extracted_text:
Өзінөзі тану сабағында оқушылардың өзінөзі дамуын
психологиялықпедагогикалық қолдау
Оқушылардың өзіндік дамуының психологиялықпедагогикалық
сипаттамасын жан жақты талдау мақсатында өзіндік даму тұлғалық дамудың
құраушысы екендігін атап өту маңызды.
Адамның   қоғамдық   қатынас   жүйесiндегi   орны   мен   әлеуметтiк   орта
әсерiнiң   өзi,   адамның   жас   ерекшелiгiне   орай   өзгередi.   Бұл   жоғары   сынып
оқушыларының   өзіндік   дамуының   мақсаттылықпен   қалыптасуын,
ұйымдастырылуына   байланысты   сарапталған   көзқарастардың   қажеттiлiгiн
анықтайды.   Адамның   тұлға   ретiнде   қалыптасуында   жасөспірімдік   кезең
маңызды   орын   алады.   Бұл   жас   кезеңнiң   адамның   тұлға   ретiнде
қалыптасуындағы ерекше маңыздылығы 1518 жастағы тұлғаның дамуындағы
сапалы өзгерiстерге байланысты болып келедi.  Тұлға сезiмдiк қасиеттермен,
яғни индивид пен әлеуметтiк ортаның шартымен бiрлiкте қарастырылуы да
көрсетiлген. Сонымен қатар, Б.Г. Ананьев [3, 3574 бб.] тұлға құрылымының
жанжақты зерттелуiн өз еңбектерiнде сипаттаған. Ол тұлғаның процестерiн,
күйлерiн,   қасиеттерiн   психофизиологиялық   функциялармен   және   тұлғаның
бағдары мен қажеттiлiктерi кiретiн мiнезқұлықтың жалпы мотивациясымен
толықтырады.   Автор,   адамды   биологиялық   түрiнiң   көзқарасы   бойынша,
адамның   онтогенезiн   индивид   ретiнде,   адам   дамуын   тұлға   ретiнде
қарастырады. Индивидтiң табиғи қасиеттерi мен ерекшелiктерi тұлғада, оның
әлеуметтiк элементi ретiнде көрiнiп отырады. «Тұлға арқылы сыртқы ықпал
индивид   психикасында   өзiнiң   туындысымен   байланысты   болады»      деп
С.Л.Рубинштейн [4] қарастырған.
А.Н.Леонтьевтiң   [5,   6685   бб.]   пiкiрi   бойынша,   тұлға   —   бұл   адам
өмiрiнiң   қоғамда   туылуының   ерекше   түрiнiң   психологиялық   тұрғыда
құрылуы.   Әртүрлi   iсәрекеттiң   бiрлесе   бағынуы,   онтогенезде   тұлғаның
қалыптасуының   негiзiн   құрайды.   Тұлғаның   жүйелi   қасиет   ретiнде   пайда
болуы,   индивид   басқа   индивидтермен   бiрiккен   iсәрекетiнде,   ақиқатты
өзгертiп соның арқасында өзiн де өзгертiп, тұлға дәрежесiне жетедi. Сонымен
қатар, тұлға белсендiлiгiмен сипатталынады, яғни субъект өз шектеуiнен тыс
шығу ынталығымен, өз iсәрекеттерiнiң саласын кеңейтуiмен талап қойылған
жағдайлардың   шегiнен   тыс   әрекет   жасаумен   (мотивация,   жетiстiк,   қауiп
қатерге   тәуекел   ету)   сипатталады.   Индивидтiң   тұлғасы   бағыттылықпен
бейнеленедi, яғни үстем болып табылатын адамның қажеттi көрiнiс беретiн
мотивтерқызығушылықтар,
  көзқарас   және   т.б.жүйелермен
бейнеленедi.
  сенiмдер,
Қатынастар психологиясы В.Н.Мясищевтiң [6] тұлға тұжырымдамасы
болып табылады. В.Н.Мясищевтiң пiкiрi бойынша тұлға, тек адамға тән толық
психикалық   құрылымның   жоғары   шартталған   қоғамдық   —   тарихи   ретiнде
және   оның   психикалық   iсәрекетi   мен   мiнезқұлықтарын   саналы   тұрғыда
реттеушi ретiнде анықталады. Сонымен қатар, тұлғаның өзегiн өзөзiне және сыртқы әлемге байланысты қатынас жүйесi құрайды деп, — қарастырған.
Сонымен, тұлға — бұл, адам өзiнiң психикалық дамуының жеткiлiктi
тұрғыдағы   жоғары   деңгейiне   жетуi.   Оның   ең   маңызды   сипаттамасы   ол
ақиқатты тұрғыда тұлға болуы, яғни өзiнiң мақсат, мiндеттерiне сәйкес өмiр
жағдайын өзгерту мен кездейсоқтыққа үстемдiк жасауға, өзөзiн саналы түрде
реттеуге қабiлеттi болуына түйiнделедi. Әрине, бұл сипаттама ересек адам
тұлғасының дамуына жатады, бiрақ тұлғаның қалыптасуы өте ерте басталып
өмiр бойы жүредi. Сонымен қатар, тәрбие әсер етудің қандай да бір арнайы
әдістерінің жиынтығы болмай, алдымен тұлғаның өмірін, әрекетін және оның
қатынастарын шынайы өмірге сәйкес ұйымдастыру болып табылады.
Тұлғаның өзіндік дамуы оның өіндік сана сезімінінің дамуына тікелей
байланысты болып келетіні сөзсіз.
Сонымен   қатар,
  кеңес   психологиясында   тұлғаның   жалпы
құрылымындағы   өзіндік   санасезім   оның   психикалық   ісәрекетінің   күрделі
ықпалдастық   қасиеті   ретінде   қарастырылады.   Бір   жағынан,   ол   тұлғаның
белгілі бір кезеңдердегі дамуын анықтайтын сияқты болса, екінші жағынан,
мінезқұлықты іштен реттеуші ретінде көрінеді. Өзіндік санасезім тұлғаның
үздіксіз дамуының ішкі шарты бола отырып, тұлғаның ішкі күйі және оның
мінезқұлқы түрлері мен сыртқы ықпал арасында тепетеңдікті қамтамасыз
етеді.
Өзіндік санасезімінің және оның маңызды жағы — өзінөзі бағалаудың
дамуы   күрделі   әрі   ұзақ   процесс.   Соңғы   кездегі   психологиялық   зерттеулер
тұлғаның   тұрақтылығын   және   оның   өзінөзі   реттеуін   қалыптастыру   үшін
субъектіні   алыс   мақсаттарға   бағыттау   рөлінің   қаншалықты   екенін   айқын
көрсетеді.   Субъектінің   психологиялық   құрылымы   мен   мінезқұлқы   үшін
болашақ   мақсаттарды   шешуші   маңыздылығына   К.   Левин   де   [17,   18]   көңіл
аударған. Ол тұлға туралы ілімінде мынаны дәлелдейді: адамның өз алдына
қоятын мақсаттары, оның қабылдайтын ниеттері, күші мен басқа динамикалық
қасиеттері бойынша шынайы қажеттіліктерден айырмашылығы жоқ, өзінше бір
қажеттіліктер болып табылады.
З. Фрейд [19, 20] психиканы қызмет ету сипатына байланысты үш түрлі
деңгейге бөледі: сана, санадан бұрынғы және санадан тыс, оларға тұлғаның
«Ол»   (Ид),   «Мен»   («Эго»),   «Мененжоғары»   («Суперэго»)   деген   негізгі
құрылымдары жатады. З. Фрейд адамның өзіндік санасезімді мұздық таудың
шыңына теңеді. Ол адам баласының жан дүниесінде болып жатқан болмашы
құбылыстың өзі оны тұлға ретінде сипаттайды және өзі оны мойындайды деп
санады.   Адам   өз   қылықтарының   біразын   ғана   түсініп,   түсіндіре   алады,   ал
тәжірибесінің   басым   бөлігі   санадан   тыс   тұрады.   Сонымен,   психика
салаларының   өзара   қатынастарының   арасынан   өзіндік   санаға   екінші
дәрежедегі   орын   бере   отырып,   санадан   тыс   саланың   импульсивтік
қызығушылықтарын теңестіруші, мінезқұлықты реттейтін механизм ретінде
қарастырды.
Осылайша,   шетелдік   психологиядағы   тұлғаның   өзіндік   санасезім мәселесін   қарастыратын   неғұрлым   маңызды   деп   саналатын   бағыттарды
қарастырдық.   Яғни,   өзіндік   санасезім   дамудың   негізгі   айғақтары   ретінде:
биологиялық, әлеуметтік және дамудың ішкі айғақтары сипатталды. Сонымен
қатар,   тұлғаның   өзіндік   санасезіміне   жүргізілген   шетелдік   зерттеулерді
қарастыра   отырып,   қарастырылған   теориялық   көзқарастардың   айырмашы
лықтары болғанымен, оларды бір әдістемелік ұстаным — тұлғаның қоғаммен
қатар өмір сүретін өзінше бір құбылыс  біріктіретінін байқадық.
Тұлғаның дамуындағы қажеттіліктерді жете түсіну үшін тұлғаның өмір
процесінде   пайда   болатын   және   дамитын   жаңа   әлеуметтік   қажеттіліктерді
ескеру   қажет.   Бұл   жаңа   қажеттіліктер   тұлғаның   мотивациялық   аймағын
толықтырады   және   күрделендіреді.   Осы   жерде   екі   негізгі   жолды   атап
көрсетуге   болады.   Біріншіден,   тұлғаның   өмірдегі   және   оның   қоршаған
ортамен өзара қатынастарындағы орнын өзгерту жолы. Бұл әрбір жас кезеңіне
сай   келетін   қажеттіліктерді   тудырады.   Ересек   адамның   қажеттіліктері   де
оның өміріндегі және өзіндегі өзгерістерден туындайтын өзгерістерге ұшырап
отырады.   Екіншіден,   қажеттiлiктердiң   қалыптасуы   мінезқұлық   пен   іс
әрекеттің   жаңа   түрлерін   меңгеруiмен   байланысты   болады.   Мұның   нақты
мысалы ретінде әр түрлі әдеттерді, соның ішінде мәдени әдеттерді де айтуға
болады.   Осылайша   меңгерілген   мінезқұлықтың   әдістері   адамды   оларды
жүзеге   асыруға   итермелейді.   Бірақ   адамның   мотивациялық   аймағында
жағдайдың   тікелей   ықпалынан   босататын,   құрылысы   бойынша   жаңа,
психологиялық құрылымдардың пайда болуы тұлға ретіндегі адам үшін аса
маңызды.   Оларға   адамды   қажетті   бағытта   ісәрекет   жасауға   итермелейтін
мақсаттар,   шешімдер,   рухани   сезімдер   және   сенімдер   жатады.   Тұлғаны
қалыптастыру   процесінде   адамның   тек   қажеттіліктері   ғана   емес,   олардың
арақатынасы да өзгеріп, дамып отырады. Басқаша айтқанда, мотивациялық
аймағы дамиды. Біртіндеп, мінезқұлықтың және ісәрекеттің тұрақты басым
болып   отыратын   белгілі   мотивтер   пайда   болады,   олар   басқаларды
бағындырып, тұлғаның бағытын көрсетеді. Қандай мотивтер басым болғанына
байланысты тұлғаның бағыты әртүрлі сипатта болады. Өзінің амансаулығын
қамтитын себептердің басым болуы өзімшілдік бағытты, ал басқа адамдардың
көзқарастарымен   байланыста   болатын   себептердің   басым   болуы   —
имандылық   бағытты   сипаттайды.
  Тұрақты   басым   әдістер   тұлға
сипаттамасында   жетекші   мағынаға   ие   болады.   Мотивациялық   аймағының
көбірек жетілген иерархиялық құрылымы белгілі бір рухани құндылықтарды
мінезқұлықтың басым себептері ретінде меңгереді. Осы құндылықтар үшін
адам өзінің тікелей сенімдерін жеңеді, бұл оның тұлғасының ерікті мінезін
анықтайды.   Дұрыс   тәрбие   процесінде   меңгерілген   құндылықтар   адамның
басқа қажеттіліктері мен ұмтылыстарын бағындыратын тікелей сенімдердің
күшіне ие болады. Мұндай адам өзіне төніп тұрған қауіп туралы ойламай, өзін
тәуекелге ұшыратады. Нақ осы жағдайда адамның жоғары дамыған үйлесімді
мотивациялық сферасы туралы және оның тұлғасының үйлесімді құрылымы
мен жоғары деңгейі туралы айтуға болады. Л.С. Выготскийдің [14, 87115 бб.] ілімі   бойынша,   онтогенетикалық   даму   кезінде   бала   санасының   жүйелік
құрылысы өзгереді.
Сонымен,   тұлға   —   өзiнiң   жеке   ерекшелiктерi   бар   және   қоршаған
ортамен қатынастағы, белгiлi бiр iсәрекеттер түрлерiмен айналысатын нақты
адам. Тұлға iсәрекет процесiнде және әлеуметтiк қажеттiлiк барысында басқа
адамдармен өзара қарымқатынас жасау кезiнде дамиды. Басқаша айтқанда,
адамның жеке даму барысында iштей ауыспалы шағын әлеуметтiк топтар мен
ұжымдар тiкелей қарымқатынас жасау процесiнде тұлға қалыптасады.
Тұлғаның   онтогенезде   дамуы   бiрiнбiрi   толықтыратын   екi   аспект
бойынша   жүзеге   асады:   әлеуметтендiру   аспектісі   (қоғамдық   тәжiрибенi
меңгеру) және жекелендiру аспектісі.
Тұлға   дамуының   деңгейi,   оның   кемелденуi   адамның   жеке   дамуы
процесiнде   қисындар   мәлiметтерiнiң   үйлесiмдiлiгi   үндестiгiмен   және   жас
шамасының   қалыптылығымен   сипатталады.   Тұлға   дамуының   кезеңдерi   —
тұлғаның   бiртұтас   және   иерархиялық   құрылымын   қалыптастыра   отырып,
тұлғаның әр түрлi әлеуметтiк қарымқатынастарға біртіндеп ену кезеңдерi,
яғни,   тұлғаның   даму   процесi   кезiнде   өзiне   және   басқа   адамдарға   қатысты
белгiлi бiр әлеуметтiк бағдарлар пайда болады.
Дамудың   екi   жобасының   —   табиғи   (биологиялық)   және   әлеуметтiк
(мәдени)   —   бiрлiгi   тұлғаның   өркениетке   ойдағыдай   енуiнiң   шарты   болып
табылады.   Л.С.   Выготскийдiң   [14,   5587   бб.]   айтуынша,   «өзгерiстердiң   екi
қатары бiрбiрiне өзара енедi және бала тұлғасының әлеуметтiкбиологиялық
қалыптасуының бiртұтас қатарын құрайды».
Тұлғаның өмір сүріп және тәрбиеленіп жатқан ортаның жағдайларына
байланысты   тұлғаның   қалыптасу   мәселесін   қарастырамыз.   Қазіргі   уақытта
кеңестік   психологтер   мынадай   тұжырымдаманы   жалпылама,   —   деп
қабылдаған: өмір жағдайлары тұлғаның психикалық дуын өздігінен айқындай
алмайды,   бірыңғай   жағдайларда   тұлғаның   әр   түрлі   жеке   ерекшеліктерінің
қалыптасуы мүмкін және де бұл алдымен тұлғаамның өзін қоршаған ортамен
қандай қарымқатынаста екендігіне байланысты болады.
Қоршаған   ортаның   рөлін   дұрыс   түсіну   үшін   оған   нақтылы   емес,
салыстырмалы өлшеммен қарау қажет, – деп Л.С. Выготский [14, 4696 бб.]
дәріптеді. Оны бала тұлғасының қалыптасуын анықтайтын тек өзіне ғана тән
әсерлі қасиеттері бар, «даму жағдайы» ретінде қарастыруға болмайды. Даму
процесінде тұлғаның өз тұлғасы сапалы өзгеріске ұшырайды, сонымен бірге
бұл өзгеріс оның өзінің белсенді ісәрекеті мен ортадағы қатынасы негізінде
пайда  болады.  Психикалық   дамуды  дұрыс  түсіну  үшін  мынаны  атап  өткен
маңызды: барлық аталған психиканың жаңа пішіндері бір рет пайда болған соң
бейтарап   болып   қалмайды,   тұлғаның   ісәрекеті   мен   мiнезқұлқын,   оның
қоршаған   ортамен   қарымқатынасын   айқындай   бастайды   және   осының
салдарынан, оның тұлғасын қалыптастырудың кейінгі қарқыны анықталады.
Сана   барлық   психологиялық   жаңа   құрылымдар   тасымалданатын
орталық   болып   табылады.   Осылайша   субъектінің   тұлғасын   «жоғары рухани   сезімдердің,
психологиялық жүйе»—оның құрылымы, оның жасы және жеке ерекшеліктері
ретінде көрсетеді. Сананың тасымалдаушы және реттеуші қызметі тек қана
ақылға ғана емес, сонымен қатар жанға әсер етуші бірлестіктердің негізінде
жүзеге   асырылады.   Сондықтан,   тұлғаны   сипаттайтын   жүйелі   жаңа
құрылымдар   құрамына   (мәселен,
  сенімдердің
дүниетанымының   құрамына)   тек   ақыл   ғана   емес,   жанға   әсер   етуші
компоненттер   де   енеді;   бұл   жаңа   құрылымдарға   қоздырғыш   күш   береді.
Субъект қабылдайтын барлық ықпалдар сана арқылы оның ішкі ұстанымын
және   оның   бірегей   жауап   қайтаруын   көрсетеді.   Өмірдің   екінші   жылында
жағдайдың мағынасы ауысады. Бұл кезеңде өзінің ішкі сеніміне байланысты
тұлғаның   әрекет   жасау   қабілетінен   көрінетін   себепші   көзқарас      алғашқы
тұлғалық   жаңа   құрылым   қалыптасады.   Себепші   көзқарастар      тұлғаның
тікелей   аффективтi   жағдайдан   «шығуын»   қамтамасыз   ететін   ақыл   және
аффективтi компоненттерінің бірінші синтезінің нәтижесі болып табылады.
Салыстырмалы иерархиялық тұрақты себептер жиынтығы  бұл теория
бойынша   тұлғаның   негізгі   сипаттамасы   болып   табылады.   Сондықтан,   бұл
жағдайдағы тұлға психологиясының мәні адам психикасының себепталаптар
саласы болып табылады. А.Н. Леонтьевтің [52, 4356 бб.] көзқарасы бойынша,
еріктұлғадағы өздігінен емес, себептер күресі болуынан және олардың өзара
бағынуынан   ғана   пайда   болады.   Тұлғаның   өзі,   тұлғаның   әрекеттері   өзара
бағынышты   болғанда, яғни себептер  иерархиясы  пайда болғанда, мектепке
дейінгі   жас   мөлшерінің   соңында   алғаш   рет   пайда   болған   дамудың
салыстырмалы кешеуілдеуінің нәтижесі ретінде көрінеді. А.Н. Леонтьев [5]
өзінің «Ісәрекет. Сана. Тұлға» еңбегінде тұлға психологиясы аясындағы іс
әрекеттік көзқарастың бірқалыпты жүргізілуі бұл теорияның жәрдемсіз екенін
жақсы   көрсететінін   айтты.   Ісәрекеттік   көзқарастың   бастапқы   бағыттарын
нұсқай отырып, ол мынаны атап айтты: «Бастапқыда, яғни ісәрекет процесін
қалыптастыратын негізгі сәттерді анықтағанша, субъект зерттеу шеңберінен
сырт   қалатын   сияқты».   Алайда,   субъект   ісәрекеттік   көзқарас   шеңберінен
мәңгілік тысқары қалады. Өздігінен пайда болатын қозғалыс бастауы ретінде
субъектіге   бұл   теорияда   орын   жоқ.
  Егер   адамды   талаптарды
қанағаттандыратын   амалдардың   иерархиялық   жүйесі   демей,   өз   өмірінің
субъектісі ретінде тұлға деп түсінсек, онда мұндай зерттеуде тұлғаның да
болуы   мүмкін   емес.   Ісәрекеттік   көзқарастың   негізгі   сөздері   —   ісәрекет,
себеп,   талап   және   т.б.—   өздігінен   бұл   көзқарастың   методологиясын
білдірмейді. Сондықтан, мәселен, әдебиетте кездесетін А.Н. Леонтьев [10, 28
38 бб.] пен Л.И. Божович [9, 3444 бб.] ортақ көзқарастағы зерттеушілер деген
қорытындылармен   келісуге   болмайды.   Л.И.   Божовичтің   еңбегімен   мұқият
таныссақ,   оның   теориялық   көзқарастарын   талдасақ,   ісәрекеттік   көзқарас
сұлбаларымен   емес,   Л.С.   Выготскийдің   [14,   4370   бб.]   ойпікірлерімен
үндестікті байқаймыз. Тұлғаны біртұтас деп ұғыну Л.И. Божовичтің [9, 2542
бб.]   еңбектерінде   көрсетіліп   қана   қоймай,   тәжірибелік   зерттеулерінде   де
жүзеге асырылған. Тұлғаның қалыптасуын Л.И. Божович жеке адамның ерікке ие болуы ретінде, оны өз өмірінің субъектісіне айналуы ретінде қарастырады:
«Бала тұлғасы қалыптасуының жолы — оның тікелей ықпал етуші ортадан
ақырындап   бостандыққа   шығуынан   және   оның   осы   ортаны   да,   өзінің   жеке
тұлғасын  да белсенді түрлендіре алатын адамға айналуынан  тұрады». Л.И.
Божович [9, 1936 бб.] тіркеген саналы сипаттағы амалда талаптардың бар
екендігінің ұстанымдық маңызы зор. Себепталаптар саласының даму процесі
кезінде   «шынайы»   талаптардың   биліктен   осылайша   босанып   шығатыны,
субъектіде өз талаптары мен ұмтылыстарын саналы түрде басқару мүмкіндігі
пайда болатынын дәлелдеген. Тұлға психологиясының теориялық мәселелері
қазіргі   кезде   педагогикалық   практикамен   тез   ұштасады   деп   қорытындылап
айтуға болады. Практика әрқашан да өзіне сәйкес теориямен байланысты, ал
қазіргі кезде бұл байланыстар аса төте әрі тікелей орнатылған. Алайда, жаңа
педагогикалық   практиканы   жобалау   үшін   қолайсыз   жәйттардың   тамырын
тауып жою қажет.
ə
Даму   –   адамның   сандық   ж не   сапалық   өзгерістерінің   жүрісі   мен
ə
н тижесі. Даму н тижесінде адам биологиялық түр ж не  леуметтік тіршілік
иесі болып жетіледі. Адамның биологиялық сипаты өз ішіне морфологиялық,
биохимиялық,   физиологиялық   өзгерістерді   қамтыған   т ндене   дамуынан
көрінеді.   Ал   леуметтік   даму   оның   психикалық,   рухани,   интелектуалдық
кемелденуінен байқалады.
ə
ə
ə
ə
ə
Адам тұлға болып туылмайды, ол қасиеттік д реже даму барысында
қалыптасады. «Адам» ұғымынан өзгеше «тұлға» түсінігі – адамның қоғамдық
қатынастар, басқа адамдармен  араласу  ықпалында қалыптасқан  леуметтік
сапақасиеттерін   білдіреді.   Тұлға   ретінде   рбір   адам   леуметтік   жүйеде
мақсат бағдарлы ж не ойластырылған т рбие барысында қалыптасады.  рбір
тұлға, бір жағынан, қоғамдық т жірибені игеру деңгейімен, екінші жағынан,
материалдық ж не рухани құндылықтар қорына қосқан қоғамдық үлесімен
танылады. Тұлға болып жетілу үшін адам өзіне табиғаттан берілген ж не өмір
мен   т рбие   желісінде   қалыптасқан   ішкі   қасиеттерін   нақты   практикалық
қызметте аша білуі шарт.
Ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
Адам дамуы – бұл өте күрделі, ұзақ мерзімді ж не қарамақайшылықты
процесс. Біздің ағзамызда болып жатқан өзгерістер өмір бойына ұласады. Ал
адамның   т ндене   болмысы   мен   рухани   дүниесі,   сіресе,   балалық   ж не
жасөспірімдік шақта қарқынды ауысуларға кезігеді. Адамның дамуы сандық
өзгерістердің қарапайым жиынтығы немесе төменннен жоғарыға бағытталған
ілгерілі   қозғалыс   тобы  емес,  бұл  процестің  өзіне  т н  ерекшелігі  –  сандық
өзгерістердің   тұлғаның   физикалық,   психикалық   ж не   рухани   сапалық
қасиеттеріне   диалектикалық   түрде   өтіп,   жаңалануы.   Бұл   құбылыстарды
түсіндіруде   ртүрлі   көзқарастар   қалыптасқан.   Мамандардың   бір   бөлігі
адамдардың дамуын кездейсоқ, басқарымға келмейтін өзінше жүрісі бар, даму
өмір   шарттарына   т уелсіз,   сондықтан,   тумадан   берілген   күштерге
байланысты;   адамның   дамуын   ешкім,   еш   уақытта   өзгертуі   мүмкін   емес,
тағдыр белгілейді. Ал басқа бір зерттеушілер тобының пайымдауынша: даму –
ə
ə
ə
ə
ə ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
бұл   уел   бастан   қозғалысқа   қабілетті   тірі   материя.   Даму   жолында   көне
жойылып, жаңа туындап отырады. Өмірге енжар икемдесуші жануарлардан
адам   өз   дамуы   үшін   қажеттерін   өз   еңбегімен   жасай   алатындығымен
ерекшеленеді. Дамуды қозғаушы күш – қарамақарсылықтар таласы. Қарама
қарсылықтардың   арқасында   үздіксіз   қайта   жасалулар   мен   жаңғыртулар
дүниеге келеді. Қарамақарсылықтар – бұл өзара екі полярлы күштердің бір
біріне   сиымсыздығынан   туындайтын   диалектикалық   процесс.   Адам
қайшылықтарды іздеп немесе ойдан шығарып,  лектенуінің қажеті жоқ, олар
қадам сайын өмірлік қажеттіктердің өзгеру салдарынан пайда болып отырады.
Табиғатынан   адамның  өзі  де  қарамақайшылықты  дүние  болмысы.  Қарама
қайшылықтар барша адамдардың дамуына ықпал жасаушы ішкі ж не сыртқы,
жалпы  ( мбебап),  сонымен  бірге   қарапайым  материалдық  ж не   ең   жоғары
рухани қажеттерінің ж не оларды қанағаттандыру мүмкіндіктері арасындағы
ə
қарамақайшылықтар   мбебап   сипатқа   ие.   Ішкі   қарамақайшылықтар   р
адамның   өз   болмысына   қанағаттанбауынан   туындайды.   Олар   жекедара
ниеттерде көрінеді. Негізгі ішкі қайшылықтардың бірі – жаңадан пайда болған
қажеттер мен оларды іске асыру мүмкіндіктерінің арасындағы алшақтықтар.
Мысалы, оқушылардың өз психикасы мен интеллект,  леуметтік деңгейінің
жетімсіздігіне қарамай, мүмкіндіктері толысқан ересектермен бірге іс алып
баруға   ұмтылуы.   «Қалаймын»   –«қолымнан   келмейді»,   «білемін»
«білмеймін»,
  «бар»«жоқ»   –   м ңгі   қарама
қайшылықтарды белгілейтін қосарлы ұғымдар. Адам дамуын зерттей отырып,
ғалымдар  даму  ж не   оның  н тижелері  – бір  жағынан,  ж не  оларға  ықпал
жасаушы себептер – екінші жағынан, арасындағы заңдылықты байланыстарды
аңдатушы бірнеше маңызды т уелділіктерді ашты. Неліктен кей адамдар өз
дамуында   өте   биік   н тижелерге   жетіседі,   ал   екінші   біреулер      ондай
мүмкіндікке ие емес? Бұл процестің ж не оның н тижесі неге байланысты?
Ұзаққа созылған зерттеулер осы сұраққа орай жалпы заңдылық ашты: адам
дамуы   ішкі   ж не   сыртқы   жағдайларға   т уелді.   Ішкі   жағдайлар   –   адам
ағзасының физиологиялық ж не психикалық қасиеттері. Сыртқы жағдайлар –
бұл   адамның   қоршаған   ортасы,   ол   жасаған   ж не   дамыған   аймақ,   сыртқы
ортамен   ықпалды   араласу   процесінде   адамның   ішкі   м ні   өзгереді,   жаңа
қасиеттері қалыптасады, ал бұл, өз кезегінде алдағы өзгерістерге жол ашады.
Сонымен,   адамның   дамуы   сандық   ж не   сапалық   өзгерістердің   желісі   мен
ə
н тижесі.   Даму   барысында   адам   тұлғаға   айналып,   сана   мен   өзіндік   сана,
дербес жаңғыртушы іс рекет иесі болып жетіледі. Дамудың қозғаушы күші
қарамақарсылықтар күресі. Адамның дамуы ішкі ж не сыртқы жағдайлармен
анықталады.
  «мүмкін»«болмайды»,
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
ə
Б.Г. Ананьев адамды қарастырғанда әлеуметтік пенде ретінде 4 түсінік
берген [3].


индивид (физиологиялық, биологиялық);
ісәрекет субьектісі (сана, белсенділік); 
тұлға     ісәрекет   субьектісі   (әлеуметтік   орта   қарымқатынас,
тұлғалық қасиеттер(темперамент, мінез, қабілет, бағыттылық, мотивация));

даралық  (бір даралықты екіншісінен ажырататын тек соған тән
даралық ерекшелік) деп қарастырды.
Әлеуметтену   процесі,   тұлғаның   қоғам   мүшесі   ретінде   өмір   сүруіне
мүмкіндік тудыратын құндылықтар мен нормалар жүйелерінен игеруіне
қажет бүкіл әлеуметтік процестерінің жиынтығы.
Әлеуметтенудің мәнісі, ол – екі жақты процесс екендігінде, біріншіден,
әлеуметтік   ортаға   кірудің   арқасында   индивидтің   әлеуметтік   тәжірбиені
игеруі, екіншіден, индивидтің осы әлеуметтік байланыстар әлеуметтік ортаға
белсенді   араласуының   арқасында,   сол   әлеуметтік   байланыстар   жүйесін
белсенді түрде қайта жасау процесі. Біріншісі  әлеуметтік тәжірбиені игеру
ортаның   адамға   әсерін   сипаттаса,   екіншісі,   адамның   өз   ісәрекетінің
арқасында ортаға әсер етуін көрсетеді.
Әлеуметтену процесінің мазмұны:  тұлғаның қалыптасуы тұрғысынан
қарағанда,   негізінен   үш   аймақта:   ісәрекетте,   қарымқатынаста,   өзіндік
сананың қалыптасуында іске асырылады.
Әлеуметтену процесінің барысында индивид  ісәрекет «каталогының»
молаюымен   (А.Н.Леонтьев)   айналысады,   яғни   неғұрлым   жаңа   ісәрекет
түрлерін   игерумен   болады.   Осы   жағдайда   өте   маңызды   тағы   да   үш   түрлі
процестер   іске   асырылады.   Біріншіден,   әрбір   ісәрекет   түрлері   мен   оның
әртүрінің   арасындағы   байланыстар   жүйесінде   бағдарлану   (бағыттану).   Ол
әрбір жеке тұлға үшін маңызды ісәрекет аспектілерін айқындаумен  қатар,
оны   игеру   арқылы   іске   асырылады,   немесе   мұндай   бағдарлануды   –   іс
әрекеттің жеке тұлғалық таңдалуы деп атауға болар еді. Осыдан туындайтын
екінші процесс – жетекші, таңдалынған ісәрекетке баса назар аудара отырып,
басқаларын   соған   бағындыру.   Үшінші   процесс,   барысында   жеке   тұлғаның
жаңа   рөлдерді   игеруі   мен   олардың   маңыздылығын   түсінуі.   Осының   бәрін
индивидтің ісәрекет субъектісі ретіндегі мүмкіндіктерінің кеңею процесі деп
тұжырымдауға болады. Бұл бағытта жүргізілетін эксперименттік зерттеулер,
негізінен әлеуметтік және жас ерекшелігі психологиясының аражігінде іске
асырылады.
Екінші–қарымқатынас   аймағы   ісәрекетпен   тығыз   байланысты
болғандықтан, оның кеңею және тереңдету бағытында қарастырады. Қарым
қатынастың  кеңеюін, адамның  басқалармен  байланыстарының  көбеюі, әрбір
жас   кезеңіндегі   осы   байланыстар   ерекшеліктері   тұрғысынан   түсіну   қажет.
Қарымқатынастың   тереңдеуін,   ең   алдымен   монологтық   қарымқатынастан
диалогтыққа   көшуі,   партнерге   бағыттану,   оны   неғұрлым   дәл   қабылдаумен
байланысты.   Эксперименттік   зерттеулердің   міндеттері:   біріншіден,   қарым
қатынас   байланыстарының   көбеюі   қандай   жағдайларда   және   қалай   іске
асырылатынын   екіншіден,   жеке   адам   осындай   процесте   қандай   нәтижеге
жететінін анықтау. Мұндай зерттеулер де пәнаралық болып келеді, себебі жас ерекшелігі   психологиясы   үшін   де,   әлеуметтік   психология   үшін   де   бірдей
маңызды.
Әлеуметтенудің үшінші аймағы  тұлғаның өзіндік санасезімінің дамуы.
Бұл   мәселе   тұлғаның   «Мен»   бейнесінің   қалыптасуымен   байланысты.
Әлеуметтенудің барлық сатыларында қоғамның тұлғаға әсері не тікелей, не
топ арқылы, Ж. Пиаже көрінетін әдетғұрып, дәстүрлер, дағдылар, өмір сүру
бейнесі де өзінің әсерін тигізетінін атайды. Қандай да бір белгілі қажеттілікті
сезінудегі   адамның   психикалық   жағдайы   қажеттілік   деп   аталады.   Адам
қажеттілігі   оның   өмір   барысында   көбейіп   және   өзгеріп   отырады:   адамдық
қоғам өзінің мүшелері үшін жаңа қажеттіліктерді тудырады. Қажеттіліктердің
жаңарып отыруына қоғамдық өнеркәсіптердің тигізетін маңызы зор.
Қажеттіліктердің   психологиялық   жағдай   екендігінің   ерекше
сипаттамалары:
1
Қажеттіліктердің   нақты   мазмұнды   сипаты:   заттың   (киімге
қажеттілік) және функционалды қажеттіліктер.
Қажеттіліктің эмоциялық жағдай сипатымен аңғару.
Қажеттілікті қанағаттандырудағы эмоциялық – еріктік жағдай.
Бұл жағдайлардың әлсіздеуі немесе толығымен жоғалуы.
Қажеттілік негізінде жатқан мұқтаждықтың қайтадан көрінуі.
2
3
4
5
Адам қажеттіліктері сан алуан. Оларды әдетте материалды (тамаққа,
киімге, үйге, жылуға т.б. қажеттілік) және рухани, адамның қоғамдық өмір
сүруімен байланысты (қоғмдық іс  әрекетке, білім алуға, ғылым мен өнерде
меңгеруі, шығармашылыққа және т.б. қажеттілік).
Мұндай бөлу қандай да бір деңгейде шартты түрде болып келеді. Шын
мәнінде   адамда   қоғамдық   сипатта   болмайтын   бір   де   бір   қажеттілік   жоқ.
Материалды   қажеттіліктер,   бір   жағынан   ағзаның   биологиялық   функциясы
сияқты, әлеуметтік сипатта.
Қоғамдық   өмір   процесінде   адамда   белгілі   дәмдік   ерекшеліктерімен
ерекшеленетін тамаққа деген қажеттілік туындайды. Қазіргі адамдар арнайы
жабдықталған,
  оның   гигиеналық   және   мәдени   қажеттіліктерін
қанағаттандыратын үйлер қажет.
Адамның   ісәрекетінде   және   өмірінде   еңбекке,   оқуға,   адамдармен
қарым–қатынастың,   эстетикалық   қажеттіліктердің   мәні   зор.   Адам   өзінің
материалды   қажеттіліктерін   инстинкті   түрде   емес,   еңбек   көмегімен
қанағаттандырады.
Қазіргі заман адамы өзін тойындыру немесе киім киуі үшін қажет өнімді
өзі  өндірмейді,  олардың   барлығын   қоғамнан   алады,  ол  өзі  қоғамның   басқа
қажеттіліктерін   өндіру   үшін   еңбек   етеді.   Қоғамдық   еңбек   адамның   өмір
сүруінің   шарты.   Еңбекпен   бірге   еңбек   процесінің   ісәрекетін   меңгеру
барысында оқуға деген, білімге деген қажеттілік те дамиды.
Тұлғаның   басты   сипаты   эстетикалық   қажеттілік,   яғни   қандай   да   бір
шығармашылық   саласындағы   немесе   өнердің   басқа   бір   түріне   деген
құштарлық.  Бұл қажеттілік  қоғамның  ерте  тарихи  кезеңінен  бастап көріне бастаған. Адам ең алғаш еңбекпен шұғылдана бастаған кезде – ақ өзі жасаған
құралдарға, заттарға эстетикалық жағымды формалар беріп, оларды алдымен
жеңіл,   кейінірек   күрделі   суретшілік   орнаменттермен   көркемдеп,   өздерінің
табиғи эстетикалық қажеттіліктерін қанағаттандыра бастаған.
Қоғамның дамуына байланысты адамның эстетикалық қажеттіліктері де
дамып,   көптеген   күрделі   өнер     түрлері   пайда   болды:   суретшілік   өнер,
скульптура, архитектура, музыка, әдебиет, театр, кино және т.б.
  Мотивация   мәселесі   отандық   және   шетелдік   психологияның
фундаменталды   мәселелерінің   бірі   болып   табылады.   Х.Хеккаузеннің
пікірінше, «мотивация психологиясы сияқты жанжақты қарастыруға болатын
психологиялық   зерттеу   аймағын   табу   өте   күрделі».   Қазіргі   психология
ғылымындағы   мотивация   мәселесінің   қарастырылуы   ең   алдымен   адамның
бейімделушілік   көздеріне,   оның   ісәрекетінің,   мінезқұлқының   оятушы
күштерін,   ісәрекетті   жүзеге   асыратын   мотивтер   қандай   деген   сұрақтарға
талдау   жасаумен   байланысты.   «адамдар   бірбірімен   қарымқатынас
жасағанда,   ең   алдымен   осындай   байланысқа   итермелеген   мотивтер,   ояту
күштері, олар алдарына қоятын аздыкөпті саналанған мақсаттар қандай деген
сұрақтар туындайды».
Мотивация ұғымы «тұлғаның нақты ісәрекет формасының пайда болуы
және бағытталуы, сонымен бірге жүзеге асыру тәсіліндегі мінезқұлқының ішкі
және   сыртқы   факторларының   қатынасының   күрделі   механизмі   ретінде
көрінеді» [58]. Психологиядағы адам ісәрекеті мотивациясында мотив және
қатынас   арасындағы   өзарабайланыс   мәселесі   даулы   болып   келеді.   С.П.
Маникуян көзқарасы бойынша, қажеттіліктер мотив болып табылмайды. Оның
ойынша,   қажеттілік   сыртқы   орта   объектілерімен   туындайды   және
кемелденеді, сондықтан адамның мінезқұлқын оятушы күштерде сыртқы орта
шындығы   мен   заттарынан   қарастыру   керек.   Қазіргі   кездегі   теориялардың
ішінде   мотивациялық   зерттеулердің   жалпы   психологиялық   ісәрекет
теориясын   А.Н.   Леонтьев   ұсынды.   А.Н.   Леонтьев   және   С.Л.   Рубинштейн
мотивбұл адам санасынды бейнеленетін ісәрекетке оятатын күш және оны
қандай   да   бір   қажеттіліктің   қанағаттануына   бағыттай   деген   тұжырым
ұсынады.   А.Н.   Леонтьев   пікірінше,   мотив   ретінде   қажеттіліктің   өзі   емес,
қажеттілік   заты   көрінеді,   яғни,   мотив   бойынша   белгілі   бір   қажеттілікті
түсінуге болады.
  динамикалық
Мотивация – бұл адам мінезқұлқын басқарушы физиологиялық және
психологиялық
бағыттылығын,
ұйымдасқандығын,   белсенділігін,   тұрақтылығын   анықтайды.   Адамның
мотивациялық аймағы өзіне бағыттылық, құндылық бағдар және тағы да басқа
тұлға   қасиеттерін   көрсететін   мотивтерден   тұратын   күрделі   жүйе   болып
табылады.
оның
  процесс,

Сонымен,
  психологияда   психикалық   даму
заңдылығының
интерпретациясы 3 негізгі жолмен қалыптасты:
биогенетикалық   –   негізіне   биологиялық   процестердің   жетілуі
жатады, ал қалған даму процесстері жанама түрде қарастырылады;

социогенетикалық – назар ең алдымен әлеуметтену процестерінде
және қоғамды өмір жолына қатысты этапқа қоятын істерден көрінеді;

психогенетикалық  негізіне психикалық процестер мен қызметтің
өзіндік дамуы жатады.
Қазіргі кездегі психологтер бұл көзқарастарды сирек қолдайды. Жалпы
адамның   психикалық   дамуында   тұқымқуалаушылықтың   рөлі   қандай   болса,
ортаның да рөлі сондай екені сөзсіз.

file_name: жадыра статия.docx

intro:
Өзін-өзі тану сабағында оқушылардың өзін-өзі дамуын психологиялық-педагогикалық қолдау
Оқушылардың өзіндік дамуының психологиялық-педагогикалық сипаттамасын жан жақты талдау мақсатында өзіндік даму тұлғалық дамудың құраушысы екендігін атап өту маңызды.
Адамның қоғамдық қатынас жүйесiндегi орны мен әлеуметтiк орта әсерiнiң өзi, адамның жас ерекшелiгiне орай өзгередi. Бұл жоғары сынып оқушыларының өзіндік дамуының мақсаттылықпен қалыптасуын, ұйымдастырылуына байланысты сарапталған көзқарастардың қажеттiлiгiн анықтайды. Адамның тұлға ретiнде қалыптасуында жасөспірімдік кезең маңызды орын алады. Бұл жас кезеңнiң адамның тұлға ретiнде қалыптасуындағы ерекше маңыздылығы 15-18 жастағы тұлғаның дамуындағы сапалы өзгерiстерге байланысты болып келедi.  Тұлға сезiмдiк қасиеттермен, яғни индивид пен әлеуметтiк ортаның шартымен бiрлiкте қарастырылуы да көрсетiлген. Сонымен қатар, Б.Г. Ананьев [3, 35-74 бб.] тұлға құрылымының жан-жақты зерттелуiн өз еңбектерiнде сипаттаған. Ол тұлғаның процестерiн, күйлерiн, қасиеттерiн психофизиологиялық функциялармен және тұлғаның бағдары мен қажеттiлiктерi кiретiн мiнез-құлықтың жалпы мотивациясымен толықтырады. Автор, адамды биологиялық түрiнiң көзқарасы бойынша, адамның онтогенезiн индивид ретiнде, адам дамуын тұлға ретiнде қарастырады. Индивидтiң табиғи қасиеттерi мен ерекшелiктерi тұлғада, оның әлеуметтiк элементi ретiнде көрiнiп отырады. «Тұлға арқылы сыртқы ықпал индивид психикасында өзiнiң туындысымен байланысты болады» - деп С.Л.Рубинштейн [4] қарастырған.
А.Н.Леонтьевтiң [5, 66-85 бб.] пiкiрi бойынша, тұлға — бұл адам өмiрiнiң қоғамда туылуының ерекше түрiнiң психологиялық тұрғыда құрылуы. Әртүрлi iс-әрекеттiң бiрлесе бағынуы, онтогенезде тұлғаның қалыптасуының негiзiн құрайды. Тұлғаның жүйелi қасиет ретiнде пайда болуы, индивид басқа индивидтермен бiрiккен iс-әрекетiнде, ақиқатты өзгертiп соның арқасында өзiн де өзгертiп, тұлға дәрежесiне жетедi. Сонымен қатар, тұлға белсендiлiгiмен сипатталынады, яғни субъект өз шектеуiнен тыс шығу ынталығымен, өз iс-әрекеттерiнiң саласын кеңейтуiмен талап қойылған жағдайлардың шегiнен тыс әрекет жасаумен (мотивация, жетiстiк, қауiп-қатерге тәуекел ету) сипатталады. Индивидтiң тұлғасы бағыттылықпен бейнеленедi, яғни үстем болып табылатын адамның қажеттi көрiнiс беретiн мотивтер-қызығушылықтар, сенiмдер, көзқарас және т.б.жүйелермен бейнеленедi.
Қатынастар психологиясы В.Н.Мясищевтiң [6] тұлға тұжырымдамасы болып табылады. В.Н.Мясищевтiң пiкiрi бойынша тұлға, тек адамға тән толық психикалық құрылымның жоғары шартталған қоғамдық — тарихи ретiнде және оның психикалық iс-әрекетi мен мiнез-құлықтарын саналы тұрғыда реттеушi ретiнде анықталады. Сонымен қатар, тұлғаның өзегiн өз-өзiне және сыртқы әлемге байланысты қатынас жүйесi құрайды деп, — қарастырған.
Сонымен, тұлға — бұл, адам өзiнiң психикалық дамуының жеткiлiктi тұрғыдағы жоғары деңгейiне жетуi. Оның ең маңызды сипаттамасы ол ақиқатты тұрғыда тұлға болуы, яғни өзiнiң мақсат, мiндеттерiне сәйкес өмiр жағдайын өзгерту мен кездейсоқтыққа үстемдiк жасауға, өз-өзiн саналы түрде реттеуге қабiлеттi болуына түйiнделедi. Әрине, бұл сипаттама ересек адам тұлғасының дамуына жатады, бiрақ тұлғаның қалыптасуы өте ерте басталып өмiр бойы жүредi. Сонымен қатар, тәрбие әсер етудің қандай да бір арнайы әдістерінің жиынтығы болмай, алдымен тұлғаның өмірін, әрекетін және оның қатынастарын шынайы өмірге сәйкес ұйымдастыру болып табылады.
Тұлғаның өзіндік дамуы оның өіндік сана сезімінінің дамуына тікелей байланысты болып келетіні сөзсіз.
Сонымен қатар, кеңес психологиясында тұлғаның жалпы құрылымындағы өзіндік сана-сезім оның психикалық іс-әрекетінің күрделі ықпалдастық қасиеті ретінде қарастырылады. Бір жағынан, ол тұлғаның белгілі бір кезеңдердегі дамуын анықтайтын сияқты болса, екінші жағынан, мінез-құлықты іштен реттеуші ретінде көрінеді. Өзіндік сана-сезім тұлғаның үздіксіз дамуының ішкі шарты бола отырып, тұлғаның ішкі күйі және оның мінез-құлқы түрлері мен сыртқы ықпал арасында тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.
Өзіндік сана-сезімінің және оның маңызды жағы — өзін-өзі бағалаудың дамуы күрделі әрі ұзақ процесс. Соңғы кездегі психологиялық зерттеулер тұлғаның тұрақтылығын және оның өзін-өзі реттеуін қалыптастыру үшін субъектіні алыс мақсаттарға бағыттау рөлінің қаншалықты екенін айқын көрсетеді. Субъектінің психологиялық құрылымы мен мінез-құлқы үшін болашақ мақсаттарды шешуші маңыздылығына К. Левин де [17, 18] көңіл аударған. Ол тұлға туралы ілімінде мынаны дәлелдейді: адамның өз алдына қоятын мақсаттары, оның қабылдайтын ниеттері, күші мен басқа динамикалық қасиеттері бойынша шынайы қажеттіліктерден айырмашылығы жоқ, өзінше бір қажеттіліктер болып табылады.
З. Фрейд [19, 20] психиканы қызмет ету сипатына байланысты үш түрлі деңгейге бөледі: сана, санадан бұрынғы және санадан тыс, оларға тұлғаның «Ол» (Ид), «Мен» («Эго»), «Менен-жоғары» («Супер-эго») деген негізгі құрылымдары жатады. З. Фрейд адамның өзіндік сана-сезімді мұздық таудың шыңына теңеді. Ол адам баласының жан дүниесінде болып жатқан болмашы құбылыстың өзі оны тұлға ретінде сипаттайды және өзі оны мойындайды деп санады. Адам өз қылықтарының біразын ғана түсініп, түсіндіре алады, ал тәжірибесінің басым бөлігі санадан тыс тұрады. Сонымен, психика салаларының өзара қатынастарының арасынан өзіндік санаға екінші дәрежедегі орын бере отырып, санадан тыс саланың импульсивтік қызығушылықтарын теңестіруші, мінез-құлықты реттейтін механизм ретінде қарастырды.
Осылайша, шетелдік психологиядағы тұлғаның өзіндік сана-сезім мәселесін қарастыратын неғұрлым маңызды деп саналатын бағыттарды қарастырдық. Яғни, өзіндік сана-сезім дамудың негізгі айғақтары ретінде: биологиялық, әлеуметтік және дамудың ішкі айғақтары сипатталды. Сонымен қатар, тұлғаның өзіндік сана-сезіміне жүргізілген шетелдік зерттеулерді қарастыра отырып, қарастырылған теориялық көзқарастардың айырмашы-лықтары болғанымен, оларды бір әдістемелік ұстаным — тұлғаның қоғаммен қатар өмір сүретін өзінше бір құбылыс - біріктіретінін байқадық.
Тұлғаның дамуындағы қажеттіліктерді жете түсіну үшін тұлғаның өмір процесінде пайда болатын және дамитын жаңа әлеуметтік қажеттіліктерді ескеру қажет. Бұл жаңа қажеттіліктер тұлғаның мотивациялық аймағын толықтырады және күрделендіреді. Осы жерде екі негізгі жолды атап көрсетуге болады. Біріншіден, тұлғаның өмірдегі және оның қоршаған ортамен өзара қатынастарындағы орнын өзгерту жолы. Бұл әрбір жас кезеңіне сай келетін қажеттіліктерді тудырады. Ересек адамның қажеттіліктері де оның өміріндегі және өзіндегі өзгерістерден туындайтын өзгерістерге ұшырап отырады. Екіншіден, қажеттiлiктердiң қалыптасуы мінез-құлық пен іс-әрекеттің жаңа түрлерін меңгеруiмен байланысты болады. Мұның нақты мысалы ретінде әр түрлі әдеттерді, соның ішінде мәдени әдеттерді де айтуға болады. Осылайша меңгерілген мінез-құлықтың әдістері адамды оларды жүзеге асыруға итермелейді. Бірақ адамның мотивациялық аймағында жағдайдың тікелей ықпалынан босататын, құрылысы бойынша жаңа, психологиялық құрылымдардың пайда болуы тұлға ретіндегі адам үшін аса маңызды. Оларға адамды қажетті бағытта іс-әрекет жасауға итермелейтін мақсаттар, шешімдер, рухани сезімдер және сенімдер жатады. Тұлғаны қалыптастыру процесінде адамның тек қажеттіліктері ғана емес, олардың арақатынасы да өзгеріп, дамып отырады. Басқаша айтқанда, мотивациялық аймағы дамиды. Біртіндеп, мінез-құлықтың және іс-әрекеттің тұрақты басым болып отыратын белгілі мотивтер пайда болады, олар басқаларды бағындырып, тұлғаның бағытын көрсетеді. Қандай мотивтер басым болғанына байланысты тұлғаның бағыты әртүрлі сипатта болады. Өзінің аман-саулығын қамтитын себептердің басым болуы өзімшілдік бағытты, ал басқа адамдардың көзқарастарымен байланыста болатын себептердің басым болуы — имандылық бағытты сипаттайды. Тұрақты басым әдістер тұлға сипаттамасында жетекші мағынаға ие болады. Мотивациялық аймағының көбірек жетілген иерархиялық құрылымы белгілі бір рухани құндылықтарды мінез-құлықтың басым себептері ретінде меңгереді. Осы құндылықтар үшін адам өзінің тікелей сенімдерін жеңеді, бұл оның тұлғасының ерікті мінезін анықтайды. Дұрыс тәрбие процесінде меңгерілген құндылықтар адамның басқа қажеттіліктері мен ұмтылыстарын бағындыратын тікелей сенімдердің күшіне ие болады. Мұндай адам өзіне төніп тұрған қауіп туралы ойламай, өзін тәуекелге ұшыратады. Нақ осы жағдайда адамның жоғары дамыған үйлесімді мотивациялық сферасы туралы және оның тұлғасының үйлесімді құрылымы мен жоғары деңгейі туралы айтуға болады. Л.С. Выготскийдің [14, 87-115 бб.] ілімі бойынша, онтогенетикалық даму кезінде бала санасының жүйелік құрылысы өзгереді.
Сонымен, тұлға — өзiнiң жеке ерекшелiктерi бар және қоршаған ортамен қатынастағы, белгiлi бiр iс-әрекеттер түрлерiмен айналысатын нақты адам. Тұлға iс-әрекет процесiнде және әлеуметтiк қажеттiлiк барысында басқа адамдармен өзара қарым-қатынас жасау кезiнде дамиды. Басқаша айтқанда, адамның жеке даму барысында iштей ауыспалы шағын әлеуметтiк топтар мен ұжымдар тiкелей қарым-қатынас жасау процесiнде тұлға қалыптасады.
Тұлғаның онтогенезде дамуы бiрiн-бiрi толықтыратын екi аспект бойынша жүзеге асады: әлеуметтендiру аспектісі (қоғамдық тәжiрибенi меңгеру) және жекелендiру аспектісі.
Тұлға дамуының деңгейi, оның кемелденуi адамның жеке дамуы процесiнде қисындар мәлiметтерiнiң үйлесiмдiлiгi үндестiгiмен және жас шамасының қалыптылығымен сипатталады. Тұлға дамуының кезеңдерi — тұлғаның бiртұтас және иерархиялық құрылымын қалыптастыра отырып, тұлғаның әр түрлi әлеуметтiк қарым-қатынастарға біртіндеп ену кезеңдерi, яғни, тұлғаның даму процесi кезiнде өзiне және басқа адамдарға қатысты белгiлi бiр әлеуметтiк бағдарлар пайда болады.
Дамудың екi жобасының — табиғи (биологиялық) және әлеуметтiк (мәдени) — бiрлiгi тұлғаның өркениетке ойдағыдай енуiнiң шарты болып табылады. Л.С. Выготскийдiң [14, 55-87 бб.] айтуынша, «өзгерiстердiң екi қатары бiр-бiрiне өзара енедi және бала тұлғасының әлеуметтiк-биологиялық қалыптасуының бiртұтас қатарын құрайды».
Тұлғаның өмір сүріп және тәрбиеленіп жатқан ортаның жағдайларына байланысты тұлғаның қалыптасу мәселесін қарастырамыз. Қазіргі уақытта кеңестік психологтер мынадай тұжырымдаманы жалпылама, — деп қабылдаған: өмір жағдайлары тұлғаның психикалық дуын өздігінен айқындай алмайды, бірыңғай жағдайларда тұлғаның әр түрлі жеке ерекшеліктерінің қалыптасуы мүмкін және де бұл алдымен тұлғаамның өзін қоршаған ортамен қандай қарым-қатынаста екендігіне байланысты болады.
Қоршаған ортаның рөлін дұрыс түсіну үшін оған нақтылы емес, салыстырмалы өлшеммен қарау қажет, – деп Л.С. Выготский [14, 46-96 бб.] дәріптеді. Оны бала тұлғасының қалыптасуын анықтайтын тек өзіне ғана тән әсерлі қасиеттері бар, «даму жағдайы» ретінде қарастыруға болмайды. Даму процесінде тұлғаның өз тұлғасы сапалы өзгеріске ұшырайды, сонымен бірге бұл өзгеріс оның өзінің белсенді іс-әрекеті мен ортадағы қатынасы негізінде пайда болады. Психикалық дамуды дұрыс түсіну үшін мынаны атап өткен маңызды: барлық аталған психиканың жаңа пішіндері бір рет пайда болған соң бейтарап болып қалмайды, тұлғаның іс-әрекеті мен мiнез-құлқын, оның қоршаған ортамен қарым-қатынасын айқындай бастайды және осының салдарынан, оның тұлғасын қалыптастырудың кейінгі қарқыны анықталады.
Сана барлық психологиялық жаңа құрылымдар тасымалданатын орталық болып табылады. Осылайша субъектінің тұлғасын «жоғары психологиялық жүйе»—оның құрылымы, оның жасы және жеке ерекшеліктері ретінде көрсетеді. Сананың тасымалдаушы және реттеуші қызметі тек қана ақылға ғана емес, сонымен қатар жанға әсер етуші бірлестіктердің негізінде жүзеге асырылады. Сондықтан, тұлғаны сипаттайтын жүйелі жаңа құрылымдар құрамына (мәселен, рухани сезімдердің, сенімдердің дүниетанымының құрамына) тек ақыл ғана емес, жанға әсер етуші компоненттер де енеді; бұл жаңа құрылымдарға қоздырғыш күш береді. Субъект қабылдайтын барлық ықпалдар сана арқылы оның ішкі ұстанымын және оның бірегей жауап қайтаруын көрсетеді. Өмірдің екінші жылында жағдайдың мағынасы ауысады. Бұл кезеңде өзінің ішкі сеніміне байланысты тұлғаның әрекет жасау қабілетінен көрінетін себепші көзқарас - алғашқы тұлғалық жаңа құрылым қалыптасады. Себепші көзқарастар - тұлғаның тікелей аффективтi жағдайдан «шығуын» қамтамасыз ететін ақыл және аффективтi компоненттерінің бірінші синтезінің нәтижесі болып табылады.
Салыстырмалы иерархиялық тұрақты себептер жиынтығы - бұл теория бойынша тұлғаның негізгі сипаттамасы болып табылады. Сондықтан, бұл жағдайдағы тұлға психологиясының мәні адам психикасының себеп-талаптар саласы болып табылады. А.Н. Леонтьевтің [52, 43-56 бб.] көзқарасы бойынша, ерік-тұлғадағы өздігінен емес, себептер күресі болуынан және олардың өзара бағынуынан ғана пайда болады. Тұлғаның өзі, тұлғаның әрекеттері өзара бағынышты болғанда, яғни себептер иерархиясы пайда болғанда, мектепке дейінгі жас мөлшерінің соңында алғаш рет пайда болған дамудың салыстырмалы кешеуілдеуінің нәтижесі ретінде көрінеді. А.Н. Леонтьев [5] өзінің «Іс-әрекет. Сана. Тұлға» еңбегінде тұлға психологиясы аясындағы іс-әрекеттік көзқарастың бірқалыпты жүргізілуі бұл теорияның жәрдемсіз екенін жақсы көрсететінін айтты. Іс-әрекеттік көзқарастың бастапқы бағыттарын нұсқай отырып, ол мынаны атап айтты: «Бастапқыда, яғни іс-әрекет процесін қалыптастыратын негізгі сәттерді анықтағанша, субъект зерттеу шеңберінен сырт қалатын сияқты». Алайда, субъект іс-әрекеттік көзқарас шеңберінен мәңгілік тысқары қалады. Өздігінен пайда болатын қозғалыс бастауы ретінде субъектіге бұл теорияда орын жоқ. Егер адамды талаптарды қанағаттандыратын амалдардың иерархиялық жүйесі демей, өз өмірінің субъектісі ретінде тұлға деп түсінсек, онда мұндай зерттеуде тұлғаның да болуы мүмкін емес. Іс-әрекеттік көзқарастың негізгі сөздері — іс-әрекет, себеп, талап және т.б.— өздігінен бұл көзқарастың методологиясын білдірмейді. Сондықтан, мәселен, әдебиетте кездесетін А.Н. Леонтьев [10, 28-38 бб.] пен Л.И. Божович [9, 34-44 бб.] ортақ көзқарастағы зерттеушілер деген қорытындылармен келісуге болмайды. Л.И. Божовичтің еңбегімен мұқият таныссақ, оның теориялық көзқарастарын талдасақ, іс-әрекеттік көзқарас сұлбаларымен емес, Л.С. Выготскийдің [14, 43-70 бб.] ой-пікірлерімен үндестікті байқаймыз. Тұлғаны біртұтас деп ұғыну Л.И. Божовичтің [9, 25-42 бб.] еңбектерінде көрсетіліп қана қоймай, тәжірибелік зерттеулерінде де жүзеге асырылған. Тұлғаның қалыптасуын Л.И. Божович жеке адамның ерікке ие болуы ретінде, оны өз өмірінің субъектісіне айналуы ретінде қарастырады: «Бала тұлғасы қалыптасуының жолы — оның тікелей ықпал етуші ортадан ақырындап бостандыққа шығуынан және оның осы ортаны да, өзінің жеке тұлғасын да белсенді түрлендіре алатын адамға айналуынан тұрады». Л.И. Божович [9, 19-36 бб.] тіркеген саналы сипаттағы амалда талаптардың бар екендігінің ұстанымдық маңызы зор. Себеп-талаптар саласының даму процесі кезінде «шынайы» талаптардың биліктен осылайша босанып шығатыны, субъектіде өз талаптары мен ұмтылыстарын саналы түрде басқару мүмкіндігі пайда болатынын дәлелдеген. Тұлға психологиясының теориялық мәселелері қазіргі кезде педагогикалық практикамен тез ұштасады деп қорытындылап айтуға болады. Практика әрқашан да өзіне сәйкес теориямен байланысты, ал қазіргі кезде бұл байланыстар аса төте әрі тікелей орнатылған. Алайда, жаңа педагогикалық практиканы жобалау үшін қолайсыз жәйттардың тамырын тауып жою қажет.
Даму – адамның сандық жəне сапалық өзгерістерінің жүрісі мен нəтижесі. Даму нəтижесінде адам биологиялық түр жəне əлеуметтік тіршілік иесі болып жетіледі. Адамның биологиялық сипаты өз ішіне морфологиялық, биохимиялық, физиологиялық өзгерістерді қамтыған тəн-дене дамуынан көрінеді. Ал əлеуметтік даму оның психикалық, рухани, интелектуалдық кемелденуінен байқалады.
Адам тұлға болып туылмайды, ол қасиеттік дəреже даму барысында қалыптасады. «Адам» ұғымынан өзгеше «тұлға» түсінігі – адамның қоғамдық қатынастар, басқа адамдармен араласу ықпалында қалыптасқан əлеуметтік сапа-қасиеттерін білдіреді. Тұлға ретінде əрбір адам əлеуметтік жүйеде мақсат бағдарлы жəне ойластырылған тəрбие барысында қалыптасады. Əрбір тұлға, бір жағынан, қоғамдық тəжірибені игеру деңгейімен, екінші жағынан, материалдық жəне рухани құндылықтар қорына қосқан қоғамдық үлесімен танылады. Тұлға болып жетілу үшін адам өзіне табиғаттан берілген жəне өмір мен тəрбие желісінде қалыптасқан ішкі қасиеттерін нақты практикалық қызметте аша білуі шарт.
Адам дамуы – бұл өте күрделі, ұзақ мерзімді жəне қарама-қайшылықты процесс. Біздің ағзамызда болып жатқан өзгерістер өмір бойына ұласады. Ал адамның тəн-дене болмысы мен рухани дүниесі, əсіресе, балалық жəне жасөспірімдік шақта қарқынды ауысуларға кезігеді. Адамның дамуы сандық өзгерістердің қарапайым жиынтығы немесе төменннен жоғарыға бағытталған ілгерілі қозғалыс тобы емес, бұл процестің өзіне тəн ерекшелігі – сандық өзгерістердің тұлғаның физикалық, психикалық жəне рухани сапалық қасиеттеріне диалектикалық түрде өтіп, жаңалануы. Бұл құбылыстарды түсіндіруде əртүрлі көзқарастар қалыптасқан. Мамандардың бір бөлігі адамдардың дамуын кездейсоқ, басқарымға келмейтін өзінше жүрісі бар, даму өмір шарттарына тəуелсіз, сондықтан, тумадан берілген күштерге байланысты; адамның дамуын ешкім, еш уақытта өзгертуі мүмкін емес, тағдыр белгілейді. Ал басқа бір зерттеушілер тобының пайымдауынша: даму – бұл əуел бастан қозғалысқа қабілетті тірі материя. Даму жолында көне жойылып, жаңа туындап отырады. Өмірге енжар икемдесуші жануарлардан адам өз дамуы үшін қажеттерін өз еңбегімен жасай алатындығымен ерекшеленеді. Дамуды қозғаушы күш – қарама-қарсылықтар таласы. Қарама-қарсылықтардың арқасында үздіксіз қайта жасалулар мен жаңғыртулар дүниеге келеді. Қарама-қарсылықтар – бұл өзара екі полярлы күштердің бір-біріне сиымсыздығынан туындайтын диалектикалық процесс. Адам қайшылықтарды іздеп немесе ойдан шығарып, əлектенуінің қажеті жоқ, олар қадам сайын өмірлік қажеттіктердің өзгеру салдарынан пайда болып отырады. Табиғатынан адамның өзі де қарама-қайшылықты дүние болмысы. Қарама-қайшылықтар барша адамдардың дамуына ықпал жасаушы ішкі жəне сыртқы, жалпы (əмбебап), сонымен бірге қарапайым материалдық жəне ең жоғары рухани қажеттерінің жəне оларды қанағаттандыру мүмкіндіктері арасындағы қарама-қайшылықтар əмбебап сипатқа ие. Ішкі қарама-қайшылықтар əр адамның өз болмысына қанағаттанбауынан туындайды. Олар жеке-дара ниеттерде көрінеді. Негізгі ішкі қайшылықтардың бірі – жаңадан пайда болған қажеттер мен оларды іске асыру мүмкіндіктерінің арасындағы алшақтықтар. Мысалы, оқушылардың өз психикасы мен интеллект, əлеуметтік деңгейінің жетімсіздігіне қарамай, мүмкіндіктері толысқан ересектермен бірге іс алып баруға ұмтылуы. «Қалаймын» –«қолымнан келмейді», «білемін» - «білмеймін», «мүмкін»-«болмайды», «бар»-«жоқ» – мəңгі қарама-қайшылықтарды белгілейтін қосарлы ұғымдар. Адам дамуын зерттей отырып, ғалымдар даму жəне оның нəтижелері – бір жағынан, жəне оларға ықпал жасаушы себептер – екінші жағынан, арасындағы заңдылықты байланыстарды аңдатушы бірнеше маңызды тəуелділіктерді ашты. Неліктен кей адамдар өз дамуында өте биік нəтижелерге жетіседі, ал екінші біреулер - ондай мүмкіндікке ие емес? Бұл процестің жəне оның нəтижесі неге байланысты? Ұзаққа созылған зерттеулер осы сұраққа орай жалпы заңдылық ашты: адам дамуы ішкі жəне сыртқы жағдайларға тəуелді. Ішкі жағдайлар – адам ағзасының физиологиялық жəне психикалық қасиеттері. Сыртқы жағдайлар – бұл адамның қоршаған ортасы, ол жасаған жəне дамыған аймақ, сыртқы ортамен ықпалды араласу процесінде адамның ішкі мəні өзгереді, жаңа қасиеттері қалыптасады, ал бұл, өз кезегінде алдағы өзгерістерге жол ашады. Сонымен, адамның дамуы сандық жəне сапалық өзгерістердің желісі мен нəтижесі. Даму барысында адам тұлғаға айналып, сана мен өзіндік сана, дербес жаңғыртушы іс-əрекет иесі болып жетіледі. Дамудың қозғаушы күші - қарама-қарсылықтар күресі. Адамның дамуы ішкі жəне сыртқы жағдайлармен анықталады.
Б.Г. Ананьев адамды қарастырғанда әлеуметтік пенде ретінде 4 түсінік берген [3].
•	индивид (физиологиялық, биологиялық);
•	іс-әрекет субьектісі (сана, белсенділік);
•	тұлға - іс-әрекет субьектісі (әлеуметтік орта қарым-қатынас, тұлғалық қасиеттер(темперамент, мінез, қабілет, бағыттылық, мотивация));
•	даралық (бір даралықты екіншісінен ажырататын тек соған тән даралық ерекшелік) деп қарастырды.
Әлеуметтену процесі, тұлғаның қоғам мүшесі ретінде өмір сүруіне мүмкіндік тудыратын құндылықтар мен нормалар жүйелерінен игеруіне қажет бүкіл әлеуметтік процестерінің жиынтығы.
Әлеуметтенудің мәнісі, ол – екі жақты процесс екендігінде, біріншіден, әлеуметтік ортаға кірудің арқасында индивидтің әлеуметтік тәжірбиені игеруі, екіншіден, индивидтің осы әлеуметтік байланыстар әлеуметтік ортаға белсенді араласуының арқасында, сол әлеуметтік байланыстар жүйесін белсенді түрде қайта жасау процесі. Біріншісі - әлеуметтік тәжірбиені игеру ортаның адамға әсерін сипаттаса, екіншісі, адамның өз іс-әрекетінің арқасында ортаға әсер етуін көрсетеді.
Әлеуметтену процесінің мазмұны: тұлғаның қалыптасуы тұрғысынан қарағанда, негізінен үш аймақта: іс-әрекетте, қарым-қатынаста, өзіндік сананың қалыптасуында іске асырылады.
Әлеуметтену процесінің барысында индивид іс-әрекет «каталогының» молаюымен (А.Н.Леонтьев) айналысады, яғни неғұрлым жаңа іс-әрекет түрлерін игерумен болады. Осы жағдайда өте маңызды тағы да үш түрлі процестер іске асырылады. Біріншіден, әрбір іс-әрекет түрлері мен оның әртүрінің арасындағы байланыстар жүйесінде бағдарлану (бағыттану). Ол әрбір жеке тұлға үшін маңызды іс-әрекет аспектілерін айқындаумен қатар, оны игеру арқылы іске асырылады, немесе мұндай бағдарлануды – іс-әрекеттің жеке тұлғалық таңдалуы деп атауға болар еді. Осыдан туындайтын екінші процесс – жетекші, таңдалынған іс-әрекетке баса назар аудара отырып, басқаларын соған бағындыру. Үшінші процесс, барысында жеке тұлғаның жаңа рөлдерді игеруі мен олардың маңыздылығын түсінуі. Осының бәрін индивидтің іс-әрекет субъектісі ретіндегі мүмкіндіктерінің кеңею процесі деп тұжырымдауға болады. Бұл бағытта жүргізілетін эксперименттік зерттеулер, негізінен әлеуметтік және жас ерекшелігі психологиясының аражігінде іске асырылады.
Екінші–қарым-қатынас аймағы іс-әрекетпен тығыз байланысты болғандықтан, оның кеңею және тереңдету бағытында қарастырады. Қарым-қатынастың кеңеюін, адамның басқалармен байланыстарының көбеюі, әрбір жас кезеңіндегі осы байланыстар ерекшеліктері тұрғысынан түсіну қажет. Қарым-қатынастың тереңдеуін, ең алдымен монологтық қарым-қатынастан диалогтыққа көшуі, партнерге бағыттану, оны неғұрлым дәл қабылдаумен байланысты. Эксперименттік зерттеулердің міндеттері: біріншіден, қарым-қатынас байланыстарының көбеюі қандай жағдайларда және қалай іске асырылатынын екіншіден, жеке адам осындай процесте қандай нәтижеге жететінін анықтау. Мұндай зерттеулер де пәнаралық болып келеді, себебі жас ерекшелігі психологиясы үшін де, әлеуметтік психология үшін де бірдей маңызды.
Әлеуметтенудің үшінші аймағы - тұлғаның өзіндік сана-сезімінің дамуы. Бұл мәселе тұлғаның «Мен» бейнесінің қалыптасуымен байланысты. Әлеуметтенудің барлық сатыларында қоғамның тұлғаға әсері не тікелей, не топ арқылы, Ж. Пиаже көрінетін әдет-ғұрып, дәстүрлер, дағдылар, өмір сүру бейнесі де өзінің әсерін тигізетінін атайды. Қандай да бір белгілі қажеттілікті сезінудегі адамның психикалық жағдайы қажеттілік деп аталады. Адам қажеттілігі оның өмір барысында көбейіп және өзгеріп отырады: адамдық қоғам өзінің мүшелері үшін жаңа қажеттіліктерді тудырады. Қажеттіліктердің жаңарып отыруына қоғамдық өнеркәсіптердің тигізетін маңызы зор.
Қажеттіліктердің психологиялық жағдай екендігінің ерекше сипаттамалары:
1.	Қажеттіліктердің нақты мазмұнды сипаты: заттың (киімге қажеттілік) және функционалды қажеттіліктер.
2.	Қажеттіліктің эмоциялық жағдай сипатымен аңғару.
3.	Қажеттілікті қанағаттандырудағы эмоциялық – еріктік жағдай.
4.	Бұл жағдайлардың әлсіздеуі немесе толығымен жоғалуы.
5.	Қажеттілік негізінде жатқан мұқтаждықтың қайтадан көрінуі.
Адам қажеттіліктері сан алуан. Оларды әдетте материалды (тамаққа, киімге, үйге, жылуға т.б. қажеттілік) және рухани, адамның қоғамдық өмір сүруімен байланысты (қоғмдық іс - әрекетке, білім алуға, ғылым мен өнерде меңгеруі, шығармашылыққа және т.б. қажеттілік).
Мұндай бөлу қандай да бір деңгейде шартты түрде болып келеді. Шын мәнінде адамда қоғамдық сипатта болмайтын бір де бір қажеттілік жоқ. Материалды қажеттіліктер, бір жағынан ағзаның биологиялық функциясы сияқты, әлеуметтік сипатта.
Қоғамдық өмір процесінде адамда белгілі дәмдік ерекшеліктерімен  ерекшеленетін тамаққа деген қажеттілік туындайды. Қазіргі адамдар арнайы жабдықталған, оның гигиеналық және мәдени қажеттіліктерін қанағаттандыратын үйлер қажет.
Адамның іс-әрекетінде және өмірінде еңбекке, оқуға, адамдармен қарым–қатынастың, эстетикалық қажеттіліктердің мәні зор. Адам өзінің материалды қажеттіліктерін инстинкті түрде емес, еңбек көмегімен қанағаттандырады.
Қазіргі заман адамы өзін тойындыру немесе киім киуі үшін қажет өнімді өзі өндірмейді, олардың барлығын қоғамнан алады, ол өзі қоғамның басқа қажеттіліктерін өндіру үшін еңбек етеді. Қоғамдық еңбек адамның өмір сүруінің шарты. Еңбекпен бірге еңбек процесінің іс-әрекетін меңгеру барысында оқуға деген, білімге деген қажеттілік те дамиды.
Тұлғаның басты сипаты эстетикалық қажеттілік, яғни қандай да бір шығармашылық саласындағы немесе өнердің басқа бір түріне деген құштарлық. Бұл қажеттілік қоғамның ерте тарихи кезеңінен бастап көріне бастаған. Адам ең алғаш еңбекпен шұғылдана бастаған кезде – ақ өзі жасаған құралдарға, заттарға эстетикалық жағымды формалар беріп, оларды алдымен жеңіл, кейінірек күрделі суретшілік орнаменттермен көркемдеп, өздерінің табиғи эстетикалық қажеттіліктерін қанағаттандыра бастаған.
Қоғамның дамуына байланысты адамның эстетикалық қажеттіліктері де дамып, көптеген күрделі өнер  түрлері пайда болды: суретшілік өнер, скульптура, архитектура, музыка, әдебиет, театр, кино және т.б.
 Мотивация мәселесі отандық және шетелдік психологияның фундаменталды мәселелерінің бірі болып табылады. Х.Хеккаузеннің пікірінше, «мотивация психологиясы сияқты жан-жақты қарастыруға болатын психологиялық зерттеу аймағын табу өте күрделі». Қазіргі психология ғылымындағы мотивация мәселесінің қарастырылуы ең алдымен адамның бейімделушілік көздеріне, оның іс-әрекетінің, мінез-құлқының оятушы күштерін, іс-әрекетті жүзеге асыратын мотивтер қандай деген сұрақтарға талдау жасаумен байланысты. «адамдар бір-бірімен қарым-қатынас жасағанда, ең алдымен осындай байланысқа итермелеген мотивтер, ояту күштері, олар алдарына қоятын азды-көпті саналанған мақсаттар қандай деген сұрақтар туындайды».
Мотивация ұғымы «тұлғаның нақты іс-әрекет формасының пайда болуы және бағытталуы, сонымен бірге жүзеге асыру тәсіліндегі мінез-құлқының ішкі және сыртқы факторларының қатынасының күрделі механизмі ретінде көрінеді» [58]. Психологиядағы адам іс-әрекеті мотивациясында мотив және қатынас арасындағы өзарабайланыс мәселесі даулы болып келеді. С.П. Маникуян көзқарасы бойынша, қажеттіліктер мотив болып табылмайды. Оның ойынша, қажеттілік сыртқы орта объектілерімен туындайды және кемелденеді, сондықтан адамның мінез-құлқын оятушы күштерде сыртқы орта шындығы мен заттарынан қарастыру керек. Қазіргі кездегі теориялардың ішінде мотивациялық зерттеулердің жалпы психологиялық іс-әрекет теориясын А.Н. Леонтьев ұсынды. А.Н. Леонтьев және С.Л. Рубинштейн  мотив-бұл адам санасынды бейнеленетін іс-әрекетке оятатын күш және оны қандай да бір қажеттіліктің қанағаттануына бағыттай деген тұжырым ұсынады. А.Н. Леонтьев пікірінше, мотив ретінде қажеттіліктің өзі емес, қажеттілік заты көрінеді, яғни, мотив бойынша белгілі бір қажеттілікті түсінуге болады.
Мотивация – бұл адам мінез-құлқын басқарушы физиологиялық және психологиялық динамикалық процесс, оның бағыттылығын, ұйымдасқандығын, белсенділігін, тұрақтылығын анықтайды. Адамның мотивациялық аймағы өзіне бағыттылық, құндылық бағдар және тағы да басқа тұлға қасиеттерін көрсететін мотивтерден тұратын күрделі жүйе болып табылады.
Сонымен, психологияда психикалық даму заңдылығының интерпретациясы 3 негізгі жолмен қалыптасты:
-	биогенетикалық – негізіне биологиялық процестердің жетілуі жатады, ал қалған даму процесстері жанама түрде қарастырылады;
-	социогенетикалық – назар ең алдымен әлеуметтену процестерінде және қоғамды өмір жолына қатысты этапқа қоятын істерден көрінеді;
-	психогенетикалық - негізіне психикалық процестер мен қызметтің өзіндік дамуы жатады.
Қазіргі кездегі психологтер бұл көзқарастарды сирек қолдайды. Жалпы адамның психикалық дамуында тұқымқуалаушылықтың рөлі қандай болса, ортаның да рөлі сондай екені сөзсіз.Өзін-өзі тану сабағында оқушылардың өзін-өзі дамуын психологиялық-педагогикалық қолдау


extracted_text:
ГККП «Дворец школьников Акимата г.Астана»
Проект
«Кукольный театр  как средство
          развития  творчества
    детей дошкольного возраста»
Автор  Педагог дополнительного образования,
              руководитель кружка «Раннее музыкальное развитие»
         Бронислав Бугинас
1 2016 год
Оглавление
Введение. Актуальность. Задачи…………………………………...  3
Эффективность использования кукольного спектакля
1.
2.
как средство приобщения детей к театрализованной деятельности…….. 4
Проектирование предметнопространственной среды……………..9
3.
Роль педагога в организации театральной деятельности………… 10
4.
5.
Заключение………………………………………………………….. 11
Список использованной литературы……………………………… 12
6.
2 Введение
«Духовная жизнь ребенка полноценна лишь тогда, когда он живет в мире
игры, сказки, музыки, фантазии, творчества.
Без этого он – засушенный цветок.»  В.А.Сухомлинский
На протяжении длительного времени в педагогике господствовало
убеждение, что на определенном этапе развития навыков, деятельность
ребенка становится творческой. Но современные психологопедагогические
исследования (Т.Риасс, Н. Басина, Е.Храмцова и др.) доказывают, что у
большинства детей в результате многочисленных упражнений, направленных
на формирование навыков, вообще исчезает интерес к творческой
деятельности.
В настоящее время появился новый подход, при котором
деятельность детей должна сохранять субъективный характер. Ведь куклы
никого не могут оставить равнодушными, потому что они напоминают
игрушки, с которыми дети играют в повседневной жизни. Чем раньше и богаче
жизненный опыт ребёнка, тем ярче он будет проявлять себя в различных
видах творческой деятельности. Поэтому так важно с раннего детства
приобщать маленького ребёнка к кукольному театру. Кукла в руках педагога
или родителей  незаменимый помощник в деле воспитания и обучения детей.
Именно игрушка создаёт атмосферу сердечности, теплоты, доброты,
взаимопонимания, даёт положительные эмоции. Получая положительный
заряд, организм открывается добру и красоте. (Врачи и психологи, Ермолаева
М.В. и Миланович Л.Г. ставят знак равенства между весельем, лучистой
улыбкой и физическим здоровьем человека). Анализ существующих
образовательных программ «Детство», программа М.А. Васильевой и
методических пособий, М.А. Васильева «Музыкальное воспитание в детском
саду», М.Д.Маханева «Театрализованные занятия в детском саду»,
И.Ф.Сорокина «Играем в кукольный театр», Щеткин приводит к выводу, что
«театрализованная деятельность»  это наименее разработанный раздел в
системе художественного воспитания дошкольника, который характеризуется
отсутствием единой целостной методики и образовательной технологии,
отвечающей современными требованиям.
Понимая значение кукольного театра в деле воспитания и обучения
ребенка дошкольного возраста, возникла актуальность создания кукольного
театра, который является благоприятной средой для творческого развития
детей, так как в ней особенно проявляются разные стороны развития ребенка.
Кукольный театр располагает целым комплексом средств: художественные
3 образыперсонажи, оформление, слово и музыка — все это вместе взятое, в
силу образноконкретного мышления дошкольника, помогает ребенку легче,
ярче и правильнее понять содержание литературного произведения, влияет на
развитие его художественного вкуса.
Цель:
обеспечение интеллектуального, нравственного и эстетического
развития дошкольника:  воспитание творческой индивидуальности ребенка;
пробуждение интереса и отзывчивости к искусству театра и актерской
деятельности.
Задачи:
  создавать эмоционально  благоприятную обстановку, способствующую
каждому ребенку обучаться с увлечением, развивать виды речевой
деятельности (словарь, грамматический строи речи, диалогическую речь) и
двигательную активность детей, формировать их готовность к школьному
обучению.
    обучение дошкольников разыгрыванию несложных постановок по
знакомым литературным произведениям, распределению между собой
обязанностей и ролей, умению вести себя на сцене и в жизни непринужденно.

включение в различные виды деятельности этюдов, театрализованных
игр и упражнений, способствующих развитию памяти, мышления, внимания.
Театрально  игровая деятельность  это самый распространённый вид
детского творчества. Она близка и понятна ребёнку, потому что связана с
игрой. Всякую свою выдумку, впечатление из окружающей жизни ребёнок
хочет воплотить в живые образы и действия. Беря в руки куклу, он не заметно
для других, входит в образ. Он играет любые роли, стараясь подражать тому,
что он видел, что его заинтересовало, и от этого действия получает огромное
эмоциональное наслаждение.
Эффективность использования кукольного спектакля как средство
приобщения детей к театрализованной деятельности.
О роли театрального искусства в воспитании детей известно давно.
Л.Макаренко называет театр одним из самых любимых зрелищ дошкольников,
привлекающий своей яркостью, красочностью, динамикой, доставляющий
большое удовольствие и много радости. В кукольном театре дети видят
знакомые и близкие персонажи (медведь, заяц, собака и др.), которые
оживают, говорят и необычность зрелища захватывает ребенка, переносит в
совершенно особый, увлекательный мир, где все необыкновенно, и все
возможно.
Психологами (М.В.Ермолаева, Г.А.Урунтаева и др.) доказано, что
дошкольники очень впечатлительны, быстро поддаются эмоциональному
воздействию, активно включаются в действие, отвечают на вопросы
персонажей, охотно выполняют их поручения, дают советы, предупреждают
4 об опасности. Эмоционально пережитый спектакль помогает определить
отношение детей к действующим лицам и их поступкам, вызывает желание
подражать положительным героям и быть не похожими на отрицательных.
Увиденное в театре расширяет кругозор и надолго остается в памяти ребенка.
Спектакль нельзя рассматривать, как простое развлечение; его
воспитательное значение намного шире, ведь дошкольный возраст  период
формирования вкусов, интересов, отношений к окружающему. Очень важно с
раннего возраста показывать детям примеры дружбы, правдивости,
отзывчивости, находчивости, храбрости. Многолетняя практика доказывает,
что именно театр располагает возможностями воздействовать на зрителей
целым комплексом средств художественных образов (персонажи,
оформление, слово, музыка), которые вместе взятые (в силу образно
конкретного мышления дошкольника) помогают каждому ребенку легче, ярче
и правильнее понять содержание литературного произведения, влияют на
развитие художественного вкуса.
Процесс наблюдений за детьми позволил выделить такой факт: самое
яркое отражение спектакля проявляется в творческих играх, когда малыши
устраивают театр, и сами или при помощи игрушек разыгрывают увиденное.
Такие игры развивают творческие силы и способности детей.
Итак, театр играет большую роль для всестороннего развития и
воспитания детей, что в свою очередь и побудило нас пересмотреть, изменить
систему работы по развитию творческих способностей дошкольников.
Считаю, что современному педагогу следует знать и помнить, что
"образование XXI века  это образование через ощущения; игра  метод
развития ассоциативного мышления, при этом чувства становятся
инструментом фантазии", а "если ребенок не может ни с кем поделиться
миром своей фантазии, то этот мир, живущий внутри него, зачахнет".
Кукольный театр – особое волшебство, целый мир, который ребёнок может
создать сам вместе с вами.
Известно, что любые ролевые игры развивают детскую фантазию, помогают
понять себя и окружающих. Участвуя в театральной постановке, ребёнок
раскрывается, в результате чего учится общаться.
«Весь мир театр, а люди в нём актёры», сказал Шекспир. И это
действительно так, ведь наше ежедневное общение – это своеобразный ритуал,
очень похожий на театральный. Все мы надеваем маски, все играем роли в той
или иной ситуации, даже дети. Научиться общению, развить воображение и
овладеть даром слова поможет театр. Это – прекрасный опыт публичных
выступлений, здесь можно научиться говорить и не бояться публики.
Кстати, театр кукол – замечательный способ преодолеть застенчивость и
страх перед зрителями. Многие дети порой стесняются не только выходить на
сцену, но даже рассказывать стихи перед аудиторией. А когда играешь с
куклой, можно вообразить себя кем угодно, говорить разными голосами, даже
5 дурачиться. Кукла совершенно избавляет от стеснительности, ведь на сцену
выходит она!
Каждый человек желает быть признанным, и ребенок – не исключение. Театр –
самый мощный способ получить отдачу от зрителей и признание. Он в
хорошем смысле способствует повышению самооценки. Вы можете начать
пробовать ставить спектакли с ребенком, начиная уже с трехлетнего возраста.
Однако не забывайте, что с малышами нужно работать особенно внимательно,
их нельзя перегружать. Поэтому заканчивайте репетицию до того, как ребенок
устанет.
Игра.
Дети, в отличие от взрослых, очень легко включаются, буквально
«вживаются» в любую игру. Игра – их стихия, они с удовольствием
погружаются в нее. Для ребенка естественно одушевлять неодушевленные
предметы. Слово, жест, действие – все это элементы игры. Пользуйтесь этим!
Способность играть надо развивать и поддерживать.
 Ребенок может быть заинтересован в процессе гораздо больше, чем взрослый.
Важно понять, что именно его особенно интересует и дать ему возможность
заняться этим.
Задача педагога – нарисовать ситуацию в воображении и помочь детям
воплотить ее. Поэтому репетируйте спектакль только в дружелюбной теплой
атмосфере, в форме игры, ни в коем случае не принуждая детей к действию.
Кукольный театр не требует выразительной мимики от актера. Слишком
стараться над голосом тоже нет необходимости. Важно, чтобы ребенок знал,
чего хочет его персонаж и каким способом он это делает – хитрит или,
наоборот, говорит напрямую, лезет драться или старается уладить все
мирным путем.
Роль кукольного театра в воспитании  и развитии  ребёнка.
Театр кукол – наиболее распространённая форма организации детского
досуга. Кукольные спектакли пользуются заслуженной любовью детей и
приносят огромное удовольствие организаторам постановок. Кукла сама по
себе очень близка детскому восприятию, ведь с этой игрушкой они знакомы с
самого раннего детства, поэтому и воспринимают её как близкого друга. А
если этот до сих пор безмолвный друг неожиданно оживает у них на глазах,
сам рассказывает истории, поёт, смеётся и плачет – это зрелище превращается
для них в настоящий праздник.
Однако нельзя рассматривать кукольный театр только как развлечение. Очень
важно его воспитательное и познавательное значение. В дошкольный период у
ребёнка начинают формироваться отношение к окружающему, характер,
интересы. Именно в этом возрасте очень полезно показывать детям примеры
дружбы, доброты, правдивости, трудолюбия.
Роль кукольного театра в развитии ребёнкадошкольника невозможно
переоценить. Прежде всего, кукла помогает установить контакт с ребёнком,
6 если он «закрепощён», эмоционально «зажат», боится незнакомых людей.
Маленькая кукла вызывает меньше страха, опасений, и с ней ребёнок,
особенно младшего возраста, быстрее идёт на контакт, нежели со взрослым.
Дети, которые избегают прикосновений, скорее соглашаются дать руку и
поздороваться с куклой, чем с педагогом. Активно взаимодействуя с куклой,
ребёнок постепенно становится более открытым, смелым в прямых контактах
с окружающим миром, с людьми. Это позволяет ребёнкудошкольнику
наиболее безболезненно пройти период адаптации к школе, новым педагогам,
учебным программам, а зачастую, и к новому детскому коллективу.
Театр является одной из самых ярких, красочных и доступных восприятию
ребенка сфер искусства. Он доставляет детям радость, развивает
воображение и фантазию, способствует творческому развитию ребенка и
формированию базиса его личной культуры. По эстетической значимости и
влиянию на общее развитие  ребенка театрализованной деятельности по праву
принадлежит почетное место рядом с музыкой, рисованием и лепкой.
   Играя роль, ребенок может не только представлять, но и эмоционально
переживать поступки своего персонажа. Это, безусловно, влияет на развитие
сферы чувств дошкольника. Эстетические переживания помогают ребенку
испытать восхищение теми проявлениями жизни, которые он раньше не
замечал, и передать их с помощью движений, жестов, мимики и других
средств выразительности.
   По мнению известного психолога А.Н. Леонтьева, «развитая игра
драматизация
 это уже своеобразная «предэстетическая» деятельность. Иградраматизация
является, таким образом, одной из возможных форм перехода к
продуктивной, а именно эстетической деятельности с характерным для нее
мотивом воздействия на других людей».
Занимаясь  с  детьми театром , мы делаем жизнь наших воспитанников
 интересной и содержательной , наполняем её яркими впечатлениями и
радостью творчества. А самое  главное – навыки . полученные в
 театрализованных  играх, дети смогут  использовать в повседневной жизни.
Каково же значение кукольного театра для развития детей дошкольного
возраста?
Кукольный театр воздействует на маленьких зрителей целым комплексом
художественных средств.
При показе спектаклей кукольного театра применяются и
художественное слово, и наглядный образ: кукла, живописнодекоративное
оформление, песня, музыкальное сопровождение.
Профессиональное использование кукольного театра оказывает большую
помощь в повседневной работе с детьми для развития в детях умственного,
нравственного, эстетического воспитания.
7 Создает детям хорошее настроение, обогащает впечатлениями, вызывает у
них эмоции, способствует развитию патриотизма и художественного
воспитания.
Счастливые улыбки, горящие глаза и радостные лица наших малышей во
время спектакля убедительно свидетельствуют, как дети любят кукольный
театр, ждут с нетерпением открытия занавеса.
Очень важно его воспитательное значение. В дошкольный период у ребенка
начинают формироваться характер, интересы, отношение к окружающему.
Именно в этом возрасте очень полезно показывать детям примеры дружбы,
доброты, любви к родине, честности,
правдивости, трудолюбия, показать слезы и смех и образ современной жизни.
Такую большую радость доставляют детям музыкальный руководитель,
воспитатели, применяя кукольный театр.
Это поучительно и интересно, ярко и содержательно.
Кукольный театр, по своей природе близок и понятен маленьким детям и
поэтому имеет для них огромное эмоциональное воздействие.
На сцене нашего театра они видят знакомые и любимые куклы, игрушки.
Когда же "ожившие" куклы начинают двигаться, говорить, они переносят
детей в совершенно новый, увлекательный мир, мир живых игрушек, где всё
необыкновенно, всё возможно и привлекательно.
На глазах у маленьких зрителей кукла может превратиться в
цветок, раздуться как пузырь и даже лопнуть, лить слезы в два ручья, снять и
тут же надеть свою или даже другую голову. Всё это, очень увлекательно для
малышей.
Музыка важная составляющая спектакля и эстетического воспитания
малышей. Она оттеняет, задает характер и ритм каждому герою, каждой
мизансцене, подчеркивает ритмичность движений кукол их настроение.
Спектакль кукольного театра не проходит без пения и плясок кукол, которые
очень любят и знают дети. Музыка оформляет, дает объем и харизму
спектаклю. Знакомые мелодии и песни сближают детей и героев.
Очень хорошо, когда дети сами поют песенку с героем и танцуют в перерыве
спектакля вместе с героями, выполняя знакомые движения в играх ив танцах.
С помощью музыкального фона малыши слышат разные музыкальные
инструменты и видят их в руках кукол.
Этим способом мы приоткрываем мир музыки и учим различать голоса
музыкальных инструментов, музыкальные жанры. Знакомим с понятиями:
оркестр, ансамбль, соло артиста, оперное пение, развивая познавательную
сферу детей.
Основная идея проекта: помочь детям раскрыть свои потенциальные
возможности, развить творческие способности средствами театра.
Заинтересовать ребенка сможет только увлеченный человек, поэтому главная
цель  заинтересовать каждого дошкольника миром прекрасного, всячески
поддерживая его малейшие успехи. Кому посчастливилось в раннем возрасте
8 окунуться в атмосферу волшебства театра, тот всю жизнь будет
воспринимать мир прекрасным, душа его не очерствеет, не ожесточится и
духовно не обеднеет, а театр, как вид искусства, только наиболее полно
способствует творческому развитию личности дошкольников.
Причем целенаправленно решали ряд подзадач: создавать
эмоционально  благоприятную обстановку, способствующую каждому
ребенку обучаться с увлечением, развивать виды речевой деятельности
(словарь, грамматический строй речи, диалогическую речь) и двигательную
активность детей, формировать их готовность к школьному обучению.
Проектирование предметнопространственной среды
Предметнопространственная среда является одним из основных
средств развития личности ребенка, источником его индивидуальных знаний и
социального опыта. Причем предметнопространственная среда не только
должна обеспечивать совместную театрализованную деятельность детей, но и
являться основой самостоятельного творчества каждого ребенка,
своеобразной формой его самообразования.
Поэтому при проектировании предметнопространственной среды,
обеспечивающей театрализованную деятельность детей, следует учитывать:
     индивидуальные социальнопсихологические особенности ребенка;
     особенности его эмоциональноличностного развития;
     интересы, склонности, предпочтения и потребности;
  любознательность, исследовательский интерес и творческие способности;
   возрастные особенности.
Занятия детей в кукольном театре развивают у детей фантазию,
память, речь, мышление, артистические способности, знакомят с множеством
детских сказок, способствуют развитию общительности, коммуникабельности
ребёнка, развивают моторику рук и пальцев ребёнка, двигательную активность
ребёнка. Уже театр игрушек воздействует на маленьких зрителей целым
комплексом средств: это и художественные образы, и яркое оформление, и
точное слово, и музыка.
На этапе работы с малышами при обучении их простейшим приемам
кукловождения используем резиновые, мягкие, пластмассовые игрушки.
Работу начинается со знакомства с куклами (подержать в руках, рассмотреть,
поиграть с ними), задавая вопросы детям (например, из какой сказки куклы), и
предлагается комунибудь рассказать эту сказку, а остальным  дополнить
товарища. И этот прием используется для того, чтобы каждый ребенок мог
проявить творчество, придумать диалог, найти выразительные интонации, то
есть пытаюсь "разбудить" детскую фантазию через наводящие вопросы, не
давая готового образца для подражания.
              В дальнейшей работе, чтобы способствовать развитию воображения,
фантазии, речи дошкольников используется такой метод: выбор кукол из
9 разных сказок, придумывание новой сказки с участием этих героев. Роль
воспитателя выходит на первый план, ведь речь детей еще развита
недостаточно, внимание неустойчиво, и крайне необходимы вопросы
наводящего характера. Но как бы примитивны не были сочиненные малышами
истории, возникает чувство радости любому проявлению творчества,
стремимся, чтобы желание поиграть с куклой появилось у каждого из них,
создаём атмосферу доброжелательности и взаимного доверия, одновременно
решая воспитательные задачи. Только тогда ребенок
сможет проявить свою фантазию и творчество, когда почувствует
уважительное отношение к себе и своим способностям со стороны
других: взрослых и ровесников. Разыгрывание подобных сказок духовно
раскрепощает малыша, дает возможность поверить в свои силы.
Театрализованная деятельность в детском саду может включаться
во все занятия, совместную деятельность детей и взрослых в свободное
время, самостоятельную деятельность, в работу студий и кружков,
праздников, развлечений.
Роль педагога в организации театрализованной деятельности
Для всестороннего развития ребёнка средствами театральноигровой
деятельности в первую очередь организуется педагогический театр в
соответствии с целями дошкольного образования. Работа самих педагогов
требует от них необходимых артистических качеств, желания
профессионально заниматься над развитием сценической пластики и речи,
музыкальных способностей. При помощи театральной практики педагог
накапливает знания, умения и навыки, необходимые ему в образовательной
работе. Он становится стрессоустойчивым, артистичным, приобретает
режиссёрские качества, умение заинтересовать детей выразительным
воплощением в роли, его речь образна, используются «говорящие» жесты,
мимика, движение, интонация. Педагог должен уметь выразительно читать,
рассказывать, смотреть и видеть, слушать и слышать, быть готовым к
любому превращению, т.е. обладать основами актёрского мастерства и
навыками режиссуры.
Главные условия  эмоциональное отношение взрослого ко всему
происходящему искренность и неподдельность чувств. Интонация голоса
педагога  образец для подражания. Педагогическое руководство игровой
деятельностью в детском саду включает:
 воспитание у ребенка основ общей культуры.
 приобщение детей к искусству театра.
 развитие творческой активности и игровых умений детей.
Роль педагога в воспитании основ общей культуры состоит в том, чтобы
воспитать у ребёнка потребности духовного свойства, выступающие
главной побудительной силой поведения личности, источником её
активности, основанием всей сложности системы мотивации,
составляющей ядро личности. Этому способствуют привитие норм морали,
10 нравственно  ценностная ориентация детей на высокохудожественные
образцы (в музыке, изобразительном, в хореографическом, театральном
искусстве, архитектуре, литературе), привитие навыков общения и
взаимодействия с партнёром в разного рода деятельности.
Театрализованные игры основаны на
разыгрывание сказок. Разыгрывание подобных сказок духовно
раскрепощает малыша, дает возможность поверить в свои силы.
Заключение
Участвуя в театрализованных играх, дети знакомятся с
окружающим миром. Большое и разностороннее влияние
театрализованных игр на личность ребёнка позволяет использовать их как
сильное, но ненавязчивое педагогическое средств.
Сказка радует детей своим оптимизмом, добротой любовью ко
всему живому, мудрой ясностью в понимании жизни, сочувствием
слабому, лукавством и юмором, при этом формируется опыт социальных
навыков поведения, а любимые герои становятся образцами для
подражания.
Театральноигровая деятельность дала свои результаты: ребята в
группе стали активнее, смелее. Дети стали верить в свои силы и
возможности. Театральная деятельность не только развила фантазию,
внимание, память, речь, мелкую моторику пальцев, но и улучшили
доброжелательную атмосферу в детском коллективе.). Специальные
актерские тренировки, игры  занятия помогли детям овладеть средствами
образной выразительности (интонацией, мимикой, жестами и др.), что
позволяет им артистично и эмоционально выступать на вечерах, концертах.
На 95% у воспитанников сформированы способности выражать эмоции,
понимать свое эмоциональное состояние и состояние другого человека. Но
на достигнутом останавливаться рано, необходимо пополнять и расширять
накопленный опыт по созданию верховых кукол, а так же реализовать мечту
по созданию театра кукол с «живой рукой», больших напольных кукол, а
ещё кукол системы «люди  куклы».
Итак, развитие творческих способностей дошкольников средствами
театрального искусства  занятие трудоемкое, но увлекательное и
результативное. Поэтому считаю опыт работы доступным и возможным для
применения в учреждениях дополнительного образования.
11 1.
Литература:
Баряева Л., Вечканова И., Загребаева Е., Зарин А. Театрализованные
игры  занятия,  СПб.: Союз, 2001,
2. Маханева М.Д. Театрализованные занятия в детском саду: Пособие
     Генов Г В, Театр для малышей.  М.: Просвещение, 1968.
     Караманенко Т.Н., Караманенко Ю.Г. Кукольный театр
               для работников дошк. учреждений.  М.: ТЦ «Сфера», 2001.с.9
               16,76121
     3.
     4.
               дошкольникам.  М,: Просвещение, 2002.  191 с.
     5.
               лет. М.: АСТ.2003  81 с.
     6.
     7.
               воспитание. 2002. № 6. С 6163; 2003. №2. С 129130.
     Щеткин М.Н. Театральная деятельность в д етском саду с детьми 45
     Соловьева Н. Театр кукол,  М.: Госиздат. 1960.
     Сорокина Н.Ф, Играем в кукольный театр // Дошкольное
12

file_name: Проект Кукольный театр.docx

intro:
Данный проект осуществляется в целях приобщения детей к театру. Использование кукол на занятиях помогает раскрепощению детей, вводит их в мир сказки. Помогает быстрому запоминанию текстов песен. Развивает речь. Создает эмоциональную положительную обстановку на занятии.
Игра в куклы способствует развитию артистических способностей.Данный проект осуществляется в целях приобщения детей к театру. Использование кукол на занятиях помогает раскрепощению детей, вводит их в мир сказки. Помогает быстрому запоминанию текстов песен. Развивает речь. Создает эмоциональную положительную обстановку на занятии.
Игра способствует развитию артистических способностей.

музыка

group: Дисциплины

title: Проект "Кукольный театр"


extracted_text:
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНТЕРАКТИВНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ НА УРОКАХ БАШКИРСКОГО
ЯЗЫКА
                                                                                Скажи мне, и я забуду.
                                                                                Покажи мне,  я смогу запомнить.
                                                                                Позволь мне это сделать самому,
                                                                                и это станет моим навсегда.
                                                                                (Древняя мудрость)
Аннотация. Автор в своей статье описывает опыт работы на уроках башкирского языка и
литературы, особо подчеркивает использование интерактивных технологий обучения.
Ключевые слова: интерактивная технология, познавательная деятельность, учебный
материал, традиционный метод, творческий поиск, учебный процесс, информационная
технология, творческие способности, учебное оборудование, взаимодействие педагога и
ученика, межличностное общение, методический комплекс.
Annotation. The author of the article describes the experience of classes of the Bashkir language
and literature, emphasizes the use of interactive learning technologies.
Keywords: interactive technology, cognitive activity, learning material, the traditional method,
creative research, educational process, information technology, creativity, training equipment,
teacher and student interaction, interpersonal communication, methodical complex.
Каждому учителю хочется сделать свое занятие интересным и увлекательным, добиться
того, чтобы развивался познавательный интерес школьников, их творческая мыслительная
активность. Часто ученики спрашивают: "А зачем учить язык?" Вопрос для них совершенно
естественный и простой, но очень трудный для того, кому его задают. Ответ на него
должен давать урок. Не видя цели своих действий на занятиях, учащиеся воспринимают
родной язык как некую вещь в себе, до тех пор, пока для каждого речевого или языкового
действия, для выполнения упражнения или задания у них не появится мотив. Понимая
требование времени, я считаю важной задачей на начальном этапе привитие интереса к
обучению родному языку. Интерес является главной движущей силой познавательной
деятельности. Если детям интересно учиться, они легко преодолевают трудности, хорошо
овладевают материалом, у них формируются прочные
речевые умения и навыки. Уделяю много внимания формированию у школьников
интереса к учению. Этому способствуют содержание учебных материалов, активная
познавательная деятельность учащихся на уроке, которая приносит детям успех и
радость творческого общения. Сейчас подрастает новое поколение детей, для которых
недостаточно традиционных методов обучения, которые ждут от каждого урока чегото
более интересного и современного. Значит, нам есть повод находиться в постоянном
творческом поиске, т.к. это процесс бесконечный. Только таким образом – ища,
придумывая, применяя найденное на уроках, можно достичь максимального повышения
эффективности каждого урока, достичь высоких практических результатов, сохранить и
развить интерес учащихся к изучению башкирского языка, добиться активизации
учебного процесса в целом. При переходе на качественно новый этап этой работы школы
возникает необходимость не только глубокого осмысления традиционно существующих
способов обучения и себя в них, но и видения перспектив. Исходя из своего опыта работы
могу сейчас для себя сделать вывод, что применение различных форм организации уроков
для создания мотивации усвоения знаний всетаки сегодня не всегда эффективны. Время
идет вперед, в жизнь врываются новые технологии и останавливаться на достигнутом –
значит потерять со временем многое. Как сделать свой урок интересным, увлекательным и
добиться того, чтобы дети хорошо и прочно усваивали языковой материал?
Проанализировав большое разнообразие приемов организации учебной деятельности, я остановился на интерактивных технологиях. Современный учитель должен считаться с
тем, что информационнокоммуникационные технологии (ИКТ) обучения прочно вошли в
жизнь. Использование новых информационных технологий расширяет рамки
образовательного процесса, повышает его практическую направленность, способствует
повышению мотивации учащихся в образовательном процессе, развитию интеллектуальных,
творческих способностей учащихся, их умений самостоятельно приобретать новые знания
и созданию условия для их успешной самореализации в будущем.
Компьютер в учебном процессе – не механический педагог, не заместитель или аналог
преподавателя, а активное средство развития детей, усиливающее и расширяющее
возможности его познавательной деятельности. Компьютер предоставляет педагогу
возможность высвобождения времени для творческой деятельности и создания
индивидуальных образовательных маршрутов обучающихся. ИКТ обучения на уроках
башкирского языка являются эффективным педагогическим средством изучения нашей
культуры и формирования коммуникативных навыков. ИКТ способствуют ускорению
процесса обучения, росту интереса учащихся к предмету, улучшают качество усвоения
материала, позволяют индивидуализировать процесс обучения и дают возможность
избежать субъективности оценки. Благодаря интерактивной доске решается одна из
важных задач обучения – мотивация: учащиеся с большим удовольствием идут на урок,
учатся, интересуются тем, что происходит на уроке, открывают новые возможности
использования персонального компьютера. Но, кроме того, она может выполнять роль
помощника учителя или классного руководителя при организации работы по сплоченности
коллектива, приспособлению каждого учащегося к условиям обучения. Теперь любой
учащийся, ранее испытывающий психологический комплекс, отказывающийся выходить к
доске по самым различным причинам (незнание, стеснение,
неуверенность, боязнь быть непонятым или высмеянным одноклассниками), может
побороть все страхи, ведь ситуация, в которой он сейчас находится, ему хорошо знакома, и
те же одноклассники, ранее смеявшиеся над ним, будут ему помогать. Они активно
обсуждают новые темы и быстрее запоминают материал. Ведь все это так интересно и
знакомо. У учащихся появляются общие интересы, они начинают активно обмениваться
мнениями, а это как раз и помогает многим из них влиться в коллектив, почувствовать
свою значимость и причастность к общему делу, быть понятым не только своими
одноклассниками, но и учителем, потому что они говорят теперь «на одном языке».
Обучение с помощью интерактивной доски мало чем отличается от привычных методов
преподавания. Успешность проведения урока не зависит от технологий и оборудования,
которое используется учителем. Любой урок должен иметь четкий план и структуру,
достигать определенных целей и результатов. Использование же интерактивной доски
должно стать одним из факторов не только успешного усвоения учащимися материала,
соотнесения его с тем, что они знают и развитию их творческого потенциала, но и
адаптации к новым условиям обучения. Все это помогает учащимся в снятии напряжения,
создает условия для открытых отношений с одноклассниками, внимания, сплочения
ученического коллектива, эмоциональной разрядки, ведь интерактивная доска выполняет
функцию активного экрана (демонстрация презентаций, обучающих  фильмов, текстовых
документов, фотографий и т.п.) и легка в управлении. Полноценное использование
интерактивных досок дает учителю возможность сделать работу на уроке более
эффективной. Однако многие педагоги забывают, что интерактивная доска – это не
чудесное средство, моментально меняющее всю работу в классе, стоит только включить ее.
В конечном итоге именно учитель определяет, как и насколько полно будут задействованы
функции доски, от его усилий и творческого воображения зависит, будут ли реализованы
все возможности устройства. Практика показывает, что наиболее серьезное препятствие, с
которым сталкиваются педагоги при работе с интерактивными досками, – это незнание возможностей нового учебного оборудования. Как правило,
учитель начинает использовать доску в качестве экрана для презентаций или как белую
поверхность для письма. Затем достаточно быстро совмещает эти две функции: оставляет
место для записей прямо в презентации или соединяет рисованными стрелками отдельные
изображения, надписи и блоки презентации. Независимо от того, используется ли
PowerPoint или программное обеспечение доски, учитель почти не выходит за пределы
привычного формата презентации. Даже не всегда дети получают возможность сделать
чтото у доски самостоятельно, что существенно сужает рамки ее применения на занятиях.
Современная российская школа, зарубежные учителяпрактики работают над проблемой
развития познавательной деятельности учащихся посредством внедрения в процесс
обучения языку интерактивных технологий, таких как дискуссии, деловые игры, тренинги,
проекты, миниисследования и т.д., влияющих на формирование мотивации обучаемых, её
повышение через усиление коммуникативной направленности учебного
процесса. Сложность и актуальность данной проблемы требует внедрения в учебный
процесс новых методов обучения, новых идей и подходов. Как известно, для
продуктивного усвоения языкового материала с целью последующего общения требуется
много усилий и времени. Для облегчения этой задачи в качестве основы предлагается
технология интерактивного обучения – совокупность способов целенаправленного
усиленного межсубъектного взаимодействия педагога и учащихся, последовательная
реализация которых создаёт оптимальные условия для развития обучаемых.
Взаимодействие в данном случае понимается как непосредственная межличностная
коммуникация, важнейшей особенностью которой признаётся способность человека
принимать роль другого, представлять, как его воспринимает партнёр по общению или
группа, и соответственно интерпретировать ситуацию и конструировать собственные
действия. Интерактивное педагогическое взаимодействие характеризуется высокой
степенью интенсивности его участников, их коммуникации, обмена деятельностями,
сменой и разнообразием их видов, форм и приёмов, целенаправленной рефлексией
участниками своей деятельности и состоявшегося взаимодействия. Интерактивные методы
сначала формируют опыт, потом через применение опыта идет его осмысление и уже затем
дается теория. Это обучение, погруженное в общение учителя и ученика, с постоянной
сменой режимов: игры, дискуссии, работа в малых группах. Интерактивные методы
позволяют ставить обучающегося в непрерывно обновляющуюся совокупность
воспитательных и учебных ситуаций, в которых осуществляется его полное личностное
включение в деятельность и общение, активизирующее внутренние силы и тем самым
способствующее внутреннему созреванию. Все названные выше причины обусловили
повышение интереса педагогов к интерактивному воспитанию и обучению как источнику
мотивации, личностного саморазвития, активизатору энергии и целеустремлённости
личности. Современные педагоги придерживаются общих гуманистических установок на
ученика как субъекта учебного процесса, обращаясь к его стремлению к самоутверждению
и создавая особую атмосферу гуманного межличностного общения.
Чтобы расширить кругозор учащихся, научить их формулировать свои мысли на родном
языке, а также пробудить интерес к истории и культуре народа, считаю отличной
методической находкой использование на уроках методического комплекса и сборника
дидактических материалов для изучения башкирского языка «Читаем, пишем, общаемся
на башкирском языке». Электронное мультимедийное пособие в совокупности с
интерактивной доской, системой моментального опроса «Вотум» и другими средствами
интерактивной среды обучения помогает более эффективному достижению целей
образования и существенному сокращению времени на подготовку к уроку. Выступая
средством побуждения учебнопознавательной, когнитивной деятельности учащихся,
пособие способствует глубокому усвоению материала и применению полученных знаний в практической жизни. Модульная структура комплекса позволяет использовать на своих
уроках и в презентациях любой фрагмент комплекса или его часть, помогает в составлении
технологических карт урока в соответствии с новыми требованиями ФГОС.
Так используя в практике мобильное интерактивное устройство, еще дома я готовлю свою
«дорожную карту урока», где с помощью дидактических материалов строю пошаговую
схему решения поставленных для каждого этапа урока задач. Одним из любимых занятий
для учеников стала работа с интерактивным словарем и тренажерами. Словарь позволяет
не только найти перевод нужного слова, но увидеть его изображение и прослушать слово
или фразу. Интерактивные словарные тренажеры позволяют в легкой, интерактивной,
почти игровой форме осваивать лексику башкирского языка. Уверенно могу сказать, что
ребята стали вдвое быстрее запоминать слова и устойчивые словосочетания. Предлагаемые
готовые тесты позволяют мне, используя систему моментальных опросов
и качества знаний «Вотум», проводить профессиональный мониторинг качества знаний,
вести подробную статистику по каждому ученику, значительно экономить время.
Благодаря автоматизации опросов и оценки знаний у меня на уроке высвобождается до 15
17 минут (1/3 часть урока!) – это время, которое я могу посвятить работе с отстающими
детьми или сфокусировать внимание на изучении сложных разделов курса.
Таким образом, инновационный и метапредметный подход в обучении башкирскому языку
значительно повышает уровень информационных, коммуникативных этнокультурных
компетенций обучающихся, придает дополнительный импульс дальнейшему развитию
толерантности, росту культурного взаимообогащения народов, проживающих в Республике
Башкортостан. Уже первые занятия с применением мультимедийных технологий и
современного интерактивного контента на уроках, показали высокий интерес к предмету у
всех учащихся, значительный рост качества знаний. Учеников привлекает новизна
проведения подобных уроков. В классе во время уроков создается обстановка реального
общения, при которой ученики стремятся выразить мысли «своими словами», они с
желанием выполняют задания, проявляют интерес к изучаемому материалу. Учащиеся
самостоятельно работают с учебной, справочной и другой литературой по предмету, у них
появляется заинтересованность в
получении более высокого результата, готовность и желание выполнять дополнительные
задания, повышается самооценка. Эффективность любого урока определяется не тем, что
дает детям учитель, а тем, что они взяли в процессе обучения. Умение рационально
применять информационнокоммуникационные технологии с традиционными средствами
обучения позволяет учителю создавать ту палитру красок, с помощью которой создается
современный урок.

file_name: ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНТЕРАКТИВНЫХ ТЕХНОЛОГИЙ НА УРОКАХ БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА.doc

администрации

group: Педагогика