extracted_text:
Аса көрнекті үздік педагог Н.К.Крупская қимылды ойын
жөнінде былайдеп толғанады: «Ойын – өсіп келе жатқан
бала  организмінің қажеті. Ойында баланың дене күші
Мектепке дейінгі мекемеге балалардың ойын арқылы
қимылын дамытуға әдістемелік құралы
Ойын – мектеп жасына дейінгі балалар ісәрекеттерінің
негізгі түрі.
Ойын – баланың, бүкіл балалар коллективінің дамуында
басты роль атқарады. Балаларға ұлттық ойындар арқылы
халқымыздың тарихын, мәдениетін таныстыру қолға
алынған. Жинақтағы ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні
зор. Мектепке дейінгі мекемеге әдістемелік құрал болып
табылады.
Алғы сөз
Мектеп жасына дейінгі балалардың қоғамдық
құбылыстарды, қоғамдағы ересек адамдардың ісәркетін өз
түсінігінше әрекеті арқылы бейнелеуі ойын болып
саналады. Ойынның  шығу тарихына шолу жасауда көңіл
аударатынымыз ол еңбекпен, өнермен, қоршаған ортамен
тығыз байланыста дамыған, яғни ойынды өмірден
ажыратып қарай алмаймыз балалар тек ойнап қана
қоймайды, сонымен бірге ойлайды аңғарады көп нәрсені
білуге, зерттеуге талпынады. Олар бірдеңе жасап қана
қоймайды, сондайақ заман ағымына да белсене қатысады. артады, қолы қатайып, денесі шыңдала түседі, көзі
қырағыланады, зеректілігі, тапқырлығы, ынтасы артып
жетіле түседі. Ойында балалардың ұйымдастырушылық
дағдылары қалыптасып шыңдалады». Ұлттық
ойындарымыз балаларға тәрбиелік мәнімен, дене бітімінің
әсем де сымбатты болып бітуге пайдасы зор. Бірақ мысал
келтіріп кетейін: «Қуырқуыр, қуырмаш» ойыны
балалардың саусақ маторикасын дамытуға, тіл байлығын
жетілдіруге, көңілін көтеруге қолдануға болады.
Балаларды қазақ халқының ұлттық ойындарымен, ойната
отырып жанжақты тәрбиелейміз. Қай топ арқанды өз жағына тартып,алып, кесе сол топ
жеңіске жетеді.
Екі бала тартысқанда қай бала өзіне қарай арқанды тартып
екіші баланы құлатса ,құламаған бала жеңіске жетеді.
Хан «алшы»
Бұқіл ойынға 5 немесе 10 бала қатыса алады.Көп асықтың
ең ірісін қызыл түске бояп қояды.Бұл асық «хан» асығы.
Асықтар тізіліп қойылады да бастаушы хан асығымен
оларды көздеп құлатады.Құлаған асықтарды жинап
алады.Егер хан асығы бүк,шік,тайқықалыптарымен
түссе,бастаушы жақын құлаған асықтарды ата береді.
Егер бастаушы асықтарды қолымен құлатып алса немесе
басқа асықтарымен атса,онда ойынды келесі бала
жалғастырады.Ең соңында хан асығы кімнің қасында
қалса,сол бала жеңіске жетеді.Келесі ойынды жеңіске
жеткен бала жалғастырады.
Көтермек
Ортаға екі ойыншы бала шығады.Бірбіріне арқаларын
беріп тұрады. Белгі бойынша кім  бірін бірі арқада көтеріп
алса,сол бала жеңіске жетедің.
Күш сынаспақ
Бұл ойын стол үстінде екі баланың білек сынасуымен
орындалады.2 бала шынтақтарын столға тірек қол
бастарын айқастырады.Кім білекті столға жықса сол бала
жеңіске жетеді. Ағаш аттың үстінде аттың басын ұстап
тұрып 2ші қашан білектен тартысып сынасуға да
болады.Бірақ баланың қауіпсіздігі қатаң бақыланады.
Тауық күрес.
Балалар екі топқа бөлінеді.Осы екі топтан екі бала
шығып ,кәдімгідей күреседі.Оның ең қызығыда,басқаша
күрестен айырмасы да –тек жалғыз аяғымен ақсаңдай
жүріп,иықтарын қағып күресуінде.Бұл күрес балалардың
нық басып,орнықты жүруін жетілдіреді.Күрестің 1 аяғын
тізесін бүгіп,мата белбеуін байлап тастайды.Қайсысы
сүрініп жығылса ,сол ұтылады.
Арқан тарту.
Бұл екі топқа бөлінген балалармен немесе екі баламен
ойналады.Арқанның екі жағынан екі бала немесе екі топқа
бөлінген балалар тартысады Жеңіске жеткен бала ойында қала береді де басқа
балалармен бірге күш сынасады.
Орамал тастамақ
Балалар шеңбер жасап тұрады.Бастаушы(тәрбиеші)
балаларды айнала жүріп бір баланың артына орамал тастап
кетеді.Артына орамалды тастағанын сезген бала менің
артымда деп жауап береді.Артына орамалдың тасталғанын
сезбесе ол өлең,тақпақ айтып немесе билеп беруі керек.
Балалар шеңбер бойында көздерін жұмып тұруы
керек.Ойын осылай жалғаса береді.
Ақсереккөксерек.
Бұл ойынды ойнау үшін балалар екі топқа
бөлінеді,қолдарынан ұстап тұрады.Ара қашықтық 2030
қадам.
1 ші топ. Ойынды бастайды
Ақсерекау ақ серек
Бізден сізге кімкерек.
2ші  топ.
Ақсерек –ау ақ серек
Жаманжаман бала аты (бала аты) керек
Аты аталған бала келесі топқа дейін жүгіріп барып
ортасынан ұстасқан қолдарды ажыратып кету керек.Егер
өтіп кетсе сол топтан бір баланы тобына алып қайтады,өте
алмаса сол топта қалады.Ойын осылай жалғаса береді.
Қыз –қуу
Балалар арасынан бір ер бала,бір қызды(ағаш
атпен)қуады.Бала қызға жетіп қолынан ұстаса ол жеңіске
жеткені.Кейде қызды 2 бала да қуады қай бала бұрын
жетіп қыз қолын ұстаса сол бала жеңіске жетеді.
Асау мәстек
Ойын бастаушы арқанды жерден 50 см –дей биік етіп керіп
байлайды да қасындағы балаларға
Былай дейді.
Ер екеніңді білейін
Ешкі сойып берейін
Тақия алсаң еңкейіп
Құламасаңеңкейіп
Ерлігіңе сенейін
Ойын шартын қабылдап,ортаға шыққан бала:
Асау мәстек бұл болса
Үйретейін көріңіз Маған таяқ беріңіз!дейді де таяқпен арқаннан асылып
жердегі тақияны іліп алуы керек.Ойынды келесі бала
осылай жалғастырады.
Түйілген орамал
Ойын жүргізуші ойынды өзі бастайды.Ең алдымен
балаларды айналасына жинап алады да «1,2,3»  деп
дауыстайды.Осы кезде балалар жанжаққа бытырай
қашады.Ал ойын жүргізушісі қолында түйілген орамалы
бар баланы қуалайды.Ол орамалды басқа біреуге
лақтырады қағып алған бала қаша жөнеледі.Осылайша
ойын жүргізіледі,түйулі орамалды алғанша қуалай
береді.Ұсталған ойыншы көпшілік ұйғарымымен ортада
тұрып өнер көрсетеді..Одан кейін ойын жүргізуші
ауыстырылады.ойын ойнап болған соң балалар шеңбер
жасап тұралы.
Соқыр теке.
Балалар дөңгелене тұрады.Бір баланың көзі байланып
қойылады.
Балалар:Бота,
бұзау,қозы,лақ
Қайда кеткен құлыншақ
Соқыртеке бақбақ
Мені ізден таптап
Деп тақпақтайды.
Содан кейін Соқыртеке (баланың көзі байлаулы(баларды
қуалайды немесе балалар оның жанына келіп түртіп
қашады.Соқыр теке ұстап алған баланың көзі байланады да
ол «соқыр теке» ролін атқарады.Ойын осылайын жалғаса
береді.
Әуе таяқ: Балалар екі топқа бөлінеді.Әр топта 5тен 10 –ға
дейін ойыншы  болады.
Екі топқа екі таяқша (жұмсақ)беріледі,жерге түзу сызық
сызылады.Ойыншының біреуі ортаға шығады да бір
алақанына зат жасырып,екінші қолының жұдырығын бірдей
жұмады. Екінші ойыншы зат жасырылған қолды
тапса,ойынды бастаушы сол болады.Сөйтіп қолындағы
таяғын жоғары лақтырады.Осы кезде қасындағы таяғын
лақтырады да,қасындағы баланың таяғын қағып түсіруі
шарт.Таяқты қағып түсірген бала өз тобына ұпай әкеледі.
Қара құлақ
Ойынға 510 бала қатысады.Олар оңаша жерге топталып өз
араларынан бір баланы қазық етіп белгілейді.Қазық тұрған
жерінде қозғалмай тұрады.Басқалары әрі кетеді.Содан
кейін ойынға қатысушылар қазықты алыстан қоршап бірте
бірте жақындай түседі.
Таяп келіп мынау кім? –деп бірбірінен сұрасады.Біреуі
ойбай бұл қарақұлақ қой!деп қаша жөнеледі.Қалғандары
да –қарақұлақ,қара құлақ!деп бытырай қашады.Қарақұлақ біреуін ұстау үшін тұра қуады.Ұсталған бала қарақұлақ
болып,ойын әрі қарай жалғасады.
Алақан соқпақ
Ойынға қатысушы балалар үйге немесе оңаша жерге
жиналады да дөңгелене отырады.Орталарынан бастаушы
белгілейді.Оған сүлгі (орамал)беріледі.Бастаушы шеңбер
ішін айнала жүріп біреуге –Алақанды тос!дейді.
Ол тосқан кезде бастаушы оның алақанына сүлгіні тигізіп
Сүлгі қайда?деп сұрайды.Сонда ойыншы «анада» деп бір
баланың атын атайды.Аты аталған ойыншы орнынан тұрып
алақанын тосады.Бастаушысүлгі қайда?деп атын
айтады.Ойын осы ретпен жалғаса береді.Жақсы өлең айтып
ән салғандар ұпай жинайды.
мөлшерлі жерге дейін жетеді.Бірінші бала ақ сандық,көк
сандық десе,көзі таңулы бала көк сандық ,көк сандық деп
жауап береді.Қаумалап келе жатақан балалар :
Бақа,бақа балпақ
басың неге жалпақ?
Бұтың неге талтақ
Көзің неге тостақ
Бұған көзі таңулы бала былайдеп жауап береді.:
Темір терсек көп киіп
Басым содан жалпақ
Теуіп,теуіп қашырды
Бұтым содан тостақ!
Балалар қолдарын жіберген кезде бала құлап түссе,айып
тартады.Құламай тік түссе қалған текі бала көтеріп жүре
береді.
Атқаума
Ойынды 6 бала 33тен бөлініп ойнайды.Бір бала сол
қолымен өзінің оң қолының білезігінен ұстайды.Содан
кейінгілері де солай істейді де бірбірімен қолдарын
айқастырады.Үшінші бала көзі таңыулы күйде екінші
баланың айқасқан қолына отырады.  Қолдасып тұрған
балалар:Атқаума,атқаума –деп қаумалай көтерген бойы
Сақина жасыру
Ойынды өткізуші және сақина жасырушы бала
белгіленеді.Қалған ойыншылар жерге отырып тізілерініғң
үстіне алақандарын жаяды.Бастаушы жұлулы қолын әрбір
ойыншың алақанына салысымен,ол бала алақанын жаба қояды.Бастаушы бір баланың алақанына сақина
салысымен, ойыншылардың біреуінен
«Сақина кімде»деп сұрайды.Ол сақинаның кімде екенін
білсе сол баламен орнын ауыстырады.Ал білмесе ол өз
өнерін көрсетеді.Ойын басқарушы ойынды осылай
жалғастыра береді.
шеңбер бойымен айналады,арқанды балалардың
аяқтарының астынан жібереді.балалар арқан үстімен
секіріп тұрады.Кімдекімнің аяғына арқан ілініп,секіре
алмай қалса ол бала ойынды тоқтатып өнер
көрсетеді,тақпақ,өлең айтады немесе билеп береді.Ойын
осылай жалғаса береді.
Белбеу соқ
Ойыншылар екіекіден жұптасып шеңбер жасап тұрады.Бір
белбеуді алып екіншісін қууға тиіс.
Қашып жүрген бала шеңбердегі жұптасып тұрған екі
баланың алдына келіп тұрады.Артық қалған үшінші бала
қаша жөнеледі ойыншы оны қуып жетіп белбеумен соғады
да,өзі де бір жұптың алдына тұра қалады.Оның орнына
келесі ойыншы шығып,ойынды жалғастыра береді.Белбеу
ең соңында кімде қалса сол ойыншы жеңіліске ұшырайды
да өз өнерін көрсетеді.
Допты қуып жет
Ойын мақсаты: балаларды шыдамды,сабырлы қалыпта
берілген белгіні тыңдауаға,тез жүгіругі,түсетеріңн көлемін
ажырата білуге баулу.
Ойынның шарты:бұл ойынға 56 бала, тәрбиеші
басқаруымен қатыса алады.Тәрбиеші доптарды себетке
салып алып,балалрдың алдына домалатып жібереді.»Допты
қуып жет»деген белгі бойынша ,балалар допты ұстап алып
тәрбиеші ұстап тұрған себетке салуы керек.
құралдар: түрлітүсті ,үлкенкішілі доптар.
Арқан түю.
Балалар шеңбер жасап тұрады. Қолында арқаны бар
жүргізуші топ арасынан шығады да:ойын бастайды –деп
дауыстайды.Сонан соң арқанның түйілмеген басын ұстан
Тышқан мен мысық
Ойын мақсаты:балаларды шапшаң әрі
шыдамды,ұйымшылдықққа үйрету.
К\құралдар: мысық,тышқан бетперделері. Ойын шарты: Бұл ойынға топ балары бәрі тегіс қатыса
алады.Балаларды (қақпа қалың) дөңгелене
тұрғызып,ортаға тәрбиеші көмегімен тышқанмен мысық
сайланады.Мысық тышқанды қуып ұстап алуы
керек.Дөңгелене тұрған балалар тышқанды яғни мысықтан
құтқару үшін,қақпадан тышқанды шығарып діберіп
мысықты шығармауға тырысады.Мысық тышқанды ұстау
үшін шапшаңдық керек.Мысық тышқанды ұстап
алса,ойынға келесі жаңа балалар қатыса отырып алмаса
береді.
Түлкі мен балапандар
Ойын шарты: Бұл ойынға балалар 78 ден бөлініп
ойнайды.Топ ішінде бір баланы «түлкі» етіп сайлап,қалған
балаларды балапандар деп әрқайсысына бетпердке кигізіп
ойын ойналады.Ойында балапандар түлкі кейіпкеріне
ұсталып қалмауы үшін,тәрбиеші көмегімен белгі бойынша
ойынды бастап аяқтауы тиіс.Балалар шапшаң кең бөлмені
айнала қашуы тиіс.
 К\құралдар: түлкің мен балапандар беп перделері.
Бұл үлкен кең залда болады.Бұл ойынға қажетті заттар
«боран» киімі (ақ түсті беп перде,гимнастикалық қабырға
болуы тиіс)
Ойын шарты:ойынға 810 бала қатыса алады.Бір баланы
боран киімін кигізіп,қалған балалар боран алып кетпеуі
үшін,Боран ууу деп келе қалғанда гимнастикалық
қабарғаға өрмелеп шығуы керек.Боран соғып балаларды
бір айналып өтеді.Ұсталып қалған баланы,боран алып
кетеді.Ойын 23 рет қайталанып ойналады. К\Құралдар:
Боран киімі ақ матадан тігілген жамылғы бептерде.
Ұйқыдағы аю.
Бұл ойынға топ балалары 2ге бөлініп қатысады.
Ойын шарты: Топ ішіндегі бір баланы аю бетпердесін
кигізі\п лорындыққа отырғызып қояды.Балалар орманда
серуендеп келе жатып,ұйқыдағы аю көреді.Аю болса
балалардың шуылынан (дыбысынан) оянып
кетіп,балаларды қуа жөнеледі.Ұстап алған баланы өз
мекеніне отырғыузып қояды.ойын қайта жалғаса берекді.
К/құраладар:Аю бетпердесі.
Боран Ат жарыс
Бұл ойын екі командаға бөлініп ойналады.
Ойын шарты: Балалала тәрбиешінің «Алға»деген белгісі
бойынша,ат үстіндегі қимылын салып жарысады.Қай
команда мәреге тез жетіп бітіреді.Сол команда жеңімпаз
болады.Ат кескін бет пердесін тақымға қысып мәреге
шауып жету. К\кұралдар: Екі командаға аттың кескін
бетпердесі. Үй артында қол ағаш
Ойынды топ бала болып ойнайды.
Ойын тәртібі: қатысушылар бірінің қолынан бірі ұстап
дөңгелене тұрады.ойын бастаушы не белбеу,не орамал
алады да ,дөңгеленіп тұрған топтың сыртын айнала жүгіріп
былай дейді. Үй артында қол ағаш
Желбау тартам,есік аш,деп бірнеше қайталанады.Дөңгеле
тұрған балалар: Үй артнда қол ағаш
Жел кірмесін,ескі ашдеп бірігіп жауап қайтады.Тұрған
балаларға ұстасқан қолдарын ажыраппайды.Олесік
ашпағанның белгісі. Енді: Үй артында қолағаш
Жел бау тартам есік ашдеп жүгіріп жүрген бала өзі
артындағы баланы артына ормалмен бір соғып қалады да
,орамалды сол балаға тастай сала: Үй артындла қол ағаш
Озам десең ала қашдеп өзі сол бетімен жүгіре береді.
Осының боларын біліп,әзір тұрған бала да «Қол ағашты ала
сала,әлгі балаға қармақарсы жүгіреді.Бұл кезде дөңгелене
тұрған балалар. Үй артында қол ағаш,
Қолағаштан ала қаш.Бұрын келген балаға
Тездеп барда есік аш,деп барлық бала хормен айтады.
Қуырқуыр қуырмаш.
Оң қолдың бес саусағын бір жерге түйістіреді де,сол
қолымен оны бүрмелеп қапсыра ұстайды.
Содан соң екінші балаға: ортанғы саусағымды тапшы,
дейді.
Екінші балаға қарап байқап отырады да,міне,деп бір
саусақтың басынан шымшып ұстап тұрады.
Егер екінші бала жасырушының ортанғы саусағын дәл
тапса,ұпайды бірінші бала тартады.
Ұтқан бала ұпай алу үшін мына ережелермен сөздерді
жақсы білуі керек.
1. Бас бармақтан бастап шынаққа дейін саусақтардың атын
бір түгел атап береуібасбармақ,балан үйрек,ортан терек,
шылдыр шүмек, кішкентай бөбек.
Бес саусағын түгел жұмады.
Тағы да бас бармағыннан бастап,былай деп
5 с аусақты түгел жазады.
Сен тұр қойыңа бар.
Сен тұр түйеңе бар
Сен тұр жылқыңа бар
Сен тұр сиырыңа бар
Сен кішкентай әлі жас екенсің
Қазанның қаспағын қырып же де,жыламай отыра тұр. Енді осы шынашақтың өзі алақан шұңқырына бүгіп тұқырта
ұстайды да:
Қуырқуыр ,қуырмаш
Балапанға бидай шаш
Әжең келсе есік аш
Қасқыр келсе мықтап бас
Шынашақты шыр айналдырып,баланың алақанын
қытықтайды.Осыларды істеп бола беріп:
мына жерде қой бар
Мына жерде жылқы бар
Мына жерде жылқы бар
Мына жерде түлкі бар  деп баланың білегінен қолтығына
дейін түртіп ең соңында мына жерде күлкі бар –деп сәл
ғана қытыққытық! Қытықтайды
Үш табан
Бұл ойынды үштөрт баладан топтап екіүш жерде
ұйымдастыруға болады.
Ойын шарты бойынша әр балаға бірбірден асық,бірбір
сақа беріледі.(Бұл ойынның жылдам әрі қызықты өтуіне
сеп)Көмбеге бірбірден асық тіккен әр топтың
ойыншылары өз алаңдарында жекежеке сақаларын
үйіріседі.Сақасы алшы түскен бала бірінші болып одан
кейінгілері ретретімен (тәйке,бүк,ішік) «ұшуға»
кіріседі.Ұшу дегенімізкөмбеден алшақтау жерге барып
сақа үйіру.Сақасы алшы түскен ойыншы бірден көмбедегі
тігіулі асықты атуға жолдама алады.Осылай болмаған
жағдайда асқ ату бәрі ұшып болған соң бастапқы кезек
бойынша жалғасады.Алысқа ұшқан мергендер тигізе
алмаса,көмбеде қалған ойыншыға кезек тиеді.Көздеген
асығына дәл тигізіп және оны көмбеге жиегін алып
өлшегенде үш табан артық қашықтыққа ұшырған
ойыншыны қашан келесі асыққа тигізе алмай қалғанша
атауды жалғастыра береді.Болмаса атқан асығы үш
табаннан аспай қалғанда ғана ойынды тоқтатып,өзінен
кейінгі бәсекелесіне кезек беруіне мәжбүр болады.
Ережебойынша ұтылған бала ойыннан шығып
қалады.Сөйтіп айналасы екіүш айналымның ішінде әр көмбеден бірбір жеңімпаз шығып,олар енді орталық
көмбеде ақтық (финал) сайысқа түседі.Бұл шешуші
жарыса бірінші,және екінші орынға ие болған мергендерге
арнаулы арнаулы жүлделер тапсырылса нұр үстіне нұр.
Хан талапай.
Бұл отырып ойналатын,негізінен қыз балаларға арналған
ойын.Оған төртбес үміткерден қатысады.Ойын үшін он
асық таңдап алынады.Он бірінші асықтардан ерекше өзге
түске (қызыл,не көк) боялған болуы шарт бірбірден асық
үйірусіудің қорытындысы бойынша ойыншылар кезектерін
бөліседі.Бұдан соң алғашқы ойыншы қос уыстай ұстаған
бар асықты ортаға үйіруі керек.Қалған ойыншылар
аңдысын аңдап өзге асықтардан ерекшеленген «ханға»
қадалады.Себебі,хан алшы түссе,барлығы тарпа бас салып,
ортадағы асықтарды,хан талапай жасауы тиіс.Хан кімнің
қолында кетсе,келесі үйірі кезегі соған беріледі екен,хан
мен бірге қолына ілінген асықтардың санына қарай ұпай
жазылады.
Хан алшы түспеген жағдайда үйірген ойыншы шашылған
асықтардың бүгі мен бүгін, шігі мен шігін ,алшысымен
алшысын тәйкесімен мен тәйкесін бірбіріне
соғып,кенейлер бірбіріне тимей қалғанша ұпай
жинайды.Көздеген асығы үшінші бір асыққа тиіп
кетсе,немесе бөгде асықты қозғап қалса да,ойынның
бұзылғаны.Онда кезек келесі ойыншыға беріледі.Осы
ретпен әр ойыншы жинаған асығының санына қарай ұпай
жинайды. Межелі ұпай санын (100 не 50 немесе 8040)
ойын жүргізуші алдын ала белгілейді.Межеге бұрын
жеткен ойыншы жеңімпаз болып саналады.
Ойынның соңына дейін ханға бірде бір асық тимеуі
керек.Себебі ол –хан.
Аударыспақ
Қазақтың кәдімгі ұлттық ойын спорт ойыны.Қарапайым
бөренеден «ағаш ат» жасаудың еш қиындығы жоқ.Екі жақ
басы берік тұғырға бекітілген биіктігі бірбір жарым
метрдей (балалардың жасына қарай) ұзындығы 7080
сантимертдей бір –біріне қапталдас орыналасқан
«ағаштардың» ара қашықтығы екі жақтан созылған қол
ерін жектетіндей болса жеткілікті..Оларға мінген
«шабантоз» балалар бірбіріне қарама қарсы отырып қол
ұсасады.Төрешінің белгісімен бірібірі тартып,не
итеріп,әйтеуір қай айласын,не күшін асырғаны
қарсыласын»ағаш аттан» аударып түсуі шарт.Аяқты жерге
ағаш атқа тіреуге болмайды.ойын шарты
бұзылады.Ағашаттын құлағанда айналасына құм немесе
ағаш үгінділері төселу керек.
Теңге ілу.
Ойынға қатысушылар тепетең екі топқа бөлінелі.Әр
қайсысы жекежеке шыбықтан ат мінеді. Ойын кезгі басталатын жерге сызық сызылады.Одан әрі 20
30 метрдей жерден тереңдігі бір қарыстай екі шұңқыр
қазылады.Шұңқырға ононнан тас салынады.Содан екі
топтан екі саыскер шығады.сызыққа келіп қатарласып
тұрады.Бастаушының белгісі бойынша шыбық аттарын
құйыңғытып,шаба жөнееді.Сол беттерімен әлгі шұңқырға
тжетіп қол соғып жібереді де, тасты іліп алып,әрі қарай
шауып кете барады, шұңқыр тұсында бөгелуге болмайды.
Ұпай әр сайыскердің іліп алған тастарының санына қарай
есептеледі.Қай топ көп ұпай жинаса,сол топ жеңеді.
Санамақ
Көпшілік қатысады.Ойынның шарты: ойын бастаушы
қатысушы бір адамды ортаға алып шығады.Ол адам бір
тектес атау сөзден жаңылмай,кідірмей аттап жүріп айтуы
керек.Тоқтамай қателеспей айтып шықса,жүлде
алады.Егер қателессе ойыннан шығады.Мысалы: жаңылмай
10 ақынның немесе 10 өзеннің атын атауы керек.
Тасымақ.
Бұл ойында 2 жерге ыдасқа су құйып қояды.сол суды
қарсы бетке құйылған бос кесеге қасықтап екі адам
тасыиды.Бұнда команда құрып ойынайды,әр командада үш
адамнан болады.Ойынның шарты: су таситын адам суды
төкпейшашпай,тез тасуы керек,қай команда жеңіске
жетсе,жүлдеге сол ие болады.
Тасымалдау
Екіекіден қарамақарсы 34 жерге 4 орындық
қойылады.Сол орындықтың екеуінің үстіне бесбестен
қасық қойылады.Ойын бастаушы екі адамның ортаға
шығарып ойынның шартын түсіндіреді.Шарт : 5 қасықты әр
қайсысында тұрған бос орындыққа бірбірлеп көшірлкі
керек.Ол үшін екі ойыншының көзін таңып қояды.Әр
ойыншы өз қасығын өзіне тиісті орындыққа көшіру ,егер
қарсыласының орындығына қойса, онда шатасқаны.
Қарамырза
Ойын басталмас бұрын ,оның ережесі түсіндіріледі.Біраз
уақыттан кейін ойын бастаушы ойынаушыларғы «
ойынаймыз» деп белгі берген кезде қатарлас отырған бірі
екіншісіне: «Ассалаумағалейкум, Қарамырза !»
дейді.Ойын тәртібі бойынша сәлем салушы :
«Уағалейкумассалам,бірінші қарамырза» деп жуап беруі
керек,егер « уағалейкум», деп жауап берсе онда сәлем
алушы ұтылады.
Сөйтіп , аз дан соң ойыншылар «жеңгендер» мен
«жеңілгендер» болып екі топқа бөлінеді, «жеңген»жақ
«жеңілген» жаққа жаза белгілейді: ән, күй тартып, би
билейді.
Айдапсал.
Ойынаушылар екі топқа бөлінеді. Бірінші топ үйдің
сыртына шығып , ал екінші топ үйдің ішінде
қалады.Ойынды басқарушы сыртта тұрғандардың
есімдерін үйде отырғандарға қойып, өзі белгілеп алады.Содан кейін сырттағы ойыншыларды бірбірлеп
шақыра бастайды.
Ойынның шарты бойынша , сырттан кірген ойыншы
отырғандардың ішінен иөз есімі есімі берілген ойыншыны
табуы керек.Таба алмаған ойыншылар айыптылар қатарына
барып отырады.Ал өз есімі берілген ойыншыны тапқандар
соның қасына барып отырады, айып
тартады.Айыптартушылар көпшіліктің ұйғаруымен өлең
айтады,би билейді, ,т.б. өнер көрсетеді.
Шертпек.
Ойнаушыларды орындыққа отырғызып болғаннан кейін,
ойын жүргізушісі орамалды иығына салып алып
ойнаушылардың артында жүреді де, кезкелген ойыншының
екі көзін екі қолмен баса қояды.Сол кезде білдірмей келіп,
жолдастарының бірі маңдайынан шертіп кетеді.Ойын
жүргізуші көзін қоя бере салып, иығындағы орамалмен
«шертпегімді тап»  деп, арқасынан тартып қалады.Таба
алмай қалса, көпшіліктің ұйғаруы мен ортаға шығып өнер
көрсетеді, ал егер тауып алса, жаңағы шерткен адам
айыбын тартады.Осындай тәртіппен ойын жалғаса береді.
Белбеу соқ
Ойыншылар екіекіден жұптасып, шеңбер жасап
тұрады.Бір ойыншы белбеуді алып,екіншісін қууға
тиіс.Қашқан шеңбер жасап тұрған бір жұптың алдына келіп
тұрған кезде,артық қалған үшінші ойыншы шеңберді
айнала қашады.Егенр қуғыншы оны белбеумен соғып
үлгеріп, өзі бір жұптың алдына келіп үлгерсе,оның орнын
келесі ойыншы басады.
Бөрік жасырмақ
Ойынғақатысушылар араларынан бір ойыншы шығарып,
алыстау жерге таман барып, бөркін немесе басқа бір бір
белгілі затын жасыруға жібереді және өзі де сол маңайына
жасырынуы керек.Қалған ойыншылар тығылған
ойыншылардың тыққан затын іздеуге кіріседі.Кімдекім
тығылған бөрікті көріп қойып алуға қам жасаса онда иесі
бермеуге тырысады.Бермеудің жаңдайы – екеуі бірдей бас
салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады.Ал
көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорып,бөрікке
жібермеуге тырысады.Бермеудің жағдайы – екеуі бірдей
бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады, ал
көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорқып, бөрікке
жібермеуге тырысады. Ал басқалардың қайқайсысы болмасын бөріктің иесіне
қол тигізіп, күш жұмсауына болмайды.Қайткендеде алдап
жүріп алып, оны жүргізушіге ертіп келулері керек.Келесі
жолы бөрікті әкелген ойыншы барады да , ойынаушының
уақыттары жеткенше ойын жалғаса береді.
Асау көк.
Кешкі астан кейін мейманға ән салғызу, әңгімеертегі,
жұмбақ, немесе жаңылтпаш айтқызу мақсатында
ұйымдастырылады.Әуелі үй иелері «ауылдың алты
ауызын» айтады да, онан соң «қонақ кәдесі» деп
мейманның өнер көрсетуін сұрайды.Түк білмейтін қонақты
айып ретінде мінгізетін керме арқан «Асау көк» деп
аталады.Кермеге мінген қонақ әрібері сүрінбей жүруі
керек.
Орын тап.
Екі жұп арқасын түйістіріп қойған екі орындыққа айналып
музыканың сүймелдеуімен билейді.Музыка кілт
тоқтағанда, тұрған екі орындыққа отырып үлгеруі
керек,орын алмай бос қалған екі адам айып төлейді, ән
салу,би билеу, жұмбақ , жаңылтпаштар кайту.

file_name: Мектепке дейінгі мекемеге балалардың ойын арқылы қимылын дамытуға әдістемелік құралы.docx

intro:
Мектепке дейінгі мекемеге балалардың ойын арқылы қимылын дамытуға әдістемелік құралы
Ойын – мектеп жасына дейінгі балалар іс-әрекеттерінің негізгі түрі.
Ойын – баланың, бүкіл балалар коллективінің дамуында басты роль атқарады. Балаларға ұлттық ойындар арқылы халқымыздың тарихын, мәдениетін таныстыру қолға алынған. Жинақтағы ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні зор. Мектепке дейінгі мекемеге әдістемелік құрал болып табылады.
Алғы сөз
Мектеп жасына дейінгі балалардың қоғамдық құбылыстарды, қоғамдағы ересек адамдардың іс-әркетін өз түсінігінше әрекеті арқылы бейнелеуі ойын болып саналады. Ойынның  шығу тарихына шолу жасауда көңіл аударатынымыз ол еңбекпен, өнермен, қоршаған ортамен тығыз байланыста дамыған, яғни ойынды өмірден ажыратып қарай алмаймыз балалар тек ойнап қана қоймайды, сонымен бірге ойлайды аңғарады көп нәрсені білуге, зерттеуге талпынады. Олар бірдеңе жасап қана қоймайды, сондай-ақ заман ағымына да белсене қатысады.
Аса көрнекті үздік педагог Н.К.Крупская қимылды ойын жөнінде былайдеп толғанады: «Ойын – өсіп келе жатқан бала  организмінің қажеті. Ойында баланың дене күші

артады, қолы қатайып, денесі шыңдала түседі, көзі қырағыланады, зеректілігі, тапқырлығы, ынтасы артып жетіле түседі. Ойында балалардың ұйымдастырушылық дағдылары қалыптасып шыңдалады». Ұлттық ойындарымыз балаларға тәрбиелік мәнімен, дене бітімінің әсем де сымбатты болып бітуге пайдасы зор. Бір-ақ мысал келтіріп кетейін: «Қуыр-қуыр, қуырмаш» ойыны балалардың саусақ маторикасын дамытуға, тіл байлығын жетілдіруге, көңілін көтеруге қолдануға болады.
Балаларды қазақ халқының ұлттық ойындарымен, ойната отырып жан-жақты тәрбиелейміз.

Күш сынаспақ
Бұл ойын стол үстінде екі баланың білек сынасуымен орындалады.2 бала шынтақтарын столға тірек қол бастарын айқастырады.Кім білекті столға жықса сол бала жеңіске жетеді. Ағаш аттың үстінде аттың басын ұстап тұрып 2-ші қашан білектен тартысып сынасуға да болады.Бірақ баланың қауіпсіздігі қатаң бақыланады.
Тауық күрес.
Балалар екі топқа бөлінеді.Осы екі топтан екі бала шығып ,кәдімгідей күреседі.Оның ең қызығыда,басқаша күрестен айырмасы да –тек жалғыз аяғымен ақсаңдай жүріп,иықтарын қағып күресуінде.Бұл күрес балалардың нық басып,орнықты жүруін жетілдіреді.Күрестің 1 аяғын тізесін бүгіп,мата белбеуін байлап тастайды.Қайсысы сүрініп жығылса ,сол ұтылады.
Арқан тарту.
Бұл екі топқа бөлінген балалармен немесе екі баламен ойналады.Арқанның екі жағынан екі бала немесе екі топқа бөлінген балалар тартысады
Қай топ арқанды өз жағына тартып,алып, кесе сол топ жеңіске жетеді.
Екі бала тартысқанда қай бала өзіне қарай арқанды тартып екіші баланы құлатса ,құламаған бала жеңіске жетеді.

Хан «алшы»
Бұқіл ойынға 5 немесе 10 бала қатыса алады.Көп асықтың ең ірісін қызыл түске бояп қояды.Бұл асық «хан» асығы.
Асықтар тізіліп қойылады да бастаушы хан асығымен оларды көздеп құлатады.Құлаған асықтарды жинап алады.Егер хан асығы бүк,шік,тайқы-қалыптарымен түссе,бастаушы жақын құлаған асықтарды ата береді.
Егер бастаушы асықтарды қолымен құлатып алса немесе басқа асықтарымен атса,онда ойынды келесі бала жалғастырады.Ең соңында хан асығы кімнің қасында қалса,сол бала жеңіске жетеді.Келесі ойынды жеңіске жеткен бала жалғастырады.
Көтермек
Ортаға екі ойыншы бала шығады.Бір-біріне арқаларын беріп тұрады. Белгі бойынша кім  бірін- бірі арқада көтеріп алса,сол бала жеңіске жетедің.
Жеңіске жеткен бала ойында қала береді де басқа балалармен бірге күш сынасады.
Орамал тастамақ
Балалар шеңбер жасап тұрады.Бастаушы(тәрбиеші) балаларды айнала жүріп бір баланың артына орамал тастап кетеді.Артына орамалды тастағанын сезген бала менің артымда деп жауап береді.Артына орамалдың тасталғанын сезбесе ол өлең,тақпақ айтып немесе билеп беруі керек.
Балалар шеңбер бойында көздерін жұмып тұруы керек.Ойын осылай жалғаса береді.
Ақсерек-көксерек.
Бұл ойынды ойнау үшін балалар екі топқа бөлінеді,қолдарынан ұстап тұрады.Ара қашықтық 20-30 қадам.
1- ші топ. Ойынды бастайды
Ақсерек-ау ақ серек
Бізден сізге кімкерек.
2-ші  топ.
Ақсерек –ау ақ серек
Жаман-жаман бала аты (бала аты) керек
Аты аталған бала келесі топқа дейін жүгіріп барып ортасынан ұстасқан қолдарды ажыратып кету керек.Егер өтіп кетсе сол топтан бір баланы тобына алып қайтады,өте алмаса сол топта қалады.Ойын осылай жалғаса береді.
Қыз –қуу
Балалар арасынан бір ер бала,бір қызды(ағаш атпен)қуады.Бала қызға жетіп қолынан ұстаса ол жеңіске жеткені.Кейде қызды 2 бала да қуады қай бала бұрын жетіп қыз қолын ұстаса сол бала жеңіске жетеді.

Асау мәстек
Ойын бастаушы арқанды жерден 50 см –дей биік етіп керіп байлайды да қасындағы балаларға
Былай дейді.
Ер екеніңді білейін
Ешкі сойып берейін
Тақия алсаң еңкейіп
Құламасаңеңкейіп
Ерлігіңе сенейін
Ойын шартын қабылдап,ортаға шыққан бала:
Асау мәстек бұл болса
Үйретейін көріңіз
Маған таяқ беріңіз!-дейді де таяқпен арқаннан асылып жердегі тақияны іліп алуы керек.Ойынды келесі бала осылай жалғастырады.
Түйілген орамал
Ойын жүргізуші ойынды өзі бастайды.Ең алдымен балаларды айналасына жинап алады да «1,2,3» - деп дауыстайды.Осы кезде балалар жан-жаққа бытырай қашады.Ал ойын жүргізушісі қолында түйілген орамалы бар баланы қуалайды.Ол орамалды басқа біреуге лақтырады қағып алған бала қаша жөнеледі.Осылайша ойын жүргізіледі,түйулі орамалды алғанша қуалай береді.Ұсталған ойыншы көпшілік ұйғарымымен ортада тұрып өнер көрсетеді..Одан кейін ойын жүргізуші ауыстырылады.ойын ойнап болған соң балалар шеңбер жасап тұралы.
Соқыр теке.
Балалар дөңгелене тұрады.Бір баланың көзі байланып қойылады.
Балалар:Бота,
бұзау,қозы,лақ
Қайда кеткен құлыншақ
Соқыртеке бақ-бақ
Мені ізден тап-тап
Деп тақпақтайды.
Содан кейін Соқыртеке (баланың көзі байлаулы(баларды қуалайды немесе балалар оның жанына келіп түртіп қашады.Соқыр теке ұстап алған баланың көзі байланады да ол «соқыр теке» ролін атқарады.Ойын осылайын жалғаса береді.
Әуе таяқ: Балалар екі топқа бөлінеді.Әр топта 5-тен 10 –ға дейін ойыншы  болады.
Екі топқа екі таяқша (жұмсақ)беріледі,жерге түзу сызық сызылады.Ойыншының біреуі ортаға шығады да бір алақанына зат жасырып,екінші қолының жұдырығын бірдей жұмады. Екінші ойыншы зат жасырылған қолды тапса,ойынды бастаушы сол болады.Сөйтіп қолындағы таяғын жоғары лақтырады.Осы кезде қасындағы таяғын лақтырады да,қасындағы баланың таяғын қағып түсіруі шарт.Таяқты қағып түсірген бала өз тобына ұпай әкеледі.

Қара құлақ
Ойынға 5-10 бала қатысады.Олар оңаша жерге топталып өз араларынан бір баланы қазық етіп белгілейді.Қазық тұрған жерінде қозғалмай тұрады.Басқалары әрі кетеді.Содан кейін ойынға қатысушылар қазықты алыстан қоршап бірте-бірте жақындай түседі.
Таяп келіп мынау кім? –деп бір-бірінен сұрасады.Біреуі ойбай бұл қарақұлақ қой!-деп қаша жөнеледі.Қалғандары да –қарақұлақ,қара құлақ!-деп бытырай қашады.Қарақұлақ біреуін ұстау үшін тұра қуады.Ұсталған бала қарақұлақ болып,ойын әрі қарай жалғасады.
Алақан соқпақ
Ойынға қатысушы балалар үйге немесе оңаша жерге жиналады да дөңгелене отырады.Орталарынан бастаушы белгілейді.Оған сүлгі (орамал)беріледі.Бастаушы шеңбер ішін айнала жүріп біреуге –Алақанды тос!-дейді.
Ол тосқан кезде бастаушы оның алақанына сүлгіні тигізіп-Сүлгі қайда?-деп сұрайды.Сонда ойыншы «анада» -деп бір баланың атын атайды.Аты аталған ойыншы орнынан тұрып алақанын тосады.Бастаушы-сүлгі қайда?-деп атын айтады.Ойын осы ретпен жалғаса береді.Жақсы өлең айтып ән салғандар ұпай жинайды.

Атқаума
Ойынды 6 бала 3-3-тен бөлініп ойнайды.Бір бала сол қолымен өзінің оң қолының білезігінен ұстайды.Содан кейінгілері де солай істейді де бір-бірімен қолдарын айқастырады.Үшінші бала көзі таңыулы күйде екінші баланың айқасқан қолына отырады.  Қолдасып тұрған балалар:-Атқаума,атқаума –деп қаумалай көтерген бойы мөлшерлі жерге дейін жетеді.Бірінші бала ақ сандық,көк сандық десе,көзі таңулы бала -көк сандық ,көк сандық деп жауап береді.Қаумалап келе жатақан балалар :
Бақа,бақа балпақ
басың неге жалпақ?
Бұтың неге талтақ
Көзің неге тостақ
Бұған көзі таңулы бала былайдеп жауап береді.:-
Темір терсек көп киіп
Басым содан жалпақ
Теуіп,теуіп қашырды
Бұтым содан тостақ!
Балалар қолдарын жіберген кезде бала құлап түссе,айып тартады.Құламай тік түссе қалған текі бала көтеріп жүре береді.

Сақина жасыру
Ойынды өткізуші және сақина жасырушы бала белгіленеді.Қалған ойыншылар жерге отырып тізілерініғң үстіне алақандарын жаяды.Бастаушы жұлулы қолын әрбір ойыншың алақанына салысымен,ол бала алақанын жаба қояды.Бастаушы бір баланың алақанына сақина салысымен, ойыншылардың біреуінен-
«Сақина кімде»-деп сұрайды.Ол сақинаның кімде екенін білсе сол баламен орнын ауыстырады.Ал білмесе ол өз өнерін көрсетеді.Ойын басқарушы ойынды осылай жалғастыра береді.
Белбеу соқ
Ойыншылар екі-екіден жұптасып шеңбер жасап тұрады.Бір белбеуді алып екіншісін қууға тиіс.
Қашып жүрген бала шеңбердегі жұптасып тұрған екі баланың алдына келіп тұрады.Артық қалған үшінші бала қаша жөнеледі ойыншы оны қуып жетіп белбеумен соғады да,өзі де бір жұптың алдына тұра қалады.Оның орнына келесі ойыншы шығып,ойынды жалғастыра береді.Белбеу ең соңында кімде қалса сол ойыншы жеңіліске ұшырайды да өз өнерін көрсетеді.

Арқан түю.
Балалар шеңбер жасап тұрады. Қолында арқаны бар жүргізуші топ арасынан шығады да:-ойын бастайды –деп дауыстайды.Сонан соң арқанның түйілмеген басын ұстан шеңбер бойымен айналады,арқанды балалардың аяқтарының астынан жібереді.балалар арқан үстімен секіріп тұрады.Кімде-кімнің аяғына арқан ілініп,секіре алмай қалса ол бала ойынды тоқтатып өнер көрсетеді,тақпақ,өлең айтады немесе билеп береді.Ойын осылай жалғаса береді.
Допты қуып жет
Ойын мақсаты: балаларды шыдамды,сабырлы қалыпта берілген белгіні тыңдауаға,тез жүгіругі,түсетеріңн көлемін ажырата білуге баулу.
Ойынның шарты:бұл ойынға 5-6 бала, тәрбиеші басқаруымен қатыса алады.Тәрбиеші доптарды себетке салып алып,балалрдың алдына домалатып жібереді.»Допты қуып жет»деген белгі бойынша ,балалар допты ұстап алып тәрбиеші ұстап тұрған себетке салуы керек.
құралдар: түрлі-түсті ,үлкен-кішілі доптар.

Тышқан мен мысық
Ойын мақсаты:балаларды шапшаң әрі шыдамды,ұйымшылдықққа үйрету.
К\құралдар: мысық,тышқан бетперделері.
Ойын шарты: Бұл ойынға топ балары бәрі тегіс қатыса алады.Балаларды (қақпа қалың) дөңгелене тұрғызып,ортаға тәрбиеші көмегімен тышқанмен мысық сайланады.Мысық тышқанды қуып ұстап алуы керек.Дөңгелене тұрған балалар тышқанды яғни мысықтан құтқару үшін,қақпадан тышқанды шығарып діберіп мысықты шығармауға тырысады.Мысық тышқанды ұстау үшін шапшаңдық керек.Мысық тышқанды ұстап алса,ойынға келесі жаңа балалар қатыса отырып алмаса береді.
Түлкі мен балапандар
Ойын шарты: Бұл ойынға балалар 7-8 ден бөлініп ойнайды.Топ ішінде бір баланы «түлкі» етіп сайлап,қалған балаларды балапандар деп әрқайсысына бетпердке кигізіп ойын ойналады.Ойында балапандар түлкі кейіпкеріне ұсталып қалмауы үшін,тәрбиеші көмегімен белгі бойынша ойынды бастап аяқтауы тиіс.Балалар шапшаң кең бөлмені айнала қашуы тиіс.
 К\құралдар: түлкің мен балапандар беп перделері.

Боран
Бұл үлкен кең залда болады.Бұл ойынға қажетті заттар «боран» киімі (ақ түсті беп перде,гимнастикалық қабырға болуы тиіс)
Ойын шарты:ойынға 8-10 бала қатыса алады.Бір баланы боран киімін кигізіп,қалған балалар боран алып кетпеуі үшін,Боран у-у-у деп келе қалғанда гимнастикалық қабарғаға өрмелеп шығуы керек.Боран соғып балаларды бір айналып өтеді.Ұсталып қалған баланы,боран алып кетеді.Ойын 2-3 рет қайталанып ойналады. К\Құралдар: Боран киімі ақ матадан тігілген жамылғы бептерде.
Ұйқыдағы аю.
Бұл ойынға топ балалары 2-ге бөлініп қатысады.
Ойын шарты: Топ ішіндегі бір баланы аю бетпердесін кигізі\п лорындыққа отырғызып қояды.Балалар орманда серуендеп келе жатып,ұйқыдағы аю көреді.Аю болса балалардың шуылынан (дыбысынан) оянып кетіп,балаларды қуа жөнеледі.Ұстап алған баланы өз мекеніне отырғыузып қояды.ойын қайта жалғаса берекді.
К/құраладар:Аю бетпердесі.

Ат жарыс
Бұл ойын екі командаға бөлініп ойналады.
Ойын шарты: Балалала тәрбиешінің «Алға»-деген белгісі бойынша,ат үстіндегі қимылын салып жарысады.Қай команда мәреге тез жетіп бітіреді.Сол команда жеңімпаз болады.Ат кескін бет пердесін тақымға қысып мәреге шауып жету. К\кұралдар: Екі командаға аттың кескін бетпердесі. Үй артында қол ағаш
Ойынды топ бала болып ойнайды.
Ойын тәртібі: қатысушылар бірінің қолынан бірі ұстап дөңгелене тұрады.ойын бастаушы не белбеу,не орамал алады да ,дөңгеленіп тұрған топтың сыртын айнала жүгіріп былай дейді. Үй артында қол ағаш
Желбау тартам,есік аш,-деп бірнеше қайталанады.Дөңгеле тұрған балалар: Үй артнда қол ағаш
Жел кірмесін,ескі аш-деп бірігіп жауап қайтады.Тұрған балаларға ұстасқан қолдарын ажыраппайды.Ол-есік ашпағанның белгісі. Енді: Үй артында қолағаш
Жел бау тартам есік аш-деп жүгіріп жүрген бала өзі артындағы баланы артына ормалмен бір соғып қалады да ,орамалды сол балаға тастай сала: Үй артындла қол ағаш
Озам десең ала қаш-деп өзі сол бетімен жүгіре береді. Осының боларын біліп,әзір тұрған бала да «Қол ағашты ала сала,әлгі балаға қарма-қарсы жүгіреді.Бұл кезде дөңгелене тұрған балалар. Үй артында қол ағаш,
Қолағаштан ала қаш.Бұрын келген балаға
Тездеп барда есік аш,-деп барлық бала хормен айтады.

Қуыр-қуыр қуырмаш.

Оң қолдың бес саусағын бір жерге түйістіреді де,сол қолымен оны бүрмелеп қапсыра ұстайды.
Содан соң екінші балаға: -ортанғы саусағымды тапшы,-дейді.
Екінші балаға қарап байқап отырады да,міне,-деп бір саусақтың басынан шымшып ұстап тұрады.
Егер екінші бала жасырушының ортанғы саусағын дәл тапса,ұпайды бірінші бала тартады.
Ұтқан бала ұпай алу үшін мына ережелермен сөздерді жақсы білуі керек.
1. Бас бармақтан бастап шынаққа дейін саусақтардың атын бір түгел атап береуібасбармақ,балан үйрек,ортан терек, шылдыр шүмек, кішкентай бөбек.
Бес саусағын түгел жұмады.
Тағы да бас бармағыннан бастап,былай деп
5 с аусақты түгел жазады.
Сен тұр қойыңа бар.
Сен тұр түйеңе бар
Сен тұр жылқыңа бар
Сен тұр сиырыңа бар
Сен кішкентай әлі жас екенсің
Қазанның қаспағын қырып же де,жыламай отыра тұр.
Енді осы шынашақтың өзі алақан шұңқырына бүгіп тұқырта ұстайды да:
Қуыр-қуыр ,қуырмаш
Балапанға бидай шаш
Әжең келсе есік аш
Қасқыр келсе мықтап бас
Шынашақты шыр айналдырып,баланың алақанын қытықтайды.Осыларды істеп бола беріп:
-мына жерде қой бар
Мына жерде жылқы бар
Мына жерде жылқы бар
Мына жерде түлкі бар - деп баланың білегінен қолтығына дейін түртіп ең соңында мына жерде күлкі бар –деп сәл ғана қытық-қытық! Қытықтайды

Үш табан
Бұл ойынды үш-төрт баладан топтап екі-үш жерде ұйымдастыруға болады.
Ойын шарты бойынша әр балаға бір-бірден асық,бір-бір сақа беріледі.(Бұл ойынның жылдам әрі қызықты өтуіне сеп)Көмбеге бір-бірден асық тіккен әр топтың ойыншылары өз алаңдарында жеке-жеке сақаларын үйіріседі.Сақасы алшы түскен бала бірінші болып одан кейінгілері рет-ретімен (тәйке,бүк,ішік) «ұшуға» кіріседі.Ұшу дегеніміз-көмбеден алшақтау жерге барып сақа үйіру.Сақасы алшы түскен ойыншы бірден көмбедегі тігіулі асықты атуға жолдама алады.Осылай болмаған жағдайда асқ ату бәрі ұшып болған соң бастапқы кезек бойынша жалғасады.Алысқа ұшқан мергендер тигізе алмаса,көмбеде қалған ойыншыға кезек тиеді.Көздеген асығына дәл тигізіп және оны көмбеге жиегін алып өлшегенде үш табан артық қашықтыққа ұшырған ойыншыны қашан келесі асыққа тигізе алмай қалғанша атауды жалғастыра береді.Болмаса атқан асығы үш табаннан аспай қалғанда ғана ойынды тоқтатып,өзінен кейінгі бәсекелесіне кезек беруіне мәжбүр болады.
Ережебойынша ұтылған бала ойыннан шығып қалады.Сөйтіп айналасы екі-үш айналымның ішінде әр көмбеден бір-бір жеңімпаз шығып,олар енді орталық көмбеде ақтық (финал) сайысқа түседі.Бұл шешуші жарыса бірінші,және екінші орынға ие болған мергендерге арнаулы арнаулы жүлделер тапсырылса нұр үстіне нұр.

Хан талапай.
Бұл отырып ойналатын,негізінен қыз балаларға арналған ойын.Оған төрт-бес үміткерден қатысады.Ойын үшін он асық таңдап алынады.Он бірінші асықтардан ерекше өзге түске (қызыл,не көк) боялған болуы шарт бір-бірден асық үйірусіудің қорытындысы бойынша ойыншылар кезектерін бөліседі.Бұдан соң алғашқы ойыншы қос уыстай ұстаған бар асықты ортаға үйіруі керек.Қалған ойыншылар аңдысын аңдап өзге асықтардан ерекшеленген «ханға» қадалады.Себебі,хан алшы түссе,барлығы тарпа бас салып, ортадағы асықтарды,хан талапай жасауы тиіс.Хан кімнің қолында кетсе,келесі үйірі кезегі соған беріледі екен,хан мен бірге қолына ілінген асықтардың санына қарай ұпай жазылады.
Хан алшы түспеген жағдайда үйірген ойыншы шашылған асықтардың бүгі мен бүгін, шігі мен шігін ,алшысымен-алшысын тәйкесімен мен тәйкесін бір-біріне соғып,кенейлер бір-біріне тимей қалғанша ұпай жинайды.Көздеген асығы үшінші бір асыққа тиіп кетсе,немесе бөгде асықты қозғап қалса да,ойынның бұзылғаны.Онда кезек келесі ойыншыға беріледі.Осы ретпен әр ойыншы жинаған асығының санына қарай ұпай жинайды. Межелі ұпай санын (100 не 50 немесе 80-40) ойын жүргізуші алдын ала белгілейді.Межеге бұрын жеткен ойыншы жеңімпаз болып саналады.
Ойынның соңына дейін ханға бірде- бір асық тимеуі керек.Себебі ол –хан.

Аударыспақ
Қазақтың кәдімгі ұлттық ойын спорт ойыны.Қарапайым бөренеден «ағаш ат» жасаудың еш қиындығы жоқ.Екі жақ басы берік тұғырға бекітілген биіктігі бір-бір жарым метрдей (балалардың жасына қарай) ұзындығы 70-80 сантимертдей бір –біріне қапталдас орыналасқан «ағаштардың» ара қашықтығы екі жақтан созылған қол ерін жектетіндей болса жеткілікті..Оларға мінген «шабантоз» балалар бір-біріне қарама қарсы отырып қол ұсасады.Төрешінің белгісімен бірі-бірі тартып,не итеріп,әйтеуір қай айласын,не күшін асырғаны қарсыласын»ағаш аттан» аударып түсуі шарт.Аяқты жерге ағаш атқа тіреуге болмайды.ойын шарты бұзылады.Ағашаттын құлағанда айналасына құм немесе ағаш үгінділері төселу керек.
Теңге ілу.
Ойынға қатысушылар тепе-тең екі топқа бөлінелі.Әр қайсысы жеке-жеке шыбықтан ат мінеді.
Ойын кезгі басталатын жерге сызық сызылады.Одан әрі 20-30 метрдей жерден тереңдігі бір қарыстай екі шұңқыр қазылады.Шұңқырға он-оннан тас салынады.Содан екі топтан екі саыскер шығады.сызыққа келіп қатарласып тұрады.Бастаушының белгісі бойынша шыбық аттарын құйыңғытып,шаба жөнееді.Сол беттерімен әлгі шұңқырға тжетіп қол соғып жібереді де, тасты іліп алып,әрі қарай шауып кете барады, шұңқыр тұсында бөгелуге болмайды.
Ұпай әр сайыскердің іліп алған тастарының санына қарай есептеледі.Қай топ көп ұпай жинаса,сол топ жеңеді.
Санамақ
Көпшілік қатысады.Ойынның шарты: ойын бастаушы қатысушы бір адамды ортаға алып шығады.Ол адам бір тектес атау сөзден жаңылмай,кідірмей аттап жүріп айтуы керек.Тоқтамай қателеспей айтып шықса,жүлде алады.Егер қателессе ойыннан шығады.Мысалы: жаңылмай 10 ақынның немесе 10 өзеннің атын атауы керек.
Тасымақ.
Бұл ойында 2 жерге ыдасқа су құйып қояды.сол суды қарсы бетке құйылған бос кесеге қасықтап екі адам тасыиды.Бұнда команда құрып ойынайды,әр командада үш адамнан болады.Ойынның шарты: су таситын адам суды төкпей-шашпай,тез тасуы керек,қай команда жеңіске жетсе,жүлдеге сол ие болады.
Тасымалдау
Екі-екіден қарама-қарсы 3-4 жерге 4 орындық қойылады.Сол орындықтың екеуінің үстіне бес-бестен қасық қойылады.Ойын бастаушы екі адамның ортаға шығарып ойынның шартын түсіндіреді.Шарт : 5 қасықты әр қайсысында тұрған бос орындыққа бір-бірлеп көшірлкі керек.Ол үшін екі ойыншының көзін таңып қояды.Әр ойыншы өз қасығын өзіне тиісті орындыққа көшіру ,егер қарсыласының орындығына қойса, онда шатасқаны.
Қарамырза
Ойын басталмас бұрын ,оның ережесі түсіндіріледі.Біраз уақыттан кейін ойын бастаушы ойынаушыларғы « ойынаймыз» деп белгі берген кезде қатарлас отырған бірі екіншісіне: «Ассалаумағалейкум, Қарамырза !» -дейді.Ойын тәртібі бойынша сәлем салушы : «Уағалейкумассалам,бірінші қарамырза» -деп жуап беруі керек,егер « уағалейкум», -деп жауап берсе онда сәлем алушы ұтылады.
Сөйтіп , аз дан соң ойыншылар «жеңгендер» мен «жеңілгендер» болып екі топқа бөлінеді, «жеңген»жақ «жеңілген» жаққа жаза белгілейді: ән, күй тартып, би билейді.
Айдапсал.
Ойынаушылар екі топқа бөлінеді. Бірінші топ үйдің сыртына шығып , ал екінші топ үйдің ішінде қалады.Ойынды басқарушы сыртта тұрғандардың есімдерін үйде отырғандарға қойып, өзі белгілеп алады.Содан кейін сырттағы ойыншыларды бір-бірлеп шақыра бастайды.
Ойынның шарты бойынша , сырттан кірген ойыншы отырғандардың ішінен иөз есімі есімі берілген ойыншыны табуы керек.Таба алмаған ойыншылар айыптылар қатарына барып отырады.Ал өз есімі берілген ойыншыны тапқандар соның қасына барып отырады, айып тартады.Айыптартушылар көпшіліктің ұйғаруымен өлең айтады,би билейді, ,т.б. өнер көрсетеді.
Шертпек.
Ойнаушыларды орындыққа отырғызып болғаннан кейін, ойын жүргізушісі орамалды иығына салып алып ойнаушылардың артында жүреді де, кез-келген ойыншының екі көзін екі қолмен баса қояды.Сол кезде білдірмей келіп, жолдастарының бірі маңдайынан шертіп кетеді.Ойын жүргізуші көзін қоя бере салып, иығындағы орамалмен «шертпегімді тап» - деп, арқасынан тартып қалады.Таба алмай қалса, көпшіліктің ұйғаруы мен ортаға шығып өнер көрсетеді, ал егер тауып алса, жаңағы шерткен адам айыбын тартады.Осындай тәртіппен ойын жалғаса береді.
Белбеу соқ
Ойыншылар екі-екіден жұптасып, шеңбер жасап тұрады.Бір ойыншы белбеуді алып,екіншісін қууға тиіс.Қашқан шеңбер жасап тұрған бір жұптың алдына келіп тұрған кезде,артық қалған үшінші ойыншы шеңберді айнала қашады.Егенр қуғыншы оны белбеумен соғып үлгеріп, өзі бір жұптың алдына келіп үлгерсе,оның орнын келесі ойыншы басады.

Бөрік жасырмақ
Ойынғақатысушылар араларынан бір ойыншы шығарып, алыстау жерге таман барып, бөркін немесе басқа бір бір белгілі затын жасыруға жібереді және өзі де сол маңайына жасырынуы керек.Қалған ойыншылар тығылған ойыншылардың тыққан затын іздеуге кіріседі.Кімде-кім тығылған бөрікті көріп қойып алуға қам жасаса онда иесі бермеуге тырысады.Бермеудің жаңдайы – екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады.Ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорып,бөрікке жібермеуге тырысады.Бермеудің жағдайы – екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады, ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорқып, бөрікке жібермеуге тырысады.
Ал басқалардың қай-қайсысы болмасын бөріктің иесіне қол тигізіп, күш жұмсауына болмайды.Қайткендеде алдап жүріп алып, оны жүргізушіге ертіп келулері керек.Келесі жолы бөрікті әкелген ойыншы барады да , ойынаушының уақыттары жеткенше ойын жалғаса береді.
Асау көк.
Кешкі астан кейін мейманға ән салғызу, әңгіме-ертегі, жұмбақ, немесе жаңылтпаш айтқызу мақсатында ұйымдастырылады.Әуелі үй иелері «ауылдың алты ауызын» айтады да, онан соң «қонақ кәдесі» деп мейманның өнер көрсетуін сұрайды.Түк білмейтін қонақты айып ретінде мінгізетін керме арқан «Асау көк» деп аталады.Кермеге мінген қонақ әрі-бері сүрінбей жүруі керек.
Орын тап.
Екі жұп арқасын түйістіріп қойған екі орындыққа айналып музыканың сүймелдеуімен билейді.Музыка кілт тоқтағанда, тұрған екі орындыққа отырып үлгеруі керек,орын алмай бос қалған екі адам айып төлейді, ән салу,би билеу, жұмбақ , жаңылтпаштар кайту.Мектепке дейінгі мекемеге балалардың ойын арқылы қимылын дамытуға әдістемелік құралы
Ойын – мектеп жасына дейінгі балалар іс-әрекеттерінің негізгі түрі.
Ойын – баланың, бүкіл балалар коллективінің дамуында басты роль атқарады. Балаларға ұлттық ойындар арқылы халқымыздың тарихын, мәдениетін таныстыру қолға алынған. Жинақтағы ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні зор. Мектепке дейінгі мекемеге әдістемелік құрал болып табылады.
Алғы сөз
Мектеп жасына дейінгі балалардың қоғамдық құбылыстарды, қоғамдағы ересек адамдардың іс-әркетін өз түсінігінше әрекеті арқылы бейнелеуі ойын болып саналады. Ойынның  шығу тарихына шолу жасауда көңіл аударатынымыз ол еңбекпен, өнермен, қоршаған ортамен тығыз байланыста дамыған, яғни ойынды өмірден ажыратып қарай алмаймыз балалар тек ойнап қана қоймайды, сонымен бірге ойлайды аңғарады көп нәрсені білуге, зерттеуге талпынады. Олар бірдеңе жасап қана қоймайды, сондай-ақ заман ағымына да белсене қатысады.
Аса көрнекті үздік педагог Н.К.Крупская қимылды ойын жөнінде былайдеп толғанады: «Ойын – өсіп келе жатқан бала  организмінің қажеті. Ойында баланың дене күші

артады, қолы қатайып, денесі шыңдала түседі, көзі қырағыланады, зеректілігі, тапқырлығы, ынтасы артып жетіле түседі. Ойында балалардың ұйымдастырушылық дағдылары қалыптасып шыңдалады». Ұлттық ойындарымыз балаларға тәрбиелік мәнімен, дене бітімінің әсем де сымбатты болып бітуге пайдасы зор. Бір-ақ мысал келтіріп кетейін: «Қуыр-қуыр, қуырмаш» ойыны балалардың саусақ маторикасын дамытуға, тіл байлығын жетілдіруге, көңілін көтеруге қолдануға болады.
Балаларды қазақ халқының ұлттық ойындарымен, ойната отырып жан-жақты тәрбиелейміз.

Күш сынаспақ
Бұл ойын стол үстінде екі баланың білек сынасуымен орындалады.2 бала шынтақтарын столға тірек қол бастарын айқастырады.Кім білекті столға жықса сол бала жеңіске жетеді. Ағаш аттың үстінде аттың басын ұстап тұрып 2-ші қашан білектен тартысып сынасуға да болады.Бірақ баланың қауіпсіздігі қатаң бақыланады.
Тауық күрес.
Балалар екі топқа бөлінеді.Осы екі топтан екі бала шығып ,кәдімгідей күреседі.Оның ең қызығыда,басқаша күрестен айырмасы да –тек жалғыз аяғымен ақсаңдай жүріп,иықтарын қағып күресуінде.Бұл күрес балалардың нық басып,орнықты жүруін жетілдіреді.Күрестің 1 аяғын тізесін бүгіп,мата белбеуін байлап тастайды.Қайсысы сүрініп жығылса ,сол ұтылады.
Арқан тарту.
Бұл екі топқа бөлінген балалармен немесе екі баламен ойналады.Арқанның екі жағынан екі бала немесе екі топқа бөлінген балалар тартысады
Қай топ арқанды өз жағына тартып,алып, кесе сол топ жеңіске жетеді.
Екі бала тартысқанда қай бала өзіне қарай арқанды тартып екіші баланы құлатса ,құламаған бала жеңіске жетеді.

Хан «алшы»
Бұқіл ойынға 5 немесе 10 бала қатыса алады.Көп асықтың ең ірісін қызыл түске бояп қояды.Бұл асық «хан» асығы.
Асықтар тізіліп қойылады да бастаушы хан асығымен оларды көздеп құлатады.Құлаған асықтарды жинап алады.Егер хан асығы бүк,шік,тайқы-қалыптарымен түссе,бастаушы жақын құлаған асықтарды ата береді.
Егер бастаушы асықтарды қолымен құлатып алса немесе басқа асықтарымен атса,онда ойынды келесі бала жалғастырады.Ең соңында хан асығы кімнің қасында қалса,сол бала жеңіске жетеді.Келесі ойынды жеңіске жеткен бала жалғастырады.
Көтермек
Ортаға екі ойыншы бала шығады.Бір-біріне арқаларын беріп тұрады. Белгі бойынша кім  бірін- бірі арқада көтеріп алса,сол бала жеңіске жетедің.
Жеңіске жеткен бала ойында қала береді де басқа балалармен бірге күш сынасады.
Орамал тастамақ
Балалар шеңбер жасап тұрады.Бастаушы(тәрбиеші) балаларды айнала жүріп бір баланың артына орамал тастап кетеді.Артына орамалды тастағанын сезген бала менің артымда деп жауап береді.Артына орамалдың тасталғанын сезбесе ол өлең,тақпақ айтып немесе билеп беруі керек.
Балалар шеңбер бойында көздерін жұмып тұруы керек.Ойын осылай жалғаса береді.
Ақсерек-көксерек.
Бұл ойынды ойнау үшін балалар екі топқа бөлінеді,қолдарынан ұстап тұрады.Ара қашықтық 20-30 қадам.
1- ші топ. Ойынды бастайды
Ақсерек-ау ақ серек
Бізден сізге кімкерек.
2-ші  топ.
Ақсерек –ау ақ серек
Жаман-жаман бала аты (бала аты) керек
Аты аталған бала келесі топқа дейін жүгіріп барып ортасынан ұстасқан қолдарды ажыратып кету керек.Егер өтіп кетсе сол топтан бір баланы тобына алып қайтады,өте алмаса сол топта қалады.Ойын осылай жалғаса береді.
Қыз –қуу
Балалар арасынан бір ер бала,бір қызды(ағаш атпен)қуады.Бала қызға жетіп қолынан ұстаса ол жеңіске жеткені.Кейде қызды 2 бала да қуады қай бала бұрын жетіп қыз қолын ұстаса сол бала жеңіске жетеді.

Асау мәстек
Ойын бастаушы арқанды жерден 50 см –дей биік етіп керіп байлайды да қасындағы балаларға
Былай дейді.
Ер екеніңді білейін
Ешкі сойып берейін
Тақия алсаң еңкейіп
Құламасаңеңкейіп
Ерлігіңе сенейін
Ойын шартын қабылдап,ортаға шыққан бала:
Асау мәстек бұл болса
Үйретейін көріңіз
Маған таяқ беріңіз!-дейді де таяқпен арқаннан асылып жердегі тақияны іліп алуы керек.Ойынды келесі бала осылай жалғастырады.
Түйілген орамал
Ойын жүргізуші ойынды өзі бастайды.Ең алдымен балаларды айналасына жинап алады да «1,2,3» - деп дауыстайды.Осы кезде балалар жан-жаққа бытырай қашады.Ал ойын жүргізушісі қолында түйілген орамалы бар баланы қуалайды.Ол орамалды басқа біреуге лақтырады қағып алған бала қаша жөнеледі.Осылайша ойын жүргізіледі,түйулі орамалды алғанша қуалай береді.Ұсталған ойыншы көпшілік ұйғарымымен ортада тұрып өнер көрсетеді..Одан кейін ойын жүргізуші ауыстырылады.ойын ойнап болған соң балалар шеңбер жасап тұралы.
Соқыр теке.
Балалар дөңгелене тұрады.Бір баланың көзі байланып қойылады.
Балалар:Бота,
бұзау,қозы,лақ
Қайда кеткен құлыншақ
Соқыртеке бақ-бақ
Мені ізден тап-тап
Деп тақпақтайды.
Содан кейін Соқыртеке (баланың көзі байлаулы(баларды қуалайды немесе балалар оның жанына келіп түртіп қашады.Соқыр теке ұстап алған баланың көзі байланады да ол «соқыр теке» ролін атқарады.Ойын осылайын жалғаса береді.
Әуе таяқ: Балалар екі топқа бөлінеді.Әр топта 5-тен 10 –ға дейін ойыншы  болады.
Екі топқа екі таяқша (жұмсақ)беріледі,жерге түзу сызық сызылады.Ойыншының біреуі ортаға шығады да бір алақанына зат жасырып,екінші қолының жұдырығын бірдей жұмады. Екінші ойыншы зат жасырылған қолды тапса,ойынды бастаушы сол болады.Сөйтіп қолындағы таяғын жоғары лақтырады.Осы кезде қасындағы таяғын лақтырады да,қасындағы баланың таяғын қағып түсіруі шарт.Таяқты қағып түсірген бала өз тобына ұпай әкеледі.

Қара құлақ
Ойынға 5-10 бала қатысады.Олар оңаша жерге топталып өз араларынан бір баланы қазық етіп белгілейді.Қазық тұрған жерінде қозғалмай тұрады.Басқалары әрі кетеді.Содан кейін ойынға қатысушылар қазықты алыстан қоршап бірте-бірте жақындай түседі.
Таяп келіп мынау кім? –деп бір-бірінен сұрасады.Біреуі ойбай бұл қарақұлақ қой!-деп қаша жөнеледі.Қалғандары да –қарақұлақ,қара құлақ!-деп бытырай қашады.Қарақұлақ біреуін ұстау үшін тұра қуады.Ұсталған бала қарақұлақ болып,ойын әрі қарай жалғасады.
Алақан соқпақ
Ойынға қатысушы балалар үйге немесе оңаша жерге жиналады да дөңгелене отырады.Орталарынан бастаушы белгілейді.Оған сүлгі (орамал)беріледі.Бастаушы шеңбер ішін айнала жүріп біреуге –Алақанды тос!-дейді.
Ол тосқан кезде бастаушы оның алақанына сүлгіні тигізіп-Сүлгі қайда?-деп сұрайды.Сонда ойыншы «анада» -деп бір баланың атын атайды.Аты аталған ойыншы орнынан тұрып алақанын тосады.Бастаушы-сүлгі қайда?-деп атын айтады.Ойын осы ретпен жалғаса береді.Жақсы өлең айтып ән салғандар ұпай жинайды.

Атқаума
Ойынды 6 бала 3-3-тен бөлініп ойнайды.Бір бала сол қолымен өзінің оң қолының білезігінен ұстайды.Содан кейінгілері де солай істейді де бір-бірімен қолдарын айқастырады.Үшінші бала көзі таңыулы күйде екінші баланың айқасқан қолына отырады.  Қолдасып тұрған балалар:-Атқаума,атқаума –деп қаумалай көтерген бойы мөлшерлі жерге дейін жетеді.Бірінші бала ақ сандық,көк сандық десе,көзі таңулы бала -көк сандық ,көк сандық деп жауап береді.Қаумалап келе жатақан балалар :
Бақа,бақа балпақ
басың неге жалпақ?
Бұтың неге талтақ
Көзің неге тостақ
Бұған көзі таңулы бала былайдеп жауап береді.:-
Темір терсек көп киіп
Басым содан жалпақ
Теуіп,теуіп қашырды
Бұтым содан тостақ!
Балалар қолдарын жіберген кезде бала құлап түссе,айып тартады.Құламай тік түссе қалған текі бала көтеріп жүре береді.

Сақина жасыру
Ойынды өткізуші және сақина жасырушы бала белгіленеді.Қалған ойыншылар жерге отырып тізілерініғң үстіне алақандарын жаяды.Бастаушы жұлулы қолын әрбір ойыншың алақанына салысымен,ол бала алақанын жаба қояды.Бастаушы бір баланың алақанына сақина салысымен, ойыншылардың біреуінен-
«Сақина кімде»-деп сұрайды.Ол сақинаның кімде екенін білсе сол баламен орнын ауыстырады.Ал білмесе ол өз өнерін көрсетеді.Ойын басқарушы ойынды осылай жалғастыра береді.
Белбеу соқ
Ойыншылар екі-екіден жұптасып шеңбер жасап тұрады.Бір белбеуді алып екіншісін қууға тиіс.
Қашып жүрген бала шеңбердегі жұптасып тұрған екі баланың алдына келіп тұрады.Артық қалған үшінші бала қаша жөнеледі ойыншы оны қуып жетіп белбеумен соғады да,өзі де бір жұптың алдына тұра қалады.Оның орнына келесі ойыншы шығып,ойынды жалғастыра береді.Белбеу ең соңында кімде қалса сол ойыншы жеңіліске ұшырайды да өз өнерін көрсетеді.

Арқан түю.
Балалар шеңбер жасап тұрады. Қолында арқаны бар жүргізуші топ арасынан шығады да:-ойын бастайды –деп дауыстайды.Сонан соң арқанның түйілмеген басын ұстан шеңбер бойымен айналады,арқанды балалардың аяқтарының астынан жібереді.балалар арқан үстімен секіріп тұрады.Кімде-кімнің аяғына арқан ілініп,секіре алмай қалса ол бала ойынды тоқтатып өнер көрсетеді,тақпақ,өлең айтады немесе билеп береді.Ойын осылай жалғаса береді.
Допты қуып жет
Ойын мақсаты: балаларды шыдамды,сабырлы қалыпта берілген белгіні тыңдауаға,тез жүгіругі,түсетеріңн көлемін ажырата білуге баулу.
Ойынның шарты:бұл ойынға 5-6 бала, тәрбиеші басқаруымен қатыса алады.Тәрбиеші доптарды себетке салып алып,балалрдың алдына домалатып жібереді.»Допты қуып жет»деген белгі бойынша ,балалар допты ұстап алып тәрбиеші ұстап тұрған себетке салуы керек.
құралдар: түрлі-түсті ,үлкен-кішілі доптар.

Тышқан мен мысық
Ойын мақсаты:балаларды шапшаң әрі шыдамды,ұйымшылдықққа үйрету.
К\құралдар: мысық,тышқан бетперделері.
Ойын шарты: Бұл ойынға топ балары бәрі тегіс қатыса алады.Балаларды (қақпа қалың) дөңгелене тұрғызып,ортаға тәрбиеші көмегімен тышқанмен мысық сайланады.Мысық тышқанды қуып ұстап алуы керек.Дөңгелене тұрған балалар тышқанды яғни мысықтан құтқару үшін,қақпадан тышқанды шығарып діберіп мысықты шығармауға тырысады.Мысық тышқанды ұстау үшін шапшаңдық керек.Мысық тышқанды ұстап алса,ойынға келесі жаңа балалар қатыса отырып алмаса береді.
Түлкі мен балапандар
Ойын шарты: Бұл ойынға балалар 7-8 ден бөлініп ойнайды.Топ ішінде бір баланы «түлкі» етіп сайлап,қалған балаларды балапандар деп әрқайсысына бетпердке кигізіп ойын ойналады.Ойында балапандар түлкі кейіпкеріне ұсталып қалмауы үшін,тәрбиеші көмегімен белгі бойынша ойынды бастап аяқтауы тиіс.Балалар шапшаң кең бөлмені айнала қашуы тиіс.
 К\құралдар: түлкің мен балапандар беп перделері.

Боран
Бұл үлкен кең залда болады.Бұл ойынға қажетті заттар «боран» киімі (ақ түсті беп перде,гимнастикалық қабырға болуы тиіс)
Ойын шарты:ойынға 8-10 бала қатыса алады.Бір баланы боран киімін кигізіп,қалған балалар боран алып кетпеуі үшін,Боран у-у-у деп келе қалғанда гимнастикалық қабарғаға өрмелеп шығуы керек.Боран соғып балаларды бір айналып өтеді.Ұсталып қалған баланы,боран алып кетеді.Ойын 2-3 рет қайталанып ойналады. К\Құралдар: Боран киімі ақ матадан тігілген жамылғы бептерде.
Ұйқыдағы аю.
Бұл ойынға топ балалары 2-ге бөлініп қатысады.
Ойын шарты: Топ ішіндегі бір баланы аю бетпердесін кигізі\п лорындыққа отырғызып қояды.Балалар орманда серуендеп келе жатып,ұйқыдағы аю көреді.Аю болса балалардың шуылынан (дыбысынан) оянып кетіп,балаларды қуа жөнеледі.Ұстап алған баланы өз мекеніне отырғыузып қояды.ойын қайта жалғаса берекді.
К/құраладар:Аю бетпердесі.

Ат жарыс
Бұл ойын екі командаға бөлініп ойналады.
Ойын шарты: Балалала тәрбиешінің «Алға»-деген белгісі бойынша,ат үстіндегі қимылын салып жарысады.Қай команда мәреге тез жетіп бітіреді.Сол команда жеңімпаз болады.Ат кескін бет пердесін тақымға қысып мәреге шауып жету. К\кұралдар: Екі командаға аттың кескін бетпердесі. Үй артында қол ағаш
Ойынды топ бала болып ойнайды.
Ойын тәртібі: қатысушылар бірінің қолынан бірі ұстап дөңгелене тұрады.ойын бастаушы не белбеу,не орамал алады да ,дөңгеленіп тұрған топтың сыртын айнала жүгіріп былай дейді. Үй артында қол ағаш
Желбау тартам,есік аш,-деп бірнеше қайталанады.Дөңгеле тұрған балалар: Үй артнда қол ағаш
Жел кірмесін,ескі аш-деп бірігіп жауап қайтады.Тұрған балаларға ұстасқан қолдарын ажыраппайды.Ол-есік ашпағанның белгісі. Енді: Үй артында қолағаш
Жел бау тартам есік аш-деп жүгіріп жүрген бала өзі артындағы баланы артына ормалмен бір соғып қалады да ,орамалды сол балаға тастай сала: Үй артындла қол ағаш
Озам десең ала қаш-деп өзі сол бетімен жүгіре береді. Осының боларын біліп,әзір тұрған бала да «Қол ағашты ала сала,әлгі балаға қарма-қарсы жүгіреді.Бұл кезде дөңгелене тұрған балалар. Үй артында қол ағаш,
Қолағаштан ала қаш.Бұрын келген балаға
Тездеп барда есік аш,-деп барлық бала хормен айтады.

Қуыр-қуыр қуырмаш.

Оң қолдың бес саусағын бір жерге түйістіреді де,сол қолымен оны бүрмелеп қапсыра ұстайды.
Содан соң екінші балаға: -ортанғы саусағымды тапшы,-дейді.
Екінші балаға қарап байқап отырады да,міне,-деп бір саусақтың басынан шымшып ұстап тұрады.
Егер екінші бала жасырушының ортанғы саусағын дәл тапса,ұпайды бірінші бала тартады.
Ұтқан бала ұпай алу үшін мына ережелермен сөздерді жақсы білуі керек.
1. Бас бармақтан бастап шынаққа дейін саусақтардың атын бір түгел атап береуібасбармақ,балан үйрек,ортан терек, шылдыр шүмек, кішкентай бөбек.
Бес саусағын түгел жұмады.
Тағы да бас бармағыннан бастап,былай деп
5 с аусақты түгел жазады.
Сен тұр қойыңа бар.
Сен тұр түйеңе бар
Сен тұр жылқыңа бар
Сен тұр сиырыңа бар
Сен кішкентай әлі жас екенсің
Қазанның қаспағын қырып же де,жыламай отыра тұр.
Енді осы шынашақтың өзі алақан шұңқырына бүгіп тұқырта ұстайды да:
Қуыр-қуыр ,қуырмаш
Балапанға бидай шаш
Әжең келсе есік аш
Қасқыр келсе мықтап бас
Шынашақты шыр айналдырып,баланың алақанын қытықтайды.Осыларды істеп бола беріп:
-мына жерде қой бар
Мына жерде жылқы бар
Мына жерде жылқы бар
Мына жерде түлкі бар - деп баланың білегінен қолтығына дейін түртіп ең соңында мына жерде күлкі бар –деп сәл ғана қытық-қытық! Қытықтайды

Үш табан
Бұл ойынды үш-төрт баладан топтап екі-үш жерде ұйымдастыруға болады.
Ойын шарты бойынша әр балаға бір-бірден асық,бір-бір сақа беріледі.(Бұл ойынның жылдам әрі қызықты өтуіне сеп)Көмбеге бір-бірден асық тіккен әр топтың ойыншылары өз алаңдарында жеке-жеке сақаларын үйіріседі.Сақасы алшы түскен бала бірінші болып одан кейінгілері рет-ретімен (тәйке,бүк,ішік) «ұшуға» кіріседі.Ұшу дегеніміз-көмбеден алшақтау жерге барып сақа үйіру.Сақасы алшы түскен ойыншы бірден көмбедегі тігіулі асықты атуға жолдама алады.Осылай болмаған жағдайда асқ ату бәрі ұшып болған соң бастапқы кезек бойынша жалғасады.Алысқа ұшқан мергендер тигізе алмаса,көмбеде қалған ойыншыға кезек тиеді.Көздеген асығына дәл тигізіп және оны көмбеге жиегін алып өлшегенде үш табан артық қашықтыққа ұшырған ойыншыны қашан келесі асыққа тигізе алмай қалғанша атауды жалғастыра береді.Болмаса атқан асығы үш табаннан аспай қалғанда ғана ойынды тоқтатып,өзінен кейінгі бәсекелесіне кезек беруіне мәжбүр болады.
Ережебойынша ұтылған бала ойыннан шығып қалады.Сөйтіп айналасы екі-үш айналымның ішінде әр көмбеден бір-бір жеңімпаз шығып,олар енді орталық көмбеде ақтық (финал) сайысқа түседі.Бұл шешуші жарыса бірінші,және екінші орынға ие болған мергендерге арнаулы арнаулы жүлделер тапсырылса нұр үстіне нұр.

Хан талапай.
Бұл отырып ойналатын,негізінен қыз балаларға арналған ойын.Оған төрт-бес үміткерден қатысады.Ойын үшін он асық таңдап алынады.Он бірінші асықтардан ерекше өзге түске (қызыл,не көк) боялған болуы шарт бір-бірден асық үйірусіудің қорытындысы бойынша ойыншылар кезектерін бөліседі.Бұдан соң алғашқы ойыншы қос уыстай ұстаған бар асықты ортаға үйіруі керек.Қалған ойыншылар аңдысын аңдап өзге асықтардан ерекшеленген «ханға» қадалады.Себебі,хан алшы түссе,барлығы тарпа бас салып, ортадағы асықтарды,хан талапай жасауы тиіс.Хан кімнің қолында кетсе,келесі үйірі кезегі соған беріледі екен,хан мен бірге қолына ілінген асықтардың санына қарай ұпай жазылады.
Хан алшы түспеген жағдайда үйірген ойыншы шашылған асықтардың бүгі мен бүгін, шігі мен шігін ,алшысымен-алшысын тәйкесімен мен тәйкесін бір-біріне соғып,кенейлер бір-біріне тимей қалғанша ұпай жинайды.Көздеген асығы үшінші бір асыққа тиіп кетсе,немесе бөгде асықты қозғап қалса да,ойынның бұзылғаны.Онда кезек келесі ойыншыға беріледі.Осы ретпен әр ойыншы жинаған асығының санына қарай ұпай жинайды. Межелі ұпай санын (100 не 50 немесе 80-40) ойын жүргізуші алдын ала белгілейді.Межеге бұрын жеткен ойыншы жеңімпаз болып саналады.
Ойынның соңына дейін ханға бірде- бір асық тимеуі керек.Себебі ол –хан.

Аударыспақ
Қазақтың кәдімгі ұлттық ойын спорт ойыны.Қарапайым бөренеден «ағаш ат» жасаудың еш қиындығы жоқ.Екі жақ басы берік тұғырға бекітілген биіктігі бір-бір жарым метрдей (балалардың жасына қарай) ұзындығы 70-80 сантимертдей бір –біріне қапталдас орыналасқан «ағаштардың» ара қашықтығы екі жақтан созылған қол ерін жектетіндей болса жеткілікті..Оларға мінген «шабантоз» балалар бір-біріне қарама қарсы отырып қол ұсасады.Төрешінің белгісімен бірі-бірі тартып,не итеріп,әйтеуір қай айласын,не күшін асырғаны қарсыласын»ағаш аттан» аударып түсуі шарт.Аяқты жерге ағаш атқа тіреуге болмайды.ойын шарты бұзылады.Ағашаттын құлағанда айналасына құм немесе ағаш үгінділері төселу керек.
Теңге ілу.
Ойынға қатысушылар тепе-тең екі топқа бөлінелі.Әр қайсысы жеке-жеке шыбықтан ат мінеді.
Ойын кезгі басталатын жерге сызық сызылады.Одан әрі 20-30 метрдей жерден тереңдігі бір қарыстай екі шұңқыр қазылады.Шұңқырға он-оннан тас салынады.Содан екі топтан екі саыскер шығады.сызыққа келіп қатарласып тұрады.Бастаушының белгісі бойынша шыбық аттарын құйыңғытып,шаба жөнееді.Сол беттерімен әлгі шұңқырға тжетіп қол соғып жібереді де, тасты іліп алып,әрі қарай шауып кете барады, шұңқыр тұсында бөгелуге болмайды.
Ұпай әр сайыскердің іліп алған тастарының санына қарай есептеледі.Қай топ көп ұпай жинаса,сол топ жеңеді.
Санамақ
Көпшілік қатысады.Ойынның шарты: ойын бастаушы қатысушы бір адамды ортаға алып шығады.Ол адам бір тектес атау сөзден жаңылмай,кідірмей аттап жүріп айтуы керек.Тоқтамай қателеспей айтып шықса,жүлде алады.Егер қателессе ойыннан шығады.Мысалы: жаңылмай 10 ақынның немесе 10 өзеннің атын атауы керек.
Тасымақ.
Бұл ойында 2 жерге ыдасқа су құйып қояды.сол суды қарсы бетке құйылған бос кесеге қасықтап екі адам тасыиды.Бұнда команда құрып ойынайды,әр командада үш адамнан болады.Ойынның шарты: су таситын адам суды төкпей-шашпай,тез тасуы керек,қай команда жеңіске жетсе,жүлдеге сол ие болады.
Тасымалдау
Екі-екіден қарама-қарсы 3-4 жерге 4 орындық қойылады.Сол орындықтың екеуінің үстіне бес-бестен қасық қойылады.Ойын бастаушы екі адамның ортаға шығарып ойынның шартын түсіндіреді.Шарт : 5 қасықты әр қайсысында тұрған бос орындыққа бір-бірлеп көшірлкі керек.Ол үшін екі ойыншының көзін таңып қояды.Әр ойыншы өз қасығын өзіне тиісті орындыққа көшіру ,егер қарсыласының орындығына қойса, онда шатасқаны.
Қарамырза
Ойын басталмас бұрын ,оның ережесі түсіндіріледі.Біраз уақыттан кейін ойын бастаушы ойынаушыларғы « ойынаймыз» деп белгі берген кезде қатарлас отырған бірі екіншісіне: «Ассалаумағалейкум, Қарамырза !» -дейді.Ойын тәртібі бойынша сәлем салушы : «Уағалейкумассалам,бірінші қарамырза» -деп жуап беруі керек,егер « уағалейкум», -деп жауап берсе онда сәлем алушы ұтылады.
Сөйтіп , аз дан соң ойыншылар «жеңгендер» мен «жеңілгендер» болып екі топқа бөлінеді, «жеңген»жақ «жеңілген» жаққа жаза белгілейді: ән, күй тартып, би билейді.
Айдапсал.
Ойынаушылар екі топқа бөлінеді. Бірінші топ үйдің сыртына шығып , ал екінші топ үйдің ішінде қалады.Ойынды басқарушы сыртта тұрғандардың есімдерін үйде отырғандарға қойып, өзі белгілеп алады.Содан кейін сырттағы ойыншыларды бір-бірлеп шақыра бастайды.
Ойынның шарты бойынша , сырттан кірген ойыншы отырғандардың ішінен иөз есімі есімі берілген ойыншыны табуы керек.Таба алмаған ойыншылар айыптылар қатарына барып отырады.Ал өз есімі берілген ойыншыны тапқандар соның қасына барып отырады, айып тартады.Айыптартушылар көпшіліктің ұйғаруымен өлең айтады,би билейді, ,т.б. өнер көрсетеді.
Шертпек.
Ойнаушыларды орындыққа отырғызып болғаннан кейін, ойын жүргізушісі орамалды иығына салып алып ойнаушылардың артында жүреді де, кез-келген ойыншының екі көзін екі қолмен баса қояды.Сол кезде білдірмей келіп, жолдастарының бірі маңдайынан шертіп кетеді.Ойын жүргізуші көзін қоя бере салып, иығындағы орамалмен «шертпегімді тап» - деп, арқасынан тартып қалады.Таба алмай қалса, көпшіліктің ұйғаруы мен ортаға шығып өнер көрсетеді, ал егер тауып алса, жаңағы шерткен адам айыбын тартады.Осындай тәртіппен ойын жалғаса береді.
Белбеу соқ
Ойыншылар екі-екіден жұптасып, шеңбер жасап тұрады.Бір ойыншы белбеуді алып,екіншісін қууға тиіс.Қашқан шеңбер жасап тұрған бір жұптың алдына келіп тұрған кезде,артық қалған үшінші ойыншы шеңберді айнала қашады.Егенр қуғыншы оны белбеумен соғып үлгеріп, өзі бір жұптың алдына келіп үлгерсе,оның орнын келесі ойыншы басады.

Бөрік жасырмақ
Ойынғақатысушылар араларынан бір ойыншы шығарып, алыстау жерге таман барып, бөркін немесе басқа бір бір белгілі затын жасыруға жібереді және өзі де сол маңайына жасырынуы керек.Қалған ойыншылар тығылған ойыншылардың тыққан затын іздеуге кіріседі.Кімде-кім тығылған бөрікті көріп қойып алуға қам жасаса онда иесі бермеуге тырысады.Бермеудің жаңдайы – екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады.Ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорып,бөрікке жібермеуге тырысады.Бермеудің жағдайы – екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады, ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорқып, бөрікке жібермеуге тырысады.
Ал басқалардың қай-қайсысы болмасын бөріктің иесіне қол тигізіп, күш жұмсауына болмайды.Қайткендеде алдап жүріп алып, оны жүргізушіге ертіп келулері керек.Келесі жолы бөрікті әкелген ойыншы барады да , ойынаушының уақыттары жеткенше ойын жалғаса береді.
Асау көк.
Кешкі астан кейін мейманға ән салғызу, әңгіме-ертегі, жұмбақ, немесе жаңылтпаш айтқызу мақсатында ұйымдастырылады.Әуелі үй иелері «ауылдың алты ауызын» айтады да, онан соң «қонақ кәдесі» деп мейманның өнер көрсетуін сұрайды.Түк білмейтін қонақты айып ретінде мінгізетін керме арқан «Асау көк» деп аталады.Кермеге мінген қонақ әрі-бері сүрінбей жүруі керек.
Орын тап.
Екі жұп арқасын түйістіріп қойған екі орындыққа айналып музыканың сүймелдеуімен билейді.Музыка кілт тоқтағанда, тұрған екі орындыққа отырып үлгеруі керек,орын алмай бос қалған екі адам айып төлейді, ән салу,би билеу, жұмбақ , жаңылтпаштар кайту.

администрации

group: Педагогика

доп. образование взрослых

group: Другое


extracted_text:
Урок английского языка в 5м классе по теме "Holidays in Englishspeaking
Countries"
Цели урока:
1. Практические цели урока:



совершенствование механизмов чтения на английском языке (в частности поисковое и
ознакомительное чтение);
развитие навыков говорения на базе прочитанного текста (= умение адекватно реагировать и
самостоятельно строить предложения разной степени протяженности (краткие и полные
ответы в зависимости от речевой задачи);
расширение потенциального словаря учащихся и их общего кругозора.
2. Воспитательные цели:


воспитание уважительного отношения к народуносителю языка;
воспитание культуры чтения и культуры общения;
3. Образовательные цели: формирование общеучебных умений младших школьников (работа с
учебником и раздаточным материалом, умение работать в разных режимах, умение самостоятельно
преодолевать трудности в изучении иностранного языка)
4. Развивающие цели: развитие логического мышления, воображения, памяти учащихся,
наблюдательности
Development (ход урока)
I. Warmingup activities
a) Greeting
T: Good morning, dear boys and girls. I am glad to see you. (T  Cl)→
Say ‘Hello’ ( Pupils all together: ‘Hallo’) and clap your hands (3 times).
Don’t say ‘No’ and, please, say ‘Yes!’
Are you fine? (all together: ‘Yes’) Are you fine, Masha? ( Yes, I am) How are you, Gleb? ( Fine, thank
you) And you, Kate? (I’m fine, too) (T  P→ 1, P2, P3)
T: Great! Sit down, please. Let’s start our lesson.
b) Doing the puzzle
T: Well, friends, to begin with, have a look at the blackboard, please. Here is a puzzle for you to do.
Name all the words in the pictures, take only the first letter of each word and you will read the topic
of today’s lesson. For example, a hat – letter ‘h’ ….. (вывешивается буква h на скотч или на магнит).
H
O
L
I
D
A
Y
S
colour
P1, P2, P3, …..: orange – ‘o’, lemon – ‘l’, icecream – ‘i’, dress – ‘d’, apple – ‘a’, yellow – ‘y’, sweets ‘s’. T: So, what key word have we got? Right. … (‘Holidays’). I am sure you know much about holidays
because we already read some information about celebrations in different countries of the world. Today we
shall revisesome materialand speak about some other popular holidays. I hope you will learn something
interesting about wellknown holidays in Great Britain and the USA.
c) Answering teacher’s questions
– By the way, do you like holidays? (– Yes, I do)
– What holidays do you know? (either in Russia or in America or England)
Ps: Harvest Day, Christmas, New Year’s day, Victory Day, Mother’s Day, St Valentine’s Day, Birthday… T:
Yes, why not? It’s the day when you were born and your parents were very happy. It’s really a holiday in
every family.
T Ok, thnx, let’s know more about holidays in Br and England.
II. Followup activities
a) Matching
(Учащиеся смотрят на экран и соотносят праздники)
T Now, friends, look at the screen, please. But first of all let’s repeat after me. You must match
the names of the holidays in Russian and English. I give you a minute. ….. Ready? Let’s check. So,
number ‘1’, letter ‘e’, number ‘2’, letter …..? (T →P1, P2, P3 …)
Some wellknown holidays in the world
T Let’s
up.
(провер
good
T It’s
decide a
look at
see the
let’s
it. Here
find Br
holidays
находят
1. Columbus Day
2. Christmas
a. Хэллоуин (ночь всех святых)
b. День Святого Валентина
3. St. Valentine’s Day
c. День Благодарения
4. Halloween
d. День Христофора Колумба
5. Thanksgiving Day
e. Рождество
6. Easter
7. New Year’s Day
8. Independence Day
f. День Независимости в Америке
g. Пасха
h. Новый Год
check
яем)
job.
time to
puzzle,
the b/b u
puzzle,
decide
u should
And Am
(дети
слова
праздники в кроссворде)
T Good 4 ur work u were very active
c) Matching with the pics
T: Now, look at the blackboard. (на доске заранее развешаны карточки с написанными на них названиями всех
этих праздников поанглийски, с несколькими иллюстрациями, связанными с этими датами, например, елка,
индейка, блуждающий фонарь, портрет Колумба и т. д.) T You must find the pictures, dates and symbols for every holiday.
Independence Day 4th July
Картинки, сердца, яйца, салют,
+даты
Columbus Day  12th October 1492
Christmas 25 th December
T Well done, g8 for u.
St. Valentine’s Day 14th February
d) Work with the video and
dialogue
T Let’s know more information ab
holidays, reading the texts, watching
the video and doing the exercisers
Halloween 30st October
Thanksgiving Day 4th Thursday November
Easter the end of March – in April
T Look at the screen and u’ll watch
a video  about Helloween. After that I’ll give you the di.  I give u 1min
New Year’s Day 31st December
(На экране видео о Halloween,далее детям раздаются карточки и они соотносят части диалога, который
воспроизводился на видео) (I give u 3 mins)
T G8 4 u, g8 job.
d) work with texts
Now u shud divide into groups,I’ll give u the texts ab Christmas. You should look it through and complete the sentences.
(На экране текст Рождество и такой же с пропущенными буквами )
Текст Christmas
On the 25th of December there is the greatest holiday of all in England – Christmas. People send Xmas cards to
their friends and relatives. People buy a Christmas tree and decorate it with toys, coloured balls and lights.
Children wake up early to find stockings full of small presents on their bed.
Christmas
On the … th of December there is the greatest holiday of all in England – …. People send Xmas cards to their …
and relatives. People buy a Christmas … and decorate it with toys, coloured balls and lights.
Children wake up early to find …  full of small … on their bed. (Далее переключается текст и дети вставляют
пропущенные буквы)
T G8 4 u, g8 job.
Look at the screen and u see the text ab Thanksgiving Day . After that fill in the web(Заполнить спайдограмму)
Текст
  Thanksgiving Day – an unusual name for the holiday. Look here  thanks = thank you, what does it mean?
(спасибо, благодарить когото), and to give – gave – given = давать, дарить. So, on this day the Americans say ‘thank
you’ to every person around them. Americans celebrate Thanksgiving Day every year, on the 4th Thursday in November.
Today Americans have family festive (праздничный) dinner with a roast turkey and a pumpkin pie. Families get together,
put on fancy dresses and costumes (маскарадные костюмы) and have parades with balloons and jokes. 1. Date_______
2.Symbols____
3. Countries______
4.Colours_________
T And the last task. Look at the symbols of holidays. You should try to prove your suggestions briefly(на экране
показываю символы, дети говорят кратко символ и праздник)
 New Year – because the fur tree is the symbol of the New Year.
   St. Valentine’s Day – because it is the day of love and a heart with an arrow is a symbol of this holiday.
   Halloween – Jackolantern is the symbol of this holiday.
   Christmas – Santa Clause is the symbol of this holiday.
   Easter – People give eggs on Easter.
Reflection
T – And now tell me pls wat holidays do u know.(pls answ ) What is your favourite holiday? (pls answ )
Each of u come to the b/b and take the wich u like, if u take green card u like our lesson, if u take –yellowI r not
really like our lesson, if u take redu don’t like.
– Saying ‘Good bye’
T: Well, thank you for your work, boys and girls. You were so active, clever and friendly today. Stand up, please.
(Учитель произносит стих, показывая движения, дети повторяют их за ним и прощаются):(T  Сl)→
Clap your hands, please, (all together after the teacher)
Your right hand high!
Wave your hand and say ‘Goodbye!’ (in chorus)
Goodbye, dear friends. Thanks a lot once again.

file_name: урок по теме праздники-5й класс.docx

английский язык

group: Дисциплины

title: Урок английского языка в 5-м классе по теме "Holidays in English-speaking Countries"


extracted_text:
Вариант 1.
При выполнении заданий 1 – 20 выберите один правильный
Часть 1
ответ
1. Что подтверждает родство человека и животных?
1)общий план строения        2)прямохождение
3)размножение и кормление молоком   4)сходство эмоций
2. Верны ли следующие суждения о мышечных тканях человека?
А. Волокна сердечной мышцы имеют контактные участки, благодаря
которым сигнал от одной клетки быстро передаётся соседним
клеткам.
Б. Гладкая мышечная ткань обладает способностью к быстрому
сокращению.
1)верно только А                     2)верно только Б
3)верны оба суждения            4)оба суждения неверны
3. Наука, изучающая функции целостного организма, отдельных
клеток, органов и их систем,  это:
1) психология    2) анатомия   3) гигиена   4) физиология
4. Рост костей в толщину осуществляется за счет:
1)хряща      2)надкостницы
3) красного костного мозга  4)желтого костного мозга
5. Какая кость из перечисленных входит в пояс верхних конечностей
человека?
1)копчик    2)грудина    3)ребро    4)лопатка
6. Из чего образуется лимфа?
1) из артериальной крови
2) из тканевой жидкости, всосавшейся в лимфатический капилляр
3) из плазмы крови, вышедшей из кровеносного сосуда
4) из венозной крови
7. Энергию для жизнедеятельности клетка получает:
1)из окружающей среды
2)в результате химического распада сложных органических веществ
клетки
3)в результате синтеза сложных органических веществ
4)при удалении из клетки углекислого газа и воды.
8. Дыхательные пути  это
1)носовая полость, гортань, трахея                  2) только бронхи
3)носовая полость, гортань, трахея, бронхи  4) трахея и бронхи
9. Кровь движется к сердцу по:
1) артериям  2) капиллярам   3) венам   4) лимфатическим сосудам
10. Одним из этапов образования тромба в кровеносном сосуде
является:
1)нагноение раны               2)синтез гемоглобина
3)образование фибрина     4)увеличение числа тромбоцитов
11. Пластический обмен – это:
1) синтез минеральных веществ     2) синтез органических веществ
3)окисление органических веществ  4) окисление минеральных
веществ
12. Невосприимчивость организмов к какойлибо инфекции – это:
1) малокровие  2) гемофилия  3) фагоцитоз 4) иммунитет
13. При расширении сосудов кожи теплоотдача организма:
1)увеличивается           2)уменьшается
3)не изменяется            4)нет верного ответа
14. К какой группе безусловных рефлексов относят чихание и
кашель?
1)защитных    2)пищевых   3)поисковых   4)половых
15. Переваривание хорошо пережеванной пищи улучшается потому,
что:
1)пища во рту принимает температуру тела
2)увеличивается поверхность пищевых частиц
3)происходит химическое расщепление белка в ротовой полости
4)жиры распадаются на мелкие капли
16. При недостатке витамина В1 развивается:
1)цинга 2) рахит 3)расстройство деятельности нервной системы 4) «куриная слепота»
17. Нарушение процесса образования инсулина в поджелудочной
железе вызывает:
1)изменение углеводного обмена   2)аллергическую реакцию
3)увеличение щитовидной железы 4)повышение кровяного давления
18. В приведённой ниже таблице между позициями первого и второго
столбцов имеется взаимосвязь.
Объект
Процесс
Капсула нефрона …
Полулунный клапан  Движение крови в одном направлении
Какое понятие следует вписать на место пропуска в этой таблице?
1)обмен газов 2)клеточный иммунитет 3)фильтрация крови
4)гуморальная регуляция
19. Женские половые гормоны секретируются:
1)поджелудочной железой    2)вилочковой железой
3)яичниками                         4)щитовидной железой
20. Частью какого анализатора являются структуры,
воспринимающие положение тела в пространстве?
1)осязательного 2)двигательного 3)вестибулярного 4)обонятельного
Ответом к заданиям 21–24 является
последовательность цифр.
Запишите эту последовательность цифр.
Выберите три верных ответа из шести и запишите цифры, под
которыми они указаны.
21. По каким признакам человека относят к классу
Млекопитающие?
1)грудобрюшная преграда  диафрагма
2)жаберные щели на глотке зародыша
3)четырёхкамерное сердце
4)ушные раковины
5)скелет верхних и нижних конечностей
6)выкармливание детенышей молоком
22. Частями среднего уха являются:
1) ушная раковина      2) улитка        3) молоточек
4) вестибулярный аппарат 5) наковальня 6) стремечко
23. Укажите последовательность расположения отделов
головного мозга (начиная с со спинного мозга):
А. промежуточный мозг
Б. средний мозг
В. продолговатый мозг
Г. мост
Д. кора больших полушарий
24. Установите соответствие между типами зубов и их функциями и
особенностями строения:
Типы зубов
Резцы
Клыки
Коренные
А
Б
В
Строение и функции
1 Широкая, бугристая поверхность
2
3
4
5
6
Плоская коронка
Коронка конусовидная
Откусывание пищи
Разжевывание и перетирание пищи
Состоит из дентина и эмали
Часть 2
26. В чем значение крови для организма человека?
27.Дайте полный развёрнутый ответ на вопрос:
       В Древней Индии подозреваемому в преступлении предлагали
проглотить   горсть   сухого   риса.   Если   ему   это   не   удавалось,
виновность   считалась   доказанной.
  Дайте   физиологическое
обоснование этого процесса.
28.  14летний   Пётр   в   зимние   каникулы   посетил   Казань.   Перед
экскурсией   в Казанский   Кремль   он   позавтракал   в   местном   кафе
быстрого   питания.   Подросток   заказал   себе   на   завтрак   следующие блюда   и   напитки:   Чикен   Фреш   МакМаффин,   салат   овощной,
маленькую порцию картофеля фри.
         Используя данные таблиц 1, 2 и 3, определите рекомендуемую
калорийность первого завтрака Петра, если он питается четыре раза
в   день;   реальную   энергетическую   ценность   первого   завтрака;
количество   углеводов   в   блюдах   и   напитках   завтрака,   а   также
отношение поступивших с пищей углеводов к их суточной норме.

file_name: диагностическая работа вариант 1.docx

intro:
Диагностическая работа состоит из двух частей, включающих в себя  27 заданий.
 Часть 1 содержит 24 задания с кратким ответом,
 часть 2 содержит 3 задания с развёрнутым ответом.
На выполнение данной работы по биологии отводится 3 часа (180 минут).
Ответы к заданиям 1–20 записываются в виде одной цифры, которая соответствует номеру правильного ответа.
Ответы к заданиям 21–24 записываются в виде последовательности цифр.
К заданиям 25–27 следует дать развёрнутый ответ.

title: Диагностическая работа по биологии за курс 8 класса в форме и по материалам ОГЭ. Вариант 1.


extracted_text:
Вариант 2.
Часть 1
При выполнении заданий 1 – 20 выберите
один правильный ответ
1. У человека в связи с прямохождением в процессе эволюции:
1) сформировался свод стопы
2) срослись фаланги пальцев
3) когти превратились в ногти
4) большой палец противопоставлен всем остальным
2. В отличии от других тканей кровь:
1) не имеет клеточного строения       2) это жидкая ткань
3) является соединительной тканью  4) состоит из округлых клеток.
3. В грудной полости расположены:
1) спинной мозг      2) легкие      3) желудок        4) почки
4. Какие кости скелета соединены подвижно?
1)тазовые кости                 2)ребра грудной клетки
3)кости фаланг пальцев   4)кости мозгового отдела черепа
5. К неорганическим веществам клетки относятся:
1)глюкоза и гликоген    2)жиры и белки
3)аминокислоты            4)вода и минеральные соли
6. Чувствительные нейроны:
1)передают нервные импульсы от рецепторов в центральную
нервную систему
2)формируют ответные нервные импульсы и передают их
мышцам и железам
3)образуют основную массу серого вещества мозга
4)передают нервные импульсы непосредственно исполнитель
ному органу
7. Как называется чрезмерное повышение артериального давления?
1) гипертония  2) гипотония   3) аллергия   4) аритмия
8. Какое вещество, содержащееся в крови, может переносить
кислород?
1) глюкоза   2) адреналин  3) гемоглобин   4) инсулин
9. Людей, не имеющих в своей крови резусфактора, называют
1)резусопределенными         2)резусзначимыми
3)резусотрицательными       4)резусположительными
10. Лимфатическая система служит для:
1)переноса веществ из крови в тканевую жидкость
2)возврата веществ из тканевой жидкости в кровь
3)снабжения органов кислородом
4)обеспечения иммунного ответа на заражение
11. В каких сосудах происходит газообмен?
1) в аорте     2) в артериях   3) в капиллярах    4) в венах
12. При выдохе воздух из гортани попадает в:
1) лёгкие      2) носоглотку  3) бронхи         4) трахею
13. Одной из функций носовой полости является:
1) задержка микроорганизмов  2) обогащение крови кислородом
3) охлаждение воздуха              4) нет верного ответа
14. Первая доврачебная помощь при артериальном кровотечении
состоит в:
1) наложении шины                2) наложении жгута
3) обработке раны йодом       4) воздействии холодом
15. Ферменты слюнных желез расщепляют:
1)белки    2)жиры       3)углеводы       4)нуклеиновые кислоты
16. При активной физической работе в первую очередь расходуются
запасы:
1)мышечных белков           2)минеральных солей
3)подкожного жира           4)гликогена печени
17. Если ребенок отстает в росте, то у него могут быть нарушены
функции:
1)поджелудочной железы  2)щитовидной железы
3)гипофиза                          4)надпочечников.
18. Обонятельные рецепторы в организме человека расположены в:
1)полости рта                          2)области мягкого нёба
3)гайморовых пазухах           4)носовой полости
19. Как называют образование в почке, которое обозначено на рисунке
 буквой А?
1)лоханка
2)нефрон
3)мозговой слой
4)корковый слой
20. Какой из приведённых органов
к половой системе человека?
1)почка   2)мочевой пузырь    3)матка        4)мочеточник
относят
Ответом к заданиям 21–23 является последовательность цифр.
Запишите эту последовательность цифр.
Выберите три верных ответа из шести и запишите цифры, под
которыми они указаны.
21. Какие признаки могут служить подтверждением
воспалительного процесса в  организме человека?
1)покраснение кожных покровов
2)колебания температуры тела в течении дня в интервале 36,2 °С—
36,9 °С
3)увеличение количества лейкоцитов до 12—14 тыс. в 1 мм3 крови
4)увеличение количества эритроцитов с 4—5 млн до 5—6 млн в
1 мм3 крови
5)появление пота, не вызванное физической нагрузкой
6)нарушение концентрации солей в плазме крови
22. К  признакам нервной ткани относят:
1)ткань образована  клетками имеющими тело и отростки
2)клетки способны сокращаться
3)между клетками имеются контакты, называемые синапсами
4)клеткам свойственна возбудимость
5)между клетками много межклеточного вещества
6)клеткам не свойственна возбудимость
23. Витамины – это органические вещества, которые:
1) в ничтожно малых количествах оказывают сильное влияние на
обмен веществ
2) участвуют, например, в процессах кроветворения и свёртывания
крови
3) содержатся только в овощах и фруктах
4) уравновешивают процессы образования и отдачи тепла
5) являются в организме источником энергии
6) поступают в организм, как правило, в месте с пищей
24. Соотнесите название структур глаза и окружающих его органов с
их функциями или расположением в органе .
Название структур
глаза
1.Глазница
2.Слёзные железы
3.Роговица
4.Радужная оболочка Г. Прозрачная оболочка
5.Хрусталик
6.Сетчатка
7.Зрительный нерв
Функция структуры или его расположение
в органе
А.Увлажнение и защита глаза от бактерий
Б. Место расположения глаза
В. Проведение нервного импульса
Д. Светочувствительная оболочка
Е.Оболочка, придающая глазам цвет
Ж.Орган, выполняющий функцию линзы
Часть 2
26. Дайте полный развёрнутый ответ на вопрос:
С чем связана необходимость поступления в кровь человека ионов
железа? Ответ поясните
27. В чем проявляется биологическая природа людей и в чем –
социальная?
28.10летний   Александр   вместе   с   родителями   посетил   Великий
Новгород.  Перед пешеходной экскурсией по древнему городу семья
решила перекусить в местном кафе  быстрого питания.
          Используя данные таблиц 1, 2 и 3, рассчитайте рекомендуемую
калорийность   первого   завтрака   Александра,   если   он   питается
четыре   раза   в   день.   Предложите   школьнику   оптимальное   по
калорийности,   с   максимальным   содержанием   углеводов   меню   из перечня предложенных блюд и напитков. При выборе учтите, что
Александр обязательно закажет чай без сахара.
                 В   ответе   укажите:   калорийность   первого   завтрака;   при
четырехразовом   питании  заказанные  блюда,   которые   не должны
повторяться;   их   энергетическую   ценность,   которая   не   должна
превышать   рекомендованную   калорийность   первого   завтрака,   и
количество углеводов в нём.

file_name: диагностическая работа вариант 2.docx

title: Диагностическая работа по биологии за курс 8 класса в форме и по материалам ОГЭ. Вариант 2.


extracted_text:
Вариант 3.
Часть 1
При выполнении заданий 1 – 20 выберите
 один правильный ответ
1. У человека в связи с трудовой деятельностью в процессе
эволюции:
1) сформировался свод стопы      2) срослись фаланги пальцев
3) когти превратились в ногти     4) большой палец противопоставлен
всем остальным
2. Какими свойствами обладает мышечная ткань?
1) только возбудимостью    2) проводимостью
3) только сократимостью    4) сократимостью и возбудимостью
3.  Как называется ответ организма на раздражение, который
осуществляет и контролирует центральная нервная система?
1) гормон      2) нейрон   3) рефлекс   4) синапс
4. Биосинтез  это:
1)образование сложных органических веществ из более простых
2)передвижение органических веществ
3)химический распад сложных органических веществ
4)процесс растворения веществ в жидкостях
5. Какие кости в скелете человека соединены между собой
неподвижно?
1)плечевая и локтевая             2)позвонки позвоночника
3)мозгового отдела черепа
6. Какой буквой на рисунке
обозначена бедренная кость?
1)А
2)Б
3)В
4)Г
4)бедра и голени
7. Сколько камер имеет человеческое сердце:
    1) две     2) три    3) четыре 4) одну
8. Одной из функций носовой полости является:
1) задержка микроорганизмов   2) обогащение крови кислородом
3) охлаждение воздуха               4) всё вышеперечисленное
9. В какой камере сердца условно начинается малый круг
кровообращения?
1) в правом желудочке        2)в левом предсердии
3)в левом желудочке           4)в правом предсердии
10. При свёртывании крови:
1) гемоглобин превращается оксигемоглобин
3) уменьшается содержание гемоглобина в крови
2) растворимый белок фибриноген превращается в нерастворимый
фибрин
4) образуются гормоны
11. Сосуды, несущие кровь к сердцу, называются:
   1) артерии   2) вены  3) капилляры  4) лимфатические
12. К возникновению близорукости может привести:
1) повышение уровня обмена веществ
2) повышенная возбудимость нервной системы
3) чтение текста лёжа
4) чтение текста на расстоянии 3035 см от глаз
13. Кора больших полушарий образована:
1) серым веществом      2) белым веществом
3) покрывает все отделы головного мозга
4) длинными отростками нейронов
14. Оказание первой помощи при отравлении грибами не включает:
1)промывание желудка       2)вызывание рвоты
3)употребление слабого раствора марганцовки
4)принятие горячей ванны
15. Слюна человека содержит фермент, который расщепляет
1) крахмал   2) жиры  3) белки    4) белки, жиры, углеводы
16. Рахит развивается при недостатке витамина:
1) D       2) B12     3) С    4) А
17. Выделительную функцию выполняют: 1) сердце, кожа, почки,         2) кожа, почки, легкие
3) почки, легкие, мышцы      4) только почки
18. Превращение световой энергии в нервные импульсы происходит
в:
1)сетчатке   2)роговице  3)стекловидном теле  4)хрусталике
19. Поджелудочная железа,  как и щитовидная, выделяет гормоны в:
1)пищеварительный канал    2)тканевую жидкость
3)кровь                                    4)лимфу
20.  Женские гаметы называются:
1)фолликулы    2)яйцеклетки  3)сперматозоиды  4)зиготы
Ответом к заданиям 21–23 является последовательность цифр.
Запишите эту последовательность цифр.
Выберите три верных ответа из шести.
21. Какие особенности имеют лейкоциты и какие функции они
выполняют:
    1) ядра нет     2) меняют форму   3) содержат гемоглобин
    4) есть ядро   5) плоская форма   6) уничтожают бактерии
22. Какие функции в организме человека выполняют белки?
1) служат источником энергии
2) являются компонентами клеточных мембран
3) изменяют скорость химических реакций
4) запасаются в подкожной клетчатке
5)  состоят из аминокислот
6) участвуют в передаче наследственной информации
23. Серое вещество переднего отдела головного мозга:
1)образует его кору                  2) расположено на его поверхности
3) состоит из нервных волокон      4) формирует подкорковые ядра
5) соединяет головной мозг со спинным
6) передает возбуждение из одного отдела головного мозга в другой
24. Установите соответствие между названиями костей и типом их
соединений.
Названия костей                                              Тип соединения
A) плечевая кость и кости предплечья           1) неподвижное
Б) теменная и лобная                                        2) полуподвижное
B) нижнечелюстная кость и кости                  3) подвижное
мозгового отдела черепа
Г) затылочная и височная
Д) позвонки шейного отдела
Е) тазовые кости
Часть 2
26. Каково систематическое положение человека?

27. Опишите правила оказания первой помощи при открытом
переломе бедра.
28.Фёдор, нападающий в футбольном клубе, после вечерней игры
решил поужинать в ресторане быстрого питания.
                    Используя   данные   таблиц   1   и   2,   предложите   Фёдору
оптимальное   по   калорийности,   с   максимальным   содержанием
углеводов   меню   из   перечня   блюд   и   напитков   для   того,   чтобы
компенсировать   энергозатраты   во   время   футбольного   матча,
продолжавшегося для спортсмена 89  минут. При выборе учтите, что
Фёдор обязательно закажет «КокаКолу».
                   В ответе укажите: энергозатраты спортсмена;  заказанные
блюда,   которые   не   должны   повторяться;   количество   углеводов;
калорийность ужина, которая не должна превышать энергозатраты
во время матча.

file_name: диагностическая работа вариант 3.docx

title: Диагностическая работа по биологии за курс 8 класса в форме и по материалам ОГЭ. Вариант 3.


extracted_text:
Вариант 4.
Часть 1
При выполнении заданий 1 – 20 выберите
один правильный ответ
1. Процессы жизнедеятельности, происходящие в организме
человека, изучает:
1) анатомия      2) физиология          3) экология         4) гигиена
2. Клетки близко прилегают друг к другу в ткани:
1) мышечной        2)соединительной
3) нервной            4)эпителиальной.
3. Нервная регуляция осуществляется с помощью:
1) нервных импульсов           2)лимфы и крови
3) межклеточного вещества  4)плазмы крови
4. Как можно доказать, что эластичность кости придают
органические вещества?
1)прокалить кость в пламени
2)попробовать согнуть кость
3)опустить кость в раствор поваренной соли
4)опустить кость в раствор соляной кислоты
5.  Мышцы крепятся к костям при помощи:
1) надкостницы           2)сухожилий
3) хрящей                     4) мышечных волокон
6. Дышать следует через нос, так как в носовой полости:
1) происходит газообмен    2) имеются хрящевые полукольца
3) образуется много слизи  4) воздух согревается и очищается
7.  К инфекционным болезням, передающимся через воздух,
относится:
1)инфаркт миокарда   2) СПИД    3) малокровие    4) туберкулез
8. Артериальная кровь в отличие от венозной:
1) яркокрасная, бедная кислородом    2) темная, бедная кислородом
3) яркокрасная, богатая кислородом   4) темная, богатая
кислородом
9. Что может стать причиной гипертонической болезни человека?
1)употребление в пищу клетчатки и животных белков
2)ограничение в питании животных жиров
3)регулярное сужение просвета артерий
4)недостаток в пище поваренной соли
10. Кровь выполняет все перечисленные функции, кроме:
1)транспортной                2)защитной
3)терморегуляторной      4)рефлекторной
11. В желудке человека повышается активность ферментов и
уничтожает бактерии:
1) слизь        2) инсулин              3) желчь        4) соляная кислота
12. В процессе пищеварения  жиры расщепляются до:
1) глюкозы                                     2) аминокислот
3) глицерина и жирных кислот   4) углекислого газа и воды
13. В результате пластического обмена в организме человека
образуются?
1) белки        2) витамины       3) АТФ            4) вода
14. После болезни ветряной оспой у человека формируется
иммунитет:
1) естественный пассивный             2) искусственный активный
3) естественный активный               4) искусственный пассивный
15. Наложение шины на сломанную конечность:
1) уменьшает её отёк
2) предупреждает смещение сломанных костей
3) замедляет кровотечение
4) препятствует проникновению микроорганизмов в место перелома
16. Какой цифрой на рисунке обозначен аксон?
1)1
2)2
3)3
4)4 17. Где в коже содержится пигмент?
1) в дерме                                  2) в гиподерме
3) в соединительной ткани     4) в клетках ростового слоя
эпидермиса
18. Какая из желез внутренней секреции вырабатывает гормон роста:
1) эпифиз  2) гипофиз  3) надпочечники  4)щитовидная
19. В какой из долей коры больших полушарий головного мозга
расположена зрительная зона:
1) лобная    2) теменная  3) затылочная 4) височная
20. Рост и развитие организма завершается:
1) в 10–15 лет   2) в 30–40 лет   3)в 16–21 год  4) в 2530 лет
Ответом к заданиям 21–23 является
последовательность цифр.
Запишите эту последовательность цифр.
Выберите три верных ответа из шести.
21.  Гладкая мышечная ткань, в отличие от поперечнополосатой:
1)состоит из многоядерных волокон
2) состоит из вытянутых клеток с овальным ядром
3) обладает большой скоростью и энергией сокращения
4) составляет основу скелетной мускулатуры
5) располагается в стенках внутренних органов
6) сокращается и расслабляется медленно, ритмично, непроизвольно
22. По артериям большого круга кровообращения у человека кровь
течёт:
1) от сердца       2) к сердцу       3) насыщенная углекислым газом
4) насыщенная кислородом
5) быстрее, чем в других кровеносных сосудах
6) медленнее, чем в других кровеносных сосудах
23. Какие функции выполняют рецепторы?
1) воспринимают информацию из окружающей среды
2) воспринимают раздражения от внутренних органов
3) анализируют нервные импульсы, передающиеся к ним по
двигательным нейронам
4) располагаются в исполнительных нейронах
5) преобразуют раздражения в нервные импульсы
6) реализуют ответную реакцию организма на раздражение
24. Установите соответствие между названиями костей и типом их
соединений.
Названия костей                                                     Тип соединения
A) плечевая кость и кости предплечья                   1) неподвижное
Б) теменная и лобная                                                2) полуподвижное
B) нижнечелюстная кость и кости мозгового        3) подвижное
 отдела черепа
Г) затылочная и височная
Д) позвонки шейного отдела
Е) тазовые кости
Часть 2
26. Какие особенности сформировались у человека в связи с
прямохождением?
27.Какое влияние оказывает алкоголь на
кровеносную систему?
28.Студенка института  физкультуры Марина занимается  конным
спортом.   Каждый   день   после   института   она   занимается   верховой
ездой  по 95 минут. После тренировки девушка заходит перекусить в
ресторан быстрого питания.
              Используя данные таблицы 1 и 2, предложите студентке
оптимальное по калорийности, с максимальным содержанием белков
меню из перечня предложенных блюд и напитков для того, чтобы
компенсировать энергозатраты тренировки. При выборе учтите, что
Марина всегда заказывает омлет с ветчиной.

 В   ответе   укажите:   энергозатраты   спортсменки,
рекомендуемые блюда, которые не должны повторяться; количество белков;   калорийность   обеда,   которая   не   должна   превышать
энергозатраты во время тренировки.

file_name: диагностическая работа вариант 4.docx

title: Диагностическая работа по биологии за курс 8 класса в форме и по материалам ОГЭ. Вариант 4.