file_name: Асыҡ дәрес М.Кәрим.docx

description:
Тема:  М. Кәрим – беҙҙең өйҙөң, беҙҙең илдең
йәме.
кеүек
   Башҡортостандың төҫ ташламаҫ
гәүһәрҙәре араһында тыуған ер
ҡуйынынан   урғылған   Ағиҙел
алсаҡ һәм моңло, Урал кеүек
олпат һәм уйсан, далаларыбыҙ
кеүек   киң   һулышлы   һәм
бәрәкәтле,
тамырлы
Бикбаев
тормоштоң   үҙе   кеүек   тәрән
Мостай Кәрим ижады бар.
                                       Рауил
Маҡсат:
1.   М.Кәримдең   тормошо   һәм   ижады   хаҡында   өҫтәлмә
  “Беҙҙең   өйҙөң   йәме”   повесының
мәғлүмәттәр   биреү,
йөкмәткеһен үҙләштереүҙәрен тикшереү.
2.   Уҡыусыларҙың   телмәрен,   ижади   фекерләү   ҡеүәһен
үҫтереү.
3.Яҙыусыға, уның әҫәрҙәренә, телебеҙгә, илебеҙгә ихтирам,
һөйөү тойғоһо тәрбиәләү.Әҫәр геройҙары образы аша балаларҙа
кешелек   сифаттары:ярҙамсыллыҡ,
  миһырбанлыҡ,туғанлыҡ
хистәре тәрбиәләү.
Йыһазлау: Башҡортостан картаһы, М. Кәримдең портреты,
китаптары   күргәҙмәһе,   компьютер,   проектор,   уҡыусыларҙың
әҫәрҙәргә ҡарата эшләгән һүрәттәр күргәҙмәһе.
Һаумыһығыҙ, уҡыусылар!
Ойоштороу мәле:

Бөгөнгө   дәресебеҙ   ғәҙәттәге   дәрес   түгел.   Дәрескә   беҙ
ҡунаҡтар   ҙа   саҡырҙыҡ.   Кластан   тыш   уҡыу   дәресебеҙҙә
бөйөк   әҙип,   шағир,  драматург   М.Кәрим   ижадына  байҡау
яһарбыҙ.Уның   әҫәрҙәре   аша   тормошҡа   ситтән   тороп
1

description:
сәйәхәт ҡылырбыҙ,   донъялыҡта булған етди мәсьәләләр
тураһында уйланып алырбыҙ.
Инеш:
Хәҙер М.Кәримдең үҙе башҡарыуында бер нисә шиғырын
тыңлап үтәйек. “Йәшәйһе бар, һаҡла үҙеңде,тиһең…”, «Уңдым»
…Күп нәмәнән уңдым,
Рәхмәт һеҙгә,
Хәйерле төн һеҙгә,үткәндәр!

Күп нәмәнән уңдым.
  Минән уңды микән бүтәндәр?
Эйе,бүтәндәр ҙә уңды халыҡ шағиры Мостай Кәримдән.
М. Кәрим үҙенә 50 йәш тулған көндәрҙә яҙылған“Уңдым”
исемле   шиғырында   тыуған   йылынан,   тыуған   айынан,   тыуған
тупрағынан,   кешеләрҙән,   дуҫтарынан,   көрәш   –   яуҙарынан
уңыуы тураһында һүҙ алып бара.
Эйе,уңдым

20     октябрь   –   милләтебеҙҙең   рухи   йондоҙо,   бөйөк   аҡыл
эйәһе,  халҡыбыҙҙың     яратҡан   улы,  Башҡортостандың  халыҡ
шағиры Мостай Кәримдең   тыуған көнө. Әгәр үҙе иҫән булһа,
уға 95 йәш   тулған булыр ине. Ләкин бына 9 йыл   инде был
көндө   беҙ   Мостайһыҙ   ҡаршылайбыҙ.   20   октябрҙә   бөйөк
шағирыбыҙҙы   хөрмәтләп     иҫкә   алабыҙ,   шиғри   гәүһәрҙәрен,
үлмәҫ   геройҙарын   хәтергә   төшөрәбеҙ,   фәһемле   һүҙҙәрен,
фекерҙәрен ҡабат тергеҙәбеҙ. Уның үлмәҫ рухы алдында баш
эйәбеҙ.
Бөтә   республикала   башҡорт   әҙәбиәте   аҡһаҡалы   Мостай
Кәримдең   тыуыуына   95   йыл   тулыу   айҡанлы   ҙур   әҙәби
байрамдар үтте.   Өфө ҡалаһының   Мостай Кәрим исемендәге
158-се   һанлы   башҡорт
  гимназияһы   ойошторған   «Мостай
уҡыуҙары»   әҙәби-ижади   конкурстарында   беҙҙең   клас
уҡыусылары   ла   әүҙем   ҡатнашып   һайлап   алыу   турын   үтеп
сертификаттар алдылар.

    Йосопова Алһыу  ҡыҙҙар менән  видеояҙмалы  шиғырҙар
конкурсында
  шиғырын
һөйләнеләр.Уларҙың   сығышын   беҙҙә   тыңлап   үтәйек.
( Сертификатты тапшырыу)
  ҡыҙҙар»
сигә

«Сигеү

Слайд 1
2

description:
Фәхруллина Гөлнарҙың М.Кәримдең “Беҙҙең өйҙөң йәме”
повесы
Буйынса яҙған иншаһы һайлап алыу турын үтеп сертификатҡа
лайыҡ булды.

М. Кәрим әҫәрҙәре бер нисә быуын башҡорт уҡыусыларының
рухи   хазинаһына   әйләнде.   Ул   башҡорт   әҙәбиәтенең   ил
күләмендәге авторитетын нығытты, уны бөтә донъя майҙанына
ҡыйыуыраҡ, ышаныслыраҡ алып сыҡты.
дәрәжәһендә йөрөй.

  Шағирҙың   ҡанатлы   һүҙҙәре   күптән   инде   мәҡәл
Мостай Кәримде юҡҡа ғына- “беҙҙең өйҙөң, беҙҙең илдең
йәме”,-тип   йөрөтмәйҙәр.Был   һүҙҙәрҙе   нисек   аңлауығыҙҙы   һеҙ
дәрес аҙағында әйтерһегеҙ.
Халыҡтағы   бөйөклөк   менән   тыйнаҡлыҡты,   ғорурлыҡ
менән   сабырлыҡты   күңеленә   туплаған   Мостай   Кәрим
тураһында Рауил Бикбаевтың әйткән һүҙҙәре дәресебеҙ девизы
итеп алынды. Әйҙәгеҙ уны күмәкләп уҡып сығайыҡ.
Слайд 2.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Р.Бикбаев заман менән
бергә   йәшәгән   М.Кәрим   ижадын   мәңге   йәшәр   Урал   тауҙары,
Ағиҙел   йылгаһы,далаларыбыҙ,   хатта,   тормоштоң   үҙе   менән
тиңләй.
Бөйөк   шағирыбыҙ   беҙҙең   Илеш   ерендә   лә   80-се   йылдар
башында булып, уны маҡтап, данлап «Илеш йыры» тигән шиғыр
яҙған.Әйҙәгеҙ   уны       Элвинаға   ҡушылып   эстән   генә   уҡып
сығайыҡ.
Слайд 3.
                                Илеш йыры.
Йәмле, матур,бай Илеш ерен йәннәт менән сагыштырған
шағир тормошо тураһында ниләр беләһегеҙ?
(Укыусылар яуабы)
      Яҙыусының тормош юлына байҡау яһайыҡ.
3

description:
Мостафа Сафа улы Кәримов 1919 йылдың 20 октябрендә
йәмле   Дим   йылғаһы   буйында   Ҡыҙҙар   тауы   итәгендә
урынлашҡан Шишмә районы Келәш ауылында тыуып үҫкән. Ул
атаһы кеүек йәштән эш һөйөргә, атта йөрөргә өйрәнә. Әсәһе
ҡойған йомаҡтар, һөйләгән әкиәттәр уның хыялын байытырға
ярҙам итә. Үҙенең ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас,
Өфө   рабфагына   уҡырға   инә.Һуңынан   Башҡорт   дәүләт
педагогия институтын тамамлай. 14 йәшендә 1-се шиғырын яҙа.
Был   шиғыр   «Беҙ   еңербеҙ»   тип   атала   һәм   С.   М.   Кировтың
үлеменән һуң яҙыла. Шиғырында М. Кәрим еңеүгә ынтыла һәм
үҙ ғүмерендә ҙур Еңеүҙәр яулай: тормошта ла, әҙәбиәттә лә,
яуҙа ла, тыуған халҡына хеҙмәт иткәндә лә.
Слайд 4.
  Ошондай   оло   шәхесте   беҙгә   бүләк   итеүсе   Мостафа
Кәримовтың әсәһе Вазифа инәйҙән: «100 йәшкә етеүҙең сере
ниҙә?»   -   тип   һорағас–   Илгә   килгән   ҡайғыларҙы   ил   менән
күтәрҙек, ә бына балаларым ҡайғыртыу түгел, ғәмләндермәне
лә, шулдыр сәбәбе», - тигән.
Слайд 5.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда ул институт тамамлап,
өйләнеп, Рауза ханым менән Йәрмәкәй районына эшкә, башҡорт
һәм   рус   телдәрен   уҡытырға   ебәрелә.   Ләкин   уға     уҡытырға
насип булмай, һуғыштың беренсе көнөнән үк фронтҡа китә. Ул
ҡыҫҡа   сроклы   хәрби   курстарҙа   уҡығас,     элемтә   бүлеге   һәм
артиллерия  дивизионы штабы начальнигы булып хеҙмәт итә.
Слайд 6.
Һуғыш   ваҡытында,   йәғни   1942   йылда,   фашист   снаряды
ярсығы уның комсомол билетын тишеп йөрәгенән бер нисә мм
ғына   ситтәрәк   үтә     (билет   хәҙер   муҙейҙа   һаҡлана.)   Бәхеткә
ҡаршы, үҙе госпиталдә дауаланып иҫән ҡала. Ә иптәше  Фомин
Владимир һәләк була. 12 йыл үткәс, йәғни 1955 йылда,М.Кәрим
«Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» тигән шиғырын яҙа.
Беҙгә был шиғырҙы ------------- һөйләп күрһәтер.
4

description:
Өсөнсө көн епшек ҡар яуа,
Өсөнсө көн тоташ, өсөнсө көн
Әрней минең иҫке бер яра.
Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа.
Тимер ярсыҡ яра төбөндә.
Тимер ярсыҡ йөрөй тәнемдә...
Икебеҙгә тейҙе бер юлы
Бер минаның ике ярсығы.
Береһе ҡалды сержант Фоминда,
Текә яр ситендә, ҡәберҙә,
Икенсеһе минең тәнемдә.
Ун ике йыл әрней шул яра,
Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа.
Ниндәй   генә   ауырлыҡтар   кисерһә   лә   М.Кәрим   үҙен
тормошта бик бәхетлеләрҙән һанай. Һуғышҡа киткәндә Илгиз
исемле улы тыуып ҡала. Һуғыштан иҫән ҡайтыуын ул:” Хоҙай
мине   йәлләгәндер,   уның   бит   ҡыҙы     Әлфиә   тыуырга   тейеш,
тигәндер”, - тип аңлата.
Слайд 7.
Мостай ағай тормошо һәм ижады буйынса тағы ниләр әйтә
алаһығыҙ?
Мостай Кәрим 86-сы йәшендә, 2005 йылдың 21 сентябрендә
вафат   була.
Заманыбыҙҙың   оло   шәхесе,   милләтебеҙҙең   ғорурлығы   М.
Кәрим һуңғы шиғырҙарының береһендә былай тип яҙа:
Китеп барһам, ҡан-ҡәрҙәштәр, һеҙгә
Нимә ҡалдырам, тип ҡаңғырам.
Түп-түңәрәк Ер ҡалдырам һеҙгә,
Сатнамаған Ҡояш ҡалдырам.
Янып торған ут ҡалдырам һеҙгә,
Ағын һыу ҡалдырып китәмен . . .
Эйе, Мостафа Сафа улы Ер, Ҡояш, ут, һыуҙан башҡа беҙгә
урғылып торған ижад шишмәһен ҡалдырып китте.
5

description:
М.Кәрим шиғырҙар яҙа. Ә шиғырҙары уның бик күп.Әллә
күпме китап булып баҫылып сыҡҡан. Шиғырҙары уның ябай ҙа,
шул   уҡ  ваҡытта  бөйөк  тә.   Кеше  күңеленә  үтеп   керә   белгән
Мостай ағай шиғырҙары менән. Уның шиғырҙарын ололар ҙа,
үҫмерҙәр ҙә, бәләкәстәр ҙә бик яратып уҡыйҙар.
Тағы   Мостай   ағай   яҙыусы   ла.   Ул   хикәйәләр,   повестар,
романдар яҙа.
Балалар өсөн “Оҙон – оҙаҡ баласаҡ”, “Ярлыҡау”, “Беҙҙең
өйҙөң йәме” һ.б. повестары үҙенсәлекле күренеш.

Мостай Кәрим – драматург, пьесалар яҙа.
Ул   –   публицист,   очерктар   яҙа.   Ысын   булған   хәл   –
ваҡиғалар,   кешеләр   тураһында   мәҡәләләре   гәзит-журнал
биттәрендә баҫылап сыға.
Мостай   ағай   яҙышыу   менән   генә   булмай,   ул   йәмәғәт
эштәрендә лә актив ҡатнашыусы кеше. Бик күп йылдар буйына
ул РСФСР – ҙың һәм БАССР –ҙың Юғар Советына депутат итеп
һайланыла.Ҡырҡ йылдан ашыу ул халыҡ өсөн арымай-талмай
эшләй.
Әйҙәгеҙ,
  уҡыусылар
 китаптар   күргәҙмәһе  менән
танышып үтәйек.
Уның 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китаптары,10-дан
ашыу пьессалары донъя күрә.
Слайд 8.
  Таҡта янында өҫтәлдә китаптар күргәҙмәһен һәм слайд
ҡарап әңгәмә ойоштороу)
Башҡорт халыҡ шағирҙары ”Дүрт моң”(1976 йыл)
”Мөхәббәттең дүрт миҙгеле”(1978 йыл)
6

description:
”Беҙҙең өйҙөң йәме”(1951,1953йыл)
Һайланма әҫәрҙәр(1951йыл)
”Оҙон-оҙаҡ бала саҡ”(1976,1981йыл)
”Заманалар”(1982йыл) һәм башҡалар
Күргәҙмәлә һәм слайдта бик күп китаптарын күрәбеҙ. Оло
әҙиптең   ҡайһы   ғына  китабын  алһаң   да,   йылдар   үтеү   менән
популярлығын   юғалтмай,   матурлыҡҡа,   изгелеккә   әйҙәп
йәшәүен дауам итә.
Донъяға,   кешеләргә   һөйөү,   хәстәрле   уй-тойғолар   әҙип
ижадының аҫылын тәшкил итә.
Слайд 9.
 “Республикабыҙҙың халыҡ шағиры әҙәбиәттең данын бөтә
ил,хатта   бөтә   донъя   киңлегенә   алып   сыҡты,халыҡ   күңеле
күгенең,оло   поэзияның   яҡты   йондоҙо   булып   балҡыны,”  –ти
уның хаҡында  Ғайса Хөсәйенов
Әйе,М. Кәрим  үҙенең ҡабатланмас әҫәрҙәре менән  бик күп
өйҙәргә, күңелдәргә үтеп ингән- яҡты йондоҙ. Тирә – яҡҡа нур
бөркөп   торған   йондоҙ   ул.   Ғайса   Хөсәйенов   юҡҡа   ғына   уны
“Милләтебеҙҙең   рухи   йондоҙо”   тип   атамаған.Кеше   күңелен
йылыта   ла,   күңелдәрҙе   күтәрә   лә   ала   уның   әҫәрҙәре.
Аҙашҡандарға юл   күрһәтеп  торған  йондоҙ ул   Мостафа  Сафа
улы Кәримов.
Халҡыбыҙҙың   оҫта   һүҙле,
  батырҙарҙы   данлаусы,
яҡшылыҡты   яҡлаусы,   яманлыҡты   фашлаусы   ил   ағабыҙға
күрһәткән  хеҙмәттәре  өсөн  Башҡортостандың  халыҡ  шағиры
тигән маҡтаулы исем бирелә.
Слайд 10.( Уҡыусылар уҡый)
М.   Кәрим   беҙҙең   замандың   иң   популяр,   иң   күренекле
әҙиптәренең   береһе,   аҡһаҡалы.   Уның   хеҙмәттәре   юғары
7

description:
баһалана.   Нисәнсе   йылда,   ниндәй   исемдәр   бирелгәнлеген
берәмләп уҡып сығарбыҙ.
була.
1963   –   «Башҡортостан   халыҡ   шағиры»   исеменә   лайыҡ
1967 – «С. Юлаев премияһы» бирелә.
1967 – «Станиславский» премияһына лайыҡ була.
1972 – «Рәсәйҙең дәүләт премияһы» бирелә.
1977   –   «Андерсен   исемендәге   бөтә   донъя   дипломы»на
лайыҡ була.
1984 – «Ленин премияһы» бирелә.
1999–«Шолохов   премияһы»,   «Өфө   ҡалаһының   почетлы
гражданины»исеменә лайыҡ булған әҙип.
Һаналып   үткән   исемдәр   генә   лә   яҙыусының   халыҡ
араһындағы абруйының бик юғары булыуын күрһәтә.
-
М.Кәрим шағир ҙа, яҙыусы ла, драматург та, публицист
та, йәмәғәт эшмәкәре лә тинек. Бына ошоларҙың барыһын да
бергә туплаһаҡ, ул бөйөк – Уҡытыусы. Үҙенең әҫәрҙәре менән
Мостай ағай беҙҙе  тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерә.Уның һәр бер
әҫәре яҡтылыҡ һәм нур менән һуғарылған. Һәр геройы ысын
тормоштан алынған.
Слайд 11.

Әйе,   ул     бөйөк   Уҡытыусы.   Алдан   күреүсе,алдан   белеүсе
әүлиә.Ул   бит   дуҫының   үлеме   тураһындағы   шиғырҙы   1938-се
йылда яҙа.Ә һуғышта был хәл ысынға тура килеп бер снаряд
ярсығы икеһенә лә тиеп дуҫы хәләк була.
 Бынан 35 йыл элек 1989 йылда «Башҡортостан пионеры»
журналында   «Асыҡ   дәрестәр»   конкурсы   үткәрелә.   М.Кәрим
«Асылыңа   тоғро   бул»   мәҡәләһе   өсөн   лауреат   була.   Унда
күтәрелгән   мәсьәләләр   бөгөн   дә   көн   үҙәгендә   тора.   Беҙгә
фәһем биреүсе мәҡәләнән бер өҙөк  менән танышып үтәйек.
8

description:
Слайд 12.(Уҡыусы уҡый)
«Асыҡ дәрес» тигәне, минеңсә, шулдыр: теләгәне инә
дәрескә,теләмәгәне   инмәй,   теләгәне   тыңлай,теләмәгәне
тыңламай. Әгәр шулай икән,ул дәресте мин илле йылдан ашыу
бирәм инде.Йәғни китаптар яҙам.Дәрт иткән кеше уларҙы уҡый
һәм ниндәйҙер фәһем ала,дәрт итмәгәндәр ҡағылып та
ҡарамай.Мин быға күнеккәнмен. Шуға күрә бөгөнгө асыҡ
дәресте   бөтәһе   лә   ишетер,тыңлар,күңел   һалыр,тип
өмөтләнмәйем.Күңел һалып тыңлағандарға –рәхмәт.
Минең   күҙәтеүемсә,   уҡыуында   ла,йәмәғәт   эшендә
лә,башҡа төрлө файҙалы һөнәрҙәрҙә лә ырата алмағандар
шикле саралар менән үҙҙәренә иғтибар иттерергә тырыша.
Улар бер кемгә лә, йәнәһе, баш бирмәй, директорҙы һанға
һуҡмай, уҡытыусылар менән телләшә, көсө еткәнде рәнйетә.
Әлбиттә, тәмәке тарта, һүгенә, хатта шарап эсә, ҡыҫҡаһы,
«егетлек» күрһәтә. Аҡты ҡаранан айырмағаныраҡ ҡыҙыҡайҙар
ошондай йүнһеҙҙәр араһынан  үҙенә «батыр» һайлай, йоҡараҡ
башлы кесерәк малайҙар, уларға оҡшарға тырышып, һүгенергә,
тәмәке тартырға, һуғышырға өйрәнә. Ә бит ғәрип ҡылыҡтар
менән үҙенә иғтибар яулау кешене кәмһетә, меҫкенәйтә. Ғәрип
кешене күреп, берәү ҙә һоҡланмай, бары уны ҡыҙғана ғына.
Намыҫ,тоғролоҡ, батырлыҡ, ихласлыҡ тураһында асыҡ
дәрестәрҙе һеҙ ҙә йышыраҡ үткәрһәгеҙ икән. Уҡытыусыларҙан
башҡа. Үҙегеҙ генә йыйылышып.Һис нәмәне үҙеңдән дә
,кешенән дә йәшермәй һөйләшеп,эс бушатыу намыҫты
таҙартып,күңелде елкендереп ҡала ул.Әммә үҙ-ара әйтелгән
тура һүҙҙәр өсөн үсләшеп,кенә ҡыуып йөрөүҙән, хәйләһеҙ
асылған   серҙәр   өсөн   бер-береңде   ирештереүҙән
булмаһын.Ундай хурлыҡҡа төшмәгеҙ.
                               «Башҡортостан пионеры»,1989 йыл,27
сентябрь
Әйе, ишетеүебеҙсә был мәҡәләнән алынған өҙөктә бөгөнгө
күренештәр   ҙә   яңғырай.Уҡытыусы   М.Кәрим   уҡыусыларын
нимәгә өндәй?
9

description:
(Уҡыусылар яуабы)
Үҙен насар яҡтан күрһәтеп ҡайбер уҡыусылар иптәштәре
эргәһендә
маҡтана, маһая. Йәнәһе ул бер кемдән дә ҡурыҡмай , бер кемгә
лә баш бирмәй.Бындай ғәҙәтле кешеләрҙе Мостай Кәрим ғәрип
холоҡло   кеше   ,үҙ-үҙен   кәмһетеп   мескен   хәлдә   күрһәтә   ти.
Кешеләр араһында ихтирамды яҡшы ғәҙәтлеләр генә яулауын
аңлата.
         Был яҙмаларҙы өйөгөҙгә алып ҡайтып тағы ла бер нисә
тапҡыр уҡып уйланырһығыҙ тип ышанам.

Ғаҙаптар,   күҙ   йәштәре,   ҡан   менән   яулап   алынған   был
тыныс тормоштоң ҡәҙерен белеп кенә йәшәргә кәрәк тә бит .
«Михнәттәргә кем дә түҙә, рәхәткә түҙеп ҡара»  тип йырҙарҙа
әйтелгәнсә,   кешеләргә   ниҙер   етмәй.   Украиналағы   ҡот   осҡос
хәлдәр бөтә донъяны тетрәндерә, нәфрәтләндерә. Үҙ иленең
йәмен   ,   ҡотон   ебәреп,   үҙ   кешеләрен   яҙалап   үлтергәндәрҙе
Мостай Кәрим күрһә, ни әйтер ине?

Слайд 13.
Уларҙы   фашистарға,йыртҡыстарға   тиңләүе   лә   бик   аҙ
.Бөйөк   еңеүҙең   70   йыллығын   ҡаршыларға   йыйынған,   иҫән
ҡалған   һуғыш   ветерандары   өсөн   был     ваҡиғаларҙың   нисек
тәьҫир   иткәнен   аңлатыуы   ла   мөмкин   түгел.Бөгөн   илебеҙ   үҙ
еренән ҡасырға мәжбүр булған Украина кешеләрен  йәшәр өсөн
йәнә үҙ ҡанаты аҫтына ала.
 М.Кәримдең ил яҙмышы, халыҡ яҙмышы өсөн борсолоуҙар
нәтижәһендә   яҙған   «Ҡурҡам»   шиғыры   айырыуса
тулҡынландыра,тәрән уйҙарға һала:
Ике күҙем тулы тыуған ерем,
Ике күҙем тулы тыуған күгем.
Ә шулай ҙа ҡурҡам, күҙҙәремдән
Ерем , күгем ҡапыл сайпылыр, тип,
Сайпылып ук улар түгелһәләр,
Был йыһанда бүтән ни ҡалыр, тип.
10

description:
Ерзең,   күктең  ҡәҙерен   белергә,   уны   күҙ   ҡараһындай
һаҡларға   саҡырыусы   бөйөк   шағирыбыҙ   Мостай   Кәримдең
«Беҙҙең өйҙөң йәме»
повесынан   өҙөк   менән   беҙ   4-се   класта   таныштыҡ.   Мин
һеҙгә   был   әҫәрҙе   тулыһынса   уҡып   килергә   ҡушҡан   инем.
Күбегеҙ   уны   уҡып   сыҡты.   Хәҙер   уның   йөкмәткеһе   буйынса
һөйләшеп алырбыҙ.
(Уҡыусылар сығышы)
Һайланма уҡыуҙар һәм повестың йөкмәткеһе буйынса
әңгәмә.
1.Йәмилдең өләсәһе һөйләгән әкиәт нимә тураһында?
(Яуыҙлыҡты һәрваҡыт яҡшылыҡ еңә)
2. Хикәйә кем исеменән һөйләнелә һәм ни өсөн?
(Бала   теле   менән   һөйләнелгәс   әҫәр   ҡыҙыҡлы   ла   ,
мауҡтырғыс та, аңлайышлы ла, уҡырға ла еңел )
3.Йәмил
ала?
(шатланып,яратып,ысын туғаны итеп уны ҡабул итә,иң матур
бәбкәгә лә, иң матур алмағасҡа ла уның исемен ҡуша).
  Оксананы
  ҡаршы
нисек
  4.Ауыл   кешеләре   Украина   ҡыҙына   ниндәй   мөнәсәбәттә
булған?
(Уны   бөтә   ауыл   менән   яраталар,бүләктәр   бирәләр,
ҡаршыларға ла ,оҙатырға ла киләләр)
5.   Йәмилдең  атаһы   Оксананы  нисек  таба  ?  Ошо   урынды
табып уҡырға. (75-се бит,4 абзац )
5.Кешеләрҙе   тел,   байлыҡ   түгел,   ә   йөрәк   берләштерә,
туғанлаштыра, тип кем әйткән? (Мансур ағай)
6.Петро ағай менән Йәмилдең атаһы нисек яҡынлашҡан?
(Уларҙы уртаҡ ҡайғы берләштерә. Башҡорт кешеһе Оксана
яҙмышына   битараф   ҡалмай,уны   балалар   йортонда   ла
11

description:
ҡалдырмай,ә   үҙ   ғаиләһенә   алып   тәрбиәләй,мейестәге   күмер
менән стенаға адресын да яҙып ҡалдыра)
7.Оксананы оҙатҡанда Көнбиҡә әсәй ниндәй һүҙҙәр әйтеп
(Үҙ ояһына осоп китте…ҡошсоғом минең, шатлығым минең
ҡала
-тип)
  8. Атаһы әйткән һүҙҙәрҙе табып уҡығыҙ (Ҡыҙыбыҙ ғүмер
буйы   беҙҙең   өйөбөҙҙөң   йәме   булып   ҡалыр.   Хәҙер   беҙҙең
бөтәбеҙҙең дә ике ояһы буласаҡ- ти.
 Повестың «Беҙҙең өйҙөң йәме» тип аталыуы ла ошо һүҙҙәр
менән бәйләнгән.
Уҡыусылар,   һеҙ   был   әҫәрҙең   дауамы   булыуын   теләр
инегеҙме?Һәм уның нисек булыуын теләр инегеҙ? (Уҡыусылар
яуабы)
Туймазы районы Бишҡурай мәктәбенең 8-се синыф уҡыусыһы
Рәмилә Сәғүтдинова -һәләтле ҡыҙ. Ул Был әҫәрҙең дауамын
яҙған. Ошо эше менән "Мин һәм Мостай Кәрим" республика
бәйгеһендә I урын яулаған.Уның  «Ҡан-кәрҙәштәр» тигән
хикәйәһе  «Йәншишмә» гәзитендә басылып сыҡты. Мин һеҙгә
уны уҡырга биргән инем.Йәмил менән Оксана 70 йыл үткәс
тағы ла ниндәй шарттарҙа күрешәләр?
(уҡыусылар яуабы )
Уҡыусылыр,   дәрестә   беҙ   М.Кәримдең   Оксана   исемле
Украина   ҡыҙының   ябай   башҡорт   өйөндә   икенсе   ғайләһен
табыуы   тураһында   һөйләштек.   Ә   бөгөнгө   көндә
  илебеҙ
ошондай яҙмышлы меңәрләгән кешене үҙенә һыйындырҙы. Ә
бит һәр кемгә үҙ иле ғәзиз һәм ҡәҙерле.
.
Ваҡыты етеп яҡты донъя менән хушлашҡас та һағынып
иҫкә алырлыҡ яҡты эҙ ҡалдырһын ине.
Дәресте йомғаҡлау.
12

description:
Слайд 14.
Мостай Кәримдең исеме лә мәңгеләште.
Мостай   Кәрим...   беҙҙең   һәр   беребеҙ,   Башҡортостанда
йәшәүсе   һәр кем өсөн иң изге, ҡәҙерле исем. Сөнки ул әҙип
кенә   түгел,   милләт   улы,   милләт   һаҡсыһы,   милләт   яҡсыһы.
Үҙенең   ижады   менән
халҡын,
Башҡортостаныбыҙҙы   юғары   бейеклектәргә   күтәрә.   Уның
китаптары башҡорт, урыҫ телендә генә түгел, сит телдәрҙә лә
күпләп нәшер ителде һәм уҡыусыларҙың һөйөүен яуланы. Шуға
ла   уны   “беҙҙең   өйҙөң,   беҙҙең   илдең   йәме”   тип   ғорурланып
әйтергә хаҡыбыҙ бар.
ул   башҡорт

Слайд 15.
Уның  исемен   Башҡортостан   республикаhының  Милли
Йәштәр театры йөрөтә. Шулай уҡ  Өфөләге бер урамға Мостай
Кәрим исеме бирелгән
 Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримгә
һәйкәл   асылды.   Күп   һынлы   композиция   Киров   урамы
башындағы яңыртылған скверҙа, Профсоюздар йорто алдында
ҡуйылған. Һәйкәлде уратып алған территория биш фонтан һәм
һуҡмаҡ юлдар менән төҙөкләндерелгән.
— Андрей Ковальчук яҙыусыға ғына түгел, уның ижадына
һәйкәл   эшләгән.
 М.Кәримдең   тормошо,   ижады   өлгөһөндә
кешенең йәшәү мәғәнәһен,аҫылын аңлайһың. Ул үҙенең ижад
ғүмерендә тыуған иле өсөн утҡа ингән, уны фронтта һаҡлаған.
Шағир өсөн иң изге төшөнсәләр- халыҡ, хаҡлыҡ, Ватан булып
ҡалған.
Дәресте   М.Кәрим   көндәлегенән   алынған   шиғыр   менән
тамамлайһым килә:
Ошо донъяға юлыҡтым
Юрамал,уйнап ҡына.
Тәңре әйтте «Ҡәҙерен бел,
Һин бында ҡунаҡ ҡына»
13

description:
-Ҡунаҡ булғас тыйнаҡ итеп йәшәй белергә лә кәрәк!
  Өй эше: Һуңғы шиғырҙы эпиграф итеп алып Украинаға
һуғышты туҡтатыуҙарын һорап хат яҙып килергә.
    Ә хәҙер     «Һаумы, тиҙәр гөлдәр»  йыры менән дәресте
тамамларбыҙ.
Ауылымдың туғайҙары аша
Алыҫтарҙан ҡайтып киләмен,
Шишмәләргә ятып һыуҙар эсәм
Һәм эйелеп өҙәм еләген.
                                         Гөлдәр миңә:”Һаумы, һаумы! –
тиҙәр,
Алдарыма хуш еҫ сәсәләр.
Бик һағындым, һеҙҙе, бик һағындым,
Үҙ еремдә үҫкән сәскәләр.
14

intro:
Башҡортостандың төҫ ташламаҫ
гәүһәрҙәре араһында тыуған ер
ҡуйынынан урғылған Ағиҙел кеүек
алсаҡ һәм моңло, Урал кеүек
олпат һәм уйсан, далаларыбыҙ
кеүек киң һулышлы һәм бәрәкәтле,
тормоштоң үҙе кеүек тәрән тамырлы
Мостай Кәрим ижады бар.
                                       Рауил Бикбаев


extracted_text:
Тема:  М. Кәрим – беҙҙең өйҙөң, беҙҙең илдең
йәме.
кеүек
   Башҡортостандың төҫ ташламаҫ
гәүһәрҙәре араһында тыуған ер
ҡуйынынан   урғылған   Ағиҙел
алсаҡ һәм моңло, Урал кеүек
олпат һәм уйсан, далаларыбыҙ
кеүек   киң   һулышлы   һәм
бәрәкәтле,
тамырлы
Бикбаев
тормоштоң   үҙе   кеүек   тәрән
Мостай Кәрим ижады бар.
                                       Рауил
Маҡсат:
1.   М.Кәримдең   тормошо   һәм   ижады   хаҡында   өҫтәлмә
  “Беҙҙең   өйҙөң   йәме”   повесының
мәғлүмәттәр   биреү,
йөкмәткеһен үҙләштереүҙәрен тикшереү.
2.   Уҡыусыларҙың   телмәрен,   ижади   фекерләү   ҡеүәһен
үҫтереү.
3.Яҙыусыға, уның әҫәрҙәренә, телебеҙгә, илебеҙгә ихтирам,
һөйөү тойғоһо тәрбиәләү.Әҫәр геройҙары образы аша балаларҙа
кешелек   сифаттары:ярҙамсыллыҡ,
  миһырбанлыҡ,туғанлыҡ
хистәре тәрбиәләү.
Йыһазлау: Башҡортостан картаһы, М. Кәримдең портреты,
китаптары   күргәҙмәһе,   компьютер,   проектор,   уҡыусыларҙың
әҫәрҙәргә ҡарата эшләгән һүрәттәр күргәҙмәһе.
Һаумыһығыҙ, уҡыусылар!
Ойоштороу мәле:

Бөгөнгө   дәресебеҙ   ғәҙәттәге   дәрес   түгел.   Дәрескә   беҙ
ҡунаҡтар   ҙа   саҡырҙыҡ.   Кластан   тыш   уҡыу   дәресебеҙҙә
бөйөк   әҙип,   шағир,  драматург   М.Кәрим   ижадына  байҡау
яһарбыҙ.Уның   әҫәрҙәре   аша   тормошҡа   ситтән   тороп
1 сәйәхәт ҡылырбыҙ,   донъялыҡта булған етди мәсьәләләр
тураһында уйланып алырбыҙ.
Инеш:
Хәҙер М.Кәримдең үҙе башҡарыуында бер нисә шиғырын
тыңлап үтәйек. “Йәшәйһе бар, һаҡла үҙеңде,тиһең…”, «Уңдым»
…Күп нәмәнән уңдым,
Рәхмәт һеҙгә,
Хәйерле төн һеҙгә,үткәндәр!

Күп нәмәнән уңдым.
  Минән уңды микән бүтәндәр?
Эйе,бүтәндәр ҙә уңды халыҡ шағиры Мостай Кәримдән.
М. Кәрим үҙенә 50 йәш тулған көндәрҙә яҙылған“Уңдым”
исемле   шиғырында   тыуған   йылынан,   тыуған   айынан,   тыуған
тупрағынан,   кешеләрҙән,   дуҫтарынан,   көрәш   –   яуҙарынан
уңыуы тураһында һүҙ алып бара.
Эйе,уңдым

20     октябрь   –   милләтебеҙҙең   рухи   йондоҙо,   бөйөк   аҡыл
эйәһе,  халҡыбыҙҙың     яратҡан   улы,  Башҡортостандың  халыҡ
шағиры Мостай Кәримдең   тыуған көнө. Әгәр үҙе иҫән булһа,
уға 95 йәш   тулған булыр ине. Ләкин бына 9 йыл   инде был
көндө   беҙ   Мостайһыҙ   ҡаршылайбыҙ.   20   октябрҙә   бөйөк
шағирыбыҙҙы   хөрмәтләп     иҫкә   алабыҙ,   шиғри   гәүһәрҙәрен,
үлмәҫ   геройҙарын   хәтергә   төшөрәбеҙ,   фәһемле   һүҙҙәрен,
фекерҙәрен ҡабат тергеҙәбеҙ. Уның үлмәҫ рухы алдында баш
эйәбеҙ.
Бөтә   республикала   башҡорт   әҙәбиәте   аҡһаҡалы   Мостай
Кәримдең   тыуыуына   95   йыл   тулыу   айҡанлы   ҙур   әҙәби
байрамдар үтте.   Өфө ҡалаһының   Мостай Кәрим исемендәге
158-се   һанлы   башҡорт
  гимназияһы   ойошторған   «Мостай
уҡыуҙары»   әҙәби-ижади   конкурстарында   беҙҙең   клас
уҡыусылары   ла   әүҙем   ҡатнашып   һайлап   алыу   турын   үтеп
сертификаттар алдылар.

    Йосопова Алһыу  ҡыҙҙар менән  видеояҙмалы  шиғырҙар
конкурсында
  шиғырын
һөйләнеләр.Уларҙың   сығышын   беҙҙә   тыңлап   үтәйек.
( Сертификатты тапшырыу)
  ҡыҙҙар»
сигә

«Сигеү

Слайд 1
2 Фәхруллина Гөлнарҙың М.Кәримдең “Беҙҙең өйҙөң йәме”
повесы
Буйынса яҙған иншаһы һайлап алыу турын үтеп сертификатҡа
лайыҡ булды.

М. Кәрим әҫәрҙәре бер нисә быуын башҡорт уҡыусыларының
рухи   хазинаһына   әйләнде.   Ул   башҡорт   әҙәбиәтенең   ил
күләмендәге авторитетын нығытты, уны бөтә донъя майҙанына
ҡыйыуыраҡ, ышаныслыраҡ алып сыҡты.
дәрәжәһендә йөрөй.

  Шағирҙың   ҡанатлы   һүҙҙәре   күптән   инде   мәҡәл
Мостай Кәримде юҡҡа ғына- “беҙҙең өйҙөң, беҙҙең илдең
йәме”,-тип   йөрөтмәйҙәр.Был   һүҙҙәрҙе   нисек   аңлауығыҙҙы   һеҙ
дәрес аҙағында әйтерһегеҙ.
Халыҡтағы   бөйөклөк   менән   тыйнаҡлыҡты,   ғорурлыҡ
менән   сабырлыҡты   күңеленә   туплаған   Мостай   Кәрим
тураһында Рауил Бикбаевтың әйткән һүҙҙәре дәресебеҙ девизы
итеп алынды. Әйҙәгеҙ уны күмәкләп уҡып сығайыҡ.
Слайд 2.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Р.Бикбаев заман менән
бергә   йәшәгән   М.Кәрим   ижадын   мәңге   йәшәр   Урал   тауҙары,
Ағиҙел   йылгаһы,далаларыбыҙ,   хатта,   тормоштоң   үҙе   менән
тиңләй.
Бөйөк   шағирыбыҙ   беҙҙең   Илеш   ерендә   лә   80-се   йылдар
башында булып, уны маҡтап, данлап «Илеш йыры» тигән шиғыр
яҙған.Әйҙәгеҙ   уны       Элвинаға   ҡушылып   эстән   генә   уҡып
сығайыҡ.
Слайд 3.
                                Илеш йыры.
Йәмле, матур,бай Илеш ерен йәннәт менән сагыштырған
шағир тормошо тураһында ниләр беләһегеҙ?
(Укыусылар яуабы)
      Яҙыусының тормош юлына байҡау яһайыҡ.
3 Мостафа Сафа улы Кәримов 1919 йылдың 20 октябрендә
йәмле   Дим   йылғаһы   буйында   Ҡыҙҙар   тауы   итәгендә
урынлашҡан Шишмә районы Келәш ауылында тыуып үҫкән. Ул
атаһы кеүек йәштән эш һөйөргә, атта йөрөргә өйрәнә. Әсәһе
ҡойған йомаҡтар, һөйләгән әкиәттәр уның хыялын байытырға
ярҙам итә. Үҙенең ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас,
Өфө   рабфагына   уҡырға   инә.Һуңынан   Башҡорт   дәүләт
педагогия институтын тамамлай. 14 йәшендә 1-се шиғырын яҙа.
Был   шиғыр   «Беҙ   еңербеҙ»   тип   атала   һәм   С.   М.   Кировтың
үлеменән һуң яҙыла. Шиғырында М. Кәрим еңеүгә ынтыла һәм
үҙ ғүмерендә ҙур Еңеүҙәр яулай: тормошта ла, әҙәбиәттә лә,
яуҙа ла, тыуған халҡына хеҙмәт иткәндә лә.
Слайд 4.
  Ошондай   оло   шәхесте   беҙгә   бүләк   итеүсе   Мостафа
Кәримовтың әсәһе Вазифа инәйҙән: «100 йәшкә етеүҙең сере
ниҙә?»   -   тип   һорағас–   Илгә   килгән   ҡайғыларҙы   ил   менән
күтәрҙек, ә бына балаларым ҡайғыртыу түгел, ғәмләндермәне
лә, шулдыр сәбәбе», - тигән.
Слайд 5.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда ул институт тамамлап,
өйләнеп, Рауза ханым менән Йәрмәкәй районына эшкә, башҡорт
һәм   рус   телдәрен   уҡытырға   ебәрелә.   Ләкин   уға     уҡытырға
насип булмай, һуғыштың беренсе көнөнән үк фронтҡа китә. Ул
ҡыҫҡа   сроклы   хәрби   курстарҙа   уҡығас,     элемтә   бүлеге   һәм
артиллерия  дивизионы штабы начальнигы булып хеҙмәт итә.
Слайд 6.
Һуғыш   ваҡытында,   йәғни   1942   йылда,   фашист   снаряды
ярсығы уның комсомол билетын тишеп йөрәгенән бер нисә мм
ғына   ситтәрәк   үтә     (билет   хәҙер   муҙейҙа   һаҡлана.)   Бәхеткә
ҡаршы, үҙе госпиталдә дауаланып иҫән ҡала. Ә иптәше  Фомин
Владимир һәләк була. 12 йыл үткәс, йәғни 1955 йылда,М.Кәрим
«Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа» тигән шиғырын яҙа.
Беҙгә был шиғырҙы ------------- һөйләп күрһәтер.
4 Өсөнсө көн епшек ҡар яуа,
Өсөнсө көн тоташ, өсөнсө көн
Әрней минең иҫке бер яра.
Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа.
Тимер ярсыҡ яра төбөндә.
Тимер ярсыҡ йөрөй тәнемдә...
Икебеҙгә тейҙе бер юлы
Бер минаның ике ярсығы.
Береһе ҡалды сержант Фоминда,
Текә яр ситендә, ҡәберҙә,
Икенсеһе минең тәнемдә.
Ун ике йыл әрней шул яра,
Өсөнсө көн тоташ ҡар яуа.
Ниндәй   генә   ауырлыҡтар   кисерһә   лә   М.Кәрим   үҙен
тормошта бик бәхетлеләрҙән һанай. Һуғышҡа киткәндә Илгиз
исемле улы тыуып ҡала. Һуғыштан иҫән ҡайтыуын ул:” Хоҙай
мине   йәлләгәндер,   уның   бит   ҡыҙы     Әлфиә   тыуырга   тейеш,
тигәндер”, - тип аңлата.
Слайд 7.
Мостай ағай тормошо һәм ижады буйынса тағы ниләр әйтә
алаһығыҙ?
Мостай Кәрим 86-сы йәшендә, 2005 йылдың 21 сентябрендә
вафат   була.
Заманыбыҙҙың   оло   шәхесе,   милләтебеҙҙең   ғорурлығы   М.
Кәрим һуңғы шиғырҙарының береһендә былай тип яҙа:
Китеп барһам, ҡан-ҡәрҙәштәр, һеҙгә
Нимә ҡалдырам, тип ҡаңғырам.
Түп-түңәрәк Ер ҡалдырам һеҙгә,
Сатнамаған Ҡояш ҡалдырам.
Янып торған ут ҡалдырам һеҙгә,
Ағын һыу ҡалдырып китәмен . . .
Эйе, Мостафа Сафа улы Ер, Ҡояш, ут, һыуҙан башҡа беҙгә
урғылып торған ижад шишмәһен ҡалдырып китте.
5 М.Кәрим шиғырҙар яҙа. Ә шиғырҙары уның бик күп.Әллә
күпме китап булып баҫылып сыҡҡан. Шиғырҙары уның ябай ҙа,
шул   уҡ  ваҡытта  бөйөк  тә.   Кеше  күңеленә  үтеп   керә   белгән
Мостай ағай шиғырҙары менән. Уның шиғырҙарын ололар ҙа,
үҫмерҙәр ҙә, бәләкәстәр ҙә бик яратып уҡыйҙар.
Тағы   Мостай   ағай   яҙыусы   ла.   Ул   хикәйәләр,   повестар,
романдар яҙа.
Балалар өсөн “Оҙон – оҙаҡ баласаҡ”, “Ярлыҡау”, “Беҙҙең
өйҙөң йәме” һ.б. повестары үҙенсәлекле күренеш.

Мостай Кәрим – драматург, пьесалар яҙа.
Ул   –   публицист,   очерктар   яҙа.   Ысын   булған   хәл   –
ваҡиғалар,   кешеләр   тураһында   мәҡәләләре   гәзит-журнал
биттәрендә баҫылап сыға.
Мостай   ағай   яҙышыу   менән   генә   булмай,   ул   йәмәғәт
эштәрендә лә актив ҡатнашыусы кеше. Бик күп йылдар буйына
ул РСФСР – ҙың һәм БАССР –ҙың Юғар Советына депутат итеп
һайланыла.Ҡырҡ йылдан ашыу ул халыҡ өсөн арымай-талмай
эшләй.
Әйҙәгеҙ,
  уҡыусылар
 китаптар   күргәҙмәһе  менән
танышып үтәйек.
Уның 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китаптары,10-дан
ашыу пьессалары донъя күрә.
Слайд 8.
  Таҡта янында өҫтәлдә китаптар күргәҙмәһен һәм слайд
ҡарап әңгәмә ойоштороу)
Башҡорт халыҡ шағирҙары ”Дүрт моң”(1976 йыл)
”Мөхәббәттең дүрт миҙгеле”(1978 йыл)
6 ”Беҙҙең өйҙөң йәме”(1951,1953йыл)
Һайланма әҫәрҙәр(1951йыл)
”Оҙон-оҙаҡ бала саҡ”(1976,1981йыл)
”Заманалар”(1982йыл) һәм башҡалар
Күргәҙмәлә һәм слайдта бик күп китаптарын күрәбеҙ. Оло
әҙиптең   ҡайһы   ғына  китабын  алһаң   да,   йылдар   үтеү   менән
популярлығын   юғалтмай,   матурлыҡҡа,   изгелеккә   әйҙәп
йәшәүен дауам итә.
Донъяға,   кешеләргә   һөйөү,   хәстәрле   уй-тойғолар   әҙип
ижадының аҫылын тәшкил итә.
Слайд 9.
 “Республикабыҙҙың халыҡ шағиры әҙәбиәттең данын бөтә
ил,хатта   бөтә   донъя   киңлегенә   алып   сыҡты,халыҡ   күңеле
күгенең,оло   поэзияның   яҡты   йондоҙо   булып   балҡыны,”  –ти
уның хаҡында  Ғайса Хөсәйенов
Әйе,М. Кәрим  үҙенең ҡабатланмас әҫәрҙәре менән  бик күп
өйҙәргә, күңелдәргә үтеп ингән- яҡты йондоҙ. Тирә – яҡҡа нур
бөркөп   торған   йондоҙ   ул.   Ғайса   Хөсәйенов   юҡҡа   ғына   уны
“Милләтебеҙҙең   рухи   йондоҙо”   тип   атамаған.Кеше   күңелен
йылыта   ла,   күңелдәрҙе   күтәрә   лә   ала   уның   әҫәрҙәре.
Аҙашҡандарға юл   күрһәтеп  торған  йондоҙ ул   Мостафа  Сафа
улы Кәримов.
Халҡыбыҙҙың   оҫта   һүҙле,
  батырҙарҙы   данлаусы,
яҡшылыҡты   яҡлаусы,   яманлыҡты   фашлаусы   ил   ағабыҙға
күрһәткән  хеҙмәттәре  өсөн  Башҡортостандың  халыҡ  шағиры
тигән маҡтаулы исем бирелә.
Слайд 10.( Уҡыусылар уҡый)
М.   Кәрим   беҙҙең   замандың   иң   популяр,   иң   күренекле
әҙиптәренең   береһе,   аҡһаҡалы.   Уның   хеҙмәттәре   юғары
7 баһалана.   Нисәнсе   йылда,   ниндәй   исемдәр   бирелгәнлеген
берәмләп уҡып сығарбыҙ.
була.
1963   –   «Башҡортостан   халыҡ   шағиры»   исеменә   лайыҡ
1967 – «С. Юлаев премияһы» бирелә.
1967 – «Станиславский» премияһына лайыҡ була.
1972 – «Рәсәйҙең дәүләт премияһы» бирелә.
1977   –   «Андерсен   исемендәге   бөтә   донъя   дипломы»на
лайыҡ була.
1984 – «Ленин премияһы» бирелә.
1999–«Шолохов   премияһы»,   «Өфө   ҡалаһының   почетлы
гражданины»исеменә лайыҡ булған әҙип.
Һаналып   үткән   исемдәр   генә   лә   яҙыусының   халыҡ
араһындағы абруйының бик юғары булыуын күрһәтә.
-
М.Кәрим шағир ҙа, яҙыусы ла, драматург та, публицист
та, йәмәғәт эшмәкәре лә тинек. Бына ошоларҙың барыһын да
бергә туплаһаҡ, ул бөйөк – Уҡытыусы. Үҙенең әҫәрҙәре менән
Мостай ағай беҙҙе  тәрбиәләүгә ҙур өлөш индерә.Уның һәр бер
әҫәре яҡтылыҡ һәм нур менән һуғарылған. Һәр геройы ысын
тормоштан алынған.
Слайд 11.

Әйе,   ул     бөйөк   Уҡытыусы.   Алдан   күреүсе,алдан   белеүсе
әүлиә.Ул   бит   дуҫының   үлеме   тураһындағы   шиғырҙы   1938-се
йылда яҙа.Ә һуғышта был хәл ысынға тура килеп бер снаряд
ярсығы икеһенә лә тиеп дуҫы хәләк була.
 Бынан 35 йыл элек 1989 йылда «Башҡортостан пионеры»
журналында   «Асыҡ   дәрестәр»   конкурсы   үткәрелә.   М.Кәрим
«Асылыңа   тоғро   бул»   мәҡәләһе   өсөн   лауреат   була.   Унда
күтәрелгән   мәсьәләләр   бөгөн   дә   көн   үҙәгендә   тора.   Беҙгә
фәһем биреүсе мәҡәләнән бер өҙөк  менән танышып үтәйек.
8 Слайд 12.(Уҡыусы уҡый)
«Асыҡ дәрес» тигәне, минеңсә, шулдыр: теләгәне инә
дәрескә,теләмәгәне   инмәй,   теләгәне   тыңлай,теләмәгәне
тыңламай. Әгәр шулай икән,ул дәресте мин илле йылдан ашыу
бирәм инде.Йәғни китаптар яҙам.Дәрт иткән кеше уларҙы уҡый
һәм ниндәйҙер фәһем ала,дәрт итмәгәндәр ҡағылып та
ҡарамай.Мин быға күнеккәнмен. Шуға күрә бөгөнгө асыҡ
дәресте   бөтәһе   лә   ишетер,тыңлар,күңел   һалыр,тип
өмөтләнмәйем.Күңел һалып тыңлағандарға –рәхмәт.
Минең   күҙәтеүемсә,   уҡыуында   ла,йәмәғәт   эшендә
лә,башҡа төрлө файҙалы һөнәрҙәрҙә лә ырата алмағандар
шикле саралар менән үҙҙәренә иғтибар иттерергә тырыша.
Улар бер кемгә лә, йәнәһе, баш бирмәй, директорҙы һанға
һуҡмай, уҡытыусылар менән телләшә, көсө еткәнде рәнйетә.
Әлбиттә, тәмәке тарта, һүгенә, хатта шарап эсә, ҡыҫҡаһы,
«егетлек» күрһәтә. Аҡты ҡаранан айырмағаныраҡ ҡыҙыҡайҙар
ошондай йүнһеҙҙәр араһынан  үҙенә «батыр» һайлай, йоҡараҡ
башлы кесерәк малайҙар, уларға оҡшарға тырышып, һүгенергә,
тәмәке тартырға, һуғышырға өйрәнә. Ә бит ғәрип ҡылыҡтар
менән үҙенә иғтибар яулау кешене кәмһетә, меҫкенәйтә. Ғәрип
кешене күреп, берәү ҙә һоҡланмай, бары уны ҡыҙғана ғына.
Намыҫ,тоғролоҡ, батырлыҡ, ихласлыҡ тураһында асыҡ
дәрестәрҙе һеҙ ҙә йышыраҡ үткәрһәгеҙ икән. Уҡытыусыларҙан
башҡа. Үҙегеҙ генә йыйылышып.Һис нәмәне үҙеңдән дә
,кешенән дә йәшермәй һөйләшеп,эс бушатыу намыҫты
таҙартып,күңелде елкендереп ҡала ул.Әммә үҙ-ара әйтелгән
тура һүҙҙәр өсөн үсләшеп,кенә ҡыуып йөрөүҙән, хәйләһеҙ
асылған   серҙәр   өсөн   бер-береңде   ирештереүҙән
булмаһын.Ундай хурлыҡҡа төшмәгеҙ.
                               «Башҡортостан пионеры»,1989 йыл,27
сентябрь
Әйе, ишетеүебеҙсә был мәҡәләнән алынған өҙөктә бөгөнгө
күренештәр   ҙә   яңғырай.Уҡытыусы   М.Кәрим   уҡыусыларын
нимәгә өндәй?
9 (Уҡыусылар яуабы)
Үҙен насар яҡтан күрһәтеп ҡайбер уҡыусылар иптәштәре
эргәһендә
маҡтана, маһая. Йәнәһе ул бер кемдән дә ҡурыҡмай , бер кемгә
лә баш бирмәй.Бындай ғәҙәтле кешеләрҙе Мостай Кәрим ғәрип
холоҡло   кеше   ,үҙ-үҙен   кәмһетеп   мескен   хәлдә   күрһәтә   ти.
Кешеләр араһында ихтирамды яҡшы ғәҙәтлеләр генә яулауын
аңлата.
         Был яҙмаларҙы өйөгөҙгә алып ҡайтып тағы ла бер нисә
тапҡыр уҡып уйланырһығыҙ тип ышанам.

Ғаҙаптар,   күҙ   йәштәре,   ҡан   менән   яулап   алынған   был
тыныс тормоштоң ҡәҙерен белеп кенә йәшәргә кәрәк тә бит .
«Михнәттәргә кем дә түҙә, рәхәткә түҙеп ҡара»  тип йырҙарҙа
әйтелгәнсә,   кешеләргә   ниҙер   етмәй.   Украиналағы   ҡот   осҡос
хәлдәр бөтә донъяны тетрәндерә, нәфрәтләндерә. Үҙ иленең
йәмен   ,   ҡотон   ебәреп,   үҙ   кешеләрен   яҙалап   үлтергәндәрҙе
Мостай Кәрим күрһә, ни әйтер ине?

Слайд 13.
Уларҙы   фашистарға,йыртҡыстарға   тиңләүе   лә   бик   аҙ
.Бөйөк   еңеүҙең   70   йыллығын   ҡаршыларға   йыйынған,   иҫән
ҡалған   һуғыш   ветерандары   өсөн   был     ваҡиғаларҙың   нисек
тәьҫир   иткәнен   аңлатыуы   ла   мөмкин   түгел.Бөгөн   илебеҙ   үҙ
еренән ҡасырға мәжбүр булған Украина кешеләрен  йәшәр өсөн
йәнә үҙ ҡанаты аҫтына ала.
 М.Кәримдең ил яҙмышы, халыҡ яҙмышы өсөн борсолоуҙар
нәтижәһендә   яҙған   «Ҡурҡам»   шиғыры   айырыуса
тулҡынландыра,тәрән уйҙарға һала:
Ике күҙем тулы тыуған ерем,
Ике күҙем тулы тыуған күгем.
Ә шулай ҙа ҡурҡам, күҙҙәремдән
Ерем , күгем ҡапыл сайпылыр, тип,
Сайпылып ук улар түгелһәләр,
Был йыһанда бүтән ни ҡалыр, тип.
10 Ерзең,   күктең  ҡәҙерен   белергә,   уны   күҙ   ҡараһындай
һаҡларға   саҡырыусы   бөйөк   шағирыбыҙ   Мостай   Кәримдең
«Беҙҙең өйҙөң йәме»
повесынан   өҙөк   менән   беҙ   4-се   класта   таныштыҡ.   Мин
һеҙгә   был   әҫәрҙе   тулыһынса   уҡып   килергә   ҡушҡан   инем.
Күбегеҙ   уны   уҡып   сыҡты.   Хәҙер   уның   йөкмәткеһе   буйынса
һөйләшеп алырбыҙ.
(Уҡыусылар сығышы)
Һайланма уҡыуҙар һәм повестың йөкмәткеһе буйынса
әңгәмә.
1.Йәмилдең өләсәһе һөйләгән әкиәт нимә тураһында?
(Яуыҙлыҡты һәрваҡыт яҡшылыҡ еңә)
2. Хикәйә кем исеменән һөйләнелә һәм ни өсөн?
(Бала   теле   менән   һөйләнелгәс   әҫәр   ҡыҙыҡлы   ла   ,
мауҡтырғыс та, аңлайышлы ла, уҡырға ла еңел )
3.Йәмил
ала?
(шатланып,яратып,ысын туғаны итеп уны ҡабул итә,иң матур
бәбкәгә лә, иң матур алмағасҡа ла уның исемен ҡуша).
  Оксананы
  ҡаршы
нисек
  4.Ауыл   кешеләре   Украина   ҡыҙына   ниндәй   мөнәсәбәттә
булған?
(Уны   бөтә   ауыл   менән   яраталар,бүләктәр   бирәләр,
ҡаршыларға ла ,оҙатырға ла киләләр)
5.   Йәмилдең  атаһы   Оксананы  нисек  таба  ?  Ошо   урынды
табып уҡырға. (75-се бит,4 абзац )
5.Кешеләрҙе   тел,   байлыҡ   түгел,   ә   йөрәк   берләштерә,
туғанлаштыра, тип кем әйткән? (Мансур ағай)
6.Петро ағай менән Йәмилдең атаһы нисек яҡынлашҡан?
(Уларҙы уртаҡ ҡайғы берләштерә. Башҡорт кешеһе Оксана
яҙмышына   битараф   ҡалмай,уны   балалар   йортонда   ла
11 ҡалдырмай,ә   үҙ   ғаиләһенә   алып   тәрбиәләй,мейестәге   күмер
менән стенаға адресын да яҙып ҡалдыра)
7.Оксананы оҙатҡанда Көнбиҡә әсәй ниндәй һүҙҙәр әйтеп
(Үҙ ояһына осоп китте…ҡошсоғом минең, шатлығым минең
ҡала
-тип)
  8. Атаһы әйткән һүҙҙәрҙе табып уҡығыҙ (Ҡыҙыбыҙ ғүмер
буйы   беҙҙең   өйөбөҙҙөң   йәме   булып   ҡалыр.   Хәҙер   беҙҙең
бөтәбеҙҙең дә ике ояһы буласаҡ- ти.
 Повестың «Беҙҙең өйҙөң йәме» тип аталыуы ла ошо һүҙҙәр
менән бәйләнгән.
Уҡыусылар,   һеҙ   был   әҫәрҙең   дауамы   булыуын   теләр
инегеҙме?Һәм уның нисек булыуын теләр инегеҙ? (Уҡыусылар
яуабы)
Туймазы районы Бишҡурай мәктәбенең 8-се синыф уҡыусыһы
Рәмилә Сәғүтдинова -һәләтле ҡыҙ. Ул Был әҫәрҙең дауамын
яҙған. Ошо эше менән "Мин һәм Мостай Кәрим" республика
бәйгеһендә I урын яулаған.Уның  «Ҡан-кәрҙәштәр» тигән
хикәйәһе  «Йәншишмә» гәзитендә басылып сыҡты. Мин һеҙгә
уны уҡырга биргән инем.Йәмил менән Оксана 70 йыл үткәс
тағы ла ниндәй шарттарҙа күрешәләр?
(уҡыусылар яуабы )
Уҡыусылыр,   дәрестә   беҙ   М.Кәримдең   Оксана   исемле
Украина   ҡыҙының   ябай   башҡорт   өйөндә   икенсе   ғайләһен
табыуы   тураһында   һөйләштек.   Ә   бөгөнгө   көндә
  илебеҙ
ошондай яҙмышлы меңәрләгән кешене үҙенә һыйындырҙы. Ә
бит һәр кемгә үҙ иле ғәзиз һәм ҡәҙерле.
.
Ваҡыты етеп яҡты донъя менән хушлашҡас та һағынып
иҫкә алырлыҡ яҡты эҙ ҡалдырһын ине.
Дәресте йомғаҡлау.
12 Слайд 14.
Мостай Кәримдең исеме лә мәңгеләште.
Мостай   Кәрим...   беҙҙең   һәр   беребеҙ,   Башҡортостанда
йәшәүсе   һәр кем өсөн иң изге, ҡәҙерле исем. Сөнки ул әҙип
кенә   түгел,   милләт   улы,   милләт   һаҡсыһы,   милләт   яҡсыһы.
Үҙенең   ижады   менән
халҡын,
Башҡортостаныбыҙҙы   юғары   бейеклектәргә   күтәрә.   Уның
китаптары башҡорт, урыҫ телендә генә түгел, сит телдәрҙә лә
күпләп нәшер ителде һәм уҡыусыларҙың һөйөүен яуланы. Шуға
ла   уны   “беҙҙең   өйҙөң,   беҙҙең   илдең   йәме”   тип   ғорурланып
әйтергә хаҡыбыҙ бар.
ул   башҡорт

Слайд 15.
Уның  исемен   Башҡортостан   республикаhының  Милли
Йәштәр театры йөрөтә. Шулай уҡ  Өфөләге бер урамға Мостай
Кәрим исеме бирелгән
 Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримгә
һәйкәл   асылды.   Күп   һынлы   композиция   Киров   урамы
башындағы яңыртылған скверҙа, Профсоюздар йорто алдында
ҡуйылған. Һәйкәлде уратып алған территория биш фонтан һәм
һуҡмаҡ юлдар менән төҙөкләндерелгән.
— Андрей Ковальчук яҙыусыға ғына түгел, уның ижадына
һәйкәл   эшләгән.
 М.Кәримдең   тормошо,   ижады   өлгөһөндә
кешенең йәшәү мәғәнәһен,аҫылын аңлайһың. Ул үҙенең ижад
ғүмерендә тыуған иле өсөн утҡа ингән, уны фронтта һаҡлаған.
Шағир өсөн иң изге төшөнсәләр- халыҡ, хаҡлыҡ, Ватан булып
ҡалған.
Дәресте   М.Кәрим   көндәлегенән   алынған   шиғыр   менән
тамамлайһым килә:
Ошо донъяға юлыҡтым
Юрамал,уйнап ҡына.
Тәңре әйтте «Ҡәҙерен бел,
Һин бында ҡунаҡ ҡына»
13 -Ҡунаҡ булғас тыйнаҡ итеп йәшәй белергә лә кәрәк!
  Өй эше: Һуңғы шиғырҙы эпиграф итеп алып Украинаға
һуғышты туҡтатыуҙарын һорап хат яҙып килергә.
    Ә хәҙер     «Һаумы, тиҙәр гөлдәр»  йыры менән дәресте
тамамларбыҙ.
Ауылымдың туғайҙары аша
Алыҫтарҙан ҡайтып киләмен,
Шишмәләргә ятып һыуҙар эсәм
Һәм эйелеп өҙәм еләген.
                                         Гөлдәр миңә:”Һаумы, һаумы! –
тиҙәр,
Алдарыма хуш еҫ сәсәләр.
Бик һағындым, һеҙҙе, бик һағындым,
Үҙ еремдә үҫкән сәскәләр.
14

file_name: Асыҡ дәрес М.Кәрим.docx

библиотека

group: Управление


extracted_text:
Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение
Камышловского района Свердловской области
«Порошинская средняя общеобразовательная школа»
Направление: Лингвистическое
Исследовательский проект
« Мир прозвищ»
Автор  проекта:
  Аджимавова Наиля Арсеновна,
Порошинская СОШ, 5 Б класс.
Адрес: п/о Порошино, ДОС 25, кв. 42.
Соколовская Дарья Дмитриевна,
Порошинская СОШ, 5 Б класс.
Адрес: п/о Порошино, ДОС 28, кв.34.
 Руководитель проекта:
Сидорова Алла Ивановна,
учитель русского языка
и литературы  Порошинской СОШ.
Адрес: п/о Порошино, ДОС 22, кв.81,
Телефон: 89827066476,
эл. почта: avsid
 .  ru
 505@
 mail

п/о Порошино, 20А
20162017 учебный год
Содержание
                                                                                Стр.
Введение __________________________________________________     35
Глава 1. Соотношение прозвища и имени собственного___________         5
1.1. Из истории собственного имени___________________________          5
1 2.1. Отличие имени от прозвища ______________________________      67
2.2. Особенности прозвищ как языкового явления _______________       78
Глава 2. Классификация прозвищ в   Порошинской СОШ _________      8 9
2.1.  Результаты анкетирования _______________________________      8 9
 выяснения наличия прозвищ у школьников
 выяснения времени и причин появления прозвищ
выяснения отношения школьников к прозвищам
Заключение_________________________________________________      911
Список литературы __________________________________________          12
Приложение 1_______________________________________________          13
Приложение 2_______________________________________________     1415
Приложение 3_______________________________________________          16
Приложение 4_______________________________________________          17

Введение
 Меня зовут Алиса, и я…
 Довольно дурацкое имя! нетерпеливо перебил её Шалтай.  Что
оно означает?
Разве имя должно чтонибудь означать?  спросила озадаченная
Алиса.
2  Вне всякого сомнения, фыркнул Шалта Болтай.  Лично моё имя
указывает на ту форму, которая мне присуща. Потрясающая форма! А с
таким именем, как у тебя, можно оказаться какой хочешь формы, даже
самой уродливой.
Л.Кэрролл «Алиса в Зазеркалье»
Имена собственные занимают особое место в языке. Они служат для
наименования   предмета  или  лица.  Это   одна   из   самых   распространенных  и
важных функций языка. Этой функцией пользуется каждый человек в течение
всей   жизни.   Следовательно,   очевидна   необходимость   изучения   и   научного
осмысления этой функции.
Изучая   дополнительную   литературу,   мы   узнали,что   в   языкознании
выделяется   особая   отрасль   –   ономастика[4],   которая   изучает   собственные
наименования. Собственные имена людей изучает ее раздел – антропонимика
[4].
Исследования ученых в этих областях достаточно широко представлены
в   научных   пособиях,   но   в   школьном   курсе   русского   языка   не   достаточно
информации   об   именах   собственных.   Совсем   не   исследованы   причины
возникновения прозвищ. При изучении имен собственных в учебнике русского
языка мы находим лишь одну информацию о прозвищах, что они пишутся с
большой буквы, больше никаких сведений не дается.
Однако,   по   нашему   мнению,   изучение   прозвищ   необходимо,   так   как
прозвища   широко   распространены   в   школьной   среде.   Особенно   в
подростковом   периоде.   Иногда   они   (прозвища)   являются   причиной
разногласий и раздоров школьников, создают трудности в общении, так как
школьник может оценивать свое прозвище как обидное.
Это обусловило выбор темы  нашего исследовательского проекта «Мир
школьных прозвищ».
Цель исследования:
  Изучить   наличие   прозвищ   и   особенности   их   происхождения   у
школьников 45 классов, проанализировать отношение к прозвищам.
Задачи:


изучить научнопопулярную литературу по данной теме;
провести анкетирование с целью изучения особенностей прозвищ;
3 

составить картотеку школьных прозвищ;
выявить,   все   ли   школьники   в   подростковом   периоде   имеют
прозвища;
установить, каково происхождение прозвищ, когда они появились;
проанализировать отношение школьников к прозвищам.


Объект исследования  – система прозвищ, существующая в школьном
подростковом возрасте в данный период времени.
Методы исследования:
 метод сбора информации (изучение научнопопулярной литературы,
наблюдение);
 анкетирование;
 анализ;
 сравнение;
 статистические исследования (подсчет, вычисления).
Актуальность исследования:
   Прозвища   широко   распространены   среди   школьников,   однако   их
происхождение, особенности мало изучены и недостаточно представлены в
школьных учебниках русского языка.
 Возникновение прозвищ – это явление, которое присутствует повсюду,
и   знакомство   с   этим   явлением   поможет   расширить   знания   о   лексическом
составе языка и углубить знания по русскому языку в целом.
Исследование прозвищ школьников позволяет связать лингвистические
знания с жизнью, повышает наблюдательность и учит находить интересное и
неисследованное рядом с собой.
   Работа   по   теме   позволяет   выяснить   отношение   школьников   к
прозвищам, а,  следовательно,  возможно выявить  проблемы, возникающие в
процессе общения детей при употреблении прозвищ.
Наша гипотеза  существует мнение, что прозвище – категория вечная,
оно существует всегда и повсюду, особенно широко прозвища распространены
среди школьников. Так ли это?
Глава 1. Соотношение прозвища и имени собственного
1.1. Из истории собственного имени
Имена людей – часть истории народа. Каждый человек, живущий  на
Земле, имеет минимум одно имя. Имя человека – своеобразный социальный
знак[2].  Им   принято   дорожить.  История   знает   немало   примеров,  когда,  за
4 право носить то или иное имя или фамилию, шла жестокая борьба. Даже в
малоцивилизованных   племенах   безыменный   человек   утрачивает   многое   из
своих прав. Простой пример: у индейцев племени квакиутл человек, берущий
взаймы, должен оставить в залог не чтонибудь, а свое имя! И пока он долга
не вернет, все члены племени считают этого человека безыменным и по имени
не называют[2].
Когда   родители   выбирают   имя   ребенку,   они   хотят,   чтобы   оно   было
добрым,   ласковым,   памятным,   чтобы,   как   словесный   талисман,   призывало
быть счастливым и мудрым.
Имя дается человеку при рождении, и сам человек никак не определяет,
каково будет его имя. В определенный период жизни человеку кроме имени,
данного при рождении, дается прозвище. Почему это происходит?
1.2. Отличие имени от прозвищ
Собственное   имя   имеет   общее   значение,   не   указывая   на   отличительный
признак   людей,  носящих   одно   и   то   же   имя.  Кроме   того,  люди   с   разными
внешними   признаками   и   разными   внутренними   качествами   могут   носить
одинаковое   имя[2].   Связь   имени   и   человеканосителя   этого   имени   весьма
неопределенна   и   приблизительна.   Говорящим   неизвестно,   почему   данный
человек назван именно так, а не иначе. Как подтверждение этого  отрывок из
сказки Л. Кэрролла «Алиса в Зазеркалье»:
 Меня зовут Алиса, и я…
 Довольно дурацкое имя!  нетерпеливо перебил её Шалтай.  Что оно
означает?
 Разве имя должно чтонибудь означать?  спросила озадаченная Алиса.
 Вне всякого сомнения,  фыркнул ШалтайБолтай.
   Лично   моё   имя   указывает   на   ту   форму,   которая   мне   присуща.
Потрясающая форма! А с таким именем, как у тебя, можно оказаться какой
хочешь формы, даже самой уродливой.
Прозвище   –   неофициальное   имя   человека.   В   отличие   от   имени,
прозвище отражает реальные свойства и качества человека, фиксирует, таким
образом,   особый   смысл,   который   имели   эти   свойства   и   качества   для
окружающих[2].
5 В   словаре   Сергея   Ивановича   Ожегова   дается   такое   определение:
«Прозвище   –   название,   данное   человеку   по   какойнибудь   характерной   его
черте, свойству»[3].
До принятия христианства на Руси были распространены такие имена,
которые   отражали   различные   свойства   и   качества   людей,   особенности
характера, поведения, речи, физические достоинства и недостатки, время и
очередность появления ребенка в семье. Например, в древности (до принятия
христианства)  у русских  были  личные имена  Медведь, Волк,  Заяц,  Короб,
Ждан, Меньшой и т. п.
После   принятия   христианства   подобные   имена   могли   даваться   как
прозвища: Медведь – крупному сильному человеку, Волк – одинокому и в
какойто   мере   хищному,   Заяц   –   человеку   небольшого   роста,   трусливому,
Короб   –   плотному,   норовящему   все   копить.   Бывали   также   прозвища   по
профессии:   Токарь,   Кожевник,   Плотник.   Такие   прозвища   переходили   на
потомков именуемого и превращались в фамилии[2].
1.3. Особенности прозвищ как языкового явления
Прозвище – явление вечное, оно существует всегда и везде и может
возникать в любом коллективе. Даже в случайно собравшейся группе людей (в
магазине,   на   вокзале)   ктолибо   из   присутствующих   может   легко   получить
прозвище, выделяясь из общей массы своей внешностью, бросающимся в глаза
поведением, подвижностью, речью и т. д. Такие прозвища долго не живут.
Люди   расходятся,   и   прозвище   забывается.   Но   там,   где   люди   постоянно
общаются   друг   с   другом,   прозвища   могут   быть   устойчивыми.   Устойчивы
прозвища у некоторых людей с характерной внешностью или манерами.
Н.В.   Гоголь   писал:   «Выражается   сильно   российский   народ!   И   если
наградит кого словцом, то пойдет оно ему в род и потомство, утащит он его с
собою и на службу, и в отставку, и в Петербург, и на край света, и как уж
потом   ни   хитри   и   ни   облагораживай   свое   поприще,   –   ничто   не   поможет:
каркнет само за себя прозвище во всё воронье горло и скажет ясно, откуда
вылетела птица». (Н.В. Гоголь «Мертвые души», т.1, гл.5)
6 Первые в жизни прозвища дети получают от родителей и близких людей.
Каждый маленький ребенок наделяется разными именами, ни одно из которых
не является его официальным именем (карапуз, егоза, слюнявчик).
Существуют персональные прозвища и групповые (семейные, родовые,
коллективные).   Например,   «буквари»   (дети   начальных   классов   –
коллективное прозвище).
Но как возникают прозвища?
Исследования   учёных   показали,   что   существуют   четыре   основных
принципа происхождения прозвищ[2]:

по внешнему виду,

по месту рождения,

по характеру,

по виду деятельности.
Но есть и другие номинации:



Как правило, прозвище появляется у человека в подростковый период.
Прозвища   –   чрезвычайно   важная   часть   мира   детей.   Прозвища
по физическим,
интеллектуальным качествам,
по событиям или случаю из жизни.
изобретаются детьми для детей и становятся образцом тонкой и изощренной
системы.
Функции, которые они выполняют при этом:
 выдвижение лидеров микросообщества,
 выделение из группы отвергнутых людей,
 различение детей с одинаковыми именами,
 подчеркивание преемственности по родовой линии,
 поддразнивание и унижение,
 проявление симпатии.
По мнению ребят, прозвище – это





кличка
второе имя человека
псевдоним
секретное имя
ник
Глава 2. Классификация прозвищ в   Порошинской СОШ.
2.1. Проведение анкетирования с целью
 выяснения наличия прозвищ у школьников
 выяснения времени и причин появления прозвищ
выяснения отношения школьников к прозвищам
7 Мы провели анкетирование среди школьников 45 классов нашей школы
(Приложение 1).
В анкетировании принимало участие 70 человек. Из них 23 человека
имеют прозвища. Это составляет  33%.
По фамилии образованы прозвища у 20 человек, что составляет 20 % от
общего числа, по внешности – 3 человека  ( 15 %), по характеру – 2 человека
(5 %), по имени – 5 чел. (15%), другие причины (по поступкам и т.д.) – 2
человека (7 %)
Мы составили картотеку школьных прозвищ.
Проанализировав анкеты, я выявила, что __ человек из __ опрошенных
имеют прозвища (на самом деле их гораздо больше, так как некоторые ребята
не знают, что у них есть прозвища или просто стесняются о них говорить).
 Не   по   имени   называют   в   школе   из   опрошенных   __   человек.   Из   них
считает это обидным 15%, не обращают  внимания 32%, относятся с
юмором 40% и гордятся  13 %.
 О времени появления прозвища ребята отвечали так: в школе 85%, до
школы  15%
 На вопрос "Давали ли вы комунибудь прозвище?" из 70 ребят ответили,
что давали прозвища 16 человек, что составляет 23%, а 47 человек, что
не давали  77%).
Как и многие другие социальные явления, система прозвищ, вероятно,
является   не   только   формой   солидарности,   но   и   источником   иных   форм
Заключение.
социальной активности, например, поддразнивания и унижения. Одно и то же
прозвище   может   служить   проявлением   симпатии   и   быть   средством
оскорбления. Хотя и оскорбление выступает своего рода признанием, тогда
как те,кому отказано в прозвище, не признаны вовсе.
Людям   прозвища   могут   даваться   в   разные   периоды   их   жизни,   и   во
многих случаях известны довольно ограниченному кругу людей. Например,
только коллективу класса или только друзьям. Многие люди имеют несколько
прозвищ,   и   каждое   из   них,   похоже,   связано   с   принадлежностью   к
определенной группе.
8 Если   вернуться   к   цели   исследования,   то   в   результате   исследования
нами изучено наличие прозвищ, особенности их происхождения и отношение к
ним школьников 45 классов  Порошинской СОШ. В соответствии с данными
анкетирования,   мы   можем   утверждать   ,   что   в   целом   отношение   ребят   к
прозвищам положительное, за исключением сторонников имени (Приложение
1).   Возвращаясь   к   гипотезе   исследования,   мы   хотим   отметить,   что,
действительно,   прозвища   широко   распространены   среди   школьников,   чему
свидетельством служат те же результаты анкетирования (Приложение 4)
9 Наш исследовательский проект «Мир прозвищ» можно использовать на
классных   часах,   во   внеклассных   мероприятиях,   например,   «Что   в   имени
моем»,   а   также   данный   материал   пригоден   для   использования   на   уроках
русского языка при изучении темы «Имена собственные и нарицательные»,
как в 5х классах, так и в 4х классах.
А вот что интересного еще можно узнать по данной теме – это цель
нашего следующего исследования.
10 Список литературы
1. Голанова Е.И. Как возникают слова. – М., 1989.
2. Горбаневский М.В. В мире имен и названий. – М.,1983.
3. Ожегов С.И.. Словарь русского языка. – М.,1984.
4. Розенталь Д.Э. Словарьсправочник лингвистических терминов. –
М.,1976.
11 Приложение 1.
 1. Фамилия, имя,отчество (анкетирование анонимно)
Анкета
2. Класс.
3. Есть ли у вас прозвище?
4. Назовите своё прозвище?
5. Когда оно у вас появилось? (в школе (класс), до школы)
6. Кто дал вам прозвище?
7. В связи с чем оно у вас появилось? (по фамильным данным, по чертам
внешности,   по   черте   характера,   по   родовой   традиции,   послужил   случай,
произошедший с вами, другое)
8. Менялось ли у вас прозвище?
9. Считаете ли вы его обидным?
11. Называете ли вы сами когонибудь по прозвищу?
12. Давали ли вы комунибудь прозвище?
13.  Как   вы   относитесь   к   тому,   что   у   вас   есть   прозвище?   (обижаетесь,   не
обращаете внимания, с юмором относитесь, гордитесь)
14. Все ли прозвища учеников вашего класса вам известны?
15. Знаете ли вы прозвища детей из других классов?
12 Картотека школьных прозвищ
Приложение 2
№ прозвище
класс
1. Косой
2.
3.
4.

5. Лысый
6.
7.
8.
9.

10. Мост
11.
12.
13.
14.
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
13 15.
16. Пучик
17.
18. Чип
19. Чихпых
20. Шалаш
21.
22. Гиви
23.
24.
25. Хомяк
26.
27.
28.
29.
30.
4
4
4
4
4
4
4
5
5
5
5
5
5
5
5
5
14 31.
32.
33. Вано
34. Фёдор
35.
36.
37. Алёнчо
38.
39.
40.
41. Заринушка
42. Мышка
43.
44.
45.
46. Мешок
47 Несквик
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
15 48. Сюзик
49. Чижик
50. Пробитый
51. Халик
52. Храм
53.
54. Лисичка
55 Васька
56
57 Бабэль
58 Чёрный
59 Каракуля, Валерич, Захарик
60 Лёлик
61 Коробок
62 Лави
63 Яшма, шахматист, длинный
64
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
5
 5
5
5
5
5
16 65
66
67 Сеня
68 Сокол
69 Асакура
70

5
5
5
5
5
5
 Прозвище Когда появилось Кто дал прозвище Тип номинации
 Приложение 3
Личное
Отношение
Косой
В школе
Одноклассники
По внешности
Обижаюсь
17 Лысый

Друзья
По внешности
Привык
Мост
В школе
Одноклассники
По фамилии
Обижаюсь
Пучик
В школе
Одноклассник
По внешности
Обижаюсь
Чип
В школе
Одноклассники
По фамилии
Привык
Чихпых
В школе
Одноклассник
По поведению
Обижаюсь
Шалаш
В школе
Друзья
По фамилии
Привык
Гиви
В школе
Одноклассник
По имени
С юмором
Хомяк
В школе
Одноклассники
По внешности
С юмором
Вано
До школы
Друзья
По имени
С юмором
Фёдор
В школе
Друзья
По фамилии
Привык
Алёнчо
В школе
Одноклассник
По имени
С юмором
Заринушка
В школе
Одноклассник
По внешности
Привыкла
РикиМартин В школе
Одноклассники
По внешности
Обижаюсь
Храм
В школе
Одноклассник
По фамилии
Привык
Пробитый
В школе
Друзья
По внешности
Привык
Сюзик
В школе
Одноклассники
По имени
Привыкла
18 Чижик
В школе
Друзья
По качеству
С юмором
Несквик
В школе
Друзья
По имени
Горжусь
Асакура
В школе
Подруга
По внешности
С юмором
Сеня
В школе
Одноклассники
По фамилии
Горжусь
Сокол
В школе
Одноклассники
По фамилии
Привыкла
Лави
Вне школы
Сама
По имени
Горжусь
Лёлик
Вне школы
Отец
По имени
С юмором
В школе
Одноклассники
Валерич
Захарик
Яшма
Шахматист
В школе
Одноклассники
Длинный
По имени
По фамилии
По имени
По занятию

По внешности
С гордостью
Привык
Бабэль
Вне школы
Друзья
Не поддаётся анализу С юмором
Васька
Вне школы
Друзья
Не поддаётся анализу С юмором
Лисичка
В школе
Одноклассники
По внешности
Горжусь
Чёрный
До школы
Друзья
По внешности
С юмором

19 Приложение 4
20

file_name: Аджимавова Наиля Исследовательский проект.docx

description:
Приложение 4
20

intro:
Изучая дополнительную литературу, мы узнали,что в языкознании выделяется особая отрасль – ономастика[4], которая изучает собственные наименования. Собственные имена людей изучает ее раздел – антропонимика [4].
Исследования ученых в этих областях достаточно широко представлены в научных пособиях, но в школьном курсе русского языка не достаточно информации об именах собственных. Совсем не исследованы причины возникновения прозвищ. При изучении имен собственных в учебнике русского языка мы находим лишь одну информацию о прозвищах, что они пишутся с большой буквы, больше никаких сведений не дается.
Однако, по нашему мнению, изучение прозвищ необходимо, так как прозвища широко распространены в школьной среде. Особенно в подростковом периоде. Иногда они (прозвища) являются причиной разногласий и раздоров школьников, создают трудности в общении, так как школьник может оценивать свое прозвище как обидное.
Это обусловило выбор темы  нашего исследовательского проекта «Мир школьных прозвищ».
Цель исследования:
- Изучить наличие прозвищ и особенности их происхождения у школьников 4-5 классов, проанализировать отношение к прозвищам.
Задачи:
•	изучить научно-популярную литературу по данной теме;
•	провести анкетирование с целью изучения особенностей прозвищ;
•	составить картотеку школьных прозвищ;
•	выявить, все ли школьники в подростковом периоде имеют прозвища;
•	установить, каково происхождение прозвищ, когда они появились;
•	проанализировать отношение школьников к прозвищам.
Объект исследования – система прозвищ, существующая в школьном подростковом возрасте в данный период времени.
Методы исследования:
- метод сбора информации (изучение научно-популярной литературы, наблюдение);
- анкетирование;
- анализ;
- сравнение;
- статистические исследования (подсчет, вычисления).
Актуальность исследования:
- Прозвища широко распространены среди школьников, однако их происхождение, особенности мало изучены и недостаточно представлены в школьных учебниках русского языка.
- Возникновение прозвищ – это явление, которое присутствует повсюду, и знакомство с этим явлением поможет расширить знания о лексическом составе языка и углубить знания по русскому языку в целом.
-Исследование прозвищ школьников позволяет связать лингвистические знания с жизнью, повышает наблюдательность и учит находить интересное и неисследованное рядом с собой.
- Работа по теме позволяет выяснить отношение школьников к прозвищам, а, следовательно, возможно выявить проблемы, возникающие в процессе общения детей при употреблении прозвищ.
Наша гипотеза - существует мнение, что прозвище – категория вечная, оно существует всегда и повсюду, особенно широко прозвища распространены среди школьников. Так ли это?Имена людей – часть истории народа. Каждый человек, живущий на Земле, имеет минимум одно имя. Имя человека – своеобразный социальный знак[2]. Им принято дорожить. История знает немало примеров, когда, за право носить то или иное имя или фамилию, шла жестокая борьба. Даже в малоцивилизованных племенах безыменный человек утрачивает многое из своих прав. Простой пример: у индейцев племени квакиутл человек, берущий взаймы, должен оставить в залог не что-нибудь, а свое имя! И пока он долга не вернет, все члены племени считают этого человека безыменным и по имени не называют[2].

русский язык

group: Дисциплины

title: Проект по русскому языку "Мир прозвищ" (5 класс, русский язык)


extracted_text:
Непосредственно образовательная деятельность
по развитию речи
Автор: Бологова Ю.А.
Тема: «Все мы – жители Земли. Пересказ рассказа Е.Пермяка «Самое страшное».
Интеграция образовательных областей:
«Речевое   развитие»,   «Познавательное   развитие»,   «Социальнокоммуникативное
развитие».
Задачи:
учить связно, последовательно пересказывать текст;
закрепить знание о слоге и ударении;
формировать представление о Земле;
дать понятие о том, что для всех людей на Земле существуют общечеловеческие
ценности и моральные качества.
Планируемые результаты:
имеет элементарные представления о планете Земля;
умеет отвечать на простейшие вопросы;
умеет пересказывать небольшой текст;
умеет делить слово на слоги, и находить ударный слог;
эмоционально откликается и проявляет интерес.
Предварительная работа:
 готовится оборудование для непосредственнообразовательной деятельности.
Приемы   работы:  наблюдение,   беседа,   вопросы,   рассматривание,   рассуждение,
показ, пересказ.
Материалы   и   оборудование:  портрет   Е.Пермяка,   рассказ   «Самое   страшное»,
большой и маленький глобус, карточки со словами: Земля, моря, океаны, суша, леса,
карточки с добрыми словами.
Ход:
 Как называется планета, на которой мы живем?
 На что похожа наша Земля, наш общий дом?
Как   красива   и   разнообразна   природа   на   Земле.   Это   глобус  (воспитатель
показывает большой глобус), так выглядит наша планета, если смотреть на нее из
космоса.
 А что мы можем увидеть на глобусе, сейчас попробуем отгадать. Дети подходят к доске, на ней карточки с незаконченными словами.
 Это начало слов, попробуйте их закончить: моря, океаны, суша, леса.
 Что мы можем увидеть на глобусе, какие слова у нас получились?
Моря и океаны изображены синими участками, суша – коричневыми и желтыми, а
леса – зелеными.
 Повторяйте вместе со мной:
Мы на землю глядим,
Видим мы поля, реки, горы и моря,
Видим весь наш шар земной,
Шар земной, наш дом родной!
В нашей группе есть еще один глобус, найдите его глазами.
На доске карточка со словом «Земля».
 Прочитайте слово.
 Сколько слогов в слове земля?
 Какой слог первый? Второй?
 В каком слоге слышится ударение, в начале или в конце слова?
Пока мы не знаем других планет, где есть воздух для дыхания и вода. На нашей
планете   есть   все   необходимое.   Человек   живет   на   Земле   вместе   с   окружающей
природой. Люди все очень разные. А какой мальчик Вова, мы узнаем из рассказа
«Самое   страшное»,   который   написал   Евгений   Пермяк  (воспитатель   показывает
портрет писателя).

Воспитатель читает рассказ Е.Пермяк «Самое страшное».
Каким мальчиком рос Вова?
Почему все боялись его?
Гордился ли Вова этим?
Как отнеслись к поступкам Вовы мальчики? Девочки? Животные? Бабушка?
Почему Вова остался один?
Хотели бы вы иметь такого друга? Почему?
Что же было самым страшным?
 Может ли человек один прожить на земле?
Музыкальная физ.минутка.
 Еще раз послушайте внимательно рассказ, затем мы попробуем его пересказать.
Воспитатель читает рассказ, 23 ребенка пересказывают текст.
 Как вы понимаете пословицу «Худо тому, кто добра не делает никому»? Есть качества, которые должны быть у каждого человека: доброта, отзывчивость,
чуткость. Как хочешь, чтобы с тобой поступали люди, так и поступай с ними, не
делай человеку то, чего себе не желаешь.
Воспитатель показывает карту планеты Земля и предлагает поместить на
нее добрые слова.
 Предлагаю вам поместить на нашу карту планеты Земля, добрые слова. Каким
должен   быть   человек:     добрым,   заботливым,   внимательным,   честным,   чутким,
отзывчивым, вежливым, ласковым, трудолюбивым, хорошим.
 Ребята, что такое Земля?
Это наш общий дом для всех.
 Может чтото заставило вас задуматься сегодня на занятии?
Чтобы с вами не случались, нужно помнить о том, что гораздо лучше быть добрым,
отзывчивым и улыбаться. Евгений Пермяк
 «Самое страшное»
Вова рос крепким и сильным мальчиком. Все боялись его. Да и как не бояться
такого! Товарищей он бил. В девочек из рогатки стрелял. Взрослым рожи строил.
Собаке Пушку на хвост наступал. Коту Мурзею усы выдёргивал. Колючего ёжика
под шкаф загонял. Даже своей бабушке грубил.
Никого не боялся Вова. Ничего ему страшно не было. И этим он очень гордился.
Гордился, да недолго.
Настал такой день, когда мальчики не захотели с ним играть. Оставили его — и
всё.   Он   к   девочкам   побежал.   Но   и   девочки,   даже   самые   добрые,   тоже   от   него
отвернулись.
Кинулся   тогда   Вова   к   Пушку,   а   тот   на   улицу   убежал.   Хотел   Вова   с   котом
Мурзеем   поиграть,   а   кот   на   шкаф   забрался   и   недобрыми   зелёными   глазами   на
мальчика смотрит. Сердится.
Решил Вова изпод шкафа ёжика выманить. Куда там! Ёжик давно в другой дом
жить перебрался.
Подошёл  было  Вова  к бабушке. Обиженная бабушка даже глаз  не подняла на
внука. Сидит старенькая в уголке, чулок вяжет да слезинки утирает.
Наступило самое страшное из самого страшного, какое только бывает на свете:
Вова остался один.
Одинодинёшенек!

file_name: Непосредственно образовательная деятельность по развитию речи.docx

intro:
Тема: «Все мы – жители Земли. Пересказ рассказа Е.Пермяка «Самое страшное».
Задачи:
-учить связно, последовательно пересказывать текст;
-закрепить знание о слоге и ударении;
-формировать представление о Земле;
-дать понятие о том, что для всех людей на Земле существуют общечеловеческие ценности и моральные качества.
Планируемые результаты:
-имеет элементарные представления о планете Земля;
-умеет отвечать на простейшие вопросы;
-умеет пересказывать небольшой текст;
-умеет делить слово на слоги, и находить ударный слог;
-эмоционально откликается и проявляет интерес.

title: Непосредственно образовательная деятельность по развитию речи «Все мы – жители Земли»


extracted_text:
БАЛАЛАРҒА ЭСТЕТИКАЛЫҚ ТӘРБИЕ БЕРУДЕ
ХОРЕОГРАФИЯЛЫҚ БІЛІМ БЕРУДІҢ МҮМКІНДІКТЕРІ
Женсикбаева Айсулу Сериковна
М.Мәметова атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжі

    Кілт сөздер: хореографиялық білім беру үдерісі, эстетикалық тәрбие беру, балалардың
дербес ерекшеліктері.
         Keywords:  choreographic process of education, aesthetic education, children's personal
erekşelikteri.alabaqşa, rhythm training, education methods, techniques and forms, children's age.
         Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 20112020 жылдарға арналған
мемлекеттік   бағдарламасында   мектеп   жасындағы   балаларды   оқыту   мен   тәрбиелеудің
жолдары   айқын   көзделген   [1].   Қазіргі   кезеңде   мемлекеттің   әлеуметтікэкономикалық
саясаты   балаларды   қосымша   білім   берумен   қамтамасыз   етіп,   оқутәрбие   үдерісін
жетілдіруге   бағытталған.   Балаларды   педагогикалық   және   психологиялық   тұрғыда
дамытуда   хореография   сабақтарының  мүмкіндіктері  мол.   Біз  осы  мақаламызда   осының
кейбір аспектілеріне тоқталып өтпекпіз.
     Мектепалды және мектеп жасындағы балаларды эстетикалық тәрбиелеудің әдістемелік
және тәжірибелік мәселелері, сонымен қатар көркемдік шығармашылық қабілеттіліктерді
өнер  арқылы  қалыптастыру  мәселелері     көптеген  ғалымдардың   еңбектерінде  қозғалған.
Көптеген   педагогикалық   зерттеулер   сабақта,   сабақтан   тыс   уақытта   үлкен   табыстарға
жететінін,   бастапқы   математикалық   және   логикалық   білімдерін   қалыптастыратынын
дәлелдеді. Мектепке дейінгі балаларды музыкалықырғақтық тәрбиелеуде биге ерекше рөл
беріледі.  Балаларды эстетикалық тәрбиелеуде би өнері маңызды орын алады.         Бимен
айналысу баладан тек қимылқозғалыс белсенділігін қанағаттандырып қоймай, оның рухани
дүниесін   байытады   деп   айта   аламыз.  Балаларға   өнер   құралдары   арқылы   тәрбие   беру
мәселелері   ерте   кезедеақ   ежелгі   грек   ойшылдары   Аристотель,   Платон,   Сократтың
еңбектеріде   қозғалған   болтаын.   Ал   отандық   педагогикада   М.Жұмабаев,   С.Ұзақбаева,
Қ.Жарықбаев,  К.Қожахметова,  С.Қалиев,   Қ.Бөлеевтің,  т.с.с.  ғалымдардың   еңбектерінде
балаларға өнер (музыка, би, сурет) негізінде эстетикалық тәрбиелеу мүмкіндіктері жайлы
терең   ойлар   қозғалған   болатын   [2].   Ресейлік   ғалымдар   Л.Выготский,   Д.Элконин,
А.Макаренко және т.с.с. баланың тұлға ретінде қалыптасуына өнер құралдарының маңызы
атап көрсетілген.
     Педагогика және психология ғылымдарының зерттеулеріне сүйене отырып адамның өсуі
мен дамуы биологиялық, табиғиклиматтық, әлеуметтік факторлармен шартталған деген
тұжырым жасаймыз. Балалардың өсуі мен дамуы үздіксіз жүріп отырады, бірақ өсу және
даму жылдамдығы сәйкес келе бермейді. Егер бір жас кезеңінде өсу басымдық танытса, ал
келесі бір жас кезеңдерінде даму алда жүреді. Хореография пәнінің оқытушылары мұны
алдынала білу маңызды. Себебі балалардың өсу және даму кезеңдерінің ерекшеліктерін
пайдалана   отырып   оқыту   және   тәрбиелеу   үдерісін   жетілдіру   мүмкіндіктері   мол   болып
табылады.  Білім   беру   ұйымдарында   (қосымша   беру)  хореографиямен   айналысуға
мүмкіндік   мол.   Себебі,   бала   миының   құрылымы   мен   қызметінің   қалыптасуы   ересек
адамның   көрсеткіштеріне   жақын   болады.   Жас   ерекшелік   психологиясының   қазіргі кезеңдегі   мәліметтері   56   жастағы   баланың   миы   жүйелі   оқыту   үдерісінде   қолжетімді
мәліметті   меңгеруге   әзір   екендігін   көрсетеді.   Дегенмен,   бір   жастағы   балалардың
дамуындағы   дербес   ерекшеліктерге   байланысты   мидың   даму   екпінінің   орташа
көрсеткіштерінен аздыкөпті ауытқушылықтар болуы мүмкін, яғни басып озу немесе артта
қалу.   Сонымен   қатар   жыныстық   ерекшеліктерді   де   есепке   алу   керек.   Физиологиялық
тұрғыдан жастарының бірдей болуына қарамастан ер балалар қыз балалардан орта есеппен
алғанда бірбір жарым жылға артта қалып жүреді. Би қойылымын жүзеге асырғанда аталған
жайтты назарда ұстау қажет.
         Балаға балғын бөбектің кезеңнен бастап әсемдікке ұмтылу тән нәрсе. Эмиль Жак
Далькроз  «музыка және бидің көмегімен балалар қоршаған дүниені және өзінөзі тануға
үйренеді, өзінің жаңа шығармашылық қабілеттерін ашады, зейінін, ерік қасиеттерін және тіл
табыстығыштығын дамытады» деп тұжырымдаған [3]. Шынында, өнердің тәрбиелік ықпалы
зор   екендігі   ғылыммен   дәлелденіп   отыр.
 Балаларды   би   өнеріне   тартудың   негізгі
факторларын атап өтейік:
дененің қимылқозғалыс үйлесімділігін, ептілігін жетілдіру.
кеңістікте бағдарлану дағдыларын қалыптастыру.
екпін және ырғақ сезімін дамыту.
 жұлынды түзету және дене сымбатын жақсарту.
 жүрек қантамыр жүйесін, бұлшықеттерді нығайту.

 шығармашылық ойлау және қиялды қалыптастыру.

қимылдарды орындау бірізділігін есте қалдыруды дамыту.
актерлік шеберлікке машықтандыру.
өзінеөзі сенімділікті қалыптастыру.
         Бұл тек негізгі факторлар ғана, хореографиялық білім берудің мүмкіндіктері мол.
Ырғақ  сабақтары дене тәрбиесіне айтарлықтай көмегін тигізеді.
         Ендігі жерде эстетикалық иәрбие беруде ырғақ сабақтары қалайша өту керек деген
сұраққа шолу жасап өтсек.  Бұл жерде хореограф ретінде біздің міндетіміз – би өнерін
меңгеру   дағдысының   теориялық   және   практикалық   дағдыларын   қалыптастыру.   Осы
міндеттерге сай негізгі міндеттерді атап көрсетейік:

би өнеріне сүйіспеншілігі мен қызығушылығын тәрбиелеу.
эстетикалық талғамдары мен көзқарастарын қалыптастыру.
эмоциялық   қабылдауын,   ырғақ   сезімдерін,   қимылқозғалыс   мәнерлілігін
қадыптастыру.
 шығармашылық   белсенділігін,   өз   бетінше   жұмыс   жасау   қабілетін   және
бастамашылдық сапаларын дамыту.
           Педагогикалық, хореографиялық әдебиеттердегі мәліметтерді талдай отырып төрт
негізгі бағытты ерекшелеп көрсетеміз:

сауықтыру.
білім берушілік.
тәрбиелік.
дамытушылық. Бұл бағыттарды жүзеге асыру үшін сабақ бағдарламасында мына
төмендегі міндеттерді шешетін жаттығулар циклі болуы қажет:
ағза   қуатының   жеткілікті   қорын   қамтамасыз   ететін   органдар   мен   жүйелердің
функционалдық дамыту;
тірекқимыл апппаратын нығайту;
қимылқозғалыс сапаларын локальды дамыту;
кеңістікте бағдарлану қабілеттерін дамыту;
өз   әрекеттерін   уақыт   пен   кеңістік   бойынша   реттілікпен   орындау   қабілеттерін
дамыту;
 жоғары мәдени қимылқозғалыс дағдыларын қалыптастыру.; Балалар   билегенді   ұнататыны   белгілі.
          Сабақ барысында  баланы музыканың  сүйемелдеуімен  пластика арқылы  музыкалық
шығарманың характерін көрсете алуға үйрету – бимен жұмыс жасаудың негізгі бағыты
болып   табылады.
  Би   арқылы   олар
қимылқозғалысқа деген табиғи қажеттілікті қанағаттандырады. Бидің ырғақты, мәнерлі
қимылдары арқылы балалардың сезімдері, ойлары, көңілкүйі, мінезқұлқы көрініс табады.
ене отырып әрбір сабақтың маңыздылығын ұғына білу қажет. Би – бұл синтетикалық өнер
түрі болып табылады. Ол балалардың музыкалықырғақтық, дене, эстетикалық және дене
дамуын   қалыптастыруға   бағытталған.   Музыка   ырғағымен   қимылдау   оларды   ұжымдық
әрекетке, достыққа, серіктестікке және өзара сыйластыққа баулиды. Билеу мектеп жасына
дейінгі   балалардың   ағзасын   нығайтады.   Оларға   қимылдар   жасата   отырып   ағзасындағы
айтарлықтай физиологиялық өзгерістерге қол жеткізуге болады. Атап айтқанда, тыныс алу
мен   қан   айналымы   жақсарады.   Көңілді   музыка   көңілкүйді   көтереді,   бас   мидың
ассоциативті, зияткерлік және ерік процестерімен байланысты жоғары бөлігінің қызметінің
белсенділігін қалыптастырады. Мектеп жасындағы қаңқа бұлшықеттерінің қызметі ерекше
мәнге ие екендігі белгілі. Себебі дамып келе жатқан ағзаның жұмсалған қуатынының орнын
толтыру тек оның қайта қалпына келтірумен емес, одан әрі жетілдірумен сипатталады.
Сондықтан   да   бимен   айналысу   барысында   қуатты   жұмсау   емес,   керісінше,   жинақтау
процесі   жүреді.   Музыкалықырғақтық   қимылдар   моториканы   қалыптастыруға   ықпалын
тигізеді, дене сымбатын жақсартады. Балалар біртіндеп жеңіл, мәнерлі қимылдап, өздерін
еркін ұстауға үйренеді. Балаларда жеңіл қимылдау, тұрақтылық, ептілік, жылдамдық және
екпінді қимылдау сияқты сапалар қалыптасады. Бимен жүйелі түрде айналысу бұл жастағы
балалар үшін аса пайдалы: дене сымбаты қалыптасады, дене пропорциясы жетілдіріледі,
бұлшықеттер нығайтылады [4].
     Оқушыларға эстетикалық тәрбие беру идеологиялық жұмыстың маңызды бір саласы. Ол
балалардың жақсы қасиеттерінің  барлық түрін дұрыс қабылдауға, ұғына білуге, бағалауға,
өмірдің және еңбектің алуан түрлі саласына "әсемдік" элементтерін негізе білуге үйретеді,
ұсқынсыздық пен парықсыздыққа қарсы күресуге қабілетін   шыңдайды. Тұлғаны барлық
жағынан жетілдіру оның шығармашылық қабілеттері мен дарынын дамытуды және нағыз
еңбекқор   ретінде,   қоғам   қайраткері   ретінде,   адамгершілік   парасаты   мол,   мәдениеті
қалыптасқан   адам   ретінде   тәрбиелеуді   көздейді.  Ырғақ   сабақтары   еңбек   және   ерік
тәрбиесінде де маңызды рөл ойнайды. Балаларды еңбекқорлыққа, төзімділікке, ерік күшіне
тәрбиелеу, болашақта аталған сапалардың мектеп жасында одан әрі дамытудың алғышарты
болады.

 Педагогтың     күшжігері   балалардың   дүниетанымын,   адамгершілік   мәдениетін,
көркемдік   және   эстетикалық   дамуын   қалыптастыруға   бағытталуы   тиіс.   Себебі,
бүлдіршіндердің биге деген қызығушылығын тудыру және оны сақтап қалу күрделі жұмыс
әрине  Біз төменде биді қызықты әрі тартымды ететін негізгі әдістерге сипаттама беріп
өтеміз. Себебі   балалардың қойылымдарға қатысулары мен сахнаға шығуға деген ынтасы
хореографиялық   материалдың   берілу   әдістәсілдеріне     байланысты   екендігі   белгілі.
Сондықтан да педагогжетекшіге әдеп, сезімталдық, әр балаға дербес тұрғыдан келу қажет
болады.

Балалар   хореографиясы      биқимыл   ырғағы,   балаларға   би   қимылдарының   негізін
үйретеді, физикалық және психологиялық жағынан дамытады. Би білімін алатын балаларға
бұл   бағытта   пайда   өте   көп.   Би   иілгіштікті,   дененің   тонусын   жақсартады,   бұлшықетті
дамытады.   Ол   жақсы   дене   тұлғасын,   тепетеңдікті,   координацияны   қалыптастырады.
Балалар биі сұлулықты сезіндіреді. Педагогхореограф балаларды өнермен қарымқатынас
жасау   қажеттілігін   қалыптастырып,   дамытуы   және   оның   тілін   ұғынып,   эстетикалық
талғамын жетілдіреді. Тәрбие жұмысы жүйелі түрде жүргізілгенде ғана нәтижесін береді.
Тәрбие   жұмысының   күрделілігі   ұжымда   түрлі   мәдениет   және   тәрбиелік   деңгейдегі
балалардың болуымен анықталады. Олардың қызығушылығын бір жерге шоғырландыру өте оңайға соқпайды. Сондықтан да педагогжетекшіге әдеп, сезімталдық, әр балаға дербес
тұрғыдан   келу   қажет   болады.   Ол   балалардың   қызығушылығын   тудырып,   әр   баланың
мүмкіндіктері   мен   перспективасын   қолдануы   тиіс.   Педагог   ұжымда   тәрбие   жұмысын
балалардың   қызығушылығын   тудыру   негізінде   жүргізуі   тиіс.   Ол   жаңа   хореографиялық
материалдарды (қимыл, би комбинациялары, би этюды, номер, қандай да бір ісшараларды
дайындау және т.с.с.) тұрақты түрде үйренумен сүйемелденеді. Жоғарыда айтылғандардың
барлығы   балалардың   жағымды   эмоцияларын   тудырып,   адамгершілік   сезімінің   және
эстетикалық мәдениетінің дамуына ықпал етеді.
                    Эстетикалық   тәрбие   берудің   мақаламызда   қозғалған   бағыттары   бала   тұлға
қалыптасуының, оның үйлесімді, жанжақты дамуының, шығармашылыққа талпыныстарын
оятудың қажетті шарты деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 20112020 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасы. Астана, 2010.
2. "Ақылдың кені". Құрастырған Қ.Жарықбаев. А. 1991.
3. С.Ж.Ибадуллаева, Н.С.Ауезова, А.А.Нургалиева «Жас ерекшеліктер физиологиясы
және мектеп гигиенасы» пәнінің практикумы, Қызылорда, «Тұмар», 2014ж.
4. Л.С.Выготский. Психология искусства. М., 1966.
         В данной статье освещается и обосновывается эстетического воспитания детей     в
процессе хореографической деятельности.  Приведены примеры эстетического воспитания
средствами хореографии.

Резюме
     This article highlights and substantiates the aesthetic education of children in the process of
choreographic work. Examples of aesthetic education by means of choreography.
Summary
-

file_name: Статья Айсулу.doc

intro: Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында мектеп жасындағы балаларды оқыту мен тәрбиелеудің жолдары айқын көзделген [1]. Қазіргі кезеңде мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясаты балаларды қосымша білім берумен қамтамасыз етіп, оқу-тәрбие үдерісін жетілдіруге бағытталған. Балаларды педагогикалық және психологиялық тұрғыда дамытуда хореография сабақтарының мүмкіндіктері мол. Біз осы мақаламызда осының кейбір аспектілеріне тоқталып өтпекпіз.

доп. образование взрослых

group: Другое


extracted_text:
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
М. Мәметова  атындағы Қызылорда гуманитарлық колледжі
«Өнер» бөлімі
«Хореография» ПЦКсы
Ашық сабақ жоспары
Пәні:  «Қазақ бидің теориясы мен әдісі»
Тақырыбы: «Хан тұғырлы қазақпыз» хореографиялық қойылымындағы
батырлар бейнесі.
Оқу тобы: ӘМҚК16
Күні: 5 қараша, 2016 ж.
Өтетін орны:би залы №309 д., сағат 08.30
Өткізген оқытушы: А.С. Женсикбаева ПЦК  жетекшісі
_____________________Б. Сейталиева
                                                                             (ҚОЛЫ)
БЕКІТЕМІН:
САБАҚ ЖОСПАРЫНЫҢ КОНСПЕКТІСІ
Курс:
Пән атауы:
1
Топ:
ӘМҚК16
Сабақ нөмірі:
10
Қазақ бидің теориясы мен әдісі
Оқытушы атыжөні:
Женсикбаева А.С.
Мамандығы/
Біліктілігі:
Уақыты:
0403000 «Әлеуметтік – мәдени қызметі және халықтық көркемдік
шығармашылығы»
5.11.2016 сағ 08.30
Өткізілетін орны:
Би залы
Сабақтың тақырыбы:
Сабақ мақсаты:
 Білімділік:
 Тәрбиелік:
«Хан   тұғырлы   қазақпыз»   хореографиялық   қойылымындағы   батырлар
бейнесі.
Хореографиялық қойылымдығы көркемдік бейнелерді айқындау.
Қазақ   батырларының   ерлігін  бейнелеу  арқылы,   ерліктерін   қастерлеуге
баулу.   Қазақтың   тарихи   тұлғаларын   біліп,   құрметтеуге   тәрбиелеу.
 Дамытушылық:
Студенттірдің орындаушылық қабілетін арттыру, ұйымдастырушылық
қабілетін дамыту, ойлау, есте сақтау, көру қабілеттерін дамыту; ой
түйіндеуге, шығармашылықпен жұмыс істеуге жұмылдыру; ой  өрісін
кеңейту.
Сабақ түрі:
Сабақ типі:
практикалық
аралас
Оқыту әдістері, тәсілдері, оқыту технологиялары:
интербелсенді оқыту
Қолданылатын дидактикалық материалдар, техникалық құралдар:
Фортепиано, музыкалық материал, музыкалық центр, ОӘҚ.
Қолданылатын негізгі әдебиеттер:
Т. О Ізім, А.К. Кульбекова. «Қазақ биін оқытудың
теориясы мен әдістемесі», А., 2012
Хореографиялық қойылым «Хан тұғырлы қазақпыз»,
би лексикасы
Қосымша әдебиеттер:
О.Всеволодская – Голушкевич. «Школа казахского
танца», А. «Өнер», 1994 Сабақ барысы
Уақыты
Сабақ барысындағы оқытушы ісәркеті
Сабақ барысындағы студенттің іс
Қажетті оқуресурстық
1
І.Оқу ісәрекетін ұйымдастыру,
мотивация
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау (өткен
сабақпен байланыс)
2
2
3
ІІІ. Жаңа материалды меңгерту
20
3
Залдың   сабаққа   дайындығын   тексеру,   білім
алушыны түгендеу.
Сабақтың мақсатміндеттерін таныстыру;
Практикалық сабақ жоспарымен таныстыру.
Зал   ортасында   ерлер   және   әйелдер   биіндегі   бас
қалыптары, тұлға қалыптары (ракурс).
Зал ортасында ерлер және қыздар биіндегі аяқ , қол
позициялары.
«Айналма»   қол   қимылдарына   жасалынған   оқу
комбинациясы.   Музыкасы   «Қазақ   вальсі»   Л.
Хамиди, музыкалық өлшемі  3/4.
«Толқын»   этюді.   Музыкасы   «Қарлығаш»   Ғ.
Жұбанова, музыкалық өлшемі 2/4.
Жаңа тақырып: «Хан тұғырлы қазақпыз»
хореографиялық қойылымындағы батырлар бейнесі.
1. Ой қозғау.
Жыр,   күй,   сурет,   би   өнеріндегі   батырлардың
көркемдік образы жайлы әңгімелеу.
Өнердегі   қазақ   батырларының   көркемдік   бейнесі.
(Қазақ   батырлары   туралы   видеофильмнен   үзінді
көрсету,
К.
  Жұмабаеваның   орындауындағы   «Қазақ
батырлары»   әнінің   клипінен,   Аманат   ансамбілінің
«Hassak» клипінен үзінділер көрсету)
Ел   тағдырын   өз   тағдырынан   биік   қойған,
ұлтының   тұтастығын,   жерінің   бүтіндігін   мұрат
еткен   қазақ   батырлары   қазақ   тарихының   әр
белесінде   тұлғалық   деңгейге   көтеріліп   отырған.
құралдар
5

әрекеті
4
Зал ортасында сәлем беру. Сабақтың
тақырыбы,
мақсатміндетімен
танысу.

1
2
3

ортасында
Зал
  дене
қыздырыну   жаттығуларын
орындау.
Зал ортасында секірулер.
Por de bra жаттығуы.
Ерлер және әйелдер биіндегі тәжім,
сәлем беру түрлеріне оқытушы
көрсеткен оқу комбинациясын
орыдайды.
Фортепиано, музыкалық
материал, музыкалық
центр, ОӘҚ.
1
«Айналма» этюді. Музыкасы
«Қазақ вальсі» Л. Хамиди,
музыкалық өлшемі 3/4. Зал
ортасында қол басыменн
айналма жасайды.
2 Диоганаль сызығы бойымен
«бау» айналмасын жасайды.
         Хореографиялық қойылымының
либреттосымен,
  би   мәтінімен,
суреттемесімен   танысады.   Ерлер
қимылдарының
комбинациясын
жаттайды, музыкамен үйлесімділігін
нақтылайды.

Фортепиано, музыкалық
материал, музыкалық
центр, хореографиялық
қойылымының музыкасы,
ОӘҚ. Яғни олар ұлттық тұлға болған. Ең алдымен ұлттық
тұлға   деген   ұғым   –   тарихи   өлшем.   Яғни   тарихи
тұрғыдан ұлт үшін, халық үшін орасан маңызы зор,
тарихи   мәні   терең   ісәрекетке   барған,   немесе   аса
жауапты   тарихи   сәттерде   халық   тағдырында
айрықша орны болған адамға халықтың өзі осындай
ұлттық, тұлғалық деңгейге көтеретін бағаны беріп
отырған.   Міне   қазақ   тарихының   әрбір   белесінде
осындай   орасан   зор   халықтық   мәні   бар   тарихи
оқиғаларға   араласқан,
  немесе   осы   тарихи
оқиғаларды   басқарған,   ұйымдастырушы   болған,
немесе   асқан   ерлік   көрсеткен   азаматтар   –   халық
батырлары   атанған.   Ұлттың   тұлғалары   атанған.
Қазақ ұлтының бағына, тағдырына орай Тарихана
әр ғасырда жаужүрек, батыр ұлдары мен қыздарын
мол жаратқан. Ұлт содан аман қалған.

Қазақ   батырлары   Қабанбай   батыр,
Бөгенбай батыр, Қобыланды, Алпамыс, Ер Тарғын,
Көрұғлы,   Қарасай   сынды   қазақ   батырларының
есімдері ғасырлар бойы ұлттың мақтанышы болып
ел  есінде   сақталуда.   Неліктен  дейсің   ғой?!   Қазақ
батырлары   мыңдаған   жылдар   бойы   ұлан      байтақ
туған   ата   мекенімізді   жаудан   қорғап,   халықтың
жауынгерлік   рухын   асқақтатты   Батырлардың
ерлігін мадақтап жырлаған қазақ жыраулары болды.
Қазақ жыраулары батырлармен бірге жауға аттанып
олардың   рухын   көтеріп   жыр   айтты.   Батырлардың
ерлігін   баяндау   қазақ   өнерінің   барлық   саласынан
көрініс   тапты.   Дегенмен,   музыка   және   сурет
өнерінде   батырлар   бейнесін   сомдауда   өзіндік
ерекшелігімен
дараланды.
Күйші де биші де өзінің күйінде, биінде батырдың
бүкіл   болмыс      бітімін   2      3   минуттан   тұратын
шығармасына сыйғыза білді. Ал, суретшілер болса
өзінің   бір   ғана   суретінде   батырдың   ер   жүрек
келбетін бейнелей алды. Бұл өнер түрлері бір ғана
көркемдік бейнені сомдай отыра, әр түрлі қырынан
түседі.
аша Тәтіқара   ақынның   бір   топ   қазақ   батырларына
арналған келесі:
Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Маңдайды айт Қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын,
Сары менен Баянды айт Уақтағы.
Ағашта биікті айтсаң қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген.
Еменәлі   Керейде,   ер   Жабайды   айт,     деп   келетін
өлең      жырында
 тұлғасына
байланысты жігіттік пен ерлік мінез басты қасиет
ретінде қатар көрсетіледі.
 батырлардың

2. Музыка тыңдау.

тыңдау.
күйді
музыкасын
«Хан   тұғырлы   қазақпыз»   хореографиялық
қойылымының

Музыканы тыңдағанда қан майдандағы ұлы шайқас
көз   алдыңа   келгендей   әсерде   боласың.   Музыкада
батырдың   өзі   емес,   оның   жаумен   күресі   көбірек
бейнеленген. Бұл шығарма шайқас үстіндегі талас
тартыс, біріне – бірі беріспей жатқан күрес, аттың
дүбірі   мен   қиян      кескі   қырғын   жанталас   сияқты
көңіл
білдіреді.
            3.   ӘМҚК15,   ӘМҚК14   оқу   тобтарынан
құралған   білім   алушылардың   орындауында   «Хан
тұғырлы қазақпыз» хореографиялық қойылымы.
     Би либреттосы.   Батырлар мен жауынгерлердің
шайқас   алдындағы   көңіл      күйі   мен   ішкі   жан
тебіренісі,  аттың   шабысы,   үркіп   ұшқан   құстарды
бейнелей келе, асқан жауынгерлік рухты көрсетеді.
Барлық   образдар   қимыл   үстінде   болғанымен,   бір
сәтке тына қалғандай  әсер  қалдырады. Ел  басына
қатер   төнгенде   қолға   қылыш   алып,   қазақтың   жау
жүрек   ұлдарын   бастап   басқыншы   жауға   тойтарыс
берген   қолбасшының   бейнесі
  сомдалады.
Қимастықпен ұлын, жарын шығарып салып тұрған
қыздар   тұлғасы   көрсетіледі.    Ұлы   ұрыстан   аман
келген   батырларды   қарсы   алып   ұлықталады. жаудан   қорғап,
Батырлар   туған   жердің   қорғаны,   ерлік   пен
қайсарлықтың   символы   іспетті.   Қазақ   батырлары
мыңдаған   жылдар   бойы   ұланбайтақ   туған
атамекенімізді
  халықтың
жауынгерлік   рухын   асқақтатқан   еліміздің
мақтанышы   болып   қала   бермек.   Батырлардың
көркемдік   бейнесі   әртүрлі   өнер   туындыларында
жанжақты   көрініс   тапты.   Музыкада
 аттың   де
кұстай   ұшуға   даяр   тұрған   сақадай   сай   сәйгүлік
аттарды   көресің.  Хореографиялық   қойылымының
негізгі
  мазмұны – батырлар   бейнесін   сомдау.
Музыканы тыңдасаң да, биді көріп тамашаласаң да
нақты   бір   көркемдік   бейнені   көресің.   Күйде   Иә,
қазақ   батырларының   бейнесін   сомдаған   музыка
және бидегі қимыл  қозғалыс бір сәтке тына қалып,
өткен мен бүгінді жалғастырар мәңгілік ескерткіш
іспетті болмақ!  ІҮ. Білім, іскерлік, дағдыларды
қалыптастыруға керекті білімдер
Ү.Білімді бақылау, бағлау
ҮІ. Қорытынды (рефлексия)
ҮІІ. Үй тапсырмасын беру
Теориялық тапсырма
8
2
3
2
Би композициясының
Бекіту кезеңінің тапсырмаларымен таныстыру;
1. Жеделдетпе сұрақтар қою
2.  Кері байланыс
Зал ортасында Por de bra  түрлері, дене иілулері.
«Хан тұғырлы қазақпыз» би композициясының
мәтінін жаттау, би комбинацияларының дұрыс
орындалауына, секіртпелердің техникасын мә н
беру.
Тақырыпты конспектілеу. Би терминологиясын
жаттау.

Тақырыптар   бойынша   жеделдетпе
сұрақтарға жауап береді.
Өз ойларын тұжырымдайды, берілген
тапсырманың
практикалық
комбинациясын
музыкамен
үйлестіреді.
Зал ортасында Por de bra  түрлері,
дене иілулерін музыканың
сүйемелдеуімен орындайды.
Тақырыпты конспектілейді.
Орындалу әдістемесі
бойыншаауызша түсіндіріп береді.
Т. О Ізім, А.К. Кульбекова. «Қазақ
биін оқытудың теориясы мен
Конспект
Практикалық көрсету
Фортепиано, музыкалық
материал, музыкалық
центр Шығармашылық тапсырма
Студенттердің білім көрсеткіші:
Оқытушының өзінөзі бағалауы:
Құрастырылған оқу комбинациясын жаттау.
әдістемесі», А., 2012  әдебиетімен
жұмыс жасау.

file_name: Казахский 1.docx

title: «Қазақ бидің теориясы мен әдісі»


extracted_text:
БЕКІТЕМІН:
                                                                                ПЦК  жетекшісі
САБАҚ ЖОСПАРЫ

Курс:
І
Топ:
Пән атауы:
Биология
БББ,П16
ФЗ16
МДБН16
ДТФ16
Сабақ нөмірі:
№
Оқытушы атыжөні:
Мамандығы:
Біліктілігі:
Уақыты:
Өткізілетін орны:
Сабақтың тақырыбы:
Сабақ мақсаты:
 Білімділік:
 Тәрбиелік:
 Дамытушылық:
Сабақ түрі:
Сабақ типі:
Алашбаева Айшолпан  Темірханқызы
0105000 –«Бастауыш білім беру»
0111000«Негізгі орта білім»
0101000«Мектепке дейінгі тәрбие және оқыту»
0103000 –Дене тәрбиесі және спорт
8:3010:00
10:1011:40
11:5013:20
14:0015:30
№ 332  аудитория
№ 345  аудитория
№ 403 аудитория
№ 407  аудитория
Эволюциялық идеялардың даму тарихы. К.Линней, Ж.Б.Ламарктың эволюциялық ілімі,
оның негізгі қағидалары
Оқушыларды эволюция ұғымы, оның негізгі бағыттарымен, эволюциялық түсініктердің даму
тарихы және эволюцияға берілген анықтамалармен таныстыру, К.Линней, Ж.Б.Ламарктың
еңбектерін зерттеуге үйрету
Оқушылардың осы пәнге байланысты пікірлерін тыңдап, өз пікірлерін ашық айтуға тәрбиелеу,
ғылыми көзқарастарын қалыптастыру
Оқушылардың танымдық қығушылықтарын дамыту, эволюция туралы білімдерін кеңейту,
материалдарды алу және өңдеу дағдыларын қалыптастыру. Оқушылардың өз кәсібіне деген
қызығушылығын арттыру мақсатында пәннің қажеттілігін ұғындыру
Лекция
Жаңа білімді меңгерту сабағы
Оқыту әдістері, тәсілдері, оқыту технологиялары:
Дамытаоқыту, проблемалықоқытутехнологиясы, тірексызбалар, сұрақжауапәдісі, баяндауәдісі, СТО әдістерінпайдалану,
ақпаратқұралдарынанжинақталғанмәліметтер, интерактивтіәдістер: түсіндіребаяндау, миғашабуыл, ой қозғау, салыстыру,
талдау, ақпарат беру, сөздікәдістері;
Қолданылатын дидактикалық материалдар, техникалық құралдар: Критериалды бағалау жүйесінің формативті және
суммативті түрлері
Интерактивті тақта, магниттік тақта Қолданылатын негізгі әдебиеттер:
 С.А.Сартаев М.Қ. Гильманов Жалпы биология. 11 сынып
Алматы «Мектеп» 2003ж
№2 ОӘК,Әдебиеттер тізімі
Т.ҚасымбаеваК.Мұхамбетжанов  «Жалпы биология»
Алматы. «Мектеп» 2010ж
Т.Қисымова Жалпы биология жұмыс дәптері10сынып
Алматы «Мектеп» 2010ж
 Т.Қасымбаева К.Мұхамбетжанов «Жалпы биология»
Алматы.
Қосымша әдебиеттер:
«Мектеп» 2010ж Биология негіздері журналы №52008ж 2, 16
18 беттер И.Никешов Биология конспективный курс  Москва
«Сфера» 2000г
 Қ.АманжоловаК.Мұхамбетжанов Генетика есептерінің жинағы
Алматы «Рауан» 1993ж
2 Сабақ барысы
1
І. Оқу ісәрекетін ұйымдастыру,
мотивация
ІІ.Үй тапсырмасын сұрау (өткен
сабақпен байланыс)
ІІІ. Жаңа материалды меңгерту
2
3
25
25
ІҮ. Білім, іскерлік, дағдыларды
қалыптастыруға керекті білімдер
15
(Уақыты)
Сабақ барысындағы оқытушы ісәркеті
Сабақ барысындағы студенттің ісәрекеті
Қажетті оқуресурстық құралдар
3
Оқушылармен амандасып, түгелдеп;
Баржоғын журналға белгілеу;
Аудитория тазалығына мән беру
Тақырыбы: Тіршіліктің пайда болуы туралы қазіргі
көзқарастар
Өзіндік жұмыстар:
Ғалымдардың пікірлерін салыстырмалы кестеге түіру

3648

аралығындағы
1.
2. Жұмыс
дәптеріндегі
тапсырмаларды орындау

Оқытушының жаңа тақырыпқа байланысты түсіндірмесі;
Негізгі ұғымдар
анықтамаларды салыстыру
Жаңа   тақырыпты   меңгеруге     қажетті   әдебиеттер   мен
ақпараттар тізімін ұсыну
Сабақтың мақсатміндеттерін таныстыру:

Білімділік:  оқушыларды эволюция ұғымы, оның негізгі бағыттары,
эволюциялық   түсініктердің   даму   тарихы   және   эволюцияға
берілген анықтамаларды
Дамытушылық:   оқушылардың   эволюция   туралы   білімдерін
кеңейту,
  материалдарды   алу   және   өңдеу   дағдыларын
қалыптастыру
Тәрбиелік:
  оқушылардың   дүниеге   ғылыми   көзқарасын
қалыптастыру   өзгергіштікті   анықтау,   оған   анықтама   беру,
өзгергіштіктің   түрлерімен   танысу   ғалымдардың
  ашқан
еңбектерімен танысу

Лекция жоспарымен таныстыру:
Аристотельдің еңбектері, эволюциялық көзқарастары;
К.Линнейдің еңбектері, эволюциялық көзқарастары;
Ж.Б.Ламарктың еңбектері, эволюциялық көзқарастары
1.
2.
3.
Тақырып бойынша нені меңгеруі тиіс:
Тарихтағы қарамақайшылықтарды диактикалық тұрғыдан
түсінуі;
Оқу материалын сараптау;
Оқулықты және дидактикалық құралдарды пайдалана отырып,
жұмыс істей білуді;
Құжаттық деректерді, құралдарды пайдалану;
Хронологиямен жұмыс істеу, қорытынды анализ жасау;
Тақырып бойынша нені дағдыға айналдыру тиіс:
4
Топ оқытушымен амандасады;
Кезекші топтағы оқушының баржоғын, себепті
себепсіздігін жеткізеді
Оқушылардың тіршіліктің пайда болуы туралы
ертедегі және қазіргі заманға көзқарастарымен
таныстыру, материалистер, идеалистер,
каоцерваттар, панспермия ұғымдарын
қалыптастыру, тіршіліктің пайда болуы туралы
ғылыми болжамдарын  талдай білуі
5
Топ журналы, инфо парағы, тақта
тазалығы, бор.
1. Тірек сызба
2. Карта
3. Карточка
4. Бақылау сұрақ
5. Тесттер түрі
6. Схема
Сабақтың мақсатміндеттерімен танысады;
Мұғалімнің түсіндірмесін тыңдайды;
ОӘК, Слайдтар
№3 қөрнекі құралдар,
тірексызбалар
№3 ақпарат көздері
№3 әдебиеттер тізімі
Тақырып бойынша  негізгі ұғымдарға өз
анықтамаларға талдау жасайды
 Ақпараттық ізденісті   жоспарлайды;
 Қойылған міндетті шешу үшін берілген тізімнен
ақпараттың  қайсысын меңгергенін, не
меңгермегенін көрсетеді.
Оқушылар:
тарихи оқиғаларды салыстыра отыры
олардың ұқсастығымен айырмашылықтарын
  анықтау және табу;
талдау және қорытынды жасау;
Оқулықтар
Карта
Жұмыс дәптер
(cid:252)
(cid:252)
(cid:252)
(cid:252)
(cid:252)
(cid:252)
(cid:252)
(cid:252)
(cid:252) Ү. Білімді бақылау, бағлау
ҮІ. Қорытынды (рефлексия)
ҮІІ. Үй тапсырмасын беру:
Теориялық тапсырма
Шығармашылық тапсырма
Студенттердің білім көрсеткіші:
 Өткен оқиғаларды қорытындылап, жаңа ғасырдағы адамзаттың
болашағын болжау
 Хронологиямен, терминологиямен дүние жүзінің саяси
картасымен жұмыс істей білуді;
Қазіргі заманғы тарихи проблемаларды зерттеу ретінде ғылыми
танымалы әдебиетпен    жұмыс жасауды;
Жеке шығармашылық,өзіндік жұмысжасауды, қазіргі заманғы
тарихибиологиялық проблемаларды зерттеуретінде  ғылыми
әдебиеттермен жұмыс істеуді меңгеру қажет.
Латын Америкасында мемлекеттің экономикалық ролінің
белсенділігінің артуы ең алдымен капиталистік жолмен дамуда ең
жақсы жетістіктерге жеткен
елдерге(Аргентина,Мексика,Бразилия,Чили,Уругвай) тән болды.
Бұл шаралар Батыс Еуропа мен Солтүстік Американың аса
дамыған мемлекеттеріндегі осындай ұқсас шаралармен бір
мезгілде және олардың әсерімен іске асырылды.Бірақ Латын
Америкасында мәселе экономиканы жергілікті капитализмді
дамыту мақсатында мемлекеттік реттеуде болады.
Латын Америкасында экономиканы реттеудің әртүрлі нұсқалары
орын   алды,олар   әртүрлі   ауқымда   іске   асырылды.Аргентинада
Августино   Хустоның   үкіметі   кезінде   (19321938)   экономикаға
мемлекет   тарапынан   араласу   қазынаның   кірістерін   және
агроэкспорттық олигархияны қолдау мақсатымен жүргізілді.
Өзіндік жұмыстар:
Ғалымдардың пікірлерін салыстыру, тұжырымдама жасау
Жұмыс дәптеріндегі 5665 тапсырмаларды орындау,
салысырмалы кесте толтыру.
15
5
2
Оқушылардың:
өзіндік жұмыстары
шығармашылық жұмыстары
салыстырмалы жұмыстары
тірексызба жұмыстары
Оқулықтар
Карта
Жұмыс дәптер
Оқушылар:
оқу материалының негізінде салыстырмалы
кестелер, жүйелі және ретті тарихи тізбектер
құрастыру;
тарихи білімдерін жазбаша және ауызша түрде
еркін жеткізеді;
қажетті ақпарат көздерін пайдалана отырып
баяндамалар мен рефераттар әзірлеуге;
тақырыпты талдау барысында өз пікірін
қалыптастыруға,
басқа адамның жауабына пікір айтуға;
 эволюция ұғымы, оның негізгі бағыттарын біледі;
  волюциялық түсініктердің даму тарихы және
эволюцияға берілген анықтамалармен танысады;
  К.Линней, Ж.Б.Ламарктың еңбектерін зерттеуге
үйренеді
қазіргі заманғы ақпараттық коммуникативтік
технологияларды пайдалана отырып, жаңа
ақпараттарды білу;
қажеттідеректерді іздестіру барысында
компьютерді қолдану;
Оқулықтар
Карта
Жұмыс дәптер
 тақырыпты талдау;
 тарихибиологиялық құбылыстарға баға беру;
 өз пікірін білдіру;
 әр түрлі дерек көздерінен тарихи ақпараттар іздестіру;
 тарихи оқиғалар мен биологиялық  құбылыстардың арасындағы байланыстың себепсалдарын айқындауды;
 фактілерді салыстыру;
Оқытушының өзінөзі бағалауы:
Оқушыөзінөзібағалауарқылыоқуынқалайжақсартуғаболатындығынкөре алдым.
Қызығушылығы артып, белсенді жұмыс жасайтынына көз жеткіздім.
4

file_name: К.Линней,Ж.Б.Ламарк.docx