extracted_text:
«Тексерілді»  оқу ісі жөніндегі орынбасары:
    Биология пәні мұғалімі: Жолдасбаева Алуаш Конакбаевна

Сыныбы:10 а
Пәні: Биология      Сабақ № 38
   Мерзімі:  19.01 10а  Ж/Б
Сабақтың
тақырыбы:
Жалпы
мақсаты
Сілтеме:
оқу

Оқушылар
үшін
нәтижелері:
Негізгі
идеялар
Сабақта
қолданылатын
ресурстар:
Оқыту
әдістері:
Дерек көздері
Организмдердің   жеке   дамуы   (онтогенез)   түсінігі.   Бөліну,   өсу,
жасушалардың жіктелуі, органогенез, көбею, картаю, организмнің  өлуі.
Организмдердің   жеке   дамуы   (онтогенез)   түсінігі.   Бөліну,   өсу,
жасушалардың жіктелуі, органогенез, көбею, картаю, организмнің  өлуі
туралы үйренеді.
1. Мұғалімдерге арналған нұсқаулық
2. Биология оқыту әдістемесі. 10 сынып
3. 10
арналған
сыныпқа

биология

оқулығы.
Т.Қасымбаева,К.Мұхамбетжанова
4. Биология пәні бойынша дидактикалық материалдар
5. Интернет материалдары
Организмдердің   жеке   дамуы   (онтогенез) . Бөліну,   өсу,
жасушалардың жіктелуі, органогенез, көбею, картаю, организмнің  өлуі
туралы біледі.
Организмдердің  эмбриондық және постэмбриондық дамуы туралы біле
отырып, организмдердің  жеке   дамуы   (онтогенез)   туралы білім беру.
Бейнежазба, 3А форматтағы қағаздар, фламастер, стикерлер.
«Ой түрткі», мені сипаттаңдар, суретпен
жұмыс, кестемен жұмыс, терминологиялық
қобдиша,кесте мен жұмыс,смайликтер мен
рефлексиялау.
Организмдердің     жеке     дамуы     (онтогенез)     түсінігі.     Бөліну,     өсу,
жасушалардың жіктелуі, органогенез, көбею, картаю, организмнің   өлуі
тақырыбында берілген материалдар. Биология жұмыс дәптері.   Оқушы
анықтамалығы . Интернет материалдары
1.Топтық жұмыс
2.Жұптық жұмыс
3.Жеке жұмыс

                                 Сабақ бойынша мұғалім мен оқушының ісәрекеті
I.Оқушыларға
психологиялық
ахуал туғызу.
(3 мин)
Мұғалімнің ісәрекеті
Оқушының ісәрекеті
Тренинг: Жақсы тілек
  Мұғалім   қолындағы   гүлді   бір   жақсы
қасиетін айтып  оқушыға береді.
Оқушы   гүлді   алып   қасындағы
оқушының   жақсы   мінезін
айтып   оған   табыстайды..
Тренинг осылайша жалғасады. II.Үй
тапсырмасын
сұрау (7 мин)
III.Жаңа
тақырып
(20 мин)
Мозаика   арқылы   топқа   бөлу.   Бағалау
бетшесін топ басшыларға таратады.
  Қандай   өсімдіктер   бүршіктену
I тапсырма: «Қайталау білім негізі»
1.Митоз дегеніміз не?
2. Ол неше фазадан тұрады?
3.   Кариокинез,   цитокинез,   интерфаза
терминдеріне анықтама беріңдер
4.   Хромасомалардың   диплоидті   және
гаплоидты жиынтығы дегеніміз не?
5.   Адамның   сомалық   және   жыныс
жасушаларында   қанша   хромасома
болады?
6. Жыныссыз көбею жолдарын атаңдар
7.
арқылы көбейеді?
8. Телу туралы не білеміз?
9. Мейоз дегеніміз не?
10.Мейоздық   бөліне   неше   кезеңнен
тұрады?
11.Неше фазадан тұрады?
12.   Мейоз   нәтижесінде   қанша   жасуша
пайда болады?
 II тапсырма: «Қосарлы ұрықтану»
Берілген суреттен гүлді өсімдіктердегі
қосарлы   ұрықтанудың   ерекшелігін
түсіндіру
1 тапсырма: «Ой түрткі»
Онтогенез
туралы
көрсетіледі.
Ағзаның жеке дамуы туралы не білеміз?
бейнежазба

II тапсырма: «Мені сипаттаңдар»
Топтарға   онтогенез
суреттері таратылады.
  сатыларының
III тапсырма: «Органогенез»
Әр   топқа   бир   ұрық   жапырақшасы
тапсырма
эктодерма,
беріледі:
эндодерма,  мезодерма

IV
қобдиша»
Эмбриология,
тапсырма:«Терминологиялық
  бластула,
  гаструла,
Топ   басшысын   сайлайды.   Топ
басшылары топ оқушыларының
бағаларын   бағалау   бетшесіне
белгілейді.
Әр топқа 4 сұрақтан қойылады
  Оқушылар   сұрақтарға   жауап
береді?
Оқушылар   суреттің   қай   саты
екенін   және   бұл   сатыда
ұрықтың
құрылыс
ерекшеліктерін түсіндіреді

Оқушылар   өздеріне   берілген
ұрық жапырақшасынан  қандай
мүшелер
қалыптасатынын
айтады

Эмбриология,
бластула,
гаструла,   нейрула,   эктодерма,
энтодерма, мезодерма сөздерін IV.Қорытын
дылау (5 мин)
V.Үйге
тапсырма   беру
(2мин)
VI.Бағалау
(5 мин)
VII.Рефлексия
(3 мин)
энтодерма,
  дәптерге
ағылшыншасымен қоса жазады
Оқушылар   дүниеге   келмеген
ұрықтың   атынан   сөйлеп   өз
ойларын жеткізеді
Үй   тапсырмасын   белгілеп
алады.

бағалау,
Өзінөзі
топ
басшысының бағалауы, бағалау
парағына   бағаларды   түсіріп
отырады

эктодерма,
нейрула,

мезодерма   терминдерді
жазамыз
Эссе   жазу:
дауысы»
Өсімдік, жануар, адам ұрығы
 «Туылмаған   сәбидің

  жеке
  дамуы
Организмдердің
(онтогенез)     түсінігі.     Бөліну,     өсу,
жасушалардың   жіктелуі,   органогенез,
көбею, картаю, организмнің  өлуі
 Адам   ұрығының   дамуына   зиянды
.
әдеттердің
әсері.
Адам   тұлғасының   қалыптасуына   кері
әсерін   тигізетін   жат   қылықтар   (жұптық
жоба)
Формативті,   суммативті,   критериалды
бағалау.

Рефлексия
«Тазалық»   ойыны   түрінде   өткізу.
Оқушыларға   бір   парақтан   беріледі,   онда
мына суреттер бар: чемодан , қоқыс жәшігі,
еттартқыш.
Оқушылар бүгінгі тақырып бойынша алған
керекті
  ақпараттарды   ЧЕМОДАНҒА
сақтайды,  ал аса қажет  болмаған  , артық
дүние болса ҚОҚЫС ЖӘШІГІНЕ салады,
бүгінгі   тақырыптан   әлі   оқуым   керек,
толықтыруым
десе
,
ЕТТАРТҚЫШқа салады, яғни жазады
керек

Егер   де   уақыт   қалса,
  Ой   түйін:
●
  Мен   кіммін?   (тіршілік   иесі,   адам,
перзент, маман, өз отанын сүйетін патриот)
●
  Бұл   өмірде   менің   орным   қандай?
●
  Өз   орнымды   адаспай   табу   үшін   не
істеуім қажет?   1. Онтогенездің кезеңдері. Эмбриондық даму кезеңіндегі жасушалардың жіктелінуі
туралы.
2. Эмбриология ғылымының даму тарихы. Онтогенетика ғылымы.
Жасанды түсік – қылмыс
№5. Балама тест
Көбею
Митоз
Амитоз
Мейоз
1
+
2
+
3
4
5
6
+
7
8
9
10
+
+
+
+
+
+
+ Сұрақтары:
1. Организмнің сан жағынан артуы.
2. Дене жасушаларының бөлінуі.
3. Гаметалар қосылу процесі.
4. Ядроның тікелей екіге бөлінуі.
5. Жыныссыз көбеюде не болмайды?
6. Ұрпақ жалғасып түр дараларының сақталуы.
7. Қарапайым амебаның бөлінуі.
8. Ерте профаза қай процеске тән?
9. Эквационды бөліну.
10. Диплоидты хромосомалар жиынтығы.
Ғасырдан ұзақ ғұмыр
(Ұрықтық кезеңге саяхат, слайд арқылы түсіндіріледі)
1. Ұрықтанған жұмыртқа жасушасы тез екіге бөлінеді, 10 сағаттан кейін тағыда митоз, болашақ адам
енді 4 жасушадан тұрады. 1 жұмадан кейін жасушаның саны 100  ге жетеді, салмағы 1 грамдай ғана
ұрық жатырға бекініп, дами бастайды.
2. 1 аптадан кейін мен жайлы шырышты қалық қабатқа орналастым. 1  ші аптада менде қағанақ пен
кіндік пайда болды, 18 күнде жүрегім соға бастады. айдын соңында өкпе, бауыр, бүйрек, ми, көз бен
құлақ пайда болды. Ұзындығым 5мм.
3. Дамудың 2  ші айы. Жүйке жүйем дамуда. Миым үлкен адамның миындай қыртысты. Инфекциядан
қорғайтын тимус безі жұмысқа кірісті. Аяқ  қолым өсіп келеді. Саусақтарым қалыптаса бастады.
Бойым 2  3 см. Барлық мүшелерім қалыптасып болды.
4. Дамудың 3  ші айы. Бойым 5  6 см. Мені енді ұрық демей, бала деп атайды. Анамның қуанышын,
ренішін сезе аламын.
5. Дамудың 4  ші айы. Бойым 10  16 см. Салмағым 40  50 гр. Басыма алғашқы шаш шықты. Ана
құрсағында еркін жүзіп жүремін. Анам аяғымның қозғалысын анық сезеді. 6. Дамудың 5  ші айы. Сыртқы дүниенің қатты дыбыстарын сезе бастадым. Анамның маған арнаған
жылы сөздерінен масайрап қаламын, шарап немесе арақ ішсе бет ауызымды тыржитып,
жаратпағанымды білдіріп, аяғыммен тебе бастаймын.
7. Дамудың 6  шы айы. Бұл айды қозғалу айы деп атайды. 30 минутта 20  60 рет қозғаламын. Ана
құрсағы маған тарлық ете бастады. Жарық дүниеге шығуға дайындалып, басымды төмен бұрдым.
8. Дамудың 7  ші айы. Көзімді аштым, құрсақтың іші қараңғы болса да қабағымды қақпастан айналама
қараймын. Түрлі себептермен жарық дүниеге шығу керек болса, дәрігерлердің көмегімен өмір сүруге
қабілеттімін.
9. Дамудың 8  ші айы. Мен кішкентай адаммын. Жүрегім минутына 120  140 рет соғады. Бойым 40
см. Салмағым 1700 гр. Анамның көбірек дем алып, жиі тамақтанғанын қалаймын. күн санап жүрмін.
10. Дамудың 9  шы айы. Анамның “тар” құрсағын кеңітіп, омырауын иітіп, мен өмірге келдім.
Кең дүние, төсіңді аш мен келемін...
Жаңа сабақтың жүргізілу барысы.
1. Бейнекөрсетілім.
Демек,Бейнекөрсетілімнен болжағандарыңыздай бүгінгі тақырып Онтогенез –
организмнің жеке дамуы.
2.Мағынаны тану бөлімінде тақырып мазмұнына қысқа шолу жасалады.Әрбір топқа
тақырып мәтіні бөліп беріледі.
I топ
Онтогенез түсінігі.Эмбриология ғылымының дамуы туралы қысқаша тарихи мәліметтер.
II топ
Бір қабатты ұрық – бластуланың түзілуі.
Үш қабатты ұрықтың пайда болуы.Гаструла.
III топ
Нейрула.Жеке мүшелердің дамуы.
IV топ
Постэмбриондық даму.Қартаю.
Әрбір топтың тақырыбы өзара талқыланып болған соң мазмұны сұралады.
3.Ой толғаныс .Топтық тапсырмаларды қорғау.
I топ
Топтастыру.Эмбриология.
Венн диаграммасы.Эмбриондық даму
Постэмбриондық даму.
II топ
Ойлау үшбұрышы.Маслоу пирамидасы.
Эмбриондық даму кезеңінің үш сатысы.
III топ Класстер.Ассосация.
Нейрула.Үш қабаттан дене мүшелерінің дамып жетілуі.
IV топ
Венн диаграммасы
Тура даму.Түрленіп дамуы.

file_name: 38.Организмдердің   жеке   дамуы.docx

intro: Организмдердің   жеке   дамуы   (онтогенез)   түсінігі.   Бөліну,   өсу,  жасушалардың жіктелуі, органогенез, көбею, картаю, организмнің  өлуі. Адам ұрығының дамуына зиянды әдеттердің әсері. Адам тұлғасының қалыптасуына кері әсерін тигізетін жат қылықтар (жұптық жоба). Эмбриология, бластула, гаструла, нейрула, эктодерма, энтодерма, мезодерма терминдері. Организмдердің  эмбриондық және постэмбриондық дамуы туралы біле отырып, организмдердің  жеке   дамуы

title: Организмдердің жеке дамуы


extracted_text:
Лексическая работа над словом на уроках русского языка в начальной школе
Русский   язык   в   школе   –   это   инструмент   познания,   мышления,   развития.   Он   обладает
богатыми возможностями творческого обогащения.
Неисчерпаемые запасы творчества кроются в лексике русского языка. Лексическая работа
над словом даёт широкие возможности для развития творческой деятельности школьников в
учёбном процессе, способствует повышению интереса к знаниям, развивает интеллект.
Лексикологией называется раздел науки о языке, в котором изучается словарный состав.
Ни одно слово в языке не существует отдельно, изолированно от языка. Лексика русского
языка   представляет   систему   взаимосвязанных   и   взаимообусловленных   языковых   единиц.
Слова объединяются в различные группы на основании тех или иных признаков.
Стандарт начального общего школьного образования по русскому языку предусматривает
в   разделе   «Лексика»   изучение   однозначности   и   многозначности   слова,   синонимии   и
антонимии   слов,   прямого   и   переносного   значения   и   употребления   слов,   а   также   умение
школьников пользоваться различными словарями русского языка.
В представленных в данном пособии материалах тематически охвачены основные темы
раздела  «Лексика»   за  курс   начальной  школы.   Предложенный   материал  включает   задания,
основанные   на   знании   программного   материала,   задания,   требующие   логического
размышления и внимания, задания на эрудицию и сообразительность, творческие задания.
Предлагаемые материалы подчинены, разумеется, определённой логике и системе, но они
не «привязаны» ни к программе по русскому языку, ни к учебнику, так как разница в уровне
подготовки   учеников   различных   классов   велика,   да   и   в   одном   классе   ученики   могут
значительно отличаться по уровню сообразительности и смекалки.
Их   выбирают   и   используют   по   интересам,   а   не   по   порядку   расположения.   Выбор
определяется степенью трудности материала и наличием необходимых знаний, полученных в
систематическом   курсе.   К   большинству   заданий   приведены   ответы,   которые   следуют   за
текстом задания. Это сделано для того, чтобы облегчить труд учителя при подборе нужного
ему материала для урока или внеклассного занятия.
В сборник вошли задания, заимствованные из других источников, а также составленные
самостоятельно. Для более точного объяснения ребёнку цели предлагаемых заданий прежде
необходимо объяснить ему важность некоторых употребляемых понятий.
Каждый раздел состоит из двух блоков.  Первый блок  включает в себя тренировочные
задания   рассчитанный   на   пополнение   словарного   запаса   учащихся,   знакомство   с
разнообразным   составом   русской  лексики,  а  также   материал  для   развития  образной  речи
школьников.  Данный материал встречается на олимпиадах и интеллектуальных марафонах по
русскому языку.
Второй   блок  предполагает   интеллектуальное,   научное   творчество   детей,   решение
субъективнотворческих   задач   разной   степени   трудности   и   творческого   вклада   (задач,
решение которых в глобальном смысле не является творческим, но для ученика, субъективно,
таковым является).
Данные задания будут полезны для работы на уроке, для проведения внеклассной работы,
для подготовки к олимпиадам по предмету.
Синонимы.
Часто   на   олимпиадах   детям   предлагают   задания,   позволяющие   судить   о   богатстве
словарного   запаса   учащегося.   Прежде   всего,   это   задания,   связанные   с   синонимией   слов.
Синонимы   –   это   слова,   различные   по   звучанию   и   написанию,   но   близкие   по   значению.
Синонимов в одном ряду может быть два, три и больше (печальный  веселый  грустный;
смелый  бесстрашный  храбрый  мужественный  отважный).
1 Знание синонимов позволяет учащимся более точно выражать свои мысли, приближая речь
к образцам художественной выразительности. Чем больше словсинонимов знает человек, тем
точнее он выражает свою мысль.
1. Замените данные словосочетания одним словом – синонимом.
Блок №1.
Внутренняя сторона кисти руки  ... (ладонь)
Изображение человека на картине или фотографии  ... (портрет)
Обозначение, название места, где ктолибо живёт и надпись на конверте  ...
 (адрес)
Тот, кто работает в шахте  ... (шахтёр)
Место на реке, где её можно перейти  ... (брод)
Асфальтированная дорога  ... (асфальт)
2. Сравните по смыслу глаголы в каждой паре, распределите их в два столбика. Назовите
основания для группировки.
Глядит – смотрит,  молчит – говорит, дремлет – спит, начинает – заканчивает, сверкает –
блестит,   спасает   –   выручает,   открывает   –   закрывает,   завязывает   –   развязывает,   зовёт   –
окликает, думает – соображает, теряет – находит.
синонимы
антонимы
глядит – смотрит,
дремлет – спит,
сверкает – блестит,
спасает – выручает,
зовёт – окликает,
думает – соображает,
молчит – говорит,  начинает–
заканчивает, открывает –
закрывает, завязывает –
развязывает, з
теряет – находит
3. Редактор газеты отчегото очень не любит слово «пытаться». Подскажите репортёру,
каким   из   пяти   слов   он   может   заменить   в   своей   заметке   это   слово,   чтобы   смысл
сказанного не изменился.
Пробовать, изощряться, надеяться, усердствовать, надрываться.
(Пробовать)
4. Выделите третье «лишнее» в каждой из приведенных групп слов,  имея в виду, что их
объединение во всех группах связано с одним и тем же явлением лексики (каким?).
а) огонь, осень, пламя;
б) алфавит, чистописание, азбука;
в) шалун, конница, кавалерия;
г) бросать, кидать, прыгать;
д) буран, дождь, пурга.
(оставшиеся слова – синонимы)
5. Найдите «лишнее» слово в синонимическом ряду.
Всадник, наездник, человек, верховой, ездок, конный.
Красный, багряный, фиолетовый, алый, огненный.
Томительный, утомительный, томный, пятитомный.
Собака, Бобик, животное, Барбос.
2 6. Подоберите синонимы к словам «темнота» и «отметка».
Потемки, тетрадь, оценка, сумерки, балл, корабль, портфель.
(Темнота – потёмки, сумерки.
Отметка – оценка, балл)
7. Расположите синонимы по возрастающей или убывающей степени признака (градация
синонимов).
Микроскопический, большой,  огромный, гигантский, маленький, крохотный.
(Гигантский, огромный, большой, крохотный, микроскопический)
8. Подберите синонимы к данному слову.
Смешной  …(забавный, потешный)
метель  …(пурга, буря, вьюга)
9. К парам слов подберите существительные, близкие по смыслу.
сильная метель  ... (пурга, буря, вьюга)
буря на море  .... (шторм)
большое несчастье  ... (горе)
сильный дождь  .... (ливень)
10.  Замените имена прилагательные синонимами.
правильный ответ  ... (безошибочный)
бесстрашный летчик  ...(отважный)
занимательный рассказ  ... (интересный)
11.   Запишите   прилагательные   с   теми   существительными,   с   которыми   их   можно
употребить:
Коричневый, карий (платье, глаза, костюм).
Густой, дремучий (лес, туман).
Горячий, знойный (лето, вода, привет).
(коричневое платье, коричневый костюм;
дремучий лес, густой туман;
горячая вода, горячий привет, знойное лето)
12.  Замените  повторяющиеся слова в тексте их синонимами.
Нет более робкого животного, чем заяц. Даже при слабом шуме он пугается и бежит.
Только поздно вечером или ночью робкий зайчишка выходит из своего убежища, а с рассветом
прячется в какомнибудь укромном уголке. Много у робкого зайчика врагов. За ним охотятся
и голодный волк, и хищный ястреб, и охотник.
( Робкий, пугливый, трусливый, боязливый).
13.  Вставьте пропущенные слова и окончания.
Темн...   туча   нависла   над   лесом.   Сильн...   ветер   закачал   вершины   деревьев.   Брызнули
крупн... капли дождя. Блеснула ... молния. Раздался ... удар грома, и гроза разразилась. Дети
спрятались в кусты, но ... достал их там.
Летняя гроза.
(молния (яркая, ослепительная)
удар грома (сильный, оглушительный)
достал (дождь, ливень)
3 14.  Выберите подходящее слово.
Утром к дому прилетела ... (стая,  стайка) воробьев. Они уселись на крыше и весело ...
(пели,   щебетали,  чирикали).   Мы   насыпали   хлебных   крошек.   Воробьи   быстро   ...   (сползли,
слезли, слетели, спустились) с крыши. Они ... (бегали, ходили, прыгали, скакали) и ... (глотали,
ели, клевали) крошки.
15.  Подберите к каждому существительному близкое по смыслу слово так, чтобы из первых
букв подобранных слов получилось слово ЗИМА.
Работа            З...(занятие)
Родник           И... (источник)
Холод            М... (мороз)
Деятельный   А... (активный)
16.  Подберите слова, близкие по смыслу данным в скобках. Сделать это
      необходимо в рифму.
Я трудилась не напрасно
И запомню навсегда:
Хлеб вкуснее не от масла,
Хлеб вкуснее от (работы)…..
(труда)
Золотистые копны соломы
На токах на колхозных лежат.
И ребята дорогой знакомой
На занятия в школу (торопятся)….
(спешат)
Листья в поле пожелтели,
И кружатся, и летят:
Лишь в бору поникши ели
Зелень мрачную (берегут)….
(хранят)
17.  Найдите синонимы в пословицах.
Спеши – не спеши, а поторапливайся.
Приятелей много, а друга нет.
Переливает из пустого в порожнее.
18.  Найдите пару.
алфавит
огонь
чистый
прыгать
бросать
красный
аккуратный
алый
скакать
азбука
пламя
кидать
19.  Замените в словосочетаниях прилагательные синонимами с приставкой без или бес.
4 Смелый человек  …
Тихая погода  …
Жестокий враг  …
Добродушный смех –
Ясное небо  …
Напрасный труд  …
Непонятливый человек –
Тихие шаги  …
(Бесстрашный,   безветренная,   беспощадный   (безжалостный),   беззлобный,   безоблачное,
бессмысленный, бестолковый, бесшумные)
20.  Запишите синонимы к словам, состоящие из такого же количества букв.
лес
горе
мороз
хотеть
темнота
крепость
сообщение
невиданный
равнодушный
…(бор)
… (беда)
…(холод)
… (желать)
… (потёмки)
… (твердыня)
… (извещение)
… (диковинный)
…(безучастный)
Блок №2.
1.
 а) Выберите слово, наиболее точно передающее мысль.
Я шёл по лесной дорожке. Под моими ногами тихо (шумели, шелестели, хрустели, трещали,
шуршали) опавшие листья.
Глубокая осень. Я иду по лесной тропинке. Вдруг за деревьями, за кустарниками (мелькнула,
промелькнула,   показалась,   померещилась,   пролетела,   пронеслась,   проплыла,   пробежала,
замаячила,   почудилась)   неясная   тень   какогото   животного.   «Волки!»   холодком   ударила
тревога в сердце.
      б)   А теперь сами составьте различные упражнения на выбор слов.
           Пользуйся    словарём    синонимом.
богатый
зажиточный
состоятельный
открыть
отпереть
отворить
отомкнуть
красивый
пригожий
прекрасный
очаровательный
улыбается
смеётся
хохочет
быстрый
скорый
торопливый
стремительный
близко
поблизости
вблизи
рукой подать
5
опрятный
аккуратный
чистоплотный
хвалит
расхваливает
гладит по головке
возносит до небес
зябнуть
мёрзнуть
коченеть
леденеть
светлый
ясный
освещённый
играть
резвиться
далеко
вдали
далече
в

тридевятом в
царстве,
тридесятом
государстве
хитрить
лукавить
юлить
наводить   тень   на
плетень   или   на
ясный день
изящный
хорошенький
прелестный
лгун
лжец
врун
враль
вруша
брехун
сказал
произнёс
проговорил
прошептал
воскликнул
возразил
добавил

под самым носом
стынуть, стыть
подчиняться
покоряться
повиноваться
слушаться
шёл
пробирался
крался
передвигался
продвигался
рвался вперёд
едва плёлся
спрятаться
скрыться
притаиться
схорониться
красивый
прекрасный
очаровательный
изящный
хорошенький
недурён собой
привлекательный
в)     Попробуйте сами составить список таких слов (лучший помощник
          – словарь   синонимов) и упражнения на выбор слова.
     г)      Игра – соревнование: составьте свои ряды синонимов с данными
             словами из разговорного языка  – смешные, несмешные,
             страшные.
Например: упасть
смешные   синонимы   –  шлёпнулся,   брякнулся,   чебурахнулся,   растянулся,   полетел   вверх
тормашками …
несмешные синонимы – повалился, полетел, свалился…
страшные – рухнул, сорвался, полетел и разбился…
лентяй
сказать
упасть
скучный
украсть
убегать
страшно (боюсь!)
иногда
одежда
дом
ругань
бедный (человек)
2)     а)  В каждом из предложений найдите  неудачно использованное
            слово и  замените его.
Школа учит ребят быть умными, смелыми, трудовыми.
Крестьяне сеют хлеб, пшеницу, ячмень, гречку и много других круп.
Из металла, собранного школьниками был собран трамвай.
Самая лучшая профессия – врач. Не зря врачей так уважает человечество.
Девочка была плохо одета, она (трепетала, дрожала) от холода.
На первое подали (рыбий, рыбный) суп с овощами.
Мальчики (одели, надели) свои куртки на молниях.
6 Двери были плотно (закрыты,  заперты) и даже (закрыты, заперты) на внутренний замок.
         б)  Составьте сами различные упражнения на замену неудачно
              употреблённых слов.
Антонимы.
Антонимы – это слова с противоположным значением, написанием и произношением. Как
правило, к антонимам относятся разнокоренные слова, хотя возможны и однокоренные слова,
образованные   с   помощью   антонимичных   приставок   и   суффиксов.   Не   все   слова   имеют
антонимы.
Блок №1.
1. Подберите антонимы к данным словам.
Тьма  ..., вверх  ..., холодный  ..., уходить  ... .
(Свет, вниз, горячий, возвращаться).
2. Продолжение начатое предложение антонимом.
В поле холодно, а в доме ... (тепло). Заяц бегает быстро, а черепаха ползает
... (медленно).
3. Составьте словосочетания с парами антонимов.
свежий хлеб  ... (черствый хлеб),
свежий ветер  ... (теплый ветер),
свежая газета  ... (старая газета),
свежие яблоки  ... (сушеные яблоки).
4. Припишите к словам левого столбика антонимы из правого столбика.
север                  ленивый
высокий             прилететь
улететь               отгадка
загадка               юг
прилежный        низкий
(север – юг, высокий – низкий, улететь – прилететь, загадка – отгадка,
прилежный – ленивый)
5. К данным ниже словам припишите слова, противоположные по смыслу.
Смех  ..., любить  ..., крупный  ..., полдень  ..., много  ... .
(плач, ненавидеть, мелкий, полночь, мало)
6. Подберите антонимы к словосочетаниям.
Восход солнца  … (заход), зажечь костер …(потушить), начало урока
…(конец),  уйти в школу – (вернуться), ясное небо  …(пасмурное), шумная
улица  …(тихая).
7. Найдите антонимы в пословицах.
Ученье свет, а не ученье  тьма.
Каково начало, таков и конец.
Добро помни, а зло забывай.
            ………           ………..
7 8. Допишите слово антоним.
Солнце всходит и ... (заходит).
На каждую загадку есть ...(отгадка).
Книга содержит вопросы и ...(ответы).
9. Спишите, заменяя подчеркнутые слова антонимами.
Опоздали.
Вечером  (утром)  я с товарищем пошел к поезду. До станции было  далеко  (близко). Дул
встречный  холодный  (тёплый)  ветер, и идти было  трудно  (леко). Пришли мы к станции, а
поезд отходит (подходит). Как плохо (хорошо), что мы опоздали  (не опоздали).
10.   Припишите   к   словам   антонимы   так,   чтобы   из   первых   букв   приписанных   слов
получилось слово ДОМ.
Ночь             д ...(день)
Раздеться      о ...(одеться)
Старый         м ... (молодой)
11.  Выберите в каждой группе противоположное по смыслу слово в скобках.
      Зима  …..(холод, весна, снег, лето)
      Тихо  …..(темно, дети, громко)
      Конец  …..(обрыв, начало, всё)
      Глубокий  …..(бездонный, мелкий)
12.  Подберите антонимы, обозначающие:
Время:
рано  …(поздно)
рассвет  …(закат)
осень  …(весна)
зима  …(лето)
Пространство:
далёкий  …(близкий)
высокий  …(низкий)
широкий  …(узкий)
Качества, свойства:
грязный  …(чистый)
дорогой  …(дешёвый)
полезный  …(вредный)
Черты характера:
храбрый  …(трусливый)
ленивый  …(трудолюбивый)
молчаливый  …(болтливый)
13.  Отгадайте загадки
Я антоним к слову «зной»,
Я в реке, в тени густой
И в бутылке лимонада,
А зовут меня …(прохлада)
Я антоним к слову «лето»,
8 В шубу снежную одета,
Хоть люблю мороз сама,
Потому что я … (зима)
14.  Запишите глаголы, противоположные по значению.
Говорить, краснеть, отдавать, сидеть, зажигать, потерять, помогать
медлить.
(Молчать, бледнеть, брать, стоять, гасит, найти, мешать, торопиться).
15.   Найдите к словам из первого столбика антонимы из второго. Допиши синонимы к
полученному слову.
великан
помогать
оправдывать
искусственный
возражать
уважение
бледный
тесный
скучно
вред
великан
помогать
оправдывать
искусственный
возражать
уважение
бледный
тесный
скучно
вред
природный  …
презрение  …
соглашаться  …
обвинять  …
мешать  …
карлик  …
интересно  …
румяный   …
польза  …
просторный  …
карлик
мешать
обвинять
природный
соглашаться
презрение
румяный
просторный
интересно
польза
крошка
затруднять
укорять
естественный
договориться
унижение
красный
широкий
любопытно
выгода
16.  Вставьте пропущенные антонимы в пословицы и поговорки.
Больше думай, … говори. Большому уму и в … голове не тесно. Век долог,     да час … .
Кривому глазу и … криво. Горькая правда лучше …лжи. Добро помни, а зло … . Дождик
вымочит, а красное солнышко … . Новых друзей наживай, а … не теряй.
(Меньше, маленькой, короток, прямо, сладкой, забывай, высушит, старых)
Блок №2.
1. а) Антитеза строится на противоположности на основе антонимов.
         Например: быстро – медленно.
Горячий конь грызёт удила, просится вперёд, вот уж он мчится, быстро удаляется и исчезает
за поворотом. А улитка ползёт медленно, едва заметно движется.
б) Составьте сами упражнения на противоположность, используя антонимы.
9 белый – чёрный
высоко – низко
весёлый – печальный
сила – слабость
здоровый – больной
зима – лето
мириться – ссориться
одеваться – раздеваться
плюс – минус
правда  ложь
побледнел – покраснел
день – ночь
друзья – враги
тепло – холодно
новый – старый
из – в
полезный – вредный
умный – глупый
вперёд – назад
над  под
богач – нищий
весёлый – скучный
добро – зло
есть – нет
тепло – холод
ссора – мир
люблю – ненавижу
лгать – говорить правду
юг  север
2. Попробуйте сами составить словарик антонимов.
3. Составьте предложения с антонимами (Вчера было так тепло, а
        сегодня …).
4. Составьте небольшой текст так, чтобы антонимы были в разных
предложениях. (Говорят, что в горах сильное эхо. Вот горы, почему же
         эхо слабое?)
5. Возьмите многозначное слово и найдите антонимы по каждому
значению:
        (лёгкая ноша – тяжёлая ноша
         лёгкая задача – трудная задача
         лёгкий ветерок – сильный ветерок)
свежий хлеб – …(чёрствый хлеб)
свежий ветер – …(тёплый втер)
свежая рубашка  …(грязная рубашка)
чёрная ткань  …(белая ткань)
чёрная работа – (лёгкая работа)
чёрные мысли  …(добрые мысли)
6. Образуйте   антонимы   с   помощью   приставок   (вошёл      …).   Укажите   приставки,   с
помощью которых можно образовать антонимы.
7. Составьте темы сочинений (рассказов) с антонимами («Свет борется с тьмой»)
Многозначные слова.
Многозначность слова – это его способность употребляться в разных значениях. Но так
как значение слова можно определить или уточнить в связи с другими словами, то смысл
многозначного слова наиболее точно раскрывается лишь в предложении или сочетании слов.
При этом одно из значений многозначного слова является основным, а остальные для него –
вторичными.
Блок №1.
10 1. Прочитайте стихотворение А.Шибаева. Найдите многозначные слова.
 Не жалейте пятачка,
Говорит корова,
Вы купите молочка –
Вкусного, парного!
Поросята тут как тут:
 Нам по целой кружке! –
Пятачки свои суют
Маленькие хрюшки…
2. Прочитайте стихотворение В. Остена «Дорога». Выпишите все значения слова «дорога».
Как называются такие слова?
Подумайте только, как много
Значений у слова «дорога».
Дорогой зовут автостраду,
И тропку бегущую рядом.
И шлях, что лежит на равнине,
И путь каравана в пустыне,
И шаг альпиниста по круче
К вершине, упрятанной в тучах,
И след корабля над волнами,
И сини выси над нами…
А вскоре пополнится новым
Значеньем привычное слово.
Представьте: готова ракета
К прыжку на другую планету.
Прощаясь с её экипажем,
Стоящим у звёзд на пороге,
Мы просто и буднично скажем:
 До встречи! Счастливой дороги!
Подумайте только, как много
Значений у слова «дорога».
(полоса земли, предназначенная для перемещения, путь сообщения;
путь следования, место по которому надо пройти;
путешествие, пребывание в пути;
дать возможность действовать, добиваться чеголибо)
3. Запишите как можно больше значений следующих слов.
корень –
поле –
единица –
ядро –
(Корень – часть растения, часть зуба или волоса, начало или источник чеголибо, часть
слова, суть дела.
Поле – безлесная равнина, участок земли для сельскохозяйственной
11 обработки, ровная площадка, основной цвет под узор, область
деятельности человека.
Единица – число, цифра, низкая отметка, отдельный предмет.
Ядро – часть плода или семени, внутренняя часть древесины или Земли,
основа или суть чеголибо, основная часть коллектива, старинный
орудийный снаряд в виде шара)
4. Допишите слова, поясняющие многозначность данных слов. Например:  колокольчик  –
цветок, звонок.
нос  …
дворник  …
золотая  …
барабанит  …
кран  …
язык  …
(нос – корабля, человека, ботинка
дворник – машины, профессия
золотая – цепочка, коса, осень, мастерица
барабанит – дождь, барабанщик, пальцами
кран – подъёмный, водопроводный
язык – колокола, ботинка, иностранный)
5. Отгадайте   загадки.   Допишите   к   отгадке   ещё   одно   значение,   которое   не   указано   в
загадке.
Они обычно для шитья;
И у ежа их видел я;
бывают на сосне, на ёлке,
А называются  ….
(Игла – острый шпиль здания)
В тетради я бываю
Косая и прямая;
В другом своём значении
Я планка для черчения
И, наконец, порою
В шеренгу вас построю.
(Линия – путь сообщения: воздушная, трамвайная, железнодорожная)
6. Составьте   словосочетания,   в   которых   слово   «мягкий»   употребляется   в   различных
значениях. Значения не должны повторяться.
Мягкий …. – нежёсткий.    (Мох, хлеб)
Мягкий …. – нетвёрдый.     (Воск)
Мягкий …. – нерезкий.         (Свет)
Мягкий …. – уступчивый.   (Характер)
Мягкий …. – тёплый.           (Климат)
Мягкий …. – буква.               (Знак)
Мягкий …. – звук.                (Согласный)
12 7. Допишите   к   данным   словам   такие   существительные   или   прилагательные,   чтобы
исходное слово имело прямое и переносное значение.
Стрелка (какая?)  …  (часовая, железнодорожная)
Узел (какой?)  …     (верёвочный, морской: транспортный)
Парк (какой?)  ….   (природный, трамвайный)
Живописная (что?)  ….    (картина, местность)
Холодный (что?)  …    (взгляд, квас)
8. Определите три значения слова свежий по текстам.
Вкусно пахнет свежим хлебом. (Только что испеченным)
К утру подул свежий ветер с моря. (Холодный)
Подай мне свежую газету. (Новую)
Блок №2.
1. Составьте толковый словарь многозначных слов по плану.
 Само слово.
 Какая часть речи.
 Объяснение значения, то есть само толкование: 1 значение, 2 значение, 3 значение и т.д.
 Примеры употребления слова в речи, в предложении (для каждого значения)
чистый
встреча
дупло
лёгкий
печь (глагол)
свежий
увлечь
герой
команда
надеть
печь (им. сущ.)
светлый
верный
глухой
корень
низкий
крепкий
слово
владеть
горячий
короткий
сердце
крутой
Слова, которые нередко смешивают
(данные слова не только звучат похоже, но и по значениям близки).
Блок №2.
1.
а)    Выберите подходящее слово:
После (сытого, сытного) обеда мальчики улеглись в тени под деревьями.
Петин   план   туристического   похода   шумно   (обсудили,  осудили)   и   единодушно   (обсудили,
осудили), никто его не одобрил.
б)      Составьте словарик смешиваемых слов
        злой и злобный – злой человек не поймёт доброго
                                      злобный взгляд, злобные речи
        искусный и искусственный – искусный, опытный мастер
                                                           искусственная кожа)
невежа – невежда
скрытый – скрытный
рыбий – рыбный
овчарка – овчарня
экскаватор – эскалатор
понятный – понятливый
опечатки – отпечатки
развивается – развевается
серебряный – серебристый
обидчивый – обидный
13 дружный – дружеский
сторона – страна
одел  надел
запасный  запасливый
соседний – соседский
 в)    Составьте предложения с данными словами.
Фразеологизмы.
Переносное значение слова связано со средствами его художественной выразительности:
метафорой, фразеологизмами. Так метафорой называют перенос названия одного предмета,
действия или свойства на другое на основе сходства. Фразеологизмами называют устойчивые
сочетания   слов,   значения   которых   необходимо   рассматривать   как   единое   целое.   Многие
устойчивые   обороты   (крылатые   слова,   выражения,   фразеологизмы)   близки   по   значению
одному слову:  прикусить  язык  замолчать; как снег на голову  внезапно. В устойчивых
оборотах нельзя заменять одно слово другим, переставлять слова.
Устойчивые   обороты,   как   и   слова,   могут   иметь   синонимы   (дать   нагоняй;   намылить   шею;
разделать под орех) и антонимы (рукой подать  у черта на куличках; пропустить мимо ушей
навострить уши).
1. У какого из  приведённых ниже словосочетаний нет переносного
смысла.
Обвести вокруг пальца, смотреть сквозь пальцы, пальцем не шевельнуть,
согнуть палец, высосать из пальца.
Блок №1.
2.
3.
Составьте   словосочетания,   в   которых   слова   седой,   бархатный,   прямой   будут
употреблены в переносном значении.
(седой туман, бархатный голос, прямой ответ)
 Замените одним словом фразеологизмы.
Мозолить   глаза  (надоедать),   точить   лясы  (болтать),   клевать   носом  (засыпать),   бить
баклуши  (бездельничать), прикусить язык  (замолчать), как снег на голову  (неожиданно),
вешать   нос  (огорчаться),   витать   в   облаках  (мечтать),     задать   головомойку  (наказать),
зарубить на носу (запомнить), ждать у моря погоды (бездействовать), дать слово (обещать),
дрожать как осиновый лист  (испугаться), писать как курица лапой  (безобразно),  ходить на
голове  (баловаться),   считать   ворон  (невнимательность),  держать   в   голове  (помнить),
наговорить   с   три   короба  (обмануть),   держать   язык   за   зубами  (молчать),   задать   баню
(отругать), после дождика в четверг (никогда).
4.
Вам   даны   несколько   фразеологических   оборотов   с   одинаковыми   словами,
заменёнными точками. Отгадайте их.
... об ... ,
из ... вон плохо,
 мастер на все ...,
сидеть сложа ...,
 золотые ...
(рука об руку, из рук вон плохо, мастер на все руки, сидеть сложа руки,
золотые руки).
14 5.
Допишите   слова   –   действия   так,   чтобы   получились   словосочетания,   которые
могут употребляться как в прямом, так и в переносном смысле.
девочка
солнышко    (смеётся, улыбается)
ракета
время       (летит)
мальчик
молоко     (убежал(ло)
6.
Закончите фразеологизмы подходящим по смыслу названием животного.
Голоден как …., изворотлив как….., нем как…, болтлив как..., как мокрая …, ползёшь
как…, как … пятая нога, надулся как … на крупу, разбирается как … в апельсинах, … на ухо
наступил, покупать … в мешке, писать как … лапой, куда Макар …не гонял, метать бисер
перед …., пустить … в огород.
(волк, уж, рыба, сорока, курица, черепаха, собака, мышь, свинья, медведь, кота, курица,
телят, свиньями, козла)
7.
Найдите пару.
бить баклуши
болеть душой
дело в шляпе
как на иголках
строить воздушные замки
фантазировать, строить несбыточные
мечты;
праздно проводить время, бездельничать;
быть уверенным в успешном завершении
чеголибо;
испытывать тревогу, беспокоиться;
пребывать   в   состоянии   волнения,
возбуждения
(бить баклуши  праздно проводить время, бездельничать
болеть душой  испытывать тревогу, беспокоиться
дело в шляпе  быть уверенным в успешном завершении чеголибо
как на иголках  пребывать в состоянии волнения, возбуждения
строить воздушные замки  фантазировать, строить несбыточные мечты)
8.
Закончи предложения.
а) Иван Иванович был очень тихим и спокойным человеком. Все говорили,
что он.....(мухи не обидит).
Мой друг очень любит петь, но почемуто говорят, что....(ему медведь на
ухо наступил)
Для справок: как белка в колесе, комар носу не подточит, мухи не обидит, как корова
на льду, медведь на ухо наступил.
б) У меня столько забот! Я верчусь, как… (белка в колесе)
Мытьё пола грязной тряпкой – это… (мартышкин труд)
Подсказка на уроке – это… (медвежья услуга)
15 Для   справок:  кот   в   мешке;   мартышкин   труд;   белка   в   колесе;   медвежья   услуга;
покорная овечка.
9.
Соедините  части фразеологизма
глаза
негде упасть    как сыр
.
кот
не клюют
наплакал
разбежались
куры
яблоку
в масле кататься
(кот наплакал, яблоку негде упасть, как сыр в масле кататься, глаза разбежались, куры
не клюют)
10.
 Найди пару.
Как курица лапой
Жить своим умом
Вправлять мозги
Валять дурака
Прибегать к крайним мерам
воздействия.
Писать неразборчиво.
Дурачиться,
делать
  ничего   не
Придерживаться
взглядов

своих
(Как курица лапой – писать неразборчиво.
Жить своим умом – придерживаться своих взглядов.
Вправлять мозги – прибегать к крайним мерам воздействия.
Валять дурака – дурачиться, ничего не делать)
11.
 Ответьте фразеологизмами на следующие вопросы.
Из чего можно сделать вывод, что у человека не две ноги, а больше? (Без
 задних ног)
Из чего можно сделать вывод, что у земли есть своё лицо? (Стереть с лица
 земли)
Почему вопросу иногда нездоровится? (Больной вопрос)
Почему у следов нелады с температурой? (След простыл)
12.
  Объясните   смысл   предложенных   фразеологизмов.   Попробуйте   составить
предложение с одним устойчивым сочетанием.
 Капля в море; без сучка и задоринки; в одну минуту; рука об руку; на
скорую руку.
(очень мало, очень хорошо, очень быстро,дружно,быстро)
16 13.
 Выберите сочетание, которое наиболее точно характеризует жизнь девочки
Оля занималась вязанием, рисованием, танцами, ходила в музыкальную
школу и плавала в бассейне. А ещё девочка успевала сделать все уроки,
сходить за хлебом и погулять с собакой. И так всю неделю! Ух!
(Для справок: собак гоняла; впросак попала; трудилась до седьмого пота;
вертелась как белка в колесе).
14.
 Выделите из текста устойчивые сочетания
1. Мы исходили городок
Буквально вдоль и поперёк,
И так устали мы в дороге,
Что еле волочили ноги.
2. Фальшивят, путают слова,
Поют, кто в лес, кто по дрова.
Ребята слушать их не стали:
От этой песни уши вяли.
15.
 Что это?
Его вешают, когда плохое настроение.
Его задирают, когда зазнаются.
Его всюду суют, вмешиваясь не в своё дело.
(нос)
16.
 Спишите, приписывая близкие по смыслу выражения
попасть пальцем в небо – (не угадать)
обвести вокруг пальца  (обмануть)
смотреть сквозь пальцы – (не замечать)
высасывать из пальца – (придумывать)
17.
 Спишите устойчивые сочетания, вставляя нужные слова
Выйти сухим из….
Толочь ......... в ступе. Тише .......... , ниже травы.
(вода)
Много .......... утекло
18.
 Распределите устойчивые сочетания в колонки со значением
бездельничать
    обманывать
быстро
Во весь дух, валять дурака, на всех парусах, обводить вокруг пальца, сломя голову, морочить
голову, бить баклуши, втирать очки, сидеть сложа руки.
бездельничать

обманывать
быстро
валять дурака,
 бить баклуши,
сидеть сложа руки.
обводить   вокруг   пальца,
морочить голову
втирать очки,
во весь дух,
на всех парусах,
сломя голову,
17 19.
  Найдите в тексте фразеологизмы, попробуйте заменить их (где это возможно)
обычными словами или словосочетаниями
Мой друг.
Мой друг Саша живёт  в двух шагах  (близко) от моего дома. Мы с ним  не разлей вода
(лучшие друзья)! У Саши золотые руки (всё умеет)  он может сам смастерить скворечник и
починить сломавшуюся игрушку. А наша учительница говорит, что у Саши  светлая голова
(очень умный), ведь учится мой друг на одни пятёрки! Саша никогда не закрывает глаза на
чужую беду  (не остаётся равнодушным), всей душой старается  помочь в трудную минуту
(помочь в беде). Как хорошо, что у меня есть такой друг.
20.
  Напишите   слова,
фразеологизмам.
  которые   наиболее   точно   соответствуют   данным
Не верить своим ушам  …
Перемывать косточки  …
Бок о бок  …
Кривить душой  …
Лить слёзы  …
Плакаться в жилетку – …
Сколько душе угодно  …
Вылетело из головы  …
Не покладая рук  …
Водить за нос  …
Брать на карандаш  …
(Удивляться, сплетничать, рядом, обманывать, плакать, жаловаться, вдоволь, забыть,
усердно, хитрить, записывать)
21.
 Допишите фразеологизмы по смыслу со словом «лезть»
Лезть (хитростью, лестью к человеку) в ….
Лезть (раздражаться, сердиться) в …
Лезть (стараться быть замеченным) на …
Лезть (настойчиво появляться в голове) в …
Лезть (идти на смерть) в …
Лезть (нарваться на неприятности) на …
(в душу, в бутылку, на глаза, в голову, петлю, на рожон)
1. Составьте словарик фразеологизмов  (устойчивых сочетаний, которые всегда остроумны,
Блок №2.
обычно – юмористичны, имеют иносказательный, переносный смысл)
2. Чтобы исследовать возможности употребления устойчивых сочетаний, составьте с ними
предложении и тексты.
3. Подберите фразеологические обороты на разные темы (про кошку, про собаку, про руку,
про кашу, про слёзы, про ногу, про уши…)
18 4. Выберите фразеологизм и нарисуй к нему картинку.
5. Попробуйте выяснить происхождение следующих оборотов
из   мифов   Древней
Греции
Ахиллесова пята
Объятия Морфея
Золотое руно
Троянский конь
Дамоклов меч
Сизифов труд
из   Ветхого   и   Нового
завета
Блудный сын
Ноев ковчег
Взойти на Голгофу
Хлеб насущный
Избиение младенца
Суд Соломона
Давид и Голиаф
Чечевичная похлёбка
из русской и зарубежной
литературы
Васька слушает да ест
Гулливер и лилипуты
А корольто голый!
У разбитого корыта
Арабские сказки
Демьянова уха
Из мухи делать слона
Принцесса на горошине
Блоху подковать умеет
Иду на вы
При царе Горохе
Слона не приметил
Гадкий утёнок
Зелен виноград
Медвежья услуга
Птичье молоко
6. Придумайте ситуации, где можно употребить следующие крылатые выражения.
Лить крокодиловы слёзы.
Лакомый кусочек.
Зарубить на носу.
Плясать под чужую дудку.
Омонимы
Омонимы не следует путать с многозначными словами, несмотря на большое количество
вторичных   значений   многозначных   слов,   у   них   присутствует   внутренняя   связь   с
определяемым словом. Омонимы – это одинаково звучащие слова, но различные по значению.
1. Прочитайте стихотворение Я. Козловского и найдите в нём слова – омонимы.
Блок №1.
Суслик выскочил из норки
И спросил у чёрной норки:
 Где вы были?
 У лисички!
 Что вы ели там?
 Лисички!
(Норка, лисички)
2. Шуточные вопросы.
Каким ключом нельзя отвернуть гайку? (скрипичный, дверной ключ)
Какую соль не кладут в суп? (нота «соль»)
Из каких ноготков можно собрать букет? (цветы ноготки)
19 Какая гусеница не годится для танка? (насекомое)
Какой кистью не выкрасишь стену? (кисть рябины)
В каких лесах нельзя заблудиться? (строительные леса)
3. Отгадайте загадки. Как называются такие слова. Приведите свои примеры таких же
слов с пояснениями.
Она и стойкость и терпение,
Из книги выписка, цитата,
При этом так же отношение
Имеет к фотоаппарату.
(выдержка)
Я плод заморского растения
И минерал для украшенья.
Но букву «а» поставьте рядом,
И стану разрывным снарядом.
(гранат(а)
4. Отгадайте  загадки.
Ходили некогда со мною
Охотиться и воевать,
Теперь же лишь глагол стрелять
Напомнит обо мне порою
Родством с моей сестрой – стрелою.
Считаюсь поваром по праву –
Я к пище важная приправа.
Меня он «предаёт ножу».
Его до слёз я довожу.
(Лук – как оружие,  лук – как название овоща).
исок литературы:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
Агеева И.Д. Новые загадки про слова. – М.: Сфера, 2005.
Винокурова Н.К. Подумаем вместе. – М.: Рост, 1998.
Голуб   И.Б.   Дидактические   материалы   по   русскому   языку.   Для   14   классов:
Путешествие в страну слов. – М.: Гуманит. Изд. центр "Владос", 1997.
Грабчикова Е.С. Развиваем речь: серия 13 кл. Минск: Книжный дом, 2003.
Ломакин П.И. В мире слов. Ч 3. – М.: Издатшкола, 1998.
Львов М.Р. Школа творческого мышления. – М., Дидакт, 1993.
Львова С.И. Люби и знай родной язык. – М.: Русское слово. 2000.
Розенталь Д. Э., Теленкова М. А. Словарьсправочник лингвистических терминов. М.,
1985.
Словарь антонимов русского языка / Под ред. Новикова Л.А. – М., 1984.
Тарабарина   Т.И.,   Соколова   Е.И.   И   учёба,   и   отдых:   русский   язык.   –   Ярославль:
Академия развития, 1997.
Удзенкова А., Сагирова О. Русский с увлечением. – СПб.: Паритет, 2004.
20 12.
13.
14.
Учусь   различать   слова   и   их   значения:   Словарик   многозначных   слов,   тематических
групп слов, омонимов, паронимов, синонимов, антонимов: Учеб. пос. для учащихся начальной
школы.  М.: Дрофа, 2003.
Фразеологический словарь русского языка./Под ред. А.И. Молоткова. –
     М.,2001.
Ходова  Т.В.,  Подготовка  к олимпиадам   по русскому  языку.  Начальная  школа.  24
классы. – М.: Айриспресс, 2008.
21

file_name: Лексическая работа над словом на уроках русского языка в начальной школе.doc

русский язык

group: Дисциплины

title: Лексическая работа над словом на уроках русского языка в начальной школе (из опыта работы педагога)


extracted_text:
Биология ғылымының дамуына үлес қосқан ғалымдар.
К.Линней
• 1735ж түрді латын тілінде қосарынан атауды (бинарлық номенклатура) ұсынды.
• Тірі организмдерді жүйелеуде аса зор еңбек сіңірген ғалым.
• 1735 ж адамды сүтқоректілер класы, приматтар тобына жатқызған ғалым.
• «Табиғат жүйесі» 1735ж, «Ботаника философиясы» еңбегінің авторы.
• Жүйелеу атасы.
• Өсімдіктерді аталығы мен аналығының санына қарай 24 класқа бөлді.
• Жануарлар дүниесін қанайналым және тыныс алу мүшелерінің құрылысына қарай 6
класқа жіктеді.
Ж.Б.Ламарк
• 1802ж «Биосфера» терминін ғылымға енгізді.
• 1809ж Эволюциялық ілімнің ең алғаш негізін салушы.
• «Жәндіктеромыртқа жотасыздар» деген сөздің авторы.
• Еңбектерінің мәнітірі материаны қарапайымнан күрделене беретінін мазмұндау.
• Пікірі бойынша эволюцияның ең негізгі қозғаушы күшіағзалардың ең бір жоғары
сатыға көтеріле дами түсуі.
• Түрлердің алуантүрлілігін және олардың қоршаған орта жағдайларына
бейімделушілігінқоршаған ортаға байланысты тек пайдалы өзгерістер ғана болып
тұрады және ол тұқым қуалайтынын түсіндірген.
• «Зоология философиясы» еңбегінің авторы, 1809ж шыққан.
• Ең көрнекті трансформист.
• Адамның адамтектес маймылдардан шыққандығы туралы алғаш жазған ғалым.
• Тірі табиғаттың эволюциялық идеяларын баяндады.
• Омыртқасыздарды 10 класқа бөлді
Ч.Дарвин
• Тірі табиғаттағы эволюциялық теорияны жасаған.
• Эволюцияның қозғаушы күштерін ашты (тұқымқуалаушылық, өзгергіштік, тіршілік
үшін күрес, табиғи сұрыпталу).
• Тұқым қуалаушылық, өзгергіштік және сұрыптау эволюцияның қозғаушы күштері
болып табылатын факторлар екенін ашқан ағылшын ғалымы.
• Жас ғалым А.Уоллес пен Ч.Дарвиннің тұжырымытабиғи сұрыпталу жүреді.
• Ч.Дарвиннің эволюциясының негізгі қозғаушы күштеріне жататынытұқым қуалайтын
өзгергіштік, тіршілік үшін күрес, табиғи сұрыпталу.
• Даралардың айналадағы әртүрлі күрделі орта жағдайларымен қарымқатынасын
Ч.Дарвин ... деп атадытіршілік үшін күрес.
• Еңбектері: 1859ж «табиғи сұрыпталу жолымен түрлердің пайда болуы», 1868 ж Үй
хайуанаттары мен мәдени өсімдіктердің өзгеруі», 1871ж «Адамның шығу тегі және
жыныстық сұрыпталу».
• Ч.Дарвин шығарған қолдан сұрыптаудың формасыметодикалық (әдістемелік).
А.Левенгук
• 1674 ж бактериялар, қарапайымдылар, эритроциттер мен сүтқоректілердің
сперматозоидын жанжақты зерттеді.
• 1676 ж пластидтер мен хроматофорларды сипаттады.
• Эритроциттер мен сүтқоректілердің сперматозоидтарын 1683 ж жанжақты
зерттеген. Г.Мендель
• 1865 ж тұқым қуалау заңдылықтарын ашты.
• Тәжірибелерінде белгілердің тұқымқуалаушылығын зерттеудегі қолданған әдісі
гибридологиялық.
• Г.Мендель зерттеулеріндегі асбұршаққа тән белгіөздігінен тозаңданушы өсімдіктер.
И.М.Сеченов
• «Ми рефлекстері» деген кітаптың авторы, 1863ж
• Адамның есте сақтау қабілеті болмаса, ол өмір бойы жаңа туған нәресте қалпында
қалар еді» деген сөзді жазды.
• 1862 ж ірі жаңалық: орталық жүйке жүйесіндегі қозу мен тежелуді ашты.
• Жануарлардың мінезқұлығы мен адамның мінезқұлығының, оның сапасы мен
ойлануының ең күрделі көріністерінің, мидың рефлекторлық қызметімен байланысы
туралы орыс физиологтарының ішінен бірінші ұсынды.
• Бұлшықеттің босаңсуын зерттеген.
И.Павлов
• Жоғары дәрежелі жүйке қызметінің негізін салушы.
• «Анализатор туралы» ұғымды ғылымға енгізген.
• «Шартсыз және шартты рефлекстер» туралы ілімді ашқан.
• Таза асқазан сөлін алған.
• Ұйқы рефлексін ашқан.
• Сілекей безінің қызметін зерттеген.
• Асқорыту процесін зерттегені үшін орыс физиологтарының ішінен Нобель сыйлығын
иеленуші.
• Әлемге әйгілі еткен еңбегі«Жануарлар мен адамның шартты рефлекстер туралы».
• Жануардағы жоғары дәрежелі жүйке жүйесінің мінезқұлық физиологиясының
негізін қалаушы.
• Жоғары дәрежелі жүйке қызметі ұғымын ең алғаш енгізген.
• Қазіргі замандағы физиологиялық теорияға академик И.П.Павловтың қосқан үлесі
Қарын сөлі бөлінуінің гуморальдық жолмен реттелуін көрсетті.
• И.П.Павлов... тәжірибе жасау арқылы шартты рефлекстерді зерттедіитке.
Н.И.Вавилов
• Тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі гомологтық қатарлар заңын ашты.
• Мәдени өсімдікиердің шығу оратлықтарын (78) ашты.
И.В.Мичурин
• Атақты селекционер.
• Ментор әдісімен шығарған алма іріктемесіБельфлеркитайка.
• Антоновка мен ананас ранетінің оңтүстік іріктемелерін гибридтендіру арқылы
славянка алма ағашын алды.
• Табиғаты жөнінен И.В.Мичурин сорттарыкүрделі гетерозиготтар типіне жатады.
Н.И.Мечников
• «Фагоцитоз» құбылысын ғылымға енгізді.
• Иммунитет туралы ілімнің негізін қалаушы.
• Бөгде бөлшектерді сіңіріп, қорыту процесін ашқан ғалым.
• Лейкоциттердің бөгде заттарды сіңіріп, қорыту процесін ашқан ғалым.
В.Гарвей • 1628ж қанайналымды ашты.
• «Барлық тіршілік жұмыртқадан пайда болады».
К.М.Бэр
• 1828ж ұрықтардың ұқсастық заңы ашылды.
• 1826ж сүтқоректілердің жұмыртқажасушасын ашты.
Ф.Энгельс
• «Маймылдың адамға айналуында еңбектің ролі» еңбегінің авторы.
• «Тіршілік» деген ұғымға алғаш рет анықтама берген.
Аристотель
• Зоология ғылымының негізін қалаған.
• Құрттартопырақтан, шыбындаршіріген еттен пайда болған деп есептеген ғалым.
А.Н.Северцев
• Эволюцияның негізгі бағыттарын анықтады.
• Биологилық алға басу туралы ілімді анықтап зерттеуде үлес қосқан ғалым.
 Р.Гук1665 ж жасушаны ашты.
 А.ВезалийАнатомияның негізін қалаған.
 С.МиллерОпаринХолдейн болжамын сынақ тәжірибемен дәлелдеген ғалым.
 Р.Декартрефлекс ұғымын ғылымға алғаш рет енгізген француз ғалымы.
 Я.Пуркинье1839 ж жасуша протоплазмасын анықтады.
 Р.Броун1831ж жасуша ядросын ашты.
 А.Клод1943 ж рибосоманы ашты.
 Де Дюв19561959 жж лизосоманы ашты.
 А.Шимпер1885 ж хлоропластты ашты.
 В.Флеминг1882 ж митохондрияны ашты.
 К.Гольджи18821885 жж Гольджи жиынтығын ашты.
 Портер1948 ж эндоплазмалық торды ашты.
 Х.Де Фриз, В.Пфеффер18851886 жж вакуольді ашты.
 Х.Де Фриз«Мутация» ұғымын ғылымға енгізген голландиялық ғалым.
 Ханштейн1880 ж сферосомаларды ашты.
 Ф.Мишер1868ж нуклеин қышқылдары ашылды.
 Анри Мари Бленвиль«Тип» терминін ғылымға енгізді.
 К.Шмид«Көмірсу» терминін 1844 ж ғылымға енгізді.
 В.Вальдейер«Хромосома» терминін 1888ж ұсынды.
 Джон Рей 1688ж «Түр» деген ұғымды енгізген.
 Жозеф Питон де Турнефор«Класс» терминін ғылымға енгізді.
 В.Иогансен1903ж «Популяция» 1909ж «генотип», «фенотип» терминін енгізді.
 Ю.А.Филипченко«Макроэволюция» терминін 1927 ж енгізді.
 Э.Геккель«Экология» терминін ғылымға енгізді.
 Э.Леруа, П.Т.Шарден1927 ж «Ноосфера» терминін енгізді.
 Н.В. ТимофеевРесовский«Микроэволюция» терминін енгізді.
 М.Хейл«Эволюция» терминін ғылымға енгізді.  Вернадский«Биосфера» туралы ілімнің негізін қалаушы.
 К.Мебиус«Биоценоз» ұғымын ұсынды.
 Тенсли«Экожүйе» терминін ғылымға енгізген.
 У.Бэйлис, Э.Старлинг1904ж «Гормон» терминін ғылымға ұсынды.
 У.Бэтсон1906ж «Генетика» терминін ғылымға ұсынды.
 Карл БендосМитохондрия атауын ұсынған.
 Д.И.Ивановский1892ж вирустарды ашты.
 М.Ә.Айтқожин1878ж информасоманы ашты.
 М.Хейл«Эволюция» терминін енгізді.
 М.Мальпиги1661ж өте ұсақ қантамырларқылтамырларды ашты.
 ЛаверанБезгек ауруын қоздыратын паразитті ашқан ғалым.
 Б.П.Токин1928 ж фитонцидтерді ашты.
 А.Трамблегидраны ашты.
 М.Шлейден, Т.Шванн18381839жж жасуша теориясын тұжырымдады.
 Р.Вирхов1858ж «Әрбір жасуша тек аналық жасушадан пайда болады» деген
қағиданы тұжырымдады, жасушаның бөлінуін ашты.
 Е.Руска, М.Кнолль1931ж электрондық микроскоп жасады.
 К.Ландштейнер1900ж адам қанының топтары анықталды.
 Н.Ф.Гамалея1899ж бактериофагты ашты.
 Н.И.Лунин1880ж дәрумендерді ашты.
 Р.Кох1882 ж туберкулез таяқшасын анықтады.
 Т.Морган1914ж тұқым қуалаудың хромосомалық теориясын ашты.
 С.Г.Навашин1898ж гүлді өсімдіктердің қосарынан ұрықтануын ашты.
 С.Н.Виноградский1887ж хемосинтез құбылысын ашты; микробиология ғылымында
күкіртті бактерияларды зерттеген.
 Ф.Мюллер, Э.Геккель1864ж биогенетикалық заңды ашты.
 Дж.Пристли1778ж өсімдіктердің оттегі бөлетінін анықтады.
 К.А.Тимирязев1903ж Фотосинтез процесі түсіндірілді, еңбегі «Күн, тіршілік және
хлорофилл».
 Г.Г.Хитенков1951ж жылқының мініске арналған қолтұқымын алды.
 Г.Д.Карпеченкоорамжапырақ пен шомырды будандастырып, түраралық буданның
тұқым бермеуін жойған.
 ЛукьяненкоБезостоя1 сортын шығарған.
 Н.В.Цицинтүраралық будандастыру арқылы бидайдың гибридтерін алған.
 Я.БеккориНәруыз молекуласын тұңғыш рет 1736 ж зерттеді.
 Т.СведбергНәруыз молекуласының шар пішінді болатынын дәлелдеді.
 Н.Н.Любавин1871ж ақуыздардың аминқышқылдарынан тұратынын анықтады.
 С.Фокс1957ж аминқышқылдары судың қатысуынсызақ өзара қосылып, пептидті
байланыстар түзуі мүмкін деген пікір ұсынды.
 Э.ФишерАминқышқылдардың пептидтік байланыспен байланысатынын дәлелдеді.
 Л.Полингақуыздың екінші реттік құрылымын ашқан, «орақ пішінді жасушалы
анемияның» пайда болу себептерін тапты.
 Э.ЧаргаффДНҚ молекуласының құрамына 4 нуклеотид кіретінін тапқан: Аденин
Тиминге, Гуанин Цитозинге сәйкес екенін анықтады.  Д.Уотсон, Ф.Крик1953ж ДНҚның қос тізбегінің моделін жасап, құрылымын
анықтады.
 ХардиВайнберг теңдеуінің қорытындысыешқандай сыртқы факторлар кедергі
келтірмейтін еркін будандастырылатын популяция тепетеңдікті сақтай алады.
 К.И. Скрябинішқұрттарға қарсы күрес шараларын ұйымдастырған.
 Н.И.Пироговсүйек сынғанда алғаш гипс шендеуіш салуды жүзеге асырған.
 Э.ДженнерШешек ауруына қарсы вакцина (екпесін) тапқан.
 П.И.Мариковскийқарақұрттың уын жанып тұрған сіріңкемен күйдіріп қайтару
әдісін ұсынды.
 П.К.Анохинағзаның арнаулы қызмет атқару жүйесі туралы теория жасаушы,
ағзаның өзінөзі реттеу идеясын дамытушы академик.
 Ф.Кебер1853ж сперматозоидтардың жұмыртқажасушаға енетіні сипатталды.
 А.И.Опарин, Д.Холдейн«Жер бетінде тіршілік абиогендік жолмен түзілуін»
дәлелдеді.
 В.Прейер«Тіршілік жер бетінде мәңгілік» деген теорияны ұсынды.
 Г.Рихтер«Панспермия теориясын» 1865 жылы ұсынды.
 Ф.Реди«Тіршілік өздігінен пайда болады» деген теорияға қарсы шықты, шыбын
дернәсілдерінің жұмыртқалардан дамитындығын дәлелдеді.
 Г.БеленьскийҚызылқұм аймағынан құсжамбасты сұмпайыкесірткенің толық
қаңқасын тапты.
 В.О.КовалевскийЖылқылардың қаңқасын, тістерін, аяқтарын зерттеді, жылқының
тарихи дамуын (филогенезін) қалпына келтірді.
 А.О.КовалевскийҚандауыршының көбеюі мен дамуын зерттеген.
 А.Н.РадищевТабиғат біртұтас, ондағы даму қарапайымнан күрделіге қарай жүреді
деген пікір айтқан.
 С.С.Четвериковэволюциялық теорияны генетикамен байланыстыра зерттеді.
 Э.ДюбуаЯва аралынан питекантропты тапты.
 Х.А.Алпысбаев, Ә.Х.Марғұланертедегі адамдардың мекенжайларын Қазақстан
жерінде тапқан.
 В.И.Беляев1898 ж жыныс жасушаларының мейоз жолымен бөлінетіндігін
сипаттады.
 И.Д.Чистяков1874 ж өсімдік жасушаларының митоздық жолмен бөлінетіндігін
ашты.
 К.Корренс, Э.БаурЦитоплазмалық тұқым қуалауды зерттеудің негізін салды.
 М.РодсЦитоплазмалық аталық ұрықсыздықты ашты.
 В.Флемминг, П.И.Перемережко1878 ж жануар жасушасының митоздық жолмен
бөлінетіндігін ашты.
 А.Ы.Жандеркин, ЕсенжоловҚазақтың арқармеринос, түбітті ешкісін алған.
 Б.М.МусинҚазақтың ақбас сиырын алуға қатысқан.
 Х.Д.Досмұхамедов«Жануартану» оқулығының авторы.
 Э.Пфлюгер1875 ж тотығу процестері қанда емес, ұлпаларда жүретіндігін
дәлелдеді.
 Б.Л. АстауровЖасанды партеногенездік жолмен көбею қабілеті бар жібек құртын
алды.  А.А.УхтомскийЕңбек етуде адамның жеке басы қасиетінің, психикасының және
санасезімінің ерекше маңызы бар екенін дәлелдеген.
 В.В. ДокучаевТопырақтану ғылымының негізін салған.
 В.Н.Сукачев1940 ж биогеоценоздар теориясын дәлелдеді.
 М.В.ЛомоносовЖануарлар мен өсімдіктер арасында өтпелі формалардың бар
екендігін ашты.
 Ф.М.МұқамбетқалиевҚазақстанда алғаш рет трансплонтациялық жолмен қозы
алынды.
 Әкелібалалы Янсендералғашқы микроскопты ашушылар.
 А.Браконно1820 ж француз ғалымы ақуызды ыдырату арқылы амин қышқылы
глицинді алды.
 А.С.Фаминцын,О.А.Баранецкийқынаның саңырауқұлақ жіпшелері мен біржасушалы
жасыл балдырлардың бірігіп тіршілік етуінен түзілген ағза екенін анықтады.
 Е.СирсГенетикалық инженерияның тарихын тұңғыш ашқан ғалым.
 Бексли, ЭйвериКолхицин әдісімен өсімдіктердің іріктемелерін алуды зерттеген.
“Биология” терминін ғылымға алғаш 1797 ж. неміс ғалымы Т. Руз
енгізген. Биология Оңтүстік-шығыс Азия елдерінде (Қытай,
Жапония, Үндістан) 6 — 1 ғасырларда дами бастағанымен, тіршілік
құбылыстарына жүйелі түрде сипаттама берген грек және Рим
философтары мен дәрігерлері болды. Соның ішінде Гиппократ ( 460
— 370) алғаш адам мен жануарлардың анатомиялық және
морфологиялық құрылысына жүйелі түрде сипаттама беріп, оларда
болатын түрлі аурулардың қалыптасуындағы сыртқы орта мен
тұқым қуалаушылықтың рөлін атап көрсеткен. Аристотель ( 384 —
322) өз еңбектерінде жануарларды құрылысы мен тіршілік
әрекеттеріне қарай 4 топқа бөлді. Сонымен қатар адамның
анатомиялық - морфологиялық құрылыс ерекшеліктерін, ой-өрісінің
дамуын да зерттеді.
Анатомиялық зерттеулер жүргізу арқылы адамның ішкі мүшелерін,
көздің тор қабығын сипаттап жазған Александриялық ғалымдар:
Герофил (300 ж.ш.т.) алғаш рет артерия және вена қан
тамырларының арасындағы айырмашылықты ажыратса, ал
Эрасистрат( 300 — 240) мидың құрылысына сипаттама берген.
Римдік Гай Плиний ( 24 — 79) құрастырған “Табиғи тарих” атты 37
томдық энциклопедия орта ғасырға дейін табиғат жайлы
білімдердің негізгі қайнар көзі болып келді. Көне заманның тағы бір
ұлы зерттеушісі К. Гален сүтқоректілерге көптеген тәжірибелер
жүргізіп, олардың орталық және шеткі жүйке жүйесі жайлы құнды
мәліметтер қалдырып, анатомия мен физиологияның дамуына
үлкен ықпалын тигізді.
 XV — XVI ғасырларда география саласындағы ұлы жаңалықтарға
байланысты өсімдіктер мен жануарлар түрлері жөнінде көптеген
деректер жиналды. Осы кезде әйгілі ғалым Леонардо да Винчи (1452 — 1519) көптеген өсімдіктер мен жануарларға анатомиялық
зерттеулер жүргізіп, адам мен жануарлар сүйектеріндегі
ұқсастықтарды көрсетті. Алғаш рет мүшелер гомологиясын ашты.
 1543 ж. бельгиялық ғалым А. Везалий “Адам денесінің құрылысы
жайлы жеті кітап” атты еңбегін жарыққа шығарып, ғылыми
анатомияның негізін қалады.
 Ал 1628 ж. ағылшын ғалымы В. Гарвей “Жануарлардағы жүрек
пен қан қозғалысы туралы анатомиялық зерттеу” атты еңбегінде
қан айналымы жайлы ілімді тұжырымдаса,
 1670 ж. Италия ғалымы Д. Борелли жануарлардың қозғалу
механизмдерін сипаттау арқылы физиологияның дамуына жол
салды.
 XVI — XVII ғасырларда микроскоптың ашылуына байланысты
өсімдіктердің ішкі құрылысы (Р. Гук, 1665; М. Мальпиги, 1675 — 79;
Н. Грю, 1671 — 82), олардың жыныстық ерекшеліктері (Р.
Камерариус, 1694, т.б.), микроорганизмдер, эритроциттер мен
сперматозоидтер (А. Левенгук, 1673) зерттеліп, жәндіктердің
құрылысы мен дамуы (М. Мальпиги, 1669; Я. Сваммердам, 1669)
анықталды. Бұл жаңалықтар эмбриологияда бір-біріне қарама-
қайшы түрлі бағыттарды (овизм, анималькулизм, преформизм,
эпигенез, т.б.) қалыптастырды.
 1670 ж. ағылшын ғалымы Дж. Рей “Өсімдіктер тарихы” атты
еңбегінде 19 класқа топтастырылған 18 мың өсімдік түрлеріне
сипаттама берді.
 XVIII ғасырда швед ғалымы К. Линней “Табиғат жүйесі” атты
еңбегінде ғылымға бинарлық номенклатураны енгізді.
 XVIII — XIX ғасырларда тірі табиғаттың тарихи дамуы жайлы
теориялар қалыптаса бастады. Солардың бірі француз ғалымы Ж.
Ламарктың эволюциялық теориясы мен неміс ғалымдары Т. Шванн
және М. Шлейденнің клетка теориясы болды. Осы кезде жануарлар
физиологиясындағы ірі жетістік — бауырда глюкогеннің
синтезделуі (К. Бернар, 1848), жоғарғы жүйке әрекеті (И.М.
Сеченов, 1863) анықталса, француз ғалымы Л. Пастер (1860 — 1864)
қазіргі тірі организмдердің өздігінен пайда болу мүмкіндігін
біржолата теріске шығарды.
 XIX ғасырдағы аса маңызды оқиғалардың бірі Ч. Дарвиннің
“Түрлердің шығу тегі” еңбегінде эволюциялық ілімді жариялауы
болды. Дарвинизмнің қалыптасуы эволюциялық салыстырмалы
анатомия (К. Гегенбауэр), эволюциялық эмбриология (А.О.
Ковалевский, И.И. Мечников), эволюциялық палеонтология (В.О.
Ковалевский) сияқты жаңа бағыттарға жол ашты. Дәл осы кезде
генетика ғылымы қалыптасып, қарқынды дами бастады.  1865 ж. чех ғалымы Г.Мендель белгілердің тұқым қуалау
заңдылығын ашты.
 1900 ж. голланд ғалымы Де Фриз ғылымға “мутация” деген
терминді енгізсе, американ ғалымы Т. Морган “Тұқым
қуалаушылықтың хромосомалық теориясын” ашты (1910 — 11).
 XX ғасырдың 2-жартысында биология ғылымы тірі организмдер
құрылысын зерттеуге қол жеткізді. Осының нәтижесінде тірі
организмдердің өлі табиғатта кездеспейтін, төменгі және жоғарғы
молекулалы органикалық қосылыстардан тұратыны анықталды.
Негізгі био полимерлер: белоктар, нуклеин қышқылдары,
полисахаридтер, липидтер және олардың молекулаларының
құрамдық бөліктері (амин қышқылдары, нуклеотидтер, көмірсулар,
май қышқылдары, т.б) ашылды. Осындай жетістіктердің
нәтижесінде биологияда жаңа бағыттар пайда болып, кейін
олардың бірқатары дербес ғылымға айналды. Мысалы, тірі
организмдердің өзара және сыртқы ортамен қарым-қатынасын
зерттейтін ғылым ретінде экология қалыптасты.
2. Қазіргі биологияның негіздері
Қазірде биологияның барлық тармақтарын біріктіретін бес принцип
бар.
Жасуша теориясы (клеточная теория); (гр. teoria cellulae cellula —
жасуша және теория) — жасушалар туралы биологиялық жалпы
қорытынды, ғылыми тұжырым. Жасуша теориясының негізін
қалаған неміс ғалымы Т. Шванн (1838-1839ж.). Жануарлар
жасушасын зерттеген Т. Шванмен қатар, Жасуша теориясын
жасауға өсімдіктер жасушаларын зерттеген М. Шлейден де
атсалысты. Өздеріне дейінгі ғалымдар еңбектері бойынша
жинақталған деректер мен өздерінің ғылыми мәліметтеріне сүйене
отырып, Т. Шванн мен М. Шлейден жануарлар мен өсімдіктер
организмдері органикалық табиғатының біртекті екендігін көрсете
білді. Жасуша теориясы 19 ғасырда ашылған ұлы жаңалықтардың
бірі болып саналады.Оның негізгі қағидалары:
1. жасуша — тірі организмнің тым ұсақ құрылымдық бірлігі;
2. жануарлар мен өсімдік организмдеріндегі әртүрлі ұлпалар
жасушалары құрылысы жағынан бір-біріне ұқсас. Жасуша ядродан,
цитоплазмадан, негізгі органеллалардан құралған;
3. жасуша тек бөліну арқылы көбейеді;
4. жасушалар біртұтас организмнің бір бөлігі. Организм
ұлпаларында жасушалардан басқа жасуша туындылары —
бейжасушалық құрылымдар (симпласт, синцитий) және оның
өнімдері — жасушааралық зат болады.
Тірі организмдердің клеткалық құрылымының ашылуы – күрделі
оптикалық аспаптардың (микроскоптардың) ойлап табылуымен
тығыз байланысты болды. Өсімдік ұлпасының клеткалық
құрылымын бірінші болып 1665 ж. ағылшын жаратылыстанушысы
Р.Гук (1635 – 1703) ашқан. Өсімдіктер мен жануарлар организмдерінің клеткалық құрылымын Р.Гуктің замандастары
италиялық ғалым М.Мальпиги (1628 – 1694), ағылшын ботанигі
Н.Грю(1641 – 1712), т.б. өз зерттеулерінде дәлелдеген (1671).
Клетка теориясының қалыптасуына чех ғалымы Я.Пуркине (1789 –
1869) үлкен үлес қосты. Ол клетканың негізгі қызметтік бөлігі
клетка қабықшасы емес, оның ішіндегі протоплазма екендігін
дәлелдеді.
Өсімдік клеткасы протоплазмасындағы ядроны ағылшын ботанигі
Р.Броун (1773 – 1858) ашты (1830). Дегенмен ядроға көп көңіл
бөлген және оны клетка құратын цитобласт деп анықтама берген
неміс ботанигі М.Шлейден (1804 – 81). Шлейден теориясын одан әрі
талдап, Клетка теориясын құруда неміс зоологы Т.Шванның (1810 –
82) еңбегі зор болды. Ол жануарлар мен өсімдік клеткасы
құрылымын салыстыруда ядроның маңызы үлкен екенін анықтады.
Клетка теориясының бұдан кейінгі дамуы протоплазма мен клетка
бөлінуі ашылуына байланысты болды. XIX ғ - дың орта кезінде неміс
патологы Р.Вирхов (1821 – 1902) патологиялық құбылыстарды
Клетка теориясы тұрғысынан қарастырып, клеткадағы ядроның
маңызы аса зор екеніне көз жеткізіп, клеткалардың бөліну арқылы
көбейетіндігін дәлелдеп берді. Тұқым қуалау белгілерінің сақталуы
мен ұрпақтан ұрпаққа берілуін клетка ядросы басқаратынын
Э.Геккель анықтады (1866). 1970 – 80 ж. барлық клеткалы
организмдерге тән клетка бөлінуінің тәсілімитоз ашылды. Қазіргі
кезде Клетка теориясы көп клеткалы организмдер бірлескен жеке
клеткалардан тұрады және олардың өзара байланыстылығынан
организмнің тұтастығы туады деп тұжырымдайды. Организм
құрылысы күрделіленген сайын, оның тұтастық қасиеті анық
байқалып, ол жануарларда жүйке, гуморалдық жүйелер, ал
өсімдіктерде клеткалардың цитоплазмалық байланысы арқылы
жүреді. Қазіргі заманғы электрондық микроскоп арқылы алынған
ғыл. мәліметтер Клетка теориясысын одан әрі байытып, барлық тірі
организмдердің құрылымдық және қызметтік бірлігі – клетка
екендігін одан әрі дәлелдей түсті.
2.1 Эволюция
Биологиядағы маңызды түсініктердің бірі тіршіліктің эволюция
арқылы өзгеріп дамитындығы және қазіргі тіршіліктің барша түрінің
ортақ тегінің болуында. Бұл алдыңғы секцияларда көрсетілген
бірліктер мен процесстердің таңқаларлық ұқсастығына алып келді.
1809 жылы Жан-Батист де Ламарк ғылыми лексиконға таныстырған
эволюцияның негізін жарты ғасырдан соң Чарльз Дарвин қалады.
Ч.Дарвин эволюцияның қозғаушы күші ретінде табиғи сұрыпталу
процессін атап көрсетті. Альфред Уоллес те бұл теорияны
жасаушылардың бірі ретін де танылады, себебі, ол зерттеу
жұмыстары мен тәжірибелерде көмек көрсеткен екен. Дарвин
түрлер табиғи сұрыпталу және жасанды сұрыпталу немесе
селектив бридинг нәтижесінде дамиды деп тұжырым жасады. [3]
Қазіргі теорияның жасалуында эволюциялық дамудың қосымша механизмі ретінде генетикалық дрифт қабылданды.
Дамып шыққан сан алуан түрлерінің қасиеттерін сипаттайтын
түрлердің эволюциялық тарихы мен белгілі бір түрдің басқа әр
түрге генеалогиялық туыстығы оның филогениясы деп аталады.
Биологиядағы бір-біріне ұқсамайтын әдістемелер филогения туралы
мәліметтер үшін таптырмас қайнар көз болып табылады. Олардың
қатарына молекуляр биология я болмаса геномикада жасалатын
ДНҚ тізбектерін салыстыру және палеонтологиядағы фосилдерді
немесе көне организмдердің басқа да іздерін салыстыру бар.
Биологтар эволюциялық қатынастарды филогенетика, фенетика
және кладистика сияқты әдістерді қолдана отырып
қалыптастырады және анализ жасайды. Тіршілік эволюциясындағы
негізгі оқиғалардың қысқаша баяндамасы үшін эволюциялық
уақытнаманы қараңыз.
ХІХ ғасырға дейін тіршілік формалары белгілі шарттар аясында
спонтанды түрде пайда бола алуы мүмкін деген түсінік болды.
Бұған Уильям Гарвей келіспеді және ол бұған "бар өмір
жұмыртқадан" ( латыншадан "Omne vivum ex ovo") деген кәламмен
қарсы шықты. Бұл қағида қазіргі биологияның түпкі негізі. Ол
қарапайым ғана тілмен тіршіліктің үзілмейтін жалғастығын
баяндаса керек.
2.3. Ген теориясы
Биологиялық форма мен функция мирастың негізгі бірлігі болып
табылатын гендерден бастау алады және келесі ұрпаққа да осы
гендер арқылы өтеді. Организмнің ішкі ортасына деген
физиологиялық бейімділік оның гендерінде код түрінде жазулы
болуы және оның ұрпағына тұқым қуалауы мүмкін емес. Сан алуан
организмдер -бактериялар, өсімдіктер, жануарлар және
саңырауқұлақтарда ДНҚ-ның көшірілу мен протеиндерге аударылу
механизмдерінің бір-бірінен аумайтыны таңдай қақтырады. Мысалы,
адам ДНҚ-сы салынған бактерия сәйкес протеиндерді түзеді.
Организмдегі немесе жасушадағы гендердің жиынтығы оның
геномы болмақ. Ол бір я болмаса одан да көп хромосомаларда
сақталады. Хромосома - организмге байланысты мыңдаған гендер
код түрінде жазулы болатын жалғыз,ұзын ДНҚ шүйкесі. Ген
белсендік танытқан жағдайда ДНҚ кодтары транскрипция арқылы
геннің РНҚ көшірмесіне өтеді. Кейіннен рибосома РНҚ
трансляциясын жасап құрамдас(структурал) протеин немесе
каталитик протеин түзіп шығарады.
Биологиялық ғылымдар
Көптеген биологиялық ғылымдар өздеріне тән ерекшеліктері бар
арнайы ілімдер. Әдеттегідей олар зерттелетін тірі организмдерге
байланысты ботаника - өсімдіктер ғылымы, зоология - жануарлар
ғылымы және микробиология - микроорганизмдер ғылымы болып
жіктеледі. Биология салалары одан әрі қарай организмдердің зерттелу
ауқымдылығы мен зерттеу әдістеріне қарай бөлінеді.
 биохимия - тіршіліктің химиялық негізі ілімі;
 молекуляр биология - биологиялық молекулалар жүйелерінің бір-
бірімен күрделі арақатынастарын зерттейді;
 жасуша биологиясы - барлық жанды нәрселердің құрушы бөлігі -
жасушаны зерттейді;
 физиология - организмнің ұлпалары мен мүшелерінің химиялық
және физикалық функциясын қарастырады;
 экология - әртүрлі организмдердің қоршаған орталарымен
байланысын саралайтын ілім.
4. Қазақстандағы биология ғылымы
4.1 Биологиялық ғылыми мекемелер
Қазақстанда алғашқы биологиялық ғылыми мекемелер 1938 ж.
ұйымдастырылды.Қазақстан Ғылым Академиясы 1946 ж. ашылған
кезде биология саласынан 3 ғылыми-зерттеулер институты
(Ботаника институты, Зоология институты және Топырақтану
институты) болды. Қазір 8 ғылыми-зерттеулер институты
(Топырақтану институты, Ботаника және фитоинтродукция
институты, Зоология институты, Микробиология және вирусология
институты, Адам және жануарлар физиологиясы институты,
Өсімдіктер физиологиясы, генетикасы және биоинженерия
институты, Молекулалық биология және биохимия институты,
Жалпы генетика және цитология институты), 6 ботаникалық бақ
(Алматыда, Алтайда, Жезқазғанда, Қарағандыда, Маңғыстауда,
Іледе) бар. Арнайы бағыттағы ботаникалық зерттеулер Бас
ботаникалық бақ (1935) пен Ботаника институты (1945) құрылған
кезден басталды.
4.2 Қазақ ғалымдарының биология ғылымы жайындағы
еңбектері
Қазақстан Ғылым Академиясының академиктері Н.В. Павлов, И.
Байтулин, Б.А. Быков, Ғ.Бияшев, корреспондент мүшелері
Л.Қылышев, А. Ғаббасов, ғылым докторлары Б. Қалымбетов, М.В.
Бессчетнова, т.б. қатысуымен кең ауқымды ботаникалық-
географиялық, геоботаникалық зерттеулер жүргізілді. Ең үлкен
гербарий жинақталды, өсімдік биологиясы туралы аса бағалы
басылымдар жарық көрді. Мысалы, 9 томдық “Қазақстан флорасы”,
13 томдық “Қазақстанның споралы өсімдіктер флорасы”(Қазақстан
Мемлекеттік сыйлығы, 1986), т.б. Республика зоологтары
омыртқалы және омыртқасыз жануарлар фаунасын зерттеді;
кәсіптік мәні бар бірқатар сүтқоректі жануарлар (ондатр, америка
құндызы) мен балық түрлері (ақ амур, дөңмаңдай, көксерке, т.б.)
жерсіндірілді.
Сирек кездесетін, жойылып бара жатқан құстар мен
сүтқоректілерді, бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділерді, балық түрлерін қорғау, олардың санын көбейту шаралары
қарастырылды. Ақ бөкен, бұлғын, суыр, тиін, саршұнақ сияқты
аңдарды халық шаруашылығында пайдалану жолы табылды.
Қазақстан фаунасы туралы аса құнды басылымдар: мысалы, С.Н.
Боевтың “Легочные нематоды копытных животных Казахстана”
(1957), И.Г. Галузоның “Природная очаговость болезней и вопросы
паразитологии” (1961) және “Токсоплазмоз животных” (1965) деген
монографиялық еңбектері ағылшын тіліне аударылды. Академик
Галузо, А.Д. Долгушин, т.б. ғалымдардың қатысуымен
“Қазақстанның қансорғыш кенелері” (КСРО Мемлекеттік сыйлығы,
1951), Э.И. Гаврилов, А.Ф. Ковшарь, т.б. ғалымдардың қатысуымен 5
томдық “Қазақстанның құстары” (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы,
1978) және А. Бекеновтың “Қазақстандағы ақ бөкенді қорғау және
оны пайдаланудың ғылыми негіздерін жасау” (1978) (Қазақстан
Мемлекеттік сыйлығы, 1982), Қазақстан Ғылым Академиясының
корреспондент мүшесі А.А. Слудский, Бекенов, т.б. ғалымдардың
қатысуымен 4 томдық “Қазақстанның сүтқоректілері” (Бүкілодақтық
табиғат қорғау қоғамы сыйлығы, 1988) деген еңбектер жарық
көрді. Адам және жануарлар физиологиясы институтында академик
А.П. Полосухиннің басшылығымен лимфа және қан айналым, ас
қорыту, т.б. жүйелерін зерттеу жұмыстары үлкен табыстарға жетті.
Академик Н. Базанованың ауыл шаруашылығы жануарларының
физиологиясы жөніндегі зерттеулері — малдың өнімділігін
жоғарылатудың теориялық негізін қалады. 1946 ж. құрылған
Экспериментальді биология институтында (қазіргі “Биоген” жабық
акционерлік қоғамы) жануарлар селекциясының генетикалық
негіздерін зерттеуге бағытталған түр аралық будандастыру
жүргізіліп, соның нәтижесінде қойдың (“қазақ арқар-мериносы”,
“жартылай биязы жүнді қой”, т.б.), шошқаның (“жетісулық”, т.б.)
жаңа тұқымдары шығарылды.
1940 — 50 ж. республикада өсімдіктердің тұзға, қуаңшылыққа
төзімділігі зерттеле бастады, соның нәтижесінде бидайдың сабағы
жапырылмайтын, құрғақшылыққа және ауруларға төзімді
“Эритроспермум-350” және “Көкбидай”, суыққа төзімді
“Эритроспермум-260” және “Комсомол-1”, т.б сорттары шығарылды.
Жаздық және күздік бидай, т.б. өсімдіктер биохимиясы, олардың
қуаңшылыққа төзімділігі, физиологиясы анықталды. Бидайдың
биохимиялық көрсеткіштері, ұны мен дәнінің сапасы корреляциялық
байланыста болатыны байқалды. Дәннің биохимиясы мен сапасы
өсіру экологиясына байланыстыра зерттелді.
4.3 Отандық биология дамуының қазіргі кезеңі
Қазіргі кезең тірі организмдердің тұқым қуалаушылығы мен
өзгергіштігі механизмдерін молекулалық деңгейде одан ары
зерттеумен қатар, ол процестерді басқарып, қалаған бағытқа сай
пайдаланумен сипатталады. Қазақстанда молекулалық
биологияның қалыптасуы академик М. Айтхожиннің есімімен байланысты. 1983 ж. құрылған Молекулалық биология және
биохимия институты үлкен ғылыми орталыққа айналып, елімізде
алғаш рет клеткалық және гендік инженерия, трансгеноз,өсімдік
геномы лабораториялары ашылды. Алматы мен Астанада
биотехнологиялық орталықтар құрылды. Биологияның өнеркәсіп
пен ауыл шаруашылығында және медицинада алатын орны ерекше.
Өнеркәсіптік жағдайда түрлі органикалық қышқылдар мен амин
қышқылдарын синтездеу, антибиотиктер мен басқа да дәрілік
препараттар алу іске асырылып, соның нәтижесінде жаңа сала —
биотехнология ғылымы пайда болды. Генетика мен селекцияның
заңдылықтарын біле отырып, өсімдіктер мен жануарлардың жоғары
өнімді жаңа тұқымдары мен сорттарын алуға мүмкіндік туды.
Жалпы және молекулалық генетика заңдылықтары, анатомиялық,
физиологиялық және биохимиялық зерттеу нәтижелері адамның
тұқым қуалайтын ауруларының себебін табуда, оны емдеуде
теориялық негіз болып табылады.
айдос Шебер 2.09.2015 жауап берді
Пікір
0-1487873691-15
Есіміңіз:
Маған email почта арқылы хабарлап тұру:
Құпиялық: Email поштаңыз тек сізге хабарлама жіберу үшін ғана
қолданылады
Спамға қарсы тексеру:
Модерациядан өтпес үшін сайтқа кіріңіз немесе тіркеліңіз
Пікір Болдырмау
1
0-1487873691-5d
0дауыс
0-1487873691-ef Биология” терминін ғылымға алғаш 1797 ж. неміс ғалымы Т. Руз
енгізген.
Гиппократ ( 460 — 370) алғаш адам мен жануарлардың
анатомиялық және морфологиялық құрылысына жүйелі түрде
сипаттама беріп, оларда болатын түрлі аурулардың
қалыптасуындағы сыртқы орта мен тұқым қуалаушылықтың рөлін
атап көрсеткен.
Аристотель ( 384 — 322) өз еңбектерінде жануарларды құрылысы
мен тіршілік әрекеттеріне қарай 4 топқа бөлді. Сонымен қатар
адамның анатомиялық-морфологиялық құрылыс ерекшеліктерін, ой-
өрісінің дамуын да зерттеді.
Герофил (300 ж.ш.т.) алғаш рет артерия және вена қан
тамырларының арасындағы айырмашылықты ажыратса, ал
Эрасистрат ( 300 — 240) мидың құрылысына сипаттама берген.
Римдік Гай Плиний ( 24 — 79) құрастырған “Табиғи тарих” атты 37
томдық энциклопедия орта ғасырға дейін табиғат жайлы
білімдердің негізгі қайнар көзі болып келді. Көне заманның тағы бір
ұлы зерттеушісі К. Гален сүтқоректілерге көптеген тәжірибелер
жүргізіп, олардың орталық және шеткі жүйке жүйесі жайлы құнды
мәліметтер қалдырып, анатомия мен физиологияның дамуына
үлкен ықпалын тигізді.
Әйгілі ғалым Леонардо да Винчи (1452 — 1519) көптеген өсімдіктер
мен жануарларға анатомиялық зерттеулер жүргізіп, адам мен
жануарлар сүйектеріндегі ұқсастықтарды көрсетті. Алғаш рет
мүшелер гомологиясын ашты. | Samat S | 03.09.2012 | жауап берді |
| Қостанай Айдос | 22.09.2012 | ЖЖ таңдады |
1543 ж. бельгиялық ғалым А. Везалий “Адам денесінің құрылысы
жайлы жеті кітап” атты еңбегін жарыққа шығарып, ғылыми
анатомияның негізін қалады.

Геккельдің Өмір ағашы (1879).
Ал 1628 ж. ағылшын ғалымы В. Гарвей “Жануарлардағы жүрек пен
қан қозғалысы туралы анатомиялық зерттеу” атты еңбегінде қан
айналымы жайлы ілімді тұжырымдаса,
1670 ж. Италия ғалымы Д. Борелли жануарлардың қозғалу
механизмдерін сипаттау арқылы физиологияның дамуына жол
салды.
16 — 17 ғасырларда микроскоптың ашылуына байланысты
өсімдіктердің ішкі құрылысы (Р. Гук, 1665; М. Мальпиги, 1675 — 79;
Н. Грю, 1671 — 82), олардың жыныстық ерекшеліктері (Р.
Камерариус, 1694, т.б.), микроорганизмдер, эритроциттер мен
сперматозоидтар (А. Левенгук, 1673) зерттеліп, жәндіктердің
құрылысы мен дамуы (М. Мальпиги, 1669; Я. Сваммердам, 1669)
анықталды. Бұл жаңалықтар эмбриологияда бір-біріне қарама-
қайшы түрлі бағыттарды (овизм, анималькулизм, преформизм,
эпигенез, т.б.) қалыптастырды.
1670 ж. ағылшын ғалымы Дж. Рей “Өсімдіктер тарихы” атты
еңбегінде 19 класқа топтастырылған 18 мың өсімдік түрлеріне
сипаттама берді. 18 ғасырда швед ғалымы К. Линней “Табиғат жүйесі” атты
еңбегінде ғылымға бинарлық номенклатураны енгізді.
18 — 19 ғасырларда тірі табиғаттың тарихи дамуы жайлы
теориялар қалыптаса бастады. Солардың бірі француз ғалымы Ж.
Ламарктың эволюциялық теориясы мен неміс ғалымдары Т. Шванн
және М. Шлейденнің клетка теориясы болды. Осы кезде жануарлар
физиологиясындағы ірі жетістік — бауырда глюкогеннің
синтезделуі (К. Бернар, 1848), жоғарғы жүйке әрекеті (И.М.
Сеченов, 1863) анықталса, француз ғалымы Л. Пастер (1860 — 1864)
қазіргі тірі организмдердің өздігінен пайда болу мүмкіндігін
біржолата теріске шығарды.
19 ғасырдағы аса маңызды оқиғалардың бірі Ч. Дарвиннің
“Түрлердің шығу тегі” еңбегінде эволюциялық ілімді жариялауы
болды. Дарвинизмнің қалыптасуы эволюциялық салыстырмалы
анатомия (К. Гегенбауэр), эволюциялық эмбриология (А.О.
Ковалевский, И.И. Мечников), эволюциялық палеонтология (В.О.
Ковалевский) сияқты жаңа бағыттарға жол ашты. Дәл осы кезде
генетика ғылымы қалыптасып, қарқынды дами бастады.
1865 ж. чех ғалымы Г.Мендель белгілердің тұқым қуалау
заңдылығын ашты.
1900 ж. голланд ғалымы Де Фриз ғылымға “мутация” деген
терминді енгізсе, американ ғалымы Т. Морган “Тұқым
қуалаушылықтың хромосомалық теориясын” ашты (1910 — 11).
20 ғасырдың 2-жартысында биология ғылымы тірі организмдер
құрылысын зерттеуге қол жеткізді. Осының нәтижесінде тірі
организмдердің өлі табиғатта кездеспейтін, төменгі және жоғарғы
молекулалы органикалық қосылыстардан тұратыны анықталды.
Негізгі биополимерлер: белоктар, нуклеин қышқылдары,
полисахаридтер, липидтер және олардың молекулаларының
құрамдық бөліктері (амин қышқылдары, нуклеотидтер, көмірсулар,
май қышқылдары, т.б) ашылды. Осындай жетістіктердің
нәтижесінде биологияда жаңа бағыттар пайда болып, кейін
олардың
JOKERRRRRRRRRRRRRRRR Жаңа қолданушы 3.09.2013 жауап
берді
Пікір
0-1487873691-e0
Есіміңіз: Маған email почта арқылы хабарлап тұру:
Құпиялық: Email поштаңыз тек сізге хабарлама жіберу үшін ғана
қолданылады
Спамға қарсы тексеру:
Модерациядан өтпес үшін сайтқа кіріңіз немесе тіркеліңіз
Пікір Болдырмау
1
0-1487873691-ca
0дауыс
0-1487873691-ef
Биология ғылымының қалыптасуына не себеп болды? Оның қандай
салаларын білесіңдер?
Адамдар ертеден-ақ тіршілік әрекетінің табиғатпен, тірі ағзалармен
тығыз байланысты екенін жақсы түсінген. Табиғатта қандай
өсімдіктер, жануарлар бар, олардың құрылысы, тіршілігі қандай
екенін білуге ұмтылған. Пайдалыларын сақтап, көбейтуге,
зияндыларының санын азайтуға тырысқан. Осылайша тірі ағзалар
туралы адамның білімі молайып, биология ғылымы қалыптасты.
Биология (грекше: «биос» - тіршілік, «логос» - ғылым) – тірі ағзалар
туралы көп салалы ғылым.
Кез келген адам өзінің туған жерінде кең таралған тірі ағзалар,
олардың тіршілігі жайлы білуі керек. Сонда ғана адам табиғат
қорғау ісіне белсенді қатысады. Туған жеріне, табиғатына зор
пайда келтіреді.
1920-1930 жылдары «Өсімдіктану» оқулығын Ж.Күдерин жазды.
Биология ғылымдарының докторы, академик Н.И.Павлов Қазақстан
Республикасының өсімдіктерін зерттеді. Өсімдіктің жаңа 130 түрін
ашты. Өсімдіктер туралы «Қазақстан Республикасының Қызыл
кітабын» В.П.Голоскоков, М.С.Байтенов жазған, А.Ы.Жандеркин,
Б.М.Мусин, К.Мыңбаев, Қ.Дүйсембин және т.б. ғалымдар биология
ғылымына көп еңбек сіңірді.
Х.Досмұхамедов «Жануарлар» оқулығын жазды. А.Бекенов,
В.А.Грачев, М.И.Исмагилов, А.Ф.Ковшарь, А.А.Слудский, К.Ысқақова
және басқа ғалымдар еліміздің жануарлар әлемін зерттеді.
Қазақстандағы жануарлардың зерттелуі, биологиясы, арнайы
шаралар қолданылып қорғауға алынуы тиіс түрлер туралы
еңбектер жазды. Сиреп кеткен және жойылып кету қаупі бар
жануарлар мен өсімдіктерді тіркеп, сипаттау «Қазақстан
Республикасының Қызыл кітабының» жарыққа шығуына негіз
болды.
Елімізде молекулалық биология, биохимия, генетика, т.б. ғылым салаларынан жүргізілген зерттеулердің мәні зор. Ауыл
шаруашылығы дақылдарының, жаңа іріктемелері мен малдың асыл
тұқымдарын шығаруда зор көмегін тигізеді. Осы салады еңбек
еткен, еңбектеніп жүрген ғалымдар көп. Ғылымда аты жарық етіп
шыққан академик М.Ә.Айтхожинның, академиктер Т.Б.Дарханбаев,
М.Ә.Ермеков, К.У.Медеубеков сияқты ғұламалардың еңбектерін
біліп, мақтан тұтуға әбден лайық.
Биология ғылымын дамытуға шетелдік ғалымдар С.Г.Навашин
(өсімдіктің ұрықтаныуын ашқан), К.А.Тимирязев (фотосинтезде
хлорофилдің рөлін алғаш сипаттаған), т.б. атауға болады.
Өсімдіктер мен жануарларды қорғау. «Қызыл кітап». Қорықтар мен
қорықшалар.
Жүздеген жылдар бойы шаруашылық мақсаттар үшін ағаштарды
кесуге, құстарды, сүтқоректілерді, балықтарды жыртқыштықпен
аулауға шек қойылмады. Мұндай жағдай жер бетіндегі өсімдіктер
түлерін, кәсіптік жануарлар санын күрт азайтты. Кейбір түрлер
мүлдем жойылып кетті.
Халқымыз ежелден-ақ өсімдіктер мен жануарлардың табиғаттағы,
адам өміріндегі қадір-қасиетін, маңызын жақсы білген. Жас
ұрпақтың көкейіне құйып, оларды сақтап, қорғауға баулып,
тәрбиелеген.
«Ер – елдің көркі, орман-тоғай жердің көркі», «Бір тал кессең, он
тал ек», «Дәрі шөптен шығады, дана – көптен шығады», «Қорада
малың болсын, көшенде талың болсын», «Тау бұлағымен көрікті,
бұлақ құрағымен көрікті», «Дала көркі – мал, өзен көркі – тал», «Мал
өсірсең – қой өсір, өнімі оның көл-көсір» деген сияқты мақал-
мәтелдер бұған толық дәлел.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік Елтаңбасында бидай
масағы мен қанаттанған пырақ бейнеленген. Бұл – туған жерімізге
деген терең сүйіспеншілік. Өсімдіктер мен жануарлар әлемін
қадірлеп құрметтеуден туындаған.
Халқымыздың өз ұрпағын, табиғатты аялап, сақтауға тәрбиелейтін
алуан түрлі өсиеттері бар. Солардың бірі – тыйым салынатын
сөздер: «Көк шөпті жұлма, таптама», «Көктемде жан-жануарларға
тиіспе», «Үйге кірген жыланға ақ құйып шығар», «Құс ұясын бұзба»
және т.б.
«Қызыл кітап» сирек кездесетін және жойылып кету қауіпі бар
өсімдіктер мен жануарлар түрлерін қорғау мақсатымен жазылған.
Қазақстанда «Қызыл кітап» тұңғыш рет 1978 жылы шықты. Онда
омыртқалы жануарлардың сиреп бара жатқан түрлері тіркелді.
Екінші басылымы 1991 жылы, үшінші басылымы 1996 жылы шықты.
Мұнда балықтардың 16, қосмекенділердің 3, жорғалаушылардың
10, құстардың 56, сүтқоректілердің 40 түрі енгізілген. Өсімдіктерге
арналған Қазақстанның «Қызыл кітабы» 1981 жылы жарық көрді.
Бұл кітапта өсімдіктердің 303 түрі сипатталған.
Елімізде өсімдіктері мен жануарлары арнай қорғалатын тұтас
табиғи аймақтар – қорықтар ұйымдастырылған:
Бұлардан басқа өсімдіктер мен жануарлардың жекелеген түрлерін
қорғау мақсатында 57 қорықша, 7 ұлттық саябақ (Алтынемел, Баянауыл, Көкшетау, Іле Алатауы, Қарқаралы, Қатонқарағай,
Шарын) ұйымдастырылған. Табиғат қазынасы сарқылмас қор емес.
Адам игілігіне пайдалану, қайта қалпына келтіру ісі адамның
қамқорлығының арқасында жүзеге асады.

file_name: Биолог ғалымдар.docx

intro:
Биология ғылымының дамуына үлес қосқан ғалымдар.
К.Линней
• 1735ж түрді латын тілінде қосарынан атауды (бинарлық номенклатура) ұсынды.
• Тірі организмдерді жүйелеуде аса зор еңбек сіңірген ғалым.
• 1735 ж адамды сүтқоректілер класы, приматтар тобына жатқызған ғалым.
• «Табиғат жүйесі» 1735ж, «Ботаника философиясы» еңбегінің авторы.
• Жүйелеу атасы.
• Өсімдіктерді аталығы мен аналығының санына қарай 24 класқа бөлді.
• Жануарлар дүниесін қанайналым және тыныс алу мүшелерінің құрылысына қарай 6 класқа жіктеді.
Ж.Б.Ламарк
• 1802ж «Биосфера» терминін ғылымға енгізді.
• 1809ж Эволюциялық ілімнің ең алғаш негізін салушы.
• «Жәндіктер-омыртқа жотасыздар» деген сөздің авторы.
• Еңбектерінің мәні-тірі материаны қарапайымнан күрделене беретінін мазмұндау.
• Пікірі бойынша эволюцияның ең негізгі қозғаушы күші-ағзалардың ең бір жоғары сатыға көтеріле дами түсуі.
• Түрлердің алуантүрлілігін және олардың қоршаған орта жағдайларына бейімделушілігін-қоршаған ортаға байланысты тек пайдалы өзгерістер ғана болып тұрады және ол тұқым қуалайтынын түсіндірген.
• «Зоология философиясы» еңбегінің авторы, 1809ж шыққан.
• Ең көрнекті трансформист.
• Адамның адамтектес маймылдардан шыққандығы туралы алғаш жазған ғалым.
• Тірі табиғаттың эволюциялық идеяларын баяндады.
• Омыртқасыздарды 10 класқа бөлдіБиология ғылымының дамуына үлес қосқан ғалымдар.
К.Линней
• 1735ж түрді латын тілінде қосарынан атауды (бинарлық номенклатура) ұсынды.
• Тірі организмдерді жүйелеуде аса зор еңбек сіңірген ғалым.
• 1735 ж адамды сүтқоректілер класы, приматтар тобына жатқызған ғалым.
• «Табиғат жүйесі» 1735ж, «Ботаника философиясы» еңбегінің авторы.
• Жүйелеу атасы.
• Өсімдіктерді аталығы мен аналығының санына қарай 24 класқа бөлді.
• Жануарлар дүниесін қанайналым және тыныс алу мүшелерінің құрылысына қарай 6 класқа жіктеді.
Ж.Б.Ламарк
• 1802ж «Биосфера» терминін ғылымға енгізді.
• 1809ж Эволюциялық ілімнің ең алғаш негізін салушы.
• «Жәндіктер-омыртқа жотасыздар» деген сөздің авторы.
• Еңбектерінің мәні-тірі материаны қарапайымнан күрделене беретінін мазмұндау.
• Пікірі бойынша эволюцияның ең негізгі қозғаушы күші-ағзалардың ең бір жоғары сатыға көтеріле дами түсуі.
• Түрлердің алуантүрлілігін және олардың қоршаған орта жағдайларына бейімделушілігін-қоршаған ортаға байланысты тек пайдалы өзгерістер ғана болып тұрады және ол тұқым қуалайтынын түсіндірген.
• «Зоология философиясы» еңбегінің авторы, 1809ж шыққан.
• Ең көрнекті трансформист.
• Адамның адамтектес маймылдардан шыққандығы туралы алғаш жазған ғалым.
• Тірі табиғаттың эволюциялық идеяларын баяндады.
• Омыртқасыздарды 10 класқа бөлді

title: Биолог ғалымдар