extracted_text:
Оқыту қазақ тілді емес
топтарына арналған
 оқу құралы І.Әлеуметтіктұрмыстық ая
Менің отбасым:отбасы бюджеті
ОТБАСЫ
Отбасы – адам баласының алтын діңгегі. Өйткені адам ең алғаш дүниеге
келген   сәтінен   бастап,   отбасында   ер   жетіп,   тәрбиеленеді.   Сондықтан   да
отбасы – адамзаттың аса қажетті, әрі қасиетті алтын мектебі.
Отбасының   адамзат   ұрпағына   деген   ықпалы   мен   әсер   күшін   өмірдегі
басқа еш нәрсенің күшімен салыстыруға болмайды. Өйткені атаананың балаға
деген   тәрбиесінің   орнын   еш   нәрсе   толтыра   алар   емес.   «Ел   болам   десең,
бесігіңді түзе» – деген нақыл сөз отбасы тәрбиесінің маңызын айқындап тұр
емес пе?
Отбасы мүшелерінің жас шамасы әртүрлі болса да, олардың арасында
  мақсат   ынтымақтастығы   бар.
бірбірімен   рухани   жақындығы,
Атақты қазақ ақыны Қасым Аманжолов өзінің жарына арнаған бір өлеңінде:
Отбасы – шағын мемлекет,
Мен – президент, сен – премьер,  дегені бар.
Шынында, отбасы – ол да бір шағын мемлекет. Әр мемлекеттің өзіне тән
өндірісі  мен  өнім   бөлісі,  сыртқы   және   ішкі  саясаты,  кірісшығыс   бюджеті,
қастерлеп   ұстанатын   рәміздері,   т.б.   болатыны   сияқты,   әр   отбасы   болмыс
тіршілігінің де соған ұқсас жақтары бар, оның жаратылысы да басшылық пен
қосшылықты   қажет   етеді.   Сондықтан   отбасының   құрылымына   зор   маңыз
беріліп, мәнін қорғаған, отбасының арнамысын сақтауға, сырын шашпауға,
мүшелерін   бірбіріне   қатысты   адалдыққа   тәрбиелеген.   «Отан   отбасынан
басталады» деген сөздің мәнісі де осында.
Сөздік:
Жақындары – близкие (родственники)
Шыр етіп дүниеге келген сәт – с момента рождения
Өзіне тән – присущая себе
Болмыстірішілігі – повседневное бытие, жизнь
Қосшылықты қажет етеді – здесь: требует поддержку
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен сөз тудырушы жұрнақтар арқылы жасалған зат есімдерді теріп
жаз.
2. «Отбасы – шағын мемлекет, Мен – президент, сен – премьер», «Отан отбасынан басталады» деген
нақыл   сөздердің   мағынасын   түсініп,   мазмұнын   өз   сөздеріңмен   айтып
беріңдер.
3. Өз отбасыларың туралы әңгімелеп беріңдер.
ОТБАСЫ БЮДЖЕТІ
Отбасы   бюджеті   дегеніміз   не?   Отбасы   бюджеті – уақыт бірлігіне   (ай,
жылға) шаққандағы отбасының кірісі мен шығысының жиынтығы.
Қаржы   кеңесшілері   отбасы   бюджетін   құруда   негізгі   үш   үлгіні
белгілейді: тәуелсіз, ынтымақтас және ортақ.
Отбасы бюджеті: тәуелсіз үлгі
Тәуелсіз   үлгіде   отбасы   мүшелері   тапқан   ақшаларын   өздерінің
еріктерімен жұмсайды. Мұндай үлгі кімде табыс деңгейі тең болса, бірбірінің
тәуелсіздігін   сыйласа   және   отбасылық   өмірді   жаңадан   бастап   жатқандарға
қолайлы.   Егер   отбасында   бір   ортақ   шығындарды   төлеп   тастау   қажеттігі
туындап жатса, онда олар жиналып төлейді.
Отбасы бюджеті: ынтымақтастық үлгі
Ынтымақтастық үлгі бойынша отбасы мүшелері «ортақ қазан» құрады.
Сонымен қатар отбасында кім көбірек ақша тауып жатса, онда сол тиісінше
көбірек ақшаны бөлуі тиіс. Мұндай үлгі көбінесе ерлізайыптылардың біреуі
басқасынан   ақшаны   көп   тауып   жатқандарға   қолайлы.   Егер   де   күйеуінің
жалақысы әйелінен бір жарым есеге асып жатса, онда ол отбасы «қазанына»
бір жарым есе артық салуы керек.
Отбасы бюджеті: ортақ бюджеттің үлгісі
Отбасылық   ортақ   бюджет   дегеніміз   ол   қаржылық   тәуелсіздіктен
толықтай   арылу   емес.   Дегенмен   отбасының   әрбір   мүшесінде   өз   ықылас,
қалаулары   бар   және   ол   қалауларды   екінші   жұбының   келісімінсізақ
қанағаттауға хақысы бар.
Сөздік:
Кіріс – доход
Шығыс – расход
Жиынтық – свод, коллекция, набор, группа
Қаржы кеңесшілері – финансовые советники
Тәуелсіз – независимый
Ынтымақтас – солидарный
Ортақ – общий
           Ықылас – интерес
           Қалаулары – желания Тапсырмалар:
1. Мәтіннен   үстеулер   мен   есімдіктерді   тауып,   олармен   сөйлем
құрастырыңдар.
2. Мәтіннен   модаль   сөздерді   тауып,   тақырыпқа   байланысты   ережелер
құрастырыңдар.
3. Өз   отбасыларыңда   бюджет   қалай   қалыптасатыны   туралы   әңгіме
құраңдар.
4. Қарапайым отбасының айлық кірісі орта есеппен 120 мың  теңге делік.
Осы қаражатты қалай жұмсайсыңдар.
ОТБАСЫЛЫҚ БЮДЖЕТТІҢ ТҮРЛЕРІ
Дәстүрлі   түрде   бюджеттің   үш   түрі   бар   деп   саналады:   бірлескен,
бірлескенжеке   және   жеке   бюджет.   Бюджеттің   түрін   таңдауда   отбасы
мүшелерінің барлығының пікірі ескерілуі тиіс. Әйтпесе кикілжіңдер туындауы
мүмкін.
Отбасылық   бюджеттің   ең   кең   тараған   түріне   бірлескен   түрі   жатады.
Отбасылық бюджеттің бұл түрін әдетте табыс деңгейі тең болмаса зайыбы
жартылай   немесе   толықтай   күйеуінің   асырауында   болатын   жұптар
пайдаланады.   Мұндайда   ерлізайыптылар   қолда   бар   соманы   қалай   жұмсау
керектігін   бірігіп   шешеді   және   келешек   шығындарды   талқылап,   бюджетті
бірлесіп   жоспарлайды.   Жеке   бюджет   түрінде   ерлізайыптылар,   керісінше,
бюджеттерін дербес түрде құрастырады. Бюджеттің бірлескенжеке түрінде
ерлізайыптылар үй шығындарын бірге көтереді, бірақ одан қалған ақшаларын
әркім өз қажеттілігіне жұмсайды.
Сөздік:
Бірлескен – совместный
Пікір – мнение
Кикілжіңдер – разногласия
Зайыбы – супруга
Дербес – самостоятельно, индивидуально
Ерлізайыптылар – супруги
Тапсырмалар:
1. Мәтінде берілген мына сөйлемге синтаксистік талдау жасаңдар: Бюджеттің   бірлескенжеке   түрінде   ерлізайыптылар   үй   шығындарын
бірге   көтереді,   бірақ   одан   қалған   ақшаларын   әркім   өз   қажеттілігіне
жұмсайды.
2. Мәтінге сұрақтар қойып, мазмұнын баяндаңдар.
3. Отбасылық бюджеттің көрсетілген түрлері сенің отбасыңда бар ма?
4. Бюджеттің ....... түрі тиімді деп ойлаймын. Себебі ....
Өз пікірлеріңді білдіріңдер.
ШЫҒЫНДАР МЕН КІРІСТЕРДІ ЕСЕПКЕ АЛУ
«Бюджет»   сөзі   тікелей   аударғанда   «әмиян»   деген   сөзді   береді.
Тұрмыстық деңгейде бұл сөз ақша шығыстары мен кірістерін есепке алуды
білдіреді. Бюджет екі бөлікке бөлінеді — кіріс және шығыс. Қаржылық әл
ауқатқа жетудегі ең маңызды қадам – іс жүзіндегі жасалынған шығындардың
көлемін   анықтау.   Біріншіден,   отбасының   барлық   шығындарын   анықтап,
оларды топтастыра білу қажет: қажетті шығындар мен уақытша шығындар.
Кейініректе   бірінші   санаттың   шығындарынан   азықтану,   коммуналдық
қызметтер,   көлік,   балаларды   оқыту   сияқты   отбасылық   бюджеттің   негізгі
көрсеткіштері қалыптастырылады. Уақытша сипаттағы шығындарға жоспарлы
(аяқкиім жөндеу, туыстарға сыйлық алу, күтпеген жағдайлар) және уақытша
«көңілкүйді
  көтеретін»   жоспарланбаған   шығындар   жатқызылады.
Шығындардың   соңғы   аталған   түрлерін   біртіндеп   қысқарта   бастау   қажет,
себебі олар отбасылық бюджетке орны толмайтын нұқсан келтіріп жатады.
Сен өз отбасыңдағы шығындарды нақты білетін болсаң, оларды жоспарлап
үйренесің,   соның   нәтижесінде   әрқашанда   бір   соманың   қалуын   қамтамасыз
ететін боласың.
Тапсырмалар:
1. Мәтінге сөздік құрастырыңдар.
2. Мәтінді екі жазба күнделігі бойынша топтастырыңдар:
Тірек сөздер
Мазмұнын ашу
3. Бүгінгі күнде отбасының кірісі мен шығысының тепетеңдігі сақтала ма? Өз
пікіріңді дәлелде. МЕНІҢ ОТБАСЫМНЫҢ БЮДЖЕТІ
  Әкем   бюджеттік   ұйымда   жұмыс   істейді.   Анам   базарда   еңбек   етеді.

Табысымыз орташа. Отбасымызда үш бала бар. Жақсы өмір сүру үшін ата
анам көп жұмыс істейді. Жалақыны үнемдеп жұмсаймыз. Керекті заттарды
алдын ала жоспарлап аламыз. Азықтүлікке кірістің 30 пайызын жұмсаймыз.
Киімге жалақының 20 пайызын жұмсаймыз. Балалардың киімі арзан емес. Ата
анам   балаларға   ыңғайлы   және   ұнайтын   киім   алады.   Сапалы   киім   қымбат.
Сондықтан киім алу үшін алдын ала жоспар құрады.
Біз   азықтүлікті   супермаркеттен   аламыз.   Үйдің   қасында   «Ардагер»
супермаркеті   бар.   Онда   керекті   заттың   бәрі   бар   және   арзан.   Көкөністерді
базардан аламыз. Базарға екіүш аптада бір рет барамыз. Онда көкөністердің
түрлері өте көп және арзан. Төмендегі жаңа сөздердің аудармасын сөздіктен тауып, сөздік дәптеріңе
жаз.
   Пайыз –                           Күнделікті шығындар
Қызмет –                         Жұмсау, жарату
Шығыс –
Тапсырмалар: 1. Диалогты  толықтырып, өзара сөйлесіңдер.
...
 Отбасыңыздың айлық табысы қанша?

 Ақшаны үнемдеп жұмсайсыңдар ма?

 Қандай азықтүлікті жиі пайдаланасыңдар?

 Керекті заттарды алуды алдын ала жоспарлайсыңдар ма?

...
...
...
2. Деңгейлік тапсырмаларды орындаңдар.
ІІІ деңгей
Сөзжасамды   есте   сақтап,   мәтінде   берілген   етістіктердің   жасалу   жолын
түсіндіріңдер, сөйлем құраңдар.
Есеп (счет) +  те + у = есептеу (подсчитать)
Үнем (экономия) + де + у = үнемдеу (сэкономить)
II деңгей
Отбасының кірістері мен шығыстарының кестесін толтырыңдар.
I деңгей
Сауда   үйінің   азықтүлік   дүкенінен   айырмашылығы   неде?   Өз   ойларыңды
дәлелдеңдер.
МЕНІҢ ОТБАСЫМ Әрбір жасөспірімнің қалыптасуында екі үлкен фактор маңызды рөл
атқаратыны   белгілі.   Біріншісі:  өз   үйі,   отбасы.   Екіншісі:  өскен   ортасы,
оқитын   мектебі.   Бала   атаанасын   саналы   түрде   құрметтесе,   олардың
алдында инабатты болса, қалған жерде осы қасиет сақталар еді. Өз атаанасын
құрметтейтін, жақсы қасиеттерді бойына сіңіріп, жүрегіне ұялатқан ұрпақтан
еш   жамандық   күтуге   болмайды.   Өзінің   перзенттік   борышын   түсінбей,   ата
анасын жерге қаратып, көкірегін қарс айырғандар қазір жиі кездеседі.
Ал менің отбасымда осыған ерекше көңіл бөлінеді. Отбасымда ............
Сөздік:
Жасөспірім – подросток
Инабатты – воспитанный
Қасиет – качество
Бойына сіңіріп – здесь: воспитал в себе
Жүрегіне ұялтқан – здесь: вобрал в себя, внедрил в себе
Жерге қаратып – позорить
Көкірегін қарс айырғандар – те, которые не ценят
Тапсырмалар:
1. Тақырып бойынша мәтінді өздерің аяқтаңдар. Мәтінде өз отбасыңның
мүшелері   кімдер,
  қайда   жұмыс   атқаратыны,
отбасыларыңда қалыптасқан қандай салтдәстүрлер бар екендігі туралы
мәлімдеңдер.
  олар   нешеде,
2. Өз отбасыңның генеологиялық ағашының сызбасын жасаңдар.
3. Отбасы туралы мақалмәтелдер тауып, жаттап алыңдар.
4. Мәтіннің бірінші бөлігіндегі сөз таптарын анықтаңдар.
Үлгі:   әрбір   –   есімдік,   жасөспірімнің   –   ілік   септігіндегі   зат   есім,
қалыптасуында – затталған етістік, екі – есептік сан есім, үлкен –
сапалық сын есім, фактор – атау септігіндегі зат есім..... ОТБАСЫ СЫЙЛАСТЫҒЫ
 «Ұяда не көрсең, ұшқанда, соны ілерсің», «Анасына қарап, қызын ал»,
деп,   халық   бәрін   бастан   кешіп,   сынақтан   өткізгендіктен   айтқан.
Қазақ   отбасында   әуелі   әке,   содан   кейін   шеше,   бұлар   –   отбасы   мектебінің
ұстаздары болады. Әке мен шешенің баласына қоятын ең бірінші басты талап
тілектері   –   баланың   «әдепті   бала»   болып   өсуі.   Сондықтан   қазақ   жанұясы
әрдайым:   «Әдепті   бол,   тәрбиесіздік   етпе,   көргенсіз   болма»   деген   сияқты
сөздерді
өсірген.
«Тәрбие басы – әдептілік» деп білген атаана әуелі баласына өздерін сыйлап
құрметтеуді,   өзгелерге,   әсіресе   үлкендерге,   сыпайылық   танытуды,   ешкімді
мұқатпауды   үйреткен.   Сонымен   қатар,   балаларының   еразамат   болып,
халқына еңбек етулерін басты міндет етіп қойған.
балаларының
құйып

құлағына

Отбасының ұйытқысы, берекесі, мейіршапағат көзі – әйел. Әйелдің бұл
рөлі   отағасының   жамағатына,   балашағаның   анаға   деген   сүйіспеншілігімен,
қамқорлығымен, ана жанын қасқабағынан, жанарынан танығыштықпен нығая,
биіктей береді.
Әйелдің еріне қарымқатынасы балалардың әкеге көзқарасының сипатын
анықтайтыны   берік   есте   болуға   тиіс.   Мұның   өзі,  бір   жағынан,   үй   ішіндегі
әдептің бастау көзі екені анық. Демек, балалар үшін әке беделі аналарының
сөзі, ісқимылы, қасқабағы арқылы қалыптасады. Мысалы, ерлізайыптылар
балалар   көзінше   бірбіріне   қатты,   балағат   сөздер   айтыспақ   түгіл,   дауыс
көтеріп, керісуге тиіс емес. Олай еткенде, өз беделдерін жоғалтудың, бала
шағаның жүрегін шошытып, зәресін ұшырудың үстіне, олардың жанына кейін
өздері үй болғанда, алдарынан шығатын жаман әдеттің ұрығын егеді.

Сөздік:
Құлағына құйып өсірген – здесь: воспитывали с детства
Мұқатпау – не унижать
Жамағат – родня
Ұрығын егеді – сеять
Тапсырмалар:
1.   Мәтінде   берілген   зат   есімдердің   құрамына   назар   аударып,   тізбекті
толтырыңдар.
Бір сөзден
Бірігу арқылы
Бірнеше сөзден
Қосарлану арқылы
Тіркесу арқылы
2. Мәтінді бірнеше бөлікке бөліп, әр  бөлігіне тақырып қойыңдар.
3. Мәтіннен синоним, антоним, омоним болатын сөздер мен сөз тіркестерін
табыңдар. 4. Мәтінде берілген нақыл сөздерді теріп жазып алыңдар және мағынасын өз
сөздеріңмен түсіндіріңдер.
5. Мәтінге бес жол өлең (синквейн) құрастырыңдар.
БАЛА  ТӘРБИЕСІ  ТУРАЛЫ
                 Халқымыз  атабабаларымыздың   ғасырлар   бойы  жинақталған   өмір
тәжірибесін, бай, рухани қазынасын жас ұрпақты тәрбиелеуге пайдаланған.
«Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер» дегендей, отбасында
ұлдар әкелері немесе аталарының бойындағы қасиет пен өнерін үйреніп өскен.
Шығармашылықта,   ақындықта   танылған   жас   баланың   тәрбиесіне   аса   назар
аударылған. Ата өнерін ұрпағының қууы, оны мирас етуі қазақ отбасыларында
жиі кездесетін дәстүр. Билік, батырлық, әншілік, серілік, мергендік, аңшылық,
зергерлік сияқты атабаба өнерін жеті атасына дейін жалғастырған әулеттер
қазір де баршылық.
«Әкеге   қарап   ұл   өсер,   шешеге   қарап   қыз   өсер»   дейтін   қазақ   қыз
балаларының тәрбиесіне аса үлкен назар аударды. Кәмелетке толғанға дейін
бойжеткен   болашақ   отбасы   өмірінің   басты   міндеттерінен   сабақ   алды.   Ол
ерінің   адал   жары,   ана   болу,   отбасы   беріктігін   сақтаушы   қызметіне,
шаруашылықтың барлық жақтарын игеріп жүргізуге, қонақты лайықты қарсы
алуға, туыстарын сыйлап қадірлеуге дайындық тәрбиесі. Көргенді отбасылары
қыз баланы «қонақ» деп мәпелеп, қадірлеп өсірген. Қыз баланың тәрбиесіне ең
бірінші анасы жауапты болған. Сондықтан қазақ «Шешесіне қарап қызын ал» –
деген.
Сөздік:
Мирас ету – взять в наследство
Әулет – династия
Ері – муж
Игеріп жүргізу – вести
Лайықты – достойно
Көргенді – воспитанная, примерная
Тапсырмалар:
1.  Мәтіннен   етістіктің   өткен   шақта   берілген   формаларын   анықтап,   жасалу
жолын түсіндіріңдер.
2. Мәтіндегі  етістіктерді осы шақта, келер шақтарда өзгертіп, оқыңдар.
3. Мәтіннен сөз тудырушы жұрнақтар арқылы жасалған зат есімдерді тауып,
құрамын анықтаңдар.
4. «Қыз бала – қонақ» ұғымын қалай түсіндіруге болады?
5. Мәтінге сұрақтар қойып, өзара сұхбат құрыңдар. АТААНАНЫҢ БОРЫШ
Қазақстан Республикасы Ата Заңының 27-бап, 2-тармағында
«Балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу –
ата-ананың табиғи құқығы, әрi парызы» делiнсе, «Қазақстан
–2030» бағдарламасында «Әкелер мен аналардың, аталар
мен әжелердiң өз балалары мен немерелерi алдындағы
жауапкершiлiгiн күнделiктi есте ұстауға тиiспiз. Бiз өз
балаларымыз бен немерелерiмiздi сонау алыс болашақта,
олар бiздiң жасымызға жеткен кезде қандай күйде көргiмiз
келедi…» делiнiп, ұрпақ тағдыры айтылады.
Бала   тәрбиесiнде   отбасының   орны   ерекше.   Оны   қоғамдық   тәрбиенiң
қандай саласы болса да алмастыра алмайды. Отбасының негiзi баланы өмiрге
келтiру ғана емес, оған мәдениәлеуметтiк ортаның құндылығын қабылдату,
ұрпақтың, атабабалардың, ұлылардың ақылкеңес тәжiрибесiн бойына сiңiру,
қоршаған   орта,   адамзатқа,   өз   қоғамына   пайдалы   етiп   тәрбиелеу.   Үлкен
ұрпақтың тәжiрибесi, өмiрдегi беделi, ақылкеңестерi, атаананың өз борышын
мүлтiксiз   орындауы,   бiрбiрiн   құрметтеуi   –   үлкен   тәрбие   мектебi.   Бала
дүниеге   келген   күннен   бастап   атаананың   ықпалында   болып,   өмiрге   бағыт
берушi тәрбие мектебiнен нәр алады.
Атааналар балаларының жеке ерекшелiктерiн жас күннен танып, соған
қарай   бағытбағдар,   тәрбие   берудiң   маңызы   ерекше.   Атаана   балаларына
жақсы тәрбие беруде қоғам алдында жауапты. Сыйластық, түсiнiстiк, үлкен
жауапкершiлiк сезiмдерi бар отбасы – бақытты отбасы. Бақытты отбасында
ғана атаана және олардың балаларының өзара қатынасы мазмұнды, берiлген
тәрбие сiңiмдi және негiздi.
Сөздік:
Жауапкершілік – ответственность
Алмастыра алмайды – не заменит
Сала – сфера, отрасль
Құндылық – ценность
Бойына сіңіру – здесь: воспитать
Ықпал – влияние
Тапсырмалар: 1. Мәтіннен сапалық және қатыстық сын есімдерді теріп жазыңдар және
олармен сөз тіркестерін құрастырыңдар.
2. Көптік жалғаулы сөздерді теріп жазып, Үндестік заңын түсіндіріңдер.
3. Кестеде берілген сөздер мен сөз тіркестерін сәйкестендіріңдер:
қоғам алдында
Бақытты
Сіңімді
атаананың
Отбасының
Қоғамдық
мәдениәлеуметтік
бірбірін құрметтеуі
Материалдық
Сыныптас
қамтамасыз етуге
қоғам алдында
өзара қатынасы
Инабаттылық
Құндылығын
тәрбие
орта
тәрбие мектебі
жағдай
жауапты
қабылдату
жолдастары
борышты
тәрбие
жауапты
мазмұнды
табиғи құқығы
көрсету
орны ерекше
отбасы
4. Мәтінге сұрақтар қойып, мазмұнын әңгімелеңдер
БАЛАНЫҢ МІНДЕТІ
      Қоғамдық қарымқатынастың бір бөлшегі – отбасындағы қарымқатынас.
Сондықтан отбасында атаана ерекше құрметтелген. Олардың тікелей үрім
бұтақтары атааналарын қартайғанда қамқорлыққа алуға міндетті болған. Әке
– отбасының тірегі. Үйдегі бар істі ер адам басқарып отыруға тиіс. Отбасы
мүшелері әкені тыңдайды. Отбасын қаржымен қамтамасыз ету – ер адамның
міндеті. Ананың орны да ерекше. Әке де, балалар да ананы сыйлайды. Әйел
адамның жұмысы – бала тәрбиелеу, отбасын тамақтандыру, үйді таза ұстау.
Балалар да жас кезінен отбасы жұмыстарына икемделуі керек. Отбасының
ауызбірлігі,   ынтымағы   әйелге   де,   ер   адамға   да   байланысты.   Балалар
үлкендерді сыйлап, олардың айтқандарын есте сақтап, орындап отыруға тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциясында атааналар мен олардан
тараған   балалардың   құқықтық   қарымқатынастары   заңды   түрде   бекітіліп,
өркениетті   жолдармен   қорғалады.   Атаана   балаларының   тәлімтәрбиесіне
қаншалықты   жауапты   болса,   балалар   да   кейін   әкешешелері   қартайған
шағында қамқорлық жасауға міндетті. Үлкенді сыйлау, кішіге қамқоршы болу
– баланың қай уақытта, қандай жаста, қандай дәрежеде болса да, ең басты
міндеті болып табылады. Сөздік:
қарымқатынас – отношения
дәлелдеу – доказывать
имандылық – духовность, мораль
үрімбұтақ – потомство
қамқорлық – защита
қамтамасыз ету – обеспечить
өркениет – цивилизация
икемді – приспособленный
ауызбірлік – взаимопонимание,
согласие, единство
құқықтық – правовой
Тапсырмалар:
1. Жаңа сөздермен сөз тіркестерін, сөйлемдер құрастырып жазыңдар.
2. Сөйлемге синтаксистік талдау жасаңдар:
Атаана балаларының тәлімтәрбиесіне қаншалықты жауапты болса,
балалар да кейін әкешешелері қартайған шағында қамқорлық жасауға
міндетті.
3. Сөздердің синонимін анықтаңдар: отбасы, атаана, сыйлау.
4. Мына кестені толтырыңдар:
 Атаана не істейді? (атаана борышы) Бала не істеу керек? (бала борышы)
1. Балам жақсы адам болып өссе
1. Әкешешесін ренжітпеу
екен деп тілейді.
керек.
2.
3.
4.
5.
2.
3.
4.
5.
АҒА СӨЗІ
... Адам қоғамы қолдан жасалған бақша емес, ну орман сияқты. Аралас
өскен қарағай, қайың, терек, шынар, мойыл, тал... Мал баласын бауырында
өсіреді,   ағаш   біткен   тұқымын   ығына   қарай   төгеді.  Адам   баласы   анасының
құшағында,   қоғамның   шылауында   өседі.   Аға   буынның   жауаптылығы   да
осында.
Мен ойлы, өнерлі де үміт ететін жастарға тілек айтқым келеді. «Сын
түзелмей, мін түзелмейді» дейтін қағидамыз бар. ... Менің үлкен бір арманым
бойынша, бірінші жолдастық, бірінші достық, бірінші әділ сөз болу керек...
Жастарды ерте қартайтпауымыз керек. Балғын шақтың өз сұлулығы бар,
өз қызуы, ұшқырлығы бар.
В.Г.Короленконың   алғашқы   әңгімелерімен   танысқаннан   кейінақ
А.П.Чехов: «Мұндай жаспен (парень) қатар жүру түгіл, соңына еріп жүрудің
өзі қандай қуаныш!» деген.
Ғ.Мүсірепов.
Тапсырмалар: 1.
 «Қазақ тіліндегі септіктердің мағыналары. Қазақ тіліндегі септіктердің
сұрақтары мен жалғаулары»  тақырыптарына ақпарат беріңдер.
2. Мәтінді   түсініп   оқып,   бөліктерге   бөліңдер,   әр   бөлікке   тақырып
қойыңдар.
3. Мәтіннің мазмұны бойынша аға жазушы кейінгі жастарға қандай кеңес
айтқанын өз сөздеріңмен түсіндіріңдер.
4. Мәтіннен   ағаш   атауларын   тауып,   соларды   қатыстырып   сөйлемдер
құрастырыңдар.
5. Мәтіннен   меншікті,   мекенжайды,   бағытты   білдіретін   сөздерді   тауып,
септік түрлерін анықтаңдар.
6. Мәтіннен септелген сөздерді тауып, септік түрлерін анықтаңдар.
ҮЙ ТӨЛЕМІНІҢ ТҮБІРТЕГІН ТОЛТЫРУ
Үй (коммуналдық) төлемдері  – елді мекендерге мамандандырылған
мемлекеттік   және   жергілікті   (муниципальдік)   кәсіпорындар   көрсететін
коммуналдық   қызметтердің   төлемақысы.   Мұндай   қызметтерге   электрмен,
жылумен, сумен, газбен жабдықтау жатады.
Сөздік:
Түбіртек – квитанция, чек
Мамандандырылған – специализированный
Жергілікті – местный
Төлемақы – оплата
Жабдықтау – снабжение
Тапсырмалар:
1. Отбасыларың төлейтін коммуналдық қызмет түбіртектерін алып, оны
толтыру үшін қандай ақпарат қажет екендігін анықтаңдар.
2. Коммуналдық қызметтерді қайда төлейді?
3. «Коммуналдық қызмет төлеу» рөлдік ойынын ұйымдастырыңдар.
4. Сан есімдердің түрлерін естеріңе түсіріп, мысалдар келтіріңдер.
ОТБАСЫ ТУРАЛЫ МАҚАЛМӘТЕЛДЕР, НАҚЫЛ СӨЗДЕР
 Қарға тамырды қазақпыз. Сұраса келе қарын бөле болып шығамыз.
 Өз жұртың – күншіл,
Нағашы жұртың – сыншыл,
Қайын жұртың  міншіл келеді.
 Қартың болса, жазып қойған хатпен тең.
 Немере етін жеп, сүйегін қалдырады.
 Өз балаңды өскенше бағасың,
Немереңді өлгенше бағасың.
 Екі аяқтыда бажа тату, төрт аяқтыда бота тату.
 Еркек сергек ұйықтаса, ырыс бітеді,
Әйел сергек ұйықтаса, жұмыс бітеді.
 Ағасы бардың жағасы бар,
Інісі бардың тынысы бар.
 Ұлың өссе, ұлы жақсымен ауылдас бол
Қызың өссе, қызы жақсымен ауылдас бол.
 Ағаның үйі – ақ жайлау.
 Қонақ асыңа емес қабаққасыңа риза.
 Қонақ жаман болса, үй иесі қалдырады,
Үй иесі жаман болса, қонақ қыдырады.
 Келінің жаман болса, ұлыңнан көр.
Күйеуің жаман болса, қызыңнан көр. Тапсырмалар:
1. Әр мақалды қалай түсінгеніңді өз сөзіңмен жеткізіңдер.
2. Берілген   мақалмәтелдерде   туыстық   атауларды   анықтап,   сөйлем
құраңдар.
3. Мақалмәтелдерде   антоним,   синоним,   омоним   болатын   сөздерді
табыңдар.
4. Берілген   мақалмәтелдің   бірінің   мазмұнын   ашып,   шағын   шығарма
жазыңдар (1012 сөйлемнен кем емес).
НӘТИЖЕ. ОТБАСЫ ТУРАЛЫ
Тапсырмалар:
1.   Бір   үйде жүз   туыс   бірге   тұрыпты.   Бәрі   өздеріне   жүктелген   міндетті,
тапсырған жұмысты атқарып, татутәтті тұрыпты. Мұны көрген көршісі келіп:
 Біз бір үйдегі 23 адам тату тұра алмаймыз, ал 100 туыс адам қалай тату
тұрасындар?  депті. Осының себебі неде деп ойлайсыңдар? Берілген сұраққа
толық жауап беру үшін, мәтінді жатқа айтып, сосын жауабын беріңдер.
2.   Отбасы   туралы   қарастырылған   тақырыптардың   қайсы   ерекше   әсер
қалдырды? Неліктен?
3. «Адам баласы анасының құшағында өседі» деген сөйлемнің мағынасын өз
сөздеріңмен түсіндіріңдер.

4. «Фонетика», «Септіктер», «Сөз таптары», «Сөз құрамы» атты командаларға
жеребе арқылы бөлініп, осы тақырыптардың ерекшеліктерін атап өтіңдер.
5. Берілген мақалмәтелдер аяқтаңдар:
Ел болам десең, ...
Отан ...
Ұяда не көрсең, ұшқанда, ...
Тәрбие басы – ...
Әкеге қарап ұл өсер, ...
6. «Менің болашақ отбасым» тақырыбына суретті әңгіме құрастырыңдар.
7.  «Әр   ұлттың   отбасы   тәрбиесінің   ерекшеліктері»   тақырыбына   рефераттар
жазып, қорғаңдар. Біз қонақ күтеміз
ҚАЗАҚ – ҚОНАҚЖАЙ ХАЛЫҚ
        Қазақ – ежелден қонақ десе ішкен асын жерге қоятын халық.
          Қонақты үй иесі қарсы алып, есікті өзі ашып, үйге енгізіп, соңынан өзі
кіріп есікті жабады. Бұл – қонақпен еріп келген «құт», «ырыс» бірге кірсін
дегені. Ал қонақты шығарып саларда, есікті қонақтарға аштырып, соңынан өзі
жауып шығатын болған. Осы күндегідей қонақтарға есікті ашып, іштен жауып
алу деген болмаған.
                 Қазақ халқы қонақтарды «арнайы қонақ» (қонақ), «құдайы қонақ»
(жолаушылап   келіп,  түстеніп  не  бір күн түнеп  шығатын   қонақ), «қыдырма
қонақ» (алыстағы  ағайын, туған  туыстарын   арнайы  іздеп  келіп, бір  немесе
бірнеше күн олардың сыйкұрметін көріп қайтатын қонақ), «қылғыма қонақ»
(қай үйден түтін шықса, қай үйге қонақ келсе, соны андып жүріп келе қалатын
сүйкімсіз қонақ) деп бөлген.
          Келген қонақтармен жөн сұрасқаннан кейін үй иесі қонағына ең жақсы
тамақтарын   беріп,   риза   етуге   тырысады.   Ең   алдымен   қонақтарға   сусын
(қымыз,   шұбат   және   басқа)   беріледі.   Содан   кейін   шай   ішіледі.   Шайды
дәмділеп құю, қонақтарға орнымен сыйсыяпат көрсету сол үйдегі әйелдер
мен бойжеткен қызға үлкен сын болған. Шайды дәмділеп құйып бере алмаған
бойжеткен қыз тәрбиесіз саналып, әңгімеге ұшыраған. Шай   ішілген   соң   асқа   дейін   қонақтардың   көңілді   отыруына,   яғни
олардың бабын табуға үй иесі бар жағдайды жасайды. Ол үшін үй иесі әңгіме
дүкен құрып, қонақпен бірге отырады. Реті келсе, ауылдағы әнші, күйшілерді
шақыртып, әңгіме арасында қонақтардың көңілін көтереді.
         Үй иесінің балалары да аяғынан тік тұрып қонақтарға қызмет көрсетеді.
Қонақ күту – халқымыздың ең жауапты ісі.
Тапсырмалар:
1. Мәтінді түсініп оқыңдар, сөздік жасаңдар.
2. Мәтінді бөліктерге бөліп, әр бөлікке тақырып қойыңдар.
3. Мәтіндегі  етістіктерді   теріп жазып, оның  райларын  анықтаңдар  және
оларды бұйрық райда өзгертіңдер.
4. Қазақ   халқының   қонақжайлығына   куә   болған   жағдайды   мысалға
келтіріп, әңгімелеңдер.
ҚОНАҚ КЕЛСЕ – ҚҰТ
Атабабамыздың   ежелден   келе   жатқан   игі   дәстүрлерінің   бірі   –
қонақжайлық. Қандай жағдайда да «құдайы қонақпын» деп келген адамды
кеудесінен   итермей,   жылы   шыраймен   қарсы   алып,   «қолдағы   барымен»
дегендей,   шамасы   келгенше   сыйқұрметін   көрсетіп   аттандыру   әркімнің
парызы сияқты болатын. Қонақ болуы үшін оның таныс болуы шарт емес.
Әрбір жолаушы кезкелген қазақ үйінде қонақасын «бөлінбеген еншім» деп
талап етуге ерікті болған.
Қонақасыны   «бөлінбеген   енші»   деудің   өзі   қазақ   арасына   кең   тарап,
дәстүрге   айналып   қалыптасқан   халық   жорасы.   Бұл   дәстүрдің   шығу   тегін
халық   аңызы   Алаша   ханның   атымен   байланыстырады.   Қартайған   шағында
Алаша хан бар малмүлкін теңдей төрт бөлікке бөліп, үш бөлікті үш баласы
Ұлы, Орта және Кіші жүзге беріп, төртінші бөлікті қонақ сыбағасы болсын
деп, үшеуінің ортақ меншігіне қалдырыпты.
Қазақ «Қырықтың бірі қыдыр» дейді. Бұл қонақты кума, оның шарапаты
тиеді,   бірінен   болмаса   екіншісінен   құт   келеді   деп   есептегендіктен   болса
керек. «Қонақты қуа берсең құт қашады» деу де содан. Қазақтың дәстүрі бойынша қонақ үй иесінің қамқорлығында болуы керек. Қонақ болып отырған
адам   ол   үйдің   жауы   болса   да   өз   үйінде   оған   өзі   түгіл   басқаға   да   қиянат
жасатпайды. «Өз үйінде таудай дауыңды айтпа» дейді қазақ халқы.
Тапсырмалар:
1. Мәтінге сөздік құрастырыңдар.
2. Мәтінді бөліктерге бөліп, тізбектеп оқыңдар.
3. Мәтіннен ілік, барыс, жатыс септіктеріндегі сөздерді теріп жазып,
мағыналарын түсіндіріңдер.
4. Мәтіннен тірек сөздерді теріп жазып, солардың негізінде мазмұнын
баяндаңдар.
ҚОНАҚҚА ШАҚЫРУ, ҚОНАҚ БОЛУ
              Қонақ деп кімді айтады? Үйге келген мейманды қонақ деп атайды.
Қазақ   халқының   әдепғұрпы   бойынша   үйге   келген   адам   ішке   баса   көктеп
кірмейді, сырттан дауыстап, үйдегілерге белгі береді. Үйге келген қонақтың
міндетті түрде орындайтын ең бірінші шарты – шаңыраққа сәлем беріп кіру.
Түсте келген қонаққа түстік, кешке келген қонаққа үй иесі қонақасын береді.
Қонақтар   жасының   үлкендігі   мен   мәртебесіне   сәйкес   төрден   есікке   қарай
орналасады. Үй иесі болмаса келген қонақ ұсынылған астан дәм татқан соң
басқа, үй иесі бар отбасына барып түнейді.
                       Қонақтың орны – қашанда үйдің төрі. Қонақтар үйге сәлем беріп
(шаңыраққа сәлем беріп) кіргеннен кейін қамшысы мен сырт киімін кереге
басына іліп, аяқ киімін оң жақ босағаға шешіп, төрдегі жаюлы тұрған сырмақ
үстіндегі   көрпеге   барып   отыруға   тиіс.   Өзін   таныстыруға   асықпайды,   үй
ішіндегілер де оның атыжөнін, жұмысын тергеп сұрамауға тиісті. Өйткені ол –   көргенсіздік   болып   саналады.   Келген   қонақ   атыжөнін   айтқанымен,
жұмысын   айтқысы   келмесе,   оны   ешкім   де   жазғырмауға   міндетті.   Осы
қонақтың   үстіне   сырттан   тағы   да   қонақтар   келіп   қалса,   жасы   кішісі   жасы
үлкенге   ығысып   орын   береді.   Қонақ   шөлдеп   келсе,   оған   ең   әуелі   қымыз
ұсынылады,   сосын   барып   шай,   ас   береді.   Бойжеткендер   шыны   аяқты
салдырлатпай   өте   әдептілікпен   шай   құйып   береді,   қонақтардың   әңгімесіне
араласпайды,   оларға   тіктеп   қарамайды,   орынсыз   ыржалақтап   күлмейді.
Мұның   бәрі   ежелгі   заманнан   бері   қонақ   шақырып   күткенде   бұлжытпай
орындалатын әдептер.
Тапсырмалар:
1. Мәтінге сөздік құрастырыңдар.
2.   Мәтіннен   сөз   тудырушы   жұрнақтар   арқылы   жасалған   сөздерді   теріп
жазыңдар.
3. Мәтінге жоспар құрып, мазмұнын әңгімелеңдер.
4. Мәтінге бес жол өлең құрастырыңдар.
5. Мәтіннен тағамдар атауларын тауып, сөйлем құрастырыңдар.

                ҚОНАҚЖАЙЛЫҚҚА ҚАТЫСТЫ САЛТДӘСТҮРЛЕР
                       Қонақасы қазақ үйіне келген қонақты құрметпен қарсы алып, мал
сойып, табақ тартады. Бұл – қонақасы. Ол – жомарттықтың, елдіктің үлкен
белгісі. Үйіне қонақ түскенін мәртебе, бақытқа балаған қазақтар семіз қойын,
басқа   да   малдарының   қадірлі   мүшелерін,   тәтті   тағамдарын   «қонаққа»   деп
әдейі   сақтап   қоятынды.   Яғни,   қонақасы   –   қонаққа   арналған   дәм,   мәзір.
Дәстүрлі   қазақ   қоғамында   үйге   тосын   келген   құдайы   қонаққа,   қалап
шақырылған арнайы қонаққа жас мөлшеріне, туыстық жақындығына, абырой
мәртебесіне қарай сойылған мүшелерінен сыбағалы табақ тартады.
Қонақ кәде
             Қонақпен бірге дастархан басында отырған адамдар көңілді дем алсын
деген   ниетпен   үй   иесінің   қонағына   «қонақ   кәде»   айтыңыз   деп   өтініш жасайтыны бар. Бұл қонақтың өнерін сынайтын, ортаға салуды сұрайтын салт.
Қонақ   «қонақ   кәдеге»   өлең   айтады   немесе   күй   тартады.   Егерде   ол   әнші,
жыршы болса, ауыл адамдары оны 23 күн қонақ етіп, өнерін тамашалап көңіл
көтереді. Барған жерінде қонақ кәдеге өнерін көрсете алмай, ұятты болып
қалмасы   үшін   қазақтар   балаларына   жастайынан   ән,   күй,   жырды   үйретіп,
өнерге баулып өсірген.
Қазан шегелеу
            Бірінбірі жақсы танитын, әзілқалжыңы жарасқан, өзара сыйласатын
адамдар бас қосып, бірінің үйіне бірі барып жатады. Осындайда олар: «Осы
үйдің қазанын шегелей келдік»,  дейді. Үй иесі: «Жақсы болды ғой, қазан
шегелейтін шебер таба алмай отыр едік» деп қонақжайлылық танытады, әйелі
қазанға ет салады, қонақасы береді. «Қазан шегелеу» қонақ бола келдік деген
ұғымды білдіреді.
Тапсырмалар:
1.  Мәтіннен біріккен, қос сөздерді теріп жазып, сөйлемдер құрастырыңдар.
2.  Мәтіннен  етістіктерді   теріп  жазып,  олардан  болымсыз  етістік  жасаңдар.
3. Мәтіндегі сөз тіркестерін сәйкестендіріңдер:
Қонақты
Қонақ
қонаққа
Қадірлі
Тәтті
Дәстүрлі
Құдайы
Сыбағалы
Көңілді
әзілқалжыңы
ырысқұт
қонақ келсе
Көңіл
тоқтатпа
Қоғам
Қонақ
табақ
демалу
көтеру
жарасқан
кәде
ене бергей
тағамдар
арналған дәм, мәзір
мүшелері
құрметпен қарсы алу
ҚАЗАҚТЫҢ ДАСТАРҚАНЫ
Қазақта   дәмтұзды   қоятын   дастарқанды   қатты   қадірлейді.   Бұған
қатысты   «дастарқанды   баспа»   деген   сияқты   көптеген   тыйым   сөз   бар.
Айталық,  «дастарқанды   аттама»,  «дастарқанды   қима,  кеспе»   деп  жатамыз.
Мұның   себебі
  неде?
                 Бұрын бұл арнайы дастарқан матадан дайындалған. Қонақ келгенде
жаятын   қонақтық   дастарқанды   үлкен   етіп,   күнделікті   пайдаланатын
дастарқанды шағындап дегендей, матадан тіккен. Қазақ дастарқанды ешқашан
  неде   екен?   Дастарқанның   қасиеті баспайды, яғни шетін жинап барып өтетін болған. Ол жерге дәмтұз қойылады.
Сол   себепті   де   дастарқан   киелі,   қасиетті.  Қазақта   «дастарқандас   болдық»
деген   сөз   бар.   Бір   рет   дастарқандас   болған   адамдар   келесі   жолы
туысқандардай   шұрқырасып   амандасып   жатады.   Тіпті   адам   бір   рет
дастарқандас болған адамымен ары қарай өмір бойы араласып кетуі мүмкін.
Дастарқанның қасиеті адамдардың бастарын біріктіре алатын тылсым сырға
толы.
         Қазақта дастарқан тозып қалған соң, оны басқа қажетке жаратпаған. Ол
қазақтың   түсінігінде   жоқ,   сондықтан   әбден   тозған   дастарқанды   тек   өртеп
жіберетін   болған.   Өйткені   от   та   –   қасиетті.   Өртелген   дастарқан   күлге
айналады. Қазақ күлді де баспаған ғой. Ал дастарқанның шетін кесу, қию күнә
болып саналады. Бір қарағанға шүберек болып көрінгенімен, онда адамдардың
ниетін, ықыласын бір жерге жинайтын қасиет бар.
Сөздік
Тыйым сөздер – словазапреты
Шеті – здесь: края
Дәмтұз – пища, еда
Дастарқандас – сидели за одним столом
Ілтипат – знак внимания и уважения
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен есімдіктерді теріп жазып, түрлерін анықтаңдар.
2. Мәтіннен сапалық сын есімдерді тауып, олармен сөйлем құрастырыңдар.
3.   Дастарқан   ұғымына   мәтін   бойынша   қорытынды   болатын   5   сөйлем
құрастырыңдар.
4. Мәтінде берілген тыйым сөздерді теріп жазып, мағынасын түсіндіріңдер.
ДӘМНЕН ҮЛКЕН ЕМЕСПІЗ
                         Біздің халқымызда үйге кірген адам асығыс болса да дәм татып
шығады. Келген адам міндетті түрде тізе бүгуі керек. Бұл – қазақтың салты.
Өкінішке   қарай,   бұған   мән   бермей   жүрміз.   Келген   шаруамызды   есіктің
аузында тұрып айтып, тұра жөнелетінді әдетке айналдырдық. Әсіресе, жастар
жағы... Сондайда: «Қарағым, тоқтай тұр! Асығыс екеніңді білем. Нан ауыз ти,
балам!   Бұл   –   атаның   үйі,   бұл   дастарқаннан   талай   адам   дәм   татқан»   деп қолынан   жетектеп,   дастарқанның   басына   алып   кіретін   кездер   жиі   болады.
Олар   да:   «Кешіріңіз,   апа»   деп   қызарақтап   жатады   сондайда.   Бір   жағынан,
түсінгендеріне риза боласың, екіншіден, бұл олардың естерінде қалады, екінші
рет ұмытпайды. Бұрында  түнде дастарқанды жинап қоятын. Ешқашан ашық
қалдырмайтын.
«Дәм татып кетіңіз...» деп жатамыз. Қандай керемет сөз! «Біздің үйге
келіп қонақ болыңыз» демей, «дәм татып кетіңіз» дегеннің өзінде қаншама
ілтипат жатыр! «Дастарқанға отырғанда кісінің алдындағы тағамға қол созба»
дегенді   жиі   естиміз.   Бұл   да   –   тыйым.   Кісінің   алдындағы   асқа   қол   созу   –
сұғанақтық,   ол   әдепсіздікке   жатады.   Қанша   жерден   ашулансаңыз   да,
дастарқанды   сыйлаңыз.   Қазақта   ас   ішіліп   жатқан   жаюлы   дастарқан   үстіне
келіп   қалған   кісі   «ас   дәмді   болсын»   дейді.   Дастарқан   басындағылар
«айтқаның келсін» деп жауап қайырып, келген кісіні дәмге шақырады. Тойып
келсең де, қазақ ұғымында дәм татудан бас тарту тексіздік саналады. Ал ас
ішіп отырғандар келген адаммен қол алысып амандасуға тұрмаған.  Өйткені
қазақ дастарқаннан, дәмнен ешкімді жоғары қоймаған.
Тапсырмалар:
1. Мәтінге сөздік жұмысын жүргізіңдер.
2. Мәтіннен бұйрық райдағы сөздерді теріп жазыңдар.
3. Сөз тудырушы жұрнақтар арқылы жасалған сөздерді теріп жазып, сөз
құрамына талдаңдар.
4. Мәтінді екі жазба күнделігі бойынша мазмұндаңдар.
5. Дәмнен үлкен емеспіз дегенді қалай түсінесіңдер? Өмірде дастарқаннан
бас тартқан сәттерің болды ма?
ҮЛКЕНДІ СЫЙЛАУ – ҚАЗАҚҚА ТӘН
              Қазақ  халқында  дастарқанға жасына қарай отырады, яғни үлкенді
сыйлаған. «Жасына қарай отырады, жағына қарай сөйлейді» деген де сөз бар.
Алдымен   ақ   сақалды   атаны,   ақ   самайлы   әжені   сыйлайды.   Бірінші   соларға төрден орын береді. Бұл – біздің халыққа ғана тән, қазақтың қанына сіңген,
атаның тілімен айтсам, «дала этикасы». Өкінішке қарай, бүгінде қызметіне,
лауазымына қарап, жапжас жігіттерге төрден орын ұсынып, ақсақалдарымыз
бен әжелерімізді босағаға жақын жерге отырғызып жүрміз. Айналып келгенде,
ұлттық   салтсана,   ұғымтүсініктің   арқау   жібі   босап,   көмескіленіп   бара
жатқандығынан   туған   білместіктер   –   бұл   да.   Ал   үлкен   кісілер   –   қалай
болғанда да, өмірді көрген, өмірдің ащытұщысын басынан өткергендер, талай
белбелестен   өткен   адамдар.   Олардың   назасы   болуы   мүмкін.   «Әттегенай,
мынаның   тексізінай,   жасына   қарамай,   жоғары   шығып   кеттіау...»   деген
ойының   өзі   төрге   ұмтылған   жастарға   жақсы   болмайды.  Сен   де   қартаясың,
«атаңа істегенің алдыңа келеді» дейді, ертеңгі күні жастар орын берсін десең,
жастар сені сыйласын десең, бүгін қартты ардақта! Қазақта «төріңнен қарт
кетпесін» деген сөз бар. Өйткені қарт адам тілегін айтып, батасын беретін
батагөй  адам. Дастарқаныңның  төрінде   қарттар, төменгі  жағында  жастар
жайғасса, түсінген адамға бұл да – көргенділік. Дастарқан басында біреуді
жамандауға, жаман сөз айтуға болмайтынын да кейінгілерге үнемі ескертіп
отырыңыз. Бұл да – өзіңізден кейінгі ұрпағыңа көрсететін үлгіөнеге.
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен қос сөздерді теріп жазыңдар.
2. «Дала этикасы» ұғымын қалай түсінесіңдер.
3. Мәтіннен туыстық атауларды теріп жазыңдар.
4. «Ұрпақтарға   көрсетілетін   үлгіөнеге»   тақырыбына   шағын   шығарма
жазыңдар.
5. Мәтіннен синоним, омоним, антоним болатын сөздерді табыңдар.
ТОЙ ИЕСІНЕ СЫЙЛЫҚ АПАРУ Атабабаларымыз   сыйлық   беру   туралы   мынандай   өсиетін   айтып
қалдырған: «Араларыңыздағы дұшпандық пен кекті жою үшін сыйлық беріп,
бірбіріңді   жақсы   көріңдер».   Яғни,   арзан   болсын,   қымбат   болсын,   сыйлық
адамдар   арасындағы   достық   қарымқатынастың   дәнекері.   Тек   қарапайым
сыйлық   аламын  деп қарабайыр  сыйлық  ұсынып  жүрме.  Сыйлықтың  бағасы
арзандарының   бірі   гүл   болғанымен,   оның   мәнмаңызы   өте   жоғары.   Жақсы
кітап, ұлттық бұйымдар да солай бағаланады. Мұны естен шығармағаның жөн.
Той иелерінің келген қонақтардан ақшалайзаттай сыйлық дәметуі, оны жұрт
көзінше ашып көруі, ақша болса санауы – әдепсіздік.
            Атабабаларымыз:   «Бірбірлеріңе   сыйлық   беріңдер,   араларыңда

сүйіспеншілік  орнайды»,   деген.  Олар   сыйлық   берген  адамға   сыйлығының
есесін қайтарып отырған. Тойға келген қонақтар сыйлықты алдынала немесе
салтанатты кеш үстінде береді.  Сыйлықты туғантуыстары бірігіп, достары
топтасып орталарынан сыйлауларына да болады.
Тапсырмалар:
1. Мәтінді түсініп оқып, сөздік құрастырыңдар
2. Мәтіннің мазмұнын ашатын 5 сұрақ құрастырып жазыңдар
3. Мәтіннен антоним сөздерін теріп жазыңдар
4. Мына   сөздердің   құрамын   анықтаңдар:   атабабаларымыз,   өсиетін,
сыйлықтың, иелерінің, сыйлауларына.
5. Сөйлемдегі асты сызылған сөздерге морфологиялық талдау жасаңдар:
Сыйлықтың  мәнмаңызы өте жоғары.
6. Мына

сөйлемге
жасаңдар:
Тойға   келген   қонақтар   сыйлықты   алдынала   немесе   салтанатты   кеш
үстінде береді.
синтаксистік
талдау СЫЙЛЫҚ СЫЙЛАУ ӘДЕБІ
      Сыйлықты талғаммен таңдау міндет. Бірақ кімнің талғамымен? Тарту
етушінің бе, қабыл алушының ба? Ал егер екі адамның талғамы екі түрлі болса
ше?   Қай   талғамды   негізге   алған   жөн?   Мұндай   сәттерде   ең   дұрысы   –
сыйлықтың сізге де, оған  да ұнауын көздеу.

Тартутаралғылардың   арасында,   әсіресе,   бізді   рухани   байытып,   ой
өрісімізді өсіретін, эстетикалық тәрбие беруге әсер ететін сыйлықтардың мәні
ерекше. Мұндай сыйлықтардың ішіндегі ең жарамдысы – кітап; оны кез келген
адамға   кез   келген   ретте   апаруға   болады.   Соның   өзінде   әр   адамның   өз
талғамын ойластыру керек. Мәселен, біреулер классикалық шығармаларды,
біреу поэзияны, енді бір өнер туралы кітаптарды, келесі бірі тарихқа қатысты
әдебиеттерді   жақсы   көреді.   Кітапты   таңдағанда   қабыл   алушының   осы
ерекшеліктеріне көңіл аударылады.
                     Гүл... Осы бір қарапайым да оңай табылатын сыйлықта қаншама
сұлулық пен поэзия жатыр десеңізші! Гүлге қуанбайтын жан жоқ.
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен   көптік   жалғаулы   сөздерді   тауып,
  үндестік   заңын
түсіндіріңдер.
2. Бүгінгі күнде қандай сыйлықтар сыйлаған жөн? тақырыбына пікірталас
жасаңдар.
3. «Мен   үшін   ең   қымбат   сыйлық»   тақырыбына   әңгіме   құрастырып,   өз
пікіріңді ортаға сал. АС – АДАМНЫҢ АРҚАУЫ
         Адам   денсаулығы   үшін   дұрыс   тамақтанудың   маңызы   зоp.   Тамақтану
аpқылы адам ағзаға қажетті заттаpды алады. Адам ағзасына құнарлы астың
тигізер   шипасы   мол.   Жүйелі   тамақтанбау   адам   денсаулығына   үлкен   зиян
тигізетінін сала мамандаpы да жиі айтып жүp.
        Тағамның шипалы түрлерін пайдалану аpқылы түрлі ауpулаpды емдеуге
болатыны   ерте   кезден   белгілі   болған.   Осының   нәтижесінде   дені   сау   және
әртүрлі ауруға шалдыққан адамның тиімді тамақтануын, дұрыс тамақтанудың
ғылыми негіздерін зерттеу және оны ұйымдастыру әдістерімен айналысатын
диетология ғылымы (грек diata – өмір сүру салты, тамақтану тәртібі, logos –
ілім) қалыптасқан.
       Денсаулық дегеніміздің өзі – организмнің сыртқы орта факторларының әр
деңгейлі әсеріне сәйкес жауап қайтаруы арқылы сыртқы ортаның құбылмалы
жағдайларына   тез   бейімделіп,   жағымсыз   факторларға   қарсы   тұра   алу
қабілеттілігі. Адам денсаулығына әсер ететін әлеуметтік факторлардың 50%
тамақтануға,   20%   қоршаған   ортаның   әсерлеріне,   20%   тұқым   қуалайтын
қасиеттерге,   тек   10%ы   ғана   денсаулық   сақтау   жүйесінің   жұмысына
байланысты екен. Дұрыс тамақтанбау көптеген ауруға шалдықтыратын басты
себептердің бірі болып саналады.
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен септік жалғаулы сөздерді тауып, сөз құрамын талдаңдар және
Үндестік заңын түсінідіріңдер.
2. Мәтіннен   қазақ   тіліне   тән   дыбыстары   бар   сөздерді   тауып,   олардың
орналасу позицияларын анықтаңдар.
3. «Ас –адамның арқауы» ұғымына күнделікті өмірден мысал келтіріңдер.
4. Мектеп   асханасында   қандай   мәзір   әзірленеді?   Тамақтанғанда   көбіне
қандай ас аласың?
5. Қазір   фастфуд   тағамдары   жиі   тарап   отыр,  оның   пайдасы   мен   зияны
туралы пікірталас тудырыңдар. «МЕЙРАМХАНАДА». РӨЛДІК ОЙЫН
  бос   орынды   көрсетіп,
Ойынның   мақсаты:   «Мейрамханада»   тақырыбына   сұхбат   жүргізе   білуге,
қарымқатынас   этикетін   сақтауға   дағдыландыру,   тілдерін   жаттықтыру,
сауатты жазуға үйрету, мейрамханада қандай қызмет көрсетілетінін білгізу.
Ойынның тәртібі: Ойыншылар өзара рөлдерді бөліп алады. Мұғалім бәрінің
дұрыс   сөйлеулерін   бақылап  жүреді.  Ойыншылар   сыныпта   еркін  қозғалыста
болады.
Қажетті   заттар:   Әр   түрлі   ыдысаяқтар,   дастарқан   мәзірін   дайындап   әкелу
керек.
Тапсырмалар:
1. Сіз мейрамханада киім ілгіште жұмыс істейсіз. Келген қонақтарға қызмет
көрсетіңіз.
2. Сіз мейрамханада даяшы болып жұмыс істейсіз. Келген адамдарды қарсы
алып,
  дастарқан   мәзірін   ұсыныңыз.
3. Сіз достарыңызды мейрамханаға шақырдыңыз. Және олармен (төрт адам)
бірге мейрамханаға келдіңіздер. Дастарқан мәзірін алып, тапсырыс беріңіздер.
Ол үшін әркімнен не жейтінін, не ішетінін нақтылаңыз. Достарыңызға арнап ән
тапсыруды да ұмытпаңыз.                                                                     4. Сіз
досыңыздың   шақыруымен   мейрамханаға   келдіңіз.   Дастарқан   мәзірінен
достарыңызға   өзіңіз   алғыңыз   келген   салатты   ұсыныңыз.   Себебін   айтуды
ұмытпаңыз.
5. Сіз досыңыздың шақыруымен мейрамханаға келдіңіз. Дастарқан мәзірінен
достарыңызға   өзіңіз   алғыңыз   келген   ыстық   тамақты   ұсыныңыз.
6.   Сіз   мейрамхана   әкімшілігінің   қызметкерісіз.   Келген   адамдарға
алғысыңызды білдіріп, жақсы демалуларын тілеңіз және мейрамхана тәртібін
түсіндіріңіз.
7.   Сіз   мейрамханада   әншісіз.   Әнге   тапсырыс   алып,   ән   жолдаңыз.
8.    Сіз досыңызбен   мейрамханаға келдіңіз.  Дастарқан мәзірін  талқылап, өз
көзқарасыңызды білдіріңіз және кешкі тамаққа не алғыңыз келетінін айтыңыз.
9.   Сіз   мейрамханаға   түскі   тамақ   ішуге   келдіңіз.   Бұрын   бұл   мейрамханаға келген   емессіз.   Даяшыдан   қандай   тамақтарды   алған   дұрыс   болатынын
сұраңыз.
10. Сіз мейрамханада даяшысыз. Сіз істейтін мейрамханаға түскі тамақ ішуге
бір адам келді. Қандай тамақ алғаны дұрыс. Көмектесіп жіберіңіз.
ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ТАҒАМДАРЫ
Тапсырмалар:
1. Берілген кестені толтырыңдар:
Ет
тағамдары
Сүт
тағамдары
Ұн
тағамдары
Салқын
тағамдар
Түрлі
рәсімдерде
дайындалатын
тағамдар
2. Толтырылған кесте бойынша мәтін құрастырыңдар.
3. Мәтінге   сәйкес   қазақтың   ұлттық   тағамдары   бойынша   тұсаукесерлер
дайындаңдар. Отбасындағы әке мен бала қарым – қатынасы
ОТБАСЫНДАҒЫ ҚАРЫМҚАТЫНАС
          Көшпелі және рулықтайпалық негізде құрылған халықтарда туыстық
байланыстар   қоғамдық   қарымқатынастың   негізін   қалайды.   Рулас   ағайын,
туыс, жақын туыс, аталас, бір ата баласы, бір әке баласы арасында туыстық
байланыстан туындайтын парыз бен қарыз міндеттер өте көп. Олар қазақтың
ғұрыптық заңсалттарымен бекітілген.
                 Отбасында негізгі туыстық қатынас  – ерлер жағымен  есептелген.
Сонымен   қатар   әйел   жағымен   де   туыстық   байланыстардың   атаулары   бар.
Қыздан туған балаларды жиен деп атап, балалар үшін шешесінің туыстары
нағашы, нағашы жұрт деп аталды. Қазақ салты бойынша жиенді ренжітуге
болмайды, сұрағанын беріп, көңілін жықпауға тырысқан.
          Жалпы алғанда, қазақтың туыстық қатынас атаулары тоқсанға жетеді.
Көнекөз   шежіреші   қариялар   бір   атадан   келесі   атаның   баласын,   туыстық
тармақтарды еш қиналмастанақ тарқата береді. Осылайша, тарихи оқиғалар,
аңызәңгімелер
жалғастырылады.
Туыстық жүйенің ең негізі, бел ортасы – отбасы саналады. Барлық алысжақын
туыстық осы отбасынан есептеледі.
                 Қазақ отбасы негізінен үш ұрпақтан тұрады. Ол – ата, әке, бала.
Аталар мен апалар ауылаймақ, ағайын арасының берекесі, ақылшысы болып
келеді.   Олар   әрқашанда   мәртебесі   биік   болып,   сыйқұрметке   бөленген.
Өйткені, үлкенді сыйлауды қадір тұтқан қазақ салты бойынша көргені мен
тұрмыста түйгені көп, тәжірибесі мол адамның сыйға бөленуі заңды құбылыс
деп танылған. Үлкенді сыйлау, ақылын тыңдау көргенділік деп есептеледі.
атадан

балаға

Тапсырмалар:
1. Мәтіннен   сөз   тіркестерін   түртүріне   ажыратып,   әрқайсысын   бөлек
топтап жазыңдар. Үлгі:
Зат есімді тіркес
Туыстық байланыс
Сын есімді тіркес
 Мәртебесі биік
Етістікті тіркес
Көңілін
тырысқан
 жықпауға
2. Мәтіннен жұрнақ, жалғаумен келген сөздерді табыңдар.
3. Мәтінді бөліктерге бөліп, әр бөлікке тақырып қойыңдар.
4. Мәтіннен негізгі ойды табыңдар.
АМАНДАСУ САЛТЫ
 Әр халықтың амандасу салттары әр түрлі. Мысалы, славян халықтары
бірбіріне   қол   беріп   амандасса,   жапон,   қытай   үнді   халықтары   қос   қолын
бірлестіріп, маңдайына тигізіп тағзым ету арқылы амандасқан. Ал мұсылман
халықтарында ертеде оң қолын жүрегінің басына апарып тағзым ету арқылы
амандасу салты болған. Сондайақ мұсылман халықтарында амандық салты
«Ассалаумағалейкум»   деген   сөзден   басталады.   Ол   жақсы   тілек:   «Сізге
алланың нұры жаусын» деген сөз. Жас адам жолы үлкен, жасы үлкен адамға
алдымен қос қолын ұсынады, ал сәлем алушы қария: «Уағалейкумассалам!»
деп оң қолын береді. Ол: «Алланың рақым нұры маған бір есе жауса, сізге екі
есе жаусын» деген сөз.
Деніңіз сау ма?
Малжаныңыз аман ба?
Еліңіз тыныш па? – сұрақтарын қойып,
Деніміз сау,
Малжан аман.
Ел тыныш,  деген жауаптар қайырады.
      Осылай сәлемдесуден кейін амандасушылар бірбіріне:

Егер   үй   толы   адам   болса,   сырттан   келген   адам   отырғандардың   ең
үлкенінен   бастап   кішісіне   дейін   алмакезек   қол   беріп   амандасып   шығып,
отырғаннан кейін үй иесі ақсақалмен келген қонақ амандықсаулық сұрасады.
Көп   жыл   бойына   көріспеген   құрдас,   ағайынтуыс   адамдар   қауышып
амандасады.
Халқымызда алыстан келген ағайынға жиналып келіп амандасу, немесе
алыс сапарға кетіп бара жатқан адамға жиналып барып «жол болсын» деп
тілек айту дәстүрі бар. Тапсырмалар:
1.   Берілген   амандасу   түрлерін  тез,   баяу,   сыпайы,   көңілсіз,
құштарлық, таңғаларлық сезіммен айтып шығыңдар.
  нәзік,
Амандасу түрлері
Сәлеметсіз бе!
Ассалаумағалейкум!
Армысыз!
  Амансыз ба!
 Здравствуйте!            Есенсіз бе!
  Жақсымысыз!
Қайырлы таң! – Доброе утро!
Қайырлы күн! – Добрый день!
Қайырлы кеш!  – Добрый вечер!
Кеш жарық!
Қош келіпсіз! – Добро пожаловать!
Қалай жеттіңіз! – Как Вы доехали?
Сізді көргеніме қуаныштымын! – Рад Вас видеть!
Алғыс айтам(ын)! – Благодарю!
Халіңіз қалай?
Халіңіз жақсы ма?
Халжағдайыңыз қалай?
                    Как ваши дела?
Денсаулығыңыз қалай?
Денсаулық жақсы ма?              Как ваше здоровье?
Тәуірсіз бе?
Көңілкүйіңіз қалай? – Как ваше самочувствие?
Жақсы – хорошо                                     нашар – плохо
Өте жақсы – очень хорошо                    жаман – плохо
Тамаша – прекрасно                               жақсы емес
Жаман емес – неплохо                           онша емес                 неважно
Ойдағыдай – благополучно                   ойдағыдай емес
Тамаша – прекрасно
Тәуірмін – мне лучше (выздоравливаю)
Құдайға шүкір
Құдай деп
                        Шүкір
 слава богу                 Шүкіршілік       помаленьку
2. Мәтінді қысқанұсқа әңгімелеп беріңдер. 3. «Сәлем – сөздің анасы» мақалын қалай түсінесіңдер.
ӘКЕ – АСҚАР ТАУ
Әке – әулет басшысы, отбасы мүшелерінің тірегі, асырап сақтаушысы,
қамқоршысы. Отбасындағы ұл тәрбиесінде әке мен апалардың орны ерекше.
Әке   үйі   барлық   балалары   үшін   үлкен   үй,   қара   шаңырақ   деген   киелі
ұғымдармен
құрметті.
Қара шаңырақ, үлкен үй деп атайтын әкенің үйіне болашақта кенже ұл ие
болып, қарттарды бағыпқағатын, көне салт бүгінгі қазақ отбасыларында да
сақталған.   Ал   үлкендері   үйленіп   үй   болысымен   еншілерін   алып,   бөлек
шыққан.   Жасы   кіші   болса   да   кенже   иеленген   үлкен   үй   басқа   жасы   үлкен
туыстары үшін де қадірлі, қасиетті үй ретінде саналған.
сыйлы

да

Әкенің мінезқұлқы, өзгелермен қарымқатынасы, өнер білімі ұл баланың
көз алдындағы үлгіөнеге. Бала соған қарап өседі. Қазақта біреудің баласы
жақсы,   өнегелі   азамат   болса:   «Оның   әкесі   немесе   атасы   жақсы   кісі   еді,
көргенді бала екен, өнегелі жерден шыққан ғой»,  деп мадақтайды.
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен   сөз   тудырушы   жұрнақтар   арқылы   жасалған   зат   есімдерді
табыңдар.
2. Сөз түрлендіруші жұрнақтар арқылы жасалған сөздерді анықтаңдар.
3. Мәтіннің тақырыбын өз сөздерімен түсіндіріңдер.
4. Әке   –   әулет   басшысы,   отбасы   мүшелерінің   тірегі,   асырап
сақтаушысы, қамқоршысы. Менің әкем.... . Мәтінді аяқтаңдар. АНА – МӨЛДІР БҰЛАҚ
Атаана – отбасының негізгі діңгегі, бастапқы дәнекері. Дәстүрлі қазақ
отбасында атаананың қадірі ерекше әспеттелген.
Әсіресе,   тіршіліктің   қайнар   көзі,   махаббаттың   шуақ   күні,   мейірімнің
кәусар   бұлағы   –   Ана   есіміне   қатыссыз   дүниеде   қасиетті   ештеңе   жоқ.
Сондықтан ананы ардақтамайтын халық та жоқ.
Ана   баланы   тоғыз   ай   көтеріп,   толғатып,   дүниеге   келтіріп   қана
қоймайды.
Бала, бала, бала деп,
Түнде шошып оянған.
Түн ұйқысын төрт бөліп,
Мұзды бесік таянған,
да ана, көзінің қарашығындай қорғап, аялап өсіріп, аяғынан тік тұрғызатын да
ана.  Халықтың   халықтығының   басты   нышаны  –   туған   елінің   тілін   үйретіп,
сазына қандыратын да ана. Сондықтан әрбір ұлттың рухани өзегі, қан тамыры
болып табылатын тілі – Ана тілі деп аталады.
Өмір есігін жаңа ашқан нәрестенің бойына туған елінің рухын сіңіретін,
балбыратып уататын тұңғыш тәтті сазы, жылауын қойғызатын ән өлеңі де сол
ғазиз ана бесікке сүйеніп отырып, емірене айтатын бесік жыры.
Ал нәресте өмірінің нәрі – Ана сүті. Халқымыздың байырғы ұғымында
баланың   Анасы   алдындағы   парызын   өтеуі   «Ана   сүтін   ақтау»  деп   аталады.
Оның   жөнін   халық:  «Ана   сүтін   Анаңды   Меккеге   үш   рет  арқалап   апарып
келсең   де,   өтей   алмайсың»,     деп   түсіндіреді.   Атақты   орыс   жазушысы М.Горькийдің:  «Дүниедегі асыл атаулының бәрі  күннің нұрынан, ананың ақ
сүтінен жаралған»,  деуі де сол шындықты айқындайды. Әрине, сондықтан да
дүние жүзінің барлық елдерінде Отанға опасыздық пен Ана сүтін ақтамау ең
зор қылмыс саналады.
Тапсырмалар:
1. Мәтінде Ана сөзі неге бас әріппен жазылғанын түсіндіріңдер.
2. Тәуелдік жалғаулы сөздерді табыңдар.
3. Мәтінде берілген нақыл сөздерді өз сөздеріңмен жеткізіңдер.
4. Мәтіннің   стилін   анықтап,   өздерің   осы   мәтінге   ұқсас   мәтін
құрастырыңдар.
ЕЛ БОЛАМ ДЕСЕҢ...
Қазіргі жас өркен – мемлекетіміздің болашағы. Сондықтан да, балаға –
бір отбасының ұрпағы деп емес, бар қазақтың баласы деп қарау керек сияқты.
Ұлы Абай атамыз: «Баланы ең алдымен атаанасы, сосын ұстазы, сонан кейін
қоршаған ортасы тәрбиелейді» деген екен. Сен қалай ойлайсың?
Сонымен әрбір атаана өз баласының тәрбиелі де, саналы, мәдениетті,
жүрген ортасында сүйкімді болу үшін алдымен тәрбиені өзінен бастағаны жөн,
яғни   оғаш   қылықтармен   баласына   үлгіөнеге   көрсетпеуге   тырысқаны   жөн.
Жас   кезінде   баласына   дұрыс   тәрбие   бере   алмаған   атаана   кейін   бармағын
тістеп өкініп қалады. Қалай қисайтсаң солай өседі. Оның түзу жолмен жүріп
білімді де саналы азамат болып өсуі біздің, яғни әрбір атаананың қолында.
«Еврей халқы баласына сен ертең мықты азамат болып шығасың, сенің
қолыңнан   бәрі   келеді»   деп   тәрбиелейді   екен.   Балаға   –   бала   деп   қарамай,
«тұлға» деп қарап, тағдырына жауапкершілікпен мән беріп, ертеңгі күнге ерте
бастан даярлайтын болған. Қытайдың ұлы ғалымы Конфуций: «Баланы бес
жасқа дейін еркелет, он бес жасқа дейін құлша жұмса, он бес жастан кейін
досыңдай сырлас» деген емес пе?
Ендеше,
  халқына   қорған,
  атаанасына   қамқор   болар   тұлға
қалыптастыруда әрбір балаға – елінің баласы деп қараған дұрыс. Тапсырмалар:
1. Мәтіннің тақырыбына берілген мақалды аяқтаңдар және өз түсінігіңді
жеткізіңдер.
2. Мәтіннен шылауларды тауып, түрлерін ажыратыңдар.
3. Мәтіндегі тұрлаулы мүшелерді табыңдар және соның негізінде мәтінді
мазмұндаңдар.
4. Мәтінде берілген еврей халқы мен Конфуцийдің бала тәрбиесі туралы
нақыл сөздері бүгінгі күнде өзекті ме? Пікірталас тудырыңдар.
ҰЛДЫ ҰЯСЫНДА БАУЛЫ
Бала тәрбиесi – игiлiктi iс. Берерi де, сұрауы да, жемiсi де мол тәрбие
саласының ең өзектiсi. «Шебер ұстаздан – тәрбиелi шәкiрттер» деп айту өте
орынды.

            Атааналары балаларын өнегелi сөзiмен, жеке басының тәрбиесiмен
тәрбиелейдi. Бала әр нәрсеге сенгiш, тез қабылдағыш, елiктегiш келедi. «Бала
үшiн   жай   нәрсенiң   өзi   де   жаңалық.   Бұлар   –   құмарпаз,   әуесқой,   тынымсыз
зерттеушi».  Әр бала сипағанды, жылы сөйлегендi, аялағанды, еркелеткендi,
ертегiәңгiме   тыңдағанды,   ойын   ойнағанды   ұнатады.   Бұл   –   баланың
бойындағы үлкендерден ерекшеленiп тұратын негiзгi қасиетi. Бұл қасиеттер
тек балаға ғана тән. Өйткенi бала сезiмi – пәк. Баланы перiштеге теңеу осыдан
шыққан ба деген ой келедi. «Бала тiлi – бал», «Балалы үй – базар» деген
мақалды халқымыз өте орынды айтқан. Баланы сипау, аялау, жылы сөйлеу –
баланың ақылды, ұстамды, мейiрiмдi азамат болып өсуiне көп ықпал етедi.
«Ұлың өссе, ұлы жақсымен ауылдас бол, қызың өссе, қызы жақсымен ауылдас
бол»   деп,
айтқан.
Атабабаларымыз   бала   тәрбиесiне   ерекше   назар   аударып,   «Баланы   жетiге
зор   мақалмәтелдер

тәрбиелiк   мәнi келгенше тыйма, жетiден он төртке келгенше құлынша қина, он төрттен кейiн
құрдасыңдай сыйла» деп, баланың ойөрiсi даму кезеңiн ерекше бағалаған.
Тапсырмалар:
1. Мәтінге сөздік құрастырыңдар.
2. Мәтіннен құрмалас сөйлемдерді теріп жазыңдар және синтаксистік
талдау жасаңдар.
3. Мәтінде берілген мақалмәтелдер мен нақыл сөздерді теріп жазып
алып, мағынасын өз сөздеріңмен түсіндіріңдер.
4. «Бүгінгі күнде отбасындағы ұл бала тәрбиесі қандай?» мәселесіне
пікірталас жүргізіңдер.
ҚЫЗҒА ҚЫРЫҚ ҮЙДЕН ТЫЙЫМ
Қыз  баланы тәрбиелеуге халқымыз ерте заманнан бері ерекше мән беріп
келеді.   Қыз   баланы   құрметтеп,   олардың   алдында   дөрекі   сөйлемей,   ізетті
болуды,
  ертұрманы   әшекейленген   сұлу   жорғаларды   қыздарына,
қарындастарына мінгізуді, киімнің сәндісін, алтынды бұйымдардың жақсысын
қыздарына,   қарындастарына   тарту   етуді   дәстүрге   айналдырған.   Жиын
тойларда қыз баланы әр уақытта сыйлы орынға отырғызған.                      Жаңа
түскен   келіндер   қайынсіңлілерін,   қайындарын   атымен   атамай   еркелетіп
«Еркежан»,   «Шырайлым»,   «Төре   жігіт»   деген   сияқты   аттар   қойған.
Жалғыз   келе   жатқан   қызды   көрсе   оған   қорған   болып,   баратын   жеріне
шығарып   салу   әрбір   ер  адамның   парызы  болып  келген. «Қыз  өссе –  елдің
көркі, гүл өссе – жердің көркі» дей отырып, осы қызғалдақтай болып өсіп
келе   жатқан   гүлдің   мезгілсіз   солып   қалмауына   қамқорлық   жасаған.
                     Міне, біздің атабабаларымыз осындай тәрбиелік мәні зор әдет
ғұрыптарды атадан балаға мұра етіп қалдырып келді. Қыз баланың тәрбиесіне
бүкіл ел болып, сонымен бірге атанасы да үлкен мән берді. Олар қыздарын тұрмыстық мүліктерді даярлауға үйретіп, оларға жүн түту, жіп иіру, кесте
тігу, құрақ құрау, оюлап киіз басу, кілем тоқу, арқан есу, көрпе көктеу өнерін
бөгде босағаға бармай тұрыпақ үйреткен.
Халқымыз «Қызға қырық үйден тыю, қала берсе қара күңнен тыю» деген
мақалға қаншама философиялық ой сыйғызған.
Тапсырмалар:
1. Мәтін тақырыбының мазмұнын ашыңдар.
2. Қыз бойынан қандай қасиеттерді көргілерің келеді?
3. Қыздарға байланысты қандай мақалмәтел білесіңдер?
          4. Қазақ халқы қыз деген сөздің өзін әдеміліктің, әдептіліктің,
              инабаттылықтың, сұлулықтың белгісі деп таныған.
Халық арасында қызды ажарына қарай жетіге бөлген:
1. Әдемі қыз
2. Көрікті қыз
3. Шырайлы қыз
4. Әсем қыз
5. Сұлу қыз
6. Ажарлы қыз
7. Ару қыз
Осы теңеулерге бүгінгі құрбыларыңнан, туыстарыңнан мысалдар келтіріңдер.
5. Мәтіннен қыз бала біліп, үйренуге міндетті  шаруашылық түрлерін
табыңдар.
МЕНІҢ ОТБАСЫДАҒЫ РӨЛІМ
Тапсырмалар:
1.   Тақырыптың   мақсатына   сәйкес     сендер   өз   міндеттерің   мен   отбасыдағы
рөлің қандай екенін айт.
2. Тақырыпқа сай ребус құрастырыңдар.
3. «Менің отбасымдағы басты қуаныш» тақырыбына әңгіме құрастырыңдар.
ҚАРИЯ СӨЗІ – ТӘРБИЕ КӨЗІ
                                                                     Кешегі күннің үрдісі.
                                                                                Зиялы ұрпақ өскені
Қарттарға  құрмет баладан Саналы ұрпағы бар елдің қариясы бақытты, ақсақалды атасы бар елдің
балалары бақытты емес пе?!
Қазақ отбасындағы әже мен атаның орны ерекше, әрі қадірлі. Әже –
отбасының ғана емес, әулеттің де ұйытқысы, ағайынабысындардың бірлігін,
татулығын сақтайтын сыйлы анасы, кейінгі жастардың, келіндердің  тәрбиешісі,
әрі ақылгөйі. Қазақ қоғамында, әдетте, жас отау иелерінің тұңғыш баласын
әжесі бауырына салады. Балажан қазақ үшін ата мен әжеге жас сәби жай ғана
ермек емес, тәрбиеленуші ерекше субъект. Тарихта күллі рулы елге ана болып
саналған   Айпара   әже,   Домалақ   ене,   Зере,   Айғаным   секілді   әжелердің
бейнесі аңызәңгімелерде, әдеби шығармаларда сомдалған.
Алдымен әже тәрбиесі арқылы бала жақсыжаманды ажыратып, үлкен
кішіні тани бастайды. Мінезқұлық, тіл тәрбиесі қалыптасып, бала үй шаруасына
бейім, елгезек тілалғыш, мейірімді болып өседі. Әженің алдын көрген балаға
жұрт тәрбиелі бала деп баға береді.
Жетітоғыз жастан әрі қарай тұңғыш немере ұлдың тәрбиесі атасының
қолына өтеді, ал қыз немеренің негізгі тәрбиесі әженің қарамағында болады.
Бұл   кездегі   тәрбиенің   мазмұны   атаға   ілесе   жүріп,   көргенбілгенін   көңілге
тоқудан   құралады.   Атаның   «визуалды»  тәрбиесінен   өткен   баланы   былайғы
жұрт көргенді бала деп атайды.  Әже мен атадан тәлім алған немеренің рухани
жағынан   тәрбиелі,   көргенді   азамат   болып,   ержетуінің,   елдің   аузына   ілігер
иманды азамат болып қалыптасуының негізі осылайша қаланады.
Тапсырмалар:
1. Мәтінге сөздік жұмысын жүргізіңдер.
2. Мәтіннің стилін анықтап, оны ауызекі сөйлеу стиліне ауыстырыңдар.
3. Мәтіндегі сөйлемдегі сөздердің байланысу жолдарын анықтаңдар.
4. Берілген мәтін бойынша суретті әңгіме құрастырыңдар.
НЕМЕРЕ БАЛДАН ДА ТӘТТІ
Немере – туыстық атау. Ер адамның баласынан тараған ұл мен қыз.
Ағайынды кісінің балалары туыстық жақындығы жағынан Немере аға, Немере
іні, Немере қарындас, сол сияқты ағайынды кісінің қыздары да Немере апа,
Немере   сіңлі   болып   аталады.  Немере   деген   балаға   қарағанда   ыстық   деп
жатады. Бәлкім, шындық болар. Немеренің ыстық болуы, өзегіңнен өсіпөніп,
енді алыстап, суысып бара жатқан балаңа деген сағыныш. Ойлансақ, немеренің
ыстық болуы балаңның саған, сенің оған деген сағыныштардың түйісуі емес пе
екен? Егер немерең саған жат болып тәрбиеленсе, онда балаңның саған деген
сағынышы қалайша сезілмек? Не   десек   те,   әйтеуір   немере   ыстық,   құдаларды   мың   жылдыққа
туыстыратын   да   осы   немере.   Қазақ,  «құда   мың   жылдық   дегенде»,   сірә,
немеренің өстіп екі араны жалғап жататын алтын көпір екенін біліп айтқанау
шамасы.
Немере әр отбасында көз қуанышы болып өсіп келеді. Өсіпжетіле
келе ол сізге не айтады, сіз оған не айтпақсыз! Немере деген кім?
Немере – өзіңнің күні өткен қызықты ғұмырыңа деген сағынышың.
Немере – өзіңнен алыстап бара жатқан балаңа сағынышың.
Немере – отбасының жылуы.
Немере – жақынның алыстауы, алыстың жақындауы.
Немере – жанған шырағың,
Немере – өмірдегі тұрағың.
Немере – адамның әсем мұңы.
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен қыстырма сөздерді табыңдар, мағынасын ажыратыңдар.
2. Мәтіннен тәуелденген сөздерді табыңдар.
3. Мәтін бойынша бес жол өлең құрастыр.
4. «Құда мың жылдық, күйеу жүз жылдық» деген мақалдың мағынасын  өз
сөздеріңмен жеткізіңдер.
ЖЕТІ АТА
  т.б.,
Жеті   ата  –  қазақ   халқының   дәстүрлі   салтсанасындағы   адамның   ата
жағынан тегі таратылуының нақтылы жүйесі.                                       Бала өзінен
бастап әкесі, атасы, бабасы,
  атасының   нақтылы   есімдерін
кішкентайынан жаттап өседі. Бұлардан тараған ұрпақтар бір атаның балалары
саналады. Ал екінші жағынан баладан тарайтын ұрпақ әкеден төмен қарай
жалғаса   береді.   Ағайындықтары   Жеті   атаға   толмай   жақынжуықтар   бір
бірінен қыз алыспайды. Жеті атаға толғаннан кейінгі күннің өзінде, бір рудың
жастары   некелесетін   жағдай   туса, ру ақсақалдары бір пәтуаға келіп, боз
биені сойып, баталасып барып рұқсат ететін болған. Ататек атаулары: ата, әке,
  жеті бала, немере, шөбере, шөпшек, немене.
туыстық
атаулар: жүрежат, туажат, жұрағат, жат   жұрағат, жегжат, жамағайын болып   кете
береді. Соңғы түйіндеуші буын, әдетте, ру есіміне тіреледі. Немесе, керісінше,
руынан бастап сатылап өз әкесіне яки өзіне дейін таратылады. Өз атабабасын,
жеті   атасына   дейін   білу   әрбір   азамат   үшін   міндет   болған   және   сол   білігі
арқылы ол өз халқының дәстүрін жалғастырып отырған.
Бұдан

әрі

Сөйтіп «Жеті ата»
 институты қазақ халқының өткеннен болашаққа
деген   сенімін   мың   сан   ұрпақтар   арқылы   сабақтастырып   отыратын   тетік
ретінде танылған. Жеті аталық ұстаным бабалар рухы алдында әрбір қазақ пен
бүкіл халықтың іштей жауапкершілік сезімін оятқан. Осы ұстаным аясында
қазақ өмірінің моральдік кодексі, салтдәстүрі мен тыйымжораларының негізі
қаланған.
Тапсырмалар:
1. Мәтіннен есімше, көсемше тұлғалы етістіктерді табыңдар.
2.   Мәтіннен   жеті   атаны   білудің   маңызы   туралы   негізгі   ойды
ажыратыңдар.
3.  Мәтінге сәйкес өз жеті аталарыңды атап беріңдер.
4. Қазақ халқының салтдәстүріндегі киелі сан есімдерді анықтап,
    оларға сай ырымдарды, рәсімдерді атаңдар.
ОТБАСЫНДАҒЫ БАЛА ТӘРБИЕСІ КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕ
Тапсырмалар:
1. Қазақ әдебиетінде отбасы тәрбиесі туралы қандай туындылар бар екенін
зерделе.
2. Тақырып бойынша бір қаламгердің шығармасына шағын пікір жаз.
3. Орыс әдебиетінде отбасы тәрбиесі туралы озық шығармаларды анықта. 4. «Отбасы   тәрбиесінің   рөлі»   тақырыбына   көркем,   публицистикалық,
ғылыми, ауызекі сөйлеу стилінде мақала жазыңдар.
Құрмалас сөйлем — екі немесе бірнеше жай сөйлемнен құралып, күрделі
ойды білдіретін, мағыналық жағынан өзара байланысты біртұтас сөйлем.
Қызметі жағынан оның жай сөйлемнен өзгешелігі жоқ, екеуі де ойды екінші
бір адамға білдірудің құралы.
Құрмалас сөйлем жасалу жолына қарай үш түрге бөлінеді:
Салалас құрмалас сөйлем;                    Сабақтас құрмалас сөйлем; Аралас құрмалас сөйлем.
Құрмалас   сөйлемнің   белгілері:  кем   дегенде   екі   жай   сөйлемнен
  әр   сөйлемінде предикаттық
 компоненттен)   құралып,
(синтаксистік
қатынас болады.
Кей   жағдайда бастауыш айтылмағанымен, баяндауыш арқылы   білініп
тұрады. Ал құрмалас құрамындағы жай сөйлемнің әрбірінде баяндауыштың
болуы міндетті; Жай сөйлемдер белгілі бір тәсілдер — баяндауыш формалары
және шылаулар арқылы   байланысқа   түседі;   Негізгі   компоненттер   —   жай
сөйлемдер мағынасы жағынан логикалық байланыста болып, біртұтас күрделі
ойды білдіреді.
Байланысу тәсілдері
Мысалы
Интонация арқылы іргелесе байланысады.
Жалғаулық шылаулар арқылы байланысады.
Кездесу аяқталды,
қатысқандар тамаша
әсермен тарады.
Арнайы баруды
жоспарлаймын, бірақ еш реті
келмей  ақ қойды.
Құрмаластың құрамындағы жай сөйлемнің
баяндауышы тиянақсыз тұлғада келіп, келесі
жай сөйлеммен ұласпалы түрде, құрмаласа
байланысады
Ащы дауыс бәріне анық
естіліп, көздеріне үрей
тұндырды.
Салалас құрмалас сөйлем (Сложносочиненные предложения)
Жалғаулықты салалас құрмалас сөйлемнің түрлері (Виды сложносоч. предложений с
союзами)
1. Ыңғайлас СҚС  (Соединительные ССП)
Жай сөйлемдердің істің, оқиғаның бір мезгілде немесе бірінен соң бірі болғанын,болып
жатқанын, болатынын хабарлайды.
(Простые предложения повествуют о действии, происходящем в одно и то же время или друг за другом) Жалғаулықтар (Союзы): және, әрі, да, де та, те
Мысалы: Биыл жайлауда болдым және ағамның үйіне бардым.
Оспан жүгіре жөнелді, мен де артынан ілестім. Менде әрі құжат жоқ, әрі үйдің нөмірі жоқ.
2. Қарсылықты СҚС (Противительные ССП)
Жай сөйлемдердің мағыналары бірбіріне қарамақарсы келеді.
(Простые предложения выражают другдругу ротивопоставление) Жалғаулықтар (Союзы):
бірақ, дегенмен, сонда да, алайда, сөйтсе де, сөйткенмен, әйтсе де, солай бола тұрса да,
солай болғанмен.
Мысалы: Баянның даусы жақсы, бірақ ол өлең
айтуға ұялады. Менде ондай өнер бар деп ойламаймын, дегенмен биді өнерім жеткенше
билеп беремін.
3. Себепсалдар СҚС (Причинноследственные ССП)
Екінші жай сөйлем бірінші сөйлемнің себебін, салдарын, нәтижесін білдіреді.
(Второе простое предложение поясняет следствие, причину, вывод, результат того, о чем
говорилось в первом предложении).  Жалғаулықтар (Союзы): өйткені, сондықтан, себебі,
сол үшін, неге десең, сол себепті т.б.
Мысалы: Менің кім екенімді Жұмабайға айтып берді, сондықтан ол менімен қысылмай
сөйлесті. Біз кешке мектепке барамыз, өйткені онда салтанатты кеш болады.
4. Кезектес СҚС (Последовательные ССП)
Жай сөйлемдердегі ісқимылдың кезектесіп келетінін білдіреді.(Предложения передают
последовательно происходящие события, действия. Порядок следования часто отражают
очередность действия) Жалғаулықтар (Союзы): бірде, біресе, кейде.
Мысалы: Олар біресе тоқтап демалады, біресе күн ұзақ жүріп алады. Балалар бірде ән
шырқайды, бірде өзенге барып шомылады.
 5. Талғаулы СҚС (Разделительные ССП)
Жай сөйлемдеріндегі айтылған ісәрекеттің біреуі ғана орындалатыны болжамдалады.
(В простых предложениях перечисляются события, действия несовместимые друг с
другом. Предполагается исполнение только одного действия)
Жалғаулықтар (Союзы): не, немесе, я, яки, не (я) болмаса, әлде, әйтпесе, әдетте не, мейлі
т.б.
Мысалы: Ертерек үйге дәрігер шақыру керек немесе ауруханаға бару керек. Сіз менің
жалақымды беріңіз, әйтпесе біз қоштасамыз.
6. Түсіндірмелі СҚС «Іліктес» деп те аталады. (Разъяснительные СПП)
Екінші жай сөйлем бірінші сөйлемнің мағынасын түсіндіріп тұрады.(Второе простое
предложение
разъясняет содержание первого предложения) Жалғаулықтары жоқ. (Союзов не имеет)
     Бірінші сөйлемнен кейін қос нүкте қойылады Бірінші сөйлем сонша, соншама,соншалық,
сондай, сол деген сөздері болса – сызықша қойылады. (После первого предложения
ставится двоеточие. Первое предложение может иметь слова сонша, соншама, соншалық,
сондай, сол – тогда ставится тире)Мысалы: Қорыққаны сонша – орнынан тұра алмай қалды.
Өз жөні бар әркімнің: аққу – көкте, көбелек – шөпте.

Жалғаулықсыз салалас құрмалас сөйлемнің түрлері

file_name: І оқулық.doc

intro:
Орыс топтарына арналған қазақ тілі пәнінен оқу құралы. Оқу құралында қазақ тілі пәнінен сөздіктер (жаңа сөздер), мәтіндер, кестелер, сызба -
 нұсқалар, тапсырмалар (жаттығулар), деңгейлік тапсырмалар, ойындар жинағы .  Әр бөлім әлеуметтік - тұрмыстық ая, оқу - еңбек аясы бөлімдерінен  құралған.Орыс топтарына арналған қазақ тілі пәнінен оқу құралы.


extracted_text:
Конспект по лепке на тему: «Дымковская утка»
Цель: Ознакомление детей с изделиями народных промыслов. Закрепление знаний о
дымковской игрушке. Приобщение к изготовлению глиняных игрушек по типу
дымковских.
Задачи:
1. Учить видеть выразительность формы игрушки, лепить уточку с натуры
конструктивным способом (из отдельных деталей), соблюдая формы, пропорции и
детали.
2. Учить равномерно и красиво устанавливать фигурку на подставке.
3. Продолжать учить намечать стекой перышки, крылья и глаза; украшать крылья и
голову налепами, шариками, лепешками.
4. Развивать творчество.
Демонстрационный материал: Дымковские глиняные игрушки (свистульки:
уточки, петушки, олени, кони; барыни в кокошниках и шляпах).
Раздаточный материал: Глина, мисочки с водой, тряпочки, стеки, дощечки для
лепки (на каждого ребенка).
Форма проведения: групповое (индивидуальноколлективное) занятие.
                                                    Ход деятельности
I. Орг. момент
 Дети, послушайте рассказ о дымковской игрушке:
«Эта игрушка зародилась в давние времена в селе Дымково неподалеку от города
Кирова. Зимой дома мастеровумельцев были полны глины, мешками с мелом,
ящиками с красками, коробками с яйцами, крынками с молоком. Это почти все, что
нужно для создания глиняных игрушек. Мастера умели превращать кусок глины в
уточку или петуха».
II. Контроль исходного уровня
Дидактическая игра «Дымковский пазл».
Собирание игрушки по способу мазайки:
1. Уточка.
2. Петушок.
3. Олень.
4. Конь.
 Молодцы, все справились с заданием. Давайте мы с вами сейчас изготовим
Дымковскую уточку.
 III. Обучающий этап а) Инструктаж по технике безопасности при работе с пластилином.
Правила работы с пластилином (глиной):






не брать пластилин (глину) в рот;
аккуратно пользоваться пластилином (глиной), не пачкать стол, одежду,
лепить на дощечке;
засучивать рукава перед работой;
Использовать в работе стеки.
После работы с пластилином (глиной) привести рабочее место в порядок:
очистить от пластилина (глины) доски;
протереть стол мокрой тряпочкой.
По окончанию работы:
тщательно вытереть руки бумажной салфеткой;
 вымыть руки тёплой водой с мылом;
 насухо вытереть полотенцем.



б) Показ последовательности действий и приёмов лепки:
 Рассмотрим свистулькууточку.
 Взять одон большой и два маленьких куска глины. Из большого скатать туловище,
из маленького скатать шею (толстую колбаску), изогнуть её и прикрепить к
туловищу. Скатать шарик голову из маленького куска глины и высоко прикрепить к
шее, прищипнуть нос и хвост.
 К корпусуоснове прикрепить толстые короткие ножкиподставки.
 Места соединения всех деталей нужно смочить водой и загладить.
 Под сохнувшие игрушки покрыть водоэмульсионной краской или белой гуашью,
смешанной с каплей клея ПВА.
в) Выбор и подготовка материала к работе.
Пальчиковая гимнастика «Утята»
Встали както утром в ряд
Десять маленьких утят.
Посчитались, удивились,
На две группы разделились.
Перышки почистили,
Головками повертели,
Червячка склевали,
К речке побежали.
Постепенно разжать кулаки, по одному пальцу.
Показать 10 пальцев указательным и большим пальцами изобразить удивительно
раскрытые клювы утят. Руки в стороны, пальцы растопыренные.
Щепоткой гладить по очереди от основания до кончика пальчики другой руки.
Пальцы сложить в виде головок утят, покрутить ими из стороны в сторону.
Хватательные движения клювами  пальцами. Пальцы «побежали» по столу.
IV. Самостоятельная работа
Воспитатель оказывает индивидуальную помощь при лепке.
V.Контроль достигнутого уровня
Рассматривание готовых работ.
 Что у вас получилось? (Уточка)
 Какая уточка? (Дымковская)
 Что делают с дымковской уточкой? (В неё свистят)
 Какая уточка получилась лучше и почему?
VI. Итог
 Ребята, кого мы с вами сегодня лепили? Что вам больше всего понравилось?

file_name: Конспект по лепке Дымковская утка.docx

intro: Адаптированный конспект по лепке "Дымковская утка" для детей 5-6 лет, составленный на основе конспекта по лепке Д.Н. Колдиной. в конспекте содержатся: дидактическая игра, пальчиковая гимнастика, приёмы лепки, инструктаж по технике безопасности при работе с пластилином. Занятие знакомит детей с народно прикладным искусством.Адаптированный конспект по лепке "Дымковская утка" для детей 5-6 лет (На основе Д.Н. Колдиной)

искусство

group: Дисциплины

title: Адаптированный конспект по лепке "Дымковская утка" для детей 5-6 лет.


extracted_text:
Описание обобщающего урока
по романтической лирике
«Романтики  разных веков»
6 класс
Цели урока
Образовательные:
1. Закрепить понятие «романтизм» путем анализа стихотворений
М.Ю. Лермонтова и В.А. Жуковского.
2. Продолжить закрепление навыков подхода к анализу лирического произведения.
Развивающие:
1. Продолжить развитие навыков устной и письменной речи в соответствии с уровнем
развития   каждого   ребенка   через   заполнение   готовых   схем   и   таблиц   либо
самостоятельную работу по составлению связного текста.
2. Учить обнаруживать изобразительные средства, передающие чувства, настроения,
переживания.
Воспитательные:
1. Вызвать   сочувствие   к   героям   романтических     произведений,   их   страданиям   и
одиночеству.
Предварительная подготовка (4 урока):
1. Знакомство с термином «романтизм»
2. Работа учащихся с выбранным для анализа стихотворением:

выучить наизусть;
рассчитывать размер, рифму, строфику, звукозапись произведения;
осмыслить и сделать выписки по лексике, морфологии, синтаксису.
Примеры:
В. Жуковский. Ночной смотр.
В двенадцать часов по ночам
Из гроба встает барабанщик;
И ходит он взад и вперед,
И бьет он проворно тревогу.
Балладная форма проявляется в построении стихотворения: 4 двенадцатистишия
без рифм, с повтором первой строки в каждой строфе, с анафорой (ИИИ  – в каждой
строфе, встают – четырежды в первой).
Без   рифмы.   Повтор   звуков  аоу,   гр,   пр,   фр,   гор’  рисует   тревожную   картину,
охватившую весь мир.
Лексика   тревожит   не   только   широтой   охвата   мира,   но   и   контрастами:  изпод
русских снегов, с горючих песков Палестины, с африканских степей, с полей италийских.
Глаголы,   изображающие   звуки,   начинают   действия:  бьет   тревогу,   трубит.   «С
музыкой   (3   строфа)   проходят   мимо   императора   полки».   К   4   строфе   звуки   затихают
«пароль он шепчет», и последнее слово баллады – «усопший».
Картина ночного смотра подробна и реалистична: все глаголы несовершенного вида
настоящего времени. Из существительных преобладают военные термины.
И. – В. Гете. Лесной царь (в переводе В.А. Жуковского) Кто скачет, кто мчится под холодною мглой?
Ездок запоздалый. С ним сын молодой.
К отцу, весь издрогнув, малютка приник;
Обняв, его держит и греет старик.
4стопный амфибрахий.
1 катрен – зачин.
6   центральных   катренов   построены   в   диалог,   с   обращениями,   параллельным
построением предложений, в которых повторяется и усиливается мистический кошмар.
Композиция   остро   поднимается   до   беспросветного   ужаса   и   завершается   трагедией.
Последний катрен – развязка.
Лексический   уровень
представлен   контрастными   прилагательными   и
существительными, обозначающими цвет и эмоционально окрашенными.
хладною мглою – цветы бирюзовы
темных ветвей – золото, перлы
в темной короне – из золота
седые ветлы – жемчужны струи
в ночной глубине – прекрасных моих дочерей
Глаголы также обозначают цвета: «сверкнул», «белеет»  в основной части.
Вступление и заключение – описание совершающихся и совершившихся действий:
несовершенный   вид   описывает   борьбу   за   жизнь   –  скачет,   мчится,   лежит,   держит,
греет (здесь только «приник»  глагол совершенного вида, как будто младенец уже сдался
в этой борьбе),  скачет, летит, погоняет, тоскует, кричит  – ещё живой младенец. Но
лесной царь уже сказал: «пленился», «будешь ты мой»  и действие совершено: «ездок
доскакал… В руках его мертвый младенец лежал».
М.Ю. Лермонтов «Земля и небо»
Как землю нам больше небес не любить?
Нам небесное счастье темно;
Хоть счастье земное меньше в сто раз,
Но мы знаем, какое оно.

4343 ударения в строке. Чередование
нечетного   амфибрахия   и   четного
анапеста   создают   контраст   (неба   и
земли).
контраст: землю – небес
знаем, какое оно (счастье) – небесное счастье темно
страшна – блаженство
Лексический уровень: Эмоционально окрашенные слова: любить, счастье, надежда, мука, блаженство,
приятнее, тревожит, жаль, страшна.
Грамматический ряд:
глагол в условном наклонении (желали б вкусить)
глаголы выражают состояние, чувства (любить, кипит, тревожит, смешит).
Прилагательные   в   сравн.   степени   (ясней,     приятнее,   меньше)   раскрывают   тему
сравнения неба и земли.
Синтаксический уровень:
Первое предложение – зачин, тезис в рассуждении – вопросительное. Далее все 4
катрена – доказательства тезиса. Вывод отсутствует, потому что все четыре аргумента
достаточны для раскрытия основной мысли.
В основе стихотворения, написанного в форме монолога, лежит одна из центральных
в лермонтовской поэзии антитеза земли и неба.
Поэт   не   оспаривает   идеальное   превосходство   вечных   «небесных»   ценностей,   но
преимущество  «кратких»  и  «неверных»  земных  радостей  видит  в  их  определенности и
устойчивости.
3. Закрепление понятия «мотив».
Пример:
М.Ю. Лермонтов «На севере диком стоит одиноко»
Основной мотив – тоска по духовному общению.
Стихотворение построено по принципу контрастного параллелизма: сосна «на голой
вершине»
пальма «на утесе горючем»
Одиночество   непреодолимо   –   и   в   этом   трагедия   одиночества   при   общей
родственности судьбы.
Картина Шишкина «Сосна»
Музыка «Лесной царь»
Оформление урока:
На доске:
Романтизм
Ⅰ
личность
свобода
стремление к духовному совершенству
стремление к недостижимому идеалу
Ⅱ
сильные чувства
интерес к экзотическому
интерес к мистике (ночь, сон)
интерес к фантастике А
М
Е
Т
Я
Е
Д
И
Я
И
Ц
И
З
О
П
М
О
К
(Это есть в тетрадях. Добавляем ежедневно)
Ⅲ
Блокплан
для создания текста
В стихотворении (название) _____________ автор [описывает (что), повествует (о),
размышляет (о)]
Я думаю, что (автор) хочет передать романтические чувства (какие?)
Описание
Построено   на   контрасте
(предметов,
чувств,
образов)

Повествование
Зачин ст. ____________
Кульминацией
момент, когда ________

является
Рассуждение

Стихотворение   построено   в
форме
тезиса
_____________________
Доказательств
_____________________
Вывод _______________
Это   романтическое   произведение,   потому   что   в   нем   есть   основные   признаки
романтизма:   герой   стремится   к   свободе,   тоскует   по   необычному   и   совершенному,   он
страдает от одиночества (доказать строчкой из стихотворения).

Ход урока:
Ⅰ.
Какую тему мы изучаем?
Романтизм.

Что такое романтизм?

Романтизм – творческий метод в литературе и искусстве, в основе которого
– стремление личности к абсолютной свободе, к духовному совершенству, к
недостижимому   идеалу,   в   сочетании   с   пониманием   несовершенства
окружающего мира.
(Отдельные учащиеся отвечают своими словами, глядя на доску).
Ⅱ.
Чему мы должны научиться?
 Учимся   обнаруживать   изобразительные   средства,   передающие   настроение,
чувство,  переживание.
(Читаем со стенда или по своей тетради).
Обязательно ли это тропы?
 Нет, это могут быть и средства языка на лексическом, морфологическом
уровне.
Ⅲ.
Учащиеся   поочередно   читают   стихотворения   (или   отрывки   из   них)   наизусть   и
анализируют их. Примеры:
Анализ стихотворения М.Ю. Лермонтова «Утёс» (ученица 6 класса)
В   стихотворении  М.Ю.   Лермонтова   «Утес»   рассказывается   о   старом   утесе.   Его
жизнь однообразна. Много лет он стоит на одном месте в пустыне, где нет ничего живого.
И только золотая тучка ночевала на груди утеса  великана. Но и она быстро умчалась в
свой долгий путь, играя в небе, не жалея этот старый, одинокий утес, которому еще долгое
время   стоять   одному.   Это   стихотворение   вызывает   у   меня   чувство   жалости   к   утесу,
потому что   у него нет друзей, ему не с кем поговорить, поделиться своими мыслями и
мечтами.
Читая   это   стихотворение,   я   вижу   такие   картины:   стоит   старый,   одинокий   утес
посреди пустыни. Вокруг него лишь желтый песок и ни одной живой души. И вдруг к нему
прилетает тучка. Но и она вскоре покидает его. И снова он остается один. Он глубоко
задумался и в безмолвной тишине плачет.
Настроение   этого   стихотворения   грустное,   печальное.   Лирический   герой   хочет,
чтобы люди никогда не бросали своих друзей в безвыходной и трудной ситуации.
Ведущий мотив стихотворения – трагедия одиночества, неразделенность любви и
непрочность человеческих связей вообще.
Анализ стихотворения В. Жуковского «Ночной смотр» (ученик 6 класса)
Это стихотворение рассказывает о том, как по ночам происходят странные вещи. В
двенадцать часов по ночам из гроба встает полководец…
У   Наполеона   такая   судьба   потому,   что   он   стремился   завоевать   много   земель   и
погиб.   В   этом   стихотворении   встает   мертвая   армия,   и   Наполеон   выступает   в   роли
полководца. Так на нем сверх мундира сюртук, он с маленькой шляпой и шпагой, на старом
коне боевом. Здесь присутствует и лирический герой, он как бы смотрит со стороны на все,
что происходит вокруг.
  Здесь звучит  мотив одиночества. Это стихотворение вызывает чувство тайны и
трепета.
Это   романтическое   произведение,   потому   что   герой   стремится   к   свободе,   к
духовному совершенству, недостижимому идеалу.
Анализ   стихотворения   М.Ю.   Лермонтова   Воздушный   корабль»   (ученицы   6
класса)
В стихотворении Лермонтова «Воздушный корабль» автор рассказывает печальную
историю смерти императора Франции Наполеона Бонапарта, и как его бессмертная душа
летает на воздушном корабле по знакомым местам.
Он   умер   вдалеке   от   своей   родины,   на   «пустынном   и   мрачном»   острове   Эльба.
Лирический     герой   одинок.   Когда   душа   императора   Франции   прилетает   на   воздушном
корабле на берег Франции, «его сердце трепещет и очи пылают огнем». На своей родине
Наполеон «оставил славу, трон, наследника сына и старую гвардию». Когда Наполеон стал
звать соратников, маршалов, гренадеров, к нему никто не пришел, потому что некоторые
«зова не слышат, иные погибли в бою, другие ему изменили и продали шпагу свою».
Тогда Наполеон стал звать своего сына и стал ему обещать полмира, а Францию
только   себе.   Но   сын   к   нему   не   приходит.   После   этого   Наполеон,   разочарованный,   в
обратный пускается путь. «Махнувши рукой»  жест разочарования.
Воздушный корабль описывается тоже одиноким, потому что он без капитана и без
матросов. Но корабль может выдержать всё: скалы, тайные мели, бури.
Лирический герой описывается смелым, могучим. Его характер нетерпеливый. Его
поза в стихотворении: «скрестивши могучие руки, главу опустивши на грудь». Его одежда:
треугольная шляпа, серый походный сюртук. В   стихотворении   показана   картина   звездного   неба,   тихого   моря   и   одинокого
острова.   Ключевые   слова   стихотворения:   одинокий,   пустынный,   мрачный.   Название
стихотворения   загадочное.   Краски   обозначены   словами:  по   синим,   серый,   чугунные,
мрачные, во мраке ночном, озарится.
Лермонтовские мотивы одиночества, странничества, поиска переданы звуками: не
шумят,   молча,   не   слышно,   тихо,   громко   зовет.   В   стихотворении   используется
романтический образ корабля призрака.
Одержимый   жаждой   власти,   император   приносит   её   в   жертву   миллионы
человеческих   жизней.   Поэтому  в   своем   горьком   одиночестве   повинен   он   сам.   Баллада
рисует  за  романтическим  обликом   Наполеона   живое,   пронзенное  одиночеством  сердце.
Может быть, в стихотворении есть идеал – «Франция милая». Горькие слезы – итог неверно
прожитой жизни. Это стихотворение вызывает у меня сочувствие к Наполеону, потому что
он одинок, но в этом виноват он сам.
теме.
В ходе урока все 19 учащихся 6 класса, каждый на своем уровне, отчитались по
Самые слабые подбирали из текста подходящие по смыслу слова к собственным
рисункам («Утес», «Сосна») и читали стихотворения наизусть (3 человека).
Все остальные выступали с анализом произведений на достигнутом индивидуальном
уровне.
«Эмоциональный удар»  музыка к «Лесному царю», с вокалом понемецки – создает
чистое и сильное впечатление о подлиннике Гете. Надо посчитать размер (понемецки это
явно не русский амфибрахий в ритме вальса) и проводим рефлексию.
Урок окончен!

file_name: Описание урока Романтики разных веков.docx

intro: Описание урока "Романтики разных веков" - не конспект в чистом виде, а рассказ "вслед за уроком", то есть то, как он прошел. На уроке развивалось понятие о романтизме на примере стихотворений известных поэтов. Мы работали над закреплением навыков анализа лирического произведения. Учащиеся представляли свои работы - анализы стихотворений Лермонтова, Жуковского, Гете, лучшие образцы помещены в публикуемом материале

title: Описание урока литературы в 6 классе "Романтики разных веков"


extracted_text:
КҮНІ:                                              ПӘНІ: ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ
Сабақтың тақырыбы:19201930 жж Кеңестік әдебиеттің қалыптасуы, бейнелеу өнері,
музыка,театр,кино
Сабақтың мақсаты: 192030 жж  Қазақстандағы мәдениет саласындағы жетістіктері
мен танымал өнер қайраткерлерінің еңбектерін жанжақты талдап түсіндіру.
Сабақтың тәрбиелік мақсаты: Оқушыларды жоғары патриоттық және рухани
қызығушылығын ояту.
Сабақтың дамытушылық мақсаты: Сабақта өз бетінше жұмыстандыру арқылы,
шығармашылық танымдық қабілеттерін арттыру.
Сабақтың түрі: Жаңа  білімді меңгерту
Сабақтың әдісі: СТО,Ротация әдісі,РАФТ технологиясы,тірек сызба
Сабақтың көрнектілігі: слайд презентация, қосымша мәліметтер,бағалау парағы,
плакат,
Ұйымдастыру:  Оқушыларды түгендеу, оқу құралдарын  дайындау.                        Топқа
бөлу  (әдебиет,өнер,театр) жазуларды  алу арқылы
Ітоп  (әдебиет)
ІІтоп  (өнер)
ІІІтоп (театр)
Психологиялық дайындық: «Жүрек жылуы» әр топ бірбіріне тілек.  1мин
Үй тапсырмасы бойынша алдыңғы сабақтарда алған білімімізді тексеру. «Ротация»
әдісі бойынша: Үш топқа тапсырма беріледі.
Ітопқа (Әдебиет) «192030 жж ағарту ісіндегі ісшаралар»
ІІтоп (Өнер) «Кәсіптік білім беру»
ІІІтоп (Театр)  «Ғылымның қалыптасуы»  тапсырманы қол шапалақтаған кезде топтар
алмастырып ,соңғы топ қорғайды .6 мин
Жаңа сабақ:  видео(Ә.Қашаубаевтың  дауысын тыңдау)
 Оқулықтағы 104ші  бетті ашып тақырыпты дәптерге жазамыз.
Сабағымызды:
Естігенімді ұмытамын
Көргенімді есте сақтаймын
Өзім істегенді меңгеремін
                   Қытай данышпаны Куньфуцзы:
Сабақта  топтарға тапсырмалар беру:
І топқа (Әдебиеттің дамуы) –постер қорғау .
2030 жж қазақ әдебиетінің дамуына танымал қайраткерлер: С.Сейфуллин, М.Дулатов,
Ғ.Мүсірепов,Б.Майлин,т.б көрнекті орын алды.
Қазақтың ақынжазушыларының тамаша шығармалары жарық көрді.
Ақынжазушылар
шығармалары
С.Сейфуллиннің
С.Мұқановтың
«Советстан», «Көкшетау»
«Сұлушаш» І.Жансүгіровтың
И.Байзақовтың
 Драмалық шығармалар жазылып,театр сахнасында  қойылды
М.Әуезовтың
«Құлагер»
«Құралай сұлу» поэмалары
Б.Майлиннің
Ғ.Мүсіреповтың
Ж.Аймауытовтың
«»АйманШолпан ,
«Түнгі сарын»
«Жалбыр»
«Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш
Баян сұлу»
«Мансапқорғаны», «Ел
қорғаны»
Қазақ жазушылары орыс классиктерінің шығармаларын қазақ тіліне аударды
А.Байтұрсынұлы
Ж.Аймауытов
М.Жұмабаев
И.А.Крыловты
А.С.Пушкинді,М.Ю.Лермннтовты
Гетені,Гейненің,М.Горькидің
шығармаларын аударды
 ІІтопқа (Өнер) –топтастыру әдісі.
Музыка өнері
А.В.Затаевич
Әміре Қашаубаев
өнері
Күләш
Байсейітованыөнері
ІІІтоп (Театр ,кино) слайд презентация қорғау
1926 жылы қазақтың
тұңғыш ұлттық
театры ашылды
Е.Өмірзақов, С.Қожамқұлов, Қ.Бадыров.
Қ.Қуанышбаев,Ә.Қашаубаев, И.Байзақовтар болды
Театрды  талантты драмашы,режиссер және әртіс Ж.Шанин (18911937) басқарды.
1933 жылы Алматыда халық
тарихында тұңғыш рет ұйғыр сазды
драма театры ашылды
1937 жылы Қызылордада корей
театры ашылды
1930 жылдары Қазақстан кино өнерінің негізі салынды
 «Востоккиноның» Алматы бөлімшесі  «Жайлауда», «Түркісіб»,  «Дала
әндері», «Жұт» фильмдері шықты
«Амангелді» киносы түсірілді
1938 жылы «Ленфильм»
Сабақты бағалау парақшаларымен топ басшысы бағалау.
Сабақты қорыту :  «РАФТ», «Синквейн»әдістері бойынша
Ррол
Ааудитория Ффакт
Ттақырып
Үйге тапсырма:104 бет,шығармашылық тапсырма Тапсы рмалар:  ХІХХХ ғ қазақ поэзиясы
Күйшілердің атыжөні
Шығармалары
Тапсырмалар: ХІХХХ ғ
Ақын,әншікомпозиторлар
Шығармалары
           Тапсырмалар: ХІХ ғасырдың 4060 жж
«Зарзаман» дәуірі ақындары
Өлеңдерінің мазмұны Тапсырмалар: Махамбет Өтемісұлы  шығармалары
1
2
3
4
5
6
7 Әдебиет                 Әдебиет
Өнер
Театр
Өнер
Әдебиет                 Әдебиет
Өнер                       Театр
Өнер               Театр
Театр             Әдебиет                  Әдебиет
Өнер
Әдебиет                 Әдебиет Өнер

             Театр

file_name: 1920-1930 Ж АДЕБИЕТ.docx

description:
Өнер

             Театр

intro: 1920-1930 жылдар аралығында  Қазақстан жеріндегі мәдени салада  жетістіктері туралы. Кино, театр, музыка, бейнелеу өнері саласындағы  танымал өнер қайраткерлерінің еңбектерін жан-жақты талдап түсіндіру. Қазақ әдебиетінің қалыптасуына үлес қосқан тұлғалар олардың  шығармалары жайлы мәлімет беру арқылы оқушылардың қазақ әдебиеті пәніне қызығушылығын арттыру.1920-1930 жылдар аралығында  Қазақстан жеріндегі мәдени салада  жетістіктері туралы

администрации

group: Педагогика

title: 1920-1930 жж Кеңестік әдебиеттің қалыптасуы, бейнелеу өнері, музыка,театр,кино.


extracted_text:
Конспект по лепке на тему: «Овечка»
Цель: Обучение детей навыкам: изображать рельеф животного в виде декоративной
пластины.
Задачи:
1. Учить обводить шаблон стекой, удалять с ее помощью лишнюю глину.
2. Продолжать учить самостоятельно доводить изделие до задуманного образа при
помощи различных инструментов.
3. Развивать образное мышление.
Демонстрационный материал: предметная картинка с овечкой, мягкая игрушка
овечка.
Раздаточный материал: Глина, шаблоны силуэта овечки, скалки, чесночница,
стеки, колпачки от фломастера, миски с водой, картонкиподставки, дощечки для
лепки (на каждого ребенка).
Форма проведения: групповое (индивидуальноколлективное) занятие.
                                                  Ход деятельности
I.Орг. момент
 Дети, отгадайте загадку:
Кто ни в жару,
Ни в стужу не снимает шубу?
(Овечка)
Много шерсти и кудряшек
В гости к нам пришёл?
(Барашек)
II. Контроль исходного уровня
Дидактическая игра «Собери по образцу»
Из 8 деталей собрать овечку по образцу, предложить детям: на время, кто первый,
кто правильней.
Дети, давайте посмотрим правильно ли все собрали? Кто получился? Давайте
вместе с вами изготовим овечку.
III. Обучающий этап
а) Инструктаж по технике безопасности при работе с пластилином.
Правила работы с пластилином (глиной):


не брать пластилин (глину) в рот;
аккуратно пользоваться пластилином (глиной), не пачкать стол, одежду,
лепить на дощечке; 



засучивать рукава перед работой;
Использовать в работе стеки.
После работы с пластилином (глиной) привести рабочее место в порядок:
очистить от пластилина (глины) доски;
протереть стол мокрой тряпочкой.
По окончанию работы:
тщательно вытереть руки бумажной салфеткой;
 вымыть руки тёплой водой с мылом;
 насухо вытереть полотенцем.



б) Показ последовательности действий и приёмов лепки:
 Рассмотрение картинки с изображением овечки.
 На дощечку положить хорошо размятый однородный кусок глины.
 Расплющить его руками и раскатать скалкой до толщины примерно 1 см.
 На полученную лепешку положить шаблон овечки и обвести его стекой.
 Дальше стекой убрать лишнюю глину – весь фон, чтобы остался только силуэт
овечки. Овечка получается плоской.
 Далее нужно нарисовать глаза и рот овечки.
 Шерсть сделать сначала из приплюснутых шариков, а затем колпачком от
фломастера сделать оттиски в виде маленьких кругов.
 Овечку можно закрепить на раскатанной глиняной пластинке.
 Готовые глиняные овечки просушиваются и раскрашиваются.
в) Выбор и подбор материала к работе.
Пальчиковая гимнастика
Можешь пальцы сосчитать?
Раз, два, три, четыре, пять.
На другой руке опять.
Раз, два, три, четыре, пять.
Десять пальцев – пара рук,
Разве мало это, друг?
Десять пальцев – пара рук,
Вот твое богатство!
IV. Самостоятельная работа
Воспитатель оказывает индивидуальную помощь при лепке.
V. Контроль достигнутого уровня знаний
Рассматривание готовых работ.
 Что у вас получилось? (овечка)  Из чего она состоит? (ноги, туловище, голова)
 Для чего нужны овечки? (они дают шерсть, мясо)
 Какая овечка получилась лучше и почему?
VI. Итог.
 Ребята, кого мы с вами сегодня лепили? Что вам больше всего понравилось?

file_name: Конспект по лепке Овечка.docx

intro: Адаптированный конспект занятия по лепке "Овечка" для детей 5-6 лет, основанный на конспекте занятий по лепке Д.Н. Колдиной. В конспекте подобрана дидактическая игра на развитие внимания и воображения, пальчиковая гимнастика, методы и приёмы лепки, правила соблюдения безопасности при работе с пластилином, глиной.Адаптированный конспект по лепке "Овечка" для детей 5-6 лет (На основе Д.Н. Колдиной)

title: Адаптированный конспект занятий по лепке "Овечка" для детей 5-6 лет.