:

елдің экономикалық, әлеуметтік және технологиялық дамуының негізгі
бағыттарын жоспарлау мен даярлау;

ұйымдастыру;

«Мемлекет   функциясы»   түсінігі   мемлекеттің   ісәрекетінің,   оның   заңдылық,
атқарушылық  және сотқа жататын  органдарының негіз болатын бағыттарын белгілеу үшін
қолданылады. Олардың басты міндеті – қоғамның тиімді тіршілік әрекетін қамтамасыз ету.
Атап   айтқанда,   функцияларында   мемлекеттің   мәні,   оның   қоғам   алдында   тұрған   негізгі
міндеттерін шешудегі ролі көрсетіледі.
қоғамдық өмірдің түрлі саласындағы ісәрекетін реттеу;
еңбектік қатынастарды бақылау мен реттеу;
ғылымитехникалық дамуды қамтамасыз ету;
барлық деңгейдегі білім жүйесін қолдау;
әлеуметтік саланың үздіксіз қызмет істеуін қамтамасыз ету.
4. Мемлекеттің  функциялары және олардың жіктелуі.
Кез келген тарихи тұрпаттағы мемлекетті ғылыми тұрғыдан таныпбілу биліктің
ерекше   ұйымы   ретіндегі   мемлекеттің   ғана   емес,   жалпы   қоғамның   да   негізгі   сапалық
сипаттамалары мен бағытбағдарын білдіретін оның функцияларын қарастыруды көздейді.
Мемлекеттің функциялары  бұл мемлекеттің жалпы адами мәні мен әлеуметтік
тағайындалуы   көрініс   табатын   және   нақтыланатын   оның   ішкі   және   сыртқы   қызметінің
негізгі бағыттары.
Мемлекет   функцияларын   қоғамдық   өмірдің   салаларына   байланысты,   атқаратын
міндеттеріне   қарай   ішкі   және   сыртқы   деп   топтастыруға   болады.   Мысалы,   экологияны
қорғау,   экономиканы,   мәдениетті,   ғылым   мен   білім   беруді   дамыту   —   бұл   оның   ішкі
функцияларын   қүрайды.   Елдің   қорғанысы,   бейбітшілікті   қамтамасыз   ету   мен   әлемдік
тәртіпті қолдау және тағы басқалар мемлекеттің сыртқы функцияларына жатады. Бүгінде экономикалық функция адамға, мемлекетке, әлемдік нарыққа аса қажетті
өнімдерді   өндіретін   экономиканың   қүрылымын   қайта   құру,   әлемдік   нарықта   бәсекеге
қабілетті   және   Қазақстан   үшін   стратегиялық,   әлеуметтік   маңызды   өндіріске   қолдау
көрсету, өндірушілерді, оның ішінде шағын кәсіпкерлікті қолдау, мақсатты бағытталған
инвестициялық   саясат,   ішкі   және   әлемдік   нарықта   қазақстандық   компаниялардың
мүдделерін қорғау, аграрлық секторда жүргізілген реформалар, ең алдымен, жерге жеке
меншік қүқығын қамтамасыз ету, инфляция қарқынын төмендету және баға өсуін тежеу
сияқты мемлекет қызметінің бағыттарын қамтиды.
5. Мемлекеттік басқарудың ұйымдастырушылық құрылымын құру
Объективті   негізде   экономикалық,   әлеуметтік   және   әкімшіліксаяси   салада
қоғамдық   ортада   түйіседі.   Көрсетілген   салалар   мемлекеттік   қызметте   және   өздігінен
жүзеге   асырылады.   Мемлекеттік   басқарудың   ішкі   жекелей   жағдайлары   мен
факторларының   басқа,   мемлекеттік   аппараттың   кадрын   айтуға   болады.   Солардың
дайындық шегі мен жете білушілігінің арқасында мемлекеттік басқару қабілеті мен сапасы
анықталады.   Керісінше,   кадрлардың   төмен   жете   білушілігі   негізінде   мемлекеттік
аппараттың келеңсіз құбылыстары өріс алады.
«Мемлекеттік   механизм»   түсінігімен   қатар,   теория   және   практика   жүзінде
«мемлекеттік аппарат» түсінігі де кеңінен пайдаланылады. Әрине, бұл түсініктердің ара
қатынастары туралы мәселе туады. Мазмұны жағынан, бірбірімен өте жақын және көп
жағдайда   бірбіріне   сәйкес   келгенімен,   алайда   олардың   айырмашылықтары   да   бар.   Ол
айырмашылық мынада: мемлекеттік аппарат мемлекеттік механизмнің мемлекеттік қызмет
принциптеріне негізделген буындарын ғана қамтиды.
Мемлекеттік   аппараттың   маңызды   ерекшелігі,   оның   барлық   буындарының   ішкі
бірлігінің   болуында.   Мемлекеттің   бір   бөлігі   болып   отырып,   олар   бірбіріне   қарсы
келмеулері  керек.  Керісінше, олар  күш  біріктіріп,  адамдардың  түрлі  саладағы  тіршілік
тынысын   қамтып,   қоғамды   біртұтас   басқаруды   қамтамасыз   етулері   керек.   Олардың
тарапынан   алауыздық,   мемлекет   саясатын   жүргізуге   қайшы   келетін   әрекеттер   жасау
орынсыз болмақ. Сөйтсе де, мұндай бірлік түрлі мемлекеттік органдардың функцияларын
араластыру мүмкіндігін білдірмейді.
Тақырып   3.   Мемлекеттік   басқару   үрдісінде   мемлекет   пен   қоғамның   өзара
әрекеттесуі
Дәріс     мақсаты:    Мемлекеттің   негізгі   сипаттамаларын   жасау.  Мемлекеттің
қоғамдық функциялары және мемлекеттік басқарудың түрлерін анықтау.
Дәріс жоспары:
1. Мемлекет қоғамдық үрдістерді басқару субъектісі ретінде.
2. Мемлекеттің негізгі сипаттамалары.
3. Мемлекеттің қоғамдық функциялары және мемлекеттік басқарудың түрлері.
1.Мемлекет қоғамдық үрдістерді басқару субъектісі ретінде.
Басқарушылық   тәжірибеде   басқарушылық   қызметті   жүзеге   асыру   негізгі   2
бағытта   дамыды:   1)   Мемлекеттік   басқару;   2)   Қоғамдық   басқару.   Олар   өте   тығыз
байланысады, бірінбірі толықтырады және бірегей басқарушылық «қалыпқа келтіруді»
құрайды, әлеуметтік жүйені толығы мен жүзеге асыруды қамтамасыз етеді.
Дәл   сол   уақытта   мемлекеттік   және   қоғамдық   басқару   өзара   бөлінеді.   Алайда
қоғамдық органдардың басқарушылық қызметінің көлемі және сәйкесінше мемлекеттік аппарат   қызметі   жетекшілік   етуде   ұйымдастырудың   әртүрлі   деңгейінде   орналасқан.
Мемлекеттік   басқарудың   маңыздылығы   әлеуметтік   рөлі   мен   қоғамдағы   мемлекеттің
орнынан бастау алады. Тек қана қоғамдық өмірдің қайта құруда экономикалық, саяси
және   әлеуметтік   реформалар,   әлеуметтік   процестердің   кешенін   жалпы   реттеуде,
мемлекеттің алатын орны зор. Мемлекет экономика салаларымен, әлеуметтік қабаттар
және   жалпы   қоғам   масштабында
  әкімшіліксаяси   құрылыс   арқылы   басқаруды
қамтамасыз   етеді.   Азаматтардың   қоғамдық   бірігуінде   басқару,   осы   ұйымның
масштабымен шектеледі. Мемлекет (оның мекемелері орнында) көптеген және күрделі
қоғамдағы қызметтерді  атқарады, соған байланысты әлеуметтік жүйені басқару  оның
жүрегі болып саналады.
Егер   мүмкін   емес   іс   демесек,   онда   әлеуметтік   және   экономикалық   үрдістерді
басқарудағы мемлекет ролінің сандық айтылуы тіпті қиын. Ол соншалық кең және көп
бейнелі,   өйткені   оны   қандай   да   болмасын,   сандық   немесе   статистикалық   бірліктерінің
өлшемдерімен көрсету мүмкін емес. Үкіметтің қамқорлығымен  өндірілетін ұлттық өнімнің
көлемін, мемлекеттік инвестициялардың  меншікті салмағы мен абсолюттік өлшемдерін,
білім   мен   ғылыми   зерттеулерді,   халықтың,   жоқжітік   топтарына   әлеуметтік   көмек   пен
денсаулық сақтауды және сол сияқты дұрыстығын анықтау мүмкін. Дегенмен, қоршаған
ортаны   қорғау,   жұмысшылардың   еңбегі   мен   денсаулығын   қорғау,   тұтынушылардың
мүдделерін қорғау, экономиканың белгілі салаларында баға белгілеу үшін бақылау мен бос
жұмыс   орындарына   бірден   кіргізуді   қамтамасыз   ету   бойынша   мемлекет   шараларының
пайдалы коэффициент әсерін өлшеу мен нақты анықтау күмәнді. Бір жағынан, мемлекет
құқықтық нормалардың және «ресми (заңды) зорлықзомбылық» пайдаланудың көмегімен
елге қажетті тәртіп белгілейді және қуаттайды. Екінші жағынан, ол өзі қоғамға бағынады,
қоғамға қызмет көрсетеді, қоғаммен сайланады. Басқаша   айтқанда,   кез келген қоғамда
қоғам мен мемлекет арасында пайда болатын өзара ісқимыл болады, оның сапасы мен
деңгейі   басқару   саласындағы   саясаттың   тиімділігімен   анықталады.   Қоғам   мемлекетке
тәуелді,   онсыз   екеуі   де   өзінің   тиімді   қалыптасуына,   ал   экономика   аздыкөпті   тұрақты
пайдасына кепілдік бере алмайды.
2. Мемлекеттің негізгі сипаттамалары.
Мемлекет   түсінігін   анықтау   барысында   біркелкі   қоғамдық   құбылыстарды   әр
адамның әрқилы қабылдау мұмкіндігін білдіретін субъективті сипатын ғана емес, сонымен
қатар   олардың   объективті   жағдайларын   да   ескерген   жөн.   Бұл   жерде   сөз,   ең   алдымен,
құбылыс ретіндегі мемлекеттің күрделілігі мен көпқырлылығы және соған сәйкес оның
түсінігін анықтау варианттарының көптігі туралы болып отыр. Осыған байланысты белгілі
австриялық заңгер Г.Кельзен: «мемлекет түсінігін анықтаудағы қиыншьылықтар аталмыш
терминмен   көптеген  әр  түрлі   нысандар  мен  құбылыстар   белгіленетіндіктен  одан  сайын
күрделене түседі» деп атап өтеді.
Жалпы алғанда мемлекет түсінігінің өзі кең және тар мағынада қолданылады. Кең
мағынада мемлекет деп қоғамның өзін немесе оның қандай да бір ерекше нысанын айтады.
Ал тар мағынасында мемлекетке басқару органдары немесе субъектілері, ұлттар, белгілі
бір елдің халқы тұрып жатқан аумақ жатқызылады.
Қазіргі заманғы мемлекеттануда мемлекет түсінігі жөнінде ғалымдар арасында әр
түрлі   көзқарастар   қалыптасып,   олар   оны   бірнеше   мағынада,   атап   айтқанда,   зандық,
әлеуметтік,   нормативтік   және   органикалық   мағынада   қарастырады.   Заңдық   көзқарас
тұрғысынан   мемлекет   заңды   тұлға,   «құқықтық   феномен»,   ерекше   корпорация   ретінде
қарастырылып,   басқа   корпорациялардан   тек   ұлт   немесе   ел   масштабында   белгіленген
қүқықтық тәртіппен ерекшеленеді. Осыған сәйкес мемлекет мәселелері белгілі жағдайда
ұлттық қүқықтық тәртіп мәселелері ретінде қарастырылып, адамдардың дұрыс ісәрекетін
және тәртібін бейнелейтін құқықтық тәртіп ретінде анықталады. Мемлекет пен құқық арасындағы қатынастар жеке адам мен құқық арақатынасы
сияқты бірге қарастырылуы тиіс деп ұйғарылады. Бүл Кельзеннің ойы бойынша мемлекет
құқықты шығаруы
мен   бекітуіне   қарамастан,   жеке   тұлға   ретінде   өзінің   тәртібі   мен   ісәрекетінде
қүқықпен байланысты болу қажет екендігін білдіреді.
Әлеуметтік   аспектіде   мемлекет   өзінің   қүқықтық   тәртібі   мен   құқықтық   өміріне
тәуелсіз   болатын   небір   «әлеуметтік   жалпыға   бірдейлілік»,   әлеуметтік   қоғам   болып
саналады және оған (оның пайда болуы және қызмет ету кезінен бастап) түрлі органдар
бойынша   билікті   бөлу   сипаты   тән.   Автордың   көзқарасы   бойынша   «барлық   ісәрекетті
Үкімет бір өзі жасайтын және билікті де өз қолында шоғырландыратын бір де бір мемлекет
жоқ».   Қоғамда   әр   кезде   бірнеше   әкімшілдік   құрылымдар   болған   және   бар.   Олардың
қызметінің   нәтижесіңде   қоғамдағы   қатынастардың   басым   бөлігі   туындап,   басқару   мен
бағындыру актілерінің көбі пайда болды. Ал олардың жиынтығы «әлеуметтік мемлекет»
деген ұғымды білдірді.
Мемлекеттің мәні, адамдар өміріндегі оның орны мен рөлі жөнінде өткен ғасырда
либералдар мен этатистер арасында туындаған пікірталас жалғасын табуда. Мемлекетті
бұрынғыдай күштеу машинасы, қысым көрсету құралы ретінде біржақты түсіндіру әлі де
болса   сақталуда.   Қазіргі   кезде  мемлекет   көбінесе   қолында   билігі   бар  саяси   күштердің
немесе тұлғалардың меншігі ретінде қарастырылады. Кейбір мемлекеттанушы ғалымдар
мемлекетті әрбір адамға қайырым жасауға міндетті, жалпыға бірдей игілікті қамтамасыз
ететін құрылым ретінде сипаттайды.
3.   Мемлекеттің   қоғамдық   функциялары   және   мемлекеттік   басқарудың
түрлері.
Мемлекеттік басқару – көптеген әр түрлі  функцияларды  орындауға  талапталған
күрделі   институт.   Ол   мемлекеттікәкімшілдік,   мәдениәлеуметтік   және   өндірістік
құбылыстарды,   сонымен   бірге   табиғи,   экономикалық,   техникалық   және   басқадай
құбылыстарды қамтиды. Көптен көп, қазіргі жоғары дамыған қоғамдарда басқарудың көп
деңгейінің жүйесі құрылады, оған жататындар: 1)дәстүрлі адамдық қатынастар (жанұя);
2)кәсіпшілдік қатынастар; 3)нарықтық (бәсекелестік) қатынастар; 4)мемлекеттік реттеу;
5)идеологиялық қатынастар мен жаппай ақпараттық құралдар.
Осының   барлығын   есептегеннің   қажеттісі,   мемлекеттік   басқарудың   әр   түрлі
органдарының тік және көлденең өзара қатынастарының сипатын анықтайтын үйлесімдері,
құрылымдық кепілдері көптеген оъективтік және субъективтік факторлармен ескеріледі.
Сондықтан   таңданатыны   жоқ,   өйткені   әр   түрлі   мемлекеттерде   олар   өзіндік
өзгешеліктерімен   болады.   Мемлекеттік   басқару   жүйесіне   мемлекеттік  биліктің   басқару
түрін,   қызметін,   құрылымын   және   басқадай   өлшемдерін   таңдау   елеулі   әсерін   тигізеді.
Басқару   түрінен   және   оның   қызметіне   әжептәуір   дәрежеде   әртүрлі   мемлекеттік
органдардың тиімді қызмет істеуі байланысты болады.
Қазіргі   жағдайда   сондайақ,   мемлекеттік   басқару   органдарының   қызметінің
күрделілігі мен құқықтық реттеу көлемі, оған сәйкес жекеленген лауазымды адамдар мен
әкімшілдік мекемелердің жазылған құқықтық нормалардың бұзылуының саны өседі. Саяси
плюрализм   ұсынылатын   шаралардың   тиімділігін   күшейте   отырып,   қабылданатын
шешімдердің сипатына әсер етеді. Ол әртүрлі түрдегі ықпалды мүдделі топтардың саяси
әсерін күшейтуге әкеліп соғады.
Мемлекеттік басқарудың мәні оның ұйымдастырылуының мақсатының, қызметінің
қағидаларында,   басқару   үрдістерінде,   қызмет  сипатында,   ставкасы   мен  динамикасында,
көлденең және тік құрылымында ашылады. Осы элементтердің әрбіреуі аздыкөпті күрделі
жүйені құрайды.   Бұл жүйелер өзара тығыз байланыста және олардың қандай болмасын
бірінің   өзгеруі   немесе   жаңаруы   басқаларында   сондай   не   басқадай   өзгерістер   туғызуы мүмкін. Олардың   бәрі жиынтық жүйе құрайды. Әрбір элементтерді жеке алып қарауға
және жүйеден бөлек бағалауға, талдауға болмайды.
Егер   мүмкін   емес   іс   демесек,   онда   әлеуметтік   және   экономикалық   үрдістерді
басқарудағы мемлекет ролінің сандық айтылуы тіпті қиын. Ол соншалық кең және көп
бейнелі,   өйткені   оны   қандай   да   болмасын,   сандық   немесе   статистикалық   бірліктерінің
өлшемдерімен көрсету мүмкін емес. Үкіметтің қамқорлығымен  өндірілетін ұлттық өнімнің
көлемін, мемлекеттік инвестициялардың  меншікті салмағы мен абсолюттік өлшемдерін,
білім   мен   ғылыми   зерттеулерді,   халықтың,   жоқжітік   топтарына   әлеуметтік   көмек   пен
денсаулық сақтауды және сол сияқты дұрыстығын анықтау мүмкін. Дегенмен, қоршаған
ортаны   қорғау,   жұмысшылардың   еңбегі   мен   денсаулығын   қорғау,   тұтынушылардың
мүдделерін қорғау, экономиканың белгілі салаларында баға белгілеу үшін бақылау мен бос
жұмыс   орындарына   бірден   кіргізуді   қамтамасыз   ету   бойынша   мемлекет   шараларының
пайдалы коэффициент әсерін өлшеу мен нақты анықтау күмәнді. Бір жағынан, мемлекет
құқықтық нормалардың және «ресми (заңды) зорлықзомбылық» пайдаланудың көмегімен
елге қажетті тәртіп белгілейді және қуаттайды. Екінші жағынан, ол өзі қоғамға бағынады,
қоғамға қызмет көрсетеді, қоғаммен сайланады. Басқаша   айтқанда,   кез келген қоғамда
қоғам мен мемлекет арасында пайда болатын өзара ісқимыл болады, оның сапасы мен
деңгейі   басқару   саласындағы   саясаттың   тиімділігімен   анықталады.   Қоғам   мемлекетке
тәуелді,   онсыз   екеуі   де   өзінің   тиімді   қалыптасуына,   ал   экономика   аздыкөпті   тұрақты
пайдасына кепілдік бере алмайды.
Қоғам мен экономика функциялары тұрақты өзгерістерге шалдығатын динамикалық
организм болып саналады. Осы мәнде қоғам мен экономика көптеген функцияларды бірге
орындайды. Мемлекет туралы да айтуға болады және де барлық жағдайларда кез келген
қоғамға,   әр   экономикаға   және   әр   мемлекетке   тән   жалпы   функцияларды   бөліп   алуға
болады. Сонымен қоса функциялары, сипаты, қалпы мен мазмұны тарихымен, жүйесімен,
ұлттықмәдени   сипаттамасымен   анықталатын   әрбір   жеке   алынған   мемлекеттің,   ұлттық,
аумақтық   немесе   олардың   жергілікті   типтерінің   әрбіреуі   үшін   сипатталатын   арнайы
функцияларын айтуға болады.
адамдардың өзара ісәрекетінің қолайлы жағдайларын жасау немесе
Жалпы алғанда, мемлекеттік басқару жүйесі келесі функцияларды орындайды:

елдің экономикалық, әлеуметтік және технологиялық дамуының негізгі
бағыттарын жоспарлау мен даярлау;

ұйымдастыру;

қоғамдық өмірдің түрлі саласындағы ісәрекетін реттеу;
еңбектік қатынастарды бақылау мен реттеу;
ғылымитехникалық дамуды қамтамасыз ету;
барлық деңгейдегі білім жүйесін қолдау;
әлеуметтік саланың үздіксіз қызмет істеуін қамтамасыз ету.
Тақырып   4.   Мемлекеттік   басқару   үрдісінде   мемлекеттік   саясатты   жүзеге
асыру.
Дәріс

  мақсаты    Мемлекеттік   саясатты   жасақтау   негіздерін   зерттеу.
Мемлекеттік билік түсінігін анықтау.
Дәріс жоспары:
1. Мемлекеттік саясатты жасақтау негіздері 2. Мемлекеттік билік түсінігі.
1.Мемлекеттік саясатты жасақтау негіздері
Мемлекеттік саясат көп жақты түсінік, мемлекет және қоғамның жағдайын және
ішкі   процестерін   бейнелейді.   Мемлекеттің   саясаты   ауқымы   бойынша   бүкіл   қоғамды
қамтиды,   яғни,   тіршілік   әрекетінің   негізгі   саласы   ретінде   танылады.   Ол   стратегиялық
бағыты бойынша қоғам дамуының жұмысын болжайды. Ол әрбір адамның экономикалық,
саяси және т. б. құқықтар мен бостандықтарын қамтамасыз етеді.
Алдымен   мемлекеттік   басқарудың   мақсатын   ерекше   атап   өту   керек.   Берілген
мақсат   мемлекет   және   қоғамның   стратегиялық   бағытының   дамуын   білдіреді.   Ерекше
әлеуметтік   маңызын   ескере   отырып,   стратегиялық   мақсат   Қазақстан   Республикасының
Конституциясында бекітілген. Қазақстан Республикасының Конституциясының 1 бабында
«Қазақстан   Республикасы   өзін   демократиялық,   зайырлы,   құқықтық   және   әлеуметтік
мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі,
құқықтары   мен   бостандықтары».   Берілген   мақсат   қоғаммен   бекітілген,   өйткені
Конституция халықпен 1995 жылы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданған.
Халық мемлекет билігінің қайнар көзі ретінде республикалық референдум арқылы оны іске
асырады   және   өзінің   қатынасы   арқылы   мемлекет   дамуының   стратегиялық   бағытын
анықтайды.
Сонымен қатар, мемлекеттің және қоғамның болашақтағы жағдайын анықтайды.
Стратегиялық   мақсат   жоғарғы   заңдық   күшіне   ие   болады   және   басқа   деңгейдегі
мақсаттарды қалыптастыру негіз болып табылады.
 Мемлекеттік басқарудың негізгі функционалдық құрылымы бойынша мемлекеттің
функциялары заң шығарушы, атқарушы, сот және бақылауды жатқызады.
Келесі басқару функциалары былай бөлінген: ұсыныс (басқару жүйесі), жоспарлау,
кадрларды қамтамасыз ету, реттеу, бақылау. Берілген функциялардың мазмұнды анализ
арқылы   мемлекеттің   әлеуметтік   процестерге   қатысты   оның   мінезін   типтік   көріністі,
басқару ізбасарды алуға болады.
Ұйым, құрылым жұмысын еңгізеді және мемлекет басқару субъектісінің құқықтық
мәртебесін (мемлекеттік органдардың), қоғамдық жүйе объектісінің құқықтық мәртебесін
анықтайды;   мемлекеттік   басқарудың   субъектілері   мен   объектілердің   арасындағы   өзара
байланысын қалыптастырады (басқару процестерін).
Жоспарлауға алдынала белгіленген шаралардың жүйесі, тәртіпті сақтау, жұмыстық
қорытынды түрін және орындалу уақыты кіреді.
Жоспарлау 2ге бөлінеді:
1. болжау;
2. жобалау.
Болжауға арнайы ғылыми зерттеулердің негізінде қоғам жұмысының дамуы жатады.
Жобалауға мемлекеттік басқарудың бір немесе бірнеше мақсатын жүзеге асыруға
байланысты шаралардың жүйесін қалыптастыру процессі жатады.
Кадрлық   қамтамасыз   етуге   мемлекеттік   басқару   жүйесіндегі   мамандарды   тиімді
қолдану, бөлу, дайындауға байланысты сұрақтардың жиынтығын шешу жатады.
Реттеу қоғамдық қатынастарды реттеуге бағытталған, адамдардың және олардың
ұжымдарының мүмкін болатын және міндетті әрекеттерінің шегін анықтайды.
Әсіресе   құқықтық   реттеуді   бөліп   қарастыруға   болады.   Азаматтардың   тәртібін
заңдық   нормалар   арқылы   мемлекет   жүзеге   асырады.   Сонымен   қатар,   құқықтық   реттеу
пәнін   анықтайды,   әдісін   реттейді,   қоғамдық   қатынастардың,   субъектілердің   құқықтық
жағдайын және құқықтық қатынастарын қалыптастырады.
2.Мемлекеттік билік түсінігі. Билік жалпы түрде субъектінің (индивидтердің, ұйымдардың, ұжымдардың) басқа
субъектінің   тәртібін   (жеке   адамның,   ұжымның,   ұйымның)   еркін   жеке   пайдасына   не
басқаның назарына бағындыру қабілеттілігі.
Билік құбылыс  ретінде мынандай белгілермен  сипатталады:
Билік әлеуметтік құбылыс, яғни қоғамдық;
Билік қоғамның барлық даму кезеңдеріндегі белгісі болып табылады.
Билік   қоғамның   тұрақты   қосағы,   себебі   қоғамның   өзі   күрделі   ұйымдасқан   жүйе
(әлеуметтік организм), ол әруақытта басқаруды қажет етеді, яғни жүйені жөнді қызметке
қабілетті жағдайда болуын қолдау процессін тәртіпке салу  қызмет істеу жағдайлары.
Генезис көзқарасынан (пайда бөлу) қоғамды басқару қажеттілігі, онда мынадай феноменнің
болуын қамтамасыз етеді, яғни биліктің. Бірақ керісінше емес, әлеуметтік процесстерді
тәртіпке   салу   көзделіп   жүргізіле   бастағанда,   себебі   қоғамда   билік   және   оның
орындаушылары пайда болды. Билік әлеуметтік басқарудың нақты құралы себебі басқару
тек   әлеуметтік   емес,   көбінесе   техникалық,   яғни   техникалық   жүйені   басқару   (мысалы
автомобиль   жүргізу).   Сонымен,   басқару      өте   үлкен   (кең)   құбылыс,   таза   әлеуметтік
құбылыс болып табылады. Оның мәні биліктің белгілерінде толығырақ көрсетіледі.
Билік   қоғамдық   қатынастардың   қалпында   ғана   өмір   сүре   алады,   яғни   адамдар
арасындағы қатынастарда (жеке адамдардың олардың ұжымдарының, басқа да әлеуметтік
құрылымдардың). Билік қатынастары адам мен заттың жне адам мен жануардың арасында
болуы   мүмкін   емес   (тіпті   жануарлар   адамдардың   меншігінде   болса   да   және   оның
болашағымен   басқаруға   құқығы   болса   да).   Осындай   қасиетгер   биліктің   келесі
ерекшеліктерінің сипатына байланысты қамтамасыз етіледі.
Билікті іс жүзіне асыру интеллектуальды — ерекші процесс, билік импульс, билік
ететін   субъектіден   шығатын,   алдымен   бағынушының   еркін   және   тәртібін   анықтаудан
(камтамасыз ету, белгілеуден) бұрын, олар саналы түрде оны қабылдауы керек (түсінуі
керек). Осыған байланысты билік катнасының субъектісі бола алмайтындарға санасы мен
еріктерінің бұзылғандары жатады.
Қоғамдық   қатнастардың   қалпындағы   биліктер   өмір   сүреді   жэне   іс   жүзіне
асырылады, коғамдык қатнастардың түрлеріне жатады және билік қатынастарының айтары
бар. Билік қатнастары әруақытта екіжақты қатынастар, біреуі билік субъектісінен (билік
етуші) субъектіден, ал екіншісі — билікке бағынушылар. Жалпы әлеуметтік тұрғыдан олар
нағыз   субъектілер,   яғни   санасы   және   еркі   бар   адамдар,   дегенмен   нақтылы   билік
катнастарында   билікке   бағынушы   субъектілер   билік   етуші   субъектінің   билік   ықпалын
жүргізетін объект ретінде болады.
Биліктің маңызды белгілеріне оның әр уақытта өз күшіне негізделгендігі жатады.
Нақтылы күштің болуы әрбір субъектінің билеушілік санасын белгілейді. Билік күшінің
әртүрлі табиғаты болуы мүмкін: ол дене күші, мылтықтың күші (шоқпар, мылтық, атом
бомбасы),   интеллекіуальды   күш,   бедельдік   күш,   сеңціру,   эстетикалык   ықпал   жасау
( сүлулық ықпалы) т.с.с. Соған байланысты күшті мәжбүрлеумен ауыстыруға болмайды:
«күштің   беделі»   және   «беделдің   күші»      бүлар   әртүрлі   заттар.   Мәжбүрлеу   алдынала
субъектінің   еркіне   қарсы   ықпалды   дене   күшін   жұмсау   арқылы   жүргізуді   болжайды   не
сондай   корқыту   арқылы   мәжбүрлейді.   Мұнда   «қыстау»   түсінігі   төлеміне   карай
«мәжбүрлеуден» кендеу. Қыстау мәжбүрлеумен әр уақытта байланыста емес: оның өзінің
жанама сипаты бар және өз негізінде белгілі тәуеклдіктегі ерікті бағынушылық жағынан
болжайды,   дегенмен,   сондай   тәуеділікті   сендірушілікті   болжайды.   Сонда   олардың
айырмашылығы   неде?   Ойымызша,   қыйнау   процессінің   ерекшелік   сипатына   жататыны
билікке бағынушы, биліктің ыкпалымен езінің ықыласына жэне бағалы бағдарына қарсы
эрекетін   саналы   түрде   сезінеді.   Сендіру   оқиғасында   билікке   бағынушы,   билік
субъектісімен   ұсынылған   тәртіп   варианты   екіжақтың   да   мүддесіне   сай,   билікке
бағынушының   бағалылықжүйесіне   кіретіндігін   болжайды   Билік   тек   саналыеріктегі

intro:
Мемлекеттік басқару теориясының негіздерін білу іргелі жəне жан-жақтылы білім алудың міндетті элементі болып табылады. Сондықтан мемлекеттік жəне жергілікті басқару саласында мамандарды дайындаудағы оқу пəндерінің құрылымында мемлекеттік басқару теориясы алғашқы орынға ие болады.
Басқарудың барлық деңгейлерінде, шаруашылық жүргізудің барлық буындарында ағымдағы жұмысты үнемі болашақпен салыстыра алатын, ұтымды шешім қабылдай алатын мамандардың рөлі барған сайын арта түсуде

title: Мемлекетік басқару теориясы