extracted_text:
Аңлатма яҙыу
Уҡытыу башҡорт телендә ойошторолған мәктәптәргә тәҡдим ителгән был уҡыу программаһы Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем
биреү буйынса икенсе быуын дәүләт стандарттары талаптарына,милли мәктәптәр өсөн эшкәртелгән уҡыу планына таянып ҡоролдо.
 Рәсәй Федерацияһының “Мәғариф тураһындағы”, Башҡортостан Республикаһының “Башҡортостан халҡының телдәре тураһында” ғы
закондарына нигеҙләнеп, шулай уҡ башҡорт теленең хөкүмәт статусына эйә булыуына таянып, бала үҙенең туған телен республика эсендә
аралашыу теле итеп тойорға һәм ирекле һөйләшеү мөмкинлектәренә эйә булырға тейеш. Башланғыс мәктәптә әҙәби тел һәм ябай һәйләшеү
аралашыу күнекмәләренә башланғыс һалыу тигән һүҙ.
  Бала үҙ телендә һөйләшә, фекер йөрөтә, уның аша кешеләр араһындағы мөнәсәбәттең иң  ҡатмарлы донъяһына үтеп инә, тәбиғәт,
йәмғиәт һәм сәйәси күренештәрҙе танып белә, улар хаҡында тәүге төшөнсәләрҙе үҙләштерә. Туған тел балаға туранантура йоғонто яһай:
туған телдә әйтелгән һүҙ уны шатландыра, һәм төрлө бәхәстәргә тарта ала. Туған телде өйрәтеү уҡыусының үҙ аллы фекер йөрөтөү һәләтен,
һөйләү һәм яҙма телмәрен үҫтереүҙе, байытыуҙы, камиллаштырыуҙы, баланың үҙен шәхес итеп үҫтереүҙе, формалаштырыуҙы күҙаллай.
  Мәктәптә туған тел махсус предмет булараҡ  өйрәнелә. Ә башланғыс мәктәптә иһә айырыуса әһәмиәтле урын алып тора. Сөнки
башланғыс класс уҡыусылары туған тел аша ысынбарлыҡты танып белә, кешеләр араһындағы, йәмғиәттәге мөнәсәбәттәрҙе, үҙен уратып алған
донъяны өйрәнә, шәхес булараҡ. Фәҡәт үҙ телең генә көйөндөрә атабабаларыңдың үткәнен белергә, киләсәккә өмөт хыялдарын яҡшыраҡ
аңларға ярҙам итә. Ошоларға ирешмәйенсә тороп, телеңдең, милләтеңдең киләсәген күҙаллауы мөмкин түгелдер. Шуға ла туған телде бөтә
нескәлектәре менән өйрәнеү,уны белеү мотлаҡ.
Башланғыс мәктәптә туған телде уҡытыу юғары  кластарҙа  өйрәнеләсәк тел  һәм  әҙәбиәт дәрестәренә  әҙерлек этабы  булып  тора.
Әгәр  уҡыусы  туған  тел  дәрестәрендә башланғыс  класта  уҡ   яҡшы  һөҙөмтәләргә  ирешһә,  уға  өлкән  кластарҙа башҡа  предметтарҙы
уңышлы  үҙләштереү  өсөн  ҙур  мөмкинселектәр  тыуа. Шуға ла башланғыс мәктәптә туған тел дәрестәре алдында ҡуйылған мөһим шарттар
уҡыусыларҙы тормош менән таныштырып, унда үҙ урынын табырға өйрәтеү; мәктәптә уҡытылған туғандаш әҙәбиәттәр менән сағыштырып,
башҡа фәндәр, сәнғәт төрҙәренә бәйләп алып барыу; һәр көн һайын арта барған фәнни мәғлүмәтте еткереү; әҙәбиәт һәм сәнғәттең етеҙ үҫеше
аша уҡыусыларҙың танып белеү һәләтлектәрен үҫтереү; уларҙың үҙ аллы белем алыуына, әҙәби китап уҡыуына, уҡылғанды баһалай белеүенә
булышлыҡ  итеү һәм ижади эшмәкәрлектәрен әүҙемләштереү бурысы тора. Шулай уҡ йәмғиәт алдында яуаплылыҡ  тойған һәм рухи яҡтан
ныҡлы булған интелектуаль шәхес тәрбиәләү бурысы ла мөһим.
   Юғарыла аталған бурыстарҙы хәл итеү өсөн тейешле шарттар булдырыу зарур. Иң төп шарттарҙың береһе – телде өйрәнеү өсөн
мөмкинселектәр тыуҙырыу. Шуға күрә балаларҙы тел ғилеменә өйрәтеү башланғыс кластан маҡсатлы рәүештә алып барыла. Дәүләт теле
булған рус һәм халыҡара аралашыу теле булған инглиз телдәрен өйрәнеү, ҡағиҙә булараҡ, туған телгә нигеҙләнеп атҡарыла.
  Башланғыс мәктәптә туған телде өйрәнеү әҙәби уҡыу дәреслеге аша тормошҡа ашырыла һәм  түбәндәге  маҡсаттарҙы  тормошҡа
ашырыуға йүнәтелгән:
1 
башланғыс мәктәп системаһының төп нигеҙен тәшкил иткән дөрөҫ, йүгерек һәм тасуири уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү, үҙ аллы
аңлап уҡыу күнекмәләрен булдырыу; танып белеү даирәһен формалаштырыу; телмәр эшмәкәрлегенең бөтә төрҙәрен камиллаштырыу;
уҡыусыларҙың   танып   белеү   һәм   ижади   эшмәкәрлектәрен   үҫтереү,   әҙәби   әҫәрҙәрен   һүрәтләнгән   тормош   күренештәрен,
ваҡиғаларҙы һәм образдарҙы ысын күңелдән  ҡабул итеүгә булышлыҡ  итеү; уҡыусылар күңелендә эстетик хис тойоғолар тәрбиәләү аша
балаға һәр яҡлап йоғонто яһау;
әҙәби әҫәрҙәр, фәннипопуляр мәҡәлдәр, халыҡ ижады һәм башҡа жанрҙарҙағы әҫәрҙәр менән эшләү күнекмәләрен булдырыу;
әҙәби   әҫәрҙәр   аша   уҡыусыларҙы   намыҫлылыҡ,   ғәҙеллек,   тоғролоҡ,   дуҫлыҡ,   шәфҡәтлелек,   әүҙемлек   кеүек   юғары   әхлаҡи   сифаттарҙы
тәрбиәләү;

туғандаш, Рәсәйҙең башҡа халыҡтарының әҙәбиәтенә, мәҙәниәтенә, сәнғәтенә ихтирам тойғоһо тәрбәләү; уҡыусыларҙы китап
уҡыуға йәлеп итеү һәм уҡыу эшмәкәрлеге үҙ аллы  белем  туплауҙа иң  төп  сара  икәнен   төшөнгән  белемле  уҡыусылар  тәрбиәләү;



бергә  уҡыу  компетентлығын, уҡыу техникаһын  үҙләштереү,   уҡыған  һәм  тыңланған  әҫәрҙәрҙе  аңлау,  китаптарҙы  таныу,  үҙ
аллы  һайлау  күнекмәләренә  эйә  булырға  өйрәтеү,  китап  уҡыуға  ныҡлы  ҡыҙыҡһыныу  арттырыу.
Программа  башланғыс  мәктәп  уҡыусыларына китаптың  төрлө мәғлүмәт  сығанағы  булыуы  тураһында   төшөнсә  бирә.  Бында  тағы
ла  китап  уҡыусының  библиография  өлкәһендәге  оҫталыҡтарын  булдырыу  күҙаллана:  белешмә  буйынса  эҙләп  ала  белеү,  айырым
билдәләренән  төрлө  типтағы,  төрҙәге китаптарҙы  табыу  һәм  улар  менән  танышыу,  уҡыу  өсөн тәҡдим  ителгән  йәки үҙ  теләге  буйынса
китаптарҙы  һайлап  алып  уҡыу.
  Башланғыс мәктәптең   уҡыу пландарына   ингән   башҡа   предметтарҙан айырмалы   рәүештә,   әҙәби уҡыу   предметы түбәндәге
мәсьәләләрҙе  хәл  итеүгә  йоғонто  яһай.
1. Мәҙәниәтле  уҡыу  күнекмәләрен үҙләштереү, тексты аңлау, китапҡа һәм китап уҡыуға ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү.
Был мәсьәләне хәл итеү уҡыу күнекмәләрен формалаштырыуҙы (уҡыу процесына ҡыҙыҡһыныу уятыуҙы, төрлө маҡсатты күҙ уңында
тотҡан әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡыуға теләк  булдырыуҙы) куҙаллай. Ошо бурысты тормошҡа ашырыу өлкән кластарҙа башҡа предметтарҙы уңышлы
өйрәнеүгә нигеҙ  һала. Әҙәби уҡыу предметының тулы йөкмткеһен үҙләштереү аша уҡыусылар тексты аңлап уҡыу, төрлө мәғлүмәт менән
эшләү, кәрәк булғанын таба белеү күнәкмәләренә эйә була.
2. Һөйләү эшмәкәрлегенә, яҙыуаралашыу культураһына эйә булырға өйрәтеү.
Был йүнәлеш китаптағы төрлө маҡсатты күҙ уңында тотҡан текстар өҫтөндә эшләүҙе, уларҙы айыра алыуҙа, тирәйүн тураһындағы
белемдәрен арттырыуҙы һәр ваҡыт алғы планға ҡуя. Уҡыусылар уҡыу һәм белем алыу барышында телмәрҙең диалог  һәм  монолог  формаһын
төҙөргә  өйрәнәләр,  әҙәби  әҫәрҙәрҙә  һүрәтләнгән донъяуи  күренештәрҙе,  ваҡиғаларҙы  һәм образдарҙы  ихлас  ҡабул итеп,  дәреслектә
бирелгән  мәғлүмәтте  ҡуллана  белергә,  һүҙлектәрҙән  мәғлүмәт  табырға,  энциклопедиялар  менән  дөрөҫ  эш  итергә өйрәнәләр;    ишеткән,
уҡыған  тема  буйынса  үҙ   фекерҙәрен  әйтеп  бирергә.
3. Әҙәби  әҫәрҙәрҙә  бирелгән  хәлваҡиғаларға  ҡарата  әхләкиэстетик тойғолар  һәм  зауыҡ  һығымта  яһарға өйрәнәләр.
2 Был  йүнәлештәге  мәсьәләләрҙе  тормошҡа  ашырыу әҙәби  әҫәрҙе  сәнғәттең  үҙенсәлектәре  айырым  бер  төрө итеп  ҡабул  иттереү;
әҫәрҙең  әҙәби  ҡиммәтен аңларға,  тасуирлау  сараларын  танып  белергә  өйрәтеү  ул. Шул  уҡ  әҙәби  әҫәрҙе  сәнғәттең  башҡа төрҙәре  менән
сағыштырыу уларҙың  оҡшаш  һәм  айырмалы  яҡтарын  табыу,  уҡылған  әҫәрҙәр  ярҙамында   үҙең  дә  хикәйә  яҙып   ҡарау.
4. Әхләҡи ҡиммәттәрҙе формалаштырыу, әҙәбиәт  менән  танышыуҙан  йәм  табырға, әҙәби әҫәрҙең  рухи  асылын  аңларға  өйрәнеү
әҫәрҙәренең  үҙенсәлеген,  уның  әхләки  асылын ,  шәхесте  тәрбиәләү   маҡсатынан  сығып аңлау  мөһим  урын  алып тора.
Әҙәби  әҫәрҙе  уҡыған  бала тирә йүнде уратып алған төп  әхләкиэтик  ҡиммәттәрҙе үҙләштерә,  геройҙарҙың  ыңғай  һәм  кире  эштәре
менән  таныша,  баһалай,  анализлай;   унда  һүрәтләнгән  тормош  күренештәрен,  ваҡиғаларҙы  һәм  образдарҙы  ихлас  ҡабул  итә,  аңлай  һәм
тормошта   ыңғай   һөҙөмтәһен   булдырырға   ынтыла;   әҙәби   әҫәрҙәрҙе   эмоциональ   ҡабул итеү һөҙөмтәһендә үҙендә   ыңғай     сифаттар
тәрбиәләргә  тырыша.
Әҙәби уҡыу дәрестәренең дөйөм тәғәйенләнеше
“Әҙәби уҡыу” дәреслегенең төп тәғәйенләнеше баланы 1се кластан дөрөҫ,аңлы,шыма һәм тасуири уҡыуға өйрәтеү. Киләһе кластарҙа
был күнекмәләр камиллаштырыла.   1се кластан уҡ уҡытыусы   уҡыусыны дәреслек менән эш итә белергә,ундағы әҙәби әҫәрҙәр нигеҙендә
китап уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәтеү, ә бала алдында артабан үҙ йәшенә ярашлы булған әҫәрҙәрҙе уҡытыусы йәки атай әсәй ярҙамында һайлап
алып,үҙ аллы уҡырға өйрәнеү бурысы тора.  Әҙәби  уҡыу  дәрестәренең  төп  маҡсаты   китап уҡыу эшмәкәрлеген формалаштырыу,уҡыу
техникаһын камиллаштырыу балаларҙы китап уҡыуға ылыҡтырыу, һөйләү һәм аралашыу телмәрен, оҫталығын үҫтереү,үҙ аллы ижад итеүгә
мөмкинлектәр,шарттар   булдырыу.Уҡыу   процесында   бала   тирәяҡ   донъяны   танып   белә,өйрәнә,уның   тураһында   мәғлүмәт   ала.Шулай   уҡ
уҡыусы   әҫәр   геройҙарының   ҡылыҡфиғелдәрен   баһаларға,улар   өлгөһөндә   яҡшыны   насарҙан,изгелекте   яуызлыҡтан,   ярҙамды
хаслыҡтан,мөхәббәтте   нәфрәттән   айырырға,кеше   психологияһын   тойомларға,төрлө   ыңғай   әҙәби   сюжет   ситуациялары   өлгөһөндә   үҙара
мөнәсәбәт ҡороу оҫталығына өйрәнә.Уҡыу аша кеше белемле ,хистойғоға бай, тәрбиәле, ныҡлы рухлы шәхес булып формалаша.
Әҙәби уҡыу дәресендә баланы тексты тасуири уҡырға,ҡыҙыҡһынып,мауығып тыңларға күнектереү бурысы тора.Үҙе теләп уҡырға
күнеккән бала был шөғөлдән ҡәнәғәтлек тойғоһо ғына кисерә.Уның һүҙ байлығы арта,аралашыу оҫталығы,телмәре шымара. Бындай бала
нәфис һүҙҙе ишетергә, аңларға өйрәнә,һүҙҙең кешегә төрлөсә тәьҫир итеү көсөнә эйә булыуына төшөнә. Һүҙул көслө ҡорал. Ул кешене
һөйөндөрә, илата, көйөндөрә, көлдөрә, уйландыра, асыуландыра. Уның менән кеше күңелен яралап та,яҡшыға көйләп тә була. Аралашҡанда
баланы этикет һаҡларға,кешегә иғтибарлы һәм кешелекле булырға күнектереүәҙәби уҡыу дәрестәренә ҡуйылған талаптарҙың береһе. Шуға
күрә һүҙҙең мәғәнәһе өҫтәндә махсус эш ойоштороу зарур.
   Уҡыу баланы үҙен уратып алған мөхитте,тирәйүндәге күренештәрҙе өйрәнергә,кеше психологияһына төшөнөргә, йәғни тирәяҡ
донъяны танып белергә булышлыҡ итә. Белемгә  тәүге аҙымдар уҡыу дәресенән башлана. Уҡыу мәғлүмәтле булырға һәм бүтән предметтарҙы
өйрәнеүгә нигеҙ һала. Улматематика,рус теле һәм әҙәбиәте,тирәяғыбыҙҙағы донъя һәм уҡыу планында күрһәтелгән башҡа предметтарҙы
3 өйрәнеүгә булышлыҡ иткән төп ҡорал. Шыма,аңлы уҡыуға өйрәнгән уҡыусы артабан уҡыуын уңышлы тамам                                                 итә.
Уҡыу планында ҡаралған предметтарҙың материалы кластанкласҡа күскән һайын ҡатмарлаша бара.Ә был баланың үҙ аллы мәғлүмәт алыу
ихтыяжын көсәйтә.Уҡырға өйрәнгән,китаптан үҙенә кәрәкле мәғлүммәтте таба белгән һәм уны яҙма рәүештә йәки һөйләү телмәрендә тейешле
йүнәлештә ҡулланырға күнеккән уҡыусы мәктәптә өйрәнелгән предметтарҙы тейешле кимәлдә үҙләштерә.Шуға күрә уҡыу дәрестәрендә етеҙ
һәм аңлы уҡырға өйрәтеүбашланғыс класс уҡытыусыһы алдында ҡуйылған төп талаптарҙың береһе.                       Уҡыу,беренсенән, тирәяҡ
донъяны танып белеү, сараһы булһа,икенсенән,ул кешенең күңел,рухи донъяһын байыҡтырған, уның күңел торошон көйләгән һәм күңел
ептәрен әҙәби геройҙар, әҙәби мөхит менән бәйләп,эмоциональ аралашыу ихтыяжын тәьмин иткән кеше күңелен”дауалаусы” сара булып тора.
Бала әҫәрҙе хәлваҡиғаларҙы йөрәге,хистойғолары аша үткәреп,әҙәби геройҙар менән бергә ваҡиғалар сорналышында ҡатнашып уҡырға
тейеш. Әҙәби уҡыу дәрестәрендә тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙе мәғлүмәт алыу,тирәяҡ донъяны танып белеү, мәҙәни тәрбиә алыу сығанағы итеп
кенә түгел,ә фекерләү,аралашыу,бәхәсләшеү, үҙара мөнәсәбәт ҡороу материалы итеп тә ҡулланырға кәрәк.
 Телмәр эшмәкәрлеген формалаштырыуҙа төп мәсьәләләрҙең береһе баланы дөрөҫ, етеҙ, аңлы һәм тасуири уҡырға өйрәтеү.
«Телмәр  эшмәкәрлегенең  төрҙәре»  бүлеге  түбәндәге  процестарҙы  үҙ  эсенә  ала:
Тыңлаутелдән   әйтелгән   информацияны   тыңлау   һәм   мәғәнәһенә   төшөнә   барыу   бер   үк   ваҡыт   эсендә   башҡарыла: уҡыусы
һөйләгәнде  тыңлай, һөйләүсенең  фекеренә  төшөнә,  телмәре  аша  уның  мөнәсәбәтен,  мәғәнә  биҙәктәрен  билдәләй,  йөкмәткеһенә  ҡарап,
үҙ  яуабын  әҙерләй,   ҡылығын,  тәртибен  планлаштыра.
Уҡыу   уҡылған  текстан  үҙенә  кәрәкле  мәғлүмәт,  белем алыу,  текстың  йөкмәткеһен  тәрән  аңлау,  уға  үҙ  ҡарашыңды  булдырыу.
Төрлө  күләмдәге,  жанрҙағы  әҙәби  әҫәрҙәрҙе  үҙ  аллы  аңлап  уҡыу;  уҡыу  маҡсатын,  уҡыу  төрҙәрен  билдәләү;  тасуири  уҡыу   сараларын
ҡулланып  төрлө  маҡсатты  күҙ уңында  тотҡан  әҙәби  текстарҙы  дөрөҫ,  аңлап  уҡыу. Аңлы уҡыу дөрөҫ һәм етеҙ уҡыу менән үрелеп бара.
Уға өлгәшеү өсөн текст өҫтөндә эшләүҙең төрлө алымдары ҡулланыла: әҙәби әҫәрҙең телмәр үҙсәнлектәрен тикшереү,йәғни теге йәки был
һүҙ,һүҙбәйләнеш мәғәнәһен асыҡлау өҫтөндә эш ойоштороу; һүрәтләү сараларын билдәләү;текстың йөкмәткеһен сағылдырған асҡыс һүҙҙәрҙән
уның сюжетын төҙҙөрөү һәм башҡа эштәр ҡабатҡабат уҡыу һөҙөмтәһендә ғәмәлгә ашырыла.  Бындай эштәр баланың етеҙ уҡыуын үҫтереү
менән бер рәттән аңлы уҡырға өйрәнеүгә лә булышлыҡ итә.
Һөйләү.  Һөйләү  телмәре   ни  тиклем  үҫешкәнерәк,  камилыраҡ  булһа,  кеше  үҙ  фекерен   әңгәмәсеһенә  шул  тиклем  еңелерәк
еткерә  һәм  башҡаларҙы  ла  тиҙерәк  аңлай.  Уҡылған  текстар   ярҙамында  диалог  ҡорорға,  һөйләү  этикетын  ҡулланып  монолог  төҙөргә,
тормоштан   алған   тәьҫораттарыңды   белдерергә,   әҫәрҙә   яҙыусының   телмәр   үҙенсәлеген   билдәләргә   һәм   уның   фекерен   асыҡларға,
текстың  төп  фекерен  табырға  тырышыу  ҙа  һөйләү  телмәренең  үҫеүенә  булышлыҡ  итә.
 Әҙәби уҡыу дәреслеге шул уҡ ваҡытта үҙең  ишеткән,  күргән,  уҡыған,  кисергән  хәлваҡиғаларҙы,  дөйөм  алғанда,  фекерҙәреңде
билдәле  маҡсатта  тулы,  дөрөҫ,  эҙмәэҙ  һәм  бәйләнешле  итеп  яҙа белеүгә лә өйрәтә.
 Яҙыу  телмәрен  үҫтереү  уҡыусыларҙа  түбәндәге  күнекмәләрҙе  үҫтереүҙе  күҙ  уңында  тота:
4 билдәле  бер  маҡсатты күҙ  уңында  тотоп,  төрлө  жанрҙарҙа  (хикәйәләү,  һүрәтләү,  хөкөм  йөрөтөү)  яҙа  белеү;
йөкмәткене  өҫтәлмә  материал менән байытып яҙыу;
үҙеңдең хикәйәңде булдырыу (мәҫәлән, картина буйынса);
әҙәби һәм ирекле темаларға инша яҙыу;
баһалама, характеристика яҙыу.
«Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре» бүлеге тыңлау, һөйләү, яҙыу һәм уҡыу процестарының үҫешен тәьмин итеп, мәҙәниәтле аралашыу
күнекмәләрен барлыҡҡа  килтерә.  Телмәр  эшмәкәрлегенең  төрҙәре  үҙ ара  тығыҙ  бәйләнештә  булып,  бербереһенә  туранантура  йоғонто
яһай.  Шунлыҡтан  тыңлау,  һөйләү,  яҙыу  һәм  һәләтлектәрен  комплекслы  үҫтерергә  кәрәк.
       «Телмәр эшмәкәрлегенең төрҙәре» бүлеге    төрлө  кимәлдәге  текст  өҫтөндә эшләү күнекмәләрен  барлыҡҡа  килтереүҙе  лә   үҙ
эсенә  ала.   Был  эш  түбәндәге анализлау  оҫталыҡтарын  барлыҡҡа  килтереүҙе  күҙаллай:
әҙәби   әҫәрҙәрҙең,   фәннипопуляр   мәҡәләләрҙең   һүрәтләүтасуирлау   сараларын,   йөкмәткеһен,   маҡсатын,     тәғәйенләнешенә
ярашлы  һайлау  дөрөҫ  ҡулланыу;
  автор  тарафынан  тәҡдим  ителгән  тормош  үҙенсәлеген күрә  башлау;
 әҙәби,  фәннипопуляр текстар  араһында   сәбәпһөҙөмтә бәйләнешен  булдырыу,  айырмалығын  күрә  белеү;
  автор  позицияһын,  ҡарашын,  үҙсәнлеген  аңлау;  текстың  төп  фекерен  айыра  белеү.      Текст өҫтөндә эш өс баҫҡыстан тора
эште тексты уҡығанға тиклем ойоштороу,
эште тексты уҡыу процесында ойоштороу,
эште тексты уҡығандан һуң ойоштороу.
1 баҫҡыс. Әҙерлек эше.  Текст өҫтөндә эш тойомлау,күҙ алдына килтереү,фаразлау кеүек психик процестар нигеҙендә ойошторола.
Тәүҙә тексты”күҙҙән үткәреү”,йәғни уның күләмен,биттәр һанын байҡау,жанр төрөн билдәләү,авторҙың исемшәрифтәре менән танышыу.
Артабан текстың исеменә нигеҙләнеп,уның йөкмәткеһен күҙаллатыу,фаразлау.
2  баҫҡыс.Әҫәрҙе уҡыу процесында текст өҫтөндә эш.
  Икенсе   баҫҡыстың   маҡсатытекстың   йөкмәткеһен   аңлау,төшөнөү.Тексты   уҡыу.Һүҙлек   эше:     а)   әҙәби   әҫәрҙе   уҡыу   процесында
аңлашылмаған һүҙҙәрҙе бер юлы аңлатып барыу рөхсәт ителә;
 б) уҡыусы аңлашылмаған һүҙҙәрҙе ҡәләм менән билдәләп бара ла,тексты уҡып бөткәс,уҡытыусынан уларҙың мәғәнәһен һорай;
 в)һүҙлек һүҙҙәр таҡтаға яҙыла һәм әҫәрҙе уҡыр алдынан йәки уҡығас,шул һүҙҙәр менән эш ойошторола.
3  баҫҡыс.Әҙәби әҫәрҙең идеятематик йөкмәткеһен билдәләү,уның буйынса фекер алышыу.
1.
Әҫәргә ҡарата проблемалы һорау ҡуйыу.Автор тарафынан әҙәби жанрға һалынған төп мәғәнәүи фекерҙе,фәлсәфәүи йөкмәткене
билдәләү.Быға яуап эҙләү,һөйләшеү ҡороу.
5 Әҫәрҙең исеменә ,уға ҡарата бирелгән һүрәттәргә ҡабаттан иғтибар иттереү: автор ни өсөн әҫәрҙе шулай атаған?
 Ижади эштәр ойоштороу.
2.
3.
  “Китап уҡыу даирәһе”бүлегендә балалар өсөн тәғәйенләнгән материалдарҙан йөкмәткеһен һайлау
  мөмкинлеге  принциптары  билдәләнә.  Бирелгән  принциптар  уҡыусыларҙа  үҙе  уҡырға  теләгән    әҫәрҙе  һайлау,  ғөмүмән,  китапты
ихлас  һәм  даими  уҡырға  ғәҙәтләндереү,  үҙ  аллы  уҡыу   эшмәкәрлеген  үҫтереү,  балаларҙа  әҙәбиәт  донъяһына,  тексты  уҡырға  һөйөү
тәрбиәләү; төрлө  китаптарҙан  үҙ  эсенә  әхләкиэстетик  ҡиммәттәрҙе  алған  текстарҙы  һайлай  алыу  күнекмәләрен  булдырыу  ҡаралған.
«Әҙәбиәт  ғилеме  тураһында  төшөнсә  биреү»   бүлеге уҡыусыларҙы  тәү  башлап  әҙәбиәт  ғилеме  менән  таныштыра.  Был  инде
әҙәби  төр  һәм  жанр  үҙенсәлектәрен  иҫәпкә  алыу,  уларҙы  таный,  айыра  белеүҙе;  телдең  һүрәтләү,  тасуирлау  сараларын аңлы  ҡабул
итеүҙе  үҙаллай.
«Уҡыусыларҙың  ижади  эшмәкәрлеген  үҫтереү»    бүлеге  әҙәби  белем  биреү   йөкмәткеһенең төп  йүнәлеше  булып  тора.   Ижади
эшмәкәрлек   тәжрибәһе   уҡыусының   уҡыу   һәм   яҙмә   телмәренә   үтеп   инә,     ә   был,   үҙ   сиратында,   уҡыусыларға   алған   белемдәрен
файҙаланып,  үҙ  аллы  ижад  итергә  мөмкинлек  тыуҙыра.  Артабан  был  бүлектә  төрлө  формалы  текстар  барлыҡҡа килтереүгә,  уҡылған
әҙәби  әҫәрҙәр   нигеҙендә  төрлө  һүрәтләү  саралары,  һөйләү  формалары   ҡулланып,  үҙеңдең  әҫәрҙәреңде  ижад  итеүгә   лә  иғтибар
бирелә.
«Әҙәби уҡыу» дәреслеге йөкмәткеһендә тәрбиәүи  йүнәлеш ҡиммәттәре
Башланғыс  мәктәптә  уҡыу  предметы  булараҡ  әҙәби уҡыу  дәрестәре  белем  биреүгә  генә  түгел,    ә  тәрбиәүи  ҡиммәттәргә  лә
ҙур    әһәмиәт    бирә.  Уҡыу    дәрестәрендә   уҡыусылар   тәбиғәтте  күҙәтеү,   уны   һаҡлау  һәм   шулай   уҡ  әҙәп,   әхлаҡ,  мәҙәниәтле   аралашыу
мәсьәләләренә   бағышланған   әҫәрҙәр   менән   танышалар.   Төрлө   әҙәби   әҫәрҙәрҙе   уҡыу,   ҡабул   итеү   барышында   башланғыс   мәктәп
уҡыусыларында белм алыу менән бергә туған тәбиғәтҡә һөйөү, һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләнә. Кешеләрҙең уйфекерҙәрен, ҡылыҡтарын аңлау
һәм шунан сығып үҙәрендә лә ыңғай сифаттарҙы үҫтереү хуплана.
      Әҙәби уҡыу дәрестәре, сәнғәт менән таныштырыуҙың, уға һөйөү тәрбиәләүҙең бер төрө булараҡ, уҡыусыларҙы үҙ халҡының һәм
милләтенең эстетикәхлаҡи ҡиммәттәре менән таныштырыуҙы һәм  ҡайһыһында юғары әхләҡи һыҙаттарҙы: матурлыҡты күрә, баһалай һәм
ҡабул итә алырҙай тойғолар тәрбиәләүҙе; кешелектең һәм үҙ  милләтенең тәрбиәһенә тура килерҙәй ыңғай сифаттарҙы формалаштырыуҙы
күҙаллай.
      Әҙәби уҡыу дәрестәрендә уҡыу техниҡаһы, уҡыу күнекмәләрен булдырыу дауам итә. Әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡығандан һуң анализлап,
уҡыусы яҡшылыҡ һәм яманлыҡ, дөрөҫлөк, ғәҙеллек, тоғролоҡ, дуҫлыҡ тураһында уйлана. Шулай уҡ туған тел дәрестәрендә әҙәби әҫәрҙәрҙә
һүрәтләнгән  күренештәрҙе, ваҡиғаларҙы, образдарҙы ысын күңелдән  ҡабул итеү, шуның менән уҡыусылар күңеленә эмоциональэстетик
йоғонто яһау мөһим роль уйнай.
6 Әҙәби белем биреү сиктәрендә тормошҡа ашырылған рухиәхлаҡи тәрбиә һәм белем биреү уҡыусыла Туған илгә, кешеләргә
ҡарата булған ыңғай шәхси сифаттарҙы барлыҡҡа килтерә, формалаштыра.
«Әҙәби уҡыу»  дәреслегенең уҡыу планындағы сәғәттәр бирелеше
Базис уҡыу пландарына ярашлы, Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү мәктәптәрендә «Әҙәби уҡыу » дәреслеген өйрәнеүгә
башланғыс кластарҙа бөтәһе 234  сәғәт бүленә.
1се  класта  яҙыу  һәм  уҡыу  дәрестәре  бергә  алып  барылып,  «Әлифба» дәреслеге аша тормошҡа ашырыла.  «Грамотаға  өйрәтеү
һәм  телмәр  үҫтереү»       бүлегенең дауамлылығы  18  уҡыу  аҙнаһын  тәшкил  итә. Аҙнаһына  5  сәғәт   әҙәби  уҡыу(2сәғәт иҫәбенән)  һәм
әсә   теле(3 сәғәт иҫәбенән)  дәрестәре  бергә  алып  барыла.    «Грамотаға  өйрәтеү  һәм  телмәр  үҫтереү»   бүлеген  өйрәнеү  ваҡыты  һәр
мәктәптә   уҡыусыларҙың   мөмкинселектәренән,   уҡытыу   тиҙлегенән,   уҡыу   сараларын   эффектлы   файҙаланыуҙан   тора.   Был   бүлекте
үҙләштергәндән  һуң  әҙәби уҡыу  менән  әсә  теле  дәрестәре   айырым  өйрәнелә.   Уҡыусы әлифбаға тиклемге һәм әлифба осоронда “тере”
һүҙҙе тыңларға,ишетергә һәм хәрефтәрҙе фишкалар менән тамғалап,һүҙҙең өн моделен график рәүештә төҙөргә өйрәнә. Артабан был график
модель   нигеҙендә   һүҙҙе   хәрефтәр   менән   алмаштырып,   уҡыу   күнекмәһенә   эйә   булғас,уҡыу   йылының   икенсе   яртыһында”Әлифба”ны
тамамлап,”Әҙәби уҡыу” дәреслеген уҡыуға күсә. Уның  материалы нигеҙендә етеҙ һәм аңлы уҡырға өйрәнеү өҫтөндә маҡсатлы эш башлана.
 Дөйөм алғанда”Әҙәби уҡыу”дәрестәрен үткәреүгә башланғыс кластарҙа бөтәһе 234 сәғәт бүленә.

1 класс
  Аҙнаһына2сәғәт(15аҙна)
2 класс
  Аҙнаһына2сәғәт(34аҙна)
3 класс
  Аҙнаһына2сәғәт(34аҙна)
4 класс
  Аҙнаһына2сәғәт(34аҙна)
Бөтәһе йылына30 сәғәт.
Бөтәһе йылына68сәғәт.
Бөтәһе йылына68сәғәт.
Бөтәһе йылына68сәғәт.
         Башланғыс класс уҡытыусыһы үҙ алдына баланы өс кимәлдә үҫтереү бурысын аныҡ ҡуя.
                                       Шәхси үҫеш кимәле
Баланы   шәхес   итеп   үҫтереү,   кешелек   сифаттарын   тәрбиәләү.   Уны   үҙ  аллы   үҫешкә,   камиллашыу   оҫталығына   өйрәтеү.   Һөҙөмтәлә
уҡымышлы, үҙ еренең, иленең, халҡының ҡиммәттәренә төшөнгән, уны һанланған һәм һаҡлаған, яҡлаған социум итеп формалаштырыуға
башланғыс нигеҙ һалыу.
       Был йүнәлештә башланғыс мәктәп уҡыусыһына уҡыуҙың һәм белем алыуҙың мөһимлеген, үҫеш өсөн кәрәклеген аңлатырға, китап
уҡырға   ғәҙәтләнеү,  ҡыҙыҡһыныу   теләген   булдырырға;   үҙүҙенде   һәмтормошто   аңлауҙы   сығанаҡ   итеп   ҡабул   итергә   тарихимәҙәни
ваҡиғаларҙы, кешелек ҡиммәттәре менән әҙәбиәттәге айырым сәнғәт төрө икәнен белергә өйрәтергә кәрәк. Әҙәби әҫәрҙәрҙе тулыһынса һәм
эмоциональ ҡабул итеү үҙ фекереңде булдырыуға һәм әңгәмәсенекен хөрмәт итеү талаптарына яуап бирә.
7 Метапредмет кимәле
        Универсаль эш төрҙәренә өйрәтеү: танып белеү, регулятив һәм коммуникатив эшмәкәрлек, йәғни баланы үҙ аллы уҡыуға, белем
алырға өйрәтеү.
        Предметара һөҙөмтәләр түбәндәге талаптарҙан тора
әҙәбиәттән, фәннипопуляр мәҡәләләрҙән, белемде арттырырҙай материалдарҙы, кәрәкле  мәғлүмәтте таба алыу;
 әҙәби әҫәрҙәрҙе  анализлау  ( тексты  өлөштәргә  бүлеү,  план  төҙөү, тасуирлау  сараларын  таба  белеү һәм  текстың  төп  фекерен
асыҡлау;
үҙеңдең  фекереңде, уйыңды  әңгәмәсеңә  еткерә  алыу;
 тирәйүн,  тәбиғәт  менән  гармонияла  йәшәү  ҡағиҙәләрен,  ысулдарын  үҙләштереү;
йәмғиәттәге  тәртип  һәм  әхлаҡ ҡағиҙәләрен  белеү;
аңлы  анализлау  эшмәкәрлеген  булдырыу;
 төркөмдәрҙә  эшләүҙең  әһәмиәтен  аңлау һәм  уларҙа  эшләү тәртибен  үҙләштереү;
Предмет  кимәле
Уҡыу  предметын  өйрәнеүҙә  яңы  белем  үҙләштереү,  уны  анализлау  һәм  ҡулланыу өлкәһендә  тейешле  тәжрибә  туплау.
    Предметты  өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре түбәндәгеләр:
компетентлы уҡыуҙы формалаштырыу;
уҡыу техникаһын үҙләштереү;
уҡылған йәки тыңланған әҙәби әҫәрҙәре аңлау алымдарына эйә булыу;
интерпретацияның төп элементтарын үҙләштереү;
әҙәби әҫәрҙәрҙе, фәннипопуляр уҡыу текстарын анализлау һәм үҙгәртеү күнекмәләренә эйә булыу;
үҙеңде ҡыҙыҡһындырған әҙәбиәтте үҙ аллы һайлай алыу;
һүҙлектәр, белешмәләр менән эш итә белеү;
үҙеңде ижади эшмәкәрлеккә һәләтле, белемле китап уҡыусы итеп тойоу;
 монологтар төҙөү, текстың йөкмәткеһен план буйынса һөйләү;
 һүрәтләү, хикәйәләү, хөкөмләү элементтарын  индереп,  бәләкәй  текстар  төҙөү;
 шиғырҙарҙы  яттан   һөйләү  һәм  таныш  булмаған  аудиторияла сығыш  яһау  күнекмәләренә  эйә  булыу.
Предмет  буйынса башланғыс  дөйөм  белем
8 ҡ   ыу  эшмәкәрлегенең   төр
биреүҙең  йөкмәткеһе
Телмәр  һәм  у

Тыңлау,  тыңлау  һәм  аңлау.
Телдән  һөйләнгән  телмәрҙе  тыңлау  һәм   ҡабул  итеү.  Мәғлүмәтте  тыңлау  һәм  мәғәнәһенә  төшөнә барыу:  уҡыусы  һөйләмде
тыңлай,  һөйләүсенең  фекер  ебенә  төшөнә,  телмәр  аша  уның  мөнәсәбәтен,  мәғәнә  биҙәктәрен  билдәләй,  йөкмәткеһенә  ҡарап  үҙ  яуабын
билдәләй,   ҡылығын,  тәртибен  планлаштыра;  уҡыған  фәнни мәғлүмәти,  әҙәби  әҫәрҙәр  буйынса   һорау  биреү  һәм  мәғлүмәт  алыу
күнекмәләре   формалаштыра.   Тыңлай  һәм  аңлай  алыу  күнекмәләре  үҙ  аллы  айырым  ғына  формалашмай.  Ул  һөйләү,  яҙыу,  уҡыу
күнекмәләре    менән  аралашып,  үрелеп  бара.
 ҙ  әре.
У   ҡ   ыу.
Ҡысҡырып   уҡыу.   Уҡыу  күнекмәһенә  өйрәткәндә  ҡысҡырып  уҡыу  бик  ҙур  әһәмиәткә  эйә.  Ҡысҡырып  уҡыу  баланы  уҡырға
өйрәтеүҙә   мөһим   урын   тота,   тиҙ, дөрөҫ,   йүгерек,   аңлы   һәм   тасуири   уҡыу   күнекмәләрен барлыҡҡа килтерә.   Әкренләп   уҡыу
күнекмәләренән  аңлап,  дөрөҫ,  бөтә  һүҙҙәр  менән   ҡысҡырып  уҡыуға  күсеү  ( уҡыу тиҙлеге  индивидуаль уҡыу  темпына  ярашлы  була),
яйлап   уҡыу   темпын   арттырыу.   Тексты   аңлы     үҙләштереү   аша   йүгерек   уҡыу   күнекмәләрен   булдырыу.   Уҡығанда   интонацияның
йөкмәткегә  тура  килеүен  күҙәтеп,  орфоэпик  нормаларҙан  тайпылмау.  Һөйләмдәрҙе,  тыныш  билдәләренә  иғтибар  итеп,  интонация
менән  уҡыу.  Төрлө  типтағы  һәмтөрҙәге  текстарҙың  мәғәнәүи  үҙенсәлеген  аңлау   һәм  уларҙың  мәғәнәһен интонация  ярҙамында  асып
биреү.  Башҡорт  теленең  әҙәби  тел  нормаларын  күҙәтеп,  һүҙ  һәм  фраза  баҫымына  иғтибар  итеп  уҡыу.
Эстән  у  ҡ   ыу.  Телмәр  органдарының   ҡатмарлығынан тыш,  һүҙҙәрҙе  әйтмәйенсә,  күҙ  йөрөтөп,  текстың  йөкмәткеһен  аңлап  уҡыу.
Был  уҡыуҙың  тиҙлеген  яҡшырта,  балала  уҡыуға  ҡарата  яуаплылыҡ  тойғоһон  арттыра,  үҙ алллы  уҡырға  күнектерә.
Эстән  уҡығанда  уҡыусы  текстың,  төрлө  жанрҙарҙағы  һәм  күләмдәге әҫәрҙәрҙең  мәғәнәһен,  төп  фекерен,  уларҙы  уҡыу  төрҙәрен
билдәләй.  текстан  кәрәкле  мәғлүмәтте  таба  белеү  күнекмәләрен   үҙләштерә.  Уҡыуҙың  төрлө  төрҙәрен   аңлауға  эйә  була.
Төрлө  текстар  менән  эш
Төрлө  төрҙәге  текстар  тураһында  дөйөм  мәғлүмәт  биреү.
Әҙәби,  фәнни популяр,  өйрәтеү  текстарының   үҙенсәлектәрен,   айырмалығын  күрһәтеү,  сағыштырыу.  Был  текстарҙың  маҡсатын
билдәләү.  Фольклор    халыҡ  ижады  өлгөләре  менән  таныштырыу,  мәғлүмәт  биреү.
Тексты  һөйләмдәр  теҙмәһенән  практик  рәүештә  айыра  белеү  күнекмәләрен барлыҡҡа  килтереү;  таныш  булмаған  китаптарҙың
йөкмәткеһен  исеменә,  тышлыҡтағы  һүрәтенә  һәм  биҙәлешенә  ҡарап  алдан  фаразлау.
Текстарҙың  темаһын,  төп  фекерен,  структураһын  билдәләү,  тексты  мәғәнәүи  өлөштәргә  бүлеү,  уларға  исем  биреү.   Төрлө
мәғлүмәт  менән  эшләү  күнекмәләрен  булдырыу.
  Коллектив   фекер   алышауҙа     ҡатнашыу,   йәғни,   текстан   файҙаланып,   һорауҙарға яуап   биреү,   тема   буйынса   сығыш   яһау,
башҡаларҙың  сығышын  тыңлау,  өҫтәлмә  һәм  күргәҙмә  материалдарҙы,  һүрәттәрҙе  әңгәмә  барышында  дөрөҫ  ҡулланыу.
9 Библиографик  культура  китап  сәнғәтенең  үҙенсәлекле  бер  төрө.     Китап    белем  сығанағы.  Рәсәйҙә,  Башҡортостанда  беренсе
китаптар,  китап  сығарыу,  өйрәтеү  текстары,  әҙәби,  белешмә  китап   төрҙәре  тураһында  дөйөм  мәғлүмәт  биреү.  Китап  элементтары
менән  таныштырыу:  йөкмәтке,  иллюстация.  Ғилми,  әҙәби  китаптарҙа  бирелгән  мәғлүмәттәр  менән  таныштырыу.  Китап  төрҙәре  менән
таныштырыу.   Китап  әҫәр,   китап йыйынтыҡ,  иншалар  йыйынтығы, матбуғат  быҫмалары,  белешмә  баҫмалар.
Ктаптарҙы   тәғәйенләнгән   исемлектән картотека   буйынса   һайлап   алыу.   Уҡыусының     үҙ   йәшенә   тура   килгән   һүҙлектәр   һәм
белешмә  материалдарҙы  ҡуллана  белеүе.
Әҙәби  әҫәрҙең тексы  өҫтөндә  эш
Әҙәби     әҫәрҙең   исеме   йөкмәткеһенә   тура   килеүҙе   аңлау,   уҡытыусы   ярҙамында   әҙәби   текстың   үҙенсәлектәрен   билдәләү.
Фольклорҙа,   йәғни   халыҡ   ижадында   халыҡтың   тарихи   үҫеш   юлында   алған   тормош     тәжрибәһе,   аң   кимәле,   иң   яҡшы   милли
традициялары  сағылыуын,  ғөмүмән,  дөйөм  кешелек,  әхлаҡ  ҡанундары  тупланыуын  аңлай.
   Уҡылған  әҫәрҙәрҙең   әхлаҡи йөкмәткеһен,  геройҙарының  үҙүҙен  тотошон,  уларҙың  эшләгән  эштәрен,   ҡылыҡтарын  әхлаҡи
мораль  күҙлектән  анализлау.  Изге  һәм  оло  тойғоно    ил   тойғоһон  төшөнөү.   Уҡылған  әҫәрҙәрҙә  Тыуған  илгә  һөйө,  ихтирам  һаҡлау
темаларының  төрлө милләт  халыҡтары  әҫәрҙәрендә  сағылыш  табыуы.  Төрлө милләт   халыҡтарының  фольклорында    темаларҙың  һәм
идеяларҙың оҡшағанлығы. Телдең  тасуирлау  сараларын ҡулланып  тексты  үҙ  аллы  һөйләү; әҫәрҙең лексикаһын күҙ уңында тотоп, эҙмә
эҙлелек һаҡлау; иллюстрациялар буйынса хикәйә төҙөү һәм һөйләү.
          Әҫәрҙәге геройҙарға, телдең тасуирлау сараларын ҡулланып, характеристика биреү. Текстан геройҙы характерлаған һүҙҙәрҙе,
һөйләмдәрҙе,   әйтемдәрҙе   таба   белеү.   Уҡытыусы   ярҙамында   геройҙарҙың   эшҡылығын,   уйтеләген   анализлау.   Геройҙарҙың   ҡылығын
оҡшашлыҡ буйынса сағыштырыу. Тексты анализлағанда геройҙарға автор биргән характеристика аша яҙыусының үҙ геройны мөнәсәбәтен
асыҡлау.
        Әҫәрҙең геройына характеристика биреү. Геройҙың портретын, характерын ҡылған эштәре, телмәре аша билдәләү.
         Әҙәби тексты һөйләүҙең төрлө төрҙәрен – тулы, һайлап, ҡыҫҡартып һөйләүҙе үҙләштереү.
           Тулы һөйләү – уҡыған тексты ентекләп һөйләү ул:фрагменттың төп фекерен билдәләү, терәк һәм мөһимһүҙҙәррҙе ҡулланыу;
эпизодты тулы һөйләү, тексты бүлектәргә бүлеү; һәр бүлектең һәм текстың төп фекерен билдәләү; һәр бүлеккә һәм тексҡа исем биреү;
текстағы атама һөйләмдәрҙе ҡулланып, һорауҙар, әйтемдәр, тулы һөйләмдәр менән план төҙөү күнекмәләре булдырыу.
                 Бирелгән фрагмент буйынса үҙ  аллы һөйләү, әҫәрҙең геройына характеристика (геройҙы һүрәтләгән һүҙҙәрҙе, әйтемдәрҙе,
һөйләмдәрҙе һайлау). Ваҡииға урынын һүрәтләүяҙыу. Текстағы һүрәтләү өсөн кәрәкле һүҙҙәрҙе, әйтемдәрҙе, һөйләмдәрҙе дөрөҫ ҡулланыу.
Төрлө әҫәрҙәге эпизодтарҙы эмоциональ биҙәү, геройҙарҙы ҡылыҡтары буйынса һайлап сағыштырыу.
Өйрәтеү, фәннипопуляр, ҙәби һәм башҡа текстар менән эшләү
           Әҫәрҙең йөкмәткеһе исеменә тура килеүен күҙәтеү. Өйрәтеү һәм фәнни–популяр текстарҙың үҙенсәлеген билдәләү (мәғлүмәт
тапшырыу   үҙенсәлеге).   Легендалар,   риүәйәттәр,  ҡобайырҙар,   дин   тураһындағы   текстарҙың   дөйөм   үҙенсәлектәренә,   айырмалыҡтарына
10 төшөнөү. Төрлө текстарҙың анализлау алымдары менән танышыу;сәбәп һылтау бәйләнештәрен булдырыу. Текстың төп фекерен билдәләү.
Тексты тамамлаған өлөштәргә бүлеү, бәләкәй темалар билдәләү. Тексты һөйләү алгоритмы, схемаларға таянып һөйләү. Тексты тулы һөйләү.
Текст йөкмәткеһенең төп фекерен билдәләп, ҡыҫҡартып һөйләү.
         Һөйләү (аралашыу мәҙәниәте). Һөйләү, тексты яҙыу кеүек үк, телмәр эшмәкәрлегенең продуктив формаһына инә. Улар икеһе лә
фекерләү процесын сағылдырып, билдәле йөкмәтке, текст, информация барлыҡҡа килтерәләр һәм уны башҡаларға тапшырыу функцияһын
үтәйҙәр.
                   Диалог төҙөү. Диалогтың телмәрҙең бер төрө булыуына төшөнөү. Диалог ике ешенең үҙара һөйләшеүе, фекер алышыуы.
Диалогтың  (телмәрҙең)   үҙенсәлектәре  тураһында   төшөнсә   биреү;   бирелгән   һорауҙы   аңлау,   уларға   яуап  биреү   һәм  текст  буйынса   үҙара
һорауҙар  төҙөү;  әңгәмәсене  бүлдермәйенсә,  итәғәтле  формала  үҙеңдең  фекереңде  әйтеп,  уҡылған әҫәр  ( өйрәтеү,  фәннипопуляр,  әҙәби
текстар) буйынса фекер алышыуҙа ҡатнашыу. Әҫәр тураһында башҡаларҙың фекерен белеү. Тексҡа һәм үҙ  тәжрибәңә таянып, үҙеңдең
фекереңде иҫбатлау. Һөйләү этикетын дәрестәрҙән тыш шарттарҙа ла иҫтә тотоу, фольклор әҫәрҙәге нигеҙендә этикет үҙенсәлектәре менән
танышыу.
               Һүҙҙәр өҫтөндә эшләү. Тура, күсмә һәм күп мәғәнәлек тураһында төшөнсә биреү. Маҡсатлы рәүештә актив һүҙлек запасын
тулыландырыу.
        Монолог.монолог (һөйләү телмәренең бер формаһы) тураһында аңлатма бирелә. Монологик һөйләү телмәрендә берәү һөйләүсе, ә
ҡалғандар тыңлаусы ролен башҡара. Һөйләү, информацияны тапшырыу процесы әңгәмәгә ҡарағанда киңерәк, тулыраҡ була.
         Тәҡдим ителгән темаға һорау яҙыу формаһында, автор тексына тап килерҙәй, монологик телмәр төҙөү. Текстың төп фекерен
һөйләү процесында сағылдырыу. Фәннипопуляр, өйрәтеү, әҙәби текстарҙағы үҙенсәлектәргә иғтибар итеп, йөкмәткеһенбашҡаларға еткереү.
Көндәлек томоштан сығып, әҙәби әҫәрҙәр уҡыу процесында, һынлы сәнғәт әҫәрҙәрҙе менән танышыу барышында тыуған тәьҫораттарың менән
хикәйәләү, бәхес, хөкөмләү, тасуирлау аша уртаҡлашыу. Әйтергә теләгәндәреңде иҫәпҡә алып, үҙ  аллы план төҙөү. Фекереңде еткереү
барышында монологик телмәрҙең үҙенсәлектәрен сығып, телдең тасуирлау сараларын: антонимдар, синонимдар, сағыштырыуҙарҙы ҡулланыу.
       Бирелгән һүрәттәр буйынса уҡылған әҫәрҙәргә, айырым сюжет өлөштәрен файҙаланып, телдән инша төҙөү.
        Яҙыу. Яҙыу телмәренә эйә булыу – үҙең ишеткән, күргән, уҡыған, кисергән хәл ваҡиғаларҙы йәки үҙ башыңда тыуған фекерҙәрҙе
билдәле маҡсатта һәм ситуацияла тулы, дөрөҫ, эҙмәэҙлекле, бәйләнешле һәм матур яҙа белеү.
       Яҙыу телмәренең үҙенсәлектәре менән танышыу түбәндәге күнекмәләрҙе үҫтереүҙе күҙ уңында тота: әҫәрҙең атамаһы йөкмәткеһенә
тура килеп, яҙыу телмәренд геройҙарҙың ҡылығын дөрөҫ сағылдарыу, телдең тасуирлау сараларын урынлы ҡулланыу; билдәле бер маҡсатты
күҙ уңында тотоп, төрлөжанрҙа (хикәйәләү, һүрәтләү, хөкөм йөрөтөү) бәләкәй иншалар ижад итеү; йөкмәткене өҫтәлмә материал менән
байытып яҙыу; бирелгән темаға инша яҙыу; баһалма яҙыу.
Китап у ыу даирәһе
ҡ
11 Башланғыс  мәктәп  уҡыусылары  үҙләштерә,  ҡабул  итә  алырлаҡ  Рәсәй,  Башҡортостан  халыҡтарының  ауыҙтел  ижади
әҫәрҙәрҙе:XIXXX  быуат классиктарының әҫәрҙәре; сит ил яҙыусыларының әҫәре менән танышыу. Тарихи, мажаралы, фантастик, фәнни
популяр китаптарҙы, белешмә материалдарҙы, энциклопедик әҙәбиәтте, балалар өсөн тәғәйенләнгән матбуғат сығанаҡтарын таныу, айыра
белеү.   Балаларға   тәҡдим   ителгән   төп   темалар   түбәндәгеләрҙән   тора:   төрлө   халыҡтарҙың   фольклоры,   Тыуған   ил,   тәбиғәт,   йәнлектәр
тураһында әҫәрҙәр, юмористик хикәйәләр; йәмғитте, тормошкөнкүреште; яманлыҡ, яуызлыҡ, мәрхәмәтлелек кеүек сифаттарҙы сағылдырған
әҫәрҙәр.
Әҙәбитеоретик белем биреү
(практик өйрәтеү)
               Уҡытыусы ярҙамында текстағы тасуирлау сараларының: синонимдарҙың, антонимдарҙың, эпитеттарҙың, сағыштырыуҙарҙың,
метафораларҙың, гиперболаларҙың әһәмиәтен билдәләү. Әҫәр геройының портретын, ҡылығын тасуирлау, телмәре, уйҙары тураһында төшөнсә
биреү; авторҙың геройға мөнәсәбәтен билдәләү. Һөйләү төрҙәренең композицион үҙенсәлектәре тураһында дөйөм төшөнсә биреү.
        Хикәйәләү – теге йәки был ваҡиға тураһында хәбәр итеү, һөйләү. Һүрәтләү – пейзажды, портретты, интерьерҙы йәки кешенең
тышҡы сифатарын эҙмәэҙ  тасуирлау. Хөкөмләү  –  уҡыусыларҙың билдәле бер кеше  ҡылығы, эше буйынса фекер йөрөтөүен, үҙ  фекерен
иҫбатлауын, дәлилләүен, һығымта яһауын талап итә торған монологик телмәр (геройҙар монологы һәм диалогы тураһында төшөнсә).
       Шиғри һәм проза әҫәрҙең таныу, айырыу, шиғри әҫәрҙең үҙенсәлектәрен (ритм, рифма) билдәләү. Фольклор һәм автор ижад иткән
әҫәрҙәрҙе танып айыра белеү һәләттәренә эйә булыу.
        Әҫәрҙәрҙең жанр төрлөлөгө. Бәләкәй күләмле фольклор формаларын (бишек йыры, мәҡәлдәр, әйтемдәр, йомаҡтар Һ. б.) атау,
таный белеү, төп мәғәнәһен асыҡлау.
          Хайуандар   тураһындағы,   көнкүреш,   тылсымлы   әкиәттәр   менән   таныштырыу.   Әкиәттәрҙең   художестволы   үҙенсәлектәре   (һүҙ
байлығы, төҙөлөшө) тураһында дөйөм төшөнсә биреү. Авторы билдәле йәки халыҡ яҙған әкиәттәр менән таныштырыу.
       Хикәйә, шиғыр, мәҫәл тураһында дөйөм төшөнсә биреү, уларҙың төҙөлөшөн, тасуирлау сараларын табыу. Уҡыусыларҙың ижади
эшмәкәрлегендә  әҙәби  әҫәрҙергә   интерпритация  биреү.   Әҙәби   әҫәрҙәрҙе  ролдәргә  бүлеп   уҡыу,   сәхнәләштереү;  телдән   һүрәтләү,  текстар
өҫтөндә эшләгәндә төрлө эш алымдары ҡулланыу ысулдары менән таныштырыу. Хәлваҡиғаларҙың тәртибен, эш этабын, башҡарыуҙың эҙмә
эҙлеклеген   тәьмин   итеү;   инша   элементтары   менән   изложение   яҙыу   күнекмәләрен   булдырыу.   Уҡыған   әҫәргә   оҡшатып,   бирелгән
иллюстрациялар буйынса һәм үҙеңдең тәжрибәңә нигеҙләнеп текст ижад итеүгә өлгәшеү.
         Дәрестә әҙәби тыңлауҙы ойоштороу ҙа ҙур әһәмиәткә эйә. Бала ғаиләлә 23 йәшенән әкиәт тыңлауға күнегә.Уны уға атаәсәһе, йә
өләсәһеолатаһы, ҡартәсәһеҡартатаһы һөйләп тыңларға өйрәтә.           Шулай итеп,әҙәби тыңлауға нигеҙ балаға кесе йәштән ғаиләлә һалына
башлай.Ҡыҙғанысҡа   ҡаршы,ҡайһы   бер   ғаиләләрҙә   әкиәт   һөйләүҙе   кәрәкле   тип   тапмайҙар.Былмәктәпкәсә   йәштәге   бала   өсөн     ҙур
юғалтыу.Психологтар   билдәләнеүенсә,   биш   йәштә   бала,нигеҙҙә,   шәхес   булып   формалаша.Был   йәштә   уны   насар   ғәҙәттәрҙән   аралаутөп
12 бурыстарҙың береһе.Был йәһәттән балаға әкиәт тыңлатыу,әкиәт геройҙары өлгөһөндә кешегә хас яҡшы һәм насар сифаттар менән маҡсатлы
рәүештә таныштырыу,ыңғай сифаттарҙы кире сифаттарҙан айырырға өйрәтеү ҙур тәрбиәүи әһәмиәткә эйә.
               Тәүге биш йылбаланың үҫешендә иң яуаплы осор.Ошо арауыҡта балаға әкиәттәр,шиғыр.хикәйәләр һөйләүуны шәхес итеп
формалаштырыуҙа төп сараларҙың береһе булып тора.
               Әҙәби тыңлаубаланы китап уҡыуға ҡыҙыҡһындырыу,уға ылыҡтырыу,уҡыу эшмәкәәрлеген формалаштырыуҙың мөһим бер
формаһы.Уны системалы ҡулланыу яҡшы һөҙөмтәләр бирә.
       Уҡытыу һөҙөмтәһендә башланғыс мәктәптә балала артабан белем алырға әҙерлек, кәрәкле әҙәби үҫеш кимәле булдырыуға теләк
уянасаҡ. Был түбәндәге күнекмәләрҙе булдырыуҙы куҙаллай:
тирәйүнде өйрәнгәндә туған тел    дәресенең   тотҡан  урынын  һәм  ролен  төшөнөү,  уҡыуҙың  мәҙәниәтле  кеше  тәрбиәләүҙәге
ролен  аңлау,  шәхси  сифаттарҙы  һәм  социаль  ҡиммәттәрҙе  тәрбиәләү;
әҙәбиәттең  дөйөм кешелек   сифаттары  тәрбиәләүҙәге  әһәмиәтен  аңлау;
әҙәби   текстар   өҫтөндә   эстетика   һәм   әхлаҡ       күҙлегенән   сығып   эш   итеү.   Әҙәбиәттең   сәнғәттең   бер   төрө   икәненә
әҙәби  жанрҙы  билдәләү,   геройға  характеристика  биреү  өсөн   анализлау,  сағыштырыу  алымдарын   ҡулланыу;    тексты
төшөнөү,  аңлау;
һөйләй  белеү   күнекмәләренә  эйә  булыу;






үҙеңә  кәрәкле  информацияны  әҙәби,  фәнни популяр,  өйрәтеү  текстарынан   таба  белеү;
энциклопедик,   белешмә  баҫмалар   менән  эшләү  күнекмәләренә эйә  булыу.
               Әҙәби уҡыу дәрестәренең структураһы
 1.Дәрестең беренсе, ойоштороу этабында класта ыңғай психологик атмосфера, йәғни яҡшы,күтәренке кәйефте булдырыу мотлаҡ.

Бала уҡытыусының асыҡ йөҙөн күреп,күтәренке кәйефен тойоп эш башларға тейеш.
2.Дәрестең   икенсе   этабының   маҡсатыуңыш  ситуацияһын  тыуҙырыу:баланың   уҡыуҙағы,үткән   дәрес   темаһын   үҙләштереүҙәге
уңыштарын күрһәтеү.   Балала, ҡушылған эште булдыра алыуына ышаныс тыуҙырып,яңы эшкә теләк уятыу.
 Уңыш ситуацияһы баланың үткән дәрестә нимә өйрәнгәнен күрһәтергә тейеш.
3.Дәрестең өсөнсө этабында уҡыласаҡ әҙәби әҫәр менән танышалар.Тәүҙә әҫәрҙе уҡытыусы уҡып ишеттерә.Унан әҫәр  буйынса әңгәмә
үткәрелә.
4.Дүртенсе этап: әҙәби әҫәр менән эш. Әҫәрҙе үҙ аллы эстән уҡыу.Таныш булмаған һүҙҙәрҙе билдәләү.
13 5. Дәрестең бишенсе этабыйомғаҡлау.
Дәрестең төп
бүлектәре
 Мин уҡый беләм
(1 сәғәт)
  Әкиәт   уҡырға
яратам (9 сәғәт)
Атайғаилә

башлығы
(8сәғәт)
1се класта ”Әҙәби уҡыу” дәрестәренең тематикаһы, төп бүлектәр
 Йөкмәткеһе
 Планлаштырылған һөҙөмтәләр
Предмет
 метапредмет
 Шәхси
  Әҫәрҙең   жанр   төрөн   билдәләү.
Анализ.Шиғырҙы
дөрөҫ,аңлы,етеҙ,тасуири   уҡыу
Китап   сығарыу   эше   менән
танышыу,мәғлүмәт алыу.
  Әкиәтте   тыңлау,уҡыу.Уның
йөкмәткеһе   өҫтөндә   эш.Һорау
төҙөргә   өйрәнеү,яуап   алыу.Эш
һығымталар
дәфтәрендә

яҙыу.Планмодель
буйынса
эш.Логик   фекерҙе   үҫтереүгә
кроссворд, сәхнәләштереү.
“ Минең ғаиләм”темаһына әңгәмә
ҡороу.Һүҙлек   эшен   ойоштороу.
Аңлы,дөрөҫ,шыма
уҡыу.Эш
дәфтәрендә күнегеүҙәр үтәү.

  Шиғырҙы   дөрөҫ,   шыма,
аңлы,тасуири
уҡырға
өйрәнеү.Уның
төп

мәғәнәһен билдәләү.

Жанрын
билдәләү.Дөрөҫ,шыма,аңлы
уҡыу.Әкиәтте
һөйләү,геройҙарының
ҡылыҡтарын
анализлау.Тасуири
уҡыу,эҙмәэҙлекле һөйләү.
  Тейешле   интонация   менән
уҡырға өйрәнеү,бәйләнешле
һөйләү телмәре үҫтереү.
Әҫәрҙең
  Шиғырҙың   йөкмәткеһе
буйынса фекер алышырға,
уны   анализларға,һығымта
яһарға   өйрәнеү.Уның   төп
мәғәнәһен билдәләү.

сюжетын.геройҙарының
ҡылыҡфиғелен
анализлау.һығымта   яһау”
Берҙәмлектәкөс”   тигән
фекергә
миҫалдар
килтереү.
  Фекереңде   моделдә
күрһәтә
белергә
өйрәнеү,тейешле   һүҙҙәр
өҫтәп
һөйләмдәрҙе
тулыландырып яҙыу.

  Китапмәғлүмәт,белем
сығанағы,уҡыумәҙәниле
кеше   булыуға   булышлыҡ
итеүсе   шарт   икәненә
төшөнөү.
  Әкиәтең   йөкмәткеһенә
һалынған
әхлаҡи
ҡиммәттәргә
төшөнөү:уның
геройҙарына   хас   булған
сифаттарын үҙ итеү.

  Атайға   һөйөү   хисен
арттырыу,ихтирам
тойғоһон
Мәҙәниле
өйрәнеү.
көсәйтеү.

  аралашыуға
14 Әсәйҙәр   һәм
бәпәйҙәр (7 сәғәт)
Матурлыҡ

донъяһына
сәйәхәт (5 сәғәт)

  Әсәйҙәр   тураһында   йәнле
һөйләшеү   ҡороу   ,   төп   фекерен
асыҡлау.Эш
дәфтәрендә
күнегеүҙәр.Планға   ярашлы   эш
шарттарын үтәү.

  миҙгелдәрен
  Йыл
айырыу,тәбиғәттең   матурлығын
күреп,тойоп
тасуири,дөрөҫ
уҡыуға   өйрәтеү.Эш   дәфтәрендә
тикшереү
эштәре.Йомғаҡлау
дәресе.

  Әҫәрҙең   жанрын,әкиәттең
төрөн   билдәләү.Ролдәргә
бүлеп.тасуири
уҡырға
төҙөү.Эш
өйрәнеү.План
шартына төшөнөү.
  Әҫәрҙең   төп   мәғәнәһен
билдәләү.
Дөрөҫ,шыма,тасуириуҡырға
өйрәтеү.           Бәйләнешле
һөйләү
телмәрҙәрен
үҫтереү.

Мәҡәлдәрҙең

төп
фекерен   асыҡлау,һорауға
тулы яуап яҙыу   Башҡорт
халҡының
ауыҙтел
ижады.
  Кешеләр   тәбиғәттең   бер
өлөшө булыуын балаларға
еткереү.“Тәбиғәт
ҡурҡыныс
  аҫтында”
тигән   фекергә   әңгәмә
ҡороу.

Һүҙлек   байлығын
үҫтереү,үҙ   аллы   эшләү
күнекмәһен
нығытыу.Әсәйҙәргә
ҡәҙерхөрмәт күрһәтеү.
 Тәбиғәткә ҡарата һаҡсыл
ҡараш тәрбиәләү.Үҙ аллы
эшләргә өйрәтеү.
Программаға   ингән   уҡыу   өсөн   бирелгән   текстар   1сенән   алып   4се   класҡа   тиклем   күләме   яғынан   яйлап   үҫә   барыу   тәртибендә
бирелгән.Һәр класс өсөн уҡыу текстары баланың психик һәм физик үҫешен иҫәпкә алып һайлап алынған.Был йәштәге балаларҙың күңел
ҡылдарын   тирбәтерлек   эмоциональ   характерҙағы,сағыу   сюжетлы,уларҙың   булмышына,үҙҙәре   йәшендәге   балалар   тормошона   хас   булған
ситуация,хәлваҡиғаларға бай булған сюжетлы әҫәрҙәр индерелгән.
1се   класс   программаһына   индерелгән”Атайғаилә   башлығы”   “Әсәйҙәр   һәм   бәпәйҙәр”бүлектәрендә   шиғыр,әкиәт,хикәйәләр   баланы
уратып алған яҡын кешеләре: атай,әсәй,ҡартатай,ҡартәсәй,олатай,өләсәй,ағай, апай, һеңлеләре тураһында.Был бүлектәге әҫәрҙәр туғанлыҡ
хистәрен тағы ла тәрәнерәк тойорға,туғандарына иғтибарлы, яғымлы,ярҙамсыл булырға өйрәтә.Балаға был текстар ярҙамында етеҙ һәм аңлы
уҡыу күнекмәләре бирә башлайбыҙ. “Әҙәби уҡыу”дәреслегендә “Матурлыҡ донъяһына сәйәхәт”бүлеге етеҙ һәм аңлы уҡыу күнекмәләрен
үҫтереү,хикәйәнең йөкмәткеһен үҙләштереү,йөкмәтке буйынса һорауҙарға яуап биреү,йөкмәткеһен тексҡа яҡын итеп һөйләп өйрәнеү һәм
тасуири уҡыу кеүек күнекмәләрҙе формалаштырыуға ҡоролған.
Баланың мәктәптәге уңыштары туранантура уның уҡыу оҫталығына,етеҙ һәм аңлы уҡый белеүенә бәйле.Грамотаға өйрәнеү осоронда
уҡытыусы баланы өйрәнгән хәрефте һүҙҙә  танып,һүҙҙе дөрөҫ итеп һалмаҡлап (ижекләп) уҡырға өйрәнһә,йыл аҙағына бала темпты бер ни
тиклем шәбәйтеп,һәйләмде,тексты аңлап уҡырға өлгәшә.Беренсе кластың тәүге ярты йыллығында баланы кысҡырып уҡырға өйрәтәбеҙ,икенсе
ярты   йыллыҡта   эстән   уҡыуға   күнектерә   башларға   кәрәк.Был   ваҡытта   уҡыусы   шыбырлап   уҡыһа,   йыл   аҙағында   инде   тексты   тик   күҙ
йөрөтөп,тулыһынса эстән уҡыу оҫталығына эйә булырға тейеш.Дәреслектә бирелгән материал баланың етеҙ уҡыу техникаһын үҫтереү менән
бер рәттән уға белем бирергә,ыңғай тойғолар тәрбиәләргә,уйкисерештәр донъяһында сәйәхәт итергә мөмкинлектәр тыуҙыра,халҡыбыҙҙың
бай мираҫы менән таныштыра.
15 Уҡыу техникаһы
Һалмаҡлап,ижекләп(оҙон һүҙҙәрҙе) һәм тулы һүҙҙәр менән дөрөҫ итеп, йыл аҙағына     минутына 2530 һүҙ уҡыу.
Уҡыу йылы аҙағына 1се класс  уҡыусыһының әҙерлек кимәленә талаптар
Уҡыусы:
әкиәт,хикәйә,шиғыр тыңлай,
һалмаҡлап,ижекләп(оҙон һүҙҙәрҙе) һәм тулы һүҙҙәр менән уҡый,
текстың төп йөкмәткеһен аңлай,
текстың йөкмәткеһе буйынса һорауҙарға яуап бирә,
ҙур булмаған текстарҙы енткләп һөйләй белергә,
56 шиғырҙы яттан һәйләй белергә тейеш,
Күрһәтелгән әхләки төшөнсәләрҙе:
яҡшылыҡты һәм насарлыҡты,
бөтә тереклеккә кешелекле мөнәсәбәттә,
атайәсәйгә,яҡындарыңа йылы хистойғоло һәм ҡайғыртыусан булырға,
тирәйүндәге матурлыҡты тоя  белергә тейеш.
                                         Ятлау өсөн әҫәрҙәр
1.Рәшит Ниғмәти.
2.Динә Талхина.Өйрәнәм.
3.Хәй Мөхәмәтйәнов.Бишек йыры.
4.Фәүзиә Юлдашбаева.Өләсәйем.
5.Фәрҙәнә Гөбәйҙуллина.Көҙ.
6. Тамара  Искәндәриә.Изгелек.

7.Етеһигеҙ мәҡәл.
8.Алтыете йомаҡ.
9.Өсдүрт тиҙәйткес.
Әҙәби уҡыу дәрестәренә тематиккалендарь план
?
Дата
 Планир.
 Фактич.
Аҙнаға2 сәғәт, йылына30 сәғәт
 Дәрестең темаһы
Иҫкәрмә
16 1
2
3
4
5
6
7
8
9
1
1
1
1
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
 Мин уҡый беләм (1сәғәт)
  Д.Талхина”   Китап”   Р.Ниғмәти”   Теләк”   М.Дилмөхәмәтов
“Белгем килә”
 Әкиәт уҡырға яратам (9 сәғәт)
 Урыҫ халыҡ әкиәте “Шалҡан”
  Ж.Кейекбаев “Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ?”
  Ж.Кейекбаев “Айыу ниңә ҡыш өңөнән сыҡмай?”
   К.Ушинский “Эш бөткәс уйнарға ярай”
   Урыҫ халыҡ әкиәте “Тирмә”
   Л.Толстой “Тейен менән бүре”
    Украин халыҡ әкиәте”Башаҡ” (башы)
    Украин халыҡ әкиәте”Башаҡ” (дауамы)
    Тикшереү эше.
    Атайғаилә башлығы (8 сәғәт)
  Ф. Сынбулатова “Атай – ғаиләлә хужа”
  Ф. Сынбулатова “Атай менән әсәйҙән өйрәнәбеҙ”
   Л.Толстой”Атай һәм улдар”
17 14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
1
1
1
1
1
1
2
2
2
2
2
2
2
2
    Р. Солтангәрәев”Ҡояш ҡайтҡан”
    “Кем бай?” әкиәте.
    С.Кәрим”Тәүге дәрес”
 Ф.Сынбулатова”Ҡартатайым кәңәштәре”
 Тикшереү эше.
 Әсәйҙәр һәм бәпәйҙәр (7 сәғәт)
  Л.Толстой”Иңиң   матуры”,Н.Иҫәнбәт”Иң   матур   һүҙ”,Ф.
Ғөбәйҙуллина”Әсәйем”
 Р.Солтангәрәева”Йоҡла,балам,күҙ нурым”
 С.Кәрим”Иғтибарлы булыуүҙе изгелек”
  “Өс ҡыҙ” әкиәте
   В.Осеева”Улдар”
   Ф.Ғөбәйҙуллина”Минең әсәйем кем?”
    Тикшереү эше.
 Матурлыҡ донъяһына сәйәхәт(5 сәғәт)
 Н.Игеҙйәнова”Бәхәс”
 Р.Ниғмәтуллин”Тәрбиәһеҙ өйрәк”
18 27
28
29
30
2
2
 Б.  Байым”Аҡ таҫмалы Зөһрә”
 Тикшереү эше.
 Йомғаҡлау дәресе.
2  се класта “Әҙәби уҡыу” дәрестәренең  тематикаһы, төп  бүлектәре
Дәреслек материалы йөкмәткеһе буйынса 6 бүлеккә төркөмләп бирелә.

                                                            Белем байрамы (1 сәғәт)
Көҙгө тәбиғәт,сентябрь башын һүрәтләү.   Уҡыуҙың тәүге көнө,1сентябрьБелем байрамы тураһында һөйләшеү.   Яңы уҡыу йылына
теләк,пландар менән уртаҡлашыу. Уҡытыусыға,мәктәпкә ихтирам һәм һөйөү тәрбиәләү. Тырышып белем алыу төп маҡсат икәнен иҫкә
төшөрөү.
                                                           Халыҡ ижады менән танышыу (4 сәғәт)

   Башҡорт  халҡының ауыҙтел ижады ҡомартҡылары менән таныштырыу. Улар нигеҙендә етеҙ һәм аңлы уҡыу оҫталығын шымартыу.
Һөйләмдәрҙе һәм тексты, тыныш билдәләре ҡуйылған урында пауза яһап, тейешле интонация менән уҡыу. Шыбырлап эстән уҡыуға күнегеү.
Бирелгән һорауҙарға   йәки планға таянып, әҫәрҙең йөкмәткеһен һөйләү. Ауыҙтел ижады материалында халыҡтың быуындан быуынға изге
аманат   итеп   күсә   килгән   әҙәп,әхлаҡи   ҡағиҙәләрҙе   өйрәтеү,   мәғәнәлеренә   төшөндөрөү.   Бишек   йырының   һүҙен   ятлау,йырлап   өйрәнеү.
Һамаҡ,һанашмаҡтарҙың бер икәүһен яттан белеү. 45 йомаҡ,мәҡәлде яттан һөйләү.
                                                             Әкиәттәр донъяһында ( 8 сәғәт)
 Әкиәт тураһында төшөнсә.  Әкиәтте башҡа жанр төрҙәренән ғәмәли рәүештә айырырға өйрәнеү. Әкиәт геройҙарын ыңғай һәм кире
образдарға   айырыу.   Изгелекте   яуызлыҡтан,хаҡлыҡты   ялғандан,   ялҡауҙы   егәрленән,   ихласты   ике   йөҙлөнән   айырырға   өйрәтеү.   Уҡыу
техникаһын  камиллаштырыу. Икеөс әкиәтте матур итеп һөйләргә өйрәнеү. Әкиәттән өҙөктәрҙе ролләп уҡыу,сәхнәләштереү,йәғни тасуири
уҡыу.
                                                                Беҙ бит шиғыр тыңлайбыҙ (5 сәғәт)
19 Шиғырҙы тасуири уҡырға өйрәнеү,яттан һөйләү. Уҡыусыларҙы шиғри телмәр менән таныштырыу.  Шиғри әҫәрҙең ҡыҫҡа юлдар
менән бирелешен һәм ритм, рифма,баҫым күренештәрен күҙәтеү.   Дүрт юллыҡ шиғыр өлгөһөндә рифмалы һүҙҙәрҙе табыу, уның ритмик
схемаһын төҙөү. Бирелгән  һүҙҙәргә ҡарата рифмалы һүҙҙәр уйлап табыу, шул һүҙҙәрҙе ҡулланып, уҡытыусы ярҙамында шиғырҙар ижад итеп
ҡарау.   Күренкле балалар яҙыусыларының исемшәрифтәрен белеү.
                                                                 Беҙ тәбиғәт балалары (16 сәғәт )
  Етеҙ     һәм   аңлы   уҡыу   күнекмәләрен   камиллаштырыу.   Тәбиғәт   тураһындағы   әҫәрҙәрҙе   тәьҫирләнеп   уҡыу.Уҡыу     буйынса   фекер
алышыу,уҡығанды   тасуирлап   һөйләү.Тәбиғәт   тураһындағы   әҫәрҙәрҙә   уҡыусыларҙың   тирәяҡ   мөхит,тормош   хаҡындағы   белемдәрен
киңәйтеү.Тәбиғәт миҙгелен һүрәтләгән әҫәрҙәрҙә тәбиғәт күренештәренең нескәлектәренә иғтибар итеү, матурлығын тоя белеү,һоҡланыу һәм
тәбиғәттән алған уйфекерҙәрҙе белгертеү,хистойғоларҙы тасуирлап һөйләү күнекмәләре биреү.Кешеләрҙең тәбиғәткә булған мөнәсәбәтен
күҙәтеү, уға баһа биреү.Балаларҙы кейекҡоштарға,үҫемлектәргә,күлйылғаларға,ерһыу  байлыҡтарына иғтибарлы булырға, уларҙы һаҡларға
һәм ҡәҙерен, баһаһын белергә өйрәтеү.
                                                                    Әҙәп төбөматур ғәҙәт (21 сәғәт)

             Китап уҡыу эшмәкәрлегенә өйрәтеү өсөн шарттар,мөмкинселектәр тыуҙырыу.Баланың ҡыҙыҡһыныуын көсәйтеү алымдарын табыу.
Әҫәрҙең айырым сюжеттарына иғтибар иттереү, уларҙан алынған миҫалдар ярҙамында теге йәки был геройҙың матур, килешле яҡтарын асыу,
уның кешелекле, ғәҙел, хаҡ эштәренә баһа биреү; кире геройҙарҙың хаталарын асыу, уларға хас насар һыҙаттарҙы булдырмау өсөн ни эшләргә
кәрәклегенә төшөнөү, уны булдырмау юлдарын күрһәтеү.
Әҫәрҙәрҙәге балалар араһындағы мөнәсәбәткәикүҙәтеү яһау. Ыңғай геройҙар өлгөһөндә мәҙәни аралашыу ҡағиҙәләрен үҙләштереү һәм
ғәҙәти етешһеҙлектәр, насар күренештәргә ҡарата ҡарашыңды белдереү, баһа биреү, уларҙы булдырмау йәки бөтөрөү өсөн ниндәй саралар
күреү тураһында уйланыу.
                                                                        Беҙ хеҙмәтте, тыуған ерҙе һөйәбеҙ (13 сәғәт )

   Йөкмәткеһе балаларға аңлайышлы, сюжеты яғынан балалар күңеленә ятышлы булған әҫәрҙәр һайланырға тейеш.
 Кластан тыш уҡыу (14 сәғәт )
       Уҡыу тематикаһы. Тыуған төйәк, ерһыу, республикабыҙ. Ҡошҡорт, хайуандар, үҫемлектәр, уларҙы ҡайғыртыу һәм кешеләрҙең,
шулай уҡ балаларҙың уларға мөнәсәбәте. Балалар һәм өлкәндәр, бала һәм уның тиҫтерҙәре. Улар араһындағы мөнәсәбәт (дуҫлыҡ, туғанлыҡ,
хеҙмәттәшлек һәм башҡа кешелек сифаттары).
       Мостай Кәрим, Зәйнәб Биишева, Фәрит Иҫәнғолов, Кәтибә Кинйәбулатова, Ноғман Мусин, Сафуан Әлибай һ.б., шулай уҡ рус һәм
сит ил классиктарының балалар өсөн яҙған күренекле әҫәрҙәре.
20 2се класс дәреслегендә балаларға уҡыу өсөн йөкмәткеле һәм ҡыҙыҡлы материал тупланған. Унда төрлө жанр әҫәрҙәре тәҡдим
ителә:   хикәйәләр,   әкиәттәр,шиғырҙар,   ҡобайырҙар,   таҡмаҡтар,   бишек   йырҙары,   һанашмаҡтар,   һамаҡтар,   йомаҡтар,   мәҡәләйтемдәр,
фәстереүҙәр уйҙырмалар.                                                                                .
           Улар баланың йәш, психологик үҙенсәлеге, уларҙы ҡыҙыҡһындырған темалар иҫәпкә алынып тупланған, һәр жанр тураһында
билдәләмә бирелгән. Нигеҙҙә, дәреслеккә йыйылған материал ярҙамында баланы аңлы, етеҙ уҡырға өйрәнеү күнекмәһен артабан үҫтереү
бурысы тора. Шулай уҡ беренсе класта туған тел дәрестәрендә ҡуйылған башҡа маҡсаттарҙы артабан тормошҡа ашырыу  уҡытыусы алдына
ҡуйылған төп мәсьәләләр һанала. Балаларҙың уҡыу оҫталығын шымартыу, уны үҙ аллы китап уҡыусы итеп формалаштырыу  уҡыу йылы
аҙағына ҡарата ҡуйылған төп талап.

                        Ятлау өсөн әҫәрҙәр
            1.Сөләймән Муллабаев.Шатлыҡлы иртә.
2.Һанашмаҡтар.Яу, яу, ямғырым! Ҡояш апай, сыҡ, сыҡ!
3.Абдулхаҡ Игебаев.Тыуған яҡ.
4.Абдулхаҡ Игебаев.Урмансы малай.
5.Салауат батыр.(Ҡобайырҙан өҙөк)
6.Муса Ғәли.Салауат батыр.
7.Гөлфиә Юнысова.Сыйырсыҡ йыры.
8.Әлфинур Вахитова.Алмағастар ултыртабыҙ.
                              Уҡыу техникаһы
     Тексты дөрөҫ,аңлы,тасуири итеп, тулы һүҙҙәр менән ҡысҡырып минутына 3555 һүҙ уҡыу.
       Эстән уҡығанда инутына 4565 һүҙ уҡыу.
       Уҡыу йылы аҙағына 2се класс уҡыусыһының әҙерлек кимәленә талаптар
Уҡыусы:
 тексты тулы һүҙҙәр менән аңлап, ҡысҡырып уҡый,
 тексты эстән аңлап уҡый,
 текстан тейешле өҙөктө таба,
21  әҫәрҙәге төп фекерҙе билдәләй,
 тексты ентекләп һөйләй,
   текстағы   күренештәргә,   хәлваҡиғаларға,   геройҙарҙың   фиғелҡылыҡтарына   ҡарашын,   уй,   хистойғоларын   интонация   ярҙамында
күрһәтеп, тасуири уҡый,
 бишалты шиғырҙы яттан һөйләй белергә тейеш,
 күрһәтелгән әхлаҡи төшөнсәләргә эйә булырға тейеш:
 тыуған ер именлеге, йәнтөйәк ҡәҙере һәм уны һаҡлау,
 атайәсәйгә,  яҡын кешеләргә ихтирам күрһәтеү һәм һөйөү, улар тураһында ҡайғыртыу, кешелек сифаттары.

           “Әҙәби уҡыу” д2рестәренә календарь- тематик план.
Дәрестең темаһы
Дата

Планлаш
.
ваҡыты
№
1
2
3
4
5
6
7
8
              Белем байрамы(1сәғәт)           Халыҡ ижады менән танышыу (4 сәғәт)
А.Игебаев , Вилдең  йырлаығыһы килә.
 Г.Юнысова .Сентябрь.
С.Муллабаев. Шатлыҡлы иртә.
Бишек йырҙары.Бармаҡтар менән уйындар.Һамаҡтар.
Мәҡәлдәрололар һүҙе.
Фәстереүҙәр. Кластан тыш уҡыу.
С.Шәрипов.Хикмәтле хикәйә.
                                                                                Әкиәттәр донъяһында(8сәғәт)
А.Йәғәфәрова.Беҙ әкиәт тыңлайбыҙ. Ҡарт менән дейеү.
Төлкө менән әтәс.Төлкө менән айыу.
М.Ғабдрахманов.Айыухас менән Айыукәс мәктәптә.
!тк2ре1
ва7ыты.
02.09
04.09
09.09
11.09
16.09
18.09
23.09
25.09
Иҫкәрмә
22 9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Г.Х.Андерсен.Борсаҡ өҫтөндәге принцесса.Кластан тыш уҡыу.
И.Тимерханов.Тауыш кайҙа китә?
Д.Талхина.Күгәрсен күҙҙәре.Ҡарт әсә.
А.Ғарифуллина.Терпе ниңә энәле? М.Мөсөфуллин.Төлкө
менән ҡырмыҫҡа.
Етегән йондоҙ.Ай менән Зөһрә.
Беҙ бит шиғыр тыңлайбыҙ(5сәғәт)
Р.Хәйри.Туп.Ҡурсағым. М.Хисмәтуллина.Ҡарлуғас.А.
Игебаев.Тыуған яҡ.
Д.Талхина.Йәй. Кластан тыш уҡыу.Н.Мусин.Сентябрь
баштары.
Дүрт юллыҡар: Р.Ғәрипов.Н.Сәлимов.А. Игебаев.
А.Игебаев.Өйрәнгән ул әҙергә.Т.Арслан.Хужаһын тапманы.
Т.Арслан.Хужаһын тапманы.Йомғаҡлау дәресе.
Беҙ тәбиғәт балалары(16сәғәт)
Б.Ноғманов.Урман китабы.
Ф.ФәтҡуллинаҠарҙағы яҙыуҙар.Кластан тыш уҡыу.
М.Кәрим.Ҡунаҡ беснәк
С.Муллабаев.Терпе ҡунаҡ саҡырған.Кластан тыш уҡыу.
А.Игебаев.Урмансы малай.
С.Кәрим.Хәстәрлекле сәүкә.
С.Кәрим.Ярҙам.
Р.Мөхәҙиев.Яңы йыл күстәнәсе.
Д.Цветич.Һайыҫҡан  менән һөйләшеү.Кластан тыш уҡыу.
Ф.Иҫәнғолов.Тыңлауһыҙ сана менән саңғы.
Дүрт юллыҡтар:Д.Юлтый,Р.Ғәрипов,Н. Нәжми.
Ф.Иҫәнғолов.Уртаҡ ҡояш.
30.09
02.10
07.10
09.10
14.10
16.10
21.10
23.10
28.10
30.10
06.11
11.11
13.11
18.11
20.11
25.11
27.11
02.12
04.12
09.12
11.12
16.12
23 А. Йәғәфәрова. Сәнскеле күлдәк. Кластан тыш уҡыу.
Н.Игеҙйәнова.Бәпембә.Дарыу үләнлре.
В.Исхаков.Үгәй инә үләне.Әрем.Кесерткән.
Т.Ғәниева.Томбойоҡтар.Йомғаҡлау дәресе.
42
43 Ж.Кейекбаев.Оморҙаҡ бабай.
44
45
Ф.Фәтҡуллин.Мин батыр...
Аҡшам батыр ҡобайыры.(өҙөк)
Кластан тыш уҡыу.
Салауат батыр. (ҡобайырҙан өҙөк).Туй барғанда,түш киреп.
М.Ғәли.Салауат батыр.
Ф.Иҫәнғолов.Уҡытыусы ни өсөн шелтәләмәне?
С.Сурина.Буяуҙар.Кластан тыш уҡыу.1
Ә һин туғандарыңды беләһеңме?А.Йәғәфәрова.Бәләкәстәр.
Ф.Фәтҡуллина.Айыубикә таң ҡаршылай.
Г.Юнысова.Сыйырсыҡ йыры.
С.Михалков.Һөҙөшкөм килә. Йомғаҡлау дәресе.
Ә.Әсәҙуллина.Бүреләр.
Әҙәп төбөматур ғәҙәт( 21сәғәт)
Таҡмаҙа.Үсекләүҙәр.Ф.Иҫәнғолов. Флүрәнең ғәйебе нимәлә?
Ф.Иҫәнғолов.Ҡыҙҙар менән уйнарға яраймы?Кластан тыш
уҡыу.
А.Йәғәфәрова.Дуҫлыҡ менән шаярмайҙар.
Ф.Иҫәнғолов.Ҡәләм кемгә булырға тейеш?
Г.Яҡупова.Рәхмәт яуғанда.С.Муллабаев.Сәләмең ҡайҙа?
А.Йәғәфәрова.Дөйә менән ҡошсоҡ.
Ф.Иҫәнғолов.Батырҙар.Ғ.Дәүләди. Шапшаҡ
Кинйәбай.Кластан тыш уҡыу.
Ф.Иҫәнғолов.Батырҙар.
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
46
47
48
49
50
51
52
53
54
18.12
23.12
25.12
30.12
15.01
20.01
22.01
27.01
29.01
03.02
05.02
10.02
12.02
17.02
19.02
24.02
26.02
03.03
05.03
10.03
12.03
17.03
19.03
07.04
24 Г.Юнысова.Рәссам.Кластан тыш уҡыу.
Беҙ хеҙмәтте,тыуған ерҙе һөйәбеҙ(13сәғәт)
Г. Ситдиҡова. Сер. Г. Якупова. Ярғанат.
Н.Мырҙаҡаева.Иң матур бөжәк.
Й.Солтанов.Өфө-беҙҙең баш ҡалабыҙ.Р.Янбулатова.Өфө-баш
ҡалам.
М.Садиҡова.Тыуған яҡтарым һәйбәт!М.Кәрим.Бөркөтлө
ауылы.Кластан тыш уҡыу.
Ә.Вәхитова.Алмағастар ултыртабыҙ.
Ф.Иҫәнғолов.Ҡайһылай көрәшергә?
С.Сурина.Ҡыштырсыҡ.
Н.Сәлимов.Кемдәр маладис була?
Ә.Ихсан.Әсә рәхмәте.
Р.Ниғмәтуллин.Рәхмәттәр биргән рәхәт.
Р.Сабитов.Булышам.Кластан тыш уҡыу.
К.Булат.Икмәк.
Г.Ситдиҡова.Күҙлек.
Ф.Иҫәнғолов.Һин ни эшләр инең?
Р.Әбүтәлипова.Уңған уң ҡул.Кластан тыш уҡыу.
В.Сухомлинский.Поезда.
А.Ғәрифуллина.Көтөлмәгән осрашыу.Йомғаҡлау дәресе.

09.04
14.04
16.04
21.04
23.04
28.04
30.04
05.05
12.05
14.05
19.05
21.05
26.05
28.05
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68

                                         3сө класта “Әҙәби уҡыу” дәрестәренең тематикаһы, төп бүлектәре
 Белем байрамы (1 сәғәт)
25 Уҡыусыларҙы үҙҙәре уҡыған мәктәптең тарихы.уны тамамлап сыҡҡан күренекле кешеләр менән таныштырыу. Уҡыусыларҙың йәйге
ялы тураһында һөйләшеү.Белем байрамы.мәктәп,уҡыу,белем алыу тураһында әңгәмәләшеү.Халыҡ ижадынан уҡыу, белем тураһында мәҡәл,
әйтемдәрҙе иҫкә төшөрөү, мәғәнәләрен аңлатыу.Тасуири уҡыу күнекмәһен үҫтереү.
                                                                            Йәйге сәйәхәттәр һәм мажаралар (6 сәғәт)
 Уҡыусыларҙың һөйләү һәм яҙма телмәрен үҫтереү,һүҙ байлығын арттырыу,тасуири уҡыу күнекмләрен булдырыу өҫтөндә эште дауам
итеү.Каникулды   кемдең   ҡайҙа   үткәреүе.ауыл,   ял,хеҙмәт,яңы   дуҫтар   тураһында   һөйләшеү   ҡороу.Уҡыусыларҙы   уҡылған   әҫәргә   ҡарата
үҙҙәренең фекерен әйтеп бирергә,мәҙәниәтле итеп бәхәс ҡорорға өйрәтеү.Тексты өлөштәргә бүлеү,уларға исем ҡушыу; һәр абзацтың төп
фекерен белдереүсе һөйләмдәрҙе табып,текстың йөкмәткеһен эҙмәэҙлекле итеп һөйләргә өйрәтеү.
                                                                             Көҙ ҡояшы йөҙә зәңгәр күктә (11 сәғәт )
 Башҡортостандың көҙгө тәбиғәт күренештәре,ҡала һәм ауылда көҙгө эштәр; ҡоштар,хайуандар һәм үҫемлектәр тормошо,көҙгө байрамдар
тураһында  әңгәмәләр үткәреү.    Тәбиғәткә  экскурсиялар  ойоштороу.Көҙ  тураһында  мәҡәл,әйтем,һынамыштар  йыйыу. Әҙәбиәт ғилеменән
цитата,   сағыштырыу,һүрәтләү,йәнләндереү   саралары   менән   таныштырыу.   Төрлө   шағирҙарҙың   шиғырҙарын   сағыштырып   уҡып,   уларҙың
үҙенсәлектәрен асыҡлау. Һүҙлек эшенә етди иғтибар биреү, уҡыусыларҙың һүҙ байлығын үҫтереү. Ижади эштәрҙе иғтибар үҙәгендә тотоу.
                                                                                Әҙәптең төбөғәҙәт ( 13 сәғәт )
             Бер –берең,шулай уҡ атаәсәләр,туғандар,дуҫтар менән мөнәсәбәт тураһында әңгәмәләшеү.  Ысын дуҫ төшөнсәһенең ҙур мәғәнәгә эйә
булыуы.Кешеләрҙә яҡшы һәм насар сифаттар,уларға мөнәсәбәт.Һаналған проблемалар буйынса әҫәрҙәр уҡыу,һөйләшеү,үҙ мөнәсәбәтеңде
белдереү.Этнопедагогик   тәрбиәгә   иғтибар   биреү.Тәҡдим   ителгән   әҫәрҙәр   аша   уҡыусыларға   әҙәп,әхлаҡ   ҡағиҙәләрен   еткереү,   әҫәрҙәге
геройҙарҙың ҡылыҡтарына баһа биреү, халыҡ ижадынан мәҡәл,әйтемдәрҙе иҫкә төшөрөү,йыйыу, мәғәнәләрен аңлатыу, телмәрҙә урынлы
ҡулланырға өйрәтеү.Уҡылған әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һорауҙар биреү,иптәштәренең яуаптарын ихтирам менән тыңлау күнекмәләрен
булдырыу.Тасуири уҡыуға етди иғтибар биреү.
                                                                                Тәңкәтәңкә ҡарҙар яуа ( 7 сәғәт)
               Башҡортостанда ҡыш, уның билдәләре,балаларҙың ҡышҡы уйындары һәм байрамдары тураһында уҡыу,һөйләшеү ҡороу.Тәбиғәтте
күҙәтеү,ҡыш, уның билдәләре, балаларҙың ҡышҡы уйындары һәм байрамдары тураһында уҡыу,һөйләш ҡороу.  Тәбиғәтте  күҙәтеү,ҡыш көнө
йәнлектәр   һәм   ҡоштар   тормошо.   Башҡорт   халҡының
  боронғо   кәсебеһунарсылыҡ   тураһында   белешмә   биреү.   Текстарҙан
сағыштырыу,йәнләндереүҙәрҙе табыуға ҡоролған эштәрҙе дауам итеү,уҡыусыларҙың һөйләү телмәрен үҫтереү.  Ролләп уҡыу, сәхнәләштереү
күнекмәләрен үҫтереү. Ҡыш миҙгеленә арналған һүрәттәр төшөрөү,шиғыр,хикәйә, әкиәттәр ижад итеү.
                                                                                Йортом, илем, халҡым, киләсәгем...(13  сәғәт )
26 Уҡыусы  аңында үҙе йәшәгән ерҙеңБашҡортостандың тарихы,уның байлығы,күренекле шәхестәре, батырҙары хаҡында бер бөтөн
фекер  тыуҙырыу һәм ул турала ябай ғына итеп һөйләп биреүҙәренә өлгәшеү Был теманы үткәндә мәғлүмәттәрҙең тулы һәм тарихи яҡтан
дөрөҫ яҡтыртылыуына иғтибар итергә кәрәк.
              Әҙәбиәт ғилеменән ҡобайыр менән таныштырыу.Башҡорт халҡының тарихына, күренекле шәхестәренә, башҡорт халыҡ йырҙарының
тарихына, халыҡ йырҙарын башҡарыусыларға, данлыҡлы ҡурайсыларға ихтирам, ҡыҙыҡһыныу  тәрбиәләү.
              Тарихи әҫәрҙәрҙе уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу.
                                                                                Әкиәт  уҡырға яратам (10 сәғәт)
                Халыҡ  ижадының бер төрө булған әкиәттәр менән таныштырыу.
                                  Түбәндәге   кластарҙа     әкиәт   тураһында   алған   төшөнсәләрҙе   иҫкә   төшөрөү,әкиәттәрҙең   төҙөлөшөн,   башҡа   жанрҙарҙан
айырмаһын,һөйләү үҙенсәлектәрен билдәләү.Халыҡ әкиәттәре һәм яҙыусылар ижад иткән әкиәттәр.Тылсымлы әкиәттәр,батырҙар тураһында,
тормошкөнкүреш әкиәттәре тураһында ҡыҫҡаса аңлатма биреү.
                 План буйынса әкиәтте тулы итеп һөйләү күнекмәһен артабан камиллаштырыу, үҙ аллы план төҙөргә өйрәтеү, уҡыусыларҙың һүҙ
байлығын үҫтереүгә етди иғтибар биреү.
                                                                                Илде иңләп, йәмле яҙ килә  (7 сәғәт )
                    Яҙ бүлегендә ике байрам1Май һәм Еңеү байрамы,яҙғы күренештәр,ҡоштарҙы ҡаршылау,баҡса эштәре тураһында әңгәмәләр
үткәреү.Башҡорт халҡының Бөйөк  Ватан һуғышында күрһәткән ҡаһарманлығы.Ветерандарҙы осрашыуға саҡырыу,һәйкәлгә сәскәләр һалыу.
                                     Яҙ миҙгелен тасуирлаусы шиғыр, хикәйәләрҙе аңлы,тасуири,етеҙ уҡыу,һүрәтләү,йәнләндереү,сағыштырыуҙарҙы табыу, яҙғы
тәбиғәт, яҙғы баҫыу эштәре тураһында һөйләшеү ҡороу.Ветерандарға ихтирам тойғоһо тәрбиәләү.

     3сө кластағы уҡыу материалдары тематик принципҡа нигеҙләнеп ҡоролған ("Белем байрамы", "Йәйге сәйәхәттәр һәм мажаралар",
"Көҙ   ҡояшы   йөҙә   зәңгәр   күктә",   "Әҙәптең   төбөғәҙәт",   "Тәңкәтәңкә   ҡарҙар   яуа",   "Йортом,   илем,   халҡым,   киләсәгем",   "Әкиәт   уҡырға
яратам",   "Илде   иңләп   йәмле   яҙ   килә").     Программала   әҙәбиәт   теорияһы   өлкәһенән   төрлө   жанрҙарҙа   йыш   ҡулланылған   телде   матурлау
саралары   булған   сағыштырыуҙар,   һүрәтләүҙәр,   йәнләндереүҙәр   тураһында   тәүге   төшөнсәләр   биреү  ҡаралған.   Был   төшөнсәләрҙе   ғәмәли
үҙләштереү өсөн уларҙы әҙәби текстарҙа табыу, анализлау һәм, шундай поэтик тел сараларын ҡулланып , үҙ аллы ижад иттереү күнекмәләре
үткәреү фарыз. 3сө кластың "Туған тел" дәреслегендә "Тиҫтерҙәрең ижад итә! Һин дә ижад ит!" тигән атама аҫтында республикала башҡорт
27 телендә балалар өсөн сыҡҡан гәзитжурналдарҙан һайлап алынған балалар ижад иткән дүрт юллыҡ шиғырҙар, бәләкәс кенә әкиәт, хикәйәләр
урын алған.Тиҫтерҙәренең ижады бала өсөн өлгө булып, уны үҙ аллы ижад итеү һәләтен асыуға этәргес булып тора.
     Балаларҙың етеҙ, аңлы һәм тасуири уҡыу күнекмәһен формалаштырыу  уҡыу йылы аҙағына ҡарата ҡуйылған төп талап.

                       Уҡыу техникаһы
      Тексты тасуири итеп, аңлы уҡыу. Уҡығанда мәғәнә яғынан әһәмиәтле һүҙгә баҫым яһау. Һөйләмдәрҙе һәм текстың бүленештәрен
береһен икенсеһенән айырып уҡыу.
       Минутына 6570 һүҙ уҡыу. Эстән уҡығанда минутына 8590 һүҙ уҡыу.
                        Кластан тыш уҡыу сәғәт (13  сәғәт )
        Кластан тыш уҡыуҙың төп маҡсаты  уҡыусыларҙы балалар әҙәбиәте менән тәрәнерәк таныштырыу, атабабаларыбыҙ туплаған
рухи байлыҡты байҡау, китапҡа ҡыҙыҡһыныу уятыу, үҙ аллы даими уҡыу күнекмәләре булдырыу.
        Уҡыу тематикаһы.Башҡорт һәм башҡа милләт яҙыусыларының балалар өсөн төрлө темаға һәм төрлө жанрҙа яҙылған әҫәрҙәре.
"Йәншишмә" гәзите, "Аманат", "Аҡбуҙат" журналдары.
              Мостай   Кәрим,   Мәжит   Ғафури,   Зәйнәб   Биишева,   Мәрйәм   Бураҡаева,   Фәүзиә   Рәхимғолова,   Кәтибә   Кинйәбулатова,   Раил
Байбулатов  һ.б., шулай уҡ рус һәм сит ил классиктарының балалар өсөн яҙған күренекле әҫәрҙәре.
                        Ятлау өсөн әҫәрҙәр
       1. Мостай Кәрим. Уҡытыусыма.
       2. Раул Бикбаев.Көҙ.
       3. Назар Нәжми.Ҡыш.
       4. Ай, Уралым, Уралым.(Ҡобайыр)
       5. Салауат Юлаев.Мин үлмәнем, башҡорттарым!
       6. Риф Тойғон. Башҡорт булыу өсөн күп кәрәкмәй.
       7. Рәми Ғарипов.Яҙғы йыр.
       8. Сафуан Әлибай.Яҙ башы.
       9.Ғариф Ғүмәр.Тамсылар.
      Уҡыу йылы аҙағына 3сө класс уҡыусыһының әҙерлек кимәленә талаптар
Уҡыусы:
 тексты аңлап, тасуири уҡый белергә;
 тексты эстән уҡый белергә,
28  уҡыған әҫәрҙең темаһын һәм төп асылын, мәғәнәһен билдәләй белергә;
 әҫәрҙең исемен, авторын атай белергә;
 әҫәрҙең йөкмәткеһенә тап килерлек интонация һайлай белергә; темп һәм тонды дөрөҫ билдәләп, логик баҫым, пауза ҡуйып, тейешле
тауыш менән уҡый белергә;
 уҡылған әҫәрҙе мәғәнәүи яҡтан өлөштәргә бүлеп, планын төҙөй белергә;
 әҫәрҙе ентекле итеп, хәлваҡиғаларҙы эҙмәэҙлекле һөйләй белергә;
 әҫәрҙе ҡыҫҡаса һөйләй белергә;
 әҫәрҙең йөкмәткеһе, идеятематикаһы буйынса әңгәмәләшә белергә;
 89 шиғырҙы яттан тасуири итеп һөйләй белергә.
4се класта “Әҙәби уҡыу” дәрестәренең тематикаһы, төп бүлектәр
Һаумы,мәктәп!(1сәғәт )
      Балаларҙа уҡыу эшенә етди ҡараш,уҡыу дәрте,ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыу.Әҫәр уҡыу күнекмәләрен камиллаштырыу, уҡыуҙан алған
тойғоларҙы,кисерештәрҙе киңәйтеү һәм тәрәнәйтеү, яҙыусының әйтергә теләгән төп фекерен билдәләү.
Мостай Кәрим ( 4 сәғәт )
           “Беҙҙең өйҙөң йәме” повесе аша уҡыусыларҙың алдында “ябайлыҡтыңматурлығы “,   “матурҙыңябайлығы”н асыу   күҙаллана.
Алты –ете йәшлек бала ауыҙынан  һөйләтелгән был әҫәрҙә Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт ауылдарына алып к илгән ауырлыҡтарын, ир
аттар   фронтҡа   киткәс,ҡатынҡыҙҙарҙың,   йәш   үҫмерҙәрҙең,ҡарттарҙың   колхоздағы   бөтә   эште   үҙ   елкәләренә   йөкмәп   ҡалыуын,яҡындарҙы
юғалтыу  ҡайғыһын һәм еңеү шатлығын уҡыусыларға аңларлыҡ һәм зиһененә  һеңеп ҡалырлыҡ итеп еткереү.Дәһшәтле  һуғыш йылдарында
илебеҙҙең халыҡтары араһындағы дуҫлыҡты тағы ла нығытып, дуҫлыҡтуғанлыҡты ябай итеп күрһәтеү.   Әҫәрҙә балалар менән өлкәндәр
мөнәсәбәтен күрһәтеү: оло кешеләрҙең һәр бер хәрәкәте, эшҡылыҡтары, үҙара мөғәләмәләре, донъяға ҡараштары йәш быуынды тәрбиәләй.
Зәйнәб Биишева ( 3 сәғәт)
        Балаларҙа ижтимағи тормошҡа, файҙалы  хеҙмәткә ыңғай мөнәсәбәт тәрбиәләү. Уларҙың уҡыуы,уйыны, бергәләп эшләүҙәре, эҙләнеүҙәре
процесында коллектив булып ойоштороуҙарын иғтибар үҙәгендә тотоу.Балалар образын тыуҙырғанда, уларҙың эске донъяларына, тәрән
кисерештәренә, характерҙың үҫешенә айырыуса иғтибар итеп, теләкынтылыштарына бәйләп күрһәтеп, мәҫәл жанры менән таныштырыу.
Тасуири уҡыу күнекмәләрен нығытыу.
Динис Бүләков ( 5сәғәт)
29 Әҫәрҙә ысын хеҙмәттең тәме, ялған һәм хаҡлы дан, ысын батырлыҡ һәм тышҡы ялтырау, тәкәберлек һәм баҫалҡылыҡ кеүек
сифаттар конкрет персонаждарҙың образдары ярҙамында асыла һәм халыҡтың тәжрибәләр менән һаналған тапҡыр һүҙҙәре, мәҡәлдәр менән
нығытыла.
Яныбай Хамматов ( 3 сәғәт)
         “Салауат “ , “Һырдаръя” романдарынан өҙөктәрҙе өйрәнеү үрнәгендә жанр(роман) тураһында әҙәби теоретик төшөнсә биреү.
Әҫәрҙә   һүрәтләнгән тарихи осор, Башҡортостандағы ижтимағи сәйәси хәл тураһындағы   мәғлүмәттәрҙе уҡыусыларға еткереү шарт. В
факттарҙы геройҙарҙың эштәрен сағыштырыу,баһа биреү,әҫәрҙең төп фекерен табыу,һығымталар яһаубыларҙың бөтәһе тарихи материалды
аңлап үҙләштерергә ярҙам итә.
            Инеш әңгәмәлә геройҙарҙың кем булыуын, балаларҙың улар тураһында нимәләр белеүен, ниндәй әҫәрҙәр уҡығанын асыҡлау
Әҫәрҙе уҡып һөйләтеү, план төҙөү, геройҙарға характеристика биреү, уларҙың тарихта тотоҡан урынын билдәләү. Тарихи әҫәрҙәр уҡыуға
ҡыҙыҡһыныу уятыу.
Абдулхаҡ Игебаев ( 2 сәғәт)
        Әҫәрҙең  сюжеты лирик геройҙың  уйфекерҙәренә,.кисерештәренән,һоҡланыуҙарынан тора.Һәр һүрәтләү әҫәрҙең йөкмәткеһен һәм
идеяһын аса.  Урал тәбиғәтенең матурлығын күҙ алдына баҫтыра.
    Поэманың тексы өҫтөндә эшләгәндә түбәндәге эш этаптарына иғтибар итергә: һүҙлек,фразеологик эш, уҡыусының тасуири уҡыуы
һәм аңлатып биреү, әңгәмә, әҫәрҙең төп идеяһын билдәләү, уҡыусыларҙың үҙ аллы эштәрен ойоштороу.
Кескәй уҡыусыларҙы ғаләмдең, тәбиғәттең әлегә улар өсөн сер булып ҡалған төрлө яҡтары менән таныштырыуҙы төп маҡсат итеп
Ноғман Мусин ( 5 сәғәт)
ҡуйылған әҫәрҙәр урын алған.
Әҫәрҙәрҙә   тәбиғәт   донъяһы   менән   таныштырыу   кешеләрҙең   шул   тәбиғәткә   һәм   бербереһенә   мөнәсәбәтенә   ҡағылған   әхлаҡи
проблемалар менән дә тығыҙ бәйләп алып барыла.
Хикәйәләрҙә   хайуандарҙың,   үҫемлектәрҙең   насар   бәндәләрҙән   күргән   йәберҙәрен   уларҙың   кисерештәре   аша   күрһәтеү   балаларҙың
тойғоһона тәьҫир итеү һәм тәбиғәткә һаҡсыл, мәрхәмәтле мөнәсәбәт тәрбиәләү маҡсаты ҡуйылған.
Фәрит Иҫәнғолов (4 сәғәт)
Хикәйәләрҙә   балаларҙың   тәбиғәткә   мөнәсәбәте   уның   ябай   ғына   серҙәрен   асыуҙа,   ҡоштарҙы,   хайуандарҙы   тәрбиәләүҙә   күрһәтелә.
Әҫәрҙәрҙә   үҫмерҙәрҙең   үҙара   мөнәсәбәте,   йәмәғәт   эштәрендә   ҡатнашыуы   кеүек   көндәлек   ваҡиғаларҙан   алып,   илһөйәрлек   тойғоларын
сағылдырыусы ситуацияларға тиклем, йәш геройҙарҙың рухиәхлаҡи йөҙөн асыусы төрлө ваҡиғалар яҡтыртыла. Үҙ аллы уҡыу күнекмәләрен
нығытыу.
Кәтибә Кинйәбулатова ( 3 сәғәт)
30 Әҫәрҙәрҙә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы тыл тормошо, унда балаларҙың, үҫмерҙәрҙең яҙмышы сағылдырыла. Йәш үҫмерҙәрҙең
алдарында торған бурысты дөрөҫ аңлауҙары, өҫтәренә төшкән ауырлыҡтарҙы ғорур күтәреүҙәре,киҫкен һынауҙарҙа характерҙары сынығыуы
күрһәтелә.
Сафуан Әлибай ( 2 сәғәт)
Балалар был бүлеккә ингән әҫәрҙәрҙе уҡып, уларға анализ яһап, тылсымлы ҡыш һәм алтын көҙ тәбиғәтенең үҙенсәлекле күренештәре
менән таныша. Ике миҙгелдең тәбиғәтен сағыштырыу, айырмалыҡтарын билдәләү аша һәр миҙгелдең үҙенә генә хас күркәмлегенә баҫым яһау.
Балаларға эстетик тәрбиә биреү, уларҙа тыуған яҡтың тәбиғәтенә, туған телгә мөхәббәт тәрбиәләү – әҫәрҙе өйрәнеүҙә төп маҡсат
булып тора. Тасуири һәм һайлап уҡыу күнекмәләрен нығытыу.
Фәүзиә Рәхимғолова ( 4сәғәт)
Хикәйәләрҙә хеҙмәттең тормоштағы бөйөк ролен аңлауҙа өлкәндәрҙең шифалы йоғонтоһо һәм кесе йәштәге геройҙарҙың эш өҫтөндә
тәрбиәләнеүе һүрәтләнә. Әҫәрҙәрҙә ыңғай геройҙар һәм уларҙың күркәм эштәре, тормош сынығыуҙары күрһәтелә. Балаларҙың атаәсәләренә,
өлкәндәргә ярҙамлашыуы, хеҙмәт барышында тыуған һәм нығынған уйфекерҙәре сағыу буяуҙар аша бирелә.
Факиһа Туғыҙбаева (1сәғәт)
Шиғырҙарҙа ысын хеҙмәттең еңел  булмауын,  кешеләрҙән тырышлыҡ, оло көсөргәнеш, түҙемлек,  таҫыллыҡ  талап  итеүен  күрһәтә,
хеҙмәт кешеһенең бөйөклөгөнә инандыра, хеҙмәткә мөхәббәт темаһы уның емешенә, бигерәк тә игенсе тире менән һуғарылған икмәккә
ихтирамлы ҡараш мәсьәләһе менән дә берләштерелә.
Наил Ғәйетбай ( 3сәғәт)
Әҫәрҙәрҙә хеҙмәт тәрбиәһе балалар аңларҙай төшөнсәләр һәм образдар аша бойомға ашырыла. Был тема балаларҙың физик һәм аҡыл
эшенә төрлөсә мөнәсәбәтен сағылдырыу ярҙамында хәл ителә. Балалар характерындағы ыңғай һәм кәмселекле яҡтары уларҙың хеҙмәтенә,
өлкәндәргә ҡарашы аша һүрәтләнә.
Гөлфиә Юнысова ( 1сәғәт)
Әсә һәм Ватандың бөйөклөгө, гүзәллеге, улар менән ғорурланыу – шиғырҙарҙың төп йөкмәткеһен тәшкил итә. Әсәгә һәм Тыуған илгә
һөйөү, шатланыу, шул ерҙә тыуып үҫеү менән ҡыуаныу тойғолары баланың күңеленә ғүмерлеккә һеңеп ҡалған “киң туғайҙар”, “алтын бешә
торған баҫыуҙар”, “түңәрәк күл”, “күкһел тауҙар” аша сағыла.
Хикәйәләрҙә  балаларҙың   уйындары,  ҡыҙыҡһыныуҙары,  үҙара  дуҫлыҡтары   менән  бәйле   төрлө  ҡыҙыҡлы,  мауыҡтырғыс   ваҡиғалар
Раил Байбулатов ( 4сәғәт)
һүрәтләнә.
31 Балалар   араһындағы   берсә   ҡаршылыҡлы,   берсә   эскерһеҙ   йылы   мөнәсәбәттәр,   дуҫлыҡтың   нисек   нығыуы,   батырлыҡҡа   ынтылыуы
үҙенсәлекле   итеп   һүрәтләнә.   Яҙыусы   уларҙың   эске   донъяларына,   тәрән   кисерештәренә   айырыуса   иғтибар   итә,   характерҙарының   үҫешен
конкрет ситуацияларҙа күрһәтә.
Рәис Ғабдрахманов ( 5сәғәт)
Яҙыусы балаларҙың ижтимағи тормошҡа, файҙалы хеҙмәткә ҡатнашырға ынтылыштарын мажаралы ваҡиғалар ярҙамында һүрәтләй.
Әҫәрҙәрҙә төрлө ситуцияларҙа балалар характерында булған тиҫкәре сифаттар тәнҡит ителә; ысын хеҙмәттең тәме, ялған һәм хаҡлы
дан, дуҫлыҡ ҡәҙере кеүек сифаттар конкрет персонаждарҙың хәрәкәттәре менән һыналған тапҡыр һүҙҙәре, мәҡәлдәре менән нығытыла.
Марс Әхмәтшин ( 3сәғәт)
Хикәйәләр   балаларҙың   эштәре,   уйхыялдары,   үҙара   мөнәсәбәттәре,   үҫмерҙәрҙең   үҙ   ҡылығы,тормоштағы   урыны   һәм   яуаплылығы
хаҡында уйланырға мәжбүр итә. Үҫмерҙәрҙең йәмәғәт эштәрендә ҡатнашыуы кеүек көндәлек ваҡиғаларҙан алып, романтик ынтылыштарын,
илһөйәрлек тойғоларын сағылдырыусы ситуацияларға таянып, йәш геройҙың рухиәхлаҡи йөҙөн асыусы төрлө факттар яҡтыртыла.
Фәрзәнә Аҡбулатова ( 2сәғәт)
Был   әҫәрҙәр   балаларҙың   тормошто   аңлау,   эстетик   ҡабул   итеү   ҡеүәһенә   тәрбиәүи   маҡсаттан   сығып   бирелә.   Уларҙа   һүҙ   балалар
ауыҙынан алып барыла, сабыйҙарҙың тормош  күренештәренә үҙ ҡарашы, тойғолары, эске кисерештәре сағылдырыла.
                                                                                Донъя әҙәбиәте ( 5сәғәт)
  Әкиәттәрҙең төп нигеҙен тоғролоҡ, гүзәллек мотивтары, ҡыйын хәлдә ҡалған кешеләргә ярҙам итергә ынтылыш, кешеләргә һәм
уларҙың хеҙмәтенә хөрмәт менән ҡарау идеяһы тәшкил итә.  Әкиәттәрҙе уҡығанда аңлатмалы уҡыу талап ителә.Әкиәт жанрын өйрәнеүҙе
уны уҡыу йәки һөйләтеү менән башлау отошлораҡ.  Был жанр балаларҙа тыңлау һәләтлеген һәм телмәрен үҫтереүҙә ҙур роль уйнай.
                                                                            Кластан тыш уҡыу ( 8сәғәт)
Башланғыс мәктәп алдында кластан тыш уҡыу  буйынса түбәндәге маҡсаттар тора:

уҡыу дәрестәрендә алынған белемдәрҙе киңәйтергә һәм тәрәнәйтергә;
китапты китапханан,кәрәкле материалды китаптан таба белергә;
 уҡыуға ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләргә;
 Китап менән үҙ аллы эшләү күнекмәләрен  үҫтерергә.
4се класс программаһында күләмлерәк әҫәрҙәр уҡыу ҡаралған һәм башланғыс мәктәпте тамамлауға оптималь уҡыуға ирешеү, үҙ
фекереңде логик яҡтан эҙмәэҙлекле, асыҡ,дөрөҫ итеп һөйләй һәм яҙа белеү күнекмәләре булдырыу күҙ уңында тотола. Программаға балалар
өсөн яҙған күренекле өлкән әҙиптәрҙең (М.Кәрим, З.Биишева, Я.Хамматов, Д.Бүләков, А.Игебаев, Н.мусин, Ф.Иҫәнғолов, К.Кинйәбулатова,
32 С.Әлибаев һ.б.), билдәле йәш яҙыусыларҙың әҫәрҙәре һәм донъя әҙәбиәтенән тиҫтәнән ашыу әҫәр индерелгән. Тирәяҡ мөхитте танып белеүгә,
кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүгә ҡоролған,  күркәм сифаттар тәрбиәләү, намыҫлылыҡ, изгелек, шәфҡәтлелек, ғәҙеллек кеүек
әхлаҡи проблемаларҙы сағылдырған, матурлыҡты күрергә һәм тыуҙырырға өйрәткән әҫәрҙәргә ҙур урын бирелә. 4се класс программаһында
ҡуйылған маҡсатҡа ярашлы рәүештә бала китапты үҙ аллы уҡыуға ылыҡтырылған булырға тейеш. Шуға ла дәреслектә бирелгән ҡайһы бер
әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе менән бала өйҙә танышып килә. Уҡыусының әҫәрҙәге хәлваҡиғаларға, күренештәргә, әҫәрҙең геройҙарына ҡарата
шәхси   уйфекерҙәре   тыуа,   ҡарашы   барлыҡҡа   килә.   Былар   менән   ул   уҡытыусы   һәм   тиҫтерҙәре   менән   уртаҡлашырға   тейеш.   Уҡыусыға
системалы рәүештә әҫәрҙәрҙе өйҙә уҡып килергә ҡушыу уны китап уҡыуға ылыҡтыра, үҙ аллы уҡыу күнекмәһен формалаштыра.
                                              Уҡыу техникаһы
      Тексты етеҙ, тасуири аңлап уҡыу. Әҫәр йөкмәткеһенә ярашлы хистойғоларҙы, уйфекерҙе белдереп, тауышты көйләп уҡыу.
       Минутына 90100 һүҙ уҡыу. Эстән уҡығанда минутына 120 һүҙҙән күберәк.

       4  се класта балаға үҙе теләгән кәрәкле китапты үҙ аллы һайлай белеү күнекмәһе биреү  был кластың төп үҙенсәлеген тәшкил итә.
Уҡыу йылының тәүге яртыһында аҙна һайын 2025 бит, икенсе яртыһында 3035 бит китап уҡыу.                                        Башҡорт һәм башҡа
милләт яҙыусыларының балалар өсөн төрлө темаға һәм төрлө жанрҙа яҙылған әҫәрҙәре. "Йәншишмә" гәзите, "Аманат", "Аҡбуҙат" журналдары.
              Мостай   Кәрим,   Мәжит   Ғафури,   Зәйнәб   Биишева,   Мәрйәм   Бураҡаева,   Фәүзиә   Рәхимғолова,   Кәтибә   Кинйәбулатова,   Раил
Байбулатов  һ.б., шулай уҡ рус һәм сит ил классиктарының балалар өсөн яҙған күренекле әҫәрҙәре.
                      Ятлау өсөн әҫәрҙәр
Мостай Кәрим."Төш тә,өн дә" бүлегенең "Был шишмәне ... сәскәләр" өҙөгө.
Зәйнәб Биишева. "Ҡояш нимә тине?" хикәйәһенең "Тыш һалҡынса...башланы" өҙөгө.
Зәйнәб Биишева.Ҡыш баһадир.
Яныбай Хамматов. ("Салауат" романынан өҙөк).  "Тыуған аҡлан ...тыуған урмандар".
Кәтибә Кинйәбулатова. "Йәшенле юл" хикәйәһенең "Йәшен күренеше" өҙөгө.
Абдулхаҡ Игебаев."Тыуған ер".
Сафуан Әлибай.Яҙ башы.
Ғариф Ғүмәр.Тамсылар.
 Фәрзәнә Аҡбулатова.”Толпар ҡанатлы була”хикәйәһенең “Оҙаҡламай көтөү ҡайтыр...  ине  ул” өҙөгө.
      Уҡыу йылы аҙағына 4се класс уҡыусыһының әҙерлек кимәленә талаптар
Уҡыусы:
33  тексты аңлап, тасуири уҡый белергә;
 тексты эстән уҡый белергә,
 уҡыған әҫәрҙең темаһын һәм төп асылын, мәғәнәһен билдәләй белергә;
 әҫәрҙең исемен, авторын атай белергә;
 әҫәрҙең йөкмәткеһенә тап килерлек интонация һайлай белергә; темп һәм тонды дөрөҫ билдәләп, логик баҫым, пауза ҡуйып, тейешле
тауыш менән уҡый белергә;
 уҡылған әҫәрҙе мәғәнәүи яҡтан өлөштәргә бүлеп, планын төҙөй белергә;
 әҫәрҙе ентекле итеп, хәлваҡиғаларҙы эҙмәэҙлекле һөйләй белергә;
 әҫәрҙе ҡыҫҡаса һөйләй белергә;
 әҫәрҙең йөкмәткеһе, идеятематикаһы буйынса әңгәмәләшә белергә;
 89 шиғырҙы яттан тасуири итеп һөйләй белергә.
әҫәрҙәге   геройҙарҙың   ҡылығын,холҡон,тәртибен,тойғоһон,уйфекерен   аңларға,уларҙы   бербереһе   менән   сағыштырырға,үҙ
мөнәсәбәтеңде белдерергә.ҡылыҡһырлама төҙөй белергә.
фольклор әҫәрҙәренә миҫалдар килтерә белергә(әкиәтттәр,йомаҡтар, мәҡәлдәр)
әҙәби әҫәрҙең.халыҡ ижадының ҡайһы бер жанрҙарының(хикәйә, шиғыр, мәҫәл,мәҡәл, йомаҡ, көләмәс,һынамыш )
                                    “ Әҙәби уҡыу”  дәрестәрендә  ҡулланылған уҡыу әсбаптары, техник саралар:
                      Программа материалы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы тарафынан раҫланған түбәндәге
уҡыу әсбаптары нигеҙендә тормошҡа ашырыла:
 1се класс. Уҡыу йылының  1се ярты йыллығы
“Әлифба”китабы(автор Ф.Ш.Сынбулатова һ.б.)
“Әлифба” дәреслегенә эш дәфтәре,ике киҫәктән (автор Ф.Ш.Сынбулатова)
“Әлифба” дәреслегенә методик ҡулланма (автор Ф.Ш.Сынбулатова)
“Тикшереү эштәре”дәфтәре (автор Ф.Ш.Сынбулатова)
1се класс. Уҡыу йылының 2се ярты йыллығы
“Әҙәби уҡыу” дәреслеге(автор Ф.Ш.Сынбулатова);
“Әҙәби уҡыу”дәреслегенә эш дәфтәре (автор Ф.Ш.Сынбулатова)






34 




“Әҙәби уҡыу”дәреслегенә методик ҡулланма(автор Ф.Ш.Сынбулатова)
24 кластар өсөн уҡыу әсбаптары һәм дәфтәрҙәре:
“Әҙәби уҡыу”дәреслеге,ике киҫәктән (автор Ф.Ш.Сынбулатова, М.С.Дәүләтшина, Ә.Т.Мәүлийәрова)
“Әҙәби уҡыу” дәреслегенә эш дәфтәрҙәре, ике киҫәктән ( Ф.Ш.Сынбулатова)
“Туған тел” Уҡыу программаһы  14се кластар өсөн (автор Ф.Ш.Сынбулатова,М.С.Дәүләтшина, Ә.Т. Мәүлийәрова)
“Әҙәби уҡыу” дәрестәрендә файҙаланылған техник саралар:проектор, экран.
35 36 37

file_name: раб.прог туг тел 2.docx

intro:
Аңлатма яҙыу

Уҡытыу башҡорт телендә ойошторолған мәктәптәргә тәҡдим ителгән был уҡыу программаһы Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү буйынса икенсе быуын дәүләт стандарттары талаптарына,милли мәктәптәр өсөн эшкәртелгән уҡыу планына таянып ҡоролдо.
Башланғыс мәктәптә туған телде уҡытыу юғары  кластарҙа  өйрәнеләсәк тел  һәм  әҙәбиәт дәрестәренә  әҙерлек этабы  булып  тора. Әгәр  уҡыусы  туған  тел  дәрестәрендә башланғыс  класта  уҡ  яҡшы  һөҙөмтәләргә  ирешһә,  уға  өлкән  кластарҙа башҡа  предметтарҙы  уңышлы  үҙләштереү  өсөн  ҙур  мөмкинселектәр  тыуа.

title: Рабочая программа по башкирской литературе в 1,2,3,4 классе


file_name: программа наблюдения урока музыки.docx

description:
Программа наблюдения урока музыки
Дата__________________________    Класс_________
Ф. И. О.  учителя________________________________
Цель посещения_______________________________________________________________
Организация начала урока_______________________________________________________
Тип урока_____________________________________________________________________
Тема четверти и тема урока______________________________________________________
Виды деятельности (хоровое пение, слушание, музыкальная грамота), их взаимодействие в
структуре
урока________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_
Уровень музыкальной культуры (интереса, музыкального мышления, музицирования)
_____________________________________________________________________________
_
Оснащение урока наглядностью, ТСО, дополнительными материалами. Продумано ли
оборудование урока и методика его использования
_____________________________________________________________________________
_
Педагогические приемы владения классом
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
__
Владение приемами индивидуального подхода к учащимся___________________________
_____________________________________________________________________________
_
Дисциплина учащихся на уроке __________________________________________________
Как осуществлялась проверка знаний?
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
___
Деятельность учителя на уроке (знание программы, умение владеть классом,
педагогический такт, культура речи, грамотное исполнение музыки, темп урока)
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_____
Как осуществляется на уроке развитие интеллектуальных способностей, нравственных и
эстетических чувств?
____________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
_
Домашнее задание на уроке (доступность, реальность его выполнения)
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________
__
Результаты урока: достижение целей, рост знаний
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________

intro: Важным звеном в системе работы директора школы и его заместителей является посещение и анализ конкретного учебного занятия или урока. Наблюдение организуется, исходя из конкретных целей посещения учебного занятия, однако в любом случае необходим анализ урока как целостной системы. Фиксация наблюдаемого по ходу урока ведется в форме, удобной для конкретного руководителя. Для того чтобы лучше и быстрее организовать, систематизировать полученный в ходе наблюдений материал, подчинить его главным целям и задачам анализа, полнее учесть закономерности и принципы обучения, требования к современному уроку, целесообразно иметь специальную программу наблюдения.

администрации

group: Педагогика

title: Программа наблюдения урока музыки


extracted_text:
Программа наблюдения урока МХК
Дата __________ Учитель __________________________ Класс________
Цель посещения ________________________________________________
Тема урока ____________________________________________________
№
п/
п
1
2
3
Параметры анализа
Примечани
я
Какие  приемы активизации внимания, формирования
познавательного интереса  использовал ли учитель на
уроке?
Какие внешние особенности наглядного материала для
привлечения внимания  использовались на уроке?
(яркость, новизна)
Каким образом способствовали поддерживанию внимания
на уроке:
 изложение нового материала (образность,
эмоциональность, смена интонации, новизна речевой
формы)
 темп ведения урока
 смена видов деятельности
4  Учитывались ли возрастные и индивидуальные
особенности внимания учащихся?
5 Использовались ли на уроке возможности всех видов
памяти:
 образная
 слуховая
 зрительная
 моторная
 словеснологическая
 эмоциональная
Как цель и задачи урока способствовали развитию
умственной деятельности обучающихся?
6
7 Формировались ли на уроке навыки самоконтроля и
самооценки мыслительной деятельности обучающихся?
8
Способствовала ли мыслительная деятельность
обучающихся  росту их интеллектуального уровня?
9 Формировал ли учитель умение выделять главное в
учебном материала?
10 Учитывались ли индивидуальные интеллектуальные
особенности обучающихся? 11 Использовались ли проблемные задания?
12 Была ли создана творческая атмосфера?
13 Нравственное значение урока:
 установка на сотрудничество и взаимопонимание
 положительная эмоциональнонравственная атмосфера
 личностноориентированный подход
 эстетическое оформление урока
Выводы по цели
посещения:________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Предложения:_____________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Урок
посетил:_________________________________________________________
Оценка
урока:_____________________________Учитель:___________________

file_name: программа наблюдения урока МХК.docx

title: Программа наблюдения урока МХК


extracted_text:
Тема урока: Решение задач (Урок повторения и обобщения изученного)
Урок по математике 3 класс
Цели:
1. Закреплять представления о понятиях «множество» и «элементы множества».
2. Закреплять представления о понятии «подмножество».
3. Осуществлять проверку вычислений на основе знания о взаимосвязи действий
сложения, вычитания, умножения и деления.
4. Знакомство с текстовыми задачами изученного вида.
Задачи:
1. Систематическое повторение и закрепление ранее изученного.
2.
Ход урока
1.Организационный момент.
Звучит мелодия, дети входят в класс, выстраиваются у доски.
 Здравствуйте, ребята! Сегодня у нас будет необычный урок. А, что необычного вы
уже заметили? (Песни звучали, парты расположены, шары на которых написаны числа,
звуковички ). Чтобы занять своё место, возьмите по звуковичку, на которых написан
табличный пример и по результату  займите свои места. (Ответы называют вслух).
Молодцы!
(Дети рассаживаются)
 У нас получилось три группы. Сейчас выберите капитана в своей группе, ребята, а по
каким характерам будете выбирать капитана. Какой должен быть капитан? (ответы
детей)   (звучит мелодия)
( Каждая команда выбирает капитана и ему одевается шляпа мушкитёра.)
2. Актуализация знаний.
Ребята, каждый ли урок математики начинается с музыки?  (ответы)  Да, это не
случайно на уроке, сегодня с нами будет присутствовать герой – звуковичёк, а как вы
думаете, что звуковичёк будет делать? (              )  Так вот теперь сформулируйте
задачи урока, которые мы будем решать. (ответы детей) (На слайде появляется портрет М.Дунаевского)
 Кто изображён на слайде? А что вы о нём знаете? (ответы детей)
А вы хотете узнать о нём и  его творчестве ? (ответы)
(звучит мелодия) А знакома ли вам эта мелодия? (ответы детей)
 Это Максим Исаакович Дунаевский известный композитор, он родился 15 января
1945 года и в этом году у него 70ая годовщина со дня рождения, он написал и
продолжает писать мелодии ко многим произведениям, с некоторыми из которых вы
сегодня познакомитесь на уроке.
1. В одной из знаменитых его песен есть очень интересная строка и сейчас мы её
разгадаем, а то что получится будет девизом нашего урока. У вас на парте лежит
конверт с заданием, в этом конверте слова которые даны в разброс, вам нужно на
обратной стороне слова выполнить действие и полученные числа расположить  в
порядке возрастания. (выполняют задание)
Х*5 = 15                    х – 6 = 18               у + 6 = 18                  у * 7 = 42
Х = 3                           х = 24                       у = 12                        у = 6
У : 5 = 10                   х : 6 = 9                 х + 5 = 15                   у – 5 = 15
У = 50                        х = 54                    х =10                           у = 20
      3,    6,    10,   12,  20,   24,    50,     54.
Один   за   всех   и   все   за   одного  !
 Как вы понимаете смысл этого выражения?
 Подходит ли оно к уроку математики? Почему?
 Перед вами листы достижений на которых вы будете в течении урока отмечать свои
результаты (при выполненном задании приклеиваете нужного звуковичка (красного,
синего, зелёного)). (звучит мелодия , а ребята в это время оценивают свою работу )
 Эта мелодия написана на слова ………………. К кинофильму «Дартаньян и три
мушкетёра».
2. Конкурс капитанов (найти значение выражения, выполнив порядок действий)
(капитаны команд выходят к доске, а остальные выполняют задания за партой) Капитанам: 1) 15*4:3 +73 = 93     2) (25 * 2 + 70) :10 = 12      3)  (16*5 + 60):2=70
Остальным учащимся:
64 + 100*3 – 230 = 134                    *  500:100*14 + 30 =100
 Оцените свою работу.
3. – Выполнив, следующее задание, вы ещё узнаете одну мелодию, написанную
Максимом Дунаевским.
– Давайте вспомним начало урока, когда мы стояли у доски. Вы класс–множество, а
когда вы разбились на группы, каждая из вас группа стала …….(подгруппой),  в
подгруппе есть …… это вы.
 И сейчас мы выполним коллективную работу (мини проект). На доске вы видите
ватман, как вы думаете, что на нём изображено? (ответы)
 А какие воспоминания у вас о луге? (ответы)
Так давайте же с вами заполним наш луг его обитателями.   У вас на партах даны
карточки с заданиями. Выполнив задание, вы подходите к доске, берёте
нужногообитателя и приклеиваете на луг.   (корова   25, цветочек  100, бабочка  50 )
25
50
1. Произведение чисел 5 и 5.
2. Разность чисел  30 и 5.
3. Сумма чисел 17 и 8.
4. Разность чисел 125 и 100.
5. Сумма чисел 20 и 5.
6. Сумма чисел 15 и 10.
7. Разность чисел 525 и 500.
8. На одной руке 5 пальцев, а на пяти руках.
1. Сумма чисел 25 и 25.
2. Произведение чисел 25 и 2.
3. Частное чисел 500 и 10. 4. Разность чисел 750 и 700.
5. Увеличь 5 в 10 раз.
6. Уменьши 500 в 10 раз.
7. Уменьши 120 на 70 раз.
8. Сумма чисел 37 и 13.
100
1. Увеличь 10 в 10 раз.
2. Увеличь 60 на 40.
3. Увеличь 25 в 4 раза.
4. Увеличь 75 на 25.
5. Уменьшите 150 на 50.
6. Уменьшите 500 на 400.
7. Частное 700 и 7.
8. Произведение чисел 50 и 2.
(Звучит мелодия, дети оценивают свою работу)Это произведение написано
М.Дунаевским к мультфильму «33 коровы»
4. Задача(включить видео (отрывок из мультфильма))
 Какой это мультфильм? Кто из вас смотрел? Кто главный герой в этом отрывке?
Музыку к этой песне «Водяной» написал тоже М.Дунаевский.
А сейчас мы решим с вами задачу про водяного.
«Для украшения царства водяного сделали 76 гирлянд из водорослей и тины. На
украшение сцены пошло 16 гирлянд, третьей частью оставшихся гирлянд украсили трон
водяного, а остальными – вход в царство. Сколько гирлянд украшали вход в царство?»
 О чём задача? Прочитайте условие, вопрос. Сколько гирлянд из водорослей и тины?
Где украшали гирляндами? Сколько гирлянд украшало сцену? Где ещё украшали
гирляндами? Сколько? Где были остальные? Можем ли мы сразу ответить на вопрос
задачи? Почему?
Условие: Всего – 76 гирлянд
Для сцены – 16 гирлянд
Для трона – 1/3 от оставшихся гирлянд
Для входа  ? гирлянд
Решение: 1) 76 – 16 = 60 (гирлянд) – осталось
                  2) 60 : 3 = 20 (гирлянд) – украшали трон
                  3) 76 – 16 – 20 = 40 (гирлянд) – украшали вход
Ответ: 40 гирлянд.
 Оцените работу.(звучит мелодия.  Чья группа вперёд решит задачу, дать
дополнительное задание.)
Вопросы к ученикам, выполнявшим работу:
– Что вам нужно было сделать в задании?
– Удалось ли правильно решить поставленные задачи?
– Вы сделали всё правильно или были ошибки, недочёты?
– Вы решили всё сами или с чьейто помощью?
 Какого уровня сложности было задание?
 Оцените свою работу.
5. Расшифровав эти слова, вы прочтёте моё пожелание вам.(дополнительное задание)
А   38:6=6 (ост.2)      Е   29:5=5 (ост.4)       И   15:4=3(ост. 2)      М   21:5=4 (ост.1)
У   43:6=7 (ост.1)      С  73:8=9 (ост.1)        Ч   9:4=2 (ост.1)        Д   88:9=9 (ост.7)
В   66:8=8 (ост.2)        !   58 :9=6 (ост.4)
7 (ост.1),9 (ост.7),6 (ост.2), 2 (ост.1), 3(ост. 2)
У                д                 а              ч                 и
8 (ост.2), 9 (ост.1), 5 (ост.4), 4 (ост.1),6 (ост.4)
В                      с             е                м            !
Вопросы к ученикам, выполнявшим работу:
– Что вам нужно было сделать в задании? – Удалось ли правильно решить поставленные задачи?
– Вы сделали всё правильно или были ошибки, недочёты?
– Вы решили всё сами или с чьейто помощью?
 Какого уровня сложности было задание?
 Оцените свою работу.
6. (Если останется время, если нет задать на дом) Диктант по клеткам.
3 клетки – вниз
2 клетки – вправо
2 клетки – вниз
1 клетка – влево
1 клетка – вверх
1 клетка – влево
2 клетки  вниз
3 клетки – вправо
4 клетки – вверх
2 клетки – влево
1 клетка – вверх
2 клетки – вправо
1 клетка – вверх
3 клетки  влево
7. Итог урока.(Рефлексия)
Скажите, что мы делали в течении всего урока? Что решали? Что было нового?
Сейчас в конце урока мне бы хотелось, чтобы вы вспомнили свою работу на уроке,
задания, которые мы выполняли и прикрепили цветные звуковички  на листы
достижений, где: зелёные – там, где было легко и просто; красные  где было сложно,
синие там, где – интересно лично вам.
 Всё ли получалось?
  Дорогие ребята! Вы все сегодня доказали, что любите математику и хорошо её
знаете. Вы показали мне, какие вы внимательные, какая у вас замечательная память,
как вы логично рассуждаете.
Вы просто – молодцы! Желаю вам дальнейших успехов и побед!
Математические частушки: 1Математика нужна нам.
    В этом нет сомнения.                         Все вместе
    Без неё не обойдёмся
    Даже в воскресение!
            2. Папа мне решил задачу,
                      В математике помог,
                      Мы потом решали с мамой
                      То, что он решить не смог.
  3.Над тетрадкой Влад рыдает:
                Как пример решить – не знает.
                Плачет баба, плачет дед,
                Ну, не сходится ответ!
3. Ежедневно мы считаем,
Множим, делим, вычитаем,
Отвечаем и читаем –
Сколько времени теряем!
4.  Я считаю очень быстро,
В школе все гордятся мной. Ни один мальчишка в школе
Не угонится за мной.
6. Математика нужна нам.
В этом нет сомнения.                         Все вместе
Без неё не обойдёмся
    Даже в воскресение!

file_name: Урок по математике 3 класс Сузун.docx

intro:
Тема урока: Решение задач (Урок повторения и обобщения изученного)
Цели:
1. Закреплять представления о понятиях «множество» и «элементы множества».
2. Закреплять представления о понятии «подмножество».
3. Осуществлять проверку вычислений на основе знания о взаимосвязи действий сложения, вычитания, умножения и деления.
4. Знакомство с текстовыми задачами изученного вида.

математика

group: Дисциплины

title: Разработка открытого урока по математике 4 класс на тему "Множестве.Подмножества".