extracted_text:
Пәні: Музыка
Сынып: 5
Мұғалім: Казакенова А.
Оқу жылы: 20152016
Мерзімі
ы
т
к
а
Ф
ш
н
ы
й
о
б
р
а
п
с
о
Ж
ш
н
ы
й
о
б
№
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
  5 сынып, аптасына 1 сағат, жылына 34 сағат
Сабақ тақырыбы
Кіріспе
Зертханалық,
практикалық
жұмыстар
Проблемалы
қ тақырыпты
жүзеге
асыру
Түзету(коррек
циялау)
(өзгерістер
ненің есебінен
және қандай
1тақырып. «Айтыс және жыраулық өнер» – 9 сағат
Айтыс өнері, айтыс түрлері – қайым,
түре және сүре
Қысқа қағыспа айтыс;
Құлыншақ пен Майлықожа;
Ұйқас сөздер, 5711 буынды өлең
құрау;
Жыраулардын хансұлтандарға айтқан
кеңесі – Асан қайғы;
Ақтамберді жыраудың батырларға рух
беруі;
Бұқар жыраудың халыққа айтқан өсиет
сөзі;
Базар жырау мұрасы;
Ақтан жырау  он жаман.
«Ғасырлармен сырласқан сазды аспаптар» – 6 сағат:
Көнеден жеткен аспап  домбыра,
дутар, саз;
Саға
т
саны
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1 12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
Башқұрт халқының мақтанышы
болған қурай аспабы;
Аспанмен тілдескен музыка;
Киелі аспап – қобыз;
Монғол халқының көнеден жеткен
моринхур аспабы;
Түркі халықтарындағы үрмелі
және ұрмалы аспаптар.
«Әлем халықтарының музыкалық
театры» – 11 сағат:
Жапонның «Кабуки» театры;
Қытай дәстүрлі музыкалық
театры;
Дәстүрлі Үнді театры;
Биге тіл бітірген үнділер;
Үндінің сұлу сазды рагасы;
Корей халықтарының музыкалық
театры;
Маком – өмірден сыр шерткен
музыка;
Вена классикалық симфониясы;
Италия классикалық музыкасы –
опера өнері;
Орыс классикалық музыкасы –
балет өнері;
Романтикалық музыка – Шопен,
Лист.
«Дәстүр және жаңашылдық»  – 7
сағат: 28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
1
1
1
1
1
1
1
Ақын Абай бейнесінің операда
көрініс табуы;
«Қыз Жібек»: жыроперакино;
«Жігер» – күй және симфония;
«Құдаша» – симфониялық күй;
«Сарыжайлау» – ән және күй;
Ән мен күйге саз берген – Алатау;
«Туған жер». Пәні: Музыка
Сынып: 6
Мұғалім: Казакенова А.
Оқу жылы: 20152016
Мерзімі
ы
т
к
а
Ф
ш
н
ы
й
о
б
р
а
п
с
о
Ж
ш
н
ы
й
о
б
№
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
Проблемалы
қ тақырыпты
жүзеге
асыру
Түзету(коррек
циялау)
(өзгерістер
ненің есебінен
және қандай
 6  сынып, аптасына 1 сағат, жылына 34 сағат
Сабақ тақырыбы
практикалық
жұмыстар
Кіріспе
    «Сөзбен өрілген саз» – 9 сағат:
Халқы ардақтаған екі алып – Жамбыл
мен Дина;
Қайран, нарын;
Құрманғазы жайлы бір толғау;
Аңыз болған Құлагер;
Күйге тіл бітірген Қазанғап;
Ән құдіретін асқақтатқан Мұхит сал;
Күй құдіреті;
Сары даланы сазбен тербеткен.
Сары даланы сазбен тербеткен.
«Музыка және сурет» – 7 сағат:
Таңбалы тастар сыр шертеді;
Өнердегі қазақ батырларының
көркемдік бейнесі;
Саға
т
саны
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1 13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
Музыкадағы табиғат көрінісі;
Ой толғау;
Қазақ вальсі;
Музыка және сурет өнеріндегі
өнерпаз бейнесі;
Тоғысқан екі өнер.
«Өнер тұлғалары» – 9 сағат:
Қазақстанның скрипка мектебі;
Өнер ордасы;
Қазақстанның фортепиано өнері;
Өнерін өрлеткен топ;
Оркестрмен тілдескен дирижер;
Бақтағы бұлбұл дауысы;
Бақтағы бұлбұл дауысы;
Күйдің Қаршығасы.
Күйдің Қаршығасы.
«Жаңа заманның жаңа әні» – 8
сағат:
«Ақмаңдайлымды» әуелеткен Роза
Бағланова;
«Туған жерін» ән еткен Ескендір
Хасанғалиев;
«Армандастар» әнін асқақтатқан
Нұрғали Нүсіпжанов;
«Жас қазақ» деп жырлаған
Рамазан Елебаев;
«Әлияны» әлемге паш еткен Роза
Рымбаева;
Сырлы әндермен сыр шерткен
Алтынбек Қоразбаев; 33.
34.
Өнерін өнеге еткен Нұрғиса
Тілендиев.
Қорытынды сабақ

file_name: КТПмузыака Документ1.docx

intro:
№	Мерзімі	Сағат саны	Сабақ тақырыбы	Зертханалық, практикалық жұмыстар	Проблемалық тақырыпты жүзеге  асыру	Түзету(коррекциялау)
(өзгерістер ненің есебінен және қандай негізде жасалды)
	Жоспар бойынша	Факты бойынша
1.				1	Кіріспе
				1-тақырып. «Айтыс және жыраулық өнер» – 9 сағат
2.				1	Айтыс өнері, айтыс түрлері – қайым, түре және сүре
3.				1	Қысқа қағыспа айтыс;
4.				1	Құлыншақ пен Майлықожа;
5.				1	Ұйқас сөздер, 5-7-11 буынды өлең құрау;
6.				1	Жыраулардын хан-сұлтандарға айтқан кеңесі – Асан қайғы;
7.				1	Ақтамберді жыраудың батырларға рух беруі;
8.				1	Бұқар жыраудың халыққа айтқан өсиет сөзі;
9.				1	Базар жырау мұрасы;
10.				1	Ақтан жырау - он жаман.
				«Ғасырлармен сырласқан сазды аспаптар» – 6 сағат:
11.				1	Көнеден жеткен аспап - домбыра, дутар, саз;
12.				1	Башқұрт халқының мақтанышы болған қурай аспабы;
13.				1	Аспанмен тілдескен музыка;
14.				1	Киелі аспап – қобыз;

15.				1	Монғол халқының көнеден жеткен моринхур аспабы;
16.				1	Түркі халықтарындағы үрмелі және ұрмалы аспаптар.
				«Әлем халықтарының музыкалық театры» – 11 сағат:
17.				1	Жапонның «Кабуки» театры;
18.				1	Қытай дәстүрлі музыкалық театры;
19.				1	Дәстүрлі Үнді театры;
20.				1	Биге тіл бітірген үнділер;
21.				1	Үндінің сұлу сазды рагасы;
22.				1	Корей халықтарының музыкалық театры;
23.				1	Маком – өмірден сыр шерткен музыка;
24.				1	Вена классикалық симфониясы;
25.				1	Италия классикалық музыкасы – опера өнері;
26.				1	Орыс классикалық музыкасы – балет өнері;
27.				1	Романтикалық музыка – Шопен, Лист.
				«Дәстүр және жаңашылдық»  – 7 сағат:
28.				1	Ақын Абай бейнесінің операда көрініс табуы;
29.				1	«Қыз Жібек»: жыр-опера-кино;
30.				1	«Жігер» – күй және симфония;

31.				1	«Құдаша» – симфониялық күй;
32.				1	«Сарыжайлау» – ән және күй;
33.				1	Ән мен күйге саз берген – Алатау;
34.				1	«Туған жер».№	Мерзімі	Сағат саны	Сабақ тақырыбы	Зертханалық, практикалық жұмыстар	Проблемалық тақырыпты жүзеге  асыру	Түзету(коррекциялау)
(өзгерістер ненің есебінен және қандай негізде жасалды)
	Жоспар бойынша	Факты бойынша
1.				1	Кіріспе
				1-тақырып. «Айтыс және жыраулық өнер» – 9 сағат
2.				1	Айтыс өнері, айтыс түрлері – қайым, түре және сүре
3.				1	Қысқа қағыспа айтыс;
4.				1	Құлыншақ пен Майлықожа;
5.				1	Ұйқас сөздер, 5-7-11 буынды өлең құрау;
6.				1	Жыраулардын хан-сұлтандарға айтқан кеңесі – Асан қайғы;
7.				1	Ақтамберді жыраудың батырларға рух беруі;
8.				1	Бұқар жыраудың халыққа айтқан өсиет сөзі;
9.				1	Базар жырау мұрасы;
10.				1	Ақтан жырау - он жаман.
				«Ғасырлармен сырласқан сазды аспаптар» – 6 сағат:
11.				1	Көнеден жеткен аспап - домбыра, дутар, саз;
12.				1	Башқұрт халқының мақтанышы болған қурай аспабы;
13.				1	Аспанмен тілдескен музыка;
14.				1	Киелі аспап – қобыз;

15.				1	Монғол халқының көнеден жеткен моринхур аспабы;
16.				1	Түркі халықтарындағы үрмелі және ұрмалы аспаптар.
				«Әлем халықтарының музыкалық театры» – 11 сағат:
17.				1	Жапонның «Кабуки» театры;
18.				1	Қытай дәстүрлі музыкалық театры;
19.				1	Дәстүрлі Үнді театры;
20.				1	Биге тіл бітірген үнділер;
21.				1	Үндінің сұлу сазды рагасы;
22.				1	Корей халықтарының музыкалық театры;
23.				1	Маком – өмірден сыр шерткен музыка;
24.				1	Вена классикалық симфониясы;
25.				1	Италия классикалық музыкасы – опера өнері;
26.				1	Орыс классикалық музыкасы – балет өнері;
27.				1	Романтикалық музыка – Шопен, Лист.
				«Дәстүр және жаңашылдық»  – 7 сағат:
28.				1	Ақын Абай бейнесінің операда көрініс табуы;
29.				1	«Қыз Жібек»: жыр-опера-кино;
30.				1	«Жігер» – күй және симфония;

31.				1	«Құдаша» – симфониялық күй;
32.				1	«Сарыжайлау» – ән және күй;
33.				1	Ән мен күйге саз берген – Алатау;
34.				1	«Туған жер».

title: КТП музыка қазақша


file_name: КТПмузыака Документ1.docx

description:
Пәні: Музыка
Сынып: 5
Мұғалім: Казакенова А.
Оқу жылы: 20152016
Мерзімі
ы
т
к
а
Ф
ш
н
ы
й
о
б
р
а
п
с
о
Ж
ш
н
ы
й
о
б
№
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
  5 сынып, аптасына 1 сағат, жылына 34 сағат
Сабақ тақырыбы
Кіріспе
Зертханалық,
практикалық
жұмыстар
Проблемалы
қ тақырыпты
жүзеге
асыру
Түзету(коррек
циялау)
(өзгерістер
ненің есебінен
және қандай
1тақырып. «Айтыс және жыраулық өнер» – 9 сағат
Айтыс өнері, айтыс түрлері – қайым,
түре және сүре
Қысқа қағыспа айтыс;
Құлыншақ пен Майлықожа;
Ұйқас сөздер, 5711 буынды өлең
құрау;
Жыраулардын хансұлтандарға айтқан
кеңесі – Асан қайғы;
Ақтамберді жыраудың батырларға рух
беруі;
Бұқар жыраудың халыққа айтқан өсиет
сөзі;
Базар жырау мұрасы;
Ақтан жырау  он жаман.
«Ғасырлармен сырласқан сазды аспаптар» – 6 сағат:
Көнеден жеткен аспап  домбыра,
дутар, саз;
Саға
т
саны
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

description:
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
Башқұрт халқының мақтанышы
болған қурай аспабы;
Аспанмен тілдескен музыка;
Киелі аспап – қобыз;
Монғол халқының көнеден жеткен
моринхур аспабы;
Түркі халықтарындағы үрмелі
және ұрмалы аспаптар.
«Әлем халықтарының музыкалық
театры» – 11 сағат:
Жапонның «Кабуки» театры;
Қытай дәстүрлі музыкалық
театры;
Дәстүрлі Үнді театры;
Биге тіл бітірген үнділер;
Үндінің сұлу сазды рагасы;
Корей халықтарының музыкалық
театры;
Маком – өмірден сыр шерткен
музыка;
Вена классикалық симфониясы;
Италия классикалық музыкасы –
опера өнері;
Орыс классикалық музыкасы –
балет өнері;
Романтикалық музыка – Шопен,
Лист.
«Дәстүр және жаңашылдық»  – 7
сағат:

description:
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
1
1
1
1
1
1
1
Ақын Абай бейнесінің операда
көрініс табуы;
«Қыз Жібек»: жыроперакино;
«Жігер» – күй және симфония;
«Құдаша» – симфониялық күй;
«Сарыжайлау» – ән және күй;
Ән мен күйге саз берген – Алатау;
«Туған жер».

description:
Пәні: Музыка
Сынып: 6
Мұғалім: Казакенова А.
Оқу жылы: 20152016
Мерзімі
ы
т
к
а
Ф
ш
н
ы
й
о
б
р
а
п
с
о
Ж
ш
н
ы
й
о
б
№
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
Проблемалы
қ тақырыпты
жүзеге
асыру
Түзету(коррек
циялау)
(өзгерістер
ненің есебінен
және қандай
 6  сынып, аптасына 1 сағат, жылына 34 сағат
Сабақ тақырыбы
практикалық
жұмыстар
Кіріспе
    «Сөзбен өрілген саз» – 9 сағат:
Халқы ардақтаған екі алып – Жамбыл
мен Дина;
Қайран, нарын;
Құрманғазы жайлы бір толғау;
Аңыз болған Құлагер;
Күйге тіл бітірген Қазанғап;
Ән құдіретін асқақтатқан Мұхит сал;
Күй құдіреті;
Сары даланы сазбен тербеткен.
Сары даланы сазбен тербеткен.
«Музыка және сурет» – 7 сағат:
Таңбалы тастар сыр шертеді;
Өнердегі қазақ батырларының
көркемдік бейнесі;
Саға
т
саны
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1

description:
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
Музыкадағы табиғат көрінісі;
Ой толғау;
Қазақ вальсі;
Музыка және сурет өнеріндегі
өнерпаз бейнесі;
Тоғысқан екі өнер.
«Өнер тұлғалары» – 9 сағат:
Қазақстанның скрипка мектебі;
Өнер ордасы;
Қазақстанның фортепиано өнері;
Өнерін өрлеткен топ;
Оркестрмен тілдескен дирижер;
Бақтағы бұлбұл дауысы;
Бақтағы бұлбұл дауысы;
Күйдің Қаршығасы.
Күйдің Қаршығасы.
«Жаңа заманның жаңа әні» – 8
сағат:
«Ақмаңдайлымды» әуелеткен Роза
Бағланова;
«Туған жерін» ән еткен Ескендір
Хасанғалиев;
«Армандастар» әнін асқақтатқан
Нұрғали Нүсіпжанов;
«Жас қазақ» деп жырлаған
Рамазан Елебаев;
«Әлияны» әлемге паш еткен Роза
Рымбаева;
Сырлы әндермен сыр шерткен
Алтынбек Қоразбаев;

description:
33.
34.
Өнерін өнеге еткен Нұрғиса
Тілендиев.
Қорытынды сабақ

intro:
№	Мерзімі	Сағат саны	Сабақ тақырыбы	практикалық жұмыстар	Проблемалық тақырыпты жүзеге  асыру	Түзету(коррекциялау)
(өзгерістер ненің есебінен және қандай негізде жасалды)
	Жоспар бойынша	Факты бойынша
1.				1	Кіріспе
				    «Сөзбен өрілген саз» – 9 сағат:
2.				1	Халқы ардақтаған екі алып – Жамбыл мен Дина;
3.				1	Қайран, нарын;
4.				1	Құрманғазы жайлы бір толғау;
5.				1	Аңыз болған Құлагер;
6.				1	Күйге тіл бітірген Қазанғап;
7.				1	Ән құдіретін асқақтатқан Мұхит сал;
8.				1	Күй құдіреті;
9.				1	Сары даланы сазбен тербеткен.
10.				1	Сары даланы сазбен тербеткен.
				«Музыка және сурет» – 7 сағат:
11.				1	Таңбалы тастар сыр шертеді;
12.				1	Өнердегі қазақ батырларының көркемдік бейнесі;
13.				1	Музыкадағы табиғат көрінісі;
14.				1	Ой толғау;
15.				1	Қазақ вальсі;
16.				1	Музыка және сурет өнеріндегі өнерпаз бейнесі;
17.				1	Тоғысқан екі өнер.
				«Өнер тұлғалары» – 9 сағат:
18.				1	Қазақстанның скрипка мектебі;
19.				1	Өнер ордасы;
20.				1	Қазақстанның фортепиано өнері;
21.				1	Өнерін өрлеткен топ;
22.				1	Оркестрмен тілдескен дирижер;
23.				1	Бақтағы бұлбұл дауысы;
24.				1	Бақтағы бұлбұл дауысы;
25.				1	Күйдің Қаршығасы.
26.				1	Күйдің Қаршығасы.
			1	«Жаңа заманның жаңа әні» – 8 сағат:
27.				1	«Ақмаңдайлымды» әуелеткен Роза Бағланова;
28.				1	«Туған жерін» ән еткен Ескендір Хасанғалиев;
29.				1	«Армандастар» әнін асқақтатқан Нұрғали Нүсіпжанов;
30.				1	«Жас қазақ» деп жырлаған Рамазан Елебаев;
31.				1	«Әлияны» әлемге паш еткен Роза Рымбаева;
32.					Сырлы әндермен сыр шерткен Алтынбек Қоразбаев;
33.					Өнерін өнеге еткен Нұрғиса Тілендиев.
34.					Қорытынды сабақ№	Мерзімі	Сағат саны	Сабақ тақырыбы	практикалық жұмыстар	Проблемалық тақырыпты жүзеге  асыру	Түзету(коррекциялау)
(өзгерістер ненің есебінен және қандай негізде жасалды)
	Жоспар бойынша	Факты бойынша
1.				1	Кіріспе
				    «Сөзбен өрілген саз» – 9 сағат:
2.				1	Халқы ардақтаған екі алып – Жамбыл мен Дина;
3.				1	Қайран, нарын;
4.				1	Құрманғазы жайлы бір толғау;
5.				1	Аңыз болған Құлагер;
6.				1	Күйге тіл бітірген Қазанғап;
7.				1	Ән құдіретін асқақтатқан Мұхит сал;
8.				1	Күй құдіреті;
9.				1	Сары даланы сазбен тербеткен.
10.				1	Сары даланы сазбен тербеткен.
				«Музыка және сурет» – 7 сағат:
11.				1	Таңбалы тастар сыр шертеді;
12.				1	Өнердегі қазақ батырларының көркемдік бейнесі;
13.				1	Музыкадағы табиғат көрінісі;
14.				1	Ой толғау;
15.				1	Қазақ вальсі;
16.				1	Музыка және сурет өнеріндегі өнерпаз бейнесі;
17.				1	Тоғысқан екі өнер.
				«Өнер тұлғалары» – 9 сағат:
18.				1	Қазақстанның скрипка мектебі;
19.				1	Өнер ордасы;
20.				1	Қазақстанның фортепиано өнері;
21.				1	Өнерін өрлеткен топ;
22.				1	Оркестрмен тілдескен дирижер;
23.				1	Бақтағы бұлбұл дауысы;
24.				1	Бақтағы бұлбұл дауысы;
25.				1	Күйдің Қаршығасы.
26.				1	Күйдің Қаршығасы.
			1	«Жаңа заманның жаңа әні» – 8 сағат:
27.				1	«Ақмаңдайлымды» әуелеткен Роза Бағланова;
28.				1	«Туған жерін» ән еткен Ескендір Хасанғалиев;
29.				1	«Армандастар» әнін асқақтатқан Нұрғали Нүсіпжанов;
30.				1	«Жас қазақ» деп жырлаған Рамазан Елебаев;
31.				1	«Әлияны» әлемге паш еткен Роза Рымбаева;
32.					Сырлы әндермен сыр шерткен Алтынбек Қоразбаев;
33.					Өнерін өнеге еткен Нұрғиса Тілендиев.
34.					Қорытынды сабақ

музыка

group: Дисциплины

title: КТП музыка қазақша  5-6 сынып


extracted_text:
ЫДЫСТАРДЫ КҮТУ
Әйел үшін өзөзін таза ұстаумен қатар, үйін, ыдыс
аяғын таза ұстаудың маңызы зор. Ол әйел
жанының ұқыптылығын көрсетеді. Негізі, ас үй
иелерінің тәжірибесі бойынша, ыдыстың күтімі
жақсы болса, көп жыл қызмет етеді. Ыдысты қолға
түскен нәрсемен жуа беруге де болмайды.
Сонымен ыдысты қалай күткен жөн?
• Эмальды ыдыстарды пайдаланғанда мұқият
болмасаңыз, оны құртып аласыз. Ыстық эмальды
ыдысқа бірден салқын су құймаңыз. Эмальды
ыдысты  губкамен сабынды ыстық сумен жуыңыз.
Эмальды ыдысты бүлдіріп алмас үшін, пышақ тағы
сол секілді қатты затпен, қырғышпен қырмаңыз, ірі
түйірлі ұнтақпен жумаңыз. Кез келген кішкентай
сызылып кеткен жердің көлемі тез үлкейеді, тез
тот басып, асты бүлдіріп, өзіңізді улайды. Әрине,
қимасаң да, эмалі кеткен кастрөлді қолданыстан
шығарған жақсы. Тағыда есте ұстар жәйт, эмальды
ыдыстарғы қою тамақ пісіруге болмайды.
• Шойын ыдыстар бұқтырылып пісіретін және
қуырылып пісіретін тағамдар үшін пайдаланылады.
Қара қазан, ыдыстабақтар дұрыс күтілмесе онда
ол адам денсаулығына кері әсерін тигізуі мүмкін.
Содан сон ол тағамның дәмі мен түсін құртады.
Сондықтанда оның ішіне су құйып бірнеше күнге
қойып қоюға болмайды. Шойын ыдыстарды нейлон
губкасымен жуған жақсы. Одан соң қайнаған сумен
шайып, қағаз сүлгімен немесе жұмсақ шүберекпен
құрғатып сүрту керек. Жақсылап кептірген дұрыс,
әйтпесе, тот басады. Ас пісірген соң әрдайым
құрғақ болуын қадағалау керек.
• Жезден жасалған ыдыстарды сұйықтықтарды
қайнату үшін пайдаланған тиімді.
• Керамикалық ыдыстарды ыстық суда жуу керек.
Керамикалық ыдыстарды духовкада пісіретін
тағамдарға қолданған дұрысырақ. Алайда, есте
ұстайтын нәрсе, оны ыстық пешке бірден салмаңыз.
Кызбаған духовкамен бірдей жылытып , кейін
пайдалану керек.
• Қыш ыдыстарда майды сақтауға болмайды.
Өйткені мұндай ыдыс майды сақтай алмайды және
майдың иісін жағымсыз етеді.
• Шыны ыдыстар температураның бірден ауысуынан
әсер алып сынуы ықтимал. Яғни, ыстық суда жуып
бірден салқын суға салып шаюға болмайды. Ыстық
судан шыққан шыны ыдысқа бірден ыстық тағам
құйған дұрыс емес.
• Фарфор ыдыстары ерекше күтімді талап етеді.
Құрметті қонақтардан соң фарфор тәрелкесін
қайта салып сақтап қоюыңыз үшін, оны алдымен
жақсылап сүртіп құрғатыңыз. Және міндетті түрде
таза қағазбен ораңыз.
• Шыны және хрусталь ыдыстарын ыстық суда
жуса, қарайып кетеді. Хрусталь ыдыстарын жуып
болғаннан кейін кептіріп қоймай, оны құрғатып
сүру керек.
• Сабы ағаш және пластмасса пышақ,
шанышқыларды былғанған сәтте тезтез жуып,
сүркен дұрыс. Әсіресе, ыстық суда тұрыңқырап
қалса, желімі еріп, ажырап кетеді. Ал пышақтың
кесетін жері қарайып кетеді, сондықтан пышақты
мейілінше ыстық суда жумаған абзал, өтпей қалады.
• Алюминийден жасалған кастрөлдің пайдалануға
берілген кепілдік мерзімі — 2436 ай. Бірақ,
ыдыстың күтімі жақсы болса, көп жыл қызмет етеді.
Алюминийден жасалған кастрөлді ұнтақпен
тазартқан дұрыс. Ал егер қарайып кетсе, сірке суы
мен лимон қышқылын салып, су толтырып, 15
минуттай қайнатып алыңыз. Алюминий ыдыстарды
пайдаланғанда дастарқанға жалаң қойылмауы
керек, дастарқанда дақ қалдырады. Кейбір пысық
ас үй иелері  алюминийден жасалған ыдысты
металл щеткамен жуады. Тіпті, қаспақты да солай
кетіреді. Эмальды, алюминий және күйдіруге қарсы
жамылғысы бар ыдысты осылай жууға рұқсат
етілмейді. Егер жусаңыз, ыдыс түбінің беткі  қабаты
бүлініп, зиянды заттар тағамыңызға араласады,
одан соң ағзаңызды бүлдіреді. Ең дұрысы — тағам
күйген кастрөлге тұз бен ас содасын салып, су
құйып, аз уақыт қоя тұрыңыз, жеңіл тазартылады.
• Қасық, шанышқыларыңызды жуып болғаннан кейін
міндетті түрде құрғатып, я болмаса сүрткен жөн.
Олай болмаған жағдайда көгеріп кетеді.
• «Тот баспайтын» ыдыстар жеңіл жуылады әрі
әрқашан жаңа күйіндегідей жарқырап тұрады.
• Ал күйдірмеуге қарсы жамылғысы бар, яғни
тефлонды жамылғысы бар кастрөлге ерекше күтім
қажет. Бұл жамылғылар бүлінсе, зиянды заттар
бөледі. Сондықтан да қымбат жамылғыны
бүлдірмес үшін осындай ыдысқа ас пісіргенде ағаш
қасықтарды пайдаланған тиімді.
ЫДЫС САТЫП АЛАРДА ЕСКЕРЕТІН ЕРЕЖЕЛЕР
Пластикке құмар болмаңыз
Пластикадан жасалған ыдыстарды алушылар
көктемде көбейеді. Өйткені ол табиғат аясына
шығып серуендеуде жеңіл әрі қолайлы, арзан ыдыс
түріне жатады. Дегенмен оның денсаулыққа зияны
шашетектен. Оның құрамындағы түрлі зиянды
қоспалар ағзаны уландырады. Егер бір реттік
мұндай ыдысты бірнеше рет пайдаланса, онда
салқын тағам сақтаса, құрамындағы улы заттар
тағамға сіңе бастайды. Осылай ауыр металл ағзаға
еніп, асқазан жарасын, жүрек ауруларын үдетіп,
қан тамырларының тарылуына жол ашуы мүмкін.
Пластиктен жасалған бір реттік ыдыстар ыстық
және салқын тағам салатын, микротолқынды
пештерде тамақ ысытуға арналған болып түртүрге
бөлінеді. Оларды осы қажетіне қарай дұрыс
қолдану керек. Ал орындары ауысып кетсе,
ағзаңызға өкпелемеңіз. Сынған, шеті жырылған ыдысты пайдалану да зиян.
Мұндай ыдыстан зиянды қоспалар көбірек бөлінеді.
Сондықтан ыдыстың бүтін болуына да мән беріңіз.
 Бір сағатқа ғана жарайды
Ішкі бөлігі фарфор, сыртқы көрінісі пластмассаға
ұқсайтын мұндай ыдыстарды біздің елде кез
келген үйдің асханасынан кездестіруге болады. Ал
еуропалықтар мұндай ыдыстан әлдеқашан бас
тартқан. Өйткені меламин ыдыстардың
құрамындағы қоспалар денсаулыққа өте зиян
болып шықты. Мұндай ыдыстардан формальдегид
бөлінеді екен. Ол аллергиялық аурулар тудыратын
ауыр металл.
Меламиннің зияны ол ғана емес. Оның құрамын
дағы қорғасын, марганец, кадмий секілді химиялық
заттар тыныс алу жолдары, бауыр, асқазан, көз жә
не тері ауруларын қоздырады. Сондықтан
пайдаланған күнде де оған тек салқын тағам
салуға болады. Оның өзі бір сағаттан артық тұрмау
керек.
Тоңазытқыш үшін жаралған
Қазір жұқа, жеңіл әрі төзімді, жылтыр ақ түсті
металдан жасалған ыдыстар да үлкен сұранысқа
ие. Бірақ оны да жүз пайыз қауіпсіз дей алмаймыз.
Мұндай ыдыстардан никель мен хром бөлінетіні
анықталып отыр. Сондықтан оған қышқыл
тағамдарды салуға, сақтауға да мүлде болмайды.
Дегенмен салқын тағамдарды сақтау үшін
тоңазытқышта ұстауға болады екен.
 Ең қауіпсіз ыдыс осы
Эмальданған ыдыстарды ең қауіпсіз және адам
ағзасына зиян келтірмейтін бірегей зат деуге
болады. Оған тамақ дайындауға да, сақтауға да
болады. Кейбір эмаль ыдыстардың көркін келтіруде
түрлі бояулармен әрлеп жатады. Сол кезде артық
қосылған бояулардан денсаулыққа зиян келуі
мүмкін. Бірақ оның ақ, көгілдір, қара, көк, сұр
түстілерінен қауіптенбеңіз. Ең маңыздысы,
жапсырмасында «ГОСТ» белгісі тұрсын, бұл
ыдысыңыз «подделка» емес деген сөз.
Одан уланатындар көп
Нан жабу, пирог пісіру кезінде аллюминийден
жасалған ыдыстарды пайдаланатындар көп. Десек
те бұл ең зиянды ыдыс болып табылады. Өйткені
қыздыра бастағаннанақ одан улы заттар бөлініп
шыға бастайды. Ондай ыдыстарға тамақты қуыруға,
қайнатуға, сүт пісіруге, сақтауға, тіпті су құйып
қоюға болмайды. Күнделікті өмірде аллюминий
ыдысқа пісірілген астан уланғандар көп кездесетіні
жадыңызда жүрсін.
 Тек дайын асқа арналған
Фарфор, керамика және берік металдан жасалған
ыдыстардың зияны жоқ, дегенмен кейде олардың
күнделікті қолданыста ыңғайсыздық тудыратын
кездері бар. Мысалы, фарфор мен керамика
ыдыстарды отқа қойып, тамақ пісіре алмайсыз. Ол
тек дайын асты салуға арналған.
Егер фарфордан немесе керамикадан жасалған
ыдысыңыз қанық бояумен боялған болса, одан
қорғасын мен сынап бөлінуі мүмкін. Сондықтан
бояуы ақшылдау, әлсіз түсті ыдысты таңдауға кеңес
береміз.
Міне, ыдыстардың осындай зиянды жақтары бар.
Дегенмен асханаңызды ыдыстардан босатуға
асықпаңыз. Тек оларды орнымен пайдалануды
үйреніңіз. Мәселен, асты металдан жасалған
ыдыста пісіріңіз де, дайын болғанда эмальді
кастрюльге құйып алыңыз. Ыстықта ауыр металл
бөлетін ыдыстарға тек салқын салат қана салуға
болады.
Осындай ережелерін ұстансаңыз деніңіз де
сау, ыдысыңыз да аман болмақ.
Кез келген үй иесі үшін ыдысаяқ таңдау —
үлкен жұмыс. Таңдау көп. Таңдаған кезде
мынадай екі параметрге сүйенген дұрыс:
ыдыстың беріктігі және қауіпсіздігі.
Тел: 87163653601
email: osh_zanatalap@mail.ru

Жаңаталап негізгі мектебі
Пайдалы
кеңестер
Ыдысты дұрыс таңдау
және қауіпсіз күту 2014 жыл

description: 2014 жыл

intro:
Кіріспе
Халқымыздың «аяғына (ыдыс) қарап, асын іш» деген сөзінің маңызы бүгінде күрт артып барады. Рас, бабаларымыз бұл сөзбен ыдыстың тазалығына көбірек тоқталса, бүгін одан бөлек сапасына да қатаң назар аудару қажет болып отыр. Өйткені республикалық СЭС мамандары көтерме сауда орындарындағы арзанқол керамика және фарфор ыдыс-аяқтарынан қорғасын, мырыш, кадмий сынды адам денсаулығына қауіп төндіретін химиялық заттардың мөлшері қалыптан 20-30 есе артық екенін анықтапты. Санитарлардың айтуынша, мұндай ыдыс-аяқтардың беттеріндегі әсемдік бояулары да құйылған тағамның температурасына байланысты еріп, ағзаға зиян келтіреді. Ең қаупі - сапасыз ыдыстарды тұрақты пайдалану - асқазан қатерлі ісігіне де әкеледі екен...
Сапасыз әрі арзанқол ыдыс-аяқ, ойыншық, тағамдардың денсаулыққа қауіптілігі бірінші мәрте көтеріліп отырған жоқ. Жоғары мінберлерде де сөз болды. Сол үшін де кеден қызметінде «Янтарь - 1А» сынды радиациялық сәулелердің мөлшерін анықтайтын қондырғылар орнатылған. Алайда не мемлекеттік стандарты жоқ, не қорабы мен оны жасап шығарған фирманың таңбасы мен атауы да көрсетілмеген ыдыстардың бәрі контрабандалық жолмен әкелінетінін ескерсек, әлгі біз айтқан қондырғылардан пайда шамалы болып отырғанына көз жеткізуге болады. Көз жеткізудің екінші жолы - былайғы жұрт «барахолка» атап кеткен қара базардың ыдыс-аяқ сататын бөлігін бір аралап шығу. Стандарты да, сапасы да бар ресейлік қымбат ыдыстарды халықтың жұқалтаң қалтасы көтермесі белгілі, ал шығыстағы шекарадан еніп жатқан арзанқол ыдыс-аяқтың жайы жоғарыдағыдай.
 	 «Сұлуынан - жылуы» дегендей, әдемілігінен гөрі, сапасы мен қауіпсіздігіне назар аударған абзал. - Бәрінің бетіне күйе жағуға тағы болмайды, дегенмен стандарты жоқ ыдыстардың көбінде ыдыс-аяқтарды безендіру техникасы сақталмаған.
Токсиколог дәрігерлерінің айтуынша, сапасыз ыдыс-аяқтардан улану - тамақтан уланумен бірдей. Алайда улану диагнозымен ақ халаттылар алдына барғанда, оның ішкен тамағы ғана тексеріліп, ыдысы көлеңкеде қап қояды екен. Токсикологтар ыдыс-аяқтарды да тексеруден өткізетін уақыт жетті деп есептейді. Әсіресе, пластмасса ыдыстарды қатаң бақылауда ұстау қажет. Өйткені оған деген сұраныстың жоғарылығы - сапасын да тым төмендетіп барады. Төмендеткені сондай - бүгінде пластмасса ыдыстарға формальдегидпен қатар, асбест те қосыла бастапты. Ыдыстың шыдамды, төзімді болуы үшін осылай еткен болар, алайда құрылыстың өзінде тыйым салына бастаған асбесттің ас үйде қолданылуы - өзіңді жыланға шақтырғанмен бірдей. Өйткені асбест те, формальдегид те адам ағзасындағы қатерлі ісіктердің пайда болуына, бүйрекке тас жиналуына, қуық жолдарының ауыр дертіне әкеп соғады. Пластмасса ыдыстарға, әсіресе, көп балалы отбасылар құмар. Шыны ыдыстарды шақ келтірмейтін бала пластмассаны қалай ұрғыласа да, тоздыра алмасы белгілі. Есесіне, сол ыдыс, баланың денсаулығын тоздырады.
 Айтудың азы жоқ, десе де, қалтасы жұқалтаң халықты «қымбат ыдыс алмадың» деп тағы да айыптай алмайсың. Отандық ыдыс-аяқ өндірісі жолға қойылғанда, мұндай жағдай болмас та еді. Алайда цехтың шығарған ыдыс-аяқтарын базардан кезіктіре алмай жүрміз. Сатушылар отандық өнім іздегенге күле қарайды... Күлгеннен гөрі, жылаған орынды болар еді...

Біз сауалнама жүргізу арқылы ас үйде көбінесе алюминий, ЭМАЛЬДАНҒАН  шойын ыдыстарды және тоттанбайтын темірден жасалатын ыдыстарды қолданатынын анықтадық. Осыған байланысты ыдыстардың пайдасы мен зиянына тоқталып өттік.

доп. образование детей

group: Другое

title: БРОШЮРА


extracted_text:
Родительское собрание на тему "Мотивация учения
основное условие для успешного обучения"
Эпиграф: «Какими дети рождаются, это ни от кого не зависит, но чтобы они
путем   правильного   воспитания   сделались   хорошими   –   это   в   нашей   власти»
(Плутарх)
Учеба   наших   детей   –   это   то,   что   сопровождает   вашу,   уважаемые   родители,
жизнь на протяжении длительного времени и в чем вы обязательно участвуете.
Вспомним, с какой радостью пришли ваши тогда еще малыши в школу. Сколько
надежд, сколько счастливых ожиданий связывалось с учебой в семьях! Но, увы,
далеко не все из них сбылись, и для некоторых ребят учение превратилось в
тяжкую повинность, а ее формальный признак – оценка – увы, часто не радует.
Психологи уверены, более двух третей неуспевающих потенциально способны,
но эти способности не получили развития по разным причинам. Вероятно, одной
из   таких   причин   явилось   неумение   родителей   вовремя   оказать   поддержку
своему ребенку в учебной деятельности.
Для того, чтобы помочь ребенку в сложной для него деятельности – учебе мы
должны понять, чего мы хотим достичь, к чему стремимся и зачем. Для начала
надо усвоить, что цель – это не оценка, а овладение знаниями и умениями. Самое
главное,   чтобы   ребенок   был   рад   полученному   результату,   решенной   задаче,
усвоенному знанию.
Особенно тяжелый период для многих родителей наступает, когда ребенок идет
в школу. Правда, некоторые родители считают, что теперь школа ответственна
за   его   воспитание   и   образование,   ведь   в   школе   работают   специалисты,   они
должны обучать. Но наибольшего успеха в учебе достигают те дети, родители
которых осознают, что для получения хорошего образования они должны нести
ответственность за учебу вместе со своим ребенком и со школой. Если ребенок
видит,   что   родители   принимают   самое   активное   участие   в   учебе,   что   они
заинтересованы в его успехах, он старается узнавать и делать еще больше, чтобы
их порадовать.
Если появились плохие отметки и ребенок не может с ними справиться, вы
можете ему помочь, соблюдая ряд простых правил:
Ни в коем случае ничего нельзя делать за него.
Необходимо научить его правильно учиться, привить ему необходимые учебные
навыки и после этого направлять и организовывать его действия.
Основные направления в воспитании детей родителями:
1. Воспитывайте в ребенке чувство ответственности за то, что он делает.
Если у ребенка есть такое чувство, это залог успеха в учебе и жизни. 2. Формируйте у ребенка умение доводить начатое дело до конца.
Большинство детей страдают тем, что они бросают начатые дела, не доведя их
до конца. Как поступить родителям в такой ситуации? Главное, не пытаться
заставить   ребенка   делать   то,   что   он   недоделал.   Не   надо   кричать   на   него.
Попробуйте  мирно  и  доверительно  побеседовать.  Но  самое  главное –  нужно
согласиться с его доводами, показать ему, что вы понимаете его проблемы и
готовы ему помочь. Попробуйте объяснить ребенку, как важно доводить дело до
конца.
3. Внимательно прислушивайтесь к мыслям и чувствам ребенка.
Пусть он обсуждает с вами все проблемы, возникшие в школе. Причем, если
ребенок   делится   тем,   что   на   данный   момент   его   больше   всего   волнует,   не
ругайте   его   за   какието   ошибки   и   просчеты,   не   добавляйте   переживаний
детскому сердцу.
4. Не запугивайте ребенка.
«Если не сделаешь уроки, не пойдешь гулять» или наоборот: «Если сделаешь
уроки, куплю тебе игрушку».
Не надо ставить никаких условий. Это приучает ребенка заниматься только ради
чегото.   Желание   учиться   должно   постоянно   оставаться   его   насущной
необходимостью. Учение из страха быть наказанным приводит к тому, что у
ребенка   вырабатывается   отвращение   к   учебе   и   школе.   Ребенок   должен
постоянно ощущать, что вы в него верите и в любой момент можете ему помочь.
5. Не ругайте ребенка за плохие отметки.
Очень   важно   по   достоинству   оценивать   знания.   Часто   школьная   отметка   не
отражает реальных знаний учащихся. Когда ребенок учится, естественно, что он
делает ошибки. Без ошибок никто ничему научиться не сможет.
6. Заинтересуйте ребенка в учебе, пусть она приносит ему радость.
Процесс обучения может проходить успешно, только если ученик получает от
него удовольствие. Если заставлять ребенка учиться, ни к чему хорошему это не
приведет. Очень полезно беседовать с ним, как с равным, как бы советуясь.
Призывайте ребенка размышлять и рассуждать по поводу домашних заданий и
его   способностей   выполнить   эти   задания.   Тогда   у   него   появляется   желание
испытать   свои   возможности,   а   это   значит,   он   будет   выполнять   домашнее
задание.
Если ребёнок сделал самостоятельно какоето задание, то, естественно, у него
возникает желание закрепить этот успех и попробовать добиться нового. А это
уже интерес к учебе!
7. Хвалите ребенка, если он этого заслужил.
Показывайте своему ребенку, что он на многое способен, и вы верите в его силы. Это будет вдохновлять его к новым достижениям.
Запомните, родители лучше всех знают своего ребенка, а значит, скорее могут
прийти   на   помощь,   если   у   него   возникнут   проблемы   в   учебе.   Родители
постоянно должны совершенствовать свои знания о своем ребенке. Это залог
успеха.
ТЕСТ ДЛЯ РОДИТЕЛЕЙ “На что вы готовы ради ребенка?”
Внимательно  прочтите  предлагаемые  вопросы.  Постарайтесь  ответить  на  них
откровенно; тест дополнит ваше представление о себе как о родителях, поможет
сделать определенные выводы относительно проблем воспитания детей.
Можете ли вы?
Могу и всегда так поступаю (А)
Могу, но не всегда так поступаю (Б)
Не могу (В)
1.В любой момент остановить все свои дела и заняться ребенком?
2.Посоветоваться с ребенком, невзирая на его возраст?
3.Признаться ребенку в ошибке, совершенной по отношению к нему?
4.Извиниться перед ребенком в случае своей неправоты?
5.Овладеть   собой   и   сохранить   самообладание,   даже   если   поступок   ребенка
вывел вас из себя?
6.Поставить себя на место ребенка?
7.Поверить хотя бы на минуту, что вы добрая фея (прекрасный принц)?
8.Рассказать ребенку поучительный случай из детства, представляющий вас в
невыгодном свете?
9.Всегда   воздерживаться   от   употреблений   слов   и  выражений,  которые   могут
ранить ребенка?
10.Пообещать ребенку исполнить его желание за хорошее поведение?
11.Выделить ребенку один день, когда он может делать то, что желает, и вести
себя так, как хочет, и ни во что не вмешиваться?
12.Не   прореагировать,   если   ваш   ребенок   ударил,   грубо   толкнул   или   просто
незаслуженно обидел другого человека?
13.Устоять   против   детских   просьб   и   слез,   если   уверены,   что   это   каприз,
мимолетная прихоть?
Подсчитайте баллы: ответ “А” оценивается в 6 баллов, ответ “Б” в 2 балла,
ответ “В” в 1 балл.
Результаты: Если вы набрали от 30 до 39 баллов, это значит, что ребенок – самая большая
ценность   в   вашей   жизни.   Вы   стремитесь   не   только   понять,   но   и   узнать   его,
относитесь   к   нему   с   уважением,   придерживаетесь   наиболее   прогрессивных
принципов   воспитания   и  постоянной   линии   поведения.  Другими   словами,  вы
действуете правильно и можете надеяться на хорошие результаты.
Сумма от 16 до 30 баллов: забота о ребенке для вас вопрос первостепенной
важности. Вы обладаете способностями воспитателя, но на практике не всегда
применяете их последовательно и целенаправленно. Порой вы чересчур строги, в
других   случаях  –  излишне   мягки,  кроме   того,  вы   склонны   к   компромиссам,
которые ослабляют воспитательный эффект. Вам следует серьезно задуматься
над своим подходом к воспитанию ребенка.
Число   баллов   менее   16   говорит   о   том,   что   у   вас   серьезные   проблемы   с
воспитанием ребенка. Вам недостает либо знаний, либо желания и стремления
сделать ребенка личностью, а возможно, и того и другого.

file_name: Мотивация для родителей.doc

intro: Материал для родительского собрания, где родители будущих первоклассников получат знания о том, как помочь своему ребенку адаптироваться в школе. Используется анкетирование родителей, тест "На что вы готовы ради ребенка", пройдя который, родители поймут какое место в их жизни занимают их дети.

родителям

group: Педагогика

title: Родительское собрание на тему "Мотивация учения-основное условие для успешного обучения"


extracted_text:
Ақмола облысы
Бурабай ауданы
Е.Исмаилов атындағы Мәдениет орта мектебі
Темірханова Айсұлу
9 сынып
Киізден жасалған бұйымдарды жаңғырту
Бағыты:    Қазақстанның тарихи ескерткіштері және басым туристік
бағыттары
Секциясы: этнография
Жетекшісі: Казакенова Лилия Оралхановна, технология пәнінің мұғалімі Щучье қ. 2016 жыл
Мазмұны
Абстракт.................................................................................................. 3
Кіріспе......................................................................................................5
Жұмыстың зерттеу бөлімі......................................................................7
1. Киізден жасалатын киімдер…………………………………………..7
2. Киізден жасаған бұйымдарым………………………………………..10
Қорытынды……………………………………………………………….11
Пайдаланылған әдебиеттер………………………………………………12
Пікір
Күнделік Абстракт
Зерттеу жұмысының тақырыбы: Киізден жасалған бұйымдарды жаңғырту
Зерттеу   жұмысының   мақсаты:  Киізден   жасалған   бұйымдарды   қайта
жаңғыруына үлес қосу
Зерттеу жұмысының міндеттері:  Киіздің тарихын зерттеу, қазақ халқында
қалай қолданғандығын білу, жасалу жолын қарастыру, бұйымдар жасап көру
Зерттеудің  болжамы: Алдағы уақытта киізді күнделікті қолданатын болады
Зерттеудің нысаны: Киіз
Зерттеудің әдістері: Ақпаратты іздеп жинау, энциклопедиялар, анықтамалар,
газетжурналдардан материал жинап сараптама жасау, кітапханаларға бару,
бұйым жасап көру, фотосуретке тусіру, интернеттен ақпарат алу.
Зерттеудің жаңалығы: Сәнді әрі денсаулыққа пайдалы киімдердің үлгілері,
бұйымдар
Зерттеудің нәтижесі: Осы зерттеу жұмысындағы ақпарат көптеген адамдарға
пайдалы   кеңес   береді,   қайта   жаңғыртылады.   Киізден   жасалған   киім
үлгілерібар   брошуралары   жасалып   таратылады,  болашақта   өзімнің   осындай
киізден жасалынған бұйымдар шығаратын цех ашамын. Кіріспе
Қазақтың ежелден келе жатқан қолөнердің  бірі  киіз басу. Халық алуан
түрлі бұйымдар жасау үшін киізді   кең қолданған. Киізді киіз үйдің сыртын
жабу үшін, жерге төсеу үшін және де кереге керу арқылы өз қажеттілігіне
орай   пайдалана   білген.   Киізден   кебеже,   сандық   қаптайтын   әбдіреқаптар,
ыдысаяқ салатын аяққаптар  жасаған. Сондайақ кебенек, киіз қалпақтар мен
киіз   байпақ   тіккен.   Киізді   пайдаланған   жері   ол   ер   тұрманның   терлігі   мен
тоқымы, тебінгісі тағы басқа да тұрмысқа қажетті бұйымдар.
Қазақтың қолданбалы әсемдік қолөнердің киізден жасалған дүниелердің көбі
негізінен киіз үйдің ішін безендіруге арналған.
Олардың арасындағы неқұрлым кең таралғандары:
Киіз     ақ   немесе   басқа   түстерден   басылған,   киіз   үйдің   жабуына   қажетті
туырлықтар,   түндіктер   және   шаруашылыққа   қажетті   бұйымдар   жасайтын
жұмсақ жүн;
Текемет  киіз үйдің ішіне төселетін жайма киіз;
Сырмақ  басылған киіздің бетіне екі түрлі өрнек, бояумен жиектеліп, жұқа
жүннің үстіне матамен сырылып жасалатын төсеніш кілем;
Тұс   киіз     киіздің   үстіне   барқыт   қиындылармен   жапсырыла   тігіліп,
өрнектелген қабырғаға ілетін кілем;
Сырдақ     киіздің   үстіне   алуан   түсті   жүн   жіптермен   кестеленіп   тігілген
төсеніш кілем.

Қазақ   қолөнерінде   пайдаланылған   негізгі   шикізат   түрі      жүн.   Оның
табиғаттық қасиетіне зер салып, тиімділігі мен күнделікті тұрмыста қолайлы
жақтарын қарастыра отырып, әдемілік жағына да көңіл бөлінді. Бүгінге дейін дәстүрлі қолөнер  түрі  киіз басу. Бұл көне заманнан бері әйгілі. Бұрын киізді
қара немесе ақ түсті етіп басқан, соңғы кезде оюлап басу кеңінен тарап кетті.
Жүннің пайдалы да, сонымен қатар зиянды жақтары да бар. Жүннен жасалған
бұйым, әрине, жылы, төзімді келеді. Ал гигиена тұрғысынан қарағанда шаң,
ауа өткізгіштігі төмен. Бірақ қазақтың киіз басу өнері жойылған жоқ.
Киіз   басу   өнері   өзінің   шарықтау   шегіне   орта   ғасырдан   бұрын   жеткен.
Саяхатшы В. Рубрук қаңлықыпшақ жерінен өтіп бара жатып, олардың үйлерін
тек ақ киізбен жабатынын, сондайақ киіздің жарқырап ағарып тұруы үшін
әкті немесе сүйектің ұнтағын пайдаланатындығын айтады.
Қазақтар киізді тек жабу үшін ғана емес,  үйдің ішін жасапжабдықтауға
пайдаланған.   Жалпы   киіз   басу   және   киізден   бұйымдар   жасау   көшпелі
халықтарда   сақталғаны   тарихтан   белгілі.   Әдетте   киіз   басуға   кіріспестен
бұрын   бірқатар   дайындық   жұмыстары   жүргізілген.   Негізінен,   күзем   жүн
қойдың үстінде жүргенде жуылған, яғни қойлар 510нан тоғыттан өткізіліп
тоғытылған,   жүні   кепкен   бойда   қырқылған.   Қырқылған   жүн   жиналып,
іріктеліп,   сабауға   жіберілген.   Ол   үшін   арнайы   түзу   талдан   сабау   құралын
дайындап алған. Содан соң 56 адам 1 метрдей сабауды екі қолға ұстап, жүнді
сабаған. Тек ұру сабау деп аталмайды. Сабаумен жүнді қопсыта ұру керек
болған.  Сабалған   жүн   бойындағы   шаң,  тозаңнан   арылады,  ұйысы   жазылып,
көпіріп, желкілдеп көтеріліп, жұмсақ күйге енетін болған. Сөйтіп жүн киіз
басуға дайын болады.
Киізден киім тігу үшін арнайы әппақ жүн таңдалып алынады. Оны мұқият
тазалап, жуып, сабаумен түтеді, содан соң одан жұқа киіз басады. Кейде оның
кіршіксіз әппақ болуы үшін, бор қосып, қайнататын болған.
Жүнді   бояу   үшін   қазақтар   XIX   ғасырдың   ортасына   дейін   әр   алуан
өсімдіктердің   тамырларынан   қайнатылған   тұнбаларды   және   минералды
тұздарды пайдаланған.   XIX екінші жартысынан бастап Қазақстанға анилин
бояулары әкеліне бастады да, ол біртебірте табиғи боямаларды ығыстырып
шығарды. Табиғи жүннен жасалғандықтан, олардың денсаулыққа да пайдасы зор.
«Киіз біріншіден өте жеңіл. Температураны бірқалыпты ұстайды. Екіншіден,
жуған сайын жаңарады. Сондықтан, бірнеше жыл киюге болады»
Жүннен жасалған бұйымдар, әсіресе, ревматизм, остеохондроз және
радикулитпен ауыратын науқастарға ұсынылатын болған.
Жұмыстың зерттеу бөлімі
1.Киізден жасалатын киімдер
Қазіргі таңда әртүрлі жасанды маталар, синтетикалық талшықтар өте
көп. Сол себептен мен үйде папамның жаз басталатын кезде үйдегі қойларды
қырқып, олардың жүнін ешкім аламаған соң далаға лақтырып тастайтынын
көріп жүретінмін. Сондай жағдай жылда қайталанады. Негізі ауылдағы барлық
адамдар солай істейді. Бірнеше үйлерден ғана мен кішкене ғана жуылған жүн
ілініп тұрғанын көретінмін. Технология апайы                     Лилия Оралхановна
маған   зерттеу   жұмысын   жазамыз,   мен   саған   жақсы   бір   тақырып   айтайын
өзіміздің киізді зерттейік дегенде, менің ойыма ілініп тұрған жүндер келді. Ол
жүндерді   ысырап   жасап   далаға   лақтырып   тастаймыз,   оданда   содан   бір
пайдалы зат жасасақ деген ой келді. Сөйтіп мен апайымыз екеуміз киіз жайлы
мәлімет   іздей   бастадық.   Өте   көп   мәлімет   таптық.   Солардың   біріншісіне
тоқталсам.  Киіздің   көшпенділер   арасындағы   орны   мен   маңызы   айрықша.
Мәселен, хан сайлағанда алтын таққа емес, ақ киізге отырғызып, дәрежесін
ұлықтаған. Абыз ақын, жырауларымыз бен бишешендеріміз ақ шаңқан киіз
үйде отырып әділдіктің туын желбіреткен.
 Киізден жасалатын киімдер жайлы.  Табиғи материалдардың бірі жүн.
 Киізді  қой  жүнінен   жасайды,  ал  қой  жүнінің  жылу   реттейтін   қасиеті   бар.
Дәрігерлердің айтуынша, құрғақ жылу суық тигенде бірденбір ем. Жүннен
жасалған   киімдер   мен   бұйымдар   жараның   тез   жазылуына,   сынықтың   тез бітуіне көмектеседі. Қой жүнінде  ланолин  деген табиғи май болады екен.
Сондықтан киізден,  жүннен жасалған киімдер тері астындағы қан айналысын
жақсартады,   адам   терісінің   қартаюын   тежейді   екен.   Ланолин   меринос
қойының тері асты безінен бөлініп шығады, табиғи май косметикада кеңінен
қолданылады.
      1.   Байпақ.2.   Пима.3.   Киіз   етік.4. Саптама   етік.5. Мықшима   етік.6.Киіз
қалпақ.
Байпақ — қыстың суық, боран кезінде саптама етіктің ішінен киетін ақ
киізден жасайтын байпақ. Жасалу әдісі киіз етікке жақын, тек былғары салмай
тігеді.
          Байпақ   тігудің   екі   тәсілі   бар:   табанын   бөлек   салып ұлтарып
тігу, тұтастай қусырып тігу.
Жүннен тоқылатын байпақтардың қонышы қысқа болады. Аяққа батпас
үшін тігісі сыртынан түседі. Байпақ басудың өзіндік тәсілі болған. Ол үшін
түткен   жүн   сиректеле   шиге   жайылып,   үстінен   ыстық   су   құйып,   жүннің
қопсуын басады да, жалаңаш білекпен ысқылап пісіреді. Бұған нағыз шеберлік
керек.   Сондықтан   әр   қимыл   мұқият   жасалып,   жасау   әдісінен   ауытқымау
керек. Байпақ   басу ісі   дамып   жетіліп,   пима   басу   кәсіпшілігіне   ұласқан.
Балаларға аяғына шақтап, кішкене етіп, тысы мен ішкілігін матадан салып,
жүн, түбіт, жабағы, мақта тәрізділермен жылылап қауып, сырып тігеді.
Пима — қойдың күзем жүнінен, қозы жүнінен басылатын қыста киетін
аяқ киім.
Киіз етік — қыстыгүні киетін қысқы аяқ киім. Ақ киізден қонышы мен
басын бөлек, екі бет етіп пішіп алған соң, тігістіктерінің ортасына былғарыдан
жіңішке   сызық   салып,   қусырып   қайып   тігеді.   Етіктің   басын   былғарымен
қаймалайды, калып салып, табанына қалың былғарыдан ұлтан, өкшесіне сірі
салып   бүрмеленеді.   Қонышын   жұмсақ   былғарымен   көмкеріп,   өкшесінің сыртын, басының үстін өрнектеп қайып тігеді. Киіз етік өзінің жұмсақтығымен
және сәндігімен, жеңілдігімен шаруада тұрмысқа өте қажетті аяқ киім.
№ 1 сурет. Киізден жасалған, қазіргі заманға сай әсемделген етік.
№ 2 сурет Жұқа киізді пайдаланып жасалған қыздарға арналған көйлектер. № 3 сурет Киізден жасалған кеудеше
№ 4 сурет дизайнер Ая Бапанидің жасаған сәнді көйлегі № 5 сурет киізден жасалған күзгі сәнді плащь № 6 сурет киізден жасалған қыздардың кешкі көйлегі 2. Киізден жасаған бұйымдарым
Сыйлық   және   кәдесый   өнімдерін   табиғи   материалдардан   жасап   достарыңа
сыйлық ретінде беруге болады. Бұл ұялы телефонды салуға арналған киізден
жасалған қалташа. Өте сәнді, әрі жеңіл, телефонның экранын бүлдірмейтін
кәдесый.   Оны   жасауға   маған   киіздің   қиындылары     және   түрлітүсті   бояу
жеткілікті болды. Осындай бұйымдар арқылы мен жастар арасында киізден
жасалған   бұйымдарды,   киімдерді   насихаттауға   септігін   тигізеді   деп
ойлаймын.
№ 7 сурет ұялы телефонға арналған қалташа.
№ 8 сурет Киізден жасалған үйде киетін тапочка Бағана   айтып   өткендей   осы   тапочкалардың   пайдасы   өте   көп   теп

ойлаймын.   Аяқтан   суық   өткізбейді,   өзі   жеңіл,   сәнді.   Мен   осы   тапочканы
жасағаннан кейін өзім киіп көргенде шешкімкелмеді, өйкені мен үй шаруасын
істеп   жүргенде   қыста   есіктің   алдына   осы   тапочкамен   шығып   5минуттай
далада   тұрдым,   сол   кезде   аяғым   мүлде   тоңған   жоқ.   Киіз   суық
өткізбейді.Осындай   киізден   жасалған   аяқ   –киідерді   мен   болашақта   жасап
шығарғым келеді. Қорытынды
Атабабаларымыз ежелден бері мал асырап, олардың өнімдерін кәдеге
жарата білген. Қойдың жүнін басып, киіз жасаған. Қыста суықта, жазда аптап
ыстықта киіз үйде бірқалыпты температураны ұстап тұратын ерекше қасиеті
болған. Сонымен қатар үй жабдықтарын, киімдерін де осы киізден жасаған.
Киіздің бір жақсы қасиеті оны жуған сайын жаңарып отырады. Сондықтан да
мен қазіргі таңда киізден жасалған бұйымдарды елімізде көптеп жасап, оны
халық тұтынатын болса, қолда бар алтынның қадірін түсінетін болар едік деп
ойлаймын.   Мен   осы   зерттеу   жұмысымда   аз   болса   да,   киізден   жасалған
бұйымдардың,   киімдердің   жаңғыруына   үлесімді   қостым   деп   ойлаймын.
Қазақтың киіз басу дәстүрі әлемге танытатын   дәрежеге болашақта жетеміз
деп   ойлаймын.   Ою   өрнектеріміз   де   киізден   жасалған   киімдерге,   әртүрлі
бұйымдарға   үйлесіп   ,   жарасып   тұратынын   қазіргі   дизайнерлердің
жұмыстарынан   көре   аламыз.   Киіз   қазіргі   кезге   дейін   өзінің   өміршеңдігін
көрсетіп келеді. Пайдаланылған әдебиеттер
1.Арғынбаев. Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. – Алматы: «Қайнар»
баспасы, 2005.   – 216 б.
2. КИГІЗДЕН ЖАСАЛАТЫН ЗАМАНАУИ ЭКСКЛЮЗИВТІДИЗАЙНЕРЛІК
АЯҚ КИІМДЕР Исаева Назым Мархабаевнамагис  М.Ауезов атындағы
ОҚМУмақаласы.
3. http://alashainasy.kz/
4. Ая Бапани @   aya_bapani Abstract
Theme of work research: objects, that was done Киізден, torenew
Aim of work research: objects, that was done Киізден, to adddeposit again to ren
ovate
investigates work duty : Киіздің history investigates, Kazakhpeople as қолданға
ндығын knows, does line examines, anobject does looks
Prognosis research : in Being ahead of time every day applyкиізді
Object research: Киіз
investigates method : information searches collects,энциклопедиялар, certificate,
newspapermagazine materialcollects examination does, library goes, an object doe
slooks, фотосуретке тусіру, интернеттен information takes.
News research: Fashionable look to the health usefulstandards of clothings,
objects
Result research: gives to the people, increased thatinformation on work It researc
h, useful advice, returningжаңғыртылады. үлгілерібар Киізден does clothingбро
шуралары does is widespread, the future such киізденdoes object produces цех

file_name: Тем3рханова Айс зерттеу жумысы.docx

intro:
Қазақтың ежелден келе жатқан қолөнердің  бірі - киіз басу. Халық алуан түрлі бұйымдар жасау үшін киізді  кең қолданған. Киізді киіз үйдің сыртын жабу үшін, жерге төсеу үшін және де кереге керу арқылы өз қажеттілігіне орай пайдалана білген. Киізден кебеже, сандық қаптайтын әбдіреқаптар, ыдыс-аяқ салатын аяққаптар  жасаған. Сондай-ақ кебенек, киіз қалпақтар мен киіз байпақ тіккен. Киізді пайдаланған жері ол ер тұрманның терлігі мен тоқымы, тебінгісі тағы басқа да тұрмысқа қажетті бұйымдар.
Қазақтың қолданбалы әсемдік қолөнердің киізден жасалған дүниелердің көбі негізінен киіз үйдің ішін безендіруге арналған.

Олардың арасындағы неқұрлым кең таралғандары:
Киіз - ақ немесе басқа түстерден басылған, киіз үйдің жабуына қажетті туырлықтар, түндіктер және шаруашылыққа қажетті бұйымдар жасайтын жұмсақ жүн;
Текемет - киіз үйдің ішіне төселетін жайма киіз;
Сырмақ - басылған киіздің бетіне екі түрлі өрнек, бояумен жиектеліп, жұқа жүннің үстіне матамен сырылып жасалатын төсеніш кілем;
Тұс киіз - киіздің үстіне барқыт қиындылармен жапсырыла тігіліп, өрнектелген қабырғаға ілетін кілем;
Сырдақ - киіздің үстіне алуан түсті жүн жіптермен кестеленіп тігілген төсеніш кілем.Қазақтың ежелден келе жатқан қолөнердің  бірі - киіз басу. Халық алуан түрлі бұйымдар жасау үшін киізді  кең қолданған. Киізді киіз үйдің сыртын жабу үшін, жерге төсеу үшін және де кереге керу арқылы өз қажеттілігіне орай пайдалана білген. Киізден кебеже, сандық қаптайтын әбдіреқаптар, ыдыс-аяқ салатын аяққаптар  жасаған. Сондай-ақ кебенек, киіз қалпақтар мен киіз байпақ тіккен. Киізді пайдаланған жері ол ер тұрманның терлігі мен тоқымы, тебінгісі тағы басқа да тұрмысқа қажетті бұйымдар.
Қазақтың қолданбалы әсемдік қолөнердің киізден жасалған дүниелердің көбі негізінен киіз үйдің ішін безендіруге арналған.

Олардың арасындағы неқұрлым кең таралғандары:
Киіз - ақ немесе басқа түстерден басылған, киіз үйдің жабуына қажетті туырлықтар, түндіктер және шаруашылыққа қажетті бұйымдар жасайтын жұмсақ жүн;
Текемет - киіз үйдің ішіне төселетін жайма киіз;
Сырмақ - басылған киіздің бетіне екі түрлі өрнек, бояумен жиектеліп, жұқа жүннің үстіне матамен сырылып жасалатын төсеніш кілем;
Тұс киіз - киіздің үстіне барқыт қиындылармен жапсырыла тігіліп, өрнектелген қабырғаға ілетін кілем;
Сырдақ - киіздің үстіне алуан түсті жүн жіптермен кестеленіп тігілген төсеніш кілем.

title: Қазақтың киізден жасалған бұйымдары


file_name: ас уйдеги ыдыстардын пайдасы мен зияны Microsoft Word Document.doc

description:
Абстракт
1.
2.
3.
Зерттеу жұмысының тақырыбы: «Ас үйдегі ыдыстар: пайдасы мен зияны»
  Зерттеу   жұмысының   мақсаты:  Өңірімізде   тұратын   тұрғындарға   қандай
ыдыстарды қолданғандығы дұрыс екендігін анықтау.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
Ыдысаяқ туралы әдебиеттерге шолу жасап, ақпараттар жинау.
Жергілікті  ас үй  иелерінің  көбінде  қандай  ыдыс  түрлерін  қолданытынын
анықтап, сол ыдыстардың пайдасы мен зиянын түсіндіру.
Дүкен   сөрелерінде   тұратын   ыдыстардың   сапасын,   қауіпсіздігін   анықтап,
сараптама жасау.
Зерттеудің болжамы: Егер әр адам ыдыстардың сапасы мен қауіпсіздігін білсе,
онда ол өз денсаулығына зиян келтірмеген болар еді.
Зерттеу нысаны: Ыдыс – аяқтар.
Зерттеу әдістері:
Ақпараттарды   жинақтау,   сараптау,   талдау,   салыстыру,   бақылау,   әлеуметтік
сауалнама өткізу, әңгіме өткізу, қорытындылау.
Зерттеудің   жаңалығы:  Жергілікті   тұрғындардың   денсаулықтарына   зардап
тигізетін   ыдыстардың   сапасы   мен   қауіпсіз   қолданылуы   туралы   насихаттау
жұмысын жүргізу барысында қосарбеттер тараттық.
Зерттеудің   нәтижесі:  Осы   зерттеу   жұмысын   жүргізу   кезінде   ыдыстардың
құрамын,   қасиеттерін   анықтадық   және   де   тұрғындардың   қандай   ыдыстарды
қолданатындығын,   олар   туралы   ақпаратпен   қаншалықты   қаруланғанын   білдік.
Біздің   басты   мақсатымыз   өңірімізде   тұратын   тұрғындарға   қандай   ыдыстарды
қолданғандығы   дұрыс   екендігін   анықтау   болды,   осы   мақсатқа   жетіп,   оларға
насихат жұмыстарын жүргіздік.

description:
Кіріспе
Халқымыздың «аяғына (ыдыс) қарап, асын іш» деген сөзінің маңызы бүгінде
күрт артып барады. Рас, бабаларымыз бұл сөзбен ыдыстың тазалығына көбірек
тоқталса, бүгін одан бөлек сапасына да қатаң назар аудару қажет болып отыр.
Өйткені республикалық СЭС мамандары көтерме сауда орындарындағы арзанқол
керамика және фарфор ыдысаяқтарынан қорғасын, мырыш, кадмий сынды адам
денсаулығына қауіп төндіретін химиялық заттардың мөлшері қалыптан 2030 есе
артық   екенін   анықтапты.   Санитарлардың   айтуынша,   мұндай   ыдысаяқтардың
беттеріндегі   әсемдік   бояулары   да   құйылған   тағамның   температурасына
байланысты еріп, ағзаға зиян келтіреді. Ең қаупі  сапасыз ыдыстарды тұрақты
пайдалану  асқазан қатерлі ісігіне де әкеледі екен...
Сапасыз   әрі   арзанқол   ыдысаяқ,   ойыншық,   тағамдардың   денсаулыққа
қауіптілігі   бірінші   мәрте   көтеріліп   отырған   жоқ.   Жоғары   мінберлерде   де   сөз
болды.   Сол   үшін   де   кеден   қызметінде   «Янтарь      1А»   сынды   радиациялық
сәулелердің   мөлшерін   анықтайтын   қондырғылар   орнатылған.   Алайда   не
мемлекеттік   стандарты   жоқ,   не   қорабы   мен   оны   жасап   шығарған   фирманың
таңбасы мен атауы да көрсетілмеген ыдыстардың бәрі контрабандалық жолмен
әкелінетінін   ескерсек,   әлгі   біз   айтқан   қондырғылардан   пайда   шамалы   болып
отырғанына көз жеткізуге болады. Көз жеткізудің екінші жолы  былайғы жұрт
«барахолка»   атап   кеткен   қара   базардың   ыдысаяқ   сататын   бөлігін   бір   аралап
шығу.   Стандарты   да,   сапасы   да   бар   ресейлік   қымбат   ыдыстарды   халықтың
жұқалтаң   қалтасы   көтермесі   белгілі,   ал   шығыстағы   шекарадан   еніп   жатқан
арзанқол ыдысаяқтың жайы жоғарыдағыдай.

description:
«Сұлуынан  жылуы» дегендей, әдемілігінен гөрі, сапасы мен қауіпсіздігіне
назар   аударған   абзал.      Бәрінің   бетіне   күйе   жағуға   тағы   болмайды,   дегенмен
стандарты   жоқ   ыдыстардың   көбінде   ыдысаяқтарды   безендіру   техникасы
сақталмаған.
Токсиколог дәрігерлерінің айтуынша, сапасыз ыдысаяқтардан улану  тамақтан
уланумен   бірдей.   Алайда   улану   диагнозымен   ақ   халаттылар   алдына   барғанда,
оның   ішкен   тамағы   ғана   тексеріліп,   ыдысы   көлеңкеде   қап   қояды   екен.
Токсикологтар ыдысаяқтарды да тексеруден өткізетін уақыт жетті деп есептейді.
Әсіресе, пластмасса ыдыстарды қатаң бақылауда ұстау қажет. Өйткені оған деген
сұраныстың   жоғарылығы      сапасын   да   тым   төмендетіп   барады.   Төмендеткені
сондай  бүгінде пластмасса ыдыстарға формальдегидпен қатар, асбест те қосыла
бастапты. Ыдыстың шыдамды, төзімді болуы үшін осылай еткен болар, алайда
құрылыстың өзінде тыйым салына бастаған асбесттің ас үйде қолданылуы  өзіңді
жыланға   шақтырғанмен   бірдей.   Өйткені   асбест   те,   формальдегид   те   адам
ағзасындағы   қатерлі   ісіктердің   пайда   болуына,   бүйрекке   тас   жиналуына,   қуық
жолдарының   ауыр   дертіне   әкеп   соғады.   Пластмасса   ыдыстарға,   әсіресе,   көп
балалы отбасылар құмар. Шыны ыдыстарды шақ келтірмейтін бала пластмассаны
қалай   ұрғыласа   да,   тоздыра   алмасы   белгілі.   Есесіне,   сол   ыдыс,   баланың
денсаулығын тоздырады.
  Айтудың   азы   жоқ,   десе   де,   қалтасы   жұқалтаң   халықты   «қымбат   ыдыс
алмадың»   деп   тағы   да   айыптай   алмайсың.   Отандық   ыдысаяқ   өндірісі   жолға
қойылғанда,   мұндай   жағдай   болмас   та   еді.   Алайда   цехтың   шығарған   ыдыс
аяқтарын   базардан   кезіктіре   алмай   жүрміз.  Сатушылар   отандық   өнім   іздегенге
күле қарайды... Күлгеннен гөрі, жылаған орынды болар еді...
Біз сауалнама жүргізу арқылы ас үйде көбінесе алюминий,  ЭМАЛЬДАНҒАН
 шойын   ыдыстарды   және   тоттанбайтын   темірден   жасалатын   ыдыстарды
қолданатынын анықтадық. Осыған байланысты ыдыстардың пайдасы мен зиянына
тоқталып өттік.

description:
Зерттеу бөлімі
1.Ыдысаяқ туралы жалпы түсінік
Ыдысаяқ   күнделікті тамақты дайындап, ішіпжеу барысында пайдаланылатын
тұрмыстық заттар жиынтығы.
1.1 Ыдысаяқ  түрлері
Ыдысаяқ
(қолдану жағдайына байланысты бөлінеді)
 тамақ дайындайтын: кастрөлдер, табалар, қазан, ожау, кәкпір,
 тамақ қабылдайтын: тәрелкелер,табақ, қасық, шанышқы, кесе, стақан, саптыаяқ
 тамақ сақтауға арналған:
Ыдысаяқ
(жасалған материалына байланысты бөлінеді)
 металдан
 керамикадан
 шыныдан
 пластмассадан
 Металл ыдыстар
Металл ыдысаяқ шойыннан, алюминийден, жезден т. б. жасалынады.

description:
Алюминий ыдыс.
Алюминий ыдыс белгілі бір соқпа қалыппен және құйма әдіспен жасалады. Соқпа
қалып ыдыстары пайдалану мақсатына қарай түбінің қалыңдығы әр түрлі болып
шығарылады   (жеңілдеуінде—1,5   мм   орташасында   —2  мм,   ауырынікі—2,5   мм).
Құйма   ыдысаяқтар   (таба,   кастрюль,   қазан   т.   б.)   негізінен   қою   тамақтарды
қуыруға, бұқтыруға және пісіруге арналған.
Алюминий ыдысаяққа   әр   беру   үшін   оған   күміс, хром жалатып   түрлі   түсті
бояулармен бояйды.
Алюминий ыдыс ыстыққа өте төзімді (алюминийдің балқу температурасы 650С) ,
температураның күрт (кенеттен) өзгеруі де қауіпті емес.
Алюминий ыдыста пісірілген тамақтық дәмі, түсі, исі бұзылмайды. Мұндай
ыдыстарда кез келген тамақты, оның ішінде көбірек тұздалған және құрамында
органикалық қышқылы көп тамақтарды да пісіруге болады.
Алюминий ыдыста   тамақты   2  тәулік   тен   артық   сақтауға   болмайды;   тұздалған
қияр, капуста т б. осы сияқты тамақтарды да салмаған абзал, өйткені қышқылдық,
сілтінің әсерінен ол тез сыр береді.
Алюминий ыдысты алғаш рет пайдаланар алдында ішіне май жағып, су қайнату не
сүт пісіру керек.
Мырыштан жасалынған ыдыстар
Мырышталған ыдыстар   алдын   ала   мырыш   жал   атылған   темір   табақтарынан
болмаса қара темірдің өзінен жасалады. Кейінгісіне мырыш ыдыс дайын болған
соң жалатылады.
Мырышталған  ыдыста тамақ  пісіруге, ауыз суды қайнатуға  болмайды. Өйткені
мұндайда   пайда   болатын   мырыш   тұзы   адамға   зиян.   Мұндай   ыдыстарда   азық
түлікті консервілеуге (мысалы, саңырауқұлақ, капустаны т. б.) болмайды.
Мырыш жалатылған ыдысқа қышқылды, сілтілі ерітінділер (кір жуатын
порошок) ас тұзы әсер етіп, мырыш жалатпаның бұзылуын тездетеді.
Мырышты   ыдыстарды   кір   жууға,   кір   қайнатуға,   су, керосин сақтау   үшін
пайдалануға болады.

description:
Тоттанбайтын   темірден   жасалатын   ыдыстарды   негізінен   сұйық   тамақ
пісіруге (себебі түбі жұқа әрі ыстыққа төзімді келеді) және тамақты ұзақ сақтауға
(тамақтық дәмі бұзылмайды) пайдаланады.
Жез ыдыстар
Жезден жасалған   ыдыстар   негізінен   су, қайнатпа (варенье)   қайнатуға   т.   б.
арналған.   Оларды   алюминий   және эмальды темір   ыдысқа   қарағанда   ұзақ
пайдалануға болады.
Жез ыдыстарды ұзақ уақыт пайдаланбаса қарайып кетеді және бетінде жасыл жұқа
қабат пайда болады.
Ыдысқа органикалық қышқылдар, сүт, май және көптеген тағамдар әсер етеді.
Тамақ   пісіруге   және   ауыз   суды   қайнатуға   арналған   жез   ыдыстың   ішкі   жағына
міндетті түрде қола жалатады.
Қайнатпа   қайнататын   ыдыстың   ішкі   жағына   қола   жалатпайды.   Өйткені   жездің
жемісжидектің   құрамындағы органикалық қышқыл   мен   әрекеттесуіне   қанттың
жоғары концентраты кедергі жасайды.
ЬІдыстың сыртқы бетіне никель не хром жалатады.
Шойын ыдыстар
Шойын ыдыстар қуырып, бұқтырылып пісіретін тамақтарға қолданылады.
Шойын ыдыстың түсі қара, көбінесе ыдыстың ішіне кейде екі жағына бірдей әйнек
түсті эмаль жалатады.
Қара шойыннан  жасалған ыдыстардың  беті кедірбұдыр болады. Сондықтан  да
оны тазалағанда ерекше ұқыптылық керек. Өйткені дұрыс тазаланбаған жағдайда
оның   бетін тат басады.
бұзып, адам организміне зиянды әсер етеді.
  Тат   дайындалған   тамақтың   дәмі   мен   түсін
Сонымен қатар темір тұздары витаминдерді жойып жібереді.

Эмальданған шойын
ыдыстар органикалық

қышқылдардың,
тұздардың, сабын және сілтілердің өсеріне төзімді келеді.
Эмалы кеткен ыдысқа тамақ пісіруге болмайды.
Мельхиор және нейзильбер ыдыстар

description:
Мельхиор және нейзильбер ыдыстар негізінен дастарқан жасауға арналады.
Мельхиор (никель мен мыстың қорытпасы)
ерекшеленеді.
Нейзильбер (мыс пен мырыштың қорытпасы)
қасиетіменмен сипатталады.

беріктігі

әрі

әдемілігімен
  де мельхиор сияқты
сапалық
Тағамға   арналған мельхиор және нейзильбер ыдыстарға   сәндік   әрі   қорғаныш
қаптама, ал қалғандарына тек әсемдік қабат жалатылады.
Мельхиор және нейзильбер ыдыстардың   сыртына   күміс   жалатып,   ішкі   жағын
қалайылайды. Сыртын никельдеген кезде ішкі жағы қалайыланатын, іші мен сырты
бірдей никельденетін ыдыстар да бар.
Керамикалық ыдыстар
Керамикалық ыдыс   көбінесе   арнаулы   керамикалық   сырлармен   әрленеді.
 фарфордан,
 фаянстан,
Керамикалық   ыдыстардың
жасалынған түрлері бар.
Фарфор ыдыс  түсі ақ, қышқылға (лимон, сірке қышқылына) төзімді, қатты көзе
жалатылған   жылтыр   (пышақпен   сызғанда   да   сызат   түспейді)   әрі   жұқа   болады.
Фарфор   ыдысты   шерткенде   одан   сыңғырлаған   әсем   дыбыс   шығады.   Фарфор
 майоликадан,
 қыштан
ыдыстың басқа керамикалық бұйымдардан ерекше тек өзіне тән белгісі — оның ақ
түсті болатындығы, жұқа жерінен сәуле көрінеді. Фарфор ыдыс кейде алуан түсті
болып не түрлі түсті көзе жалатылып та жасалынады.
Фаянс ыдыс  кеуек, ылғал сіңірген, ақ түсті болады, ыдыстың жұқа жерінен де
сәуле көрінбейді. Мөлдір көзе жалатылады. Шерткенде көмескі дыбыс шығарады.
Фаянс ыдыстың беріктігі фарфор ыдыс қақарағанда шамамен 15—25%ке төмен,
әрі одан едәуір жеңіл. Ас үйде пайдалануға ыңғайлы  құмыра, азықтүлік салатын,
сүт сақтайтын ыдыстар т. б.
Майолика ыдыс кеуектеніп келеді де сыртына қышқыл көзе (кейде темір түстес)
жалатылады.   Фаянсқа   ұқсас   ақ   майолика   ыдыстар   да   болады.   Майоликадан
негізінен құмыра, нансалғыш, май салғыш, конфет салғыш, гүл вазасы, күл салғыш

description:
сияқты заттар жасалады.
Қыш ыдыстарда  кеуектеніп келеді (негізінен қошқыл күрең түсті), оның тамақ
құйылатын   іш   жағына   көзе   жалатылады.   Тамақ   пісіру   және   ас   сақтау   үшін
пайдаланылады.
Шыны ыдыстар
Шыны ыдыстар екі тәсілмен жасалынады:
 шойын не болат қалыптарда (формаларда) үрлеу;
 престеу арқылы.
Әдетте   үрленіп   жасалған   ыдыстың   қабырғасы   жұқа   болады.   Негізінен   түссіз,
мөлдір,   қарапайым,   барт   не   қорғасын   қосылған   шыныдай   ішінара   түрлі   түсті
шыныдай жасалынады. Үрленіп жасалған ьідысқа қарағанда престелген ыдыстың
қабырғасы қалың болады: оны түрлі түсті шыныдай және аз мөлшерде хрустальдан
қалыптайды.
Ассу ішетін шыны ыдыстардың түрлері көп (сусын, салаттарға т. б. арналған).
Шыны ыдыстардың  ішінде ерекше орын алатыны — ыстыққа төзімді шыныдай
престеліп , тамақ пісіруге лайықталып жасалатын ыдыстар. Олар ыстыққа төзімді
металлдан   жасалған   ыдысқа   қарағанда   тез   суы   майды.   Тамақтың   дәмін,   исін
өзгертпейді.   Мұндай   ыдыстарды   пайдаланғанда   жалын   көзіне металл тор   қою
керек; ыстық ыдысты ылғалды, салқын жерге қоюға болмайды, шытынап кетеді.
Пластмасса ыдыстар
 Пластмасса ыдыстар шыны, фарфор және фаянс ыдыстарға қарағанда берік, оңай
тазаланады.
 Кейбір   пластмассадан   (мысалы,
  аминонласт)   жасалған   ыдыс   судың
қайнау температурасына (100°)   шыдайды.
  Органикалық   шыныдан   немесе
полистиролдан
ал полиэтиленнен жасалған ыдыстар 100° температурадаформасын өзгертеді.
70—75° температурада,
жасалған

бұйымдар

1.2 Қазақтың ұлттық ыдыс – аяқтары

description:
Тарихқа   үңілетін   болсақ,   ыдыстар   –   Қазақстан   жерінде   көне   дәуірден   бері
сақталып   жеткен   ескерткіштердің   бір   тобы   болып   табылады.   Оған   Андрон
мәдениеті кезеңіндегі ескерткіштер дәлел бола алады.
Ата – бабалар мен шеберлер асқа пайдаланатын ыдыстар тек таза заттардан, яғни
емен, қайың, арша,   тағы да басқа   берік ағаштардан, жылқы, ешкі терілерінен,
шойын, болат, алтын, күміс сияқты металдардан ғана жасаған.
Бұл жолы біз әр түрлі материалдардан жасалған ыдыстарға тоқталмақпыз.
Металдан жасалған ыдыстар
Қазан
Қазанның басқа ыдыстарға қарағанда қазақ өмірі мен мәдениетінде алатын орны
мүлде жоғары. Қазан шойыннан жарты шар үлесінде құйылады, ұстауға қолайлы
төрт құлағы болады. Сыйымдылығына қарай көлемі әртүрлі болады. Ең үлен он
екі  қарыс   қара  қазан  немесе   тай   қазан  дейді.  Қазан   кәдімгі  үш   бұтты   ошаққа
немесе жерошаққа асылады. Бетіне қақпақ жабылады. Отырықшы жерде арнайы
қазандыққа   орнатылады.   Көшпелі   елде   қазан   қирамас   үшін   оған   қалың   кенеп,
киізден арнаулы қазанқап жасалады. Оттан көтеріп алғанда қол күймес үшін және
күйе жұқпас үшін тұтқыш қолданады. Ол қол басына киілетіндей екі киіз қалтадан
(қолғаптан)   жасалып,   ұзындығы   қазанның   екі   шетіне   жететіндей   ескен   жіппен
қосақталып байланады. Қазан түбіндегі қаспағын қыру үшін қырғыш пайдаланады.
Ол темірден жасалады.
Қазан тоқшылық пен берекенің, ырыс – несібенің айғағы, қасиетті киелі ыдыс.
Ұлттық әлеуметтік тарихи оқиғаларда да қазанның алатын айрықша орны бар.
Қазанның   сындыру   –   отбасын   ойрандаудың,   қазанның   төңкеру   –   аштықтың,
масқаралаудың белгісі. Мысалы « Жеті жарғыда» өлім жазасына бұйырылған адам
жеті айып төлеп құтыла алады. Оның біріншісі қара қазан төлеу.
Теріден жасалған ыдыстар
Саба
Қымыз құюға арналған, ел ішінде кең таралған кәделі ыдыстың бірі. Ол жылқы
терісінен жасалады. Сабаны жасау үшін теріні жидітіп түгін сыпырып, көк етін

description:
алып, тазартып илейді. Дайын теріні талдың қабығымен бояйды. Содан соң әркім
өзіне қажетті сиымдылық мөлшерінде (шамамен 100 л) төрт бой етіп пішіп, түбін
кең,   ауызын   тарлау   етіп   шуда   жіппен   тігеді.   Теріден   тағы   да   басқа   ыдыстар
жасайды. Олар: торсық, мес, бұлқыншақ, т.б.
Ағаштан жасалған ыдыстар
Шара
Шара – қымыз құюға арналған ыдыс. Кей жерлерде тегене деп те атайды.
Ағаштан жасалатын ыдыстар: келі, зерен, тегене, кеспек, піспек, т.б.

2. Пайдалы және зиянды ыдыстар
2.1Алюминий ыдыстар
Алюминий  (лат.  Aluminium),– ашудас, Al – элементтердің  периодтық  жүйесінің
ІІІ тобындағы  химиялық элемент, рет нөмірі 13, атомдық массасы 26,9815. Бір
тұрақты изотопы бар. Жер қыртысында таралуы бойынша элементтер арасында 4,
металдар арасында 1ші орында. Табиғатта жүздеген минералдары кездеседі, оның
көпшілігі   –   алюмосиликаттар   болып   келеді.   Алюминий   латынша   Alumіnіum;
алюминий алу үшін пайдаланылатын негізгі шикізат – боксит. Алюминийді бос
күйінде   алғаш   рет   1825   жылы   даниялық   физик  Ханс   Кристиан   Эрстед  алған.
Алюминий – күміс түсті ақ  металл, жылуды және электр тогын жақсы өткізеді,
созуға, соғуға икемді, меншікті салмағы 2,7 г/см3; балқу температурасы 660 С,
қайнау температурасы 2500 С; коррозияға берік, қалыпты температурада тұрақты,

description:
себебі   бетіндегі   алминий   оксидінен   тұратын   жұқа   қабыршақ   оны   тотығудан
қорғайды.   Сондайақ   ол   амфотерлі   элемент,   сондықтан   қышқылдармен   де,
сілтілермен де әрекеттеседі. Алюминий – практикалық маңызы зор металл. Ол
негізінен жеңіл құймалар өндіру үшін пайдаланылады. Алюминий құймалары авиа,
авто,   кеме,   ядролық   реактор,   химиялық   аппараттар   жасауда,   құрылыста,   т.б.
салаларда,   таза   металл   түрінде   электртехникасында   ток   өткізгіш   сымдар,
тұрмысқа қажетті бұйымдар дайындау үшін қолданылады. Техникалық қасиеттері
жағынан өте бағалы құймасы – дюралюминий. Оның құрамында 94% алюминий,
4% мыс және аздаған магний, марганец, темір, кремний болады.
Алюминийдің химиялық қасиеттері.
1. Алюминийдің күделі заттармен әрекеттесуі.
1. Егер   алюминийден   оксид   қабатын   алып   тастаса   ,  ол   сумен   белсенді   түрде
әрекеттеседі:
2Al + 6Н2О = 2Al(ОН)3 + 3Н2
2. Алюминий қышқыл ерітінділерімен  (НCl,  H2SO4)  әрекеттесуі нәтижесінде  Н2
газын бөледі:
 2Al +6HCl=2AlCl3 +3Н2
 2Al + 3Н2SO4 = Al 2(SO4)3 +3Н2
2. Алюминийдің сілтілермен әрекеттесуі:
                2Al  +  2 NaOH  +  2 H2O   =   2NaAlO2   +   3H2
1. Алюминий қосылыстары.
Алюминий оксиді Al2O3 – суда ерімейтін қатты зат, балқу температурасы 2050 С.
Алюминий оксиді екідайлы қасиет көрсетіп, әрі қышқылдармен, әрі негіздермен
әрекеттеседі:
Al2O3 + 6HCl = 2AlCl3 + 3H2O
Al2O3 + 2NaOH = 2NaAlO2 + H2O

description:
Осы қасиеттерін ескере отырып, мен төмендегідей қорытынды жасадым:
Алюминий екідайлы қасиет көрсететін өте белсенді металл. Оның қосылыстары да
(Al2O3,Al(OH)3)     екідайлы қасиет көрсетіп, әрі қышқылдармен, әрі негіздермен
әрекеттеседі:
Алюминийдің   адам   ағзасына   жиналатын   қасиетке   ие.   Ол   қауіпті   аурулар
туғызады. Алюминийдің зат алмасу процесіне, жүйке жүйесіне және жасушаның
өсуі мен көбеюіне кері әсерін тигізеді.
Мен   алюминий   ыдыстарының   зиянды   екенін   дәлелдеу   үшін   төмендегі
тәжірибелерді жасадым.
Тәжірибе №1. Кең таралған тағамдардың ортасын анықтау.
Мектеп асханасында жасалатын тағамдарды әмбебап индикатормен тексеру
арқылы олардың орталары анықталды.
№ Тағам түрлері
 Манна ботқасы
1
2 Күріш ботқасы
3 Бидай ботқасы
4 Қара құмық ботқасы
Орта
Сілтілік
Сілтілік
Сілтілік
Сілтілік

description:
5 Картоп езбесі
Сілтілік
6
Тауық сорпасында жасазалынған кеспе Сілтілік
7 Какао
8 Борщ
9 Щи
10 Рассольник
11 Гуляш
12 Алма қайнатпасы
Сілтілік
Қышқылдық
Қышқылдық
Қышқылдық
Қышқылдық
Қышқылдық

Қорытынды: Сүт тағамдары сілтілік ортаны, томат соусы қосылған ет тағамдары
және қайнатпалар қышқылдық ортаны көрсететіні анықталды.
Тәжірибе №2.  Алюминий  ыдысына    таза  су  құйып  15 мин  қайнатамыз. Суды
суытып натрий гидроксиді ерітіндісі арқылы алюминий ионына тексереміз.
Бақылау: Еш өзгеріс байқалмады. Яғни алюминий ионы жоқ.
  Тәжірибе №3.  Алюминий ыдысына     концентрациясы 0,01 моль/л болатын тұз
қышқылының   судағы   ерітіндісін   15   мин   қайнатамыз.   Суды   суытып   натрий
гидроксиді ерітіндісі арқылы алюминий ионына тексереміз.
Бақылау:  Түбіне ақ түсті тұнба түсті. Бұл алюминий ионының бар болғанының
белгісі.
Тәжірибе №4. Алюминий ыдысына   концентрациясы 0,01 моль/л болатын натрий
гидроксидінің   судағы   ерітіндісін   15   мин   қайнатамыз.   Суды   суытып   тұз
қышқылының 0,001 моль/л ерітіндісі арқылы алюминий ионына тексереміз.
Бақылау:  Түбіне ақ түсті тұнба түсті. Бұл алюминий ионының бар болғанының
белгісі.
Қорытынды:
ыдыстарынан алюминий иондары бөлінеді.
 Әлсіз   қышқылдық   және   әлсіз   негіздік   ортада   алюминий

description:
Тәжірибе №5. Алюминий ыдысына  дистильденген су құйып 10 күнге қоямыз. 10
күннен соң натрий гидроксиді ерітіндісі арқылы алюминий ионына тексереміз.
Бақылау:  Түбіне ақ түсті тұнба түсті. Бұл алюминий ионының бар болғанының
белгісі.
2.2 Эмальданған шойын ыдыстар
Ең қауіпсіз ыдыс осы
Эмальданған ыдыстарды ең қауіпсіз және адам ағзасына зиян келтірмейтін бірегей
зат деуге болады. Оған тамақ дайындауға да, сақтауға да болады. Кейбір эмаль

description:
ыдыстардың көркін келтіруде түрлі бояулармен әрлеп жатады. Сол кезде артық
қосылған бояулардан денсаулыққа зиян келуі мүмкін. Бірақ оның ақ, көгілдір,
қара, көк, сұр түстілерінен қауіптенбеңіз.
Эмальды   ыдыстарды   пайдаланғанда   мұқият   болмасаңыз,   оны   құртып   аласыз.
Ыстық эмальды ыдысқа бірден салқын су құймаңыз. Эмальды ыдысты  губкамен
сабынды ыстық сумен жууыңыз. Эмальды ыдысты бүлдіріп алмас үшін, пышақ
тағы   сол   секілді   қатты   затпен,   қырғышпен   қырмаңыз,   ірі   түйірлі   ұнтақпен
жумаңыз. Кез келген кішкентай сызылып кеткен жердің көлемі тез үлкейеді, тез
тот   басып,   асты   бүлдіріп,   өзіңізді   улайды.   Әрине,   қимасаң   да,   эмалі   кеткен
кастрөлді   қолданыстан   шығарған   жақсы.   Тағыда   есте   ұстар   жәйт,   эмальды
ыдыстарғы қою тамақ пісіруге болмайды.
3. Ыдысты дұрыс таңдау және қауіпсіз күту.
3.1 Ыдыс сатып аларда ескеретін ережелер
Пластикке құмар болмаңыз

description:
Пластикадан   жасалған   ыдыстарды   алушылар   көктемде   көбейеді.   Өйткені   ол
табиғат аясына шығып серуендеуде жеңіл әрі қолайлы, арзан ыдыс түріне жатады.
Дегенмен оның денсаулыққа зияны шашетектен. Оның құрамындағы түрлі зиянды
қоспалар   ағзаны   уландырады.   Егер   бір   реттік   мұндай   ыдысты   бірнеше   рет
пайдаланса,   онда   салқын   тағам   сақтаса,   құрамындағы   улы   заттар   тағамға   сіңе
бастайды. Осылай ауыр металл ағзаға еніп, асқазан жарасын, жүрек ауруларын
үдетіп, қан тамырларының тарылуына жол ашуы мүмкін.
Пластиктен жасалған бір реттік ыдыстар ыстық және салқын тағам салатын,
микротолқынды   пештерде   тамақ   ысытуға   арналған   болып   түртүрге   бөлінеді.
Оларды осы қажетіне қарай дұрыс қолдану керек. Ал орындары ауысып кетсе,
ағзаңызға өкпелемеңіз.
Сынған, шеті жырылған ыдысты пайдалану да зиян. Мұндай ыдыстан зиянды
қоспалар көбірек бөлінеді. Сондықтан ыдыстың бүтін болуына да мән беріңіз.Бір
сағатқа ғана жарайды
Ішкі бөлігі фарфор, сыртқы көрінісі пластмассаға ұқсайтын мұндай ыдыстарды
біздің елде кез келген үйдің асханасынан кездестіруге болады. Ал еуропалықтар
мұндай   ыдыстан   әлдеқашан   бас   тартқан.  Өйткені   меламин   ыдыстардың
құрамындағы қоспалар денсаулыққа өте зиян болып шықты. Мұндай ыдыстардан
формальдегид бөлінеді екен. Ол аллергиялық аурулар тудыратын ауыр металл.
Меламиннің зияны ол ғана емес. Оның құрамындағы қорғасын, марганец,
кадмий секілді химиялық заттар тыныс алу жолдары, бауыр, асқазан, көз және тері
ауруларын қоздырады. Сондықтан пайдаланған күнде де оған тек салқын тағам
салуға болады. Оның өзі бір сағаттан артық тұрмау керек.
Тоңазытқыш үшін жаралған
Қазір жұқа, жеңіл әрі төзімді, жылтыр ақ түсті металдан жасалған ыдыстар да
үлкен   сұранысқа   ие.   Бірақ   оны   да   жүз   пайыз   қауіпсіз   дей   алмаймыз.   Мұндай
ыдыстардан никель мен хром бөлінетіні анықталып отыр. Сондықтан оған қышқыл
тағамдарды салуға, сақтауға да мүлде болмайды. Дегенмен салқын тағамдарды
сақтау үшін тоңазытқышта ұстауға болады екен.

description:
Ең қауіпсіз ыдыс осы
Эмальданған ыдыстарды ең қауіпсіз және адам ағзасына зиян келтірмейтін бірегей
зат деуге болады. Оған тамақ дайындауға да, сақтауға да болады. Кейбір эмаль
ыдыстардың көркін келтіруде түрлі бояулармен әрлеп жатады. Сол кезде артық
қосылған бояулардан денсаулыққа зиян келуі мүмкін. Бірақ оның ақ, көгілдір,
қара, көк, сұр түстілерінен қауіптенбеңіз. Ең маңыздысы, жапсырмасында «ГОСТ»
белгісі тұрсын, бұл ыдысыңыз «подделка» емес деген сөз.
Одан уланатындар көп
Нан   жабу,   пирог   пісіру   кезінде   аллюминийден   жасалған   ыдыстарды
пайдаланатындар көп. Десек те бұл ең зиянды ыдыс болып табылады. Өйткені
қыздыра бастағаннанақ одан улы заттар бөлініп шыға бастайды. Ондай ыдыстарға
тамақты   қуыруға,   қайнатуға,   сүт   пісіруге,   сақтауға,   тіпті   су   құйып   қоюға
болмайды. Күнделікті өмірде аллюминий ыдысқа пісірілген астан уланғандар көп
кездесетіні жадыңызда жүрсін.
 Тек дайын асқа арналған
Фарфор,   керамика   және   берік   металдан   жасалған   ыдыстардың   зияны   жоқ,
дегенмен кейде олардың күнделікті қолданыста ыңғайсыздық тудыратын кездері
бар.   Мысалы,   фарфор   мен   керамика   ыдыстарды   отқа   қойып,   тамақ   пісіре
алмайсыз. Ол тек дайын асты салуға арналған.
Егер фарфордан немесе керамикадан жасалған ыдысыңыз қанық бояумен боялған
болса,  одан   қорғасын   мен   сынап   бөлінуі   мүмкін.  Сондықтан   бояуы   ақшылдау,
әлсіз түсті ыдысты таңдауға кеңес береміз.
Міне,   ыдыстардың   осындай   зиянды   жақтары   бар.   Дегенмен   асханаңызды
ыдыстардан   босатуға   асықпаңыз.   Тек   оларды   орнымен   пайдалануды   үйреніңіз.
Мәселен, асты металдан жасалған ыдыста пісіріңіз де, дайын болғанда эмальді
кастрюльге құйып алыңыз. Ыстықта ауыр металл бөлетін ыдыстарға тек салқын
салат қана салуға болады. Осындай ережелерін ұстансаңыз ыдысыңыз да аман,
деніңіз де сау болмақ.
3.2 Ыдысты қауіпсіз күту

description:
Әйел үшін өзөзін таза ұстаумен қатар, үйін, ыдысаяғын таза ұстаудың маңызы
зор. Ол әйел жанының ұқыптылығын көрсетеді. Негізі, ас үй иелерінің тәжірибесі
бойынша,  ыдыстың  күтімі  жақсы  болса,  көп жыл  қызмет  етеді.  Ыдысты  қолға
түскен нәрсемен жуа беруге де болмайды. Сонымен ыдысты қалай күткен жөн?
•  Эмальды   ыдыстарды   пайдаланғанда   мұқият   болмасаңыз,   оны   құртып   аласыз.
Ыстық эмальды ыдысқа бірден салқын су құймаңыз. Эмальды ыдысты  губкамен
сабынды ыстық сумен жууыңыз. Эмальды ыдысты бүлдіріп алмас үшін, пышақ
тағы   сол   секілді   қатты   затпен,   қырғышпен   қырмаңыз,   ірі   түйірлі   ұнтақпен
жумаңыз. Кез келген кішкентай сызылып кеткен жердің көлемі тез үлкейеді, тез
тот   басып,   асты   бүлдіріп,   өзіңізді   улайды.   Әрине,   қимасаң   да,   эмалі   кеткен
кастрөлді   қолданыстан   шығарған   жақсы.   Тағыда   есте   ұстар   жәйт,   эмальды
ыдыстарғы қою тамақ пісіруге болмайды.
• Шойын ыдыстар бұқтырылып пісіретін және қуырылып пісіретін тағамдар үшін
пайдаланылады.   Қара   қазан,   ыдыстабақтар   дұрыс   күтілмесе   онда   ол   адам
денсаулығына кері әсерін тигізуі мүмкін. Содан сон ол тағамның дәмі мен түсін
құртады.   Сондықтанда   оның   ішіне   су   құйып   бірнеше   күнге   қойып   қоюға
болмайды.   Шойын   ыдыстарды   нейлон   губкасымен   жуған   жақсы.   Одан   соң
қайнаған сумен шайып, қағаз сүлгімен немесе жұмсақ шүберекпен құрғатып сүрту
керек. Жақсылап кептірген дұрыс, әйтпесе, тот басады. Ас пісірген соң әрдайым
құрғақ болуын қадағалау керек.
• Жезден жасалған ыдыстарды сұйықтықтарды қайнату үшін пайдаланған тиімді.
•  Керамикалық   ыдыстарды   ыстық   суда   жуу   керек.   Керамикалық   ыдыстарды
духовкада   пісіретін   тағамдарға   қолданған   дұрысырақ.   Алайда,   есте   ұстайтын
нәрсе, оны ыстық пешке бірден салмаңыз. Кызбаған духовкамен бірдей жылытып ,
кейін пайдалану керек.
• Қыш ыдыстарда майды сақтауға болмайды. Өйткені мұндай ыдыс майды сақтай
алмайды және майдың иісін жағымсыз етеді.

description:
•  Шыны ыдыстар температураның бірден ауысуынан әсер алып сынуы ықтимал.
Яғни, ыстық суда жуып бірден салқын суға салып шаюға болмайды. Ыстық судан
шыққан шыны ыдысқа бірден ыстық тағам құйған дұрыс емес.
•  Фарфор   ыдыстары   ерекше   күтімді   талап   етеді.   Құрметті   қонақтардан   соң
фарфор тәрелкесін қайта салып сақтап қоюыңыз үшін, оны алдымен жақсылап
сүртіп құрғатыңыз. Және міндетті түрде таза қағазбен ораңыз.
•  Шыны және хрусталь ыдыстарын ыстық суда жуса, қарайып кетеді. Хрусталь
ыдыстарын жуып болғаннан кейін кептіріп қоймай, оны құрғатып сүру керек.
•  Сабы   ағаш   және   пластмасса   пышақ,   шанышқыларды   былғанған   сәтте   тезтез
жуып, сүркен дұрыс. Әсіресе, ыстық суда тұрыңқырап қалса, желімі еріп, ажырап
кетеді. Ал пышақтың кесетін жері қарайып кетеді, сондықтан пышақты мейілінше
ыстық суда жумаған абзал, өтпей қалады.
• Алюминийден жасалған кастрөлдің пайдалануға берілген кепілдік мерзімі — 24
36 ай. Бірақ, ыдыстың күтімі жақсы болса, көп жыл қызмет етеді. Алюминийден
жасалған кастрөлді ұнтақпен тазартқан дұрыс. Ал егер қарайып кетсе, сірке суы
мен   лимон   қышқылын   салып,   су   толтырып,   15   минуттай   қайнатып   алыңыз.
Алюминий   ыдыстарды   пайдаланғанда   дастарқанға   жалаң   қойылмауы   керек,
дастарқанда дақ қалдырады. Кейбір пысық ас үй иелері   алюминийден жасалған
ыдысты металл щеткамен жуады. Тіпті, қаспақты да солай кетіреді.
Ал эмальды, алюминий және күйдіруге қарсы жамылғысы бар ыдысты бұлай жууға
рұқсат етілмейді. Егер жусаңыз, ыдыс түбінің беткі  қабаты бүлініп, зиянды заттар
тағамыңызға араласады, одан соң ағзаңызды бүлдіреді. Ең дұрысы — тағам күйген
кастрөлге   тұз   бен   ас   содасын   салып,   су   құйып,   аз   уақыт   қоя   тұрыңыз,   жеңіл
тазартылады.
•  Қасық, шанышқыларыңызды жуып болғаннан кейін міндетті түрде құрғатып, я
болмаса сүрткен жөн. Олай болмаған жағдайда көгеріп кетеді.
•  «Тот   баспайтын»   кастрөлдер   жеңіл   жуылады   әрі   әрқашан   жаңа   күйіндегідей
жарқырап тұрады.

description:
•  Ал   күйдірмеуге   қарсы   жамылғысы   бар,   яғни   тефлонды   жамылғысы   бар
кастрөлге ерекше күтім қажет. Бұл жамылғылар бүлінсе, зиянды заттар бөледі.
Сондықтан да қымбат жамылғыны бүлдірмес үшін бұндай ыдысқа ас пісіргенде
ағаш қасықтарды пайдаланған тиімді.
Кез келген үй иесі үшін ыдысаяқ таңдау — үлкен жұмыс. Таңдау көп. Таңдаған
кезде   мынадай   екі   параметрге   сүйенген   дұрыс:   ыдыстың   беріктігі   мен
қауіпсіздігіне.

description:
4. Әлеуметтік сауалнама
Мақсаты:  Ас   үйдің   иесі   көбінде  қандай   ыдыстарды   тағам   даярлауға
қолданатынын   анықтап,  сол   ыдыстарының   пайдасы   мен   зияны   туралы   білімін
тексеру және қолданылуына байланысты пайдалы кеңестер беру.
1. Ас   үйіңізде   тағам   даярлау   үшін   қандай   материалдан   жасалған   ыдыстар
қолданасыз?
2. Қандай ыдыс зиянды деп ойлайсыз?

description:
3. Үйіңіздегі алюминийден жасалған ыдыстарда қандай тағам әзірлеуде қолданасыз?
4. Эмальді ыдыстардың түсі қандай?
5. Бүлінген эмальді ыдысты қолданасыз ба?

description:
6. Тот баспайтын ыдысқа қандай тағам даярлайсыз?
7. Ыдысты немен жуасыз?

description:
Қорытынды:   сауалнама   нәтижесінде   тұрғындардың   үйде   қолданатын   ыдыстары
алюминий,   эмальді   және   тот   баспайтын   ыдыстар   екені   мәлім   болды.   Сонымен
қатар   осы   ыдыстарды   қауіпсіз   қолдануы   мен   дұрыс   күтуі   туралы   ақпаратпен
қаруланбағаны да анықталды.
Қорытынды

description:
1. Қазақстан   балаларға   арналған   энциклопедиясы   «Ежелгі   Қазақстан»   «Аруна»
Пайдаланылған әдебиеттер:
2004 ж.
2. «Қазақтың қолданбалы өнері», «Алматыкітап»  2007ж.
3. «Қазақтың дарқан дастарқаны», «Алматыкітап»  2007ж.
4. «Шаңырақ» Үйтұрмыстық энциклопедиясы.
5. Уикипедия — ашық энциклопедиясы

description:
Қосымшалар
ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ ЫДЫС – АЯҚТАРЫ.
Металдан жасалған ыдыстар.

Теріден жасалған ыдыстар

description: Ағаштан жасалған ыдыстар

intro:
Кіріспе
Халқымыздың «аяғына (ыдыс) қарап, асын іш» деген сөзінің маңызы бүгінде күрт артып барады. Рас, бабаларымыз бұл сөзбен ыдыстың тазалығына көбірек тоқталса, бүгін одан бөлек сапасына да қатаң назар аудару қажет болып отыр. Өйткені республикалық СЭС мамандары көтерме сауда орындарындағы арзанқол керамика және фарфор ыдыс-аяқтарынан қорғасын, мырыш, кадмий сынды адам денсаулығына қауіп төндіретін химиялық заттардың мөлшері қалыптан 20-30 есе артық екенін анықтапты. Санитарлардың айтуынша, мұндай ыдыс-аяқтардың беттеріндегі әсемдік бояулары да құйылған тағамның температурасына байланысты еріп, ағзаға зиян келтіреді. Ең қаупі - сапасыз ыдыстарды тұрақты пайдалану - асқазан қатерлі ісігіне де әкеледі екен...
Сапасыз әрі арзанқол ыдыс-аяқ, ойыншық, тағамдардың денсаулыққа қауіптілігі бірінші мәрте көтеріліп отырған жоқ. Жоғары мінберлерде де сөз болды. Сол үшін де кеден қызметінде «Янтарь - 1А» сынды радиациялық сәулелердің мөлшерін анықтайтын қондырғылар орнатылған. Алайда не мемлекеттік стандарты жоқ, не қорабы мен оны жасап шығарған фирманың таңбасы мен атауы да көрсетілмеген ыдыстардың бәрі контрабандалық жолмен әкелінетінін ескерсек, әлгі біз айтқан қондырғылардан пайда шамалы болып отырғанына көз жеткізуге болады. Көз жеткізудің екінші жолы - былайғы жұрт «барахолка» атап кеткен қара базардың ыдыс-аяқ сататын бөлігін бір аралап шығу. Стандарты да, сапасы да бар ресейлік қымбат ыдыстарды халықтың жұқалтаң қалтасы көтермесі белгілі, ал шығыстағы шекарадан еніп жатқан арзанқол ыдыс-аяқтың жайы жоғарыдағыдай.
 	 «Сұлуынан - жылуы» дегендей, әдемілігінен гөрі, сапасы мен қауіпсіздігіне назар аударған абзал. - Бәрінің бетіне күйе жағуға тағы болмайды, дегенмен стандарты жоқ ыдыстардың көбінде ыдыс-аяқтарды безендіру техникасы сақталмаған.
Токсиколог дәрігерлерінің айтуынша, сапасыз ыдыс-аяқтардан улану - тамақтан уланумен бірдей. Алайда улану диагнозымен ақ халаттылар алдына барғанда, оның ішкен тамағы ғана тексеріліп, ыдысы көлеңкеде қап қояды екен. Токсикологтар ыдыс-аяқтарды да тексеруден өткізетін уақыт жетті деп есептейді. Әсіресе, пластмасса ыдыстарды қатаң бақылауда ұстау қажет. Өйткені оған деген сұраныстың жоғарылығы - сапасын да тым төмендетіп барады. Төмендеткені сондай - бүгінде пластмасса ыдыстарға формальдегидпен қатар, асбест те қосыла бастапты. Ыдыстың шыдамды, төзімді болуы үшін осылай еткен болар, алайда құрылыстың өзінде тыйым салына бастаған асбесттің ас үйде қолданылуы - өзіңді жыланға шақтырғанмен бірдей. Өйткені асбест те, формальдегид те адам ағзасындағы қатерлі ісіктердің пайда болуына, бүйрекке тас жиналуына, қуық жолдарының ауыр дертіне әкеп соғады. Пластмасса ыдыстарға, әсіресе, көп балалы отбасылар құмар. Шыны ыдыстарды шақ келтірмейтін бала пластмассаны қалай ұрғыласа да, тоздыра алмасы белгілі. Есесіне, сол ыдыс, баланың денсаулығын тоздырады.
 Айтудың азы жоқ, десе де, қалтасы жұқалтаң халықты «қымбат ыдыс алмадың» деп тағы да айыптай алмайсың. Отандық ыдыс-аяқ өндірісі жолға қойылғанда, мұндай жағдай болмас та еді. Алайда цехтың шығарған ыдыс-аяқтарын базардан кезіктіре алмай жүрміз. Сатушылар отандық өнім іздегенге күле қарайды... Күлгеннен гөрі, жылаған орынды болар еді...

Біз сауалнама жүргізу арқылы ас үйде көбінесе алюминий, ЭМАЛЬДАНҒАН  шойын ыдыстарды және тоттанбайтын темірден жасалатын ыдыстарды қолданатынын анықтадық. Осыған байланысты ыдыстардың пайдасы мен зиянына тоқталып өттік.Кіріспе
Халқымыздың «аяғына (ыдыс) қарап, асын іш» деген сөзінің маңызы бүгінде күрт артып барады. Рас, бабаларымыз бұл сөзбен ыдыстың тазалығына көбірек тоқталса, бүгін одан бөлек сапасына да қатаң назар аудару қажет болып отыр. Өйткені республикалық СЭС мамандары көтерме сауда орындарындағы арзанқол керамика және фарфор ыдыс-аяқтарынан қорғасын, мырыш, кадмий сынды адам денсаулығына қауіп төндіретін химиялық заттардың мөлшері қалыптан 20-30 есе артық екенін анықтапты. Санитарлардың айтуынша, мұндай ыдыс-аяқтардың беттеріндегі әсемдік бояулары да құйылған тағамның температурасына байланысты еріп, ағзаға зиян келтіреді. Ең қаупі - сапасыз ыдыстарды тұрақты пайдалану - асқазан қатерлі ісігіне де әкеледі екен...
Сапасыз әрі арзанқол ыдыс-аяқ, ойыншық, тағамдардың денсаулыққа қауіптілігі бірінші мәрте көтеріліп отырған жоқ. Жоғары мінберлерде де сөз болды. Сол үшін де кеден қызметінде «Янтарь - 1А» сынды радиациялық сәулелердің мөлшерін анықтайтын қондырғылар орнатылған. Алайда не мемлекеттік стандарты жоқ, не қорабы мен оны жасап шығарған фирманың таңбасы мен атауы да көрсетілмеген ыдыстардың бәрі контрабандалық жолмен әкелінетінін ескерсек, әлгі біз айтқан қондырғылардан пайда шамалы болып отырғанына көз жеткізуге болады. Көз жеткізудің екінші жолы - былайғы жұрт «барахолка» атап кеткен қара базардың ыдыс-аяқ сататын бөлігін бір аралап шығу. Стандарты да, сапасы да бар ресейлік қымбат ыдыстарды халықтың жұқалтаң қалтасы көтермесі белгілі, ал шығыстағы шекарадан еніп жатқан арзанқол ыдыс-аяқтың жайы жоғарыдағыдай.
 	 «Сұлуынан - жылуы» дегендей, әдемілігінен гөрі, сапасы мен қауіпсіздігіне назар аударған абзал. - Бәрінің бетіне күйе жағуға тағы болмайды, дегенмен стандарты жоқ ыдыстардың көбінде ыдыс-аяқтарды безендіру техникасы сақталмаған.
Токсиколог дәрігерлерінің айтуынша, сапасыз ыдыс-аяқтардан улану - тамақтан уланумен бірдей. Алайда улану диагнозымен ақ халаттылар алдына барғанда, оның ішкен тамағы ғана тексеріліп, ыдысы көлеңкеде қап қояды екен. Токсикологтар ыдыс-аяқтарды да тексеруден өткізетін уақыт жетті деп есептейді. Әсіресе, пластмасса ыдыстарды қатаң бақылауда ұстау қажет. Өйткені оған деген сұраныстың жоғарылығы - сапасын да тым төмендетіп барады. Төмендеткені сондай - бүгінде пластмасса ыдыстарға формальдегидпен қатар, асбест те қосыла бастапты. Ыдыстың шыдамды, төзімді болуы үшін осылай еткен болар, алайда құрылыстың өзінде тыйым салына бастаған асбесттің ас үйде қолданылуы - өзіңді жыланға шақтырғанмен бірдей. Өйткені асбест те, формальдегид те адам ағзасындағы қатерлі ісіктердің пайда болуына, бүйрекке тас жиналуына, қуық жолдарының ауыр дертіне әкеп соғады. Пластмасса ыдыстарға, әсіресе, көп балалы отбасылар құмар. Шыны ыдыстарды шақ келтірмейтін бала пластмассаны қалай ұрғыласа да, тоздыра алмасы белгілі. Есесіне, сол ыдыс, баланың денсаулығын тоздырады.
 Айтудың азы жоқ, десе де, қалтасы жұқалтаң халықты «қымбат ыдыс алмадың» деп тағы да айыптай алмайсың. Отандық ыдыс-аяқ өндірісі жолға қойылғанда, мұндай жағдай болмас та еді. Алайда цехтың шығарған ыдыс-аяқтарын базардан кезіктіре алмай жүрміз. Сатушылар отандық өнім іздегенге күле қарайды... Күлгеннен гөрі, жылаған орынды болар еді...

Біз сауалнама жүргізу арқылы ас үйде көбінесе алюминий, ЭМАЛЬДАНҒАН  шойын ыдыстарды және тоттанбайтын темірден жасалатын ыдыстарды қолданатынын анықтадық. Осыған байланысты ыдыстардың пайдасы мен зиянына тоқталып өттік.


intro: Буклет для учащихся 5 классов на 1 сентября содержит основное расписание предметов, учителей, работающих в этом классе, звонков, а так же адрес школы, телефоны директора и завучей, сотовый телефон классного руководителя, электронную почту школы, адрес школьного сайта и конечно же, пожелания учащимся.


extracted_text:
У каждого человека в нашей стране есть фамилия, имя и отчество. Так было
не всегда. В Древней Руси при рождении ребенок получал имя, при крещении
мог получить другое имя, а уже позднее у него появлялось прозвище.
Предлагаю вам выполнить задания с целью определения последовательности
правления первых русских князей и установления их прозвищ.
(интерактивная схема)
За всю историю человечества только трех правителей удостоили звания
Мудрый. Это византийский император Лев VI, французский король Карл V
и киевский князь Ярослав. Свое прозвище князь получил через пять веков
после смерти. Сначала его так назвали московские летописцы, а затем
русский
Карамзин.
Сын   Владимира   Крестителя,   великий   князь   Ярослав   Мудрый   –   первый
правитель
современники   назвали   царём.
 А что означает слово «мудрый»?  (ответы ребят) Справедливый, умный,
дальновидный.
  которого
Николай
  Руси,

историк

В одном слове  глубокая информация о человеке. В одной и той же ситуации
один человек становится героем, а другой трусом, один – Мудрым, другой –
Окаянным, каждый делает свой выбор. Сегодня мы будем говорить о выборе
Ярослава – сына Владимира. Народная мудрость назвала его Мудрым.
 Как вы думаете, почему?
 А что значит – Мудрый?
Сегодня на уроке нам предстоит выяснить, почему Ярослава прозвали
Мудрым и чему мы должны поучиться у него?
Итак, тема нашего сегодняшнего урока: «Расцвет Древнерусского государства
при Ярославе Мудром».
Сегодня на уроке вам нужно найти ответ на вопрос: почему расцвет Киевской
Руси приходится на правление Ярослава Мудрого?.
При Владимире государственная власть стала опираться не только на силу, но
и на веру. При Ярославе появляется первый свод законов Руси – «Русская
правда».
Почему в процессе развития государства возникает потребность в разработке
 и письменном оформлении законов?
Сегодня мы с вами поработаем с картиной Алексей Данилович
Кившенко (1851  1895) Чтение народу "Русской Правды" в присутствии
великого князя Ярослава. 1880
На какие части можно разбить эту картину. Назовите их.
Опишите первую группу. Какие эмоции выражают люди?
Как художник изобразил самого Ярослава мудрого?
Как вы думаете, почему «Русскую правду зачитывали вслух»?Что означает
присутствие на картине второй группы? (монахов). (говорит о том, что христианство и княжеская власть действовали вместе). Итогом принятия
христианства так же явилось развитие грамотности.
Посмотрите на третью группу. Какие эмоции испытывают люди, слыша текст
русской правды? (они удивлены, встревоженны и тд).
Правила:
1. В группе я должен уважать мнения другого человека
2. Перебивать, доказывать свою точку зрения
3. Активно работать над общей задачей
4. Сидеть без дела
5. Четко представлять результаты работы
Что бы редставить то, что чувствовали люди, изображенные на картине, нам
надо окунуться  ту самую атмосферу и прочитать текст Русской правды.
Делать мы это будем в группах. Но для начала я попрошу вас встать.
(ФИЗМИНУТКА)
Сейчас мы вспомним правила работы в группе. Если вы одобряете это
правило, то становитесь на носочки и голову тянете вверх. Если же вы это
правило не одобряете, покажите мне это  руки на груди сложили и помотали
головой из стороны в сторону.
Отлично! Мы с вами не только отдохнули, но и вспомнили правила
работы в группе.
Вывод. Отношения между разными группами настолько  усложнились, что
их потребовалось регулировать с помощью письменных законов. Законы
 сокращали сферу действия родоплеменных норм, регулировали споры
между людьми. Законодательство стало еще одной опорой государственной
власти.
Какое архитектурное сооружение изображено на картине? (Софийский
собор в Киеве)
Какие цвета использовал автор для изображения Софийского собора?
Вывод. Масштабное строительство было призвано поднять авторитет
государства, православной веры , княжеской власти. Уравнять Русь с
Византией, свидетельствовать о богатстве страны. Книгописание,
появление школ и библиотек способствовало культурному развитию Руси,
ее международному авторитету. При  Ярославе Мудром митрополитом
впервые стал русский монах Илларион, что подчеркивало могущество Руси
и равенство с Византией.
Может ли картина Кившенко быть источником исторической информации?
Какие вопросы у вас возникли к автору?
Как вы думаете, что хотел сказать автор своим потомкам? Итак, мы начинаем, но сначала я хочу нацелить вас на решение важной
задачи, к концу нашего урока вам предстоит ответить на вопрос: (6 слайд) «
Оправдывает ли князь Ярослав прозвище Мудрый?»  (проблемно-поисковое
задание)
Отрывок из «Повести временных лет»: «Владимир же был просвещен сам, и
сыновья его, и земля его. Было же у него 12 сыновей: Вышеслав, Изяслав,
Ярослав, Святополк, Всеволод, Святослав, Мстислав, Борис, Глеб, Станислав,
Позвизд, Судислав. И посадил Вышеслава в Новгороде, Изяслава в Полоцке, а
Святополка в Турове, а Ярослава в Ростове, Когда же умер старший Вышеслав
в Новгороде, посадил в нем Ярослава, а Бориса в Ростове, а Глеба в Муроме,
Святослава   в   Древлянской   земле,   Всеволода   во   Владимире,   Мстислава   в
Тмутаракани. И сказал Владимир: "Нехорошо, что мало городов около Киева".
И стал ставить города по Десне, и по Остру, и по Трубежу, и по Суле, и по
Стугне».
К схеме «Управление государством».
Высшая власть принадлежала великому князю – полноправному правителю
страны. Он издавал законы, был высшим судьей и главным защитником земли
Русской,   определял   внешнюю   политику.   Престол   после   смерти   князя
передавался по старшинству, т.е. князем мог стать брат или сын умершего,
если он оказывался старше своего дяди.
Князь опирался на дружину – мощную военную силу. Постепенно дружина
помимо воинским обязанностей подключилась к управлению государством.
В   крупнейшие   земли   (волости)   князь   отправлял   править   своих   сыновей   –
наместников.
В   городских   центрах   сохранялись   вечевые   традиции. На   вече   происходили
обсуждения   общих   дел   и   непосредственные   решения   насущных   вопросов   общественной,
политической и культурной жизни. В распоряжении веча находилось народное ополчение.
Причины принятия "Русской правды"
Введение христианства привело к замене языческих представлений на
преступление и наказание на христианские, что необходимо было
отметить в законодательном документе
Необходимость систематизировать все правовые документы, указы для
формирования законодательной системы на Руси.
1. Что изменил закон Ярослава, от чего он избавил жителей Руси?
2. На твой взгляд, для того времени закон Ярослава можно считатьмудрым?
3. Почему в современном мире мы не используем такой закон?
4. Микроитог:
5. Стремясь установить порядок в стране, Ярослав ввёл в действие первый письменный
свод законов – Русскую Правду. Согласно новому закону была отменена кровная
месть и введена система денежных штрафов. Этот документ укреплял власть князя и
государства. “Суд Ярослава”, основные идеи
которого были развиты его
сыновьями в сборнике законов
государства “Русская Правда”.
Учитель ставит вопросы перед
учащимися и сам отвечает,
разъясняет.
 Чьи интересы защищал сборник
законов?
Один ученик читает указанный учителем абзац,
остальные следят по учебнику.
Ставят дату на ленте времени.
По ходу чтения дают ответы на вопросы.
Самостоятельно находят ответ на третий вопрос.
Зачитывают или излагают своими словами.
Находят объяснение новых слов в учебнике.
Рассматривают иллюстрацию.
 Что нового о жизни Киевской Руси
мы узнаём из этого документа?
Слушают учителя. Рассматривают иллюстрации. Один
ученик читает вслух, остальные следят по тексту.
Перед чтением статей документа,
выписывает на доске незнакомые
слова, объясняет их
значение: закон, вира.
Работа с рассказом для
дополнительного чтения “Законы о
наследстве”.
Словарная работа – удел.
Демонстрация картины “Суд во
времена “Русской Правды””.
Учитель комментирует картину.
Во времена суда часто применяли
испытания огнём: обвиняемый
должен был взять в руки
раскалённое железо. Если ожог
был сильным, его считали
виновным.
Закон охранял собственность всех
свободных людей, позволял князю
держать в повиновении не только
крестьян, но и другие слои
населения.
Кратко проговорив изученный
материал, учитель подводит к
выводу.
Первичное закрепление нового
материала.
Ученики высказывают своё мнение.
Слушают вывод по теме.
 В какое время жил Ярослав Мудрый?
Что полезного сделал Ярослав
Мудрый? В случае затруднений
учитель помогает наводящими
вопросами.

 Как вы думаете, за какие дела
следует уважать Ярослава Мудрого?
Подведение итогов
Комментарии, объявление оценок за  Слушают Домашнее задание
Индивидуальное задание
работу
Сообщение домашнего задания:
прочитать текст учебника, ответить на
вопросы учебника.
Сообщение индивидуального задания:
прочитать указанные учителем
абзацы, дать ответ на третий вопрос
комментарии
учителя
Записывают
домашнее
задание
За всю историю Русского государства от древних лет до наших дней только
один правитель удостоился именования «Мудрый». За какие же деяния так почтил русский
народ сына князя Владимира — Ярослава?
Ярослав   Мудрый   известен   славными   делами.   При   нём   Русь   стала   одной   из
сильнейших держав мира. В жестокой сече он разбил печенегов, и с тех пор их было не
видать и не слыхать.
Был Ярослав и неутомимым строителем. В Киеве в честь победы над печенегами
был   возведён   красивейший   Софийский   собор,   построены   церкви   и   монастыри,   как
парадный въезд сооружены Золотые ворота. При князе Ярославе было положено начало
городам Ярославлю, Юрьеву и другим.
А ещё князь Ярослав Мудрый был великий книжник. Причём в отличие от своего
отца,  Владимира  Красное   Солнышко,  тоже  любившего  книги,   но  не  знавшего  грамоты,
Ярослав сам умел и читать, и писать, и за книгами проводил иногда дни и ночи напролёт.
Он устроил при Софийском соборе первую на Руси библиотеку и позаботился об открытии
училища, где обучалось 300 мальчиков. Князь очень хотел, чтобы все поняли, как велика
бывает   польза   от   учения   книжного.   «Чем   больше   будет   грамотных   людей   в   стране,
говорил князь,  тем лучше»
 Но главное, что оставил после себя Ярослав Мудрый, – это первый написанный закон,
первый судебник. Назывался он «Русская Правда». В летописи об этом рассказывается,
что, собрав и записав законы, Ярослав приказал: «По этой грамоте
Инсценировка
Разыграйте   сценку   «Суд   во   времена   «Русской   правды».   Боярин   обвиняет
ремесленника в краже скота. Свидетелей нет. Ремесленник отрицает свою вину. Боярин   требует   суда.   Познакомьтесь   с   отрывком   из   «Русской   правды»,
приведенным   в   учебнике.   Подумайте,   что   он   будет   просить   у   князя,   на   какую
компенсацию может рассчитывать
По   приглашению   учителя   князь   занимает   свое   место      трон,   боярин   и   ремесленник
становятся лицом к классу перед князем.

Боярин (приветствует князя поклоном головы):
 Зовут меня Судислав. Пришел я к тебе правды искать. Увели у меня со двора  корову.
Вот он  тать, Чурилогончар. Давно на мой скот зарился. Накажи обидчика, княже. Пусть
виру платит.

Ремесленник (кланяясь князю в пояс):
   Челом   бью,   великий   князь.   Напраслину   боярин   возводит.   Гончар      я,   своим   трудом
кормлюсь. Не уводил я коровы у Судислава.

Князь (говорит с достоинством):
 Видки  свидетели есть?

Боярин и ремесленник вместе:
 Нет.

Князь принимает решение. Читает соответствующую статью из «Русской правды»:
  По законам нашим…
«Владимир взорвал почву, просветив ее святым крещением; Ярослав, сын его,
посеял на этой почве семена книжного учения, а мы пожинаем плоды
просвещения»,  оценил роль Ярослава в русской истории наш самый
знаменитый летописец Нестор.
 Летописец, рассказывая о личности Ярослава не оставил нам описания его
внешности. Мы знаем только, что Ярослав был хромоног. Но о характере
человека лучше всего говорят его дела.
 Итак, сейчас, работая с учебником и историческими источниками, вы
определите основные деяния Ярослава Владимировича. Ярослав Мудрый
Петр Котельников
Не просто кличку «Мудрый» заслужить!
Не за одно великое деянье.
Достойно нужно жизнь свою прожить,
Да не нуждаясь в строгих покаяньях!
Прославился не силой и мечом…
Росла и строилась великая держава.
И враг ему суровый нипочем,
Заслуженною пользуется славой.
Глядит на Киев с завистью Европа,
Желает с князем породниться.
Дороги широченные и тропы
Ведут в его державную столицу

file_name: Правление Ярослава Мудрого.docx

intro:
За всю историю человечества только трех правителей удостоили звания Мудрый. Это византийский император Лев VI, французский король Карл V и киевский князь Ярослав. Свое прозвище князь получил через пять веков после смерти. Сначала его так назвали московские летописцы, а затем русский историк Николай Карамзин.
Сын Владимира Крестителя, великий князь Ярослав Мудрый – первый правитель Руси, которого современники назвали царём.
- А что означает слово «мудрый»?

title: Материалы к уроку истории "Правление Ярослава Мудрого"