extracted_text:
План   конспект  интегрированного урока по Ч.О.П.
Дата:
Предмет: Человек.Общество.Право.
Класс:9
Всего учащихся:
Присутствовало:
Тема: «Мир человеческого общения.»
Тип урока: изучение нового материала с элементами игротренинга.
Цель: знакомство  с понятиями общение, коммуникация, средствами общения, особенностями общения в современном мире.
Задачи:
1. Показать чем общение отличается от коммуникации
2. Дать характеристику какие средства общения существуют.
3.
4.
5.
6. Научить основам работы в группах
7. Воспитание таких качеств, как тактичность, доброжелательность, терпимость; развитие      умения слушать, понимать, сопереживать.
 Раскрыть особенности общения в современном мире.
Развивать память, внимание, умение рассуждать, мыслить
Развивать умения работы с текстом, документом ,таблицей.
Планируемые результаты:
Предметные
 1. Получить новые знания об общении.
 2. Выделять существенные признаки общения.
 3.Показывать на конкретных примерах чем общение отличается от коммуникации.
 Метапредметные
1.   Познавательные  владеть  смысловым  чтением   самостоятельно вычитывать фактуальную, подтекстовую  информацию, классифицировать  по  заданным  или  самостоятельно
выбранным основаниям, устанавливать аналогии для понимания закономерностей. критически оценивать поступающую информацию;анализировать систематизировать.
 2. Регулятивные  определять цель, проблему в деятельности: учебной и жизненнопрактической (в т.ч. в своих проектах); планировать деятельность в учебной и жизненной ситуации
(в т.ч. проект).
 3.Коммуникативные  излагать свое мнение, аргументируя его, подтверждая фактами, выдвигая контраргументы в дискуссии; организовывать работу в паре, группе, преодолевать
конфликты, договариваться с людьми.
Личностные
1.Аргументированно оценивать свои и чужие поступки, опираясь на общечеловеческие нравственные ценности, осознавать целостность мира и многообразие взглядов на него. Методы обучения: объяснительноиллюстративный, проблемный, эвристический, игровой.
Формы организации познавательной деятельности обучающихся: коллективная, индивидуальная, работа в парах.
Техническое оборудование:
учебник «Обществознание» 10 класс, профил. уровень Л.Н.Боголюбов, А.Ю. Лазебникова и др. 2е изд. М.: Просвещение,2008. параграф31, мультимедийная презентация, текст документов,
таблица.
Межпредметные связи: литература, психология, история
Структура урока:
Организационный момент ( класс делится на 4 команды)
Сообщение темы и цели урока
Актуализация знаний
Работа над новым материалом, работа с таблицей, с текстом учебника, работа с документом.
Подведение итогов урока. Рефлексия
1.
2.
3.
4.
5.
Структурные
элементы
1. Организационный
момент
     (2 мин)
Ход урока
Деятельность
обучающихся
Формируемые компетенции и УУД
Деятельность учителя
Разбиваем класс на 4 команды ( для этого заготовлены
жетоны 4 цветов, при входе в класс учащиеся
вытаскивают жетон, по цвету формируются команды).
За ответы  учащиеся также будут получать жетоны.
Приветствие.
2. Сообщение темы,
знакомство с
планом урока
(2   3 мин.)
Обращение к ученице: выйди к доске со своим
мобильным телефоном, напиши под мою диктовку
sms сообщение любому мальчику из класса:
Я вам пишу, чего же боле,
Что я могу еще сказать.
 Теперь я знаю в вашей воле
Меня призреньем наказать.
(сообщение отправлено)
Вы,   конечно,   узнали   строки   из   письма   Татьяны   к
Евгению   Онегину.   (А.   С.   Пушкин,   Евгений   Онегин).
Ответы учащихся,
определяют тему урока
( Общение)
Ответы учащихся,
вспоминают высказывание:
«Самая большая роскошь
– это роскошь
человеческого общения»
                  Антуан Сент
Учебнопознавательные компетенции.
Самоопределение, смыслообразование (Л) Это,   к   сожалению,   увядающий,   но   при   этом
претерпевающий
удивительную   метаморфозу
эпистолярный   жанр.   Таким   образом   люди   раньше
общались, а сегодня все по другому.   Какова же цель
этого   урока?(рассмотреть   средства   общения,   дать
характеристику   общению   в   современном   обществе).
Правильно, сегодня нам предстоит выявить сущность
общения,
  как   способа   обмена   информацией,
рассмотреть особенности общения в информационном
обществе,   дать   характеристику   средствам   общения,
рассмотреть понятие Невербальное общение. А вам к
концу урока предстоит сформировать свое отношение
к традиционным и инновационным средствам общения.
Давайте подберем эпиграф к данной теме.
 В: Какие высказывания знаменитых людей вы
знаете на эту тему?
 Показ слайда с темой урока и эпиграфом.
«Самая большая роскошь – это роскошь
человеческого общения»
                  Антуан Сент Экзюпери
Запишите тему урока
«Мир человеческого общения.»
А теперь внимательно посмотрите на план
План урока:
1.Что такое общение.
2.Коммуникация или общение.
3. Структура общения.
4. Виды общения.
5. Особенности общения в информационном мире.
Найдите ключевой слово.
Что же такое общение?
Правильно:  общение     это   вид   деятельности,   при
Экзюпери
Записывают тему
Целеполагание (П)
Планирование учебного сотрудничества (К)
Аргументация своего мнения и позиции в
коммуникации; учёт разных мнений (К)
Ребята читают план,
называют ключевое слово –
«общение»

Дают определение понятию
– общение.
Ответы учащихся
Цель урока формулирует
учитель
Таблицы лежат на парте.
Учащиеся записывают
термины в тетрадь котором происходит обмен идеями и эмоциями.
Может ли современный человек прожить без общения?
Цель   урока:  знакомство
  с   понятиями   общение,
коммуникация,   средствами   общения,  особенностями
общения в современном мире.
Проблемное задание: заполнить таблицу в конце
урока , сравнить общение и коммуникацию
Показ презентации слайд №4
Термины которые пройдем на уроке:
•
•
•
•
•
Коммуникация
Вербальное общение
Невербальное общение
Коммуникатор
Реципиент
Показ презентации слайд №5
3.
Работа над новым
материалом
Рассказ учителя, заостряется внимание на актуальности
и важности общения
Показ презентации слайд №6,7
Учащиеся записывают
определение в тетрадь
Учебнопознавательные компетенции.
Анализ объектов с целью выделения признаков;
подведение под понятие; целеполагание (П)
Игра: «Как рождаются
сплетни»
Работа в группах
Игру проводит учитель .
Объясняет условия игры.
В: Как вы думаете чему учит игра?
Правильно учимся общаться. Очень часто информация
которую передают, в ходе передачи теряется,
становится не достоверной.
Показ презентации слайд №9
Модель коммуникативного процесса
Учащиеся вызываются
играть
Учащиеся отвечают.
Коммуникативные компетенции
Выражение своих мыслей; аргументация своего
мнения; учёт разных мнений (К) 1. Кто (передаёт)                     Коммуникатор
2. Что передается   сообщение (текст)
3. Как (осуществляется передача) – канал (связи)
4. Кому (направлено сообщение) Реципиент
5.С каким эффектом             Эффективность

Показ презентации слайд №10
Структура общения.
Субъект  тот, кто является инициатором
•
• Цель     это   то   ради   чего   возникает
необходимость в общении
• Содержание  информация
• Средства   –
 это   способы   передачи
Игра: «Изобрази
пословицу»
Работа в группах
информации
• Получатель информации
В: О чем игра?
Игра: «Изобрази пословицу»
Работа в группах
Раздать учащимся карточки с пословицами.
Учащимся предлагается изобразить с помощью жестов,
мимики какуюлибо пословицу, связанную с общением:
“Слово не воробей – вылетит, не поймаешь”
“Скажи, кто твой друг и я скажу кто ты”
“Нет друга – ищи, а найдёшь – береги”
“Как аукнется, так и откликнется”
Виды общения: вербальное, невербальное
Чем отличается вербальное общение от невербального.
Невербальное общение.
(объяснение материала проходит с использование
мультимедийного учебника по обществознанию)
В психологии существует понятие невербальное
«бессловесное» общение. Оно охватывает все
средства обмена информацией, кроме речи.
Невербальные средства общения помогают создать
образ партнера, понять его состояние и настроение,
указывают на уровень психологической близости,
кратко сообщают нужные сведения или дополняют
словесное общение.
Проведем небольшую физминутку, используя жесты
Учащиеся записывают в
тетрадь
Учащиеся играют
Читаю текст учебника:
называют новые понятия, с
объяснением, отвечают на
вопросы.
Записывают в тетрадь
Коммуникативные компетенции
Самооценка; адекватное понимания причин успеха
или неуспеха в УД; следование в поведении
моральным нормам и этическим требованиям (Л) невербального общения:
человек задумался и отвел глаза (движение
глазами вправо, влево)
человеку кто то понравился он подмигивает
ему (моргание глазами)
говорим «да» (наклоны головой)
говорим «нет» (повороты головы)
что то не знаем (поднимаем опускаем плечи)
а вот вошел авторитетный человек
(выпрямляем спину)
увидели хорошего знакомого (разводим
руками в стороны)
приветственно машем руками (левой правой)
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Коммуникативные компетенции
Выполнение пробного учебного действия;
фиксирование индивидуального затруднения;
саморегуляция в ситуации затруднения(Р)
Упражнение «Рисунок
вдвоем».
Работа по парам.
Показ презентации слайды №11,12,13,14
  Упражнение   «Рисунок   вдвоем».   Цель:
 Учащиеся играют.
 Учащиеся работают с
документом  стр. 328329.
Отвечают на вопросы стр.
329 №1,2.
развитие навыков неконфликтного поведения.
Обучающиеся делятся на пары. Каждая пара
получает лист бумаги. С этого момента и до окончания
упражнения   разговаривать   нельзя.   Необходимо   взять
одну ручку вдвоём и так, чтобы оба партнера держали
её, нарисовать рисунок на свободную тему.
Обсуждение:
 кто что рисовал,
 почему нарисовали именно это,
     трудно   ли   было   выполнять   это   задание?
Почему?
Причина   трудности   выполнения   задания:   в
ситуации,   когда   наши   интересы   не   совпадают   с
интересами другого человека (а именно так возникает
конфликт!), можно вести себя совершенно поразному.
 как вы думаете, что нужно для того, чтобы
лучше   всех   выполнить   задание?  Нужно:  уметь
договариваться о том, что будем рисовать.
   понравилось   выполнять   такое   задание?
Почему?
Ведущий: «Ребята, послушайте замечательные слова
«Жизнь  процесс решения бесконечного количества
конфликтов. Человек не может избежать их. Он может
только решить, участвовать в выработке решений или
оставить это другим!».17 слайд
В: О чем игра? Важно находить общий язык.
Барьеры в общении: документ  стр. 328329 вопросы
стр. 329 №1,2.
Барьеры могут быть не только психологическими, но и
социальными, политическими, религиозными,
профессиональными.
Показ презентации слайд №16
 В: Назовите особенности общения в современном
мире.
В: Назовите недостатки виртуального общения?
Показ презентации слайды №17,18
Самостоятельно называют
особенности общения
Учебнопознавательные компетенции.
Подведение итогов
 Что же такое общение? Продолжите…..
Общение – это…
О….объединение, открытость;
Б….близость, безопасность
Щ…щедрость души;
Е….единение
Н….необходимость дарить тепло
И….искренность, истина
Е….единство с людьми
Показ презентации слайд №19
Проблемное задание: Заполнить таблицу сравнения
общения и коммуникация.
Показ презентации слайд №20
Проверка в виде заданий ЕНТ ( выбор одного
правильного ответа) тесты
Проверка ответов учащихся, коррекция при
Ответы учащихся на
проблемный вопрос
Поиск и выделение информации; синтез как
составление целого из частей; подведение под
понятие; самостоятельное создание способа решения
проблемы поискового характера(П)
Записывают ответы  в
таблицу
Отвечают. Выставление оценок за
урок.
Рефлексия
необходимости
Рефлексия : Раздать детям карточки : Телеграмма –
отправить учителю «что нового,интересного узнали
ученики на этом уроке» 11 слов.
Выставление оценок.
Самооценка работы на
уроке.
Записывают домашнее
задание
Самооценка
Рефлексия
Домашнее задание: Стр. 32
вопрос: 3
Параграф № 7
Приложения:
Игры

Игра:  «Как рождаются сплетни»
Цель: Показать, как искажается и теряется информация в процессе передачи ее от человека к человеку.
Ход игры: Ведущий просит выйти из класса 45 учеников, один желающий вызывается к доске. Нужно это для того, чтобы остальным не было слышно, что ведущий говорит вышедшему к
доске.
Ведущий вслух читает   текст, отчетливо и внятно (примеры текстов см. ниже). Затем приглашает войти в комнату еще одного участника. Теперь уже первый участник пересказывает ему то,
что запомнил из услышанного только что текста. Далее заходит третий участник. Ему пересказывает текст второй. Следом – четвертый. Он, соответственно, слушает пересказ третьего. И
так далее.
В итоге зрители и сами игроки могут сравнить исходный текст с тем, что перескажет последний участник. Как правило, получаются   абсолютно разные истории! проводится анализ,
делаются выводы.
Когда вы были маленькими, ваши действия во многом диктовались теми, кто заботился о вас. Вы ели, когда родители давали вам еду, вы шли туда, куда вас вели, т.е. вы
полностью зависели от родителей. Сейчас вы повзрослели, приобрели необходимые навыки, постепенно становясь самостоятельнее и ответственнее.
Игра: «Изобрази пословицу» Цель: развитие умения использовать и понимать невербальные средства общения.
Учащимся предлагается изобразить с помощью жестов, мимики какуюлибо пословицу, связанную с общением:
“Слово не воробей – вылетит, не поймаешь”
“Скажи, кто твой друг и я скажу кто ты”
“Нет друга – ищи, а найдёшь – береги”
“Как аукнется, так и откликнется”
Презентация:    “Слово   не
воробей   –
вылетит,
не
поймаешь” “Скажи,
кто   твой
друг   и   я
скажу   кто
ты” “Нет друга
–   ищи,   а
найдёшь   –
береги” “Как
аукнется,
так
и
откликнетс
я” Кому___________________________________________________________
Телеграмма
От кого ________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
____________________________________________
Кому___________________________________________________________
Телеграмма
От кого ________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
____________________________________________
Кому___________________________________________________________
Телеграмма
От кого ________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
____________________________________________
Телеграмма Кому___________________________________________________________
От кого ________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
____________________________________________

file_name: урок общение.docx

description:
“Скажи,
кто   твой
друг   и   я
скажу   кто
ты”

description:
“Нет друга
–   ищи,   а
найдёшь   –
береги”

description:
“Как
аукнется,
так
и
откликнетс
я”

title: Тема: «Мир человеческого общения.»


extracted_text:
Муниципальное автономное общеобразовательное учреждение
Ивотская средняя общеобразовательная школа
Дятьковского района Брянской области
«Рассмотрено на МО
и рекомендовано к утверждению»
Руководитель ШМО ______ Гуревич Н. О.
Протокол №___от «___»______________г.
«Утверждаю»
Директор МАОУ Ивотской СОШ
_______________ Ефремова Л. В.
Приказ № ___ от «___»_________г.
РАБОЧАЯ ПРОГРАММА
по обществознанию
для 7а, 7б классов
учителя обществознания
Составитель:
Киреева Марина Александровна п.Ивот
2018г. Планируемые результаты изучения
учебного предмета
Изучение   предмета   «Обществознание»   в   7   классе  согласно   требованиям
Федерального   государственного   образовательного   стандарта   основного   общего
образования направлено на достижение определенных результатов обучения.
Личностные:
у учащихся будут сформированы:
 мотивированность на посильное и созидательное участие в жизни общества;
   заинтересованность   не   только   в   личном   успехе,   но   и   в   благополучии   и
процветании своей страны;
 ответственное отношение к учению;
 умение ясно, грамотно излагать свои мысли в устной и письменной речи,
понимать структуру общества;
у учащихся могут быть сформированы:
 освоение гуманистических традиций и ценностей современного общества,
уважение прав и свобод человека;
   ценностные   ориентиры,   основанные   на   идеях   патриотизма,   любви   и
уважения к Отечеству необходимости поддержания гражданского мира и согласия;
отношении к человеку, его правам и свободам как высшей ценности; стремлении к
укреплению   исторически   сложившегося   государственного   единства;   признании
равноправия народов, единства разнообразных культур; убежденности в важности
для   общества   семьи   и   семейных   традиций;   осознании   своей   ответственности   за
страну перед нынешними и грядущими поколениями;
 понимание о культурном многообразии мира, уважение к культуре своего и
других народов, толерантность.
Метапредметные:
учащиеся научатся:
   владеть   различными   видами   публичных   выступлений   (высказывания,
монолог, дискуссия) и следованиям этических норм и правил ведения диалога;
 решать творческие задачи;
   представлять   результаты   своей   деятельности   в   различных   формах
(сообщение, эссе, презентация, реферат и др.);

  сознательно   организовывать   свою   познавательную   деятельность   (от
постановки цели до получения и оценки результата);
 работать с учебной и внешкольной информацией (анализировать и обобщать
факты, составлять простой и развернутый план, тезисы, конспект, формулировать и
обосновывать выводы и т.д.);  использовать современные источники информации, в том числе материалы
на электронных носителях;
учащиеся получат возможность научиться:
 активно применять знания и приобретенные умения, освоенные в школе и в
повседневной жизни;
   продуктивно   взаимодействовать   с   другими   людьми   в   профессиональной
сфере и социуме; сотрудничеству с соучениками, коллективной работе;
 основам межкультурного взаимодействия в школе и социальном окружении
и др.;
   уметь   объяснять   явления   и   процессы   социальной   действительности   с
научных позиций; рассматривать их комплексно в контексте сложившихся реалий и
возможных перспектив;
   анализировать   реальные   социальные   ситуации,   выбирать   адекватные
способы   деятельности   и   модели   поведения   в   рамках   реализуемых   основных
социальных ролей, свойственных подросткам;
   выполнять   познавательные   и   практические   задания,   в   том   числе   с
использованием   проектной   деятельности   на   уроках   и   в   доступной   социальной
практике, на:
1) использование элементов причинноследственного анализа;
2) исследование несложных реальных связей и зависимостей;
3)   определение   сущностных   характеристик   изучаемого   объекта;   выбор
верных критериев для сравнения, сопоставления, оценки объектов;
4)   поиск   и   извлечение   нужной   информации   по   заданной   теме   в
адаптированных источниках различного типа;
5) перевод информации из одной знаковой системы в другую (из текста в
таблицу, из аудиовизуального ряда в текст и др.); выбор знаковых систем адекватно
познавательной и коммуникативной ситуации;
6) подкрепление изученных положений конкретными примерами;
7)   оценку   своих   учебных   достижений,   поведения,   черт   своей   личности   с
учетом   мнения   других   людей,   в   том   числе   для   корректировки   собственного
поведения   в  окружающей   среде;   выполнение   в  повседневной   жизни   этических  и
правовых норм, экологических требований;
8)   определение   собственного   отношения   к   явлениям   современной   жизни,
формулирование своей точки зрения.
Предметные:
учащиеся научатся:
 представлениям об обществе и человеке, о сферах и областях общественной
жизни, механизмах и регуляторах деятельности людей;
 ключевым понятиям об основных социальных объектах; умению объяснять
явления социальной действительности с опорой на эти понятия;    знаниям,   умениям   и   ценностным   установкам,   необходимым   для
сознательного   выполнения подростками  основных социальных ролей в пределах
своей дееспособности;
   находить   нужную   социальную   информацию   в   педагогически   отобранных
источниках;   адекватно   её   воспринимать,   применяя   основные   обществоведческие
термины   и   понятия;   преобразовывать   в   соответствии   с   решаемой   задачей
(анализировать,   обобщать,   систематизировать,   конкретизировать)   имеющиеся
данные,   соотносить   их   с   собственными   знаниями;   давать   оценку   общественным
явлениям с позиций одобряемых в современном российском обществе социальных
ценностей;
 побудительной роли мотивов в деятельности человека, места ценностей в
мотивационной   структуре   личности,   их   значения   в   жизни   человека   и   развитии
общества;
   основным   нравственным   и   правовым   понятиям,   нормам   и   правилам,
пониманию   их   ролей   как   решающих   регуляторов   общественной   жизни;   умению
применять эти нормы и правила к анализу и оценке реальных социальных ситуаций;
установке   на   необходимость   руководствоваться   этими   нормами   и   правилами   в
собственной повседневной жизни;
   гуманистическим   и   демократическим   ценностям,   патриотизму   и
гражданственности;
 знаниям об особенностях труда как одного из основных видов деятельности
человека,   основным   требованиям   трудовой   этики   в   современном   обществе,
правовым нормам, регулирующих трудовую деятельность несовершеннолетних;
учащиеся получат возможность научиться:
 понимать о значении трудовой деятельности для личности и для общества;
 понимать специфику познания мира средствами искусства в соотнесении с
другими способами познания;
 понимать роль искусства в становлении личности и в жизни общества;
 определять признаки коммуникативной деятельности в сравнении с другими
видами деятельности;
   использовать   современные   средства   связи   и   коммуникации   для   поиска   и
обработки необходимой социальной информации;
   понимать   язык   массовой   социальнополитической   коммуникации,
позволяющий   осознанно   воспринимать   соответствующую   информацию;   уметь
различать факты, аргументы, оценочные суждения;
 понимать значение коммуникации в межличностном общении;
   взаимодействовать   в   ходе   выполнения   групповой   работы,   вести   диалог,
участвовать в дискуссии, аргументировать собственную точку зрения;
 отдельным приёмам и техникам преодоления конфликта;
   ценностным   ориентирам,   основанным   на   идеях   патриотизма,   любви   и
уважения к Отечеству;  на отношении  к человеку, его правам  и свободам  как к
высшей   ценности;   на   стремлении   к   укреплению   исторически   сложившегося
государственного   единства;   на   признании   равноправия   народов,   единства
разнообразных   культур;   на   убежденности   в   важности   для   общества   семьи   и
семейных традиций; на осознании необходимости поддержания гражданского мира и согласия, своей ответственности за судьбу страны перед нынешними и  грядущими
поколениями. Содержание учебного предмета
Вводный урок  (1час).
Глава 1. Регулирование поведения людей в обществе (13часов).
Социальные нормы и правила общественной жизни. Общественные традиции и
обычаи.
Общественное сознание и ценности. Гражданственность и патриотизм.
Мораль,   её   основные   принципы.   Добро   и   зло.   Законы   и   правила
нравственности. Моральные нормы и моральный выбор. Нравственные чувства   и
самоконтроль. Влияние моральных устоев на развитие общества и человека.
Право,   его   роль   в   жизни   человека,   общества   и   государства.   Основные
признаки права.  Нормы права. Понятие прав, свобод и обязанностей.
Дееспособность   и   правоспособность   человека.   Правоотношения,   субъекты
права.
Конституция   Российской   Федерации   –   Основной   закон   государства.
Конституция Российской Федерации о правах и  свободах человека и гражданина.
Личные гражданские  права, социальноэкономические и культурные права,
политические права и свободы российских граждан.
Как защищаются права человека в России.
Конституционные обязанности российского гражданина. Обязанность платить
налоги.   Обязанность   бережно   относиться   к   природным   богатствам.   Защита
Отечества – долг и обязанность.
Глава 2. Человек в экономических отношениях (14 часов).
Основные участники экономики – производители и потребители. Роль
человеческого фактора в развитии экономики.
Труд в современной экономике. Профессионализм и профессиональная
успешность. Трудовая этика. Заработная плата.
Предприниматель. Этика предпринимательства.
Экономика семьи. Прожиточный минимум. семейное потребление.
Права потребителя.
Глава 3.Человек и природа (6 часов).
Воздействие   человека   на   природу.   Великое   экологическое   правило.
Природные богатства. Загрязнение атмосферы, воды, почвы.
Охранять   природу   –   значит   охранять   жизнь.   Почему   нужно   бережно
относиться  к  природе.  Тяжелые  последствия   безответственности.  Экологическая
мораль.
Закон на страже природы. Природные условия и хозяйство человека. Природа
нуждается в охране. Правила, защищающие природу. Что может сделать гражданин
для защиты природы.
Итоговое повторение по курсу (1час). Тематическое планирование
№
п/
п
1.
Наименование раздела
(темы), тема урока
Кол
во
часов
Дата
7а
7б
Факт.
План.
Факт.
План.
05.09
1
Вводный урок.
05.09
Глава I. Регулирование поведения людей в обществе (13часов).
12.09
19.09
26.09
03.10
10.10
2. Что значит жить по правилам.
3. Права и обязанности граждан.
4. Права ребенка и их защита.
5. Почему важно соблюдать законы.
6.
12.09
19.09
26.09
03.10
10.10
1
1
1
1
1
Границы свободы поведения. Практикум
«Учимся читать и уважать закон».
7. Контрольнообобщающий урок: «Права и
обязанности гражданина».
Защита Отечества.
8.
9. Обязанности военнослужащего.
10. Для чего нужна дисциплина.
11. Виновен – Отвечай.
12. Кто стоит на страже закона.
13. Полиция, ее принципы деятельности.
14. Контрольнообобщающий урок по теме:
1
1
1
1
1
1
1
1
«Регулирование поведения людей в
обществе».
17.10
24.10
14.11
21.11
28.11
05.12
12.12
19.12
17.10
24.10
14.11
21.11
28.11
05.12
12.12
19.12
Глава II. Человек в экономических отношениях (14 часов).
15. Экономика и ее основные участники.
16. Производительность труда. Практикум
1
1
26.12
09.01
«Учимся принимать рациональное
решение».
1
17. Мастерство работника.
1
18. Труд и зарплата.
19. Производство: затраты, выручка, прибыль. 1
20. Разделение труда, прибыль. Практикум
1
«Учимся прогнозировать успешность
своего дела».
21. Виды бизнеса.
22. Формы бизнеса. Учимся создавать свой
бизнес.
23. Обмен, торговля, реклама.
24. Деньги, их функции.
25. История изменения денег.
26. Экономика семьи.
27. Семейный бюджет.
28. Практикум «Человек в экономических
отношениях».
1
1
1
1
1
1
1
1
16.01
23.01
30.01
06.02
13.02
20.02
27.02
06.03
13.03
20.03
03.04
10.04
26.12
09.01
16.01
23.01
30.01
06.02
13.02
20.02
27.02
06.03
13.03
20.03
03.04
10.04 Глава III. Человек и природа (6 часов).
29. Воздействие человека на природу.
30. Охранять природу – значит охранять
жизнь.
31. Экологическая мораль.
32. Закон на страже природы.
33. Практикум «Мы любим наш край!»
34. Контрольнообобщающий урок (тест) по
предмету «Обществознание».
35. Итоговое повторение по курсу.
1
1
1
1
1
1
1
17.04
24.04
01.05
08.05
15.05
22.05
29.05
17.04
24.04
01.05
08.05
15.05
22.05
29.05

file_name: Раб.программа ОБЩЕСТВО ФГОС 7кл.docx

description:
п.Ивот
2018г.

intro: Рабочая программа по обществознанию для 7х классов на 2018-2019 учебный год в соответствии с ФГОС ООО, которая состоит из разделов: титульный лист, где указывается название программы, автор и год составления, планируемые результаты изучения учебного предмета, содержание учебного предмета, тематическое планирование.

обществознание

group: Дисциплины

title: Рабочая программа по Обществознанию для 7х классов на 2018-2019 учебный год


extracted_text:
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ РЕСПУБЛИКИ ДАГЕСТАН
Государственное бюджетное профессиональное бюджетное образовательное учреждение
Республики Дагестан
«Колледж машиностроения и сервиса им. С.Орджоникидзе»
РАБОЧАЯ ПРОГРАММА УЧЕБНОЙ ДИСЦИПЛИНЫ
ОПД. 10  Правовые основы деятельности аварийноспасательных формирований
Код и наименование специальности 20.02.02 Защита в чрезвычайных ситуациях.
входящей в состав УГС 20.00.00 Техносферная безопасность и природообустройство
Квалификация выпускника: Техник спасатель
2017 г.
1 ОДОБРЕНО                                                                                УТВЕРЖДАЮ
цикловой комиссией                                                                    Зам. директора по учебно
общегуманитарных дисциплин                                                   методической работе
                                                                                _____ Гаджиева Д.С
Протокол № ___ «__» ____  2017 г
Председатель ЦК                                                                          «___»________ 2017 г.
________________  Рикматуллаева М.М.
Рабочая   программа   учебной   дисциплины  «ОПД.   10
аварийноспасательных формирований» разработана на основе:
 Правовые   основы   деятельности
 Федерального государственного образовательного стандарта среднего профессионального
образования  по   специальности   20.02.02   Защита   в   чрезвычайных   ситуациях,   входящей   в
состав   укрупненной     группы   специальностей  20.00.00   Техносферная   безопасность   и
природообустройство, утвержденного приказом Минобрнауки России  от 18.04.2014 N 352
(зарегистрировано в Минюсте России10.06.2014 N 32657)
с учетом:
 Методических рекомендаций по разработке рабочей программы  учебной дисциплины при
реализации программы подготовки специалистов среднего звена, разработанных Отделом
профессионального образования Министерства образования и науки Республики Дагестан
в соответствии с рабочим учебным планом колледжа на 2017/2018 учебный год.
Разработчик:
   Кичиева Н.Г.  преподаватель ГБПОУ   РД «Колледж машиностроения и сервиса им.
С.Орджоникидзе»
© Кичиева Наида Габибовна 2017
© ГБПОУ РД «Колледж машиностроения и сервиса  им. С.Орджоникидзе»  2017
2 СОДЕРЖАНИЕ
УСЛОВИЯ РЕАЛИЗАЦИИ УЧЕБНОЙ ДИСЦИПЛИНЫ
СТРУКТУРА И СОДЕРЖАНИЕ УЧЕБНОЙ ДИСЦИПЛИНЫ
ПАСПОРТ РАБОЧЕЙ ПРОГРАММЫ УЧЕБНОЙ ДИСЦИПЛИНЫ
1
1.1 Область применения программы
1.2 Место дисциплины в структуре программы подготовки специалистов среднего
звена4
4
1.3 Цели и задачи дисциплины – требования к результатам освоения дисциплины
6
1.4 Количество часов на освоение рабочей программы учебной дисциплины
7
2
7
2.1 Объем учебной дисциплины и виды учебной работы
8
2.2 Тематический план и содержание учебной дисциплины
12
3
12
3.1 Требования к минимальному материальнотехническому обеспечению
13
3.2 Информационное обеспечение обучения
4
КОНТРОЛЬ   И   ОЦЕНКА   РЕЗУЛЬТАТОВ   ОСВОЕНИЯ   УЧЕБНОЙ
ДИСЦИПЛИНЫ                                                                                15
4
4
3 1. ПАСПОРТ РАБОЧЕЙ ПРОГРАММЫ УЧЕБНОЙ ДИСЦИПЛИНЫ
ОПД. 10 Правовые основы деятельности аварийноспасательных формирований
1.1.Область применения программы
Рабочая   программа   учебной   дисциплины   «Правовые   основы   деятельности   аварийно
спасательных   формирований»   является   частью   программы   подготовки   специалистов
среднего   звена   в   соответствии   с   ФГОС   СПО   по   специальности20.02.02   Защита   в
чрезвычайных   ситуациях   базовой   подготовки,   входящей   в   состав   укрупненной   группы
специальностей 20.00.00 Техносферная  безопасность и природообустройство
1.2. Место дисциплины в структуре программы подготовки специалистов среднего
звена:
Дисциплина входит в обязательную часть профессионального учебного цикла ППССЗ.
1.3.Цели и задачи дисциплины  требования к результатам освоения дисциплины:
Освоение дисциплины должно способствовать формированию общих компетенций,
включающих в себя способность:
Код
ОК 1.
ОК 2.
ОКЗ.
ОК 4.
Наименование результата обучения
Понимать сущность и социальную значимость своей будущей профессии, проявлять к
ней устойчивый интерес.
Организовывать собственную деятельность, определять методы и способы выполнения
профессиональных задач, оценивать их эффективность и качество.
Принимать решения в стандартных и нестандартных ситуациях и нести за них
ответственность.
Осуществлять поиск, анализ и оценку информации, необходимой для постановки и
решения профессиональных задач, профессионального и личностного развития.
4 ОК 5.
ОК 6.
ОК 7.
ОК 8.
ОК 9.
Владеть информационной культурой, анализировать и оценивать информацию с
использованием информационнокоммуникационных технологий.
Работать в коллективе и команде, эффективно общаться с коллегами, руководством,
потребителями.
Брать на себя ответственность за работу членов команды (подчиненных), результат
выполнения заданий.
Самостоятельно определять задачи профессионального и личностного развития,
заниматься самообразованием, осознанно планировать повышение квалификации.
Ориентироваться в условиях частой смены технологий в профессиональной
деятельности.
Освоение   дисциплины   должно   способствовать   овладению
компетенций:
  профессиональных
Код
Наименование результата обучения
ПК1.1.
Собирать и обрабатывать оперативную информацию о чрезвычайных ситуациях
ПК1.2.
Собирать информацию и оценивать обстановку на месте чрезвычайной ситуации
ПК1.3.
Осуществлять оперативное планирование мероприятий по ликвидации
последствий чрезвычайных ситуаций.
ПК 1.4.
ПК 1.5.
ПК 2.1.
. Организовывать и выполнять действия по ликвидации последствий
чрезвычайных ситуаций
Обеспечивать безопасность личного состава при выполнении аварийно
спасательных работ.
Проводить мониторинг потенциально опасных промышленных объектов.
ПК 2.2
Проводить мониторинг природных объектов.
ПК 2.3
Прогнозировать чрезвычайные ситуации и их последствия.
ПК 2.4.
ПК 2.5.
Осуществлять перспективное планирование реагирования на чрезвычайные
ситуации.
Разрабатывать и проводить мероприятия по профилактике возникновения
чрезвычайных ситуаций.
5 ПК 2.6.
Организовывать несение службы в аварийноспасательных формированиях
ПК 4.1.
Планировать жизнеобеспечение спасательных подразделений в условиях
чрезвычайных ситуаций.
ПК 4.2.
ПК 4.3.
Организовывать первоочередное жизнеобеспечение пострадавшего населения в
зонах чрезвычайных ситуаций.
Обеспечивать выживание личного состава и пострадавших в различных
чрезвычайных ситуациях
В результате освоения учебной дисциплины обучающийся должен уметь:

использовать нормативноправовые документы, регламентирующие
профессиональную деятельность;
защищать свои права в соответствии с действующим законодательством;
проводить инспекции и целевые проверки опасных объектов, зданий и сооружений;
взаимодействовать с муниципальными органами исполнительной  власти.
В результате освоения учебной дисциплины обучающийся должен знать:

основные положения Конституции Российской Федерации;
права и свободы человека и гражданина, механизмы их реализации;
законодательные и иные нормативноправовые акты в области защиты населения и
территорий от чрезвычайных ситуаций;
порядок проведения инспекций и целевых проверок опасных объектов, зданий и
сооружений   на   соответствие   требованиям   гражданской   защиты   и   нормативно
правовым актам в области чрезвычайных ситуаций и гражданской защиты.
1.4. Количество часов на освоение программы дисциплины:
максимальной учебной нагрузки обучающегося 72 часа, в том числе:
обязательной аудиторной учебной нагрузки обучающегося 48 часов;
     объем времени вариативной части ППССЗ  час.
     объем времени обязательной части ППССЗ  48 часов,
самостоятельной работы обучающегося 24  часа.
6 2. СТРУКТУРА И СОДЕРЖАНИЕ УЧЕБНОЙ ДИСЦИПЛИНЫ
2.1. Объем учебной дисциплины и виды учебной работы
Вид учебной работы
Объем часов
Максимальная учебная нагрузка (всего)
Обязательная аудиторная учебная нагрузка (всего)
в том числе:
     лабораторные занятия
     практические занятия
     контрольные работы
     курсовая работа (проект)
Самостоятельная работа обучающегося (всего)
в том числе:
работа с учебной и научной литературой;
проработка учебной и научной литературы;
проработка конспектов;
оформление практических работ, отчетов и подготовка их к защите;
проработка тем;
подготовка рефератов.
Итоговая аттестация в форме  дифференцированного зачета
72
48

14

24
7 8 2.2. Рабочий тематический план и содержание учебной дисциплины ОПД. 10  «Правовые основы деятельности аварийноспасательных
формирований»
Наименование
разделов и тем
1
Содержание учебного материала, лабораторные и практические работы, самостоятельная
работа обучающихся
2
Объем
часов
3
Уровень
освоения
4
Раздел 1. Конституционные основы безопасности России, соблюдение прав человека и гражданина аварийноспасательными службами и
спасателями в Российской Федерации
Тема 1.1.
Правовые основы
обеспечения
безопасности
личности, общества
и государства
Тема 1.2.
Права человека
Содержание учебного материала
1. Конституционные основы безопасности человека и гражданина в Российской Федерации
2. Понятие нормативного акта, закона, подзаконного акта. Классификация законов, подзаконных
актов.
Практические занятия
Использование нормативноправовых документов, регламентирующих профессиональную
деятельность.
Самостоятельная работа обучающихся
Работа с литературой.
Проработка конспектов.
Работа с нормативноправовыми документами.
Оформление практических работ, отчетов и подготовка к их защите.
Изучить Конституцию РФ от 12.12.1993 г. (ст.2, ст.18, ст.20, ст.21, ст.23, ст.24, ст.28, ст.34, ст.40,
ст.4656).
Содержание учебного материала
1. Права и свободы человека и гражданина. Международные договоры о правах человека.
2. Защита прав человека в мирное время. Международная защита прав человека в условиях
военного времени.
Практические занятия
Выполнение ситуационной задачи защиты своих прав в соответствии с действующим
законодательством.
Самостоятельная работа обучающихся
4
2
3
4
2
3
2
3
2
3
9 Проработка учебной и научной литературы.
Проработка конспектов.
Оформление практических работ, отчетов и подготовка к их защите.
Подготовка реферата (по выбору обучающегося) по теме:
Рабство в прошлом и настоящем.
Дискриминация «некоренного населения» в странах СНГ: факты, причины и последствия.
Право на социальное обеспечение и уровень развития страны.
Раздел 2. Правовое регулирование защиты населения от чрезвычайных ситуациях
Тема 2.1.
Правовое
регулирование
защиты населения и
территорий от ЧС
Содержание учебного материала
1. Нормативноправовая база гражданской обороны и ЧС. Полномочия органов государственной
власти субъектов РФ и органов местного самоуправления по вопросам защиты населения и
территорий от ЧС
2. Государственная противопожарная служба, аварийноспасательные формирования и гражданская
оборона МЧС России в системе правоохранительных органов Российской Федерации
3. Инспекции и целевые проверки опасных объектов, зданий и сооружений на соответствие
требованиям норм безопасности
Практические занятия
Проведение инспекции и целевой проверки опасных объектов, зданий и сооружений.
Самостоятельная работа обучающихся
Проработка учебной и научной литературы.
Проработка конспектов.
Оформление практических работ, отчетов и подготовка к их защите.
Изучить ФКЗ «О чрезвычайном положении» 30.05.2001 г.
Содержание учебного материала
1. Правовые основы деятельности МЧС России в структуре федеральных органов исполнительной
власти. Понятие государственного управления. Федеральный орган исполнительной власти,
специально уполномоченный на решение задач в области гражданской защиты.
2. Единая государственная  система предупреждения и ликвидации ЧС
Практические занятия
Взаимодействие с муниципальными органами исполнительной власти.
Самостоятельная работа обучающихся
Тема 2.2.
Конституционные
6
2
4
4
2
3
2
3
2
3
10 основы деятельности
МЧС России в
структурах
федеральных
органов
исполнительной
власти и
правооохранительны
х органов
Тема 2.3.
Государственная
экспертиза, надзор и
контроль в области
гражданской защиты
Проработка учебной литературы.
Проработка конспектов.
Оформление практических работ, отчетов и подготовка к их защите.
Изучение Указа Президента РФ от 11.07.2004 №868 «Вопросы Министерства РФ по делам
гражданской обороны, чрезвычайным ситуациям и ликвидации последствий стихийных бедствий».
Оформление практических работ, отчетов и подготовка к их защите
Содержание учебного материала
1. Понятие государственной экспертизы. Объекты государственной экспертизы. Субъекты
государственной экспертизы.
2. Организация и порядок проведения государственной экспертизы.
Практические занятия
Анализ нормативноправовых актов в области чрезвычайных ситуаций и гражданской защиты
Самостоятельная работа обучающихся
Проработка учебной литературы.
Проработка конспектов.
Изучение приказа от 23 июня 1995 г. N 446 «О введении в действие положений по вопросам
государственной экспертизы в области защиты населения и территорий от чрезвычайных
ситуаций».
Содержание учебного материала
1. Правовые основы создания и деятельности аварийноспасательных служб и аварийно
Раздал 3 Правовые основы создания и деятельности аварийноспасательных служб и деятельности спасателей.
Тема 1.7.
Аварийно
спасательные
службы и аварийно
спасательные
формирования РФ
2. Создание и применение спасательных служб и нештатных аварийно спасательных
спасательных формирований в РФ.
формирований (НАФС)
3. Порядок приема на работу спасателей и прохождения ими службы в аварийноспасательных
формированиях, гарантии и льготы.
4. Права и обязанности спасателей, режим работы и отдыха
4
2
2
10
2
3
2
3
3
11 5. Порядок и правила аттестации аварийноспасательных формирований и спасателей
Практическое занятия
Правовое регулирование трудовых отношений
Самостоятельная работа обучающихся
Проработка учебной и научной литературы.
Проработка конспектов.
Изучение Федерального закона "Об аварийноспасательных службах и статусе спасателей".
28.08.95 №35.
Содержание учебного материала
1. Административноправовые отношения, процессуальные правоотношения и предупредительные
меры аварийноспасательных формирований.
Практическое занятие
Разграничения административного и уголовного преступления
Самостоятельная работа обучающихся
Проработка учебной литературы.
Проработка конспектов.
Изучение конституции РФ 1993 г. (ст.56, 88, 102, 109, 118), ФКЗ от 30.05.2001 №3ФКЗ «О
чрезвычайном положении". КоАП РФ ст. 20.5, ст.20.6, ст.20.7, ГК РФ ст. 1064, ст. 63 УК РФ.
2
6
2
2
3
Тема 1.8.
Ответственность за
нарушение
законодательства
Российской
Федерации в области
гражданской защиты
2
3
12 Примерная тематика внеаудиторной самостоятельной работы:
•  Составление предложений органам государственной власти по вопросам правового и технического
обеспечения деятельности аварийноспасательных служб.
•  Составление предложений по вопросам аварийноспасательных формирований, социальной защиты
спасателей и других работников аварийноспасательных служб, аварийноспасательных формирований.
•  План организации целевой проверки здания и сооружения на соответствие требованиям гражданской
защиты.
•  Инспекция опасных объектов.
•  Решение о приостановке аварийноспасательных работ.
Пропаганда знаний в области защиты населения и территорий от чрезвычайных ситуаций, по участию в
подготовке населения и работников организаций к действиям в условиях чрезвычайных ситуаций.
Подготовка рефератов на одну из тем:
•  Административноправовые отношения аварийноспасательных формирований с органами местного
самоуправления.
•  Полномочия руководителя ликвидации чрезвычайной ситуации.
Всего:
72
13 3. УСЛОВИЯ РЕАЛИЗАЦИИ УЧЕБНОЙ ДИСЦИПЛИНЫ
3.1. Требования к минимальному материальнотехническому обеспечению
Реализация программы дисциплины требует наличия  кабинета  гуманитарных и социально
экономических дисциплин.
Оборудование учебного кабинета:
 рабочее место учителя (персональный компьютер);
 интерактивная доска;
 переносное мультимедийное оборудование (проектор и экран).
Технические средства обучения:
 комплект учебнометодической документации;
 демонстрационные плакаты;
 телевизор.
3.2. Информационное обеспечение обучения
Перечень   рекомендуемых   учебных   изданий,   Интернетресурсов,   дополнительной
литературы
Основные источники:
1. Право. 1011 кл. Профильный уровень: учебник для общеобразоват. Учреждений / А.Ф.
Никитин. – 3е изд., перераб. – М.: Дрофа, 2009.
Дополнительные источники:
1. Нормативные правовые акты:
а). Конституция РФ 1993 г.
б). Федеральный закон "Об аварийноспасательных службах и статусе спасателей". 28.08.95
№35
в). Федеральный закон от 21 декабря 1994 г. № 68ФЗ "О защите населения и территорий от
чрезвычайных ситуаций природного и техногенного характера".
г). Федеральный закон от 12 февраля 1998 г. №28ФЗ "О гражданской обороне".
д). Федеральный конституционный закон от 30 мая 2001 №3ФКЗ "О чрезвычайном
положении".
2. Безопасность России. Правовые, социальноэкономические и научнотехнические аспекты
Защита населения и территорий от чрезвычайных ситуаций природного и техногенного
характера.  М.: МГФ "Знание", 1999.
3.  Воробьев Ю.Л., Локтионов Н.И. и др. Катастрофы и человек.  М.: «АСТЛТД», 1997.
4. Руководство по эвакуации населения в чрезвычайных ситуациях природного и техногенного
характера.  М.: ВНИИ ГОЧС, 1996.
5. Шойгу С.К., Воробьев Ю.Л., Владимиров В.А. Катастрофы и государство.  М.:
Энергоатомиздат, 1997.
6. Участие внутренних войск в ликвидации незаконных вооруженных формирований и
пресечении массовых беспорядков: (История, мировой опыт и современность): Учеб.
метод. пособие / Быков А.В., Васильев Л.М., Гущин В.В. и др.; Под ред. Мелехина А.В.;
Всерос. НИИ.  М., 1996.
7. Щедрин Н.В., Терещенко, А.И. Меры безопасности в уголовном законодательстве
России и некоторых европейских государств // Правовая реформа и зарубежный опыт.
Красноярск, 2000.
Интернетресурсы:
14 http://www.mchs.gov.ru/rc/activity/?SECTION_ID=3161&rc_id=northwest (ФЗ от 22.08.1995 №
151 "Об аварийноспасательных службах и статусе спасателей"). Дата обращения 14.06.2013.
http://www.grandars.ru/college/pravovedenie/pravacheloveka.html (Права и свободы человека и
гражданина). Дата обращения 14.06.2013.
4. КОНТРОЛЬ И ОЦЕНКА РЕЗУЛЬТАТОВ ОСВОЕНИЯ ДИСЦИПЛИНЫ
Контроль  и   оценка  результатов   освоения   дисциплины   осуществляется   преподавателем   в
процессе   проведения   практических   занятий,   а   также   выполнения   обучающимися
индивидуальных заданий.
Результаты обучения
(освоенные умения, усвоенные знания)
Уметь

использовать нормативноправовые
документы, регламентирующие
профессиональную деятельность;
защищать свои права в соответствии с
действующим законодательством;
проводить инспекции и целевые
проверки опасных объектов, зданий и
сооружений;
взаимодействовать с муниципальными
органами исполнительной власти.
основные положения Конституции
Российской Федерации;
права и свободы человека и
гражданина, механизмы их
реализации;
законодательные и иные нормативно
правовые акты в области защиты
населения и территорий от
чрезвычайных ситуаций;
порядок проведения инспекций и
целевых проверок опасных объектов,
зданий и сооружений на соответствие
требованиям гражданской защиты и
нормативноправовым актам в области
чрезвычайных ситуаций и гражданской
защиты.
Знать

Формы и методы контроля и оценки
результатов обучения
 оценка на практическом занятии;
 оценка на практическом занятии;
 оценка на практическом занятии;
 оценка на практическом занятии;
 устный опрос;
 оценка на практическом занятии;
 оценка на практическом занятии;
 устный опрос;
 оценка на практическом занятии;
 устный опрос;
 оценка на практическом занятии;
15

file_name: ОПД.10. Правовые основы аварийно спасательных формирований.doc

intro: Рабочая программа учебной дисциплины «Правовые основы деятельности аварийно-спасательных формирований» является частью программы подготовки специалистов среднего звена в соответствии с ФГОС СПО по специальности 20.02.02 Защита в чрезвычайных ситуациях базовой подготовки, входящей в состав укрупненной группы специальностей 20.00.00 Техносферная  безопасность и природообустройство

title: Рабочая программа для специальности 20.02.02 Защита в чрезвычайных ситуациях по предмету Правовые основы аварийно спасательных формирований


extracted_text:
Қызылорда облысы, Шиелі ауданы
Тақырыбы:
«СЫР – АЛАШТЫҢ АНАСЫ, ҚЫЗЫЛОРДА »
Орындаушы: «№219 Ы.Алтынсарин атындағы мектептің»
                          9 сынып оқушысы Қалықберген Әміре Қайнарұлы
Жетекші:   «№219 Ы.Алтынсарин атындағы мектептің»
                          тарих  пәнінің мұғалімі Мұратаев Бекжан Кеңесұлы Шиелі2018
Аннотация
«Сыр – Алаштың  анасы. Тарихқа жүгінсек бұл жерде қазақтың үш астанасы
болған: Жент, Сығанақ, Қызылорда. Сыр өңірі Қорқыт бабаның, Жанқожа мен
Бұхарбай сынды батырлардың, Мұстафа Шоқайдың, Сыр сүлейлері Кердері мен
ғұлама Тұрмағамбеттің, ақын Әбділда мен Нартайдың, Әбдіжәміл мен
Қалтайдың және көптеген аруақты, дарынды перзенттердің туған өлкесі. Сонан
да Қызылорда күллі қазақ үшін қасиетті ортақ жер».  Н.Ә.Назарбаев.
 «Сыр – Алаштың анасы». Бұл – көненің көзі, мәдени мұралардың асыл көмбесі, талай
тарихты қойнауына бүккен, талай тарланды қанаттандырған Қызылорда жайлы
Елбасының сөзі.
Қазақтың байтақ даласына қарап Алла Тағаланың өзі қазаққа пейіліндей дархан,
көңіліндей кең атырапты сыйға тарта салғанау деп тамсанасың. Алтай мен Алатаудың
арасын алып жатқан құлан даланың қай тұсын болмасын Жерұйық дерсің… Сыр елі де
– сондай сырлы да жырлы қасиетті мекен.
Көненің көзі болған көрікті қала
Жазса Тарас Днепрді,
Жазса Пушкин Еділді.
Неге маған жырламасқа,
Сырда туған елімді.Әбділда ТӘЖІБАЕВ
Иә, қызылордалықтар сырғып аққан Сырымен мақтанады. Сырдарияның бүгіп жатқан
сыры да мол сынды. Ол көне грек тілінде Яксарт деп аталса, ортағасырлық мұсылман
жазбаларында өзен жұмақтағы төрт өзеннің бірінің атымен Сейхун деп аталған.
Тарихшылардың айтуынша, Ескендір Зұлқарнайынның жаулап алған жерлерінің
солтүстік шекарасы Сырдария өзені арқылы өткен екен. Міне, сан тарихтың куәсі
болған Сыр өзені – бүгінде барша Алаштың мақтанышы. Сырдың бойын жағалап, сыр
бөліссең, Сыр сенің сырыңды ұғар сырласың, мұңыңды шағар мұңдасың, тіпті жаныңа
медеу жолдасың да бола алады. Ендеше, қайқайсысыңыздың болмасын Сырға
жолыңыз түссе, Сыр суымен сырласыңыз. Қимастықпен қоштасарыңыз анық.
Кіріспе
«Елбасы өзінің Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру атты мақаласында: «Қазақстаның
қасиетті рухани құндылықтары немесе «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы»
жобасы керек. Әрбір халықтың, әрбір өркениеттің баршаға ортақ қасиетті жерлері
болады, оны сол халықтың әрбір азаматы біледі. Бұл – рухани дәстүрдің басты
негіздерінің бірі. Біз – ұланғайыр жері мен аса бай рухани тарихы бар елміз. Соның
ішінде Қызылорда қаласы өте киелі жер. Бүгінгі «Туған жерге тағызым» жобасы
аясында өткізгелі отырған «Туы биік, тұғыры берік Сыр елі» деп аталатын тәрбие
сағатымызға қош келдіңіздер. «Сыр – Алаштың анасы». Бұл – көненің көзі, мәдени
мұралардың асыл көмбесі, талай тарихты қойнауына бүккен, талай тарланды
қанаттандырған Қызылорда жайлы Елбасының сөзі. Бүгінгі сабақта Туған жеріміздің
тарихы жайында толық мәлімет алатын боласыздар. Міне балалар, біздің Қазақстанымыз туған еліміз егеменді ел болып, тәуелсіз ел атанды. Адамның өз туған
жері өзіне ыстық болады. Себебі дүниеге келген сәттен бастап, туған жердің табиғаты,
ауасы, қоршаған орта баурап алады. Адам өз туған жерінің тарихын білу міндетті.
Қызылорда облысы сыр елі деп аталған себебі күріш, бидай, дәндідақылдар егіп
кәсіпке айналдырған.
Сыр өңірі – жыр сүлейлері шыққан киелі өңір. Сол себепті де «Сыр елі – жыр елі».
Мұнда жыраулық дәстүрдің мектебін қалыптастырған Ешнияз сал, Шораяқтың Омары,
Балқы Базар, Кете Жүсіп, Дүр Оңғар, Қарасақал Ерімбет, Даңмұрын, Нартай,
Нұртуған, Әзілкеш Шымырұлы, Құлан Алдабергенұлы, Қаңлы Жүсіп сынды тұлғалар
Сырдың даңқын асырды, мәртебесін арттырды. Сыр елі – қазақтың кемеңгері, от тілді,
орақ ауызды шешенінің бірі Әйтеке бидің, туған жерін жаттан жан аямай қорғаған
Жанқожа, Көкен, Жанназар, Бұқарбай сынды хас батырлардың, азаттықты аңсаған,
ұлтын сүйген азамат Мұстафа Шоқайдың Отаны. Бұл жерден шыққан кәсіби ақын
жазушыларды сөз еткенде ең алдымен ауызға ілігері – Әбділда Тәжібаев. Жұбан
Молдағалиев: «Әбділда Тәжібаев туралы сөз болғанда екі дария көз алдыңа келеді.
Бірі – Сырдария. Ғасырлар бойы ел мен жерді емізіп, нұр мен нуға ене болып келе
жатқан дария. Екінші дария – жыр дариясы… жыр дариясы ұшықиырсыз қазақ
даласын ғана суарып жатқан жоқ, жержердің, елелдің поэзия мұхитына құйып жатыр.
Оның аты – Әбділда Тәжібаев», – деген еді. Осындай ұлы ұлдар тудырған Сыр
топырағынан Мұхамеджан Қаратаев, Асқар Тоқмағамбетов, Қалтай Мұхамеджанов,
Әбдіжәмил Нұрпейісов сынды тұлғалар шыққан.
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
 Топырағын түртіп қалсаң, тасын төңкеріп қарасаң қарт тарихтан хабар беретін
қазақтың қазыналы жерінде талай дүние тұнып жатыр. Алаш алаш болғалы қазақтың
төрт астанасы орын тепкен Сырдың бойында да өткеннің сайраған ізіндей, көненің
көзіндей тарихи һәм мәдени орындар жетерлік. Бұл атыраптың әр төбесінде
айтылмаған сыр, жазылмаған шежіре жатыр. Ал осыны алты құрлыққа айшықтау,
дәуірдің жауһарындай дәріптеу біздің мойынға артылған асыл парыздың бірі болса
керек. Оның үстіне, ұлттық рухтың көсегесі көгерсін десек, осынау жәдігерлерімізді
бүгінгі ұрпақ санасына сіңіріп, болашаққа басы бүтін аманаттау да жауапты іс. Бұл
орайда Сыр елінде аз жұмыс атқарылып жатқан жоқ. Соның бірі «Сыр – Алаштың
анасы» атты экспедиция еді. Жалпақ жұртқа аймақтың сүбелі тарихын тарту етуді
көздеген жоба жеті аудан мен Қызылорда қаласындағы тарихи, мәдени мұраларды,
көрнекті жерлері мен өндіріс ошақтары қамтылды. Экспедиция жұмысы 21 күнге
созылып, қарт Қаратаудан бастап құланы жүйткіген Барсакелмес қорығына дейінгі
аралықты толық қамтыды. Қадымнан қалған қолтаңба

Зерттеу мақсаты.
Сыр өңірі – белгілі бір дәстүрдің ғана жеке дамыған жері емес, тоғыз жолдың торабы,
сан түрлі тарихи оқиғалар мен көзқарастар бір мүддеге тоғысқан өлке. Сол себепті
өңірде өмір сүрген жырау, жыршы, ақын, күйші, әнші, сал – серілер шығармашылығы
әлем әдебиетінде сирек кездесетін құбылыс ретінде өзіндік сипаты басым өнер түрі
есебінде айрықша назар аударады. Сыр елінде өмір сүріп, аты үш жүзге мәлім болған ақын – жырауларымыз ұрпақ тәрбиесіне, инабаттылық пен ой – өрісінің дамуына,
эстетикалық талғам биігінен көрінуін басты назарда ұстаған. Бұл жырлар
ұлтымыздың болашағына үлгі  өнеге ретінде жол салған. Атадан балаға мұра болып
келе жатқан жыраулық өмір арқылы жақсылық, ізгілік туын жоғары көтеріп,
жастарды адамгершілікке, гуманизмге, еңбек етуге үндейтін толғаутермелер де игі
қасиеттерді көңілге тоқып, зердеге сіңіруге баулыған

II. Негізгі ой
1)Сыр елінің тарихы
2)Сыр елінің мәдениеті
3)«Сыр Ана» стеласы
      Қазақ тарихында өзіндік үлкен рөл атқаратын қаланың тарихы да тереңде жатыр.
Сонау 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында бой көтерген алғашқы
қорған Ақмешіт болып аталады. Кейіннен, яғни 1853 жылы шілдеде Орынбор генерал
губернаторы В.А.Перовский орыс әскерлерімен қамалға басып кіріп, қоқандықтарды
қаладан қуып шығады. Содан соң қала Перовск атанып, 1867 жылы Сырдария уезінің
орталығына айналады. Міне, осыдан соң қалада мәдени орталықтар мен үлкен жұмыс
орындары бой көтере бастады. Теміржолдар пайдалануға беріліп, қалада депо, вокзал
үйлері салынды. Ал 19221925 жылдары қала қайта Ақмешіт атанды. 1925 жылы
қазақтың орталығы болған қала Қызылорда атын иемденеді. Яғни бұл қала қазақ
халқының алғаш рет «қазақ» атануының тарихи куәгері болды.
Сонау 1920 жылдары Орынбор қазақтың бірінші астанасы болғаны баршаға аян. Бірақ
қашықтан ел басқару қолайсыз болды. Сондықтан да қазақтың сол тұстағы біртуар
ұлдары алты Алаштың астанасы болуға лайық орталық іздеді. Тұрар Рысқұлов,
Сұлтанбек Қожанов сынды қоғам қайраткерлері қазақтың астанасы орыстың туы
тігілген қаладан гөрі қазақтың иісі аңқыған, ұлттық болмыснышаны көрінген киіз үйлі
ауылында болғанын артық көрді. Ақыры келісіле отырып қазақтың астанасы болып сол
кездегі Ақмешіт қаласы бекітілді. Әу баста өзге ұлт өкілдері астананың Орынбордан
Ақмешітке ауыстырылғанында «…қазақтар құмға көшіп барады» деп кекеткен де еді.
Бірақ қалың қазақтың ортасы, тоғыз жолдың торабы, Ұлы Жібек жолының бойы
болғандықтан осы қала таңдап алынды. Астана мәртебесіне қол жеткізген қалада түрлі
мекемелер мен өндіріс орындарының іргесі қаланды. Қалада 1920 жылдың 13
қаңтарында алғашқы қазақ драма театрының шымылдығы Мұхтар Әуезовтің «Еңлік
Кебек» пьесасымен ашылды. Мұнан өзге түрлі ғылымизерттеу институттары мен
техникумдар бой көтерді. «Еңбекші қазақ», «Казахстанская степь» газеттері де
осында жарық көрді.
Әрине, тақыр жерге қала тұрғыза салу бір күннің жұмысы емес. Бұл табандылықты
талап етеді. Десе де, сол тұстағы большевиктердің оптимизмі таңданарлықтай еді.
Олар жоқтан бар құрап, өздері де түсініп болмайтын, қиялға бергісіз қоғам орнатуға
даяр болатын. Сондықтан да қараша ауылды салтанатты қалаға айналдырудың бас
жоспары қолға алынды. Қаланың сызбасын жасауға білікті мамандар тартылды.
Олардың қатарында мәскеулік профессор, инженерконструктор С.А.Фельдмен мен
В.Н.Львов, қазаққа аты мәлім тұңғыш инженеріміз Мұхамеджан Тынышбаев та болған
еді. Міне, осындай қауырт жұмыстың нәтижесінде қала қарыштап дамыды. Тіпті оны
алғаш «Мәскеу сынды мәртебелі қаланың қатарына қосылады» деген де. Әрине, ол солай болды. Қазақтың астанасы Қызылорда сол тұстағы қазақтың «Мәскеуі» болды.
Бола да бермек.
Абыздар атырабы
 Қазақтың даласы әулиелерге, батырларға, бишешендерге, сахабаларға бай өлке. Сол
өлкенің бірі Оқшы ата кешенінде Асан қайғы атамыздан бастап Есабыз, Бала би,
Ғайып ата, Қыш ата, Мұстафа Шоқайдың атасы Торғай датқа жатыр. Топ мүшелері
киелі жерде болып, абызәулиелердің басына құран бағыштады. Оқшы ата мазараты
Түркістаннан бұрын қаланған ертеректегі үлкен пантеон болған. Қасиетті орын Шиелі
ауданы Бәйгеқұм елді мекенінің жанында орналасқан. Өз заманында Оқшы ата қару
жарақ дайындайтын ұста әрі ерекше дарынға ие қасиетті адам болған екен. Азан
шақырған есімі Ибраһим, кей деректерде Көгентүп делінеді. Х ғасырға жататын бұл
мазарат аймақтағы ерекше маңызға ие жердің бірі. Бәйгеқұм ауылындағы Қанқожа
көлі – туристік аймаққа сұранып тұрған демалыс орны. Ұзындығы 35 шақырым, ені 1,5
шақырымды құрайды. Демалыс аймағында бір маусымда 30 мың адамға дейін
жиналады. Қамбаш көлінен кейін үлкен аумаққа ие Қанқожа көлі болашақта аймақ
туризміне жаңаша серпін беретін жобаға айналатынына сенім мол. Шиелі,
Жаңақорғаннан кейін экспедиция Сырдария ауданына бет түзеді. Қашанда гүлжелегі
жайқалған Нағи Ілиясов ауылы бар жасауымен жайнап тұр. Топ мүшелерін жарқын
көңілмен қарсы алған ауыл тұрғындары ізгі тілектерін айтып, ақжарма батасын берсе,
«Ақ әжелер» ансамблі жырдан шашу шашты. «Сыр – Алаштың анасы» экспедициясы
Сырдария сапарында аудандағы көрікті орындар мен тарихи маңызы бар Сырлытам,
Мүлкәлан әулие, Қалжан ахун мешітмедресесіне ат басын бұрды. Алдымен
Іңкәрдария ауылында орналасқан Молқалан (МоллаҚалан) кесенесіне кіріп, құран
бағышталды. Ежелгі озық ойлы әулиеәмбиелер жайында аңыздарға қанықты.
Қызылқұм жеріндегі Сырлытам кесенесі көне тарихтың куәсін қойнына жасырған
ескерткіштің үлкені. Қарахан кесенесінен кейінгі Сыр еліндегі ортағасырлық сәулет
ескерткішіне жатады. Тарихқа шегінсек, Хазар теңізінің жағалауын Қаңлы, Кердері,
Дай ұрпақтары, кейінірек түрікмендер мен қарақалпақтар мекендеген. Кейбір дерек
көздерінде Қамбар батыр мен Алпамыс батыр да (Бәміш) Сыр бойында туған делінеді.
Қорқыт ата жырларындағы Қазан Салар, Бәміш, т.б. кейіпкерлер тарихта болған, Сыр
бойында өмір сүрген адамдар. Баршын қыздың атымен аталған Баршындария
Жетікөлден басталған көрінеді. Қазіргі Сырлытам ескерткіші осы Баршын қыздың
құрметіне салынғанмыс. Сыр елінде екі Сырлытам бар. Бірі Қармақшы ауданында,
екіншісі Сырдария ауданының Іңкәрдария ауылынан 29 шақырым жерде орналасқан.
Көрнектірегі де осы. Сырлытам аталып кеткен Баршын қыз мазарының тарихы сонау
ХІІІ ғасырдан басталады. Ескерткіш портал күмбезді, шаршы үлгімен, қызыл
кірпіштен тұрғызылған. Биіктігі 10 метр шамасында. Құмтөбе басына орнатылған
Сырлытамның беті шығысқа қарап тұр. Сырлытам кесенесі ағашсыз салынған екен.
Күмбездің бағаналары мен олардың арасына салынған бейнелер қазақтың оюөрнегіне
ұқсайды. Кірпіштері өте жұқа, шертсең, сыңғырлап тұр. Мазардың іші мен сыртындағы
бейнелер мен белгілер бұл бейіттің қызға арналған ескерткіш екенін дәлелдей түседі.
Ескерткіштің маңдайшасында «Ғамал Жай лахат» деген жазу болған. Бүгінде ол
жазудан жұрнақ қана қалған. Бұл мазардың құнды сәулет ескерткіші екенін жете
түсінбеген кейбіреулер түрлі нақыштарды бұзып әкеткен. Күмбез жанында
төртқұлақты бейіт бар. Сырлытам мазарының ішінде сегіз қабір жатыр. Олар жайында: «Бәмсінің 7 қарындасы болған, сегізіншісі – әйелі Баршын (Бәнушешек) болуға тиіс»,
– деп жазады түркітанушы, профессор Әуелбек Қоңыратбаев. 19шы ғасырдың
ғұламасы, ағартушы Қалжан ахун Бөлекбайұлының медресесі Тереңөзек кентіне
жақын жерде орналасқан. Өзі ғалым әрі діни ағартушы болған ол араб, парсы тілдерін
жетік меңгеріп, Хиуа мен Бұхарада (Көкілташ медресесі) жоғары білім алып,
ағартушылық қызметтермен айналысқан. Ислам дінін насихаттаумен шектелмей, өз
шәкірттерін Шығыстың ғылыми және рухани бай мұрасымен де таныстырған. Ол
халық арасында ақын және қоғам қайраткері ретінде де белгілі. Оның бастамасы
бойынша 1916 жылы медресе тұрғызылды. Бұл жерде медреседен өзге ішкі кірпіштен
тұрғызылған Қалжан ахунның өзі тұрған үйінің де орны бар.
 Мәдени мекен
Ұлттық мәдениетіміздің бір тармағы атабаба мұраларынан сыр шертетін, олардың
қалдырған өнегесін кейінгі ұрпаққа танытар тарихимәдени ескерткіштер екені анық.
Қазіргі таңда халықтың ұлттық санасы оянып, тарихи тұлғалардың танылуына,
архитектуралық, археологиялық ескерткіштер мен тарихимәдени мұраның бай
дүниесіне ұмтылысы күн санап өсіп келе жатыр. Зұлмат замандарды, жойқын
соғыстарды басынан кешіріп, бүгінгі күнге қабырғасы сөгілмей жеткен Сыр өңірі көне
дәуірлерден мәдениет ошағының ордасындай болғаны ақиқат. Бұл сөздің шындығына
сапар барысында көз жеткіздік. Ел аңызында Сыр өңіріндегі шаһарлы мекенжайлардың
көптігі соншалық, Шыназдан шыққан лақ шатырдан шатырға секіріп отырып, Арал
теңізіне дейін жетеді деген әфсана бар. Бұл теңеудің тегін айтылмасы белгілі.
Дегенмен, түсірілім тобының зерттеулері нәтижесінде Сырдария өзенінің оң және сол
қанатында қала мәдениетінің қалыптасқандығына көзіміз жетті. Экспедициялық топ
Жалағаш ауданында Бұхарбай батырдың ескерткішіне, музей үйіне және мешітінде
болып, батыр ұрпақтарымен салиқалы сұхбат құрды. Ал Таң ауылындағы Әбжәли
ишан мешіті жуырда ғана қайта жаңғыртудан өтіп, ел игілігіне беріліпті. Осы ауылдың
тумасы, елжанды азамат Имамзада Шағыртаевтың демеушілігімен қайта
жаңғыртылған имандылық үйі бүгінде жамағаттың қуанышына айналған. Ауыл
қарияларының айтуы бойынша, мешітті Әбжәли ишанның өзі сол кездегі Қызылорда
темір жол вокзалы ғимаратын тұрғызған ақмешіттік Нұрмұхаммед деген ұстаға
қалатқан екен. Мешіт сол маңда өмір сүріп, бүкіл ғұмырын балаларды мұсылмандыққа
оқытуға арнаған, жергілікті халықтың діни сауатын ашуға көп еңбек сіңірген Әбжәли
молданың атымен аталады. Көнермес мұрасы мен тарихы мол Жалағаш ауданында
Қосабыл асар, Үңгірлі асар, Моншақты асарлар – Қаңлы кезеңінен келе жатқан
керемет жоталар. Биіктігі 1520 метр болатын асарлар зерттеу жұмыстарына сұранып
тұрған жәдігерлер. Қармақшы ауданында орналасқан Қорқыт ата кешені – облыстың
туристік картасына енген бірденбір үлкен нысан. Және түркі халықтарына ортақ
Қорқыт ата мазары да тарихи мұрамыздың сүбелі бөлігі. Сонымен қатар, антикалық
ескерткіштер Бұланды, Шірік Рабат сияқты асыл қазыналарымызды туристерге
танытуға Қызылқұм аймағындағы жол нашарлығы және ұзақтығы кедергі болғаны бол
маса, ғалымдардың назарын бұрып отырған, археологиялық қазба жұмыстары
жүргізіліп жатқан ескерткіштер болашақта туризм саласын дамытудағы өз мәртебесіне
ие болады деп сенеміз. «Сыр – Алаштың анасы» экспедициясы Қармақшы
топырағындағы Жетіасар мәдениеті жөніндегі мәліметтер базасын да кеңейтті. Осы
арқылы біз басқан асарлардың ең үлкені республикалық маңызға ие тарихимәдени нысан саналатын Алтын асардың ежелгі тұрғындары жау шапқыншылығынан қаланы
тастап кетуге мәжбүр болған деседі. Қаралы асар, Жалпақ асар, Құрайлы асар, Базар
асар және Томпақ асар, Шірік Рабат атанған қалашықтар және Бәбіш мола кешені,
Баланды, Сеңгір там қылуетінің тарихи маңызы жөнінде ертеректе аймақты зерттеуге
келген орыс ғалымдары И.Левина мен С.Толстовтың еңбектерінде кеңінен зерттелген.
Бір әттегенайы, қазба жұмыстары мен құндылықтар Ресей асқан... Сол жәдігерлерге
тіл бітсе, көне тарихтан мол сыр шертер едіау. Сыр өңірі Сақапасиактар астанасы
Шірік Рабат, Оғыз тайпаларының астанасы – Жанкент, Хорезмнің шеткі аймақтарын
басқаруда орталыққа айналған Жент, Ақорда астанасы Сығанақ сынды қалаларымен
атағы алысқа жеткен. Экспедиция мүшелері сапар барысында осындай қала
құрылыстарын, сәулет ескерткіштерін сақтау, қамқорлыққа алу келешек ұрпақ үшін
маңызды екеніне тағы бір көз жеткізді. Олардың бүгінгі сақталу деңгейі, қорғалу
аймағының ескерілмеуі, тіпті бұзылып кетуі кімді болса да алаңдатады деген
үміттеміз. Ертеңгі күнге қойылар талап көп, ескерілер жағдай қаншама?!
Дархан дала тұлғалары
Елбасы «Жалпақ жұртыңды, иісі Алашыңды құрметтеу алдымен өзің тұрған өлкенің
тарихын, табиғатын танудан, тұлғаларын ардақтаудан басталады»,– деген болатын.
Осыны негіз тұтатын «Сыр – Алаштың анасы» экспедициясы қазыналы Қазалы
топырағына аялдады. Әрбір өлкенің өзіндік тарихимәдени ерекшелігі, сара жолы
болады. Ұлы Жібек жолының бойындағы Жанкент, Мыңтөбе, Күйік Қала, Кескен
Күйік секілді ертедегі қалалар саф алтынға бергісіз тарихи сырларды бүгіп тұр.
СараманҚоса, Орақ, Бегім Ана, Ұзынтам, Сарыбайқазған, Қазанғап сияқты
жаугершілік заманда белгі беру мақсатында тұрғызылған тарихи мұнаралар мен
Құттыбай, Сырлытам, Бақа би, Кәрібай, Найзағұл, Жанқожа кесенелері, Дөңқазған,
Үшназар, Қосым әулие, Жабағылы, Әулиетөбе және Манас мазараттары сынды әр
заманғы тарихисәулет ескерткіштері бүгінгі күнге жетіп, ұрпақтарын ұлы тарихтың
сырына үңілтеді. Халықты қан қақсатқан басқыншы қоқанхиуалықтармен, жасы
сексеннен асса да отаршыл орыс басқыншыларымен жан аямай күрескен Жанқожа
батыр осы өңірден бастап аттан түспей, Ақмешіт бекінісіне дейінгі жерлерді озбыр
жаудан азат еткен. Батыр кесенесі аудан аумағында, биік ауқымды төбе басында
орналасқан. 2011 жылы баба кесенесіне жөндеу жүргізіліп, тұғырлы тасбелгі
орнатылды. Қазалы қаласындағы біртуар жарық жұлдыз Ғани Мұратбаев оқыған
мектеп үйі, Ноғай, Ғанибай бай, Қожаназар, Әзілхан ишан мешіттері, теміржол
мәдениет үйі мен ерекше сәулет үлгісіндегі вокзал, ескі қаладағы ғасырмен құрдас
тұрғын үйлер және Қазалы локомотив зауыты кез келген адамды еріксіз өткен күннің
тұңғиығына бойлатып әкетеді. Ежелгі Жанкент, Мыңтөбе қалашықтары, Құттыбай,
Келімбет, Сырлыбай мавзолейлері мен СараманҚоса және Ұзынтам мұнаралары –
Қазалы ауданының бүгінгі күнге жеткен мақтаныштары. Қазақ халқының төбе
билерінің бірі – Әйтеке биге арналған ескерткіш кент қақпасы теміржол маңында
орналасса, қазақ жастарының көшбасшысы Ғани Мұратбаев ескерткіші өзі атындағы
ауылда орын тепкен. СараманҚоса мұнарасы ХVІІІ ғасырдағы сәулет өнерінің
қайталанбас туындысы. Сараман есімді жігіт пен Қоса деген қызға қойылған белгі. Бiр
деректе, Жент қаласын билеген ханның баласы Сараман мен жарлы жiгiт Қосай дос
болыпты дейді. Екi дос жер көрiп, ел тану үшiн ханнан рұқсат алып, Қуаң мен
Сырдариядан өтiп, Арқаға қарай жылжиды. Бiр күнi Тасбұлақ деген шағын таудан ағатын Талдысай өзенiнiң жағасындағы ауылда үлкен қыз ұзату тойына тап болады.
Бесiкте айттырған байдың баласына ұзатылғалы жатқан қызбен Сараманның көңілі
жарасып, бiрбiрiмен үнсiз ұғысып, ақыр соңы қашуға бел буады. Сараман мен Қоса
аттары болдырғанша шауып, түн жүрiп, күндiз демалып, алты күн дегенде Сырдан
құлайды. Сағырдан аттарын жалдап өтiп, Қуаңға жетiп қонады. Ертеңiне
қуғыншыларды қазiргi ескерткiш тұрған төбеге жете бергенде көредi. Тұрақтарын
бiлсе, әскер әкеліп, оның соңы қырғынға ұласарын сезген Сараман: «Бұлардың қанын
басқаларға жүктегенше, өзiмiз болайық. Мен алдын бөгейiн, Қосай қызды алып
Қызылқұмды бетке алыңдар. Мен тiрi қалсам, сендердi табармын», – дейдi. Сонда
Қосай «Екеуiңнең садағаң кетпесем, менiң достығым қайда?! Жол менiкi,
кiдiрмеңдер», – депті. Бiрақ Сараман көнбейдi. Қыздың алты ағасы жиырма жiгiтiмен
жеткен екен. Күшi басым болады. Жетi адамның жастығын алып, ақыры Сараман
қолға түседi. Қыз бен Қосай ұзай алмай жүредi. Төбенiң басына шығып қараған Қосай
шайқастың бiтпесiн бiлiп, қызға «Осы бетiңмен қаша бер. Тiрi болсаң ұмытпағайсың.
Жаңағы шайқас болған төбенiң басында Жент деген қала бар. Сараманның елi сол»
дейдi. Қыз «Өзiм қара жамылдым, елiңе не бетiммен барамын?» деп ойлайды.
Қуғыншыларға Қосай қарсы шабады. Күшi басым қуғыншылар оның да, қыздың да
басын қанжығаға байлайды. Хан жарлығымен әрқайсысын өзiнiң өлген жерiне
жерлейдi. Кiрпiш бастырып, күйдiрiп, мұнара салады. Сараман жігіт пен Қосай қыз
туралы аңыздың тағы бір нұсқасы бар. Ол бойынша да бірбіріне ынтық екі жас
зұлымдардың құрбаны болады. Бүгінде мұнараға республикалық маңызы бар тарих
және мәдениет ескерткіші мәртебесі берілген. Мұнараның төбе жағында үш қарауыл
тесігі бар, аузы оңтүстікшығысқа қараған, өзі екі бөлмелі. Ішіне көз салсаңыз,
жоғарыға айналып көтерілетін баспалдақты байқайсыз. Сырдың төменгі ағысы небір
аңызәпсанаға тұнып тұр. Теңізбен тамырлас тарих Әсем табиғатымызбен қатар
тарихымызды танытуда 4 мың шақырымнан аса жол жүріп келген топ байырғы
Барсакелмес қорығына барып, ондағы «Қызыл кітапқа» енген құландарды көруге
мүмкіндік алды. Сәл секемденсе сағым ұшындағы сұлбаға айналатын тарпаңдар
қолжетім жерде бейнетаспаға басылды. Қарасының өзіненақ қарақұрымдай
көбейгенін көңілге медет тұттық. Қорық инспекторларының айтуынша, биылғы сәуір
айында жүргізілген есеп бойынша 513 бас тіркелген көрінеді. Бірақ бұл тек ресми
санаққа ілінгені ғана. Қорық инспекторлары үйірден саяқ жүргендерінің өзі жүз
қаралы деп отыр. Сонау 1954 жылы Түрікменстанның Батқыз қорығынан жерсіндіруге
әкелінген 7 бас (2 аталық, 5 аналық) Пржевальск жылқысы түз тағыларымен,
браконьерлерден аманесен өсіпөніп, жер аумай қалды. Бүгінде тарпаңдар
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығының инспекторларының қырағы назарында.
160 800 гектарға созылып жатқан қорықта құланмен қатар қарақұйрық, ақбөкендер,
шөл және шөлейтті жердің құстары мен балпақ, батпандары тіршілік етеді. Арал
өңіріндегі тұрғындар арасында Барсакелмес жайлы аңыздар да жетіпартылады.
Солардың бірі былайша желі тарқатады. Баяғыда осы маңайда тұратын тайпалар
арасында жаугершілікке тыйым болмай бара жатқасын Ләтпай деген кісі,
руластарымен құлақ естіп, көз көрмеген алыс жаққа кетіп қалуға қам жасайды. Сонда
бұларға теңіздің қақ ортасындағы суы тұщы, шалғыны шүйгін, балығы мол, алуан түрлі
аңқұсы бар, сексеуілі қалың ғажайып аралға өтіп кетуді ұсынушылар табылады.
Бұлар мұз қатқанда күзер жасап, соның үстімен аралдың төріне жетіп алмақ болады.
Мақсаттарына жетпек болып Изенді Арал тұсындағы ақ жартас түбін паналап, Шолпанның тууын күтіп отырғанда, олар жаққан оттың маңайына жыртық шапанды,
тесік тымақты бір ақсақал келіп, Ләтпайға қарап: «Ол аралдан қорықпаңдар, онда
зұлымдық жоқ, қасқыр жоқ, адамдар жоқ. Аралда табиғатты сақтасаңдар, бақытты да
ұзақ өмір сүресіңдер. Ұрпақтарың ештеңеден зәрулік көрмейді. Мыңғырған мал
болады. Аңқұсты өлтірмеңдер. Аққуларға тимеңдер» деген екен. Осыны айтқан қария
заматында қараңғылық қойнауына сүңгіп жоқ болып кетіптімыс. Ләтпай оның Қыдыр
екенін іштей сезеді. Ал төбеден Шолпан көрінген сәтте тайпа түгел орнынан қозғалып,
мұзды көпір – күзердің үстімен тізбектеліп жүріп өтіп, аралдың қойнауына барып
түседі. Қысты осы аралда жақсы өткізген Ләтпай жұрты көктемге қарай тойына
бастайды. Қыдыр атаның айтқандары айдай келіп, көп ұзамай олар шектен тыс байи
түседі. Осы ұзақ аңыздың ақыры аралдағы ағайынның, баяғы қарияның өсиетін
естерінен шығарып сексеуілді отап, аңқұсты қырып, аққуды атқанынан бір түнде
маңайды түгел ордалы жыланның жалмауымен аяқталады. Аңыз осынша қырғыннан
тек сегіз жасар баланың ғана аман қалғанын жеткізеді. Қорық аумағында
республикалық маңызы бар Бегім ана мұнарасы тұр. Үш бөліктен тұратын мұнара
алты қырлы пирамида жобасында жасалған. Бегім анаға қатысты әфсананы тарқатсақ,
Бегім өте сұлу әйел болған екен. Сол дәуірдегі Жанкент шаһарының билеушісі
Шанжар хан Бегім сұлуға құлай ғашық болып, үйленеді. Бірде қызғаншақ хан
ұзынқұлақтан өзінің жарының азғындық жасағанын естіп, оны қатты жазалайды.
Алайда бұл хан нөкерлерінің от салуы болатын. Бегім сұлудың әкесі Қара бура әулие
бір сұмдықтың болғанын сезіп, Жанкент шаһарына барғанда, барлық жайтқа қанық
болады. Бірақ қызының адал, пәк екендігіне еш күмәні болмаған ол Шанжар ханға
ашуланып, «ертең алаңға халқыңды жина, егер менің қызымның кінәсі болмаса
кесілген қол мен бұрымы орнына келеді» депті. Жанкент шаһарының халқы алаңға
жиналып, керемет сыйқырдың куәсі болады. Яғни, Қара бура әулиенің айтқаны келеді.
Қатты ашуланған әулие Шанжар ханға қарғыс айтып, ордаңды жылан қаптасын деген
екен. Бірде аспаннан бір мес түсіп жарылып, ішінен ордалы жылан шығып Жанкент
шаһарының бүкіл халқын өлтіргенмыс. Ал бұл кезде Бегім сұлу құс болып ұшып
кеткен деседі. ІХХІ ғасырлардағы сәулет құрылысы күні бүгінге дейін әрін
жоғалтпай, келушілердің көзайымына айналып тұр. Қазақстан мен Өзбекстан
аумағында орналасқан Арал теңізі бір кездері көлемі бойынша жер бетіндегі 4ші теңіз
саналған. Теңізге дариядан құйылатын суды егін суару жұмысына пайдалана
бастағандықтан, 1960 жылдан 2004 жылға дейінгі кезеңде теңіз суының беткі деңгейі
70 пайызға дейін азайып, тереңдігі шамамен 20 метрге дейін қысқарды. Теңіздің
құрғауы айтарлықтай экономикалық және экологиялық шығынға ұшырап, сонымен
қатар, тіршілік көзі ретінде санап келген халыққа ауыртпалық алып келді. Алайда,
Дүниежүзілік банк пен ел Үкіметі 15 жылдан бері күш біріктіріп, теңіздің оңтүстік
бөлігінен солтүстік Аралды бөліп тастайтын 13 шақырымдық бөгет тұрғызып, суды
теңізге жіберетін балық шаруашылығы жүйесін іске қосқалы Аралдың тағдыры өзгере
бастады. САРАТС жобасының бірінші кезеңі жүзеге асқаннан бері теңіз қайта толып,
қалпына келуде. Енді ғасыр жобасының екінші кезеңі жүзеге асса теңіздегі тірлік қайта
жанданатынына аралдықтар бек сенімді. Жалпы, Арал ауданының географиясы қызық.
Оңтүстік бөлігін түгелдей Арал теңізі алып жатыр. Батысы мен солтүстігінде Ақтөбе
облысының Шалқар және Ырғыз аудандарымен, солтүстікшығысында Қарағанды
облысының Ұлытау ауданымен, оңтүстікшығысында Қазалы ауданымен, оңтүстігінде
Қарақалпақстанмен шектеседі. Тұран ойпатында орналасқан ауданның батысында Үлкен және Кіші Борсық құмдары, солтүстікшығысын Баршақұм, шығысын Арал
Қарақұмы алып жатыр. Арал теңізі жағалауында Көкарал, Көктырнақ, Барсакелмес,
Шұбартарауыз, Құланды түбектері, Чернышев, Тұщыбас, Шевченко, Бутаков
шығанақтары және Берг мойнағы орналасқан. Сондайақ, Қарашоқы, Алтыншоқы
жотатаулары кездеседі. Осыншама табиғат пен сұлулық теңіздің тартылған
табандарына қарамастан үлкен үйлесімділікпен менмұндалайды. Осыдан бес жыл
бұрын Арал қаласында 30 мыңнан астам тұрғын болса, қазіргі күні халық саны қырық
мыңға жуықтаған. Демографиялық дүмпудің арқасында аудан орталығында жаңадан
төрт шағын аудан ашылып, он бес көше қосылған. «Ғашықтар» алаңы, «Жалаңтөс
Баһадүр», «Алаш» «Ақ кеме», «Соңғы парыз» романының сюжеті бойынша
символикалық мүсін, түрлі ескерткіштер мен монументтер, саябақтар мен демалыс
орындары салынып, Аралдың ажары айшықтала түскен. Арал жеріндегі көне қалалар
ұлттық мәдениет пен өнердің ертеден қалыптасқанын көрсетеді. Демек, Сыр
өңіріндегі ежелгі қалаларды зерттеу –тарихымызды тереңдетіп қана қоймай, ұлттың
ұлылығын көрсететін мәдени мұрамыз деп білеміз. Ғасырлар қойнауынан жеткен
тарихимәдени ескерткіштер шын мәнінде кімге болса да ғажайып әсер қалдырады.
Бүтін бір халықтар мен мемлекеттердің гүлдену һәм құлдырау кезеңдерін бастан
өткерген, тарихтың бізге беймәлім жұмбақ сырлары тұнған бұл мұралар ата
бабаларымыздың өткен өмірінің тілсіз куәгерлері болып қала береді. ТҮЙІН: Ежелгі
Римнің көне ескерткіштеріне, Египеттегі Пирамидаларға, грек мәдениетінің адамзат
дамуына қосқан сүбелі мұраларына таң қаламыз, таңдай қағамыз ғой. Бұл ретте қазақ
даласы құр алақан дей алмаймыз. Бір ғана Сыр топырағының өзінде тарихтың
тұмарындай болған жауһарлы жәдігерлер жетерлік. Оны өзіміз танып қана қоймай,
әлемге таныту біздің қолдағы іс. Әйтпесе, бабалар жүріп өткен даңғыл жолды құм
басып, құпиясын ішіне бүгін жата берері хақ. Сондықтан аманатқа адалдық танытар
кез келді деп есептейміз.
Қызылорда облысының руханимәдени дамуы.
Қазіргі уақыттың қиыншылықтары қаншама аяққа оралғы болғанымен, рухани дамуда
бұрыннан еншілеген жетістіктерді одан әрі жалғастырып, өркениетті елдердің
деңгейіне көтерілуге бағыт ұсталуда. Облыстағы 289 мектепке дейінгі мекеме, 287
мектеп, 16 кәсіптіктехникалық училище: 7 арнаулы орта, 2 жоғары оқу орындары
және жаңадан ашылған факультеттер, бөлімдер, колледж, гимназия, лицейлер сол ұлы
мақсатқа қызмет етеді. Сыр өңірі ежелденақ тарихқа бай. Мұнда 504 сәулет, қазба
және мәдениет ескерткіштері бар. Оның ішінде 21і республикалық маңызға ие.
Осынау ұлағатты мұраны сақтап, келер ұрпаққа жеткізіп, одан татымды тағылым
үйрену және елдің Қорқыт Атадан бастау алатын ірі тұлғаларының баршасына
лайықты ықыласқұрмет көрсету ұдайы назарда ұсталуда. Облыс тарихы
«Мемлекеттік идеологияның өзекті мәселелері» (Алматы, Атамұра», 1994. — 160 бет)
деген кітапта жазылды. «Сыр өңірі» атты деректі фильм түсірілді. 19411945
жылдардағы соғыста бейбіт өмір үшін құрбан болған арыстарымызды есте қалдыруға
арналған «Боздақтар» кітабының шығуы да адамшылық парыздың шағын ғана
өтеуі. Бұл өңірді мекендейтін жүзге тарта ұлт өкілдерінің баршасының өнері мен
мәдениеті, тілі мен салтдәстүрі саусақтың саласындай қатар өсіп жетіліп келеді.
Сырдың елі — жырдың елі. Мұнда небір аузымен құс тістеген күміс көмей жыршы,
жырау, термеші, ақын, шайыр, Сыр сүлейлері және әдебиетіміздің заңғар алыптары
дүниеге келген. Өнер мен мәдениеттің мерейінің үстем болуына облыстағы драма театры филармония, ондаған мәдениет ошақтарының қызметі және бүкілхалықтық
сипатта ұйымдасгырылатын «Наурыз», «Алтын дән», «Тіл мерекесі». «Гүл мерекесі»
секілді бүкілхалықтық мейрамдар игі ықпал жасауда. «Сыр бойы», «Кызылординские
вести» газеттері, жергілікті радио мен басқа ақпарат құралдары жұртшылық
көкейіндегі толғақты мәселелерді көтеріп, адамдардың рухани танымдық, ақпараттық
сұранысын қанағаттаңдыруға қызмет етеді. Қызылорда облысының өз теледидарының
дүниеге келуі де мәдени өмірдегі елеулі оқиға болды.
Қортынды;
Туған өлке туралы айтылғанда кең байтақ Қазақстан, оның ішінде әсем де көркем,
ақынға жыр, халқына сыр болған Қызылорда өңірін мақтанышпен ойға аламын. Қарт
Қаратаудың иегі мен Қызылқұмның жиегін жағалай аққан Сырана сонау Аралға жетіп
тыныс табады. Сыр өңірі тоғыз жолдың торабын түйістірген, жаугершілікте халқына
қорған болған қасиетті өлке.
Жылдан жылға облысымыз бен оның орталығы Қызылорданың әлеуметтік
экономикалық деңгейі көтеріліп келеді. Бір кездері үймелеген қоржын тамдардың
орнына қазір сәулетті соңғы үлгідегі құрылыстар ірге көтеріп көлік қатынасының күре
тамыры кеңейе түсті. Тұрғындардың демалуына жағдай  жасайтын бірнеше ойын
сауық кешендері, жасыл желекті жағажай тағы бар. Сырдария өзенінің оң жағалауын
абаттандыру көп жылдан бері айтылып келеді.  Ендігі кезекте сол аумақты
абаттандыруға мән берілмекші. Оның аумағы қазіргі заманға сай абаттандырылады.
Жаяу жүргіншілер мен велосипед тебуге арналған жолдар қарастырылады. Өзге де
халыққа қажетті орындар бой түзейді. Бұл жұмыстың бәрі біз үшін,
қызылордалықтардың игілігі үшін жасалып келеді.
Атабабаларымыздың қасық қанымен жасалған тарихты таразылап, ұрпаққа мұра етіп
қалдыру, зердесіне құю, санасына сіңіру, туған ел мен жерге деген сүйіспеншілік
сезімін ояту – біздің буынның азаматтық борышы.
Мен осы өлкеде дүниеге келгенімді мақтан етемі. Экологиялық табиғаттың
құрсауында тұрса да сұлуланып, нұрланып келеді. Сыр сұлуы Қызылрданың шежіресі
жалғаса береді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1 Редакция алқасы Аңсатова М.Н., Мыңжасов Н.К., Қожамберлив Б.Қ., Бегімқұлова
Ш.А., Қараманова М.С., Нәрікбаев Ә., «Ғибратты ғұмыр», Қызылорда, 2009жыл,195б.
2 М.Кереев, «Қызылорда облысы комсомол ұйымының тарихынан (19191925)»,
Қызылорда, 1958жыл, 60б.
3 А.Айдосов, М.Кереев, Ы.Қалиев, «Қызылорда», Алматы, 2005жыл, 47б.
4 Ержан БАЙТІЛЕС, «Егемен Қазақстан», Нұрбек ДӘУРЕНБЕКОВ, журналист
Қызылорда облысы

file_name: Ғылыми жоба.docx

intro:
Аннотация

«Сыр – Алаштың  анасы. Тарихқа жүгінсек бұл жерде қазақтың үш астанасы болған: Жент, Сығанақ, Қызылорда. Сыр өңірі Қорқыт бабаның, Жанқожа мен Бұхарбай сынды батырлардың, Мұстафа Шоқайдың, Сыр сүлейлері Кердері мен ғұлама Тұрмағамбеттің, ақын Әбділда мен Нартайдың, Әбдіжәміл мен Қалтайдың және көптеген аруақты, дарынды перзенттердің туған өлкесі. Сонан да Қызылорда күллі қазақ үшін қасиетті ортақ жер».  Н.Ә.Назарбаев.
 «Сыр – Алаштың анасы». Бұл – көненің көзі, мәдени мұралардың асыл көмбесі, талай тарихты қойнауына бүккен, талай тарланды қанаттандырған Қызылорда жайлы Елбасының сөзі.
Қазақтың байтақ даласына қарап Алла Тағаланың өзі қазаққа пейіліндей дархан, көңіліндей кең атырапты сыйға тарта салған-ау деп тамсанасың. Алтай мен Алатаудың арасын алып жатқан құлан даланың қай тұсын болмасын Жерұйық дерсің… Сыр елі де – сондай сырлы да жырлы қасиетті мекен.
Көненің көзі болған көрікті қала
Жазса Тарас Днепрді,
Жазса Пушкин Еділді.
Неге маған жырламасқа,
Сырда туған елімді.-Әбділда ТӘЖІБАЕВ

Иә, қызылордалықтар сырғып аққан Сырымен мақтанады. Сырдарияның бүгіп жатқан сыры да мол сынды. Ол көне грек тілінде Яксарт деп аталса, ортағасырлық мұсылман жазбаларында өзен жұмақтағы төрт өзеннің бірінің атымен Сейхун деп аталған. Тарихшылар¬дың айтуынша, Ескен¬дір Зұлқарнайынның жаулап алған жерлерінің солтүстік шекарасы Сырдария өзені арқылы өткен екен. Міне, сан тарихтың куәсі болған Сыр өзені – бүгінде барша Алаштың мақтанышы. Сырдың бойын жағалап, сыр бөліссең, Сыр сенің сырыңды ұғар сырласың, мұңыңды шағар мұңдасың, тіпті жаныңа медеу жолдасың да бола алады. Ендеше, қай-қайсысыңыздың болмасын Сырға жолыңыз түссе, Сыр суымен сырласыңыз. Қимастықпен қоштасарыңыз анық.

title: Ғылыми жоба