extracted_text:
Жоба: "Ақпаратты вирустан қорғау
Кіріспе

Ғылыми жобаның тақырыбы: Ақпаратты вирустан қорғау
Мені толғандырған сұрақ бойынша қазіргі замандағы ақпаратты қорғау
жайлы жанжақты білуге мақсат қойдым.
Ғылыми жобаның негізгі мақсаты: Қазіргі замандағы желінің дамуына
байланысты ақпаратты қорғау жайында мағұлматтарды көпшілікке жеткізіп,
қажеттілігіне жарату.
Мақсатқа жету жолында алға қойылған міндеттер:
 ақпараттарды қорғау жайлы еңбектерді оқып, талдау;
 көпшілікке қолайлы ақпаратты қорғау тәсілдері;
 жиналған материалдарды бір жүйеге келтіру;
 маңыздылығын анықтау;
 электронды нұсқасын әзірлеу.
Компьютер процессорын адам миына ұқсатуға болады. Ми сияқты ол
компьютер құрылымының барлық құрылысының орталығы болып табылады
және басқа құрылғыларды басқарып отырады. Онсыз бірдебір операцияны
компьютерде орындай алмайсың. Компьютер жады адам жадысы сияқты.
Тасымалдаушыға болашақта қолданылуы мүмкін ақпарат жазылады.
Компьютер адам ағзасы сияқты түрлі вирусқа (компьютерлік) ұшырауы
мүмкін және оны да вирусқа қарсы бағдарламамен қорғау керек.
Өзектілігі: Қазіргі заманда желі дамыған сайын вирус түрлеріде даму үстінде.
Осыған орай заманға сай ақпаратты қорғауда өзекті мәселенің бірі болып
қалмақ.
Болжамы: Егер әр қолданушы ақпаратты қорғау жолдарын толық білсе, онда
вирустан қорғану бағдарламаларыда сұранысқа ие болар еді.
Зерттеу жұмысының кезеңдері:
І – теориялық. Көтерілген мәселе төңірегіндегі әдебиеттермен танысу. Сайт,
интернеттен қарау.
 ІІ – практикалық. Компьютерге ақпаратты вирустардан қорғайтын
бағдарламаны орнату.
ІІІ – бекіту. Зақымданған файлды көшіріп, оны бағдарламамен тексеріске
салу. Зерттеу жұмысының тәжірибелік құндылығы:      Бұл жобадағы
бағдарламаны мектептерде, жоғарғы оқу орындарында тәжірибе жүзінде
қолдануға болады.

Негізгі бөлім.
 Ақпарат және вирус

«Ақпарат» сөзі латынның түсіндіру, баяндау, мәлімет деген ұғымдарды
білдіретін informatio сөзінен шыққан.
Бізді дүние жүзіндегі күнделікті жаңалықтармен таныстыратын газеттерді,
радио мен теледидарды «бұқаралық ақпарат құралдары» деп атайды. Біз
теледидардан жаңалықтарды көреміз, радиодан естиміз, бір  бірімізден
қызықтырған нәрселерді сұраймыз, яғни ақпарат аламыз. Бұл мысалдардан біз
«ақпарат» деген сөз белгілі бір хабардың, жаңалықтың, өткен оқиғаның
мазмұнын білдіретінін көреміз.
Ал археологиялық қазба жұмыстары арқылы табылған бұйымдар бізге сол
кездегі тұрмыс  тіршілік туралы, адамдар жөнінде, қандай жағдайда өмір
сүргендері туралы аса бағалы ақпарат береді.
Тас бөктерлерінде, жер қатпарларында ертеден сақталып қалған хайуанаттар
сүйектерін, өсімдіктер жапырақтарын зерттеу нәтижесінде де біз жер бетінде
көне заманда өмір сүрген жануарлар, өсімдіктер туралы көп мәлімет аламыз.
Шексіз алыс әлемді, физиканың жұлдыздар жүйесін зерттеу барысында
физиктер, астрономдар олардан жерге жетіп жатқан электромагниттік
сигналдар арқылы олардың құрылыс, шығу тегі жөнінде көп мағлұматтар
алады.
ХІХ  ХХ ғасырларда телеграфтың, радионың пайда болуы ақпаратты кез
келген қашықтыққа жарық сәулесінің тарау жылдамдығымен жеткізуге, ал
теледидардың шығуы үйде отырып  ақ, дүние жүзінде не болып жатқанын
көріп  білуге мүмкіндік тудырды.
Сонымен ақпарат — бұл ақпараттық процесс барысында түзілетін
қозғалыстағы объект. Ақпараттың қасиеттері мәліметтердің қасиеттеріне де,
әдістердің қасиеттеріне де тікелей тәуелді. Ақпаратты қорғау —
ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған шаралар
кешені. Тәжірибе жүзінде ақпаратты қорғау деп деректерді енгізу, сақтау,
өңдеу және тасымалдау үшін қолданылатын ақпарат пен қорлардың
тұтастығын, қол жеткізулік оңтайлығын және керек болса, жасырындылығын
қолдауды түсінеді. Сонымен, ақпаратты қорғау  ақпараттың сыртқа кетуінің, оны ұрлаудың,
жоғалтудың, рұқсатсыз жоюдың, өзгертудің, маңызына тимей түрлендірудің,
рұқсатсыз көшірмесін жасаудың, бұғаттаудың алдын алу үшін жүргізілетін
шаралар кешені. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезін қойылатын шектеулерді
қанағаттандыруға бағытталған ұйымдастырушылық, программалық және
техникалық әдістер мен құралдардан тұрады.
Компьютерлік вирустардың тарихы Вирустың ең бірінші прототипі 1971 жылы
пайда болды. Боб Томас деген программист бір компьютерден екінші
компьютерге ақпаратты жіберуді шешу үшін, өз бетімен бір компьютерден
басқа компьютерге «секіретін» Creeper программасын құрды. Бірақ бұл
программа өзөзінен көбеймеді, зияны болмады. Фон Нейман және Винер
программистері бірінші рет өзөзінен көбейетін табиғи құрылымдарды
зерттеді.
Компьютерлік вирустардың тарихы Компьютерлік вирустың «бірінші
эпидемиясы» 1986 жылы пайда болды, Brain атты вирус (ағылшынша –«мозг»)
компьютердің дискеттерін «зақымдады».
Компьютерлік вирус — арнайы жазылған шағын көлемді (кішігірім)
программа. Ол өздігінен басқа программалар соңына немесе алдына қосымша
жазылады да, оларды "бүлдіруге" кіріседі, сондайақ компьютерде тағы басқа
келеңсіз әрекеттерді істеуі мүмкін. Ішінен осындай вирус табылған программа
"ауру жұққан" немесе "бүлінген" деп аталады. Мұндай программаны іске
қосқанда алдымен вирус жұмысқа кірісіп, оның негізгі функциясы
орындалмайды немесе қате орындалады. Вирус іске қосылған программаларға
да кері әсер етіп, оларға да "жұғады" және басқа да зиянды ісәрекеттер жасай
бастайды (мысалы, файлдарды немесе дискідегі файлдардың орналасу
кестесін бүлдіреді, жедел жадтағы бос орынды жайлап алады және т. с. с.).
Өзінің жабысқанын жасыру мақсатында вирустың басқа программаларды
бүлдіруі және оларға зиян ету әрекеттері көбінесе сырт көзге біліне бермейді.
Оның кері әсері белгілі бір шарттарды орындағанда ғана іске асады. Вирус
өзіне қажетті бүлдіру әрекеттерін орындаған соң, жұмысты басқаруды негізгі
программаға береді, ал ол программа алғашында әдеттегідей жұмыс істей
береді. Сөйтіп ол программа бұрынғы қалпынша жұмысын жалғастырып, сырт
көзге "вирус жұққандығы" бастапқы кезде байқалмай қалады.
Вирустың көптеген түрлері ЭЕМ жадыда қайта жүктегенше тұрақты
сақталып, оқтыноқтын өзінің зиянды әсерін тигізіп отырады.
Вирустың зиянды ісәрекеттері алғашқы кезде жұмыс істеп отырған адамға
байқалмайды, өйткені ол өте тез орындалып әсері онша білінбеуі мүмкін,
сондықтан көбінесе адамдардың компъютерде әдеттегіден өзгеше
жағдайлардың болып жатқанын сезуі өте қиынға соғады. Компьютерде "вирус жұққан" программалар саны көбеймей тұрғанда, онда
вирустың бар екені сырт көзге ешбір байқалмайды. Бірақ біраз уақыт өткен
соң, компьютерде әдеттегіден тыс, келеңсіз құбылыстар басталғаны білінеді,
олар, мысалы, мынадай ісәрекеттер істеуі мүмкін:
—  кейбір программалар жұмыс істемей қалады немесе дұрыс жұмыс
істемейді;
  экранға әдеттегіден тыс бөтен мәліметтер, символдар, т. б. шығады;
  компьютердің жұмыс істеу жылдамдығы баяулайды;
—  көптеген файлдардың бүлінгені байқалады және т. с. с.
Жұмыс логикасына және мақсатына қарай
1. "Ұстауышвирустар" – программалық жабдықтар. Әртүрлі зияндық
әрекеттері бар вирус.
2. "Логикалық бомбалар" (баяу әсер)
3. "Құрттар" – жүйелік программалаушылардың енгізіп, құрдан құр жүргізіп
қояды;
4. "Троян аттары" – қарапайым
Мақсаттарына қарай вирустар мынадай 4 топқа бөлінеді:
1. "Бейсауат" (гуманды) – онша
2. "Шантаж жасаушы"
3. "Насихатшы" – "өзін көрсету"
4. "Мағынасыз" – атынанақ әсері
Барлық алуан түрлі вирустар арасынан бастыбасты топтарын бөліп
қарастырайық.
       1. Жүктеулік вирустар – дискеттің немесе винчестердің жүктелу
секторында сақталатын компьютерді алғашқы іске қосу программасын
закымдайды.
        2. Файлдық вирустар ең алдымен кеңейтілулері ехе және соm болатын
файлдарға енеді, бірақ бұл кезде олар ешқандай да басқаруды қолына
алмайды, демек, көбею қабілетін жоғалтады.
        3.Жүктеулікфайлдық вирустар файлдарды, сол сияқты дискеттердің
жүктелетін секторларын зақымдайды.
        4. Драйверлік вирустар компьютер құрылғыларының драйверлерін
зақымдайды немесе файлға қосымша қатар конфигурациясын қосу жолымен
енеді.
        5. Желілік вирустар ондаған немесе жүздеген мың көп компьютерлерді
біріктіретін желіде тарайды.
Жалпы информация  қорғау  тәсілдері  тек вирустан сақтануға  ғана емес
басқа   жағдайда  да пайдалы болатынын есте  сақтаған  жөн. Ондай тәсілдің
негізі екі түрі  белгілі. 1.
2.
Информацияның көшірмесін алып тастау – файлдары және дискінің
жүйелік мәліметтерін көшіріп сақтау.
Керекті информацияңызды  басқалардың жиі  пайдалануына  тосқауыл
қою. Вирустар әсерін жоятын антивирустық программаларды үш
негізі топқа бөлуге болады
 Файл мәліметтерінің бақылауға арналған олардың қосындыларын есте
сақтауға негізделген программалар;
 Программаға немесе операциялық жүйеге вирус жұққан сәтте оларды

анықтайтын резиденттік программалар.
Вирустар жұқтырылғаннан кейін олардың бар екенін анықтайтын
программалар.
Файлдардағы мәліметтердің белгілі бір сиппаттамаларын есте
сақтайтын антивирустық программалардың негізі жұмысы – сол
файлдардың жана сипаттамаларын бұрын белгіленіп жазылып қойылған
мәндерден салыстырады.
 Детектор – программалар тек бұрыннан белгілі  вирус  түрлерін  ғана
қорғай алады,  жаңа  вирусқа  олар  дәрменсіз болып келеді.
 Доктор — програмалар  немесе  «фагтар»  вирус  жұққан

программалар мен дискілерді  «вирус»  әсерін  алып  тастау,   яғни
«жұлып алу»  арқылы  емдеп  оларды  бастапқы  қалпына  келтіреді.
Ревизор – программалар да  алдымен  программалар мен дискіні
жүйелік аймағы туралы мәліметтерді есіне сақтап, содан соң оны
кейінгісіне салыстыра отырып сәйкесіздікті анықтаса,  оны дереу
прграмма иесіне хабарлайды.
 Доктор – ревизорлар – доктор – программа мен ревизорлар арасынан
шыққан гибрид. Бұлар тек файлдағы өзгерістерді анықтап қана қоймай,
оларды автоматты түрде «емдеп» бастапқы қалыпты жағдайды түзейді.
 Филътр программалар – компъютердің оперативтік жадында
тұрақты орналасады да, вирустардың зиянды әрекетінде әкелетін
операцияны ұстап алып, бұл туралы жұмыс істеп отырған адамға дер
кезінде хабарлап отырады. Одан әрі шешім қабылдау әркімнің өзіне
байланысты болады.
 Вакцина – программалар компъютердегі программалар жұмысына әсер
етпей, оларды вирус «жұққан» сияқты етіп модификациялайды да, вирус
әсерінен сақтайды, бірақ бұл программаларды пайдалану онша тиімді
емес.
Компьютерге вирус жұққанын байқаған кезде кейбір файлдар мен каталогтар,
дискідегі мәліметтер бұзылып үлгереді, оның үстіне пайдаланылған дискеттер
арқылы немесе жергілікті байланыс желілері бойымен компьютердегі вирус
басқа компьютерлерге таралып кеткені  байқалмай да қалады. Вирустардың кейбір түрлерінің кері әсері тіпті одан да терең болады. Олар
бастапқы кезде өзінің жұққанын ешбір әсерімен білдіртпей, көптеген
программалар мен дискілерге үндемей таралып кетеді де, сонан соң бірден
бел шешіп зиянкестік жасауға кіріседі, мысалға, компьютердегі қатгы дискіні
өздігінен қайта форматтап шығады. Ал зиянкестік әсерін программаларға аз
тигізіп, бірақ қатты дискідегі мәліметтердің ішіен "мүжіп", құртып жататын
вирустарға не істеуге болады?!
Осының бәрі вирустан дер кезінде қорғанбасақ, оның келешекгегі әсері
керекті мәліметтерді жоғалтуға душар ететіні талас тудырмаса керек.
 Бүлінген және вирус жұққан файлдар Вирус дискіндегі кез келген файлды
бүлдіре алады, бірақ кейбір файлдарға ол бірден жабысады, яғни ол файлдың
ішкі көлемінен орын алып, оның қызметін түрлендіріп, қолайлы жағдай
туғанда, зиянды әрекетін бастап кетеді. Дегенмен, көптеген програмалар
мәтіні мен құжаттарға, мәліметтер базасының информациялық файлдарына,
электрондық кестелердегі мәліметтерге вирустар онша әсерін тигізе алмайды,
тек оларды аздап қана зақымдауы мүмкін.

 Ақпаратты вирустан қорғау

ДКді вирустан қалай қорғауға болады? Антивирустық бағдарлама орнату.
Антивирустық бағдарлама – бұл файлдар мен бағдарламалардағы вирустарды
тауып, оларды жоюға мүмкіндік беретін компьютерлік бағдарлама.
Вирустардан қорғау және зақымдалған компьютерлерді емдеу үшін
антивирустық программалар қолданылады, оларды әрекеттеріне қарай
детекторлар, ревизорлар және полифагтар деп бөлуге болады.
       Ревизорлардың жұмыс істеу принципі дискіде сақталған файлдардың
бақылау қосындыларын есептеуге негізделген. Бұл қосынды, сонымен бірге
бұдан да басқа ақпараттар (файл ұзындығы, олардың соңғы өзгертілген
уақыты және т.б.) вирусқа қарсы құралдың мәліметтер қорында сақталады.
        Детекторлар вирустарды тауып қана қояды.
Полифагтардың жұмыс істеу принципі файлдарды, секторларды және жүйелік
жадыны және олардағы белгісіз және жаңа (полифагқа белгісіз) вирустарды
тексеруге және емдеуге негізделген. Қазіргі кездегі антивирустық
программалар полифагтарға жатады.
       Бүгінгі таңда ең танымал (әйгілі) антивирустық құралдарға Norton
AntiVirus, AVR, Aidstest, Adinf, DoctorWeb және DSAV. DoctorWeb
дестелерін жатқызуға болады. DoctorWeb антивирустық программа құралы
компьютердің жадында сақтау программадағы белгілі вирустарды іздестіріп,
табылған вирустарды дискіден алып тастауды орындайды. Сондайақ компьютер дискілеріндегі жүйелі аймақтың және файлдардың эвристикалық
талдауын жүзеге асырады. Эвристикалық талдауыш дестенің маңызы айрықша
элементі болып табылады. Ол программадан белгісіз болып келген бұрынғы
және жаңадан пайда болған компьютерлік вирустарды табуға (оның таба
алатын мүмкіндігі зор) мүмкіндік береді. DoctorWeb антивирустық
программасы 1994 жылы шығарылған. Дәл қазіргі уақытта бұл программаның
нұсқалары көптеп шығарылған.
Компьютерлік вирустарды тауып, жою үшін DoctorWeb    программа дестесін
қолдану тәртібі.
1.
Негізгі мәзірдің немесе жұмыс орнының тиісті таңбашасының басу
немесе Программа – DoctorWeb – DoctorWeb  командасымен DoctorWeb
программасын іске қосу.
2.
Баптау – Орнатуды өзгерту командасының, Орнату таңбашасын немесе
Ғ9 функциялық пернесінің оперативті түрде жадында сақтауын
тестілегеннен кейін параметрлер терезесін шақырып, қарау керек әрі қажет
болған жағдайда вирустарды іздестіруді орындайтын режимді қалпына
келтіру;
3.
4.
5.
Программаның негізгі терезесінде тексерілуі тиіс дискіні көрсету.
Тексеруді бастау/аяқтау командасын орындау үшін Файл Тексеруді
бастау немесе СігІ+Ғ5 перңесін бірге басумен тексеру процесін іске қосу.
Файл – Шығу командасымен, Шығу таңбашасымен немесе Alt+ X
пернесін үштастырумен дестенің жұмысын аяқтау.
Norton AntiVirus 2000. Windows үшін осы заманға антивирустық
программалардың ішінде Sumantec Corporation  фирмасының вирустарды
тауып, залалсыздандыру бойынша үлкен мүмкіндіктеріне ие, сондайақ аса
қолайлы пайдалану интерфейсі бар  Norton AntiVirus программасы кеңінен
танымал.
Вирустардың баржоғын тексерудің ең қарапайым түріне Іздеу кнопкасын
басудан кейін іздеу процесі орындалатын дискідегі КАУ бас терезесіндегі
мүмкіндік беретін барлық параметрлердің мәні дыбыс шығармауы (по
умолчанию) бойынша белгіленеді.
       Тексеруді пайдалануға қажетті қапшықты иемесе файлды тапсыру үшін
командалардың біреуін пайдалану керек: Іздеу Папкалар – Файлдар және
ашылған диалог терезесінен қажетгі атауды тандау керек.
       Әр түрлі іздеу парамегрлерінің тапсырмасы үшін құралсаймандар
панеліндегі Параметрлер кнопкасын пайдалаітуға болады немесе құралы
Параметрлер командасын орындау керек.
       AntіVirus Toolkit Pro (АVР). Соңғы уақытта Касперлік АVР
антивирустық дестесі өте әйгілі деп саналады. Бұл программа вирустарды
іздестіріп, жоюға арналған. Аса қолайлы пайдалану интерфейсіне, көптеген әр түрлі баптауларға, сондайақ антивирустық деректердің көлемді базасына ие
АУР пакетінің қолданбалары бүгінгі күні белгілі болып отырған барлық
вирустарды дер уақытында (уақытылы) залалсыздандыру арқылы
пайдаланушының еш алаңсыз тапжылмай отырып жұмыс істеуіне мүмкіндік
береді. АVРтың ең басты артықшылығы – соңғы уақытта пайда болған
вирустардан қорғауды қамтамасыз ететін антивирустық программаны
уақтылы әзірлей алады. Анитивирустық деректер базасын жаңарту процесі
автоматтандырылған және пайдалануға Интернет арқылы осы базаға енгізілген
өзгертулердің барлығынан аттап (немесе айналып) өтуіне мүмкіндік береді.
Дестенің негізгі құрастырушылары ретінде Монитор АVР және сканер АVР
программалары қызмет етеді. Монитор АVР қолданбасының негізгі міндеті –
компьютердің жағдайын (орындалатын программалар, жүктелген
кітапханалар жэне т.б.) ұдайы бақылап отыру. Басқаша айтқанда, жадта ұдайы
болуы арқылы бұл программа болып қалуы ықтимал барлық күдікті
әрекеттердің ізін бағып отырады, ал мұндай әрекеттің үстінен тап басып
түсетін болса (тауып алса), тиісті хабар береді.
       Сканер АVР қолданбасы өз кезегінде дискіде вирустың баржоғын бірақ
рет тексеріп білуге, яғни бір жолғы тексеруге арналған. Бүлінген файлды
тауып әрекет етудің әр түрлі ықтимал нұсқаларын ұсына отырып ескерту
жасайды,  болмаса бүлінген файлды бірден жөндеуге кіріседі (немесе
баптауға қарай алып тастайды).
         Қазіргі уақытта әлемде, бір типті вирустердің әртүрі болып табылатын
штаммдарды қосқанда, 20 мыңнан астам вирус бар. Компьютерлік
вирустардан сактану әдісі. Компьютерлік вирустардан сақтануда бірқатар
ұйымдастырушылық және техникалық сипатты шаралар өткізіледі.
«Қорғанудың» бірінші сатысында бұзудан сақтану құралдарын қойып, одан
кейінвирустарды табу және, ең соңында, вирустарды нейтралдау кұралдарын
қойған дұрыс болады.

Қорытынды
Қазіргі кезде компьютерлік вирустардың түрлері өте көп. Вирус  қажетті,
маңызды ақпараттарды жойып, тіпті жүйені де істен шығарады. Әр вирустың
қандай зияны бар екенін де білген жөн. Сол себептен әркім, мұндай
компьютерлік вирустардан қорғанудың жолын білу керек. Егер әрбір
қолданушы вирустың түрлерін анықтап, әр вирустан қалай қорғануға
болатынын білсе, онда өзінің құнды ақпараттарының жоғалмауына,
сақталуына, жүйенің бұзылмауына септігін тигізеді. Кейбір вирустар өте
қауіпті, сондықтан, әркім вирусқа қарсы қолданылатын шараларды білу қажет. Қорытындылай келе: 1. Компьютерді әркімнің жиі пайдалануын
шектеу; 2. Сырттан келген мәліметтерді мұқият тексеруден өткізу; 3.
Вирустан «емдеу аспаптарын» дайындап қою.
Зерттеу жұмысымда қол жеткізген деректерім:
1.
Алдымен аспайсаспай, ойланып іске кіріскен жөн. 2. Дегенмен, бір
әрекет бірден орындалуы керек – вирустың зиянды әрекеттерін әрі
жалғастырмас үшін компъютерді бірден өшіру қажет. 3. Егер компъютерге
«жұққан» вирус түрін емдей алатын детектор программалар болса,
дискілерді тексеру мақсатында соларды дереу іске қосу керек. 4.
Біртіндеп вирус жұғуы мүмкін болған барлық дискілерді тексеріп шығу
қажет. 5. Егер дискідегі барлық файлдарыңыздың архивтік көшірмелері
болса, онда дискіні қайта форматтап, мәліметтеріңізді бұрынғы қалпына
келтіруге тырысыңыз.
Өзімнің жобамды сынып арасында ұсынып компьютерлік вирусқа сауалнама
алдым. Сауалнамада кім қаншалықты вирустар жайлы білетіндігі және
олардан қалай қорғану керектігі жөнінде болды. Сауалнамаға қатысқан
оқушылар саны 20. Сыныптың 100% ақпарат және вирус жайлы, 60%
антивирус бағдарламасы жайлы, 30% бағдарламаны орнатуды біледі екен.
Ұсыныстар:
1. Жаңа ақпараттық технологияны одан әрі дамыту.
2.
Тек технологияны шығарып қоймай, оны пайдалану барысында
вирустардан қорғау жолдарын білу керек.
3.
Тағыда айтар кететін жайт, мектептерге толықтай ақпараттық
технологиялар қамтамасыз етілу керек.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Балапанов. Информатика 30 сабақ оқулығы, 2007 Алматы;
О.Камардинов. Информатика, 2006 – Алматы;
Н. Ермеков «Информатика». Алматы,
О.А.Акулов «Информатика» .Москва 2005.
Н.В.Медведев «Информатика» Алматы,2005
К. Изтілеуов «Информатика». Ақтөбе, 2005
Б.Бурибаев. Информатика және ЕТ негіздері, оқулық 9 сынып;
«Мектеп информатикасы: іс – тәжірибе, проблемалар және келешегі»
Халықаралық ғылыми – практикалық конференцияның материалдар
жинағы. 19 – 21 қазан 2005 жыл. Алматы, 2005 ж.
9.
«Информатика негіздері» ғылыми әдістемелік журнал, Е.Ы.Бидайбеков,
Ж.К.Нұрбекова, А.Е. Сағымбаева. «Информатикадан оқушылардың
білімін бақылау, бағалау» әдістемелік құрал – Алматы 2003ж 10. Интернет беттерінен;

description: 10. Интернет беттерінен;

intro:
Компьютер процессорын адам миына ұқсатуға болады. Ми сияқты ол компьютер құрылымының барлық құрылысының орталығы болып табылады және басқа құрылғыларды басқарып отырады. Онсыз бірде-бір операцияны компьютерде орындай алмайсың. Компьютер жады адам жадысы сияқты. Тасымалдаушыға болашақта қолданылуы мүмкін ақпарат жазылады.
Компьютер адам ағзасы сияқты түрлі вирусқа (компьютерлік) ұшырауы мүмкін және оны да вирусқа қарсы бағдарламамен қорғау керек.
Өзектілігі: Қазіргі заманда желі дамыған сайын вирус түрлеріде даму үстінде. Осыған орай заманға сай ақпаратты қорғауда өзекті мәселенің бірі болып қалмақ.

title: Жоба: "Акпаратты вирустан қорғау" 5 сынып


extracted_text:
РАЗРАБОТКА УРОКА
ПО ЧТЕНИЮ В 3 КЛАССЕ.
ТЕМА: СКАЗКА «КРОШЕЧКА-
ХАВРОШЕЧКА».
Е.Н.
Учитель: Рябокобыленко
Цели: продолжить знакомство с русской народной сказкой
«Крошечка- Хаврошечка», обогащать словарный запас
учащихся, активизировать мыслительную деятельность на
основе упражнений в: требующих самостоятельного поиска.
интонационной стороны устной речи; коррекция слухового
восприятия(слушание текста); коррекция монологической
речи; коррекция аналитико- синтетической деятельности
учащихся на основе упражнений в составление целого
    Коррекция
1 (работа с иллюстрациями, пересказ сказки) ; коррекция
вербальной памяти на основе упражнений в :
воспроизведении, узнавании; коррекция образной и
оперативной памяти на основе упражнений в :
воспроизведении ( работа над текстом по вопросам);
коррекция логического мышления на основе упражнений в :
узнавании, установлении причинно – следственных связей;
коррекция внимания на основе упражнений в : узнавании,
подборе аналогий. Развивать артикуляционную и общую
моторику.
 Воспитывать интерес к чтению, любовь к сказке, чувство
коллективизма.
Ход  урока.
1. Организация начала урока.
Психогимнастика.  (звучит
Установка к
- Я в
-
мелодичная музыка).
учебному материалу.
школе на уроке.
Сейчас я начну учиться.
- Я радуюсь этому.
- Внимание моё растёт.
  - Я как разведчик, всё замечу.
  - Память моя крепка.
  - Голова мыслит ясно.
  - Я хочу учиться.
  - Я очень хочу учиться.
  -  Я готов к работе.
  - Работаю.
  - Ребята,
посмотрите, какая сегодня прекрасная погода! Деревья
пробуждаются от зимнего сна. Птицы, звери, люди все рады
весне. Солнышко улыбается. Мне очень хочется, чтобы
сегодня на уроке у нас присутствовало весеннее настроение,
и своим прекрасным настроением вы поделитесь с нашими
гостями.
Сегодня на
уроке мы с вами продолжим знакомиться со сказкой
«Крошечка – Хаврошечка». На уроке будем развивать устную
2 речь, память, внимание, мышление, артикуляционный
аппарат, общую моторику.
гимнастика.
травку (имитировать жевание).
Корова лакает воду.
2. Артикуляционная
-
- Корова жуёт
- Облизывается корова.
3. Развитие речевого дыхания и голоса.
Изменять голос по силе и высоте. Корова: «Му –
у – у – у – у , молока кому? (громко, тихо, низким голосом).
4. Речевая разминка.
Диалог Зимы и
Говорит Весна:
- Сестра,
Весны.
уходить тебе пора!
А зима Весне в ответ:
- Нет! Нет! Нет!
Говорит Весна тогда:
- С крыши капает вода?
  - Да! Да! Да!
  - Тают горки во дворах?
  - Ах! Ах! Ах!
              - А на речке треснул лед?
   - Вот так! Так
             5.
вот!
Проверка домашнего задания.
     - Ребята, какую сказку мы с вами изучаем?
     - Кто ее написал?
    - Каких народов сказки вы еще
знаете?
к нам пришла,
фантазий позвала.
про сказку мы расскажем
Свои знания покажем.
Вопросы о прочитанном.
Сказка в гости
В мир
Всё

- Как зовут главную героиню сказки?
- Как звали сестер Крошечки – Хаврошечки?
(найдите в тексте и прочтите).
- Как жилось девочки у людей,
3 которые взяли ее на воспитание? (найдите в тексте
подтверждение).
был другом Крошечки – Хаврошечки?
- Как коровушка помогала девочки?
    - Кто

   - Такое может быть в нашей жизни? Как это явление
             - О чем попросила хозяйка своих
6. Пересказ сказки по
можно назвать?
дочерей? Что они узнали?
сюжетным картинкам.
материал.
Ребята, вы хотите узнать, что же было в сказке дальше?
7. Новый
-
Прежде чем я познакомлю вас с продолжением
сказки, проведем словарную работу.
ХОЛСТ- ткань из толстой ткани.
СПОЗНАЛА- узнала.
ЗАВЕЩАЛА- устное или
8. Что выросло из коровьеных косточек?
9. Кто проезжал мимо сада?
10. Что он увидел?
11. Когда опустились веточки?
4
письменное распоряжение на случай смерти. НАЛИВНЫЕ-
степень зрелости фрукта.
ЛИСТЬЯ ЗОЛОТЫЕ- пожелтевшие.
ВЕТОЧКИ СЕРЕБРЕННЫЕ- серые.
КУДРЕВАТЫЙ- кучерявый.
ИЗОДРАЛИ – поцарапали.
ЛИХА НЕ ЗНАТЬ – то же что и зло.
 Чтение учителем
продолжения сказки «Крошечка- Хаврошечка».
Игра « Внимательный слушатель».
1. Сколько глаз заснуло у Триглазки?
2. Какой глаз у Триглазки все видел?
8.
3. Что рассказала Триглазка матери?
4. Что наказала старику старуха?
5. Что точил старик?
6. Куда и к кому
побежала Хаврошечка, когда узнала, что коровушку будут
резать?
7.
Что завещала коровушка? 9. Разминка для глаз.
    Физпауза. «Пришла весна».
Улыбаются все люди-
Весна, весна, весна!
Она везде, она
Красна,
По
повсюду
красна, красна.
лугу, лесу и полянке
Идет, идет, идет.
На солнышке скорей погреться
Зовет, зовет, зовет.
И в ручейке лесном задорно
Звенит, звенит, звенит.
повсюду
цветов, цветов.
живое сразу слышит
Весенний зов!
По камушкам в реке широкой
Журчит, журчит, журчит.
Разносит запахи
Цветов,
И все

10. Самостоятельное чтение сказки.
       Чтение по цепочки.
           11. Восстановите последовательность
сюжетных картинок, используя подтверждения из текста.
- « Старуха
обрадовалась, на другой день же пришла к мужу:
Режь рябую корову!»
- « Сестры хотели их сбить – листья глаза засыпают…»
           - « Угостила она того сильного человека…»
         12. Развитие логического мышления. Работа с
карточками.
вставить фрагменты, выпавшие из рисунка. (индивидуальная
работа).
Помогите Хаврошечке дойти к коровушке.(работа в парах).
           1. Найдите и покажите, куда
                     2.
          13. Итог урока: какую сказку читали на уроке?
-

Чему учит эта сказка?
стр. 116 – 117 читать.
       Выставление оценок за урок.
       Домашнее задание:
5 6

file_name: сказка крошечка- хаврошечка..docx

intro: Цели: продолжить знакомство с русской народной сказкой «Крошечка- Хаврошечка», обогащать словарный запас учащихся, активизировать мыслительную деятельность на основе упражнений в: требующих самостоятельного поиска. Коррекция интонационной стороны устной речи; коррекция слухового восприятия(слушание текста); коррекция монологической речи; коррекция аналитико- синтетической деятельности учащихся на основе упражнений в составление целого (работа с иллюстрациями, пересказ сказки) ; коррекция вербальной памяти на основе упражнений в : воспроизведении, узнавании; коррекция образной и оперативной памяти на основе упражнений в : воспроизведении ( работа над текстом по вопросам); коррекция логического мышления на основе упражнений в : узнавании, установлении причинно – следственных связей; коррекция внимания на основе упражнений в : узнавании, подборе аналогий. Развивать артикуляционную и общую моторику.1. Организация начала урока.								Психогимнастика.  (звучит мелодичная музыка).					Установка к учебному материалу.								- Я в школе на уроке.										- Сейчас я начну учиться.									- Я радуюсь этому.										- Внимание моё растёт.									  - Я как разведчик, всё замечу.								  - Память моя крепка.										  - Голова мыслит ясно.										  - Я хочу учиться.											  - Я очень хочу учиться.										  -  Я готов к работе.										  - Работаю.												  - Ребята, посмотрите, какая сегодня прекрасная погода! Деревья пробуждаются от зимнего сна. Птицы, звери, люди все рады весне. Солнышко улыбается. Мне очень хочется, чтобы сегодня на уроке у нас присутствовало весеннее настроение, и своим прекрасным настроением вы поделитесь с нашими гостями.

чтение

group: Дисциплины


extracted_text:
государственное бюджетное общеобразовательное учреждение
Самарской области основная общеобразовательная школа № 21
города Новокуйбышевска городского округа Новокуйбышевск
Самарской области СП «Детский сад» Дружная семейка»
Конспект непосредственнообразовательной
деятельности
в подготовительной к школе  группе
Подготовила воспитатель Аринушкина А.А.
«Экс
курси
я в
зимн
ий
парк
» Конспект НОД  «Экскурсия в зимний парк»
Цели: сформировать представление о зиме как времени года, научить детей
подмечать характерные признаки зимних явлений в неживой и живой природе,
сравнивать   зиму   с   летом   (долгота   дня   и   ночи,   погода,   вид   деревьев).
Способствовать воспитанию любви к родной природе.
Обогащение   словаря:  вьюга,   метель,   снегопад,   зимующие,   линяют,
шероховатый ствол, корявые ветки.
Предварительная работа.
1. Воспитатель   определяет   цели,   место   экскурсии,   путь,   намечает   места
коллективного   и   самостоятельного   наблюдения,   готовит   конспект,   раздает
детям стихи о зиме для заучивания.
2. Подготовка детей: им сообщается цель экскурсии, правила поведения на улице,
как лучше одеться.
Ход занятия
Перед занятием воспитатель собирает детей, в руках у него игрушка попугай.
В о с п и т а т е л ь .  Ребята, откуда к нам прилетел попутай Рики?
Дети: С юга, из Африки.
В о с п и т а т е л ь :  Правильно. Скажите мне, а зачем он прилетел к нам?
Ответы и предположения детей.
В о с п и т а т е л ь :   Да,   он   никогда   не   видел   зимы.   Но,   сидя   в   группе,   он   не
поймет, чем отличается холодная зима от жаркого лета. Давайте с вами сходим
в парк и расскажем и покажем, что такое «зима», чем она отличается от лета. А
что нам надо сделать, перед тем как пойти в парк? (Убрать игрушки, сходить в
туалет  и потеплее  одеться.)  Правильно.   Рики   пока   постоит   с   Кешей,   мы   с
вами быстро уберем игрушки и соберемся на улицу. (Помогает детям в уборке
игрушек, смотрит, как одеваются дети.)  Вот мы с вами собрались, наденем
Рике шарфик и шапочку, чтобы он не замерз. Можно отправляться в путь. П о п у г а й .   Нет, нельзя. По дороге сюда я видел в городе очень много машин.
Знают ли ребята, как надо вести себя на улице и проезжей части?
Д е т и .  Знаем.
В о с п и т а т е л ь .  Ребята, как надо вести себя на улице и на дороге?
Д е т и .   Не   шуметь,   не   баловаться,   нельзя   убегать   от   группы,   дорогу
переходить всем вместе и только по пешеходному переходу. В парке не бегать,
не ломать деревья и кусты.
П о п у г а й .  Молодцы, знаете правила поведения на улице. Значит, можно идти
в парк.
Все  идут  в  парк.  По  дороге  воспитатель  спрашивает  у  детей, какое   сейчас
время года, какая сегодня погода (светит ли солнце, идет ли снег, какой ветер).
В парке дети сначала бегают, резвятся, осматривают его, потом по сигналу (звук
свистка) возвращаются к воспитателю, окружают его.
П о п у г а й .   Пока я осматривал парк, у меня возникло очень много вопросов.
Не могли бы вы мне на них ответить? Как вы определите, что наступила зима?
Дети отвечают, что приход зимы можно определить по одежде людей, погоде
—   небо   серое,   часто   идет   снег,   солнце   светит   мало,   дует   холодный   ветер,
бывают   метели,   вьюги.   Деревья   зимой   голые,   ветки   у   них   хрупкие.   Затем
воспитатель организует игру «К названному дереву беги!».
П о п у г а й .  Ребята, а кто я?
Д е т и .  Попугай — птица.
П о п у г а й .  А у  вас какие есть птицы?
Д е т и .  Воробьи, ласточки, синицы, снегири, вороны, галки и всякие другие.
П о п у г а й .   На   зиму   у   вас   остаются   какиенибудь   птицы?  (Да!)  А   как   они
называются   одним   словом?  (Зимующие.)  А   почему   они   не   улетают   в   теплые
страны,   как   другие?  (Их   кормят   люди,   и   они   сами   находят   еду   —   ягоды,
семена.)
В о с п и т а т е л ь .   Ребята,   давайте   повесим   птицам   кормушку   с   семенами,
крошками, зернами. П о п у г а й .  Ой, ребята, я чтото слышу. Гдето чтото скрипит.
Дети: Снег.
П о п у г а й :  А почему получается такой хруст, когда идут?
Д е т и : У снежинок отламываются лучики.
П о п у г а й :    У нас в Африке есть много разных животных. Вы знаете, какие?
Дети: Да
П о п у г а й : Назовите их.
Дети: Жираф, тигр, слон, бегемот и др.
П о п у г а й :  А в ваших лесах какие животные есть?
Дети: Заяц, лиса, бурый медведь, волк, белка и др.
П о п у г а й :   А   как   они   зимуют,   чем   отличается   жизнь   животных   летом   и
зимой?
Ответ детей.
П о п у г а й :   Спасибо.   Теперь   я   буду   знать,   что   такое   зима,   каковы
особенности этого времени года.
Начинается новая игра — «Перелет птиц»
П о п у г а й .   Ребята, а зимой можно найти насекомых?
Д е т и : Нет.
 П о п у г а й .   Где они?
Д е т и :  Спрятались в коре деревьев, в лесу под снегом, в земле.
Дети собирают веточки, листья, семена, кусочки коры. Они рассматривают их,
рассказывают воспитателю, с какого они дерева, кустарника.
Начинается новая игра — «Детки, с какой ветки?»
П о п у г а й .   Спасибо   вам,   ребята,   я   узнал   много   нового.   Когда   прилечу   в
Африку, расскажу об этом своим друзьям. Весело было с вами играть.
В о с п и т а т е л ь .  Рики, а наши ребята знают стихи о зиме.
П о п у г а й .  Да, я очень люблю слушать стихи. Прочитайте мне, пожалуйста.
(Дети читают наизусть стихи) Замечательные стихи.
П о п у г а й .   Какой   ваш   город   красивый,   известный.   Вы   должны   гордиться
этим. Спасибо вам за интересную беседу. Мне пора в Африку. До свидания!
Попугай улетает.

file_name: Занятие _Экскурсия в зимний парк.docx

intro:
Цели: сформировать представление о зиме как времени года, научить детей подмечать характерные признаки зимних явлений в неживой и живой природе, сравнивать зиму с летом (долгота дня и ночи, погода, вид деревьев). Способствовать воспитанию любви к родной природе.
1.	Воспитатель определяет цели, место экскурсии, путь, намечает места коллективного и самостоятельного наблюдения, готовит конспект, раздает детям стихи о зиме для заучивания.
2.	Подготовка детей: им сообщается цель экскурсии, правила поведения на улице, как лучше одеться.

title: Конспект занятия по экологии «Экскурсия в зимний парк»


extracted_text:
Урок по курсу «Окружающий мир в 1 классе
Тема: Кто обедал в птичьей столовой?
Цель:
Обобщить знания детей о признаках зимы и жизни птиц зимой.
Задачи:
1. Закрепить знания детей о классификации птиц (зимующие, перелетные, кочующие).
2. Повторить приметы времен года.
3. Формировать навыки общения.
4. Воспитывать любовь к природе.
5. Развивать творческие способности детей.
6. Развивать фантазию воображение детей.
7. Развивать логическое мышление.
Оборудование:
1. Макеты кормушек.
2. Набор корма для птиц.
3. Компьютерные презентации «Зима и птицы».
4. Набор масок с изображением птиц.
5. Картинки с изображением птиц.
Ход урока:
1. Речевая разминка.  «Какой сегодня день?»
Наступил новый день, и мы рады видеть друг друга в нашем классе. Что вы можете
рассказать о сегодняшнем дне?
Слайд презентация «Зима и птицы» (Кадр 1)
Вывод: Сегодня день прекрасный, веселый, солнечный. Настроение у нас радостное. С
этим настроением мы начинаем работу на уроке.
2. Загадки о зиме.
Я приготовила для вас загадки. Послушайте их, отгадайте. (Приложение 1).
Вывод:  С чем связаны все эти загадки?  (Кадр 2)
 Какие признаки  зимы вы можете назвать?
3. Физкультурная пауза №1 Зимний день.  (Приложение 2).
4. Стихотворения о зиме. Многие поэты посвящали строки своих произведений этому удивительному времени года.
Прочитаем отрывки из стихотворений русских поэтов об этом времени года. (Кадры 37).
 Послушаем стихотворение А.С.Пушкина «Зимнее утро». (Приложение 3).
Вывод: Какой день изображен в этом стихотворении? Опишите природу в этот
замечательный день, которую нарисовал поэт. (Кадр 8).
5. Физкультурная пауза №2 «Зима» в музыке.
Теперь давайте попытаемся  почувствовать этот зимний день. Все встанем и выполним
движения под замечательную музыку П.И.Чайковского.
(Покачивания из стороны в сторону с высоко поднятыми руками, имитация падения
легких снежинок, описание руками высоких снежных сугробов, игра в снежки, катание на
лыжах).
6. Сценки из жизни птиц.
Все существа поразному переносят зиму. Посмотрим сценки из жизни птиц зимой.
(Приложение 4).
Вывод: Как помочь птицам зимой?
7. Мигрирующие птицы. Работа с учебником.
Рассказ учителя о миграции птиц. (Приложение 5).
 Рассмотрите изображения птиц в учебнике на странице 51. Какие птицы изображены на
рисунке? Что вы о них знаете?
(Рассказ детей о снегире, чечетке, свиристели, дятле.). (Приложение 6).
Вывод: Что нового вы узнали о птицах?
8. Физкультурная пауза №3.
«Отгадай птицу  доскажи словечко». (Приложение 7).
9. Проблемная ситуация «Можно ли увидеть этих птиц у кормушки зимой?».
Каких птиц можно увидеть у кормушки? Давайте посмотрим и обсудим предложенные
варианты.
Какая птица изображена на рисунке?
Что вы о ней можете рассказать?
Можем ли мы увидеть ее у кормушки зимой? (Кадры 9 22) Вывод: Зимующие птицы нуждаются в постоянной помощи. Все добрые люди могут
помочь птицам.  (Кадр 23)
10.  Физкультурная пауза №4 «Покорми птиц».
У нас есть макеты кормушек. А какой корм вы положите в кормушку и для кого? В
первую кормушку мы положим зернышки, во вторую – ягоды рябины, в третью – кусочки сала.
11. Работа с учебником. «Кто обедал в птичьей столовой?».
Для кого мы приготовили эти угощения. Прочитаем рассказ «Кто обедал в птичьей
столовой?» на странице 52 учебника.
Вывод: Кто прилетел к нашей кормушке? Чем лакомились птицы?
12. Игра «Кто прилетел к кормушке?».
А теперь мы поиграем. У некоторых ребят есть карточки с изображением птиц. Опишите
их, не называя. А мы постараемся отгадать.
(Дети описывают снегиря, синицу, поползня, дятла и др.)
Вывод: Что нового вы узнали о птицах?
13. Сценки «У кормушки».
Поиграем в сочинялки. О чем могут разговаривать птицы, когда обедают у кормушки?
Посовещайтесь со своим соседом, подготовьте диалог. Если ваша пара готова, то покажите это
замочком. (Дети предлагают свои варианты диалогов).
14. Итог урока.
Что интересного вы узнали на уроке? (Кадр 24)
Чем понравился тебе урок?
Что ты запомнил и расскажешь друзьям? Загадки
Приложение 1.
1. Запорошила дорожки,
Разукрасила окошки.
Радость детям подарила
И на санках прокатила.
(Зима).
2. Покрутилась звездочка
В воздухе немножко,
Села и растаяла
На моей ладошке.
(Снежинка).
3. Он слетает белой стаей
И сверкает на лету,
Н звездой прохладной тает
На ладони и во рту.
(Снег).
4. Мы проворные сестрицы,
Быстро бегать мастерицы.
В дождь – лежим,
В снег – бежим:
Уж такой у нас режим.
(Лыжи).
5. Белой стайкой мошкара
Вьется, кружится с утра,
Не пищат и не кусают,
Просто так себе летают.
(Снежинки).
6. Кто поляны белит белым
И на стенах пишет мелом,
Шьет пуховые перины,
Разукрасил все витрины.
(Зима).
7. Какой это мастер
На стекла нанес
И листья, и травы,
И заросли роз.
(Мороз). Приложение 2.
Солнце землю греет слабо.
По ночам трещит мороз.

(Руки движутся сверху вниз).
(Руки на пояс, наклоны в стороны).
Во дворе у снежной бабы
Побелел морковный нос.
В речке стала вдруг вода
Неподвижна и тверда.
(Потереть нос ладошками).
 (Прыжок на месте).
Вьюга злится. Снег кружится.
Заметает все кругом белоснежным серебром.
(Дети  кружатся на месте вокруг себя).
 (Стряхивающие движения рук).
Приложение 3.
А. С. Пушкин
ЗИМНЕЕ    УТРО
Мороз и солнце; день чудесный!
Сквозь тучи мрачные желтела,
Еще ты дремлешь, друг прелестный
 Пора, красавица, проснись:
Открой сомкнуты негой взоры
Навстречу северной Авроры,
Звездою севера явись!
Вечор, ты помнишь, вьюга злилась,
На мутном небе мгла носилась;
 Луна, как бледное пятно,
 И ты печальная сидела —
А нынче... погляди в окно:
Под голубыми небесами
Великолепными коврами,
Блестя на солнце, снег лежит;
Прозрачный лес один
чернеет,
 И ель сквозь иней зеленеет, И речка подо льдом блестит.
Вся комната янтарным блеском
Скользя по утреннему снегу,
Друг милый, предадимся
Озарена.   Веселым треском
Трещит затопленная печь.
Приятно думать у лежанки.
Но знаешь: не велеть ли в санки
 Кобылку бурую запрячь?
бегу
 Нетерпеливого коня
И навестим  поля пустые,
Леса, недавно столь густые,
И берег, милый для  меня. Приложение 4.
Ворон и тетерев.
 Что, ворон, холодно?
Холодно, тетерев, ух, как холодно. Ночку на дереве просидишь, утором лапой не
шевельнуть, крылом не махнуть. Вовсе закоченеешь…
 А ты делай как я. С дерева вниз головой в снег – бух! Под снегом как под
одеялом. И ветер не задувает, и мороз не припекает, и на глаза никому не попадаешь.
Зяблик и дятел.
Уж больно бережешь ты, Дятел, свой нос. Все о сучки его чистишь.
 Мне, зяблик, без носа, как без рук. Семян еловых захочешь – носом стучи.
Короеда несчастного выбирать и то носом. Голова кругом!
Клест и Чиж.
 Ты, клест, чего визжишь? Обидели тебя, что ли?
 Да нет, чижик, это я радуюсь!
 Нашел время радоваться…
 Как раз самое время, как раз! У меня в гнезде птенчики вывелись,  до чего
милы, до чего хороши…
 В этакийто мороз?! Да они живыми не останутся!
 Еще как будут житьпоживать! Я им еловых семечек таскаю, а матьклестиха
греет их вроде печки. И тепло им, и сытно, и от моей песенки весело! Приложение 5.
Миграции
Перелетные птицы совершают регулярные миграции по относительно постоянным
маршрутам в строго определенное время года. Протяженность маршрутов иногда
составляет десятки тысяч километров. Самая длинная миграционная трасса составляет
около 24000 км. Преодолевает ее она за 3 месяца. Кочующие  птицы, непрерывно
странствуя в поисках массовых кормов, тоже преодолевают сотни километров, но при
этом не придерживаются постоянных сроков, маршрутов и мест пребывания (клесты,
чечетки, розовые скворцы). Жизнь оседлых птиц протекает на постоянных участках,
зимой они совершают недальние перекочевки или суточные перелеты на несколько
километров к местам кормежки (врановые, тетеревиные, синицы).
В большинстве случаев миграции являются сезонными и связаны с тем, что в
летний период птицы размножаются там, где больше корма и меньше хищников, а на
зиму улетают в места с более теплым климатом. Непогода не останавливает
миграцию, но может изменить направление пролета. Некоторые птицы летят днем,
ориентируясь по солнцу, другие — по ночам, ориентируясь по звездам или
магнитному полю Земли. Летом молодые птицы запоминают область своего рождения
(радиусом несколько км) и весной туда возвращаются. Взрослые птицы весной
возвращаются в то место, где выводили птенцов прошлым летом. Осенью птицы
прилетают точно в то место, где зимовали в прошлом году.
Приложение 6.
Чечетка  немного мельче воробья (длина тела до 14 см). Лоб, зоб и грудь
малиновокрасные, на горле небольшое черное пятно. Спинная сторона сероватобурая,
брюшная — белая. Самки окрашены так же, как и самцы, но красный и розовый цвет
заменен белым, на зобе, груди и боках имеются темные пятна и полосы. Распространена чечетка на севере России. Кочующая птица. Летом чечетки гнездятся в тайге и тундре,
зимой кочуют к югу в поисках семян березы, ольхи и сорняков. Часто повисают вниз
головой, чтобы дотянуться до корма. Питаются семенами и насекомыми. Любят чечетки
есть семена березы, ольхи, брусники, злаков, поедают также тлю. Гнездо строят на
кустах и деревьях низко над землей, иногда в щелях между камнями. Сооружают его из
сухой травы и тонких веточек, выстилают перьями.
 Поползень. Мелкие птицы размером с воробья. Тело плотное, компактное.
Голова крупная. Хвост короткий. Крылья небольшие. Ноги короткие с цепкими когтями.
Они помогают свободно передвигаться по стволу дерева как вверх, так и вниз головой.
Клюв прямой, острый, с его помощью поползень свободно раздалбливает даже твердые
семена и орехи. Оперение разных оттенков, низ всегда светлее, иногда с рыжеватыми
подпалинами. У многих на глазах темная полоска, у некоторых шапочка. Питаются
насекомыми, пауками, иногда поедают плоды и семена. Большинство поползней
гнездится в дуплах деревьев; уменьшают вход в дупло, замазывая его грязью.
ДЯТЛЫ.  В лесной зоне обычно живут зеленый дятел, большой пестрый дятел,
вертишейка и др. Долотообразный клюв, прочный череп и мощные мышцы шеи
позволяют им долбить древесину, извлекая повреждающих ее насекомых длинным
тонким языком.
СНЕГИРЬ. Величиной с воробья. На голове черная шапочка. Верх головы и
кольцо у клюва, крылья и хвост черные. Брюшная сторона туловища розовокрасная. У
снегирей массивный, вздутый короткий клюв черного цвета. Живут снегири в хвойных
лесах. После первого значительного снегопада снегири покидают свои родные леса и
начинают кочевать, залетая почти во все области нашей страны. Появление снегирей
после снега близ человеческих поселений и городов, в садах, огородах и парках и лежит
в основе их названия — снегирь. Кормится семенами сирени, крапивы или почками, в
том числе плодовых растений, выкусывая их клювами как кусачками.
СИНИЦЫ. Клюв тонкий, у основания густые короткие щетинки. Оперение
густое, пушистое. Брюшко синиц желтое. В окраске преобладают черный цвет с
металлическим отливом, оттенки серого и бурого. Очень характерны белые «щеки», у
многих видов черная шапочка, у некоторых хохолок. Синицы питаются семенами,
ягодами. Одни из основных истребителей вредных насекомых. Желательно привлекать
синиц в сады, подкармливать их зимой (сало для подкормки должно быть несоленым). СВИРИСТЕЛЬ ОБЫКНОВЕННЫЙ.  Нарядная птица. Оперение розовато
серое. Горло и полоска от клюва к глазу черные, лоб красноватый. Крылья черные с
широкими белыми и узкими желтыми полосками. На голове большой хохол. На конце
хвоста поперечная желтая полоса. Обитает в хвойных и смешанных лесах. Обыкновенная
кочующая птица. Во время кочевок посещает леса, сады и парки. Питается ягодами и
насекомыми, обычно ловит их в воздухе. В зимнее время свиристелей можно увидеть
даже на улицах городов, куда они прилетают в поисках корма и лакомятся рябиной.
КЛЕСТЫ. Величиной с воробья. Плотного телосложения. Клесты имеют особое
строение клюва: концы заходят, крестообразно перекрещиваясь, друг на друга. Общая
окраска  красновишневого цвета, с буроватокрасными крыльями, хвостом и плечами.
Держатся на хвойных деревьях стаями, часто подвешиваясь к шишкам, срывая и роняя
их. Во время полета постоянно перекликаются, но, опустившись на дерево, умолкают.
Питаются главным образом семенами хвойных растений. Голос — звонкое «клекле».
Песня — набор щебетаний с громкими свистами. В урожайные на шишки годы могут
гнездиться с февраля. В это время птицы справляют свои «свадьбы». Гнездо вьют на
деревьях. Зимой выводят птенцов.
1.Окраской – сероватая,
Повадкой – вороватая,
Крикунья хрипловатая –
известная персона.
Кто это? (Ворона).
2. Всех перелетных птиц черней,
Чистит пашню от червей,
Целый день по пашне вскачь,
И зовется птица (грач).
Приложение
7.
3. Я в любую непогоду
Уважаю очень воду.
Я от грязи берегусь –
Чистоплотный серый (гусь).
4. В лесу под щебет и под свист
Стучит лесной телеграфист:
«Здорово, дроздприятель!»
И ставит подпись: (дятел).
5. На шесте – дворец,
Во дворце – певец,
А зовут его (скворец).

file_name: Птицы зимой.doc

intro:
Цель урока  - обобщить знания детей о признаках зимы и жизни птиц зимой.
В ходе урока решаются следующие задачи:
1.	Закрепить знания детей о классификации птиц (зимующие, перелетные, кочующие).
2.	Повторить приметы времен года.
3.	Формировать навыки общения.
4.	Воспитывать любовь к природе.
5.	Развивать творческие способности детей.
6.	Развивать фантазию воображение детей.
7.	Развивать логическое мышление.
Для подготовки к уроку подготовлен дополнительный материал, который поможет расширить представления детей по данной теме.

title: Проект урока по курсу "Окружающий мир" в 1 классе по теме "Зима и птицы"


extracted_text:
МОУ « Роскошненская шкода»
К Л А С С Н Ы Й            Ч А С
Декларация прав ребёнка
УЧИТЕЛЬ:
ЧАДЮК  ТАТЬЯНА  АДАМОВНА ЦЕЛЬ: В интересной и занимательной форме познакомить младших школьников с
Декларацией прав ребёнка. Помочь детям осознать свои права и обязанности в
обществе. Формировать гражданскую позицию. Учить бесконфликтному ведению
дискуссии и умению слаженно работать в команде. Развивать познавательную,
творческую, коммуникативную активность детей. Воспитывать чувствую
справедливости и ответственности перед окружающими.
Оборудование: карточки с текстами статей («правильной» и «неправильной»),
эмблемы организаций, мультимедийная презентация «Колобок».
Ход мероприятия.
I.
Подготовительный этап.
Команды для игры формируются заранее. Детям сообщается, что в ходе игры они
познакомятся с законом, в котором написаны все права детей – Декларацией прав
ребёнка, которую создала и приняла Организация Объединённых Наций (ООН). На
время игры каждая команда превращается в Организацию. Необходимо придумать
название своей Организации и эмблему. Например, «Организация любознательных
детей» (сокращённо «ОЛД») и «Организация неугомонных детей» (сокращённо
«ОНД»).
Космический полёт.
Каждая команда превращается в большой космический корабль, на котором
совершит увлекательное и опасное путешествие на другие планеты.
 Ребята, которые сидят на последних местах слева и справа, вытяните, пожалуйста,
руку в ту сторону, где нет соседей – вы будете крыльями нашего корабля. Но
прежде чем отправиться в полёт, я расскажу вам об опасностях, которые встретятся
на вашем пути. Если я скомандую  «Метеорит слева», вы дружно наклоняетесь
вправо, чтобы избежать столкновения с метеоритом (соответственно «Метеорит
справа»  наклон влево). Команда «Горючее» означает, что вы должны глубоко
вздохнуть и задержать дыхание, чтобы не допустить утечки горючего.
«Невесомость»  взять за руки, чтобы не разлететься в разные стороны.
«Перегрузка»  наклониться вперёд.
Итак, начинаю отсчёт: 10, 9, 8, … 1. Пуск! Планета сказок. Просмотр мультемедийной презентации
Дети обсуждают чьи права нарушены, дают советы как правильно себя вести в
данной ситуации.
«Колобок»
II.
Игровое действие.
Ведущий. Взрослые люди имеют много различных прав. Основные из них изложены во
Всеобщей декларации прав человека. У детей тоже есть права, они записаны в
Декларации прав ребёнка, которую создала и приняла Организация Объединённых
Наций (ООН)
Когда я готовилась к встрече с вами, я заранее написана тексты основных статей этой
Декларации на карточках и положила их в кармашки нашего игрового табло, чтобы вы
смогли с ними познакомиться. Но ктото сыграл с нами злую шутку: в каждый
кармашек подложил ещё по одной карточке со своими текстами Декларации прав
ребёнка. Выходит, что теперь в каждом кармашке две статьи: «правильная» и
«неправильная». Помогите нам решить эту проблему и оставить только правильные
статьи. Какая организация начнёт работу первой, решит жребий. Оценивать работу
организаций будет строгое, но справедливое жюри – эксперты ООН. Итак,
представляем жюри.
Организация выбирает номер сектора, ведущий зачитывает оба варианта, организация
совещается 1 минутку и даёт ответ. Если ответ правильный, то в этот кармашек на
табло вставляется карточка с эмблемой этой организации. Если ответ неправильный –
право ответить предоставляется следующей Организации. Победителем игры
становится та Организация, эмблем которой будет больше всего на табло к концу игры.
Ведущий. Право составить Декларацию прав ребёнка предоставляется сегодня
следующим Организациям …
Тексты статей Декларации прав ребёнка.
1.
Правильная.
Каждый ребёнок со дня своего рождения имеет право быть гражданином своей
страны и право на собственное имя.
Неправильная Все дети рождаются одинаковыми, поэтому давать им имена не надо. Дети должны
общаться друг к другу по кличкам и прозвищам. Гражданство, как не имеющее
никакого значения, отменяется.
2.
Правильная.
Каждый ребёнок имеет право на достойное медицинское обслуживание, на достойное
жилище, питание и развлечения.
Неправильная.
На достойное медицинское обслуживание имеют право только дети врачей.
На достойное жилище – дети строителей.
На хорошее питание – дети поваров.
Физкультминутка «Светофор»
Давайте вспомним сигналы светофора. Что означает красный свет? Жёлтый? Зелёный?
Молодцы. А теперь превратимся в светофор. Если я говорю: «Зелёный»   вы топаете
ногами; «Жёлтый»  хлопаете в ладоши; «Красный»  тишина. А я буду «неисправным
светофором» и стану показывать неправильные сигналы.
3.
Правильная.
Каждый ребёнок имеет право на любовь и внимание окружающих его людей.
Неправильная.
Каждого ребёнка нужно любить и выполнять все его желания. А сам ребёнок не обязан
ни о ком заботиться.
4.
Правильная.
В тех случаях, когда ребёнок по какимто причинам лишается семьи, он имеет право на
особую заботу  со стороны государства.
Неправильная
Всех детей, лишившихся семьи, должен усыновить президент.
Физкультминутка «Петушок, гусь, лягушонок». Все вы сейчас превратитесь в весёлых зверят. По команде «Петушок» вы хлопаете
руками по бокам и кукарекаете. По команде «Гусь»  рукой изображаете клюв гуся и
гогочете «гагага». По команде «Лягушонок»  кулачки приставляете к макушке с
двух сторон (получается пучеглазая лягушка) и квакаете. А я постараюсь вас запутать.
5.
Правильная.
Ни один малолетний ребёнок не может быть разлучён со своими родителями, кроме
исключительных случаев.
Неправильная.
Ребёнка нужно разлучать с родителями, если они:
А) запрещают ему круглосуточно смотреть телевизор;
Б) регулярно проверять дневник;
В) заставлять есть кашу.
6.
Правильная.
Каждый ребёнок имеет право на бесплатное и обязательное образование в средней
школе.
Неправильная
Каждый ребёнок имеет право на бесплатное и обязательное образование по телевизору.
Обязательными учебными предметами являются только пение и физкультура.
Планета «Прав»
Ведущий. Наш космический корабль приземлился на планете «Прав». Давайте ещё раз
повторим все права, которые имеют наши дети.
III.
Завершение игры. Рефлексия.
Наш корабль возвращается домой. Будьте внимательны.
 Метеорит справа.
 Метеорит слева.
 Перегрузка.
 Невесомость.
 Мы приземляемся.
Подсчёт эмблем. Объявление победителей.
1.Журнал « Последний  звонок». № 11/ 2014.
Литература 2. Журнал « Педсовет». № 10/ 2013.
3. Журнал « Всё для классного руководителя» .№1011/2010.
4. Журнал « Педагогическая мастерская». № 5960/ 2011.
5. Журнал  « Библиотека школы». № 23/ 2014.

классное руководство

group: Педагогика

title: Классный час в 3 классе " Декларация прав ребёнка"


extracted_text:
В математике действие по переходу к новой мерке называется
умножением.  Высказывание «6 повторить 4 раза»  математически
можно записать так: 6 ∙ 4
Для   обозначения   действия   умножения   европейские
математики 16 века использовали букву М, которая была начальной
в   латинском   слове,   обозначавшем   увеличение,   умножение   –
мультипликация. От этого слова произошло название мультфильм.
В   1631   году   английский   математик   Вильям   Оутред     ввёл   знак
умножения крестиком.
 Вильям Оутред
Позднее  в  17  веке  немецкий   математик  Вильгельм  Лейбниц   ввёл
знак действия умножения точку, чтобы не путать с буквой Х.
Вильгельм Лейбниц

file_name: Для обозначения действия умножения европейские математики 16 века использовали букву М.docx

title: Сценарий урока математики по теме "Введение понятия умножение"


extracted_text:
МБОУ гимназия «Лаборатория Салахова»
Сценарий урока математики
Тема урока:
«Введение понятия умножения»
Преподаватель: Гузенко Юлия Вячеславовна,
учитель начальных классов высшей квалификационной категории
Класс: 2 а
Тип урока: урок постановки учебной задачи
Дата проведения:  16 марта Цель урока: введение понятия умножения как действия по переходу к новой
мерке
Личностные результаты :
 развитие мотивации учебной деятельности и личностного смысла
учения
заинтересованность в приобретении и расширении знаний и способов
действий


 творческий подход к выполнению заданий


 умение анализировать свои действия и управлять ими.
 навыки сотрудничества со взрослыми и сверстниками.
2. Метапредметные результаты:
 способность принимать и сохранять цели и задачи учебной
деятельности, находить средства и способы её осуществления
 умение планировать, контролировать и оценивать учебные действия
в соответствии с поставленной задачей и условиями её выполнения
 определять наиболее эффективные способы достижения результата
 использование различных способов обработки, анализа, организации и
 передачи информации
 конструктивное взаимодействие друг с другом, умение договариваться,
 приходить к общему мнению
Предметные результаты:
• учащиеся выведут понятие умножения
• познакомятся с историей возникновения знака умножения
• научатся записывать и схематически изображать действие умножения
• продолжат развитие умения работать в группе, в паре
Оборудование урока:
сосуды для измерения объема, мерки
• компьютерная презентация (проектор, экран)
•
• наборы для измерения площади
•
текст об истории возникновения знака умножения
2 • лист оценки достижений учащихся;
•
тетради;
Ход урока:
Слайд 1
I.  Этап целеполагания
 1.1.Организационный момент:
Доброе утро! Сегодня мы отправляемся в морское путешествие. Путешествие
далёкое и интересное. Наш путь будет лежать через моря и океаны, мимо
таинственных островов, где нас ждут необыкновенные приключения. В пути
нам   пригодятся   ваши   знания,   умения   и   навыки,   полученные   на   уроках
математики. Давайте посмотрим друг на друга, улыбнемся и пожелаем друг
другу счастливого пути.
Давай поднимем парус!
И в знаний океан,
Поверь, и нам осталось еще немало стран,
Пока что не открытых
Или давно забытых
Немало открытий у нас на пути!
Смелее навстречу познанью иди!
Мы отправляемся в морское путешествие. Какие качества необходимы нам в
пути?
(Необходимо быть внимательным, старательным, находчивым, помогать друг
другу)
Итак, в путь!
3 Скажите, а какие острова в океане математики мы уже с вами покорили?
(Действия сложения и вычитания)
 Молодцы! И сегодня мы отправимся к новому острову, а какому вы узнаете
чуть позже.
Слайд 2
Прозвенел, друзья, звонок
Начинается урок.
Отдохнуть вы все успели?
А теперь вперед – за дело.
Математика нас ждёт,
Начинаем устный счёт.
II.   Этап   создания   образовательной   напряженности   (постановки
проблемы)
2.1 Ситуация успеха
Слайд 3 – 10
Что же я вижу – перед нами пираты! Нам нужно справиться с их заданием
Работа в паре на листах
Запишите число и, расположив ответы в порядке возрастания, разгадайте
слово:
1) Найдите разность чисел 36 и 12 __________    М
2) Найдите   уменьшаемое,  если     вычитаемое    32,  а  разность  —  такое   же
число. ____________  К
3) Какое число предшествует при счёте числу 100? _____  А
4) Какое число предшествует при счёте числу 100? _____  Е
5) 80 уменьшите на 33 __________  Р
4 Слайд 11
Какое слово у нас получилось?   (Мерка)

А что мы делаем с помощью мерки?  (Измеряем величины)
Слайд 12
Пираты просят нас сравнить вместимость сосудов
Мы поиграем с вами в молчанку. Я буду выполнять действия, а вы покажете
на схеме одинаковые или разные объемы с помощью отрезков. ( На листах в
паре)
2.2Ситуация интеллектуального  конфликта:
Слайд 13
А теперь я предлагаю вам поработать в группах. Какие правила работы в
группе вы знаете?
1. В группе должен быть организатор.
2. Работать должны все.
3. Один говорит, другие слушают.
4. Не понял – переспроси.
5. Свое несогласие высказывай вежливо.
Слайд 14
Группы   измеряют   площадь     маленькой   меркой,   возникает   проблема.   Дети
обращаются к учителю с просьбой дать более удобную мерку.
5 Хорошо, я дам вам мерку больше, но результат мы должны все же записать
используя маленькую мерку.
Что же у вас получилось?
(Мерка С укладывается в мерке Е 6 раз, а мерка С укладывается в величине А
4 раза.)
Как же вы записали?
(С = 6 Е,  А = 4 С)
А как же записать сколько мерок Е укладывается в величине А? (4 раза по 6)
2.3 Фиксация проблемы в знаковой форме. Постановка учебной задачи:
 Какая возникла проблема?
Слайд 15
А = ? Е
2.4 Поиск способа решения проблемы:
Групповая работа
Я предлагаю вам прочитать текст и в тексте найти ответ на возникший
вопрос. Каждая группа готовит ответ с помощью помощника ответа.
3. Этап работы над открытым заданием, создание собственного продукта
3.1 Отработка найденного способа
Слайд 16
Как же мы запишем, сколько мерок Е укладывается в величине А?
 А = 6 ∙ 4
Физминутка для глаз    Слайд 17
4. Этап сравнения с культурно историческим аналогом
6 А   как   нам   это   изобразить   на   схеме?   Группы   предлагают   свои   варианты.
Приходим к одному.
Слайд 18
          А
    6
Договариваемся с детьми часть обозначаем           , целое            ,  количество
частей
III. Этап рефлексивного осмысления результатов урока
Слайд 19
Итак, наше  путешествие  подошло  к  концу.  Какой  же  новый  остров  мы
сегодня открыли? (Умножение). Кто догадался, чему мы будем учиться на
уроках?
 (Мы будем учиться умножать)
Какие же сокровища мы сегодня нашли? ( Это наши знания)
Верно, эти сокровища – ваши знания!
Продолжите фразу:
Сегодня я узнал…
Мне было трудно …
Надо поработать …
Домашнее задание: учебник Горбова №
Спасибо вам за урок!
7 Работа в паре
Запишите число и, расположив ответы в порядке
возрастания, разгадайте слово:
6) Найдите разность чисел 36 и 12 __________    М
7) Найдите уменьшаемое, если  вычитаемое  32, а разность — такое
же число. ____________  К
8) Какое число предшествует при счёте числу 100? _____  А
9) Какое число предшествует при счёте числу 100? _____  Е
10) 80 уменьшите на 33 __________  Р
8 Помощник ответа
1. Мы прочитали рассказ о …………..
2.Нам удалось выяснить, что ……………
3.Оказывается, ………………
4.Самым интересным оказалось …………..
5.Мы сделали заключение  …………………
___________________________________________________
Помощник ответа
1. Мы прочитали рассказ о …………..
9 2.Нам удалось выяснить, что ……………
3.Оказывается, ………………
4.Самым интересным оказалось …………..
5.Мы сделали заключение  …………………
Текст для работы в группе
Прочитайте текст и подготовьте ответ с помощью
помощника ответа
В математике действие по переходу к новой мерке называется
умножением.  Высказывание «6 повторить 4 раза»  математически
можно записать так: 6 ∙ 4
Для   обозначения   действия   умножения   европейские
математики 16 века использовали букву М, которая была начальной
в   латинском   слове,   обозначавшем   увеличение,   умножение   –
мультипликация. От этого слова произошло название мультфильм.
В   1631   году   английский   математик   Вильям   Оутред     ввёл   знак
умножения крестиком.
10 Позднее  в  17  веке  немецкий   математик  Вильгельм  Лейбниц   ввёл
знак   действия   умножения   точку,   чтобы   не   путать   с   буквой   Х.
Вильгельм Лейбниц
11 Измерьте объем воды в сосуде А и изобразите результат измерения с помощью отрезка и формулы
Работа в группе
А =       Е

file_name: Конспект урока Введение понятия умножение.docx


extracted_text:
«Бекітемін»
Директордың орынбасары:
_________   "______ " ______   2016ж
Күні:   2324.11.2016
Пәні: Биология
Пән мүғалімі: Мырзабекова Б.
Кабинеті: биология
Қысқа мерзімді жоспар.
Сабақтың
тақырыбы:
Сабақтың мақсаты:  Сүйектің құрылысы  мен химиялық құрамы туралы ақпарат алады. Сүйектің химиялық құрамы неден тұратынын және оның
Сүйектің құрылысы мен химиялық құрамы.
Негізгі идеясы
Оқыту нәтижелері
сүйекке қандай қасиет беретіні ажырата алады. Адам өміріндегі сүйектің маңызын түсінеді.
Сүйек құрылысы және оның химиялық құрамы, қызметі  туралы мағлұмат беру.
1.Сүйектің құрамы мен құрылысы туралы жалпы мәлімет алады.
2. онық химиялық құрамындағы органикалық және бейорганикалық заттардың маңызын ажырата алады.
3. сүйектің құрылысын жіктей алады.
Әдістер мен тәсілдер: Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету;
Оқыту үшін  және оқуды бағалау;
Оқыту мен оқудағы жаңа әдіс тәсілдер;
Жеке жұмыс, топпен жұмыс,сыныппен жұмыс.
Формативті бағалау.
Үш тілділік, ПИЗА тапсырмалары.
 Сызба нұсқалары,бағалау парағы,А3 парағы, стикер, маркер,айдың формалары. Интерактивті тақта, 8 сынып оқулығы. №7
зертханалық жұмыс. Сүйек, спиртті шам, шыпы, 10% туз қышқылы.
Химия
Қолданылатын
ресурстар.
Пән

байланысы
аралық
Сабақ
кезеңдері
Уақ
ыт
Тапсырма
Сабақтың барысы
Мұғалімнің ісәрекеті
Оқушылардың іс
әрекеті
Бағалау
Ұйымдас
2
Топқа   бөлу. Оқушылармен амандасу. Топқа бөлу. Good morning pupils. How are you?
Амандасады,   көңіл Мадақтау, қол тыру
кезеңі
мин Оқушылард
ы түгендеу,
Оқушыларды 4 топқа бөлу. 1топ Бас сүйегі  череп   skull, 2 –топ кеуде
сүйектері Грудные скелет thoracic skeletal, 3топ қол Верхняя конечность
Upper limb, 4топ аяқ сүйектері Нижняя конечность  lower limb.
  көтерікі
күйлері
болады.   4   топқа
бөлінеді.
шапалақтау.
кретериалды
бағалау.
топты бағалау
Интерактивті
тақтада   берілген
суретке
қарап
сабақтың мақсатын
ашу

кретериалды
бағалау.
топты бағалау
«Білу»
Қызығуш
ылық
тарын
ояту
«Түсіну»
Жаңа
тақырып
тың
мазмұнын
ұғындыру
«Миға
шабуыл»
5
мин
4
мин
«Сиқырлы
сандық»
Әдісі
арқылы   үй
тапсырмасы
бойынша
сұрақтарға
жауап береді
«Ассоциаци
я   »
әдісі
бойынша
өткен
тақырып
арқылы жаңа
тақырыпты
ашу
Сұрақтарға жауап бер
1топ Бас сүйектерін атаңыз? Бас сүйегі череп – skull
2 –топ Кеуде сүйектерін атаңыз? кеуде сүйектері Грудные скелет thoracic
skeletal
3топ  Қол  сүйектерін   атаңыз?  қол сүйектері  Верхняя конечность Upper
limb
4топ Аяқ сүйектерін атаңыз? аяқ сүйектері Нижняя конечность  lower limb
Балалар осы денеміздегі 200 ден астам сүйек бар, ал осы сүйектің құрамын
білгілеріңіз келеме? Неден тұруы мүмкін?
Сұрақ: суретте берілген заттардың cүйекке қаншалықты маңызы бар?
     Минералды тұздар                                             нәруыздар
         Май                                 сүйек                             мықтылық
Балалар қалай ойлайсыздар бүгінгі сабағымыздың мақсаты қандай?
Сүйектер тығыз және кеуекті дәнекер ұлпалардан түзіледі. Сүйектің
сырты      тығыз   ұлпадан,   ішкі   бөлімі   кеуекті   ұлпадан   құралады.   Сүйектің
сыртында сүйек затымен тұтасып кеткен сүйекқап болады . Сүйекқаптың
астыңғы   бетінің   жасушалары   бөлініп,   сүйек   затын   түзеді.   Сондықтан
сүйекқап арқылы сүйектер жуандап өседі. Сүйек сынғанда біртіндеп бітіп,
қайта   қалпына   келуі   де   сүйекқапқа   тікелей   байланысты.   Сүйекқапта
қантамырлары мен жүйкелер болатындықтан, сүйекке ұдайы қоректік заттар
жеткізіледі.   Сүйектің   екі   шетіндегі   шеміршекті   қабаттағы   жасушалардың
бөлінуінен   сүйек   ұзарып   өседі.   Қаңқаның   толық   сүйектенуі   2025   жасқа
дейін   жалғасады.   Адам   25   жасқа   дейін   өседі.   Ересек   адамның   сүйегінің
үштен екі бөлігін — бейағзалық, ал қалған үштен бір бөлігін ағзалық заттар
құрайды.   Ағзалық   заттар      иілгіштік,   серпінділік,   ал   бейағзалық   заттар
беріктік қасиет береді.
Сүйектің құрамы. Сүйектің құрамында  50% су, 12,5% нәруыз тектес
ағзалық зат  оссеин (жұмсақ, серпімді ағзалық зат), 21,8% минералды заттар
(кальций   фосфаты),   15,7%   май   болады.   Оссеин   заты   сүйекке   серпімді,
иілгіштік   қасиет   береді.   Жас   балалардың   сүйегінде   ағзалық   заттардың
мөлшері көбірек. Сүйектері иілгіш болатындыктан спортқа, циркке, балетке жастайынан қабылдайды. Адамның жасы ұлғайған сайын сүйегінде ағзалық
заттар азайып, минералды заттар кебейеді. Құрамында минералды заты көп
сүйектер иілгіштік қасиетінен айырылып, морт сынғыш келеді.
Сұрақ:?   Балалар   біздің   қаңқамыздағы   сүйектер   созылуға   немесе
сындыруға болама? Қалай ойлайсыздар?
«Қолдан
у»
Жаңа
тақырып
тың
мазмұнын
ұғындыру
8
мин
«Мәтінмен
жұмыс»
Зертхана
жұмысын
жасау.

сүйектің атқарып жатқан қызметін біз қай кезде қоланап жүрміз?
№7 зерханалық жұмыс.
Мақсаты: сүйектің қасиетін зерттеу.
Керекті құралжабдықтар: кальцийсіздендірілген және күйдірілген сүйектер,
сүйектер салатын ыдыстар.
Жұмыс реті.
1. Жануар   сүйегін   иіп,   содан   соң   созып   көріңіздер.   Сүйек   иіле   ме?
Сүйек созыла ма?
2. Қыздырылған   сүйекті   иіп   көргенде   не   болады?оған   қандай   қасиет
тән?
3. Тұз   қышқылына   батырылған   сүйекті   созуға   бола   ма?   Бұл   сүйекке
қандай   қасиет   тән?   Кальцийсіздендірілген   және   күйдірілген
сүйектердің ерекшелігі қандай? Қорытынды жасаңыздар?
1. Кішкентай сәбидің мен ересек адамның сүйегінде қандай
айырмашылықтар болуы мүмкін?
Оқушылар өз ойларын ауызша береді.
Талдау
4
мин
Кестені
толтыру.
Фишка
арқылы,
кретериалды
бағалау.
топты бағалау

Оқушылардың
мұндағы   мақсаты
берілген
тапсырманы   өздері
талқылап,   өз   ой
пікірлерімен санаса

білуі,
топпен
жұмыс
  жасауы.
Бірбіріне
түсіндіреді. Әр топ
өзіне
берілген
тапсырманы
ауызша
береді.
  жауап

Берілген   сұраққа
  жауап
ауызша
береді.
  Кестені
толтырады.
кретериалды
бағалау.
топты бағалау
№ Сүйектің
Органикалық
заттар
құрамында
кездесетін
заттар
кальций
фосфаты
жұмсақ, серпімді +
оссеин
+
беріктік
1
2
3
4
Бейорганикалық
заттар
+
+
Жинақта
у
3
мин
«пиза»
тапсырмала
ры
ПИЗА тапсырмасы.
1
Сүйектер   тығыз   және   кеуекті
  дәнекер Ия
Берілген
сәйкестендірулерге
ия   немесе   жоқ
кретериалды
бағалау.
топты бағалау арқылы

жаңа
сабақты
қорытындыл
ау
2
3
4
5
ұлпалардан түзіледі
Сүйектің   ішкі      тығыз   ұлпадан,   сыртқы   бөлімі
кеуекті ұлпадан құралады.
Сүйек сынғанда біртіндеп бітіп, қайта қалпына
келуі де сүйекқапқа тікелей байланысты
Сүйекқапта   қантамырлары   мен   жүйкелер
болатындықтан, сүйекке ұдайы қоректік заттар
жеткізетін май ұлпасы
Сүйектің   екі   шетіндегі   шеміршекті   қабаттағы
жасушалардың бөлінуінен сүйек ұзарып өседі
жоқ
ия
жоқ
ия
6 Қаңқаның   толық   сүйектенуі   4055   жасқа   дейін
Жоқ
жауабын айтады.
7
8
жалғасады.
Ересек адамның сүйегінің үштен екі бөлігін —
бейағзалық, ал қалған үштен бір бөлігін ағзалық
заттар   құрайды.   Ағзалық   заттар      иілгіштік,
серпінділік, ал бейағзалық заттар беріктік қасиет
береді.
Сүйектің құрамы. Сүйектің құрамында  50% су,
12,5%   нәруыз   тектес   ағзалық   зат      оссеин
(жұмсақ,
  21,8%
минералды заттар (кальций фосфаты), 15,7% май
болады.
  ағзалық   зат),
  серпімді
ия
ия
Бағалау
3
Өзінөзі
бағалау
Бағдарша,
бағалау
парақшалар
ы
Рефлекс
ия
2
мин
Қағазға
толтыру
9 Адамның   жасы   ұлғайған   сайын   сүйегінде
минералды   заттар   азайып,   ағзалық   заттар
кебейеді.
Жоқ
Егер біздің денемеізде қаңқа болмаса яғни сүйек болмаса оның оны басқа затпен
алмастыруға болама?
Коллаген Коллаген Collagen
Сүйекқап
Нәруыз белок  protein
Оссеин Оссеин -ossein
Май  Жир  ыы -Fats
Минералды тұздар –минеральные соли mineral salts
дәнекер ұлпасы соединительная ткань connective tissue
Оқушыларға «мен бүгін не үйрендім?» сұрағын беру арқылы оқушылар өз
ойын жазады.
Мадақтау
Оқушыларды
сұрақтарға   ауызша
жауап   береді.«Ең,
ең,   ең»   қызықты
дерект
ер
айтылады.

Ұсынылған
стикерге   бүгінгі
сабақта
не

Мадақтау үйренгеніні жазады.
Остеобласты сүйек түзетін клеткалар. Тісжақ патологиясы кезінде остеобластар бүлінген тканьнің қалпына келуіне тікелей қатысады.
Остеокласт (гр. osteo  сүйек + гр. klastos  ұсақтау). Сүйек тканінің көп ядролы клеткасы. Сүйек ткані әр түрлі себептерден бүлінген кезде
остеокластар резорбцияға (сорылу, сіңу) қатысады. Пародонт тканьдері қабынғанда, тістің қозғалып түсіп қалуы остеокластар арқылы жүреді
Остеоциты — клетки костной ткани позвоночных животных и человека, значительно или полностью утратившие способность синтезировать
органический компонент матрикса.  1 Мидың орташа салмағы 17001500 г

2
3 Ми   діңі   сопақша   ми,   көпір,   үлкен   мисыңары,
Ми жұмыс істегенде түзілген энергияның 25%ын
жұмсайды.
4
5
6
мишықтан тұрады
Сопақша ми өзткізгіш  және рефлекістік қызмет
атқарады.
Сопақша ми жұлынмен жалғақан
Көпір арқылы ортаңғы ми мен жұлынға қозуды
өткізеді

7 Ортаңғы ми жарықпен дыбысқа елең ету
8 Аралық   ми   арқылы   импульстер   барлық
рецепторлардан   улкен   ми   сыңарларының
Мидың орташа салмағы 17001500 г
қыртысына түседі
Ия\жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\жоқ
9 Мишықтың   ең   басты   қызметі   тепетеңдіктің
Ия\ жоқ
реттелуіне мүлдем қатыспайды. 1

2
3 Ми   діңі   сопақша   ми,   көпір,   үлкен   мисыңары,
Ми   жұмыс   істегенде   түзілген   энергияның   25%ын
жұмсайды.
мишықтан тұрады
4 Сопақша   ми   өзткізгіш   және   рефлекістік   қызмет
атқарады.
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
5 Сопақша ми жұлынмен жалғақан
6 Көпір   арқылы   ортаңғы   ми   мен   жұлынға   қозуды
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
өткізеді
7 Ортаңғы ми жарықпен дыбысқа елең ету
8 Аралық   ми   арқылы   импульстер   барлық
рецепторлардан улкен ми сыңарларының қыртысына
түседі
9 Мишықтың   ең   басты   қызметі   тепетеңдіктің
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
реттелуіне мүлдем қатыспайды.

Ия\жоқ
Ия\жоқ
Ия\ жоқ
Мидың орташа салмағы 17001500 г
1 Мидың орташа салмағы 17001500 г

Ми жұмыс істегенде түзілген энергияның 25%
2
ын жұмсайды.
3 Ми   діңі   сопақша   ми,   көпір,   үлкен   мисыңары,
4
5
6
мишықтан тұрады
Сопақша ми өзткізгіш және рефлекістік қызмет
атқарады.
Сопақша ми жұлынмен жалғақан
Көпір арқылы ортаңғы ми мен жұлынға қозуды
өткізеді
7 Ортаңғы ми жарықпен дыбысқа елең ету
8 Аралық   ми   арқылы   импульстер   барлық
рецепторлардан   улкен   ми   сыңарларының
қыртысына түседі
9 Мишықтың   ең   басты   қызметі   тепетеңдіктің
реттелуіне мүлдем қатыспайды.
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
   1
      Ми жұмыс істегенде түзілген энергияның 25% Ия\ жоқ ын жұмсайды.
2
3 Ми   діңі   сопақша   ми,   көпір,   үлкен   мисыңары,
4
5
6
7
8
мишықтан тұрады
Сопақша ми өзткізгіш және рефлекістік қызмет
атқарады.
Сопақша ми жұлынмен жалғақан
Көпір арқылы ортаңғы ми мен жұлынға қозуды
өткізеді
Ортаңғы ми жарықпен дыбысқа елең ету
Аралық   ми   арқылы   импульстер   барлық
рецепторлардан   улкен   ми   сыңарларының
қыртысына түседі
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
Ия\ жоқ
9 Мишықтың   ең   басты   қызметі   тепетеңдіктің
Ия\ жоқ
реттелуіне мүлдем қатыспайды.
  ми
Орналасқан жері
Ми бөлімдері  Орналасқан жері Қызметі
Сопақша
және ми көпірі
Ортаңғы ми
Аралық ми
Қызметі
№ Ми бөлімдері

1
2
3
4 Мишық
№
1 Сопақша   ми
және ми көпірі
2 Ортаңғы ми
3 Аралық ми
4 Мишық
Орналасқан жері
Қызметі
№ Ми бөлімдері

1
2
3
4 Мишық
  ми
Сопақша
Ми бөлімдері  Орналасқан жері Қызметі
және ми көпірі
Ортаңғы ми
Аралық ми №
1 Сопақша   ми
және ми көпірі
2 Ортаңғы ми
3 Аралық ми
4 Мишық
  ми
Орналасқан жері
Ми бөлімдері  Орналасқан жері Қызметі
Сопақша
және ми көпірі
Ортаңғы ми
Аралық ми
Қызметі
№ Ми бөлімдері

1
2
3
4 Мишық
№
1 Сопақша   ми
және ми көпірі
2 Ортаңғы ми
3 Аралық ми
4 Мишық
  ми
Орналасқан жері
Ми бөлімдері  Орналасқан жері Қызметі
Сопақша
және ми көпірі
Ортаңғы ми
Аралық ми
Қызметі
№ Ми бөлімдері

1
2
3
4 Мишық
№
1 Сопақша   ми
және ми көпірі
2 Ортаңғы ми
3 Аралық ми
4 Мишық Бүгін мен не үйрендім?
________________________________________
Бүгін мен не үйрендім? ________________________________________
_____________________________________________________________
Бүгін мен не үйрендім?
________________________________________
Бүгін мен не үйрендім? ________________________________________
Бүгін мен не үйрендім?
________________________________________
Бүгін мен не үйрендім? ________________________________________
_____________________________________________________________
_____________________________________________________________
Бүгін мен не үйрендім?
________________________________________
Бүгін мен не үйрендім? ________________________________________
Бүгін мен не үйрендім?
________________________________________
Бүгін мен не үйрендім? ________________________________________
_____________________________________________________________ _____________________________________________________________ 1. Алдынғы мида ауырпалық рецепторлар болмайды, сондықтан ми ауырпалықты сезбейді.
2. Ми адам мүшесінің ең майлы жері, мүшенің 60% майын құрайды.
3 Көп жылдар бойы ғалымдар құлақтағы шуды құлақтың механикалық функциясына байланысты деп ойлап келген, алайда ол мидың функциясына
байланысты екен.
4. Біз жыпылықтаған сайын, миымыз жұмыс істеп, заттарды жарық етіп ұстайды. Сол арқылы біз жыпылықтаған сайын әлем жарықтана түседі. (күніне,
шамамен, 20 000 рет)
5. Күлкі опоңай шаруа емес, адам күлген кезде мидың бес бөлігі қозғалады.
6. Адамның ойына келетін ойлардың орташа саны 70 000
7. Неліктен ұйықтаймыз? Бірінші, физикалық, екінші психикалық. Кейбір зерттеулерге сүйенсек, ұйқы біздің қажет емес ойларымызды тазартады.
8. Гипоталамус, алдыңғы мидың бөлігі, термостат сияқты температураны реттейді. Гипоталамус сіздің денеңіздің қалыпты температурасы қанша болу
керектігін біледі (98,6 Фаренгейт, 37 Цельсий бойынша). Егер денеңізге тым ыстық болса, гипоталамус оны терлеу арқылы көрсетеді. Егер сізге суық болса, ол
діріл арқылы білдіреді. Терлеу және мұздау арқылы денетемператураны реттейді.
9. Күніне 85000 ми қабығының нейронары мида жоғалып кетеді. Қуанышқа орай, бұл білінбейтін залал.
10. Зияткерлік қабілеттілік кезінде мидың көлемі мен салмағы бірдей болмайды. Мысалы, Эйнштейннің миы 1230 грамм болған, тіпті адамның орташа миынан
да жеңіл.
11. Мида 100 000 миль қан таситын қан тамырлар бар.
12. Ми оттегісіз 46 минут өмір сүре алады, содан кейін өле бастайды. Егер оттегі 10 минут жетіспеген жағдайда, мидың ауыр зақымдалуына әкеледі.
13. Біздің миымыз бізді жиі алдайды. Ол заттарды шындыққа сай емес, басқаша қабылдай алады.
14.Адам миында әрбір секунд сайын 100 000 реакция өтеді.
адамның көзі 10 000 000 түсті ажырата алады.
№
Орта белгілер
Бунақденеқоректі
лер
Кеміруші
лер
Жұптұяқты
лар
Жыртқыш
тар
1 Күрек тістері жақсы жетілген.
2 Дене температурасы онша тұрақты
емес
3 Түр құрамы өте көп
4 Сойдақ және азу тістері жақсы
жетілген
5 Миы нашар дамыған
6 Үшінші және төртінші саусақтары
жақсы
дамыған
7 Қарақұйрық, ақбөкен, бегемот
8 Кірпі,жұпартышқан,жертесер
9 Борсық, күзен, қабылан, ілбіс
Қалқанқұлақ,жайра, көк суыр
1
0 1
1
1
2
1
3
1
4
1
5
№
1
2
3
4
Тұмсығы алға қарай шығыңқы
Сойдақ тістері өте өткір
Тістерінің құрылысы біркелкі
Кей түрі ін қазып тіршілік етеді
Қуысмүйізділер деген тұқымдасы
бар
Орта белгілер
Бунақденеқоректі
лер
Кеміруші
лер
Жұптұяқты
лар
Жыртқыш
тар
Күрек тістері жақсы жетілген.
Дене температурасы онша тұрақты
емес
Түр құрамы өте көп
Сойдақ және азу тістері жақсы
жетілген
5 Миы нашар дамыған
6 Үшінші және төртінші саусақтары
жақсы
дамыған
7 Қарақұйрық, ақбөкен, бегемот
Кірпі,жұпартышқан,жертесер
8
Борсық, күзен, қабылан, ілбіс
9
1
Қалқанқұлақ,жайра, көк суыр
0
1
1
1
2
Тұмсығы алға қарай шығыңқы
Сойдақ тістері өте өткір 1
3
1
4
1
5
Тістерінің құрылысы біркелкі
Кей түрі ін қазып тіршілік етеді
Қуысмүйізділер деген тұқымдасы
бар
 сүтқоректілердің қаңқасы неше бөлімнен тұрады? (бас сүйегі – head bones, омыртқа жотасы – back bones, иық белдеуі – shoulders, алдыңғы және
артқы аяқ  legs, жамбас белдеуі – pelvis,  кеуде қуысы  breast)
 сүтқоректілердің жүрегі неше бөлімнен тұрады? (екі жүрекше – two hearts, екі қарынша  two ventricles)
 Ұрық аналық жыныс мүшесі неде жетіледі? (жатыр – плацента,  placenta)
 Жер астында тіршілік ететін сүтқоректілерді ата? (көртышқандарmoles, соқыр тышқандар – blind moles, қалталы көртышқандар – marsupial
moles )
 сүтқоректілердің ішінде күйіс қайыратын жануарлардың қарыны неше бөлімнен тұрады? (4 бөлімнен тұрады. Таз қарын, ұлтабар, жұмыршақ,
қатпаршақ)
– Езуден шықшытқа дейінгі жақсүйекті иекпен жалғастырып, тұтастыратын бұлшықет қалай аталады? (ұрт)
 Әлемдегі ең ұзын  күйіс қайрайтын жануарды ата? (керік – жираф  girrafe)
 Суда тіршілік ететін сүтқоректілерді ата?  (құндыздар – бобры  beavers, жұпартышқандар  moles, ондатрлар – ондатры – ondatra,  кәмшаттар –
выдра – mink or otter, түлендер – тюлени seals, киттер – кит  whales)
– Сүтқоректілер туралы зерттейтін ғылым қалай аталады (маммология  mammalogy)
ҮйректұмсықутконосPlatyus         Жарқанат летучая мышьBаt      Жарқанат летучая мышьBаt       Керік Жираф –Giraffe
 сүтқоректілердің қаңқасы неше бөлімнен тұрады? (бас сүйегі – head bones, омыртқа жотасы – back bones, иық белдеуі – shoulders, алдыңғы және
артқы аяқ  legs, жамбас белдеуі – pelvis,  кеуде қуысы  breast)  сүтқоректілердің жүрегі неше бөлімнен тұрады? (екі жүрекше – two hearts, екі қарынша  two ventricles)
 Ұрық аналық жыныс мүшесі неде жетіледі? (жатыр – плацента,  placenta)
 Жер астында тіршілік ететін сүтқоректілерді ата? (көртышқандарmoles, соқыр тышқандар – blind moles, қалталы көртышқандар – marsupial
moles )
 сүтқоректілердің ішінде күйіс қайыратын жануарлардың қарыны неше бөлімнен тұрады? (4 бөлімнен тұрады. Таз қарын, ұлтабар, жұмыршақ,
қатпаршақ)
– Езуден шықшытқа дейінгі жақсүйекті иекпен жалғастырып, тұтастыратын бұлшықет қалай аталады? (ұрт)
 Әлемдегі ең ұзын  күйіс қайрайтын жануарды ата? (керік – жираф  girrafe)
 Суда тіршілік ететін сүтқоректілерді ата?  (құндыздар – бобры  beavers, жұпартышқандар  moles, ондатрлар – ондатры – ondatra,  кәмшаттар –
выдра – mink or otter, түлендер – тюлени seals, киттер – кит  whales)
– Сүтқоректілер туралы зерттейтін ғылым қалай аталады (маммология  mammalogy)
ҮйректұмсықутконосPlatyus         Жарқанат летучая мышьBаt      Жарқанат летучая мышьBаt       Керік Жираф –Giraffe Кірпі (Ёжик)
Жұпартышқан
(выхуоль)
Суыр (сурки)
Кәмшат
қайыр(бабровая стуря)
Құндыз (бобр)
Қалқанқұлақ
(ушастый)
Ақбөкен
Ақ қоян (белый
кролик)
салпаңқұлақты
(ушастая)
(кабан)
Қабан
олени марал
Арқар
(сайгаки)
қоңыр аю («
Түлкі (лисицы)
Сілеусін (рысь)
қабылан (гепард)
Қасқыр (волк)
қарбарысы Ілбіс 0   Кемірушілер –
грызуни
rodents Топ аты: ___________________________________________________
Бағалау бетшесі
№1
оқушы
___________
№2
оқушы
_________
№3
Оқушы
________
№4
Оқушы
_________
№5
оқушы
________
Қорытынды
Сабақ барысы
«Білу» Үй тапсырмасы.
«Сиқырлы сандық» «Түсіну» миға шабуыл
«Полиглот»
«Қолдану» жаңа сабақ, (жаңа сабақты
талқылауы, үлес қосуы, ой пікірі, жеткізе
білуі)    «Қаламсап ортада»
«Талдау»
  (картамен   жұмыс
жасауы,  сұрпақтарға жауап беруі)
«Work  with map»
«Жинақтау»
«Сәйкестендіру кестесі»
Жалпы ұпай
Баға
2518  «5»                                                     Өте жақсы «5»
1711 «4»                                                      Жақсы – «4»
10 – 5 «3»                                                     Қанағаттанарлық – «3»
4 – 1 «2»
Топ аты: ___________________________________________________
Бағалау бетшесі
№1
оқушы
№2
оқушы
№3
Оқушы
№4
Оқушы
№5
оқушы ___________
_________
________
_________
________
Қорытынды
Сабақ барысы
«Білу» Үй тапсырмасы.
«Сиқырлы сандық»
«Түсіну» миға шабуыл
«Полиглот»
«Қолдану» жаңа сабақ
«Қаламсап ортада»
«Талдау»  картамен жұмыс
«Work  with map»
«Жинақтау»
«Сәйкестендіру кестесі»
Жалпы ұпай
Баға
2518  «5»                                                     Өте жақсы «5»
1711 «4»                                                      Жақсы – «4»
10 – 5 «3»                                                     Қанағаттанарлық – «3»
4 – 1 «2» 1
2 3
4

file_name: 8 класс био ашык саб 24.11.docx

description:
Кемірушілер –
грызуни
rodents

description:
1
2

description:
3
4

title: Сүтқоректілердің көптүрлілігі


extracted_text:
«Бекітемін»
Директордың орынбасары:
_________   "______ " ______   2016ж
Күні:   29.04.2016
Пәні: Биология
Қысқа мерзімді жоспар.
Пән мүғалімі: Мырзабекова Б.
Күнғараева Н
Кабинеті: биология
Сабақтың
тақырыбы:
Сабақтың мақсаты:  Оқушыларды  сүтқоректілердің жеке отрядтарының кеңінен таралған және сирек кездесетін түрлерімен таныстыру, олардың
Сүтқоректілердің көптүрлілігі
Негізгі идеясы
Оқыту нәтижелері
тіршілік әрекеттеріне байланысты біріненбірін ажырата білуге үйрету.
Әлемде таралған сүтқоректілер туралы мағлұмат беру.
1.Сүтқоректілер туралы жалпы мәлімет алады.
2.Оқушылар алға мақсаттар қойып, сол мақсаттарын жүзеге асыруға әрекет етеді.
3.Жүйелі сөйлеу,талдау,дәлелдеу, ұсыныс жасау дағдыларын дамиды.
4.Креативті ойлау дағдыларын топтық жұмыстар кезінде ой пікірін еркін жеткізеді.
Әдістер мен тәсілдер: Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету;
Оқыту үшін  және оқуды бағалау;
Оқыту мен оқудағы жаңа әдіс тәсілдер;
Жеке жұмыс, топпен жұмыс,сыныппен жұмыс.
Үш тілділік.
 Сызба нұсқалары,бағалау парағы,А3 парағы, стикер, маркер,айдың формалары. Интерактивті тақта,
Қолданылатын
ресурстар.
Пән

байланысы
аралық
География, ағылшын тілі
Сабақтың барысы
Сабақ
кезеңдері
Уақ
ыт
Тапсырма
Мұғалімнің ісәрекеті
Оқушылардың ісәрекеті
Бағалау
Ұйымдаст
3
Топқа   бөлу. Оқушылармен амандасу. Топқа бөлу. Good morning pupils.
Амандасады,   көңіл   күйлері Мадақтау «Білу»
5
мин
ыру кезеңі  мин Оқушылард
ы   түгендеу,
топ
басшысын
сайлау
«Сиқырлы
сандық»
Әдісі
арқылы   үй
тапсырмасы
бойынша
сұрақтарға
жауап береді
Қызығушы
лық
тарын  ояту
«Түсіну»
Жаңа
тақырып
тың
мазмұнын
3
мин
«Полиглот»
әдісі
бойынша
өткен
тақырып
Оқушыларды 3 топқа бөлу. Жануарлар арқылы
1топ:  жыртқыш   сүтқоректілер  carnivorous   mammals  хищных
млекопитающих
2топ: кемірушілер – грызуни rodents
3топ: Жұптұяқтылар  – парнокопытных  clovenhoofed
Үйге берілген тапсырма сұрақжауап арқылы диалогқа түсіру.
«Сиқырлы сандық»
10 – Алғашқы аңдардың құстарға ұқсастығы?  (клоакаклоака
cloaca)
20   –   сүтқоректілердің   жүрегі   неше   бөлімнен   тұрады?  (екі
жүрекше –двух предсердий two hearts, екі қарынша – двух
желудочков two ventricles)
30      Ұрық   аналық   жыныс   мүшесі неде   жетіледі?  (жатыр   –
плацентаplacenta)
40      Жер   астында   тіршілік   ететін   сүтқоректілерді   ата?
(көртышқандаркротыmoles,   соқыр   тышқандар   –слепыши
blind   moles,   қалталы   көртышқандарсумчатые   кроты–
marsupial moles )
50   –   Сүтқоректілердің   кеуде   мен   құрсақ   қуысын   не   бөліп
тұрады? (көкетдиафрагма diaphragm)
60 – Езуден шықшытқа дейінгі жақсүйекті иекпен жалғастырып,
тұтастыратын бұлшықет қалай аталады? (ұрт)
70  Әлемдегі ең ұзын  күйіс қайрайтын жануарды ата? (керік –
жираф  girrafe)
80  Суда тіршілік ететін сүтқоректілерді ата?   (құндыздар –
бобры      beavers,   жұпартышқандар      moles,   ондатрлар   –
ондатры   –   ondatra,     кәмшаттар   –   выдра   –   mink   or   otter,
түлендер – тюлени seals, киттер – кит  whales)
90   –   Сүтқоректілер   туралы   зерттейтін   ғылым   қалай   аталады
(маммология  маммология mammalogy)
1.
 “Полиглот” суретпен жұмыс. “Polyglot”
Ұшатын сүтқоректіні көрсет:
(Жарқанат,  летучая мышь,  bat )
What  mammal does fly?
көтерікі   болады.   3   топқа
бөлінеді.
  Топ   басшысын
сайлайды.
Оқушылар ұяшықтарды таңдау
арқылы   сұрақтарға   ауызша
жауап   береді.   Қазақ   тілінде,
орыс тілінде, ағылшын тілінде
жауаптарды айтады.
Фишка
арқылы,
кретериалды
бағалау.
топты бағалау

тақтадағы
Интерактивті
суреттердің
ішінен   дұрыс
жауапты   тауып   оны   қаза
тілінде, орыс тілінде, ағылшын
тілінде айтады.
Фишка
арқылы,
кретериалды
бағалау.
топты бағалау ұғындыру
«Миға
шабуыл»
арқылы жаңа
тақырыпты
ашу

Мына
сүтқоректілердің қайсысы
Жұмыртқа салу арқылы көбейеді:
(үйректұмсық, утконос  platypus)
What  is the egglaying mammal?

Суда тіршілік ететін сүтқоректіні көрсет?: (кит, whale)

 What  is the aquatic mammal? Ең биік сүтқоректі? керік (жираф)
                     What is the longest mammal? (giraffe)
15
мин
«Мәтінмен
жұмыс»

«Қолдану»
Жаңа
тақырып
тың
мазмұнын
ұғындыру
Жаңа сабақты таныстыру
Қазақстанда мекендейтін сүтқоректілер
Бунақденеқоректі
лер отряды
Кемірушілер
отряды
Қоянтектесте
р отряды
Қолқанатты
лар отряды
Жұптұяқтылар,
тақтұяқтылар отряды
Жыртқыштар
отряды
Ескекаяқтылар
отряды
Қазақстанда сүтқоректілердің 8 отрядына жататын 178
түрі таралған
Видео сүтқоректілер туралы.
Оқушыларға мәтін берілерді.
1. Жыртқыштар отряды
2. Кемірушілер отряды
3. Жұптұяқтылар, тақтұяқтылар отряды
  талқылап,

Оқушылардың   мұндағы
мақсаты   берілген   тапсырманы
өздері
  өз   ой
пікірлерімен   санаса   білуі,
топпен   жұмыс   жасауы.   Бір
біріне түсіндіреді. Әр топ өзіне
берілген   тапсырманы   ауызша
жауап береді.
Фишка
арқылы,
кретериалды
бағалау.
топты бағалау «Қаламсап ортада» әдісі арқылы мәтіннен түсінгенін
сұрау.
Терминдік сөзлдер
Сүтқоректілердің ағылшын, орыс тілінде,
қазақа тілінде атауы:
Бунақденеқоректілер – насекомоядных insectivorous
Кемірушілер отряды – грызуни – rodents
Қоянтектестер отряды – зайцеобразных – lagomorphs
Қолқанаттылар отряды – рукокрылых  сhiroptera
Жұптұяқтылар, тақтұяқтылар отряды – парнокопытных  cloven
hoofed
Жыртқыштар отряды – хищных млекопитающих  carnivorous
mammals
Ескекаяқтылар отряды – непорнокопыхных  solipeds
Талдау
10
мин
«Work

with map»
To glue the mammals into the map, which lives in
Kazakhstan region, answering to these questions.
1) What kind of mammals have you read about? (We have read
about lagomorphs, carnivorous, insectivorous mammals?)
2) Can you tell us the names of  lagomorphs’ mammals? (They
are rabbits, chiropters, cloven – hoofed, deer, swine,  roe deer,
arches)
3) Where can we meet them?   What do they eat? (We can see
them   in   the   deserts,   mountains,   seas,   rivers,   lakes   forests   and
under the ground. They eat insects and small fishes)
4) Where we can see arches? (we can see them in Balqash,
Zaisan, Betpaqdala , Qyzylqum, Aral, Ustirt  and in Mangistau
region)
5) Give the names of insectivorous mammals? And in what
regions do they live? (They are hedgehogs, moles, rat moles,
rodents, marmots and eared rodents. We meet hedgehogs in the

және
Ағылшын   тілінде   мәтінде
оқылған   сүтқоректілердің   қай
немен
жерде
туралы
қоректенетіні
мәліметтерлі
картаға
жабыстыру   арқылы   табады.
Сұрақтарға   ауызша   жауап
беру.

Фишка
арқылы,
кретериалды
бағалау.
топты бағалау desert of Mangistau, we meet different kinds of moles in the rivers
of Edil, Zhaik, Tobyl and Obagan. )
6) What can you say about carnivorous mammals?  Where do
they live and what do they eat? (They are brown bears, wolves,
cheetah, snow leopard, sable, otters and beavers. They live in the
mountains of Altai, Tarbagatai and Tien Shan and reserves of
AksyZhabagly, Almaly, Markakol. They eat wild rabbits, moles
and ets. We should protect them because they were included in
RED BOOK of Kazakhstan)
БУНАҚДЕНЕҚОРЕКТІЛЕР
КЕМІРУШІЛЕР
ЖҰПТҰЯҚТЫЛАР
ЖЫРТҚЫШТАР
1.Күрек тістері жақсы жетілген.
2.Дене температурасы онша тұрақты емес
3.Түр құрамы өте көп
4.Сойдақ және азу тістері жақсы жетілген
5.Миы нашар дамыған
6.Үшінші және төртінші саусақтары жақсы дамыған
7.Қарақұйрық, ақбөкен, бегемот
8.Кірпі,жұпартышқан,жертесер
9.Борсық, күзен, қабылан, ілбіс
10 Қалқанқұлақ,жайра, көк суыр
11.Тұмсығы алға қарай шығыңқы
12. Сойдақ тістері өте өткір
13. Тістерінің құрылысы біркелкі
14. Кей түрі ін қазып тіршілік етеді
15. Қуысмүйізділер деген тұқымдасы бар
Бағалау парақшасы мен бағалау шкаласын тарату
Оқушыларды   жеке   бағалау.   Әр   торптың   топ   басшысы
оқушыларының барлық баллдарын қосып бағасын қояды.
4. “ЕҢ,ЕҢ,ЕҢ....” қызықты деректер
          1) Ең үлкен сүтқоректі көк кит.Ұзындығы 33 м, салмағы
150т. Киттің бойының
Жинақтау
4
мин
арқылы
«Сәйкестен
діру
картасы»

жаңа
сабақты
қорытындыл
ау
Бағалау
2
мин
Өзінөзі
бағалау
Бағдарша,
бағалау
парақшалар
ы

Берілген
сәйкестендіру
кестесін   толтырады.   Ауызша
жауап береді.
А2,5,8,11,13
Ә1,10,14
Б6,7
В3,4,9,12,15
Фишка
арқылы,
кретериалды
бағалау.
топты бағалау
Оқушыларды   топ   басшысы
  жалпы   ұпайын
бағалайды,
шығарады.
  «Ең,
  ең»
қызықты дерект ер айтылады.
  ең,
Мадақтау ұзындығы құрлықтағы 5 қабатты үймен тең. Судың бетіне
1000 м тереңдіктен 1520
                   секундта шыға алады. Терісінің астында 1 метрдей май
қабаты бар, дене тепературасы
          тұрақты 3437ºС ыстық болады.
                     2)  Ең кішкентай сүтқоректіқызғылт тісті жертесер.
Ұзындығы 35 см, салмағы 1,73 грамм.
          Зат алмасуы тез жүретіндіктен өте қомағай болып келеді.
Күніне өзінің салмағынан 3 есе
          (30 гр) азық жейді
                    3)  Ең  жүйрік  сүтқоректіқабылан. Африкада,  Иран,
Түркменстан елдерінде тіршілік етеді.
                   Қабылан сағатына 100 км/сағ жылдамдықпен 550 мге
жүгіре алады.
             4) Ең жалқау сүтқоректіүшсаусақты жалқаңаң. Оңтүстік
Африкада ағаш басында тіршілік
          етеді. Жалқаулығы сондай  түктерінде жасыл балдырлар
өседі. Жылдамдығы 1,82,4 м/мин
        немесе 0,10,16 км/сағ.
             5)  Ең  биік  сүтқоректі  жайлаң  (жираф). Ол  сахараның
оңтүстігінде Африканың қуаң
                  саваннасы мен шөлейт аудандарын мекендейді. Оның
биіктігі5,5 метр. Салмағы1000 кг,
        буаз болу мерзімі15 ай.
        6) Ең ұзақ буаз болатын сүтқоректіазиялық піл. Оның буаз
болу мерзімінің ұзақтығы690на
             760 күнге дейін созылады. Бұл адамның бала көтеруімен
салыстырғанда 2,5 есе ұзақ.
       7) Ең ақылды сүтқоректідельфин.Көптеген мұхиттарда және
теңіздерде тіршілік етеді.

қыртыстарының  иірімі адамдікімен
        салыстырғанда екі есе көп. Олар еш уақытта ұйықтамайды,
яғни көзін ашып ұйықтайды.
        Себебі  миының оң және сол бөлігі кезектесіп тынығады.
            Миының   салмағы1700   гр,   адамдікі1400   гр.   Ми Рефлексия 3
мин
Қағазға
толтыру
Оқушыларға  «Түсіндім, Түсінбедім, түсінгім келеді»  бетшелер
тарату арқылы оқушылардан бүгініг сабақ туралы ой пікірлерін
білу.
Ұсынылған   стикерге   бүгінгі
сабақта   не   үйренгеніні   және
ұсыныс жазады.
Мадақтау
№
Орта белгілер
Бунақденеқоректі
лер
Кеміруші
лер
Жұптұяқты
лар
Жыртқыш
тар
1 Күрек тістері жақсы жетілген.
2 Дене температурасы онша тұрақты
емес
3 Түр құрамы өте көп
4 Сойдақ және азу тістері жақсы жетілген
5 Миы нашар дамыған
6 Үшінші және төртінші саусақтары
жақсы
дамыған
Тұмсығы алға қарай шығыңқы
7 Қарақұйрық, ақбөкен, бегемот
8 Кірпі,жұпартышқан,жертесер
9 Борсық, күзен, қабылан, ілбіс
1
Қалқанқұлақ,жайра, көк суыр
0
1
1
1
2
1
3
1
4
1
5
Сойдақ тістері өте өткір
Тістерінің құрылысы біркелкі
Кей түрі ін қазып тіршілік етеді
Қуысмүйізділер деген тұқымдасы
бар
№
1
2
3
4
Орта белгілер
Бунақденеқоректі
Кеміруші
Жұптұяқты
Жыртқыш
лер
лер
лар
тар
Күрек тістері жақсы жетілген.
Дене температурасы онша тұрақты
емес
Түр құрамы өте көп
Сойдақ және азу тістері жақсы
жетілген
5 Миы нашар дамыған
6 Үшінші және төртінші саусақтары жақсы
дамыған
Тұмсығы алға қарай шығыңқы
7 Қарақұйрық, ақбөкен, бегемот
8
Кірпі,жұпартышқан,жертесер
Борсық, күзен, қабылан, ілбіс
9
1
Қалқанқұлақ,жайра, көк суыр
0
1
1
1
2
1
3
1
4
1
5
Сойдақ тістері өте өткір
Тістерінің құрылысы біркелкі
Кей түрі ін қазып тіршілік етеді
Қуысмүйізділер деген тұқымдасы
бар
 сүтқоректілердің қаңқасы неше бөлімнен тұрады? (бас сүйегі – head bones, омыртқа жотасы – back bones, иық белдеуі – shoulders, алдыңғы және
артқы аяқ  legs, жамбас белдеуі – pelvis,  кеуде қуысы  breast)
 сүтқоректілердің жүрегі неше бөлімнен тұрады? (екі жүрекше – two hearts, екі қарынша  two ventricles)
 Ұрық аналық жыныс мүшесі неде жетіледі? (жатыр – плацента,  placenta)
 Жер астында тіршілік ететін сүтқоректілерді ата? (көртышқандарmoles, соқыр тышқандар – blind moles, қалталы көртышқандар – marsupial
moles )
 сүтқоректілердің ішінде күйіс қайыратын жануарлардың қарыны неше бөлімнен тұрады? (4 бөлімнен тұрады. Таз қарын, ұлтабар, жұмыршақ,
қатпаршақ) – Езуден шықшытқа дейінгі жақсүйекті иекпен жалғастырып, тұтастыратын бұлшықет қалай аталады? (ұрт)
 Әлемдегі ең ұзын  күйіс қайрайтын жануарды ата? (керік – жираф  girrafe)
 Суда тіршілік ететін сүтқоректілерді ата?  (құндыздар – бобры  beavers, жұпартышқандар  moles, ондатрлар – ондатры – ondatra,  кәмшаттар –
выдра – mink or otter, түлендер – тюлени seals, киттер – кит  whales)
– Сүтқоректілер туралы зерттейтін ғылым қалай аталады (маммология  mammalogy)
ҮйректұмсықутконосPlatyus         Жарқанат летучая мышьBаt      Жарқанат летучая мышьBаt       Керік Жираф –Giraffe
 сүтқоректілердің қаңқасы неше бөлімнен тұрады? (бас сүйегі – head bones, омыртқа жотасы – back bones, иық белдеуі – shoulders, алдыңғы және
артқы аяқ  legs, жамбас белдеуі – pelvis,  кеуде қуысы  breast)
 сүтқоректілердің жүрегі неше бөлімнен тұрады? (екі жүрекше – two hearts, екі қарынша  two ventricles)
 Ұрық аналық жыныс мүшесі неде жетіледі? (жатыр – плацента,  placenta)
 Жер астында тіршілік ететін сүтқоректілерді ата? (көртышқандарmoles, соқыр тышқандар – blind moles, қалталы көртышқандар – marsupial
moles )
 сүтқоректілердің ішінде күйіс қайыратын жануарлардың қарыны неше бөлімнен тұрады? (4 бөлімнен тұрады. Таз қарын, ұлтабар, жұмыршақ,
қатпаршақ)
– Езуден шықшытқа дейінгі жақсүйекті иекпен жалғастырып, тұтастыратын бұлшықет қалай аталады? (ұрт)
 Әлемдегі ең ұзын  күйіс қайрайтын жануарды ата? (керік – жираф  girrafe)
 Суда тіршілік ететін сүтқоректілерді ата?  (құндыздар – бобры  beavers, жұпартышқандар  moles, ондатрлар – ондатры – ondatra,  кәмшаттар –
выдра – mink or otter, түлендер – тюлени seals, киттер – кит  whales)
– Сүтқоректілер туралы зерттейтін ғылым қалай аталады (маммология  mammalogy)
ҮйректұмсықутконосPlatyus         Жарқанат летучая мышьBаt      Жарқанат летучая мышьBаt       Керік Жираф –Giraffe Кірпі (Ёжик)
Жұпартышқан
(выхуоль)
Суыр (сурки)
Кәмшат
қайыр(бабровая стуря)
Құндыз (бобр)
Қалқанқұлақ
(ушастый)
Ақбөкен
Ақ қоян (белый
кролик)
салпаңқұлақты
(ушастая)
(кабан)
Қабан
олени марал
Арқар
(сайгаки) қоңыр аю («
Түлкі (лисицы)
Сілеусін (рысь)
қабылан (гепард)
Қасқыр (волк)
қарбарысы Ілбіс
0   Кемірушілер –
грызуни
rodents  Топ аты: ___________________________________________________
Бағалау бетшесі
оқушы
__________
№1
_
№2
оқушы
_________
№3
Оқушы
________
№4
Оқушы
_________
№5
оқушы
________
Қорытынды
Сабақ барысы
«Білу» Үй тапсырмасы.
«Сиқырлы сандық»
«Түсіну» миға шабуыл
«Полиглот»
«Қолдану» жаңа сабақ, (жаңа сабақты
талқылауы, үлес қосуы, ой пікірі, жеткізе
білуі)    «Қаламсап ортада»
«Талдау»  (картамен жұмыс жасауы,
сұрпақтарға жауап беруі)
«Work  with map»
«Жинақтау»
«Сәйкестендіру кестесі»
Жалпы ұпай
Баға
2518  «5»                                                     Өте жақсы «5»
1711 «4»                                                      Жақсы – «4»
10 – 5 «3»                                                     Қанағаттанарлық – «3» 4 – 1 «2»
Топ аты: ___________________________________________________
Бағалау бетшесі
оқушы
__________
№1
_
№2
оқушы
_________
№3
Оқушы
________
№4
Оқушы
_________
№5
оқушы
________
Қорытынды
Сабақ барысы
«Білу» Үй тапсырмасы.
«Сиқырлы сандық»
«Түсіну» миға шабуыл
«Полиглот»
«Қолдану» жаңа сабақ
«Қаламсап ортада»
«Талдау»  картамен жұмыс
«Work  with map»
«Жинақтау»
«Сәйкестендіру кестесі»
Жалпы ұпай
Баға
2518  «5»                                                     Өте жақсы «5»
1711 «4»                                                      Жақсы – «4» 10 – 5 «3»                                                     Қанағаттанарлық – «3»
4 – 1 «2»

file_name: 29.04. ашық сабақ 7 кл.docx

description:
Кемірушілер –
грызуни
rodents

intro:
Сабақтың тақырыбы:	Сүйектің құрылысы мен химиялық құрамы.
Сабақтың мақсаты: 	Сүйектің құрылысы  мен химиялық құрамы туралы ақпарат алады. Сүйектің химиялық құрамы неден тұратынын және оның сүйекке қандай қасиет беретіні ажырата алады. Адам өміріндегі сүйектің маңызын түсінеді.
Негізгі идеясы	Сүйек құрылысы және оның химиялық құрамы, қызметі  туралы мағлұмат беру.
Оқыту нәтижелері	1.Сүйектің құрамы мен құрылысы туралы жалпы мәлімет алады.
2. онық химиялық құрамындағы органикалық және бейорганикалық заттардың маңызын ажырата алады.
3. сүйектің құрылысын жіктей алады.
Әдістер мен тәсілдер:	Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету;
Оқыту үшін  және оқуды бағалау;
Оқыту мен оқудағы жаңа әдіс тәсілдер;
Жеке жұмыс, топпен жұмыс,сыныппен жұмыс.
Формативті бағалау.
Үш тілділік, ПИЗА тапсырмалары.
Қолданылатын ресурстар.	 Сызба нұсқалары,бағалау парағы,А-3 парағы, стикер, маркер,айдың формалары. Интерактивті тақта, 8 сынып оқулығы. №7 зертханалық жұмыс. Сүйек, спиртті шам, шыпы, 10% туз қышқылы.
Пән аралық байланысы 	Химия

title: Сүтқоректілердің көптүрлілігі