extracted_text:
O‟ZBEKISTON
RESPUBLIKASI OLIY VA O‟RTA MAXSUS TA‟LIM VAZIRLIGI
NAVOIY
DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
“JISMONIY
MADANIYAT”  FAKULTETI
“SPORT TURLARI VA UNI
O„QITISH METODIKASI ” KAFEDRASI

«SPORT
VA HARAKATLI O„YINLARNI O„QITISH METODIKASI»FANIDAN

Bilim
sohasi:  100000
Ta`lim
sohasi:110000 - Pedagogika
Bakalavriat
yo`nalishi:  5112000 – jismoniy madaniyat

Navoiy -2021 yil

O‟ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‟RTA MAXSUS TA‟LIM
VAZIRLIGI
NAVOIY
DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

                                                                                «Tasdiqlayman»

                                                                                O‗quv
ishlar bo‗yicha prorektor
                                                                                ______________D.U.Ro‗ziyev

                                                                                «____»____________2020yil

«SPORT
VA HARAKATLI O„YINLARNI O„QITISH METODIKASI» FANIDAN
O‟QUV-USLUBIY
MAJMUA

               Bilim
sohasi:                      100 000 – Gumanitar

               Ta‘lim
sohasi:                    110 000 – Pedagogika

               Bakalavriat
yo‘nalishi:      5112000- Jismoniy madaniyat

NAVOIY – 2021

Tuzuvchilar:

Sho„liyev .A.Q.  -             Navoiy
davlat pedagogika instituti Jismoniy
madaniyat                                          kafedrasi katta o`qituvchisi

Taqrizchilar:

A.Q. Nurullayev   -   Jismoniy
madaniyat    kafedrasi, dotsent v.b

«Sport va harakatli o`yinlarni
o‗qitish metodikasi»  fanining  o`quv-uslubiy majmuasi
Jismoniy madaniyat  kafedrasining
2021yil __- ―____‖dagi ____-sonli yig‘ilishida muhokamadan
o‗tgan va fakultet kengashida muhokama qilish uchun tavsiya etilgan.

«Sport va harakatli o`yinlarni
o‗qitish metodikasi» fanining  o`quv-uslubiy majmuasi  ―Sport
turlari va uni o‗qitish metodikasi ‖ fakul‘teti kengashida muhokama
etilgan va foydalanishga tavsiya qilingan
 (2021yil ____ ―_______‖dagi ___-sonli
bayonnoma).

«Sport va harakatli o`yinlarni o‗qitish
metodikasi» fanining  o`quv-uslubiy majmuasi  institut Kengashning 2021-yil
31-avgustdagi ___-sonli yig‘ilishi __/__-sonli qarorining ___-bandi  31.08.2021
yil bilan tasdiqlangan

M
  U N D A R I J A

I.

O‟QUV MATERIALLAR

1)

Ma‘ruza mashg‘ulotlari

2)

Seminar, mashg‘ulotlari

Amaliy mashg‘ulotlari

II.

MUSTAQIL TA‟LIM
  MASHG‟ULOTLARI

1)

Kurs ishi bo‘yicha
  tavsiyalar

2)

Mustaqil ish bo‘yicha
  tavsiyalar

III.

GLOSSARIY

IV.

ILOVALAR

1)

Fan dasturi

2)

Ishchi fan dasturi

3)

Tarqatma materiallar

4)

Testlar

5)

Baholash mezonlari

6)

Boshqa ma‘lumotlar

7)

O‘UM elektron varianti

«Sport va harakatli o„yinlarni
o„qitish metodikasi» fanining 2021/2022 o„quv yili uchun mo„ljallangan
SILLABUSI

Fanning
  qisqacha tavsifi

OTMning
  nomi va Navoiy davlat pedagogika instituti Ibn Sino 45 uy joylashgan
  manzili:

Kafedra:

―Jismoniy
  madaniyat‖

Jismoniy madaniyat
  kafedrasi

Ta‟lim
  sohasi va yo„nalishi:

60112000 jismoniy
  madaniyat ta‘lim yo‗nalishi

Fanni
  (kursni) olib boradigan o„qituvchi to„g„risida ma‟lumot:

Cho`liyev A.Q.

e-mail:

Dars
  vaqti va joyi: __-bino Kursning
___auditoriya
  davomiyligi:

Shaxsiy
  jadval asosida ishlash vaqti:

seshanba,
  chorshanba va juma kunlari 14.00 dan 18.00 gacha

Fanga
  ajratilgan soatlar

Auditoriya
  soatlari

Mustaqil ta‟lim:

90

Ma‟ruza:

10

Amaliy seminar

70
8

Fanning
  boshqa fanlar ―Jismoniy madaniyat nazariyasi va
  metodikasi‖, ―Gimnastika va uni bilan bog„liqligi o‗qitish
  metodikasi‖, ―Engil atletika va uni o‗qitish
  metodikasi‖, ―Kurash
(prerekvizitlari):
  turlari
  va uni o‗qitish metodikasi‖, ―Suzish va uni o‗qitish
  metodikasi‖, ―Jismoniy tarbiya gigienasi va sportning
  tibbiy-fiziologik asoslari‖,
―Jismoniy
  madaniyatni o‗qitish texnologiyalari va loyihalashtirish‖

Fanning
  mazmuni

Fanning
  Fanning maqsadi 5112000 jismoniy madaniyat ta‘lim
  yo‗nalishi dolzarbligi va talabalarida futbolni paydo
  bo‗lishi va rivojlanish bosqichlari, dunyoda va qisqacha O‗zbekistonda
  rivojlanishi, musobaqa qoidalari, o‗yin texnikasining asoslari, mazmuni:
  harakatlarga dastlabki o‗rgatish usullari va vositalari haqida
  nazariy bilim hamda amaliy ko‗nikmalarini shakllantirishga qaratilgan.
             Fanning vazifasi -
  futbol sport turini harakatlanish texnikasini, o‗yin texnikasini taktik
  tayyorgarlikning asoslarini, harakatlarga o‗rgatish usullari va
  vositalarini mashgulotlarda qo‗llay olishning amaliy
  ko‗nikmalarni shakllantirishga qaratilgan

Talabalar
  uchun talablar

Fanni o‗zlashtirish jarayonida amalga
  oshiriladigan masalalar doirasida bakalavr: - futbolni paydo bo‗lishi
  va rivojlanish bosqichlari, dunyoda va O‗zbekistonda rivojlanishi
  haqida;
-
  futbol
  o‗yini texnikasining asosiy tushunchalari, atamalar va texnik usullarni
  ijro etish;
-
  futbol
  o‗yini elementlariga o‗rgatish vositalari va usullari,
  bosqichlari, didaktik tamoyillari;
-
  futbol
  o‗yini usullarini o‗zlashtirish darajasini nazorat qilish va
  baholash testlarini qo‗llash;
-
  futbol o‗yini qoidalari haqida
  tasavvurga;
-
  mashg‗ulotlarda         futbol  o‗yin   elementlariga
   o‗rgatish         vositalari             va metodlariniqo‗llash;

-
  texnik tayyorgarlikda tegishli vosita va metodlarini
  qo‗llash;

-
  taktik
  tayyorgarlikda tegishli (yakka tartibdagi va guruxli taktik
  tayyorgarlikda)vosita va metodlarini qo‗llash;
-
  futbol bo‗yicha musobaqalarni tashkil etish amaliy
  ko‘nikmalariga;
-
  o‗quvchilarni
  xususiyatlaridan kelib chiqib futbol o‗yin elementlariga o‗rgatishvositalari
  va metodlarini qo‗llash;
-
  futbol bo‗yicha
  o‗quv-mashg‗ulotlarni tashkil eta olish malakalariga ega
  bo‘lishkerak.

Elektron
  pochta orqali
munosabatlar

tartibi

Professor-o‗qituvchi va talaba
  o‗rtasidagi aloqa elektron pochta orqali ham amalga oshirilishi mumkin,
  telefon orqali baho masalasi muhokama qilinmaydi, baholash faqatgina
  universitet hududida, ajratilgan xonalarda va dars davomida amalga
  oshiriladi. Elektron pochtani ochish vaqti soat 15.00 dan 20.00 gacha

Fan mavzulari va unga ajratilgan saotlar taqsimoti:

         №
                                       Mavzular                                        Ma‘ruza     seminar     Amaliy      Mustaqil

ta‟lim
1.  Futbol
o‗yinining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi.          2                                   2.  O‗zbekistonda
futbol o‗yinini paydo bo`lishi va            2
 rivojlanishi.
3.
Futbol
o‗yini texnikasi.      2
4.
Futbol
o‗yini taktikasi        2
5.
Musobaqalarni
tashkil etish va o‘tkazish.  2
6.
Futbol
o‗yinining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi.                  2
7.
O‗zbekistonda
futbol o‗yinini paydo bo`lishi va              2                       rivojlanishi.

8.
Futbol
o‗yini texnikasi va texnikasi                      2
9.
Musobaqalarni
tashkil etish va o‘tkazish.              2                       1.  Oyoq
kaftining ichki tomoni bilan tepish.                                     2
2.
Oyoq
kaftining ichki tomoni bilan tepishni                                   2           takomillashtirish.

3.
Oyoq
kaftining ichki tomoni bilan tepishni takrorlash.                             2

4.
Oyoq
yuzining ichki tomoni bilan tepish. Oyoq   2  yuzining o`rta qismi bilan
tepish.
5.
Oyoq
yuzining ichki tomoni bilan tepishni                                   2
takomillashtirish. Oyoq yuzining
o`rta qismi bilan tepishni takomillashtirish.
6.
Oyoq
yuzining ichki tomoni bilan tepishni takrorlash.                             2
Oyoq yuzining o`rta qismi bilan
tepishni takrorlash .
7.
Oyoq
yuzining tashqi qismi bilan vaoyoq uchi bilan                                2           tepish.

8.
Oyoq
yuzining tashqi qismi bilan tepishni va oyoq   2  uchi bilan tepishni
takomillashtirish.
9.
Oyoq
yuzining tashqi qismi bilan tepishni va oyoq   2  uchi bilan tepishni
takrorlash.
10.
Tovon
bilan tepish. Tovon bilan chalishtirib tepish.                                 2

11.
Tovon
bilan tepishni va tovon bilan chalishtirib                           2           tepishni
takomillashtirish.
12.
Tovon
bilan tepishni va tovon bilan chalishtirib                           2           tepishni
takrorlash.
13.
Burilib
tepish va boshdan oshirib  tepish.                          2
14.
Burilib
tepish va boshdan oshirib  tepishni                                    2

takomillashtirish.

15.

Burilib
  tepish va boshdan oshirib  tepishni  takrorlash.

2

16.

Peshona
  bilan zarba berish.

2

17.

Peshona
  bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

18.

Peshona
  bilan zarba berishni takrorlash.

2

19.

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berish.

2

20.

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

21.

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berishni takrorlash.

2

22.

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berish.

2

23.

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

24.

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berishni takrorlash.

2

25.

Yiqila
  turib to`pga kalla urish.

2

26.

Yiqila
  turib to`pga kalla urishni takomillashtirish.

2

27.

Yiqila
  turib to`pga kalla urishni takrorlash.

2

28.

To`pni
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

2

29.

To`pni
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takomillashtirish.

2

30. 2

To`pni
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takrorlash.

2

31.

Sakrab
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

2

32.

Sakrab
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takomillashtirish.

2

33.

Tagcharm
  bilan to`p to`xtatish.

2

34.

Tagcharm
  bilan to`p to`xtatishni takomillashtirish.

2

35.

Oyoq
  yuzi bilan to`p to`xtatish. Son bilan to`p to`xtatish.

2

Jami

10

8

70

90

BALLAR TAQSIMOTI:
Oraliq
nazorat                   - 30 ball. Joriy nazorat            - 20 ball.
       Yakuniy
nazorat           - 50 ball.

        Jami:
                 100 ball

TALABALARNI BAHOLASH TARTIBI
Baholash tartibi oʻz ichiga nazoratlar turini
(oraliq, joriy va yakuniy) qamrab oladi.
Talabaning oʻzlashtirish
darajasi quyidagi yoʻl bilan baholanadi:

Darajasi

Ballar
  (foiz)

Reyting

A+

95 - 100 ball

5

A‘LO

A

90 - 94 ball

4.0

B+

85 - 89 ball

3.5

JUDA
  YAXSHI

B

80 - 84 ball

3.0

C+

75 - 79 ball

2.5

YAXSHI

C

70 - 74 ball

2.0

D+

65 - 69 ball

1.5

SHARTLI
  OʻTDI

D

60 - 64 ball

1.0

F

59 ball va undan past

0.0

OʻTMADI

TALABANING
OʻZLASHTIRISHINI BAHOLASH MEZONLARI

“A+”, “A”, “B+”
baho: talaba materiallarni mustaqil ravishda tez oʻzlashtiradi: xatolarga
yoʻl qoʻymaydi; mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga
toʻliq va aniq javob beradi.
“B”, “C+”, “C” baho:
talaba materiallarni yaxshi oʻzlashtirgan, uni mantiqiy ifoda eta oladi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi, biroq uncha jiddiy boʻlmagan xatolarga yoʻl qoʻyadi.
“D+”, “D” baho:asosiy
materiallarni biladi, biroq aniq ifoda etishga qiynaladi; savollarga javob
berishda aniqlik va toʻliqlik yetishmaydi; materiqllarni taqdim etishda
ayrim xatoliklarga yoʻl qoʻyadi; kommunikatsiya jarayonida
qiyinchilik sezadi.
“F” (oʻtmadi) baho:materiallarni
oʻzlashtirmagan; savollarga javob bera olmaydi; mashgʻulotlarda
ishtirok etmaydi.
Talabalarni baholashda quyidagilar hisobga
olinadi:
-
mashgʻulotlardagi
ishtiroki (davomat);
-
mashgʻulotlardagi
faollik va ijodkorlik;
-
asosiy
va qoʻshimcha oʻquv materiallarini oʻzlashtirish; - mustaqil
ta‘lim boʻyicha topshiriqlarni oʻz vaqtida bajarish; - nazoratning
barcha turlarinii oʻz vaqtida bajarish.

AKADEMIK
VA ETIK TALABLAR
               Nazorat
topshiriqlarini bajarishda koʻchirmakashlikka (plagiat) yoʻl
qoʻyilmaydi.
 Test, oʻquv loyihalari,
mustaqil ishlar, oraliq, joriy, yakuniy nazorat topshiriqlarini boshqa
shaxslardan koʻchirib olinishiga yoʻl qoʻyilmaydi, boshqa
talabaning oʻrniga imtihon topshirish ta‘qiqlanadi.
 Kurs boʻyicha har qanday
nazorat topshirigʻini soxtalashtirgan talaba ―fanni
oʻzlashtirmagan‖ (―F‖) hisoblanadi.
 Mashgʻulotlar paytida mobil
aloqa va boshqa elektron qurilmalardan foydalanishga yoʻl
qoʻyilmaydi.  Mashgʻulotlar paytida auditoriyada (virtual
auditoriyada) belgilangan talablarga zid harakatlar qilish mumkin emas.
             Boshqalar
va turli fikrlarga tolerant munosabatda boʻlish talab etiladi.
 Kontakt soatlari*: mustaqil
ta‘lim topshiriqlarini bajarish, ularni taqdim etish, zarur ma‘lumotlar va
turli materiallar boʻyicha savollarga quyidagi grafik asosida oʻqituvchiga
murojat qilishingiz mumkin:

№

Kun

Vaqt

Xona

1.

Chorshanba

2.

Shanba

*
Eslatma: Mazkur blok har bir oʻqituvchi
tomonidan oʻzining individual-shaxsiy ishchi dasturida imkoniyatdan kelib
chiqib toʻldiriladi.

Asosiy adabiyotlar:
1.
Usmonxo‘jayev
T.S. ―Harakatli o‘yinlar‖ O‘quv qo‘llanma T.: O‘qituvchi 1992 y.
2.
Mahkamdjanov
K.M., Nurmatov F.A, Inozemseva L.A, Rustamov L ―Sport bayramlarini
tashkil qilish va o‘tkazish metodikasi‖ Darslik T.: 2008 y.
3.
Xo‘jayev
P., Raximqulov K.D., Nigmanov B.B. Sport va harakatli o‘yinlar va uni o‘qitish
metodikasi. (Harakatli o‘yinlari) O‘quv qo‘llanma TDPU T.: 2008 y.
4.
Azizova
R.I. ―Sport va harakatli o‘yinlarni o‘qitish metodikasi‖ O‘quv
qo‘llanma T.: 2010
5.
Raximqulov
K.D. ―Milliy harakatli o‘yinlari‖ O‘quv qo‘llanma T.:2012 y.
6.
Arjan
Egges, Arno Kamphuis, Mark Overmars ―Motion in Games‖
FirstInternational Workshop, Utrecht, MIG 2008. 236 s.
7.
Jukov
M.N. - M.: Podvijnыe igrы: Ucheb. dlya stud. ped. vuzov. Izdatelskiy sentr
«Akademiya» 2000. - 160 s.
Nurimov R.I. ―Futbol‖
darslik T, O‘zDJTI 2005 y.
9.
Ayropetyans
L.R. ―Voleybol‖ Uchebnik. T, UzGosIFK 2006 g.
10.
Rasulov
O.T. ―Basketbol‖ Darslik. Toshkent 1998 y.
11.
Pavlov
Sh., Abduraxmanov F., Akromov J. ―Gandbol‖ darslik. T,O‘zDJTI 2005
y.
12.
Nigmanov
B.B, Xo‘jayev F, Raximqulov K.D ―Sport o‘yinlari va uni o‘qitish
metodikasi‖ o‘quv qo‘llanma Ilm-Ziyo nashriyoti Toshkent 2011 y.

Qo‟shimcha adabiyotlar:
13.
Mirziyoev
Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga
quramiz.Toshkent ―O‘zbekiston‖ – 2017 y.
14.
Sh.Mirziyoev
Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.
―O‘zbekiston‖ NMIU, 2016 y.
15.
sh.Mirziyoev
Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta‘minlash-yurt taraqqiyoti va xalq
faravonligining garovi.―O‘zbekiston‖ NMIU,2016y.
16.
2017-2021
yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7fevraldagi PF4947 sonli Farmoni.
17.
Raximqulov
      K.D.    Harakatli         o‘yinlar           (ma‘ruzalar     matni)  2001y.

18.
Xo‘jayev
F, Murodov M, Mirsolixov.S. Xalq milliy o‘yinlari 1-ism. Toshkent - 2001 y.

19.
Normurodov
A.N. O‘zbek milliy o‘yinlari T.: - 1999 y.
20.
Rahimqulov
      K.D.,   Usmonxo‘jayev          T.S.     Jismoniy         tarbiyadan       bolalar
va o‘smirlar uchun 1000 mashq hamda harakatli o‘yinlar. 2001y.
21.Raximqulov     K.D.    «Kichik           yoshdagi
        bolalarning     qaddi   qomatini rivojlantirishga mo‘ljallangan
mashqlar va harakatli o‘yinlar» 2001y.
22.
Xojayev
         P,         Raximqulov    K.D,    Nigmanov       B.B.     ―Harakatli
    o‘yinlar           va uni o‘qitish metodikasi‖ CHo‘lpon nashriyoti
T.: 2010 y.
23.
Active
schools. Kori ki te Kura. Games sport New Zealand 2012 year.
24.
A
Hand Book For Teaching Sports 1958-2008 year.
25.
Harko
Brown. Traditional Maori Games. - Copyright © 2006 year.
26.
Adam
Goodes. Yulunga: Traditional Indigenous Games. - Sydney 2009year.

Axborot manbalari:
27.
www.tdpu.uz

28.
www.pedagog.uz

29.
www.edu.uz

30.
www.nadlib.uz
(A.Navoiy nomidagi O‘z.MK)
31.
http://ziyonet.uz
— Ziyonet axborot-ta‘lim resurslari

I. O‟QUV MATERIALLAR

1) Ma‟ruza
mashg‟ulotlari

1-MARUZA:
FUTBOL O‟YININING PAYDO BO‟LISHI
VARIVOJLANISHI (2-SOAT)

REJA:
1.     FUTBOL
O‟YININING PAYDO BO‟LISHI
2.     FUTBOLNING
UMUMIY TAVSIFI
3.     FUTBOLBOSHQARUVININGTASHKILIYTUZILISHI

Futbol eng qadimiy o‘yinlardan
biridir. Ingliz-larning e‘tirof etishlaricha, oyoq bilan to‘p o‘ynash Britan
orollarida IX asrdayoq juda mashhur bo‘lgan.
1863 yil 26 oktyabrda Londonda
Angliya futbol uyushma-sining tashkil etilishi paytida bu o‘yinning 13 moddadan
iborat bo‘lgan ilk rasmiy qoidalari tasdiqlangan. Keyin-chalik bu qoidalar
boshqa barcha milliy uyushmalar uchun futbol o‘yinining asosi bo‘lib koldi.
Futbol o‘yinining ilk qoidalarida
belgilanishicha, maydon uzunligi 200 yard (183 metr)dan, kengligi 100 yard (91
metr)dan oshiq bo‘lmasligi kerak. Darvozalar ikki ustundan iborat bo‘lib, ular
orasida to‘sin bo‘lmagan va ustunlar orasidagi masofa 8 yard (7,32 m)
bo‘lgan. 1866 yilda balandlikni cheklash uchun ustunlar orasiga arqon tortib
qo‘yilgan. YAna 10 yil o‘tib, bu arqonni yog‘och to‘singa almashtirishgan.
Darvozabonning qo‘l bilan o‘ynashga
haqqi yo‘q edi. 1871 yilda o‘ng qo‘l bilan o‘ynashga ruxsat berilgan, u ham
bo‘lsa faqat darvoza maydoni ichida. Darvozabonning jarima maydoni ichida ham
qo‘l bilan o‘ynash huquqini qo‘lga kiritishi uchun 30 yildan ko‘proq vaqt kerak
bo‘ladi (1902).
Uzoq vaqt mobaynida na jarima to‘pi,
na 11 metrlik zarba bo‘lgan. Qoidabuzarlik uchun erkin zarbalar bilan
chegaralanib qolinaverardi. Nihoyat, 1891 yil eng qat‘iy jazolardan biri
− 11 metrlik zarba kiritildi, uni inglizcha so‘z bilan «penalti» deb
ataydilar.
Futbol shakllanayotgan davrlarda
jamoa sardorlari o‘yin qoidalariga rioya qilinishini kuzatib turardilar. Futbol
maydonida hakam 1880 yilda paydo bo‘ldi, 1 yildan so‘ng esa hakam ikkita
yordamchisi bilan maydonga chiqa boshladi. Hushtak 1878 yilda kiritildi, bunga
qadar hakam to‘xtatish yoki o‘yinni qayta boshlash uchun ovozdan yoki qo‘l
harakatlaridan foydalanardi. O‘sha yillarda barcha milliy futbol uyushmalari
uchun qoidalar bir xil yoki majburiy bo‘lmagan. Har bir uyushma o‘z xohishiga
ko‘ra bu qoidalarga turli o‘zgartirishlar kiritishi mumkin edi. Bu vaziyat
xalqaro uchrashuvlar o‘tkazish yoki xalqaro musobaqalar tashkil etishda
qiyinchiliklar tug‘dirardi.
1882 yili to‘p mustaqil futbol
ittifoqlari, ya‘ni Angliya, SHotlandiya, Uels va Irlandiya ittifoqlarining
birlashuvi bo‘lib o‘tdi. Bunda yagona qoidalar qabul qilindi va futbol
qoidalarida u yoki bu o‘zgarishlarni amalga oshirish huquqiga ega bo‘lgan
xalqaro Kengash tasdiqlandi.
1871 yilda Angliyada mamlakat
Kubogining yo‘nalishi tasdiqlandi. Bu kubok uchun hozirda ingliz futbol
klublari kurash olib boradilar xalqaro miqyosdagi ilk futbol uchrashuvi Angliya
va SHotlandiya jamoalari o‘rtasida 1873 yilda bo‘lib o‘tdi. O‘yinchilar soni 11
kishidan ortiq bo‘lsa, ularning jamoadagi joylashishi hozirgidan boshqacharoq
bo‘lgan. Angliya jamoasida 7 ta o‘yinchi hujumda, 1 tasi yarim himoyada
bo‘lgan, shuningdek, 2 ta himoyachi va 1 ta darvozabon bo‘lgan. SHotlandiya
jamoasi tarkibida esa 6 ta hujumchi, 2 ta yarim himoyachi bo‘lgan edi.
XIX asrning 80-yillarida futbol
o‘yini yevropa qit‘asidagi mamlakatlarga yoyila boshladi. 1875 yilda futbol
Gollandiyaga, keyinroq esa Daniyaga kirib keldi. 1882 yildan boshlab
SHveysariyada, 1890 yildan CHexiyada, 1897 yildan esa Rossiyada futbol o‘ynay
boshladilar.
1882 yilda xalqaro uyushmalar
boshqarmasiga asos solindi. Nihoyat, 1904 yil 21 mayda Fransiya tashabbusiga
ko‘ra hozirda 200 dan ortiq davlatlar a‘zo bo‘lgan Xalqaro Futbol Uyushmasi –
FIFA tashkil etildi. FIFA bilan bir qatorda 1954 yildan boshlab yevropa Futbol
ittifoqi – UYEFA ham faoliyat ko‘rsatadi.
1930 yildan boshlab har 4 yilda
futbol bo‘yicha jahon chempionati, 1958 yildan boshlab esa milliy terma
jamoalar qatnashadigan yevropa chempionatlari o‘tkazilib kelmoqda. 1900 yilda
futbol olimpiya sport turiga aylandi, ammo rasmiy jihatdan u Olimpiya o‘yinlari
dasturiga 1908 yilda kiritilgan.
Osiyo Futbol konfederatsiyasi (OFK)
1954 yili tuzilgan bo‘lib, hozirgi vaqtda 44 ga yaqin mamlakatlarni
birlash-tiradi.
O‘zbekiston Futbol federatsiyasi 1994
yildan FIFA va OFK ga a‘zo bo‘lgan, hozirda FIFA va OFK tomonidan
o‘tkaziladigan barcha rasmiy musobaqalarda qatnashib kelmoqda.

Futbol o„yinining kelib chiqishi va
rivojlanish bosqichlari.
Futbol eng qadimiy o‗yinlardan
biridir. Inglizlarning e‘tirof etishlaricha, oyoq bilan to‗p
o‗ynash Britan orollarida IX asrdayoq juda mashhur bo‗lgan.
•
1863
yil 26 oktyabrda Londonda Angliya futbol uyushmasining tashkil etilishi paytida
bu o‗yinning 13 moddadan iborat bo‗lgan ilk rasmiy qoidalari
tasdiqlangan. Keyinchalik bu qoidalar boshqa barcha milliy uyushmalar uchun
futbol o‗yinining asosi bo‗lib koldi.
•
Futbol
o‗yinining ilk qoidalarida belgilanishicha, maydon uzunligi 200 yard (183
metr)dan, kengligi 100 yard (91 metr)dan oshiq bo‗lmasligi kerak.
Darvozalar ikki ustundan iborat bo‗lib, ular orasida to‗sin
bo‗lmagan va ustunlar orasidagi masofa 8 yard (7,32 m)
bo‗lgan.
•
1866
yilda darvoza balandligini cheklash uchun ustunlar orasiga arqon tortib
qo‗yilgan. Yana 10 yil o‗tib, bu arqonni yog‗och
to‗singa almashtirishgan.
•
Darvozabonning
qo‗l bilan o‗ynashga haqqi yo‗q edi. 1871 yilda o‗ng
qo‗l bilan o‗ynashga ruxsat berilgan, u ham bo‗lsa faqat
darvoza maydoni ichida. Darvozabonning jarima maydoni ichida ham qo‗l
bilan o‗ynash huquqini qo‗lga kiritishi uchun 30 yildan
ko‗proq vaqt kerak bo‗ladi (1902).
•
Uzoq
vaqt mobaynida na jarima to‗pi, na 11 metrlik zarba bo‗lgan.
Qoidabuzarlik uchun erkin zarbalar bilan chegaralanib qolinaverardi. Nihoyat,
1891 yil eng qat‘iy jazolardan biri − 11 metrlik zarba kiritildi, uni
inglizcha so‗z bilan «penalti» deb ataydilar.
•
Futbol
shakllanayotgan davrlarda jamoa sardorlari o‗yin qoidalariga rioya
qilinishini kuzatib turardilar. Futbol maydonida hakam 1880 yilda paydo
bo‗ldi, 1 yildan so‗ng esa hakam ikkita yordamchisi bilan maydonga
chiqa boshladi. Hushtak 1878 yilda kiritildi, bunga qadar hakam
to‗xtatish yoki o‗yinni qayta boshlash uchun ovozdan yoki
qo‗l harakatlaridan foydalanardi. O‗sha yillarda barcha milliy
futbol uyushmalari uchun qoidalar bir xil yoki majburiy bo‗lmagan. Har
bir uyushma o‗z xohishiga ko‗ra bu qoidalarga turli
o‗zgartirishlar kiritishi mumkin edi. Bu vaziyat xalqaro uchrashuvlar
o‗tkazish yoki xalqaro musobaqalar tashkil etishda qiyinchiliklar
tug‗dirardi.
•
1882
yili  mustaqil futbol ittifoqlari, ya‘ni Angliya, Shotlandiya, Uels va
Irlandiya ittifoqlarining birlashuvi bo‗lib o‗tdi. Bunda yagona
qoidalar qabul qilindi va futbol qoidalarida u yoki bu o‗zgarishlarni
amalga oshirish huquqiga ega bo‗lgan xalqaro Kengash tasdiqlandi.
•
1871
yilda Angliyada mamlakat Kubogining yo‗nalishi tasdiqlandi. Bu kubok
uchun hozirda ingliz futbol klublari kurash olib boradilar xalqaro miqyosdagi
ilk futbol uchrashuvi Angliya va Shotlandiya jamoalari o‗rtasida 1873
yilda bo‗lib o‗tdi. O‗yinchilar jamoadagi joylashishi
hozirgidan boshqacharoq bo‗lgan. Angliya jamoasida 7 nafar o‗yinchi
hujumda, 1 nafari yarim himoyada bo‗lgan, shuningdek, 2 nafar himoyachi
va 1 nafar darvozabon bo‗lgan. Shotlandiya jamoasi tarkibida esa 6 nafar
hujumchi, 2 nafar yarim himoyachi va 1 nafar darvozabon bo‗lgan.
•
XIX
asrning 80-yillarida futbol o‗yini Yevropa qit‘asidagi mamlakatlarga
yoyila boshladi. 1875 yilda futbol Gollandiyaga, keyinroq esa Daniyaga kirib
keldi. 1882 yildan boshlab Shveysariyada, 1890 yildan Chexiyada, 1897 yildan
esa Rossiyada futbol o‗ynay boshladilar.
•
1882
yilda xalqaro uyushmalar boshqarmasiga asos solindi. Nihoyat, 1904 yil 21 mayda
Fransiya tashabbusiga ko‗ra hozirda 200 dan ortiq davlatlar a‘zo
bo‗lgan Xalqaro Futbol Uyushmasi – FIFA tashkil etildi. FIFA bilan bir
qatorda 1954 yildan boshlab Yevropa Futbol ittifoqi – UEFA ham faoliyat
ko‗rsatadi.

•
1930
yildan boshlab har 4 yilda futbol bo‗yicha jahon chempionati, 1958 yildan
boshlab esa milliy terma jamoalar qatnashadigan Yevropa chempionatlari
o‗tkazilib kelmoqda. 1900 yilda futbol olimpiya sport turiga aylandi,
ammo rasmiy jihatdan u Olimpiya o‗yinlari dasturiga 1908 yilda
kiritilgan.
•
Osiyo
Futbol konfederatsiyasi (OFK) 1954 yili tuzilgan bo‗lib, hozirgi vaqtda
44 ga yaqin mamlakatlarni birlashtiradi.

•
Futbol (inglizcha foot — oyoq, ball — to‘p) — sport o‘yini, 2 darvoza
(7,32x2,44 m) li maxsus maydon (90—120 x 45— 90) da to‘p bilan jamoa bo‘lib
o‘ynaladi. Futbol to‘pining og‘irligi 410—450 g, aylana diametrining uzunligi
68—70 sm, o‘yinning asosiy vaqti 90 minut (45 minutdan 2 bo‘lim, 12—15 minut
tanaffus). Maydonda ikkala jamoada 11 kishidan bo‘ladi. O‘yindan maqsad raqib
darvozasiga to‘pni oyoq yoki gavda qismlari bilan (qo‘ldan tashqari)
kiritishdan iborat. Faqat darvozabonlargina qo‘l bilan o‘ynashi mumkin (jarima
maydonchasida).
Futbolga
o‘xshash o‘yinlar miloddan avval Misr va Sharq mamlakatlarida ma‘lum bo‘lgan,
keyin Yevropaga o‘tgan. 1848 yilda Buyuk Britaniyadagi Kembrij universiteti
o‘qituvchilari Futbolning dastlabki zamonaviy qoidalarini ishlab chiqishgan.
1857 yilda shu mamlakatdagi Sheffild shahrida ilk F. klubi tashkil etilgan.
1863 yilda Angliya Futbol uyushmasi tuzilib, Futbol qoidalari tasdiqlangan.
18-asrning oxiri — 19-asrning boshlarida Yevropa va Janubiy Amerika
davlatlarida ham Futbol uyushmalari tashkil kilindi. 1896 yil Futbol olimpiada
o‘yinlari dasturiga kiritildi. 1904 y.da xalqaro futbol federatsiyasi —FIFA
tuziddi. Futbol Braziliya, Germaniya, Italiya, Argentina, Buyuk Britaniya kabi
davlatlarda keng rivojlangan. Pele, Maradona, F. Bekkenbauer, L. Yashin, 3.
Zidan, R. Ronaldo va boshqa Futbolchilar bu o‘yinning jahonda ommaviylashishiga
hissa qo‘shishdi.
Hozirgi kunda futbol jahon xalqlari
orasida mehr qozonib kelayotgan sport turi hisoblanadi. Uning kelib chiqishi,
rivojlanishi va umuman butun dunyoga chiqish tarixi uzoq-uzoq davrlarga borib
taqaladi.
Futbolning kelib chiqishi xaqida
turli axborotlar, ma‘lumotlar, taxminlar mavjud, biroq ularning barida turli
sanalar, davrlar keltirilgan. Tarix hali futbolni paydo bo‗lgan yoki
kelib chiqqan joyni va sanani aniq bilmaydi. Bu esa futbol ildizi o‗ta
qadim zamonlarga borib taqalishidan darak beradi. Lekin ko‗plab
izlanishlar natijasi hamda tarixshunoslarning fikricha, futbolga o‗xshash
to‗p o‗yinlari necha-necha yuzlab yillar avval Qadimgi Sharq
mamlakatlarida (Misr,Xitoy), antik davlatlarda (Gretsiya, Rim)da
o‗ynalgan. Shuning uchun ko‗pchilik futbolning kelib chiqishi mana
shu davlatlarga borib taqaladi, deya e‘tirof etishadi. Biroq aynan «futbol» deb
atala boshlangan o‗yin Angliyada paydo bulgan. Qadimgi Misrda futbolga
o‗xshash o‗yin eramizdan 2000 yillar avval o‗ynalgan
bo‗lsa, qadimgi Afinada Sparta jangchilari orasida «episkiros», deb
nomlanadigan xam oyoq bilan, xam qo‗l bilan o‗ynaladigan
o‗yin mashhur bo‗lgan, bu o‗yinni yumaloq matoda
o‗ynashgan. Ammo bu o‗yin juda qo‗pol va shafqatsizligi bilan
ajralib turadi. Rim imperiyasi bosqini tufayli futbolga o‗xshash
o‗yin eramizdan avvalgi 1 asrda Britaniya orollarida paydo bo‗ldi,
bu o‗yin tez orada britanlar orasida ommaviylashdi.

XII asr-o‗rta asrlar Angliyada
futbol o‗zining boshlang‗ich yo‗lini olgan. Angliyadagi
shaharlarda, shahar ichidagi tor ko‗chalarda, bozor maydonlarida
ertalabdan to kun botguniga qadar to‗pli o‗yin o‗ynalgan. O‗ynovchilar
soni 100 ga yaqin, ayrim paytlari esa 100 dan oshib ketgan. U paytdagi
o‗yinlar qo‗pol, hech qanday qoidasiz o‗ynalgan. Qo‗l
bilan ham, oyoq bilan ham o‗ynashdan tashqari, to‗p bilan
bo‗lgan yoki bo‗lmagan o‗yinchilarni ushlab yiqitishgan. O‗yin
shu darajada qizib ketardiki, hatto bozorlar, ko‗chalar vayron
bo‗lardi.
     Shahar aholisi, chetdan
kelganlarning ko‗pchiligi bu o‗yinga qarshi bo‗lishdi va 1314
yilning 13 aprelida qirol eduard 2 shaharda futbol o‗ynashni man etdi
hamda o‗ynovchilarni darhol qamoqqa olish to‗g‗risida farmon
chiqardi. Chunki o‗yin shahar tinchligini buzib, ko‗p insonlar
noroziligiga sabab bo‗lardi. Bu farmondan so‗ng futbolni shahar
tashqarisida, dala va yaylovlarda o‗ynashdi.       Shundan so‗ng,
1333 yilda eduard III, 1389 yili Richard II, 1399 yilda Genrix IV, 1449 yilda
Genrix VI, 1471 yilda eduard IV, 1491 yilda Genrix VII, 1512 yilda Genrix VIII
va nihoyat qirolicha Elizaveta I 1572 yili futbol o‗ynashni butun
mamlakatda taqiqlab, qat‘iy jazo choralari ko‗rilishini zikr etishdi.
Biroq, futbol shuncha farmon va qarorlarning barchasidan kuchliroq chiqdi.
Shuncha tanadashnomlar bu sport o‗yini rivojlanishiga to‗sqin
bo‗la olmadi, u yanada ommaviylashib bordi. Aynan Angliyada «futbol»
haqiqiy nomini oldi (inglizchadan tarjima qilinganda «foot» - oyoq, «ball» -
to‗p deganidir).
      XIX asr o‗rtalarida
«to‗s-to‗palon futbol» dan bosiqroq, jamoaviy, tashkillashtirilgan
futbolga o‗tildi va 1848 yilda Kembrijda rasmiylashtirilmagan futbol
qoidalari ishlab chiqilib, o‗yinlar tashkil etildi. Oradan 9 yil
o‗tib, ya‘ni 1857 yil Sheffild shaxrida dunyoda birinchi futbol jamoasi
tashkil topdi. 1863 yil 26 oktyabr kuni Londonda birinchi marta futbolning
rasmiy qonun-qoidalari ishlab chiqildi (albatta, yillar o‗tib bu
qoidalarga o‗zgartirish va qo‗shimchalar kiritilib kelingan).

       O‗n uchta paragrafdan
uchtasida turli holatlarda qo‗lda o‗ynash mumkin emasligi
(ta‘qiqlanishi) ko‗rsatilgan edi. Faqat 1871 yilda darvozabonga
qo‗lda o‗ynashga ruxsat berildi. XIX asr oxirlarigacha qoidalarga yana
bir qancha o‗zgartirish va qo‗shimchalar kiritildi. Masalan,
to‗p hajmi belgilandi (1871), burchak to‗pi kiritildi (1872),
darvozaga to‗r tortildi (1891), 1878 yili hakam xushtakdan foydalana
boshladi, 1891 yili birinchi marta 11 metrlik jarima to‗pi (penalti)
belgilandi, 1875 yili darvoza ustunlarini birlashtirib turuvchi arqonlar
o‗rniga 2m 44sm balandlikka to‗sin o‗rnatildi, 1880 yilda
futbol o‗yinini birinchi hakam boshqardi (birinchi marta hakamlar Angliya
maydonlariga tushishdi), 1891 yili esa maydonga bir emas uch hakam tushadigan
bo‗ldi (bosh hakam va 2 ta yordamchisi). Qonun-qoidalar o‗zgarishi
va yangiliklar kiritilishi, albatta, o‗yin texnikasi va taktikasiga
ta‘sir o‗tkazardi.
       1872 yildan boshlab futbol
bo‗yicha halqaro uchrashuvlar tarixi boshlandi. Unda Angliya va
Shotlandiya terma jamoalari kurash olib bordi, uchrashuv 0:0 hisobida yakuniga
etgan. 1884 yildan Britaniya orollarida birinchi halqaro rasmiy turnir
o‗tkazila boshlagan. XIX asr oxirlari XX asr boshlarida futbol butun
Evropa hamda Janubiy Amerikada ommaviylashib ketdi. Nihoyat, 1904 yili Belgiya,
Gollandiya, Daniya, Frantsiya, Shvetsiya va Shveytsariya vakillari
tashabbuskorligi bilan Halqaro futbol assotsiatsiyalari federattsiyasi (FIFA)
tashkil topdi. Shunday qilib, 1896 yildan Olimpiada o‗yinlariga kiritilgan
futbol 1908 yildan olimpiada dasturidan muhim joy egalladi.
Qadimda har bir kiritilgan goldan
so‗ng jamoalar joy almashishgan. Birinchi to‗p Angliyada Dorvan
ismli etikdo‗z tomonidan tikilgan. Birinchi xaqiqiy yangi to‗p J.
Makintosh tomonidan yaratilgan, to‗p qattiq charmli, suv
o‗tkazmaydigan va charm ichida havo to‗ldirilgan rezinadan iborat
edi. XIX asr oxirlarida o‗yinchi ekipirovkasiga futbolka, oyoq kiyimi,
shortikdan tashqari, albatta, bosh kiyimi ham kiritilishi shart bo‗lgan.
1870 yili birinchi marta jamoada o‗yinchilar soni belgilangan, ya‘ni har
bir jamoada 11 tadan o‗yinchi. 1871 yildan uchrashuvlar 1,5 soat
mobaynida o‗tkazila boshlangan bo‗lsa, 1883 yildan boshlab
uchrashuv ikkita bo‗limga bo‗linib, o‗sha 1,5 soat ikkiga
bo‗lingan (45daqiqadan).
Birinchi marta 1873 yilda autdan
to‗pni qo‗lda o‗yinga kiritish belgilangan.
       Mamlakatimizda birinchi futbol
jamoasi 1912 yilda Quqonda tashkil topgan bo‗lsa, sobiq ittifoq hududida
XIX asr oxirlarida Peterburgda tashkil topgan.
      Hozirgi qonun-qoidalarga
ko‗ra futbol maydonining uzunligi 100x120, eni 64x80 m qilib belgilandi.
Maydon uzunligi har doim uning enidan katta bo‗lishi lozim. Maydon
chiziqlari: 12 sm dan katta bo‗lmagan aniq ko‗rinuvchi chiziqlar bilan
maydon yuziga  chizilgan bo‗lishi shart. Maydon o‗rtasidan uning
eniga tortilgan chiziq bo‗lib, unda maydon markazi belgilanadi. Maydon
markazi belgisidan radiusi 9 m li aylana chiziladi. Chiziqlar o‗lchami
(qalinligi) maydonning o‗lchoviga kiradi. Maydonning burchaklariga yuqori
qismi o‗tkir bo‗lmagan va balandligi 1,5 m dan kam bo‗lmagan
bayroqlar o‗rnatiladi.
           Darvoza chizig‗ida
burchakdagi bayroqlardan teng uzoqlikdagi masofaga darvoza o‗rnatiladi. U
bir–biridan 7,32 m masofada o‗rnatilgan 2 ta vertikal ustun va ularni
birlashtiruvchi gorizontal joylashgan to‗sindan iborat. Erdan
to‗singacha bo‗lgan masofa 2,44 m bo‗lish kerak. To‗sin
va ustunlarning diametri 12 sm dan ortiq bo‗lmasligi kerak. Darvoza
maydoni, darvoza ustunlari ichidan 5,5 m masofadagi nuqtadan darvoza
chizig‗iga perpendikulyar qilib, 2 ta 5,5 m li chiziq chiziladi va
ularning uchlari o‗zaro tutashtiriladi. Hosil bo‗lgan chiziqlar
bilan chegaralangan maydonga  darvoza maydoni deyiladi.

Jarima maydoni. Darvoza
chizig‗ida darvoza ustunlarining ichidan 16,5 m masofadagi nuqtadan unga
perpendikulyar bo‗lgan 2 ta 16,5 m chiziq chiziladi. Chiziqlarning
uchlari darvoza chizig‗iga parallel qilib o‗tkazilgan chiziq bilan
o‗zaro tutashtiriladi. Chizilgan chiziqlar bilan chegaralangan maydonga
jarima maydoni deyiladi. Har bir jarima maydonida darvoza o‗rtasining
qarshisidagi 11 m li masofada belgi qo‗yiladi. 11 m li jarima to‗pi
shu belgiga qo‗yib tepiladi. Bu belgidan o‗lchanib jarima maydoni
tashqarisiga radiusi 9 m li yoy chiziladi.
           Burchak sektori.
Maydonning har bir burchagi ichidan radiusi 1 m bo‗lgan yoy chiziladi.
Mazkur yoy hosil qilgan maydonchaga burchak sektori deyiladi.
           To‗p  -  charm yoki
shunga o‗xshash xomashyodan tayorlanib yumaloq shaklga ega bo‗lishi
kerak. To‗pni aylanasi uzunligi 68-71 sm, o‗yin boshida uning
og‗irligi 396-453 g bo‗lib, ichidagi havo bosimi dengiz satxidan
0,6-1,1 atm. (600-1100 sm) bo‗lishi kerak. O‗yin paytida to‗p
faqat hakamning ruxsati bilangina almashtirilishi mumkin.
            O‗yinchilar soni.
O‗yinda 2 jamoa ishtirok etadi, har bir jamoani bir darvozabon bilan
birgalikda 11 tadan ortiq bo‗lmagan-o‗yinchilar tashkil etadi. Har
qanday rasmiy uchrashuvda komanda asosiy o‗yinchilarni zaxiradagilari
bilan almashtirishi quyidagi shartlar asosida amalga oshiriladi:  a)
o‗yinchilar halqaro yoki milliy federatsiya yoxud–musobaqani
o‗tkazuvchi tashkilotning o‗yinlariga ishtirok etish huquqini
beruvchi ruxsatnomaga  ega bo‗lishi kerak. b) asosiy o‗yinchilarni
zaxiradagi o‗yinchilar bilan almashtirish soni cheklangan bo‗ladi.
S) har qanday rasmiy uchrashuvlar (o‗yinlar)da har bir jamoa uchtagacha
o‗yinchini almashtirishga ruxsat etiladi.
            O‗yinchining kiyim
boshini futbolka yoki kuylagi, trusisi, getrasi va oyoq kiyimi tashkil etadi.
Har bir o‗yinni o‗tkazish uchun hakam tayinlanadi. U maydonga
chiqqan paytdan boshlab o‗yinning qoidaga binoan borishini nazorat
qiladi. O‗yin hakamiga yordam berish uchun ikkita yordamchi hakam
tayinlanadi. Yordamchi hakamlar bayroq, yordamida signal berib
ko‗rsatishadi (Oxirgi xulosani bosh hakam chiqaradi).
             O‗yin ikki
bo‗limdan iborat bo‗lib, har bo‗limi 45 minutdan va ular
orasida 10 minutli tanaffusdan tashqari 90 minut davom etadi. O‗yin
boshlanishi oldidan  kur‘a tashlanadi. Qur‘ada yutgan komanda maydonning
o‗ziga ma‘qul tarafini yoki boshlang‗ich  zarbani berish huquqini
qo‗lga kiritadi. Jarima to‗pi erkin to‗pdan shunisi bilan
farq qiladiki, jarima to‗pi to‗p tepilgandan so‗ng
to‗g‗ridan-to‗g‗ri darvozaga kiritilsa hisoblanadi.
erkin to‗p tepilgach, darvozaga kiritilgan to‗p hisoblanishi uchun
tepilgandan so‗ng to‗pga boshqa biror o‗yinchining tegishi
shart bo‗ladi. 11 metrli jarima to‗pi. 11 metrli belgidan tepiladi.
Jarima to‗pi tepilayotgan paytda himoyalanuvchi komanda darvozaboni va
to‗pni tepuvchi o‗yinchidan boshqa barcha o‗yinchilar maydon
ichida, ammo jarima maydoni tashqarisida bo‗lishlari shart.
           To‗p yon chiziqni
erdan, havodan to‗liq kesib o‗tsa; yon chiziqni kesib o‗tish
joyidan maydonning ixtiyoriy yo‗nalishi bo‗yicha qo‗l bilan
tashlab o‗yinga kiritiladi. Darvoza oldidan bajariladigan zarba. Agar
to‗p darvoza to‗sini yoki ustunlari tashqarisidan darvoza
chizig‗ini to‗liq kesib o‗tishida oxirgi marta hujum
qilayotgan komanda o‗yinchilariga tekkan bo‗lsa, darvoza oldidan
beriladigan zarba belgilanadi. Agar to‗p darvoza to‗sini yoki
ustunlari tashqarasidan darvoza chizig‗ini to‗liq  kesib
o‗tishidan oldin oxirgi marta himoyalanuvchi komanda o‗yinchilariga
tegib, chiqqanda burchak to‗pi belgilanadi. Burchak to‗pidan
to‗g‗ridan-to‗g‗ri kiritilgan (darvoza) to‗p
hisobga olinadi.

      Futbol-chinakam atletik
o‗yin. U tezkorlik, chaqqonlik, kuchlilik va sakrovchanlikni rivojlantirishga
yordam beradi. Futbolchi o‗yin paytida xaddan tashqari ko‗p ish
bajaradi. Bu esa odamning funktsional imkoniyatlari darajasini oshirishga,
ma‘naviy, idoraviy hislatlarini tarbiyalashga yordam beradi. Futbol
o‗yinining negizida o‗yinchilarni umumiy maqsad g‗alabaga
intilish birlashtirib turgan jamoalardan ikkitasining kurashi yotadi
g‗alabani qo‗lga kiritishga intilish futbolchilarni jamoa
bo‗lib harakat qilishga, bir-biriga o‗zaro yordam berishga
o‗rgatadi, do‗stlik, o‗rtoqlik tuyg‗ularini tarbiyalaydi.

FUTBOLNING UMUMIY TAVSIFI

Futbol – haqiqiy atletik o‘yindir. U
tezlik, chaqqonlik, chidamlilik, kuch va sakrovchanlik kabi xususiyat-larning
rivojlanishiga yordam beradi. O‘yin davomida futbolchi o‘ta yuqori yuklamadgi
ishni bajaradi va bu narsa, o‘z navbatida, insonning funksional imkoniyatlari
darajasini oshiradi aqliy-irodaviy sifatlarni tarbiya-laydi.
O‘zbekistonda futbol jismoniy tarbiya
vositasi sifatida tarqalgan. Futbol bilan maktab, kollej, institut, ishlab
chiqrish tashkilotlari va armiyada shug‘ullanishadi.
O‘yin jamoaviy kurashning murakkab
vaziyatida o‘tadi. Bunda har bir jamoa eng yaxshi natijaga erishish uchun
barcha bilim va imkoniyatlarini ishga soladi. O‘yin negizida o‘yinchilari
yagona g‘alaba maqsadida birlashgan ikki jamoaning kurashi yotadi. Futbol
o‘yini davomida har bir o‘yinchi o‘zining shaxsiy fazilat (sifat)larini
ko‘rsatish imkoniyatiga ega, lekin shu bilan bir qatorda o‘yin har bir
futbolchining shaxsiy intilishlarining umumiy maqsadga bo‘ysunishini talab
etadi.
Futbolchi texnik usullarni mukammal
darajada bilishi, murakkab o‘yin vaziyatlari texnik usullarni qo‘llay olishi va
jamoaning barcha a‘zolari bilan kelishgan holda harakat qilishi lozim.

Futbol boshqaruvining tashkiliy tuzilishi

O‘zbekiston futbol federatsiyasi
(O‘FF) jamoatchilik tashkiloti sifatida mamlakatda futbolning rivojlanishi
uchun to‘liq javobgardir. Mamlakatda bolalar va o‘smirlar futbolini
ommaviylashtirish, futbolchi, murabbiy va hakamlarning professional darajasi va
mahoratini oshirish, musobaqalar tizimini tashkil etish va taokmillashtirish,
moddiytexnik bazaning rivojlani-shiga ko‘maklashish O‘zbekiston futbol
federatsiyasining asosiy vazifalaridandir.
O‘zbekiston futbol federatsiyasi
O‘zbekiston respubli-kasida futbol rivojiga oid joriy va istiqbolli
(perspektiv) rejalar ishlab chiqadi, O‘zbekiston terma jamoalarining
tayyorgarligini tashkil-lashtiradi.
O‘zbekiston futbol federatsiyasi 14
ta hududiy va viloyat futbol federatsiyalarini, 200 dan ortiq usta jamoalari,
futbol klublari, sport maktablari, iqtidor-lilar va terma jamoa tayyorlash
markazlarini birlash-tiradi, O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat va sport
ishlari vazirligi va viloyatlar madniyat va sport ishlari boshqarmalari bilan
hamkorlik qiladi.
O‘zbekiston futbol federatsiyasi
nizomiga asoslangan holda hududiy futbol federatsiyalari o‘z ish sharoitlariga
muvofiq nizom ishlab chiqadi va shu nizom bo‘yicha o‘z faoliyatini olib boradi.

O‘zbekiston futbol federatsiyasining
eng yuqori organi anjuman bo‘lib, unda 4 yil muddatga prezident saylanadi.
Ijroiya qo‘mitasi ish organi hisoblanadi. Futbolni rivojlantirish masalalri
bo‘yicha, qabul qilingan qarorlarning tadbiq etilishini nazorat qilish uchun
ijroiya qo‘mitaga qo‘shimcha bolalar va o‘smirlar, o‘quv-uslubiy, hakamlar va
boshqa qo‘mitalar tuziladi.
O‘zbekiston futbol federatsiyasi 1994
yil 21 mayda tuzilgan va ayni paytda 200 dan ortiq milliy federatsiyalarni
birlashtirib turgan xalqaro futbol federatsiyalari uyushmasi (FIFA) bilan
yaqindan hamkorlik olib boradi. Hududiy joylashuv jihatidan O‘zbekiston futbol
federatsiyasi Osiyo futbol konfederatsiyasi (OFK) tarkibiga kiradi.
FIFAning tashkiliy negizini 6
qit‘aning tashkilotidan iborat. Balar: UYEFA – yevropa ittifoqi futbol
uyushmasi, KONKAKAF – shimoliy va markaziy Amerika mamlakatlari hamda Karib
dengizi havzasi mamlakatlarining futbol konfednratsiyasi, KONMEVOL – janubiy
Amerika mamlakatlari futbol konfederatsiyasi, KAF – Afrika futbol
konfederatsiyasi, AFK – Osiyo futbol konfederatsiyasi, KFO – Okeaniya futbol
konfederatsiya-sidir.
FIFAning oliy organi kongressdir.
FIFAning joriy faoliyatini ijroiya
qo‘mita bilan bir qatorda yana bir necha maxsus qo‘mitalar boshqarib boradi.
Ular quyidagilardir: favqulodda holatlar, moliyaviy, jahon kubogini utkazish
bo‘yicha, Olimpiya turnirlari, o‘smirlar chempionatlari, hakamlik, texnik,
intizom, tibbiy va h.k. qo‘mitalardir.
FIFAning asosiy vazifasi hududlarda
futbol rivojlanishini nazorat qilish va moddiy va uslubiy yordam ko‘rsatish,
nizom va qarorlar, o‘yin qoidalarining buzilishini oldini olish bo‘yicha
kerakli choralar ko‘rish, irqiy, siyosiy va diniy sabablarga asosan
kamsitilishga yo‘l qo‘ymaslikdir.

Zamonaviy futbol tavsifi

Mutaxassislarimiz tadqiqotlari bizga
o‘yinchilar-ning to‘p bilan va to‘psiz harakatlarining hajmi va xususiyati
haqida ma‘lumot olishga imkon berdi.
Aniqlandiki:
–
o‘yinning
sof vaqti 60-65 daqiqani tashkil etadi.
–
90
daqiqa o‘yin davomida bir o‘yinchi 12-15 km maosfani chopib o‘tadi.
Bundan 1000-2000 m masofani maydonda tezkorlik bilan harakatlanadi.
–
to‘p
o‘rta qator o‘yinchilari eng ko‘p (170 soniya), markaziy himoyachilar eng kam
(130 soniya) olib yuradilar.
–
yaxshi
o‘ynaydigan jamoalar match davomida o‘rtacha 900 tagacha texnik usullarni bajaradilar,
shulardan taxminan 60% i hujum harakatlarigayo‘naltirilgan bo‘ladi.
–
hozirgi
zamon futbolida himoyachilar o‘z zonalarida 850 soniya gacha va maydonning
o‘rta qismida 350 soniya gacha miqdorda o‘zlarinin asosiy
vazifalarinibajaradilar.
–
daorvozaga
urilgan zarbalarning ko‘pchiligi yon tomondan oshirib beriladi (hamma
zarbalarning 65% i).
Zamonaviy futbol o‘zining yuqori
darajadagi faol harakatchiligi xamda texniktaktik harakatlarning xilma-xilligi
bilan ajralib turadi.
Zamonaviy futbol o‘yin taktikasi
quyidagilar bilan ifodalanadi:
–
maydonning
har bir qismida hujumning tez tashkil qilish bilan. Himoyachilar, o‘rta qator
o‘yinchilari, kerak bo‘lgan taqdirda hujum qatori o‘yinchilari bilan himoya
chizig‘ini mustahkamlash;
–
match
yaxshi yakunlashida iqtidorli o‘yinchilarning rolini oshirish;
–
yuqori
tempdagi o‘yinni pauzalar bilan birga olib borish;
–
o‘yinning
har bir holatida (o‘yinning boshida, uning daovida va hujumni yakunlashda)
markaziy himoyachilarning rolini oshirish;
–
qanotdan
hujum uyushtirishda qanot yarim himoya-chilari va himoyachilarning rolini
oshirish;
–
standart
holatlardan (jarima to‘plari, burchakdan to‘pni o‘yinga kiritish va boshqa
standart holatlar) unumli foydalanish.
Zamonaviy
futbol o‘yin texnikasi quyidagilar bilan ifodalanadi: – harakat holatida,
yugurib ketayotib to‘pni o‘ziga bo‘ysundira olish; – har xil vaziyatlarda
to‘pni imkon qadar aniq uzatib berish.
Jismoniy tayyorgarloikda:
–
maydonning
har bir qarich yerida yuqori darajadagi texnika bilan harakatlanish va to‘pga
egalik qilish, aldamchi harakatlarni qo‘llay bilish;
–
o‘yinchilarning
o‘yin davomida umumiy yugurish xarakatlari quyidagicha taqsimlanadi: 45
martadan 78 gacha (umumiy masofa 1000-2000 metrga yetadi), to‘p uchun kurashda
sakrash harakatlari, kurashlar – 11 tadan 42 gacha, har xil masofaga tezlik
bilan yugurish – 40 tadan 60 tagacha (umumiy vaqti 2-5 daqiqagacha), sekin
yugurish 224 tadan 367 gacha (umumiy vaqti 25-35 daqiqa);
–
tezlik-kuch
sifatlari va tezlikka chidamlilikning yuqori darajasi;
–
raqib
bilan kurashda muhim bo‘lgan shiddat va qat‘iylikning yuqori darajasi;
–
jamoa
o‘yin potensialining muntazam oshib borishining ta‘minlanishi;
Keyingi papytda sezilarli darajada
futbolchilar-ning o‘yinlardagi harakatlanish tezligi oshdi, o‘yin faoliyatining
jadalligi (samaradorlik) oshdi va bular sportchilar organizmiga bo‘lgan
yuklamani ancha oshirdi.
Har bir o‘yin davomida turli
quvvatdagi ish yuzaga kelishi mumkin. SHu sababli mashqlar futbolchilarda aerob
va anaerob sifatlarning unumdorligini yuqori darajaga ko‘tarishga
yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
O‘yin davomida futbolchilar kattagina
energiyani (ya‘ni bir daqiqada yurak qisqarish chastotasining 180-190 bo‘lishi,
tana og‘irligini 2-3 kg kamayishi va quvvatini 1500 kkal ga) sarf
qilishida, futbolchilarning organizmidagi yuqori darajada tayyorgarlikka ega
bo‘lishini ta‘kidlash o‘rinlidir.
Futbolchilarni sog‘ligini
mustahkamlashda ularning gigiyenik talablarga rioya qilishlari va ko‘proq toza
havoda mashq qilishlari katta ahamiyatga egadir. Futbolchilarning bunday
amallarga rioya qilishlari organizmda moddalar almashinuvi yaxshilanishi,
tayanch harakat apparatini, muskul, asab tizimlarining mustahkam va sog‘lom
bo‘lishini ta‘minlaydi.

2-MA`RUZA: O„ZBEKISTONDA FUTBOL O„YININI PAYDO
BO`LISHI VA RIVOJLANISHI.
REJA:

1. Futbol o‟yinining paydo
bo‟lishi   2. Futbolning o‟zbekistonda
rivojlanishi

O‘zbekistonda zamonaviy futbol o‘tgan asrning
boshla-rida paydo bo‘ldi va tezda mashhur
o‘yinga aylandi. Uning rivojlanish
joylari Farg‘ona, Toshkent, Andijon, Qo‘qon va Samarqand edi.
Ilk bor futbolni Farg‘ona shahrida
o‘ynaganlar. Xuddi shu yerda 1911 yilning oxirida birinchi futbol jamoasi
tashkil topgan.
Farg‘onada tuzilgan futbol jamoalari
soni 1912 yil avgustida «Futbolchilar jamoasi»ga birlashishga yo‘l berdi.
Bir oz vaqt o‘tgach, Toshkentda ham
futbol o‘ynay boshladilar. Toshkentlik futbol ishqibozlari orasida eng mashhur
jamoa bu TOLS – Tashkentskoye obshestvo lyubiteley sporta (TSIJ – Toshkent
sport ishqibozlari jamiyati) edi.
Bu jamiyat 1912 yilda tuzilgan
bo‘lib, juda qisqa vaqt ichida futbol hamda boshqa sport turlarining
rivoj-lanishi uchun ko‘p xizmat qilgan. 1912 yilning ikkinchi yarmida
O‘zbekistonda futbol aytarli darajada yoyila boshladi. Futbol o‘yiniga Qo‘qon,
Andijon va Samarqandda ham qiziqish orta boshladi.
Bu yillardagi eng qiziqarli bosqich
albatta Farg‘ona, Toshkent, Andijon, Samarqand futbolchilarining uchra-shuvi
bo‘ldi. Toshkentga tashrif buyurgan ilk futbolchilar Samarqand futbolchilar
to‘garagi (SFT) a‘zolari edi.
1913 yil 29 avgustida ular TOLS
futbolchilari bilan uchrashuv o‘tkazdilar. YAxshi tayyorgarlik ko‘rgan Toshkent
jamoasi 5:0 hisobi bilan g‘alaba qozondi.
1913 yil iyunida Andijonda «Andijon futbolchilar
klubi» tasdiqlandi.
Va, nihoyat, 1914 yil 25 mayda
Toshkentda O‘zbekis-tonning eng kuchli ikki jamoasining markaziy uchrashuvi
bo‘lib utdi. Bunda Toshkent va Farg‘ona futbolchilari to‘p surdilar.
Toshkentliklar o‘yinda 3:2 hisobida muvaffa-qiyatga erishdilar. O‘zbekistonda
futbol rivojlanishining boshlang‘ich davri haqida xulosa qilib shuni ham aytib
o‘tish joizki, futbol maydonlari va o‘quv mashg‘ulotlarining bo‘lmaganiga
qaramay, qisqa vaqt ichida Farg‘ona, Toshkent, Qo‘qon, Andijon va Samarqandda
o‘zbek futbolining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan iste‘dodli futbolchilar paydo
bo‘ldi.
SHu yerda aytib o‘tish lozimki,
nafaqat Farg‘ona, Toshkent va Samarqandda, balki O‘zbekistonning boshqa
shaharlarida ham futbolning muvaffaqiyat bilan tarqa-lishiga qaramay, uning
rivojlanishi o‘zi bo‘larchilik bilan o‘tayotgan edi. Jamoalarni o‘rgatish
tizimi yo‘q edi, mashg‘ulotlar o‘ta sodda va vaqti-vaqti bilan o‘tkazilardi.
Hech bir shaharda futbol birinchiliklari tashkillashtirilmagandi, shuning uchun
hatto undan ortiq jamoalar mavjud bo‘lgan Toshkent shahrida ham bironta rasmiy
musobaqa o‘tkazilmagan edi.
1920yildan boshlab
futbol respublikamizning chekka qishloq va mahallalariga kirib borib, mashhur
o‘yinga aylandi. YOshlar, talabalar, ishchi va dehqonlar futbolga talpina
boshladilar.
1921yil Moskva va
Toshkent futbolchilarining ilk uchrashuvi o‘tkazilgani bilan ahamiyatga
loyiqdir. 1925 yilda mamlakat Jismoniy tarbiya kengashi tomonidan ommaviy
jismoniy tadbirlarning taqvimi tuzildi. O‘zbe-kistonda futbolni
tashkillashtirish bir oz tartibliroq tizimga ega bo‘ldi.
SHunday qilib, Toshkent birinchiligi
3 toifa bo‘yicha o‘tkazildi va unda 28 jamoa ishtirok etdi. 1927 yilda o‘zbek
sportchilarini tayyorlashda muhim bosqich bo‘lgan I Umum-o‘zbek Spartakiadasi
o‘tkazildi.
Spartakiada finalida doimiy raqib bo‘lib kolgan
Toshkent va Farg‘ona jamoalari uchrashdilar.
Ikkala tar-kibda ham O‘zbekiston
terma jamoa a‘zolari chiqish qildilar
Katta qiyinchiliklar bilan 2-taymda
toshkentliklar hal qiluvchi golni urdilar va 2:1 hisobi bilan g‘alaba
qozondilar.
1928 yil Moskvada bo‘lib o‘tgan
xalqaro spartakiadada qatnashish O‘zbekiston futbolchilari uchun nihoyatda
jiddiy imtihon bo‘ldi.
Futbol bo‘yicha spartakiada
birinchiligi uchun 22 jamoa kurash olib bordi, ular qatorida Angliya,
Germaniya, Avstraliya, SHveysariya va Finlyandiyaning ishchi klublardan iborat
terma jamoalari ham bor edi.
SHveysariya va O‘zbekiston
jamoalarining uchrashuvi futbol ishqibozlarida katta qiziqishga sazovor bo‘ldi.
O‘zbek futbolchilari bu o‘yinda jamoaviy o‘yin, chiroyli va chaqqon
kombinatsiyalar namoyish etdilar. Ammo asosiy vaqt 3:3 hisobi bilan yakunlangani
sababli, g‘olibni aniqlash uchun qo‘shimcha 30 daqiqa qo‘shib berildi. So‘nggi
15 daqiqa ichida O‘zbekiston futbolchilari shveysariyaliklar qarshi-ligini
yenga oldilar va raqib 8:4 hisob bilan O‘zbekiston futbolchilari g‘alaba
qozondilar.
Bir kundan so‘ng esa qiyin kechgan
o‘yinda o‘zbek futbolchilari Rossiya jamoasiga 1:2 hisobida g‘alabani boy
berdilar.
Keyingi yillarda o‘rtoqlik
o‘yinlarini o‘tkazish uchun O‘zbekistonga Norvegiya, Germaniya, Finlyandiya,
Moskva, Leningrad, Ukraina, Kavkaz orti mamlakatlaridan ko‘plab kuchli futbol
jamoalari keldi.
Misol uchun, 1931 yil 4 oktyabrda
bo‘lib o‘tgan matchda Norvegiya terma jamoasiga qarshi O‘zbekiston kasaba
uyush-malari terma jamoasi chiqdi. Norvegiyaliklar texnikali futbol namoyish
etib, 5:2 hisobida g‘olib chiqdilar. Uch kundan so‘ng skandinaviyalik
mehmonlarga qarshi Toshkentning birinchi terma jamoasi maydonga tushdi.
O‘zbekis-tonliklar o‘yinni yuqori tezlikda olib borib, 4:2 hisobida
muvaffaqiyatga erishdilar.
Norvegiyalik va o‘zbekistonlik futbolchilarning
uchinchi uchrashuvi 2:2 hisobidagi durang bilan yakunlandi.
1932 yilda O‘zbekistonga nemis
futbolchilari tashrif buyurdilar. Bu jamoa ishchi sport klublarining eng yaxshi
futbolchilaridan tuzilgan bo‘lib, ulardan ko‘pchiligi Germaniya chempionati
ishtirokchilari edi. O‘zbek futbol-chilari bu bo‘lajak o‘yinga qattiq
tayyorgarlik ko‘rdilar va birinchi matchda 4:2 hisobidagi og‘ir g‘alabani
qo‘lga kiritdilar.
Birinchi uchrashuvdan so‘ng nemis
jamoasi sardori Lor shunday degan edi: «Toshkentliklar jipslashgan jamoa bo‘la
olishdek ajoyib xususiyatga ega va ular biz hech narsa bilan taqqoslay
olmaydigan yuqori tezlikda o‘ynadilar. YUqori darajali jamoa bo‘lish uchun
O‘zbekiston futbolchilarida barcha imkoniyatlar mavjuddir».
Takroriy uchrashuvda nemis
futbolchilari bir oz ustunroq kelib, yuqori darajadagi taktik tayyorgarlikni
namoyish etdilar va 3:1 hisobi bilan g‘olib bo‘ldilar.
Norvegiyalik, nemis, fin
futbolchilari bilan o‘tka-zilgan o‘yinlar O‘zbekistondagi ilk xalqaro o‘yinlar
edi. Ular texnik va taktik tayyorgarlik borasida tajriba almashishga, o‘yinning
yangi-yangi sistemalari bilan tani-shishga yordam berdi.
1934 yil O‘zbekiston poytaxtida ilk
O‘rta Osiyo spartakiadasining ochilishi sharafiga bag‘ishlab 36 ming nafar
jismoniy tarbiya ixlosmandlari namoyishi bo‘lib o‘tdi. Bu namoyish O‘rta Osiyo
respublikalarida jismoniy tarbiya harakati o‘sishining yorqin namunasi edi.
Futbol bo‘yicha musobaqalar bir
paytning o‘zida uch stadionda bo‘lib o‘tdi, ulardan eng yirigi spartakiada
ochilishi arafasida qurilgan 10 ming o‘rinli «Spartak» stadioni edi. Bu O‘rta
Osiyo respublikalari orasida futbol birinchiligi uchun olib borilayotgan ilk
o‘yinlar edi. O‘zbekiston futbolchilari o‘z raqiblari bo‘lmish Turk-manistonni
3:1, Tojikistonni 5:0, Qirg‘izistonni 10:1 hiso-bi bilan dog‘da qoldirib,
muvaffaqiyatli chiqish qildilar.
1934 yil futbol jamoalarining
kelgusidagi o‘sishlari uchun muhim yil bo‘ldi. Birgina Toshkentda kasaba
uyush-malari birinchiligida 50 ta jamoa qatnashdi.
30-chi yillarning boshida bolalar va
o‘smirlar futboliga yanada ko‘proq e‘tibor berila boshladi. 1935 yil Toshkentda
o‘smirlar o‘rtasida futbol bo‘yicha O‘zbekiston birinchiligining ilk tanlovi
bo‘lib o‘tdi. Bu tanlovda Toshkent, Samarqand, Farg‘ona va Andijon terma
jamoalari ishtirok etdi. Poytaxtlik yosh futbolchilar g‘alaba qozondilar.
1936yil respublika
shaharlaridagi futbol mavsumi-ning bahorgi bilan ochilishi ahamiyatga loyiq.
Toshkentdagi musobaqa namoyishida 324 futbolchi ishtiroq etdi. Omma-viy futbol
keyingi rivojlanish bosqichiga o‘tdi. Umum-ta‘lim maktablari, texnikumlar, oliy
o‘quv yurtlari o‘z birinchilik o‘yinlarini o‘tqazar, muntazam ravishda
korxonalarning ichki musobaqalari tashkil etilar edi.
SHahar futbol bo‘limi (seksiya)
qaroriga binoan Toshkentda futbolga ixtisoslashgan birinchi bolalar va
o‘smirlar maktabi ochildi.
Bu yerda ko‘pgina qobiliyatli yosh
futbolchilar o‘z mahoratlarini mukammallashtirar edilar. 1936 yili O‘zbekiston
birinchiligida 16 shahardan terma jamoalar ishtirok etdi. Bu o‘yinlar katta
qiziqish uyg‘otib, ko‘plab tomoshabinlarni jalb qildi. SHiddatli o‘yinlardan
so‘ng 1- va 2- o‘rinlar Qo‘qon hamda Toshkent terma jamoalariga nasib etdi.
1937yildan boshlab
futbol musobaqalari asosida shahar terma jamoalarining match o‘yinlari emas,
balki O‘zbekiston Kubogi va birinchiligi uchun klub jamoalar musobaqalari
o‘tkazila boshladi. O‘sha yillardan buyon ko‘pgina guruhlar, birinchiliklar va
musobaqa qatnash-chilari almashdi, musobaqa o‘tkazish tamoyillari, baholash
tizimi o‘zgardi, ammo sportchilar mahoratining yangi taktik yo‘nalishlarini
aniqlaydigan chempionlik unvoni uchun kurash o‘zgarmay qolaverdi.
1937 yil futbol mavsumining
ahamiyatli hodisasi – sobiq Ittifoq chempionati edi: 56 jamoa o‘rtasidagi
guruhlarda o‘ynaldi. O‘zbekiston sha‘nini Toshkentning dinamochilari himoya
qildilar. Ular futbol bo‘yicha mamla-kat chempionatida ishtirok etgan birinchi
o‘zbekistonlik jamoa edilar.
O‘z o‘yinlari bilan toshkentliklar
sinalgan charm to‘p ustalariga munosib raqib bo‘la olishlarini isbotladilar.
Ular yevropaning «Spartak» jamoasini 5:0, Bakuning «Neftchi»sini 3:2,
Dnepropetrovskning «Stal» jamoasini 2:1, Gorkiyning «Torpedo» jamoasini 1:0
hisobi bilan yutib, o‘z maydonlarida chiroyli o‘yinlar o‘tkazdilar. Moskvada
«Krilya Sovetov» jamoasi bilan 2:2, Leningradda «Avangard» bilan 1:1 hisobida
yakunlangan durustgina o‘yin ko‘rsatdilar.
Ammo tajriba yetishmasligi sabab
yuqori o‘rinlarni egallay olmadilar, natijada boryo‘g‘i 8o‘ringa erishdilar (4
ta g‘alaba, 3 ta durang, 4 ta mag‘lubiyat).
Sobiq Ittifoqning yetakchi sport
jamiyati bo‘lgan «Spartak» KSJ Markaziy Kengashi birinchiligida muvaf-faqiyatli
chiqish qildi. Saratovdagi dastlabki o‘yinlarda ular o‘z klubdoshlarini 11:1
hisobida tom ma‘noda tor-mor etdilar, so‘ng esa Qozonning «Spartak» jamoasi
ustidan g‘alaba qozondilar. Bu g‘alabalar toshkentliklarga Ivanovoda
o‘tkaziladigan final o‘yinlarida qatnashish huquqini berdi. Unda Xarkov,
Krasnodar, Toshkent va Ivanovo sportchilari qatnashdilar. Toshkentliklar yaxshi
o‘yin ko‘rsatib, uchinchi sovrinli o‘rinni egalladilar (ular xarkovliklarni 3:1
ga yutib, Krasnodar bilan 1:1 hisobida durang o‘ynadilar va mezbonlarga 0:4
hisobida o‘yinni boy berdilar).
SHu yilning o‘zida Toshkentda
o‘tkazilgan «Besh yo‘l» turnirida «Lokomotiv» jamoasi muvaffaqiyatli chiqish
qildi. Bu turnirda Kuybishev, Orenburg, Turkiston – Sibir, Ashxobod va Toshkent
temir yo‘llari jamoalari ham ishtirok etdi. Barcha raqiblarni yengib,
toshkentliklar 1-o‘rinni egalladilar.
1939 sobiq Ittifoq Kubogi uchun
ko‘rashda Toshkent dinamochilarining chiqishi katta muvaffaqiyatga sazovor
bo‘ldi. 28 avgustda Moskvadagi «Dinamo» stadionida o‘zbek futbolchilari chorak
finalda Bokuning «Temp» jamoasiga qarshi to‘p surdilar. O‘yin juda o‘tkir va
shiddatli kurashda utdi. Toshkent dinamochilari 2:1 hisobida g‘alaba qozonib,
Kubok yarim finaliga yo‘l oldilar. Bunda ular Rossiyaning eng kuchli
jamoalaridan bo‘lgan «Stalinets» (Zenit) bilan uchrashdilar va 3:0 hisobi bilan
yutqazdilar. Finalda esa Moskvaning «Spartak» jamoasi leningradliklardan 3:2
hisobida ustun keldi.
1941yilning futbol
mavsumiga Toshkent dinamo-chilari jiddiy tayyorgarlik ko‘rgandilar. CHempionat
o‘yinlari taqvimiga ko‘ra ular Olma-Otalik klublarni qabul qilishlari kerak
edi. Ammo butun dunyo uchun fojeaviy bo‘lgan 1941 yilning 22 iyunida Ulug‘
Vatan urushi boshlandi, shuningdek, O‘zbekiston sport hayoti ham vaqtincha
to‘xtatildi.
1942yilda O‘zbekiston
Kubogi uchun kurashda Tosh-kentdan ikkita, Farg‘ona va Samarqanddan bittadan
jamoa ishtiroq etdi.
1943yili Olma-Otada
urush davrining qiyin sharoit-larida O‘rta Osiyo mamlakatlari va Qozog‘iston
Sparta-kiadasi o‘tkazildi. Respublikamiz futbolchilari texnik futbol o‘yinini
namoyish etib, Turkmaniston jamoasini 9:0, Tojikistonni 3:0, Qirg‘izistonni 5:0
hisobi bilan mag‘lubiyatga uchratdilar. Hatto o‘zlarining qozoqlar bilan
bo‘lgan o‘yindagi mag‘lubiyatiga qaramay, 1-o‘rinni egallay oldilar.
1950 yilning boshida O‘zbekistonda
«Paxtakor» sport jamiyati tashkil etildi. Hozirgacha mustaqil O‘zbekiston
chempionatida va rasmiy xalqaro musobaqalarda muvaffa-qiyatli o‘yinlar
ko‘rsatib kelayotgan, respublikamizning eng kuchli jamoasi bo‘lgan
«Paxtakor»ning tuzilishi ham shu jamiyat bilan bog‘liq.
1960 yildan 1991 yilgacha
(tanaffuslar bilan) «Paxtakor» sobiq Ittifoqning oliy ligasida ishtirok etib
keldi. Bu islohotlar va tub o‘zgarishlar davri bo‘lgan edi. Kichik guruh
(podgruppa)lardagi saralash o‘yinlaridan keyingina chempionatga yo‘l olinardi.
Oliy ligaga chiqish uchun tayyorlanadigan jamoa Toshkentning ikki jamoasi
asosida tuzilgan bo‘lib, bular «Paxtakor» va «Mehnat zahiralari» («Trudovыe
rezervы») klublari edi. «Paxta-kor»ning barcha ko‘zga ko‘rinarli
muvaffaqiyatlari uning kuchlilar guruhidagi chiqishlari bilan bog‘liq. Yigirma
yil tanaffus bilan ikki bora 1962 va 1982 yillarda Paxtakor oliy ligada faxrli
6-chi o‘ringa sazovor bo‘lgan. 1968 yilda finalga chiqib, unda Moskvaning
«Torpedo» jamoasiga 0:1 hisobida g‘alabani boy berishi «Paxta-kor»ning Ittifoq
Kubogi o‘yinlaridagi eng yirik muvaf-faqiyati edi.
1965 yil chempionati natijalariga
ko‘ra Moskva jamoalari bilan o‘tkazilgan uchrashuvlardagi eng yaxshi
ko‘rsatkichlari uchun paxtakorchilar «Moskva oqshomi» gaze-tasining maxsus
sovrini bilan taqdirlandilar (toshkent-liklar «Dinamo»ni 2:0, «SSKA» ni 2:0,
Spartakni 1:0 va «Lokomotiv»ni 2:0 hisobida mag‘lub etgandilar). Sobiq Ittifoq
chempionatlarida qatnashish yillari mobaynida «Paxtakor» uch jamoaviy sovrinni
qo‘lga kiritdi: «G‘alabaga ishonch» (1971), «Groza avtoritetov» hamda «Adolatli
o‘yin» uchun sovrin (1983).
Ikki marotaba «Paxtakor»
futbolchilari oliy liga chempionatining eng yaxshi hujumchilari deb tan
olingan. 1968 yil B.Abduraimov Tbilisi «Dinamo»si o‘yinchisi bilan birga (22
tadan gol) va 1982 yilda A.YAkubik (23 ta gol).
Sobiq Ittifoqning ilk terma jamoasi
uchun 5 ta paxtakorchi o‘ynar edi: V.Fedorov, YU.Pshenichnikov, G.Kras-nitskiy,
M.An, A.Pyatnitskiy. Turli yillarda eng yaxshi 33 futbolchi qatorida
YU.Pshenichnikov (1966, 1967), M.An (1974, 1978), B.Abduraimov, V.Xadzipanagis
(1974), A.YAkubik (1982) va A.Pyatnitskiy (1991) nomlari bor edi.
O‘sha yillarda O‘zbekiston futbol
ishqibozlarida katta qiziqish uyg‘otgan o‘yinlar sirasiga 1964 yil
paxtakorchilarning «Pirasikaba» (Braziliya) hamda (1:0), Urugvayning 25 karra
chempioni «Nasonal» (Montevideo) jamoalari bilan uchrashuvlar kiradi.
Urugvayliklarning harchand urinishlari va qarshiliklariga qaramasdan «Paxtakor»
2:1 hisobida g‘alaba qozondi.
17 nafar iste‘dodli futbolchining hayotini olib ketgan
1979 yilgi mash‘um avia halokatdan so‘ng
1980 yilda Paxtakor yangi tarkibda
sobiq Ittifoq chempionatining oliy ligasiga yo‘l oldi. U yerda Tbilisi
dinamochilarini 3:0, Donetskning «SHaxtyor»ini 2:1 hisobida mag‘lub etdi,
Kiyevning «Dinamo»si bilan durang o‘ynadi va «Groza avtoritetov» sovrinini
qo‘lga kiritdi.
60-90 yillarning paxtakorchilari
O‘zbekiston futbo-lining rivojlanishida yorqin iz qoldirganlar.
Bu davr mobaynida «Paxtakor»ni sobiq
Ittifoq chempionatidagi chiqishlarga tayyorlashda M.YAkushin, B.Ar-kadev,
G.Kachalin, V.Solovev, B. Abduraimov, X.Raxma-tullayev kabi murabbiylarning
hissasi beqiyosdir. Respublika terma jamoalari va yuqori malakali jamoalar
uchun zahira tayyorlashda G.Sorvin, X.Muxitdinov, A.Mosheyev kabi ustoz
murabbiylarning mehnati ulkan bo‘lgan.
Xuddi shu yillarda bir qator malakali
hakamlar yetishib chiqqanini aytib o‘tish joizki, ular qatorida V.Doljenkov,
B.Baklunov, F.Sultonov va boshqalar bor.
Murabbiy kadrlar tayyorlash bo‘yicha
O‘zbekiston Davlat jismoniy tarbiya institutining o‘zbek futboliga qo‘shgan
hissasi o‘ta muhimdir. institut 1955 yilda ochilgan bo‘lib, u paytda futbol
mutaxassisligi sport o‘yinlari kafedrasi tarkibiga kirar edi, biroq 1966 yilda
u mustaqil kafedra sifatida ajralib chiqdi. O‘z faoliyati mobaynida bu kafedra
futbol bo‘yicha murabbiy kadrlar tayyorlash o‘chog‘iga aylandi. Natijada
ko‘pgina bitiruvchilar murabbiylik ishida ma‘lum muvaffaqiyatlarga erishib,
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan murabbiy unvoniga sazovor bo‘ldilar. Bular
B.Abduraimov, V.Tixonov va boshqalardir. Ayni paytda futbol kafedrasining
ko‘pchilik bitiruv-chilari O‘zbekistonning turli viloyatlari va chet ellarda
ishlab kelmoqda.
1992 yil mustaqil O‘zbekiston
Respublikasining ilk chempionati yili edi. Mamlakatimiz futboli tarixida yangi
sahifa ochildi. Bu chempionatning oliy ligasida 17 ta, birinchi ligasida 18 ta,
ikkinchi ligasida esa 42 ta jamoa ishtirok etdi. O‘zbekiston chempioni unvoni
uchun kechgan shiddatli kurashda «Paxtakor»ga asosan Farg‘ona vodiysi-ning
«Neftchi», shuningdek, «So‘g‘diyona» (Jizzax) va «Nuraf-shon» (Buxoro)
jamoalari kuchli qarshilik ko‘rsatdilar.
1994 yil 7 iyunda O‘zbekiston Futbol
federatsiyasi «FIFA»ga, shu yilning dekabr oyida esa Osiyo Futbol
konfederatsiyasiga a‘zo bo‘ldi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 1993 yil 18 martdagi «O‘zbekiston Respublikasida futbolni yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi far-monining mamlakatimizda
futbolni rivojlantirishdagi ahamiyati juda kattadir.
1994 yilda ilk bor yosh mustaqil
respublika elchilari YAponiyada o‘tkazilayotgan XII Osiyo o‘yinlarida – Osiyo
mintaqasidagi yirik sport forumida tanishtirildilar.
Oltin medal sovrindorlari nomi uchun
kurashda o‘zbek futbolchilari Saudiya Arabistoni (4:1), Malayziya (5:0),
Gonkong (1:0) va Tailand (5:4) terma jamoalari ustidan g‘alaba qozondilar.
CHorak finalda Turkmaniston terma jamoasini 3:0 hisobida, yarim finaldagi
shiddatli va o‘ta murakkab o‘yinda Janubiy Koreyaning kuchli jamoasini 1:0
hisobida mag‘lub etdilar. Va, nihoyat, finalda Xitoy terma jamoasini 4:2 hisobi
bilan yengdilar. Bu jamoa murab-biylari dotsent R.Akramov va sport ustasi
B.Abduraimovlar edi. Asosiy tarkibning 7 nafar o‘yinchisi O‘zDJTI talabalari
bo‘lganini aytib o‘tish joizdir.
SHu yilning o‘zida Osiyo chempionlari
Kubogida ilk bor qatnashgan Farg‘onaning «Neftchi» klubi futbolchilari uchinchi
sovrinli o‘rinni egalladilar.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 1996 yil 17 yanvardagi «O‘zbekistonda futbolni rivojlan-tirish
tamoyillari va tashkillashtirish asoslarini tubdan takomillashtirish
choratadbirlari to‘g‘risida»gi farmoni O‘zbekistonda futbolning keyingi rivoji
uchun katta ahamiyat kasb etdi. Bu farmonda kelgusi futbolni klublar asosida
rivojlantirish va 1996-1997 yillarda viloyat markazlarida futbol bo‘yicha
o‘smirlar maktab-internatlari ochilishi ko‘rsatilgan edi.
1992 yildan 2005 yilgacha bo‘lgan
vaqt ichida Tosh-kentning «Paxtakor» va Farg‘onaning «Neftchi» klublari
chempionat yetakchilari bo‘lib keldi. Paxtakorchilar besh marotaba O‘zbekiston
chempioni bo‘lganlar (1992, 1998, 2002, 2003, 2004) va 6 marotaba mamlakat
Kubogi sovrindorlari qatoridan joy olganlar (1993, 1997, 2001, 2002, 2003,
2004). «Neftchi» ham besh karra respublika chempioni (1992-1995, 2001) va 2
karra O‘zbekiston Kubogi sohibi (1994, 1996) bo‘lgan.
O‘zbekiston chempioni unvoniga yana
«Navbahor» (1996), MHSK (1997) va «Do‘stlik» klublari erishganlar. SHuningdek,
1997, 1995, 1998 yillarda «Navbahor» va 2000 yilda «Do‘stlik» jamoasi
O‘zbekiston Kubogini qo‘lga kiritganlar. 2002 yilgi Osiyo CHempionlari Kubogi
uchun kurashda Qarshining «Nasaf» jamoasi ishtirok etadi. Saralash
bosqichlarida 5 g‘alabani qo‘lga kiritib, yarim finalga chiqdilar. Ammo bronza
medali uchun kechgan bu o‘yinda qarshiliklar «Istiqlol» (Eron) jamoasiga 2:5
hisobida g‘alabani boy berib, 4-o‘rinni egallaydilar.
2003 yilda Toshkentda bo‘lib o‘tgan
chempionlar ligasi chorak finalida paxtakorchilar katta ustunlik bilan
Turkmanistonning «Nissa» jamoasini 3:0, Eronning «Piruza»sini 1:0 va Iroqning
«AlTaliba» kabi jamoa-larini 3:0 hisobida yengdilar. YArim finalda ikki match
natijalariga binoan Tailandning «Bek-Tero Sosana» jamoasi ustun keldi.
2002-2003 yillarda O‘zbekistonning
yoshlar terma jamoasi futbolchilari katta yutuqlarga erishdilar. Qatarda
Tailand terma jamoasini 4:0, Katarni 5:4 hisobida yengib, so‘ng Janubiy
Koreyaga 0:2 hisobida g‘alabani boy berib, futbolchilarimiz chorak finalga yo‘l
oldi va unda Suriya Arabistonini 4:0 hisobida mag‘lub etdilar. YArim finalda
o‘zbek futbolchilari YAponiya terma jamoasi bilan uchrashdilar. SHiddatli va
qizg‘in o‘tgan o‘yinning asosiy vaqti 1:1 hisob bilan yakunlandi. 11 metrli
zarbalar yo‘llashda yaponlar bir oz ustunroq chiqib, 4:2 hisobida g‘olib
bo‘ldilar.
To‘rtinchi o‘rinni egallagan
O‘zbekiston yoshlar terma jamoasi dunyoning eng kuchli 16 jamoasi qatorida
maydonga chiqish imkoniyatini qo‘lga kiritdi.
Jahon chempionati 2003 yilning dekabr
oyida BAAda bo‘lib o‘tdi. O‘zbekiston futbolchilari chiroyli va baham-jihat
o‘yin ko‘rsatdilar, lekin 1/8 finalga chiqa olmadilar. Biroq, mutaxassislar va
ishqibozlar O‘zbekiston terma jamoasi o‘yinini yuqori baholadilar. Uch o‘yin
davomida ular o‘z tengdoshlari bilan kurash olib bordilar, lekin Mali jamoasiga
(Afrika chempioni) 2:3, Argentina termasiga (ayni paytda jahon chempioni) 1:2,
Ispaniya terma jamoasiga (Evropa chempioni) 0:1 hisobi bilan g‘alabani boy
berdilar.

Futbolning O‟zbekistonga kirib kelish davri.
•
O‗zbekistonda
zamonaviy futbol o‗tgan asrning boshlarida paydo bo‗ldi va tezda
mashhur o‗yinga aylandi. Uning rivojlanish joylari Farg‗ona,
Toshkent, Andijon, Qo‗qon va Samarqand edi.
•
Ilk
bor futbolni Qo‗qonda o‗ynaganlar. Xuddi shu yerda 1911 yilning
oxirida birinchi futbol jamoasi tashkil topgan.
•
Bir
oz vaqt o‗tgach, Toshkentda ham futbol o‗ynay boshladilar.
Toshkentlik futbol ishqibozlari orasida eng mashhur jamoa bu TOLS –
Tashkentskoe obshestvo lyubiteley sporta (TSIJ – Toshkent sport ishqibozlari
jamiyati) edi.
•
Bu
jamiyat 1912 yilda tuzilgan bo‗lib, juda qisqa vaqt ichida futbol hamda
boshqa sport turlarining rivojlanishi uchun ko‗p xizmat qilgan. 1912
yilning ikkinchi yarmida O‗zbekistonda futbol aytarli darajada yoyila
boshladi. Futbol o‗yiniga  Andijon va Samarqandda ham qiziqish orta
boshladi.
•
Va,
nihoyat, 1914 yil 25 mayda Toshkentda O‗zbekistonning eng kuchli ikki
jamoasi o‗rtasida markaziy uchrashuvi bo‗lib o‗tdi. Bunda
Toshkent va Farg‗ona futbolchilari to‗p surdilar. Toshkentliklar
o‗yinda 3:2 hisobida muvaffaqiyatga erishdilar. O‗zbekistonda
futbol rivojlanishining boshlang‗ich davri haqida xulosa qilib shuni ham
aytib o‗tish joizki, futbol maydonlari va o‗quv
mashg‗ulotlarining bo‗lmaganiga qaramay, qisqa vaqt ichida
Farg‗ona, Toshkent, Qo‗qon, Andijon va Samarqandda o‗zbek
futbolining rivojiga ulkan hissa qo‗shgan iste‘dodli futbolchilar paydo
bo‗ldi.
•
1920
yildan boshlab futbol respublikamizning chekka qishloq va mahallalariga kirib
borib, mashhur o‗yinga aylandi. Yoshlar, talabalar, ishchi va dehqonlar
futbolga talpina boshladilar.
•
1921
yil Moskva va Toshkent futbolchilarining ilk uchrashuvi o‗tkazilgani
bilan ahamiyatga loyiqdir. 1925 yilda mamlakat Jismoniy tarbiya kengashi
tomonidan ommaviy jismoniy tadbirlarning taqvimi tuzildi. O‗zbekistonda
futbolni tashkillashtirish bir oz tartibliroq tizimga ega bo‗ldi.
•
1928
yil Moskvada bo‗lib o‗tgan xalqaro spartakiadada qatnashish
O‗zbekiston futbolchilari uchun nihoyatda jiddiy imtihon bo‗ldi.
•
Futbol
bo‗yicha spartakiada birinchiligi uchun 22 jamoa kurash olib bordi, ular
qatorida Angliya, Germaniya, Avstraliya, Shveysariya va Finlyandiyaning ishchi
klublardan iborat terma jamoalari ham bor edi.
•
Keyingi
yillarda o‗rtoqlik o‗yinlarini o‗tkazish uchun
O‗zbekistonga Norvegiya, Germaniya, Finlyandiya, Moskva, Leningrad,
Ukraina, Kavkaz orti mamlakatlaridan ko‗plab kuchli futbol jamoalari
keldi.
•
Misol
uchun, 1931 yil 4 oktyabrda bo‗lib o‗tgan matchda Norvegiya terma
jamoasiga qarshi O‗zbekiston kasaba uyushmalari terma jamoasi chiqdi.
Norvegiyaliklar texnikali futbol namoyish etib, 5:2 hisobida g‗olib
chiqdilar. Uch kundan so‗ng skandinaviyalik mehmonlarga qarshi
Toshkentning birinchi terma jamoasi maydonga tushdi. O‗zbekistonliklar
o‗yinni yuqori tezlikda olib borib, 4:2 hisobida muvaffaqiyatga
erishdilar.
•
1937
yil futbol mavsumining ahamiyatli hodisasi – sobiq Ittifoq chempionati edi: 56
jamoa o‗rtasidagi guruhlarda o‗ynaldi. O‗zbekiston sha‘nini
Toshkentning Dinamochilari himoya qildilar. Ular futbol bo‗yicha mamlakat
chempionatida ishtirok etgan birinchi O‗zbekistonlik jamoa edilar.
•
1950
yilning boshida O‗zbekistonda «Paxtakor» sport jamiyati tashkil etildi.
Hozirgacha mustaqil O‗zbekiston chempionatida va rasmiy xalqaro
musobaqalarda muvaffaqiyatli o‗yinlar ko‗rsatib kelayotgan,
Respublikamizning eng kuchli jamoasi bo‗lgan «Paxtakor»ning tuzilishi ham
shu jamiyat bilan bog‗liq.

1960 yildan 1991
yilgacha (tanaffuslar bilan) «Paxtakor» sobiq Ittifoqning oliy ligasida
ishtirok etib keldi. Bu islohotlar va tub o‗zgarishlar davri
bo‗lgan edi. «Paxtakor»ning barcha ko‗zga ko‗rinarli
muvaffaqiyatlari uning kuchlilar guruhidagi chiqishlari bilan bog‗liq.
Yigirma yil tanaffus bilan ikki bora 1962 va 1982 yillarda Paxtakor oliy ligada
faxrli 6-chi o‗ringa sazovor bo‗lgan. 1968 yilda finalga chiqib,
unda Moskvaning «Torpedo» jamoasiga 0:1 hisobida g‗alabani boy berishi
«Paxta-kor»ning Ittifoq Kubogi o‗yinlaridagi eng yirik muvaf-faqiyati
edi.
•
Sobiq
Ittifoqning ilk terma jamoasi uchun 5 ta paxtakorchi o‗ynar edi:
V.Fedorov,
Yu.Pshenichnikov,
G.Krasniskiy, M.An, A.Pyatniskiy. Turli yillarda eng yaxshi 33 futbolchi
qatorida Yu.Pshenichnikov (1966, 1967), M.An (1974, 1978), B.Abduraimov,
V.Xadzipanagis (1974), A.Yakubik (1982) va A.Pyatniskiy (1991) nomlari bor
edi.
•
O‗sha
yillarda O‗zbekiston futbol ishqibozlarida katta qiziqish uyg‗otgan
o‗yinlar sirasiga 1964 yil paxtakorchilarning «Pirasikaba» (Braziliya)
hamda (1:0), Urugvayning 25 karra chempioni «Nasonal» (Montevideo) jamoalari
bilan uchrashuvlar kiradi.
•
Urugvayliklarning
harchand urinishlari va qarshiliklariga qaramasdan «Paxtakor» 2:1 hisobida
g‗alaba qozondi.
•
17
nafar iste‘dodli futbolchining hayotini olib ketgan 1979 yilgi mash‘um avia
halokatdan so‗ng 1980 yilda Paxtakor yangi tarkibda sobiq Ittifoq
chempionatining oliy ligasiga yo‗l oldi. U yerda Tbilisi dinamochilarini
3:0, Doneskning «Shaxtyor»ini 2:1 hisobida mag‗lub etdi,
Kievning «Dinamo»si bilan durang
o‗ynadi va «Groza avtoritetov» sovrinini qo‗lga kiritdi.
•
60-90
yillarning paxtakorchilari O‗zbekiston futbolining rivojlanishida yorqin
iz qoldirganlar.  Bu davr mobaynida «Paxtakor»ni sobiq Ittifoq chempionatidagi
chiqishlarga tayyorlashda M.Yakushin, B.Arkadev, G.Kachalin, V.Solovev, B.
Abduraimov, X.Raxmatullaev kabi murabbiylarning hissasi beqiyosdir. Respublika
terma jamoalari va yuqori malakali jamoalar uchun zahira tayyorlashda G.Sorvin,
X.Muxitdinov, A.Mosheev kabi ustoz murabbiylarning mehnati ulkan bo‗lgan.

O„zbekistonda
futbolning rivojlanishi
O‗zbekiston Futbol
federatsiyasi 1994 yildan FIFA va OFK ga a‘zo bo‗lgan, hozirda FIFA va
OFK tomonidan o‗tkaziladigan barcha rasmiy musobaqalarda qatnashib
kelmoqda.

•
1992
yil mustaqil O‗zbekiston Respublikasining ilk chempionati
o‗tkazildi. Mamlakatimiz futboli tarixida yangi sahifa ochildi. Bu
chempionatning oliy ligasida 17 ta, birinchi ligasida 18 ta, ikkinchi ligasida
esa 42 ta jamoa ishtirok etdi. O‗zbekiston chempioni unvoni uchun kechgan
shiddatli kurashda «Paxtakor»ga asosan Farg‗ona vodiysining «Neftchi»,
shuningdek, «So‗g‗diyona» (Jizzax) va «Nurafshon» (Buxoro)
jamoalari kuchli qarshilik ko‗rsatdilar.
•
1994
yil 7 iyunda O‗zbekiston Futbol federatsiyasi «FIFA»ga, shu yilning
dekabr oyida esa Osiyo Futbol konfederatsiyasiga a‘zo bo‗ldi.
O‗zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 1993 yil 18 martdagi «O‗zbekiston Respublikasida
futbolni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‗g‗risida»gi
farmonining mamlakatimizda futbolni rivojlantirishdagi ahamiyati juda
kattadir.
•
1994
yilda ilk bor yosh mustaqil Respublika elchilari Yaponiyada
o‗tkazilayotgan XII Osiyo o‗yinlarida – Osiyo mintaqasidagi yirik
sport forumida tanishtirildilar.
•
Oltin
medal sovrindorlari nomi uchun kurashda o‗zbek futbolchilari Saudiya
Arabistoni (4:1), Malayziya (5:0), Gonkong (1:0) va Tailand (5:4) terma
jamoalari ustidan g‗alaba qozondilar. Chorak finalda Turkmaniston terma
jamoasini 3:0 hisobida, yarim finaldagi shiddatli va o‗ta murakkab
o‗yinda Janubiy Koreyaning kuchli jamoasini 1:0 hisobida mag‗lub
etdilar. Va, nihoyat, finalda Xitoy terma jamoasini 4:2 hisobi bilan yengdilar.
Bu jamoa murabbiylari dotsent R.Akramov va sport ustasi B.Abduraimovlar edi.
Asosiy tarkibning 7 nafar o‗yinchisi O‗zDJTI talabalari
bo‗lganini aytib o‗tish joizdir.
•
Shu
yilning o‗zida Osiyo chempionlari Kubogida ilk bor qatnashgan
Farg‗onaning «Neftchi» klubi futbolchilari uchinchi sovrinli
o‗rinni egalladilar.
•
O‗zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996 yil 17 yanvardagi «O‗zbekistonda
futbolni rivojlantirish tamoyillari va tashkillashtirish asoslarini tubdan
takomillashtirish choratadbirlari to‗g‗risida»gi farmoni
O‗zbekistonda futbolning keyingi rivoji uchun katta ahamiyat kasb etdi.
Bu farmonda kelgusi futbolni klublar asosida rivojlantirish va 1996-1997
yillarda viloyat markazlarida futbol bo‗yicha o‗smirlar
maktab-internatlari ochilishi ko‗rsatilgan edi.
•
1992
yildan 2005 yilgacha bo‗lgan vaqt ichida Toshkentning «Paxtakor» va
Farg‗onaning «Neftchi» klublari chempionat yetakchilari bo‗lib
keldi. Paxtakorchilar besh marotaba
O‗zbekiston
chempioni bo‗lganlar (1992, 1998, 2002, 2003, 2004) va 6 marotaba
mamlakat Kubogi sovrindorlari qatoridan joy olganlar (1993, 1997, 2001, 2002,
2003, 2004). «Neftchi» ham besh karra respublika chempioni (1992-1995, 2001) va
2 karra O‗zbekiston Kubogi sohibi (1994, 1996) bo‗lgan.

•
O‗zbekiston
chempioni unvoniga yana «Navbahor» (1996), MHSK (1997) va «Do‗stlik»
klublari erishganlar. Shuningdek, 1997, 1995, 1998 yillarda «Navbahor» va 2000
yilda «Do‗stlik» jamoasi O‗zbekiston Kubogini qo‗lga
kiritganlar. 2002 yilgi Osiyo Chempionlari Kubogi uchun kurashda Qarshining
«Nasaf» jamoasi ishtirok etadi. Saralash bosqichlarida 5 g‗alabani
qo‗lga kiritib, yarim finalga chiqdilar. Ammo bronza medali uchun kechgan
bu o‗yinda qarshiliklar «Istiqlol» (Eron) jamoasiga 2:5 hisobida
g‗alabani boy berib, 4-o‗rinni egallaydilar.
2003 yilda
Toshkentda bo‗lib o‗tgan chempionlar ligasi chorak finalida
paxtakorchilar katta ustunlik bilan Turkmanistonning «Nissa» jamoasini 3:0,
Eronning «Piruza»sini 1:0 va Iroqning «Al-Taliba» kabi jamoa-larini 3:0 hisobida
yengdilar. Yarim finalda ikki match natijalariga binoan Tailandning «Bek-Tero
Sosana» jamoasi ustun keldi.
•
2002-2003
yillarda O‗zbekistonning yoshlar terma jamoasi futbolchilari katta
yutuqlarga erishdilar. Qatarda Tailand terma jamoasini 4:0, Katarni 5:4
hisobida yengib, so‗ng Janubiy Koreyaga 0:2 hisobida g‗alabani boy
berib, futbolchilarimiz chorak finalga yo‗l oldi va unda Suriya
Arabistonini 4:0 hisobida mag‗lub etdilar. Yarim finalda o‗zbek
futbolchilari Yaponiya terma jamoasi bilan uchrashdilar. Shiddatli va
qizg‗in o‗tgan o‗yinning asosiy vaqti 1:1 hisob bilan
yakunlandi. 11 metrli zarbalar yo‗llashda yaponlar bir oz ustunroq
chiqib, 4:2 hisobida g‗olib bo‗ldilar.
•
To‗rtinchi
o‗rinni egallagan O‗zbekiston yoshlar terma jamoasi dunyoning eng
kuchli 16 jamoasi qatorida maydonga chiqish imkoniyatini qo‗lga kiritdi.

•
O‘zbekistonda 20-asr boshlaridan zamonaviy Futbol qoidalari
asosida o‘yinlar o‘tkazilgan. 1912 yilda Qo‘qonda birinchi Futbol jamoasi
tuzildi. Keyinroq Fargona, Samarqand, Toshkent, Andijon, Namangan shaharlarida
ham Futbol jamoalari paydo bo‘ldi. 20-asrning 20-yillaridan mamlakatimizda
turli toifadagi musobaqalar (1937 yildan O‘zbekiston birinchiligi) muntazam
ravishda o‘tkazila boshlandi. 1956 yilda Toshkentda «Paxtakor» jamoasining tashkil
etilishi va shu nomdagi stadion qurilishi respublikada Futbolning
rivojlanishiga turtki bo‘ldi. 20-asrning 80-yillaridan O‘zbekistonda
Futbolchilarning yangi avlodini tarbiyalashga kirishildi. M. Qosimov, I.
Shkvirin, A.
Abduraimov, M. Shatskix
O‘zbekistondagina emas, Osiyo va boshqa qitalarda ham nom qozondilar. 1959
yilda tashkil etilgan O‘zbekiston futbol federatsiyasi 1992 yilda (keyin 2001
yilda) qayta ro‘yxatdan o‘tdi. 1992 yildan Futbol bo‘yicha O‘zbekiston milliy
chempionati va kubogi, turli toifadagi musobaqalar o‘tkazib kelinyapti, Futbol
jamoalarining xalkaro uchrashuvlarda ishtirok etishi ta‘minlanayapti. Vazirlar
Mahkamasining «O‘zbekiston Respublikasida futbolni yanada rivojlantirish
tadbirlari to‘g‘risida» (1993 yil 18 mart) hamda «O‘zbekistonda futbolni
rivojlantirishning tashkiliy asoslari va printsiplarini tubdan
takomillashtirish choratadbirlari to‘g‘risida» (1996 yil 17 yanvar)gi qarorlari
Futboldagi yutukdarga zamin yaratdi. Farg‘onaning «Neftchi» klubi MDH
kubogining finaliga chiqdi (1994), «Paxtakor» klubi Osiyo chempionlar ligasi
yarim finalida o‘ynadi (2003, 2004), mamlakat yoshlar terma jamoasi jahon
chempionati final bosqichida qatnashdi (2003), O‘zbekiston milliy terma jamoasi
Osiyo o‘yinlari (1994) va AfrikaOsiyo o‘yinlari (2003) g‘olibi bo‘ldi. Hozirgi
kunda O‘zbekistonda 36 ta (oliy va birinchi ligada) professional klub bor
(2004).  2 ligada 196 ta jamoa shunday makomga erishish uchun mamlakat
birinchiligida qatnashyapti.
•
Futbol klublari qoshida 18 ta Futbol internat maktablari,
kollejlari faoliyat ko‘rsatyapti, ularda 2000 dan ziyod o‘quvchi shug‘ullanadi.
Shuningdek, Futbolga ixtisoslashgan bolalar-o‘smirlar sport maktablari ishi
yaxshilandi. Futbol universiada, «Barkamol avlod» va «Umid nihollari»
musobaqalari dasturlaridan urin olgan. Bolalar-o‘smirlar o‘rtasida respublikada
o‘tkaziladigan «Futbol g‘unchasi» musobaqalarida 692 jamoada 13840, «Futbolimiz
kelajagi» musobaqalarida 15035 jamoada 300700 o‘yinchi ishtirok etdi (2004).
Ayollar o‘rtasida o‘tkazilayotgan O‘zbekiston chempionati va kubogi
musobaqalarida Andijonning «Andijanka», Namanganning «Gulbahor», Qarshining
«Sevinch» jamoalari yetakchilik qilib keladi. Faxriy Futbolchilar o‘rtasida ham
muntazam ravishda musobaqalar uyushtiriladi. Jismoniy qobiliyati cheklangan
Futbolchilar o‘rtasida Toshkentning «Matonat» jamoasi (hozirgi «Baynalmilal»)
jahon kubogini qo‘lga kiritgan (1991). Hozirgi kunda respublikada 362 ta
stadion, 7113 ta Futbol maydoni mavjud, 460658 kishi (ulardan 4642 nafari
ayollar) Futbol bilan shug‘ullanadi, 1916 nafar murabbiy faoliyat ko‘rsatadi
(2004). «O‘zbekiston futboli» (Toshkent), «FutbolEkspress» (Andijon), «Asr
futboli» (Namangan), «Inter futbol» (Kosonsoy), «Boks plyus futbol» (Toshkent)
kabi ixtisoslashgan gazetalar chiqib turibdi. S. Arutyunov, Ye. Valitskiy, A.
Keller, M. Akbarov, R. Akramov, Yu. Sarkisyan, M. Rahimov kabi murabbiylarning
o‘zbek Futboli ravnaqida xizmati katta. I. Toshmuhamedov, A. Imomxo‘jaev, B.
Belozyorov, N. Rizametov, B. Haydarov singari tajribali hakamlar ishini davom
ettirayotgan R. Ermatov va I. Kutsillo rasmiy nufuzli xalqaro musobaqalarni
boshqarishdi.

Jonlantirish uchun savollar.

1.Futbol
qaerda paydo bo‗lgan va rivojlangan ?
2.Maydon
o‗lchamlari haqida tushuncha bering.
3.O‗zbekistonda
futbol o‗yinining paydo bo‗lishi.
4.O‘zbek
futbolining rivojlanish davri haqida nimalarni bilasiz?
5.Mashhur
O‘zbek futbolchilari haqida ma‘lumot bering.

Adabiyotlar
1.
Arkadev
B.A. Taktika futbolnoy igrm. M., FiS, 1962.
2.
Akimov
A.M.   Igra futbolnogo vratarya. M., FiS, 1978.
3.
Akramov
R.A. Otbor i podgotovka yunmx futbolistov. Uchebnoye posobiye. Tashkent,
«Meditsina», 1989.
4.
Akramov
R.A. Talipdjanov A.I. Podgotovka futbo-listov vmsokoy kvalifikatsii. Uchebnoye
posobiye. Tashkent, 1994.
5.
Akramov
R.A. Futbolnme universitetm XVII Kubka mira, Tashkent, UzGIFK, 2004.
6.
Betti
E. Sovremennaya taktika futbola. Perevod s angliyskogo. M., FiS, 1974.
7.
Bril
M.S. Otbor v sportivnmx igrax. M., FiS, 1980.
8.
Gagayeva
G.M. Psixologiya futbola. M., FiS, 1980.
9.
Gapparov
Z.G. Problemm psixologicheskoy podgotoi^i podgotovke k Olimpiyskim igram. V
sbornike nauchnmx trudov, Tashkent. 1999.
10.
Gapparov
Z.G. K voprosu o sredstvax psixologicheskoy nauchnmx trudov. Tashkent, 2001.
11.
Grindler
K., Palke X., Xemmo X. Fizicheskaya podgo-tovka futbolistov. Perevod s
nemetskogo. M., FiS, 1976.
12.
Godik
M.A. Kontrol trenirovochnmx i sorevnova-telnmx nagruzok. M., FiS, 1980.

3-MA`RUZA FUTBOL O‟YINI TEXNIKASI TASNIFI (2-SOAT)
 Reja:

1. Futbol o‘yinining paydo bo‘lishi
va rivojlanishi.
2.Futbol texnikasining
klassifikatsiyasi.
3.Harakatlanish texnikasi
4.
Maydon
o‘yinchisining texnikasi.
5.
Darvozabon
o‘yin texnikasi.

Tayanch tushunchalar:
Qo‘yilgan maqsadga erishmoq uchun o‘yinda xilma–xil tarzda qo‘shib turib
qo‘llaniladigan  maxsus usullar to‘plami futbol texnikasini tashkil etadi.
   Texnik usullar – bu futbol
o‘yinini vujudga keltirish  vositasi demak. Yuksak sport natijalariga erishish
ko‘p jihatdan futbolchining ana shu xilma–xil vositalarni qanchalik to‘liq
bilishiga, raqib jamoao‘yinchilari qarshilik ko‘rsatayotgan, ko‘pincha charchoq
orta borayotgan sharoitda o‘yin faoliyatidagi turli holatlarda ularni qanchalik
mohirlik bilan, samarali qo‘llanishga bog‘liq. Futbol texnikasini yaxshi bilish
futbolchining har tomonlama tayyorgarlik ko‘rishi va garmonik kamol topishidagi
ajralmas qismdir.
O‘yin taraqqiyotining yuz yildan
ortiq tarixi mobaynida futbol texnikasida muayyan o‘zgarishlar bo‘ldi. Bu
evolyutsiyaning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat: boshning chakka
qismi va orqasi bilan zarba berish, to‘pni boldir bilan to‘xtatish singari
noratsional usullarni qullanish ancha kamayib ketdi; oyoq yuzi bilan zarba
berishdan, to‘pni son va ko‘krakda to‘xtatishdan, to‘pni qo‘l bilan tashlash
(darvozabon texnikasi) dan foydalanish koeffitsiyenti oshdi, aldash
harakatlarni (fintlar) ko‘paydi.
Hozirgi futboldagi texnik usullar
uyin harakatlari tezligi va aniqligini oshirish uchun kuchdan yetarlicha tejab
foydalanish imkonini beradigan, biomexanika nuqtai nazaridan maqbul harakat
tizimi bilan xarakterlanadi. Tez va ishonchli, sodda va samarali bo‘lsin!
Futbol texnikasini qo‘llanishga qo‘yiladigan xozirgi kundagi talab ana shundan
iborat

Futbol  o‟ynining  paydo  bo‟lishi  va
rivojlanishi.
Futbol qadim zamonlarda paydo
bo‘lgan. Qadimgi yunonlar to‘p o‘yinini shunchalik qadrlaganlarki, uni hatto
gimnasiylar-maxsus maktablarning jismoniy mashqlar dasturiga kiritganlar.
     Ozgina bo‘lsa ham futbolga
o‘xshash to‘p o‘yini 180 yilda tilga olinadi. Polluksning yunoncha lug‘atida
o‘ynovchilar ikki jamoaga (komandaga) bo‘linganligi yozilgan. Har qaysi partiya
to‘pni raqib o‘yin maydoni orqasiga o‘tkazishga harakat qilardi. Xarakter
jihatidan bu o‘yin ko‘proqhozirgi regbi o‘yiniga o‘xshab ketadi. Lekin u
o‘yinda qo‘l bilan o‘ynash taqiqlangan edi. Qadimgi to‘p o‘yinlarining qaysi
biridan hozirgi futbol kelib chiqqanini aniqlashning iloji yo‘q.
Biroqjismoniy madaniyat va sport
tarixi mutaxasislarining aksariyati, futbol ko‘proq «garpastum» degan qadimgi
Rim o‘yinidan kelib chiqqan bo‘lib, Britaniya, Galliya va G‘arbiy yevropaning
boshqa mamlakatlariga bu o‘yinni rim legionerlari olib kelganlar,deb taxmin
qiladilar.
      Inglizlar oyoq to‘pi o‘yini
Britaniya orollarida IX asrlardayoq ma‘lum bo‘lgan,deb da‘vo qiladilar. G‘arbiy
yevropa davlatlarida bu singari o‘yinlar shu asr o‘rtalarida mustaqil tarzda
ham, ayrim elementlarni bir-biridan o‘rganish yo‘li bilan ham rivojlana
borgan, deb taxmin qilsa bo‘ladi.
       1313 yili ingliz podshosi
Eduard II shahar ichkarisida futbol o‘yini o‘ynashni taqiqlaydi. Podshoning ana
shu farmoyishi ingliz futbol ittifoqining arxivida saqlanib qolgan. «Katta to‘p
quvgandagi ur-yiqit  shaharlarda katta to‘polon chiqarayotgani va yomon ta‘sir
ko‘rsatayotgani uchun,-deyiladi farmoyishda,-itoat etmaganlar qamoqqa
tashlanishini ta‘kidlab,bu o‘yin endilikda shaharlarda o‘ynalishini podsholik
nomimdan  taqiq etaman». Bunday taqiqlashning sababi o‘yin paytidagi
tartibsizliklardagina emas,balki shaharliklarning kamon otishdan va hatto
hunarmandchilik ishidan chalg‘itishida ham edi. Sh boisdan 1349 yili ingliz
podshosi Eduard IIIham Londonda futbol o‘yini o‘ynashni man qiluvchi farmoyish
chiqaradi. Fransuz podshosi KarlV  esa undan ham o‘tib tushdi-1369 yili
xalqo‘yinlarining hammasini man etdi. Italiyada futbol birinchi bor 1400 yilda
tilga olinadi. Angliya bilan Fransiyada oyoq to‘pi o‘yini xalqning ko‘ngil
ochar mashg‘uloti  bo‘lsa, Italiyada ko‘proq kibor doiralarning o‘yini bo‘lib
qoladi.
         X1X asrning, xususan shu asr
o‘rtalariga kelib, sport metodi jismoniy tarbiyaning eng maqbul metodi deb
topilib, sport hamda sport o‘yinlari jismoniy rivojlanishning samarali vositasi
bo‘lib qolgandan keyin futbol tarixida yangi bosqich boshlanadi.
         Oyoqda to‘p o‘ynash birinchi
galda ingliz kollejlari hamda universitetlarida yoyiladi. XIX asrning ikkinchi
yarmidan futbol o‘yinida ochiq–oydin ikki yo‘nalish tarkib topadi. Ulardan
birini London hamda Kembrij kollejlari qo‘llab–quvvatlar edi. Bular 1863 yili
futbol assotsiatsiyasi tuzadilar va yumaloq to‘pni faqat oyoqda o‘ynashni rasm
qilishga qaror qiladilar. Regbi shahridagi universitet ikkinchi yo‘nalish
tapafdori bo‘lib, u yerda tuxumsimon, cho‘zinchoq gardish shaklidagi to‘pni
ham   qo‘lda, ham oyoqda o‘ynashga qaror beriladi.
        Birinchi bor yagona o‘yin
qoidalari joriy qilishga urinib ko‘rish kembrij futbol klubiga tegishlidir.
1848 yili bu qoidalarni nashr etishga qaror qilinadi. Afsuski, ular bosmadan
chiqmay, qolib ketadi. Shunga qaramay, bu qoidalar ko‘p ingliz kollejlarida
«kembrij qoidalari» tarzida ma‘lum .
Bizgacha yetib kelgan daslabki
qoidalar esa 1863 yil,8 dekabrda e‘lon qilingan. Quyida o‘sha qoidalar teksti
«Futbol: tarixi uyushtirish, texnika, trenirovka va taktakasi» (Moskva, 1927
yil) kitobida qanday e‘lon qilingan  bo‘lsa, xuddi o‘shanday keltiriladi:
1.
Maydonning
bo‘yi 200 yard (183 m) dan, eni 100 yard (91,5 m) dan oshmaydi. Maydonning
burchaklarida bayroqchalar o‘rnatiladi. Ustiga tusin yotqizilmagan darvoza 8
yard (7,32 m) oraliqda o‘rnatilgan bo‘lib, ikkita ustundan iborat.
2.
Kim
qay tomonda o‘ynashi qur‘a tashlab xal qilinadi. Qur‘ada yutqazgan komanda
maydon markaziga qo‘yilgan to‘pni tepib,o‘yinni boshlab beradi. Ikkinchi
komanda o‘yinchilari to‘p tepulgunga qadar unga 10 yard (9,1 m) dan yakin kela
olmaydilar.
3.
Darvozaga
to‘p urilgandan keyin, komandalar tomonlarni almashadilar.
4.
To‘p
qo‘lda uloqtirilmay, qo‘lda zarba berilmay yoki qo‘lda ko‘tarib kirilmay, ikki
ustun oralig‘idan yoki ularning davomi oralig‘idan utsa darvoza zarb etilgan
hisoblanadi.
5.
Agar
to‘p yon chiziqdan tashqariga chiqib ketsa, unga hammadan avval tega olgan
o‘yinchi to‘p chiziqni kesib o‘tgan joydan, chiziqqa nisbatan to‘g‘ri burchak
hosil qiladigan yo‘nalishda to‘pni qo‘lda maydonga tashlab beradi. To‘p yerga
tekkan zahoti o‘yinga kirgan hisoblanadi.
6.
O‘yinchi
zarb berayotgan paytda uning komandasining zarb beruvchidan ko‘ra raqib
darvozasiga yaqinroq turgan o‘yinchilari o‘yindan tashqari holatda hisoblanadi
va ular to‘pga tega olmaydilar yoki raqiblarga xalaqit bera olmaydilar…
7.
To‘p
darvoza chizig‘idan tashqariga chiqib ketib, chiziqning nariyog‘ida
himoyalanayotgan komanda o‘yinchisi birinchi bo‘lib unga teksa, shu komanda
darvoza chizig‘ining o‘yinchi to‘pga tekgan joy ro‘parasidagi nuqtasidan to‘p
tepish huqiqini oladi: bordiyu hujum qilayotgan komanda o‘yinchisi to‘pga
birinchi bo‘lib tegsa, unda  shu komanda darvoza chizig‘ining o‘yinchi to‘pga
tekkan joy ro‘parasidagi nuqtasidan 15 yard (13,6 m) maydon ichkarisidagi
nuqtadan erkin to‘p tepish huquqini oladi. Erkin to‘p tepish paytida himoyadagi
komanda  to to‘p tepulgunga qadar darvoza chizig‘idan tashqarida turadi.
8.
Agar
o‘yinchi boshqa o‘yinchi zarbasidan uchib kelayotgan to‘pni bevosita qo‘li
bilan ilib olsa, shu holat ro‘y bergan joyni belgilab olib, o‘sha joydan erkin
tepishi mumkin.
9.
O‘yinchilar
to‘pni qo‘llariga olib yugira olmaydilar.
10.
O‘yinchilarni
chalish va urish man etiladi, shuningdek o‘yinchini qo‘l bilan  ushlab tuxtatib
qolish  yoki turtish man etiladi.
11.
To‘pni
qo‘l bilan uzatish man etiladi.
12.
Maydon
ichida to‘pga qo‘l tekkizish man etiladi.
13.
Temir
yoki guttaperchadan qilingan joylari turtib chiqqan poyabzalda o‘ynash man
etiladi.
   Ko‘rinib turibdiki, 1863 yilgi
qoidalar hozirgi qoidalardan anchagina farqqilgan.
1866 yilda
«o‘yindan chiqqanlik» qoidasi yengillashtirildi. Endiki raqiblar sirt chizig‘i
bilan o‘zi o‘rtasida qarshi tomon o‘yinchilaridan uch kishi bor bo‘lsa, bu
o‘yinchi «o‘yindan chiqqan» bo‘lmaydi. Yana shu yili darvoza ustunlarini
gorizontal arqon tortib  birlashtirishga qaror qilinib, arqonning yerdan
balandligi 5,5 m qilib belgilandi. 1871 yildagina golpekir  «darvozabon»ga
qo‘lda o‘ynash ruxsat etildi. To‘p himoyadagi o‘yinchiga tegib, sirt chiziqdan
maydon tashqarisiga chiqib ketganda burchakda to‘p tepish qoidasi 1873 yilda
kiritildi.
1875 yili
ustunlarni birlashtirib turgan arqon yerdan 2,44 m balandlikda  yotqizilgan
to‘singa almashtiriladi. O‘sha yili darvozaga to‘p «kiritilgan»dan  keyin
tomonlar almashinish qoidasi, o‘rniga o‘yinchilar tanaffusdan qaytgandan keyin
almashish qoidasi joriy qilindi.
    1882 yili to‘rtta mustaqil futbol
ittifoqi – Angliya, Shotlandiya, Uels va Irlandiya futbol ittifoqlari
birlashadilar. Yagona qoidalar qabul qilinadi va futbol qoidalariga biron bir
o‘zgarish kiritish huquqiga ega bo‘lgan Xalqaro kengash tasdiqlanadi.
    Futbol maydonida sudya birinchi
marta 1880-1881 yillarda ishtirok etadigan bo‘ldi. O‘yinni belgilangan
qoidalarga muvofiqo‘tkazish, urilgan gollar nechta bo‘lganini aniqlash va
boshqalar, hatto o‘sha vaqtlardayoq sudyaning vazifasi edi. 1891 yildan sudya
maydonga ikkita yordamchisi bilan chiqadigan bo‘ldi.
     1871 yilda Angliyada mamlakat
kubogi uchun o‘yin ta‘sis etildi. Ingliz futbol klublari hozirgi vaqtda ham
o‘sha kubok uchun kurashib kelmoqdalar.
      Xalqaro miqiyosdagi daslabki
futbol o‘yini 1873 yili Angliya bilan  Shotlandiya futbol komandalari o‘rtasida
bo‘lgan edi. Komandalardagi o‘yinchilar soni 11 kishidan ko‘p
bo‘lmasada,ularning joy joyiga qo‘yilishi, hozirgi vaktdagidan boshqacharoq
bo‘lgan. Angliya komandasida yetti o‘yinchi hujumda, bittasi yarim himoyada
musobaqalashgan, ularda yana ikkita himoyachi va bitta darvozabon bo‘lgan.
SHotlandiya komandasi olti hujumchi, ikkita yarim himoyachi, ikki himoyachi va
darvozabondan iborat  edi.  Keyingi yili ingliz futbol komandalari ham
o‘yinchilarni shotlandchasiga joylashtirishga o‘tadi, chunki ana shunday
joylashtirish o‘zini oqlagan bo‘lsa kerak.
Qoidaga kirgan uzgarish va
takomillashuvlar, so‘zsiz, o‘yin texnikasi va taktikasiga ta‘sir qilmay qolmas
edi.
      X1X  asrning 80-yillarida
futbol o‘yini kontinental Evropa qit‘asi mamlakatlariga ham tarqaldi. Futbol
1875 yilda Gollandiyada, sal keyinroq  Daniyada o‘ynala boshladi. Daniya ko‘p
o‘tmay qit‘ada futbol bo‘yicha yetakchi o‘ringa chiqib, birinchi jahon urushiga
qadar shu mavqeini saqlab keldi. Futbol 1882 yildan Shveysariyada, 1890 yildan
Chexiyada, 1894 yildan Avstriyada o‘ynala boshladi.

1.     Futbol  texnikasining  klasifikatsiyasi.

   Futbol texnikasining
klassifikatsiyasi texnik priyomlarni umumiy (yoki o‘xshash) spetsifik
belgilariga qarab guruhlarga bo‘lishdan iborat.
O‘yin faoliyati harakteriga qarab
futbol texnikasida ikkita yirik bo‘lim ajratiladi: maydon o‘yinchisi texnikasi
va darvozabon texnikasi. Har qaysi bo‘lim esa quyidagi: harakatlanish texnikasi
va to‘pni boshqarish texnikasi bo‘limlariga bo‘linadi. Kichik bo‘limlar turli
usullarda ijro etiladigan konkret texnik priyomlardan: harakatlanish texnikasi
va priyomlari va   usullaridan iborat. Bulardan maydon o‘yinchilari va
darvozabon foydalanadi . Ammo ayrim  priyom va usullar o‘zining muayyan
turlariga ega. Usul va turlarda harakatning asosiy mexanizmi bo‘lib,
detallaridagina farq bo‘ladi. Har xil priyom, usul va turlarni ijro etish
shartlari futbol texnikasini yanada turli-tuman qiladi.
     Futbol texnikasining
klassifikatsiyasi berilgan. O‘rganilayotgan materialni sistemalashtirish,
priyom, usul, turlarni tuzukroq tushunishga, ularni to‘g‘ri tahlil qilishga,
ta‘lim va olingan bilimlarni takomillashtirish vazifalarini muvaffaqiyatli hal
qilishga yordam beradi.
      Futbol texnikasining
harakteristikasi maydon o‘yinchisi va darvozabon uchun umimiy kichik bo‘lim
bo‘lgan harakatlanish texnikasidan boshlanadi.

2.Harakatlanish
texnikasi
Harakatlanish texnikasi quyidagi
priyomlar guruhini o‘z ichiga oladi: yugurish, sakrash, to‘xtash, burilish.
Harakatlanish texnikasining klassifikatsiyasi  ko‘rsatilgan. O‘yin vaqtida
harakatlanish texnikasi priyomlaridan xilma-xil tarzda qo‘shib foydalaniladi.
Mana, masalan, futbolchining harakatlanish tezligi nihoyatda xilmaxil, sekin
yurishdan boshlab startdagi tezlanishu maksimal tezlikka qadar o‘zgaradi,
yugurishning maromi va yo‘nalishi qo‘qqisdan o‘zgarib turadi. Ygurishning xilmaxil
priyomlarini sakrash, to‘xtash, burilish bilan birga ko‘shib olib borish
futbolchi harakatlanishiga xos xususiyat hisoblanadi.
Harakatlanish texnikasining
priyomlari maydon o‘yinchilari va darvozabonning to‘pni boshqarish san‘ati
bilan chambarchas bog‘liq. Harakatlanish texnikasi priyomlarini keragicha hamda
kompleks tarzda qo‘llanish ko‘p taktik vazifalarni (to‘p olish uchun ochilish
va raqibini chalg‘itish, pozitsiya tanlash, o‘yinchini to‘sib olish va h.k)
samarali hal qilish imkonini beradi.
Yugurish.
Futboldagi asosiy harakatlanish vositasi yugurishdir. To‘pni boshqarayotgan
futbolchilar yugurish yordamida maydonda turlicha joylashib oladilar. Bundan
tashqari yugurish tarkibiy qism sifatida to‘pni boshqarish texnikasiga ham
kiradi.
       Futbolda yugurishning quyidagi
priyomlari qo‘llaniladi: oddiy yugurish, tisarilib yugurish, chalishtirma qadam
tashlab yugurish, juftlama qadam tashlab yugurish.         Oddiy yugurishdan
asosan to‘g‘ri borayotgan o‘yinchilar bo‘sh joyga chiqish, raqibni quvish va
hokazolarda foydalanadi. Harakat sistemasi ham (bir oyoqqa tayanish va havoda
uchish fazalariga bo‘linishi) tuzilishi ham yengil atletika yugurishdan
farqqilmagani uchun uni oddiy yugurish deyiladi. Qadam uzunligi, chastotasi va
ritmidagina farqibor, xolos.
          Yugurish qadamining
uzunligi sprinterlarda 2-2,2 m ga teng bo‘lsa, katta yoshli futbolchilarda
o‘rtacha 1,3-1,5 m ga teng. Qadamlar chastotasi sprinterlarda sekundiga 4-4,5
qadamga teng. Futbolchilarda chastota sal ortiqroq, sekundiga 5,15,5 qadam
bo‘ladi. Bu esa, havoda uchish fazasi qisqaroq bo‘lgani sababli tez to‘xtashga
yoki tez burilib olishga yordam beradi.
T i s a r i l i b   yu g u r i sh d a
n  asosan to‘pni olib qo‘yishda va to‘sib olishda qatnashayotgan himoyadagi
o‘yinchilar foydalanadi. Yugurishning bu turi ham siklik (qo‘shaloq qadamli)
bo‘ladi.  Qisqa–qisqa, lekin tez-tez qadam tashlash, havoda uchish  fazasininig
qariyb yuqligi unga xos xususiyatdir. Buning sababi siltanish  oyog‘i orqaga
uzatilganda sonning yozilishi cheklangan ekanidadir.
O‘yin sharoiti ko‘pincha maksimal
tezlikda tisarilib yugurishni talab qilib qoladi. Bunda tezlik qadam
chastotasini oshirish hisobiga ortadigan bo‘lib, bu ko‘proq oyoqninig orqaga
aktiv  harakat qilishiga bog‘liq.
Tisarilib yugurayotganda o‘yinchi
ba‘zan muvozanatni yo‘qotib yiqilib tushadi. Tayanch oyoq vertikal turgan
paytda gavdaning ogirliq markazi o‘qi tayanch yuzasining tepasida turishi
o‘yinchining holati turg‘un bo‘lishi shartlaridan biridir.
Ch a l i sh t i r m a   q a d a m   t
a sh l a b  yu g u r i sh d a n harakat yo‘nalishini o‘zgartirish uchun, turgan
joydan o‘ngga yoki chapga siltanib yugurish paytida, burilib olgandan keyin
foydalaniladi. U harakatlanishning spetsifik vositasi bo‘lib, asosan boshqa
yugurish turlari bilan birga qo‘shib qo‘llaniladi.
Chalishtirma qadam tashlab yugurish
yon tomonga ijro etiladigan yugurish qadamlari bilan harakterlanadi. Qadam
tashlash siklining birida (qo‘shaloq qadamda) siltanuvchi oyoqni oldiga
chalishtirib o‘tkaziladi. Yugurish paytda havoda uchish fazasi juda qisqa.
 J u f t l a m a   q a d a m   t a sh
l a b   yu g u r i sh d a n   taktik  jihatdan kerakli holatga o‘tishda
(masalan, o‘yinchi oldini to‘sib olishda) foydalaniladi. U dastlab
harakatlanish fazasi sifatida foydalaniladi, keyinroq o‘yindagi vaziyatga
qarab, harakatlanish texnikasining turli priyomlari sifatida ijro etiladi.
 Juftlama qadam tashlab yugurish
oyoklarni sal bukib bajariladi. Birinchi qadamni harakat yo‘nalishiga yaqin
oyoqdan boshlab, yon tomonga tashlanadi. Ikkinchi qadamda oyoqlar juftlanadi.
Depsinish va siltanish harakatlarida zo‘r berish yuqori tomonga emas, balki yon
tomonga yo‘naltiriladi.
Sakrash. To‘xtash
va burilish priyomlarining ba‘zilarini ijro etishda sakrashdan foydalaniladi.
Sakrash zarba berishning ayrim usullari, to‘pni oyoqda, ko‘krakda, kalla bilan
to‘xtatib qolish va ba‘zi fintlar texnikasining tarkibiy qismiga kiradi.
O‘yinda oldinga, yon tomonlarga, yuqoriga hamda shularga yaqin yo‘nalishlarda
sakraladi. O‘yindagi vaziyat ko‘pincha maksimal uzun sakrashni talab qilmaydi.
Bunda sakrashning samaradorligi futbolchining koordinatsion qobiliyati bilan
belgilanib, futbolchi turli dastlabki holatlardan fazo, vaqt va kuch
xarakteristkalari optimal bo‘lgan harakatlar qilish kerak bo‘ladi.
Barcha xil sakrashlarda depsinish,
havoda uchish va yerga tushish fazalari bo‘ladi.
 Sakrashning ikki xil priyomi bor:
bir oyoqda depsinib sakrash va ikki oyoqda depsinib sakrash.
 Bir oyo q dad e
psinibsakrasholdinga, yon tomonlarga, yuqoriga bajariladi. Bunday sakrashda
aktiv depsinib,ikkinchi oyoqni silkitib, gavda og‘irlik markazining o‘qi
sakrashtomonga o‘tkaziladi. Sakrashning trayektoriyasi va kuchi o‘yindagi
vaziyatga bog‘liq. Bir oyoqda yoki ikki oyoqda yerga tushiladi. Qisqa masofali,
qattiq amortizatsiya keyingi harakatlarga tezroq va samaraliroqo‘tish imkonini
beradi. Og‘irlik markazi o‘qining proyeksiyasi tayanch yuzasining chegarasida
yoki undan tashqarida bo‘lishi ham shunga yordam beradi.
 Sakrab to‘pga kalla urayotganda
ko‘pincha maksimal baland ko‘tarilish kerak bo‘ladi. Bunda yugurib kelib
depsinadigan oyoqni taqqa to‘xtaydigan qilib (tayanchga nisbatan burchak hosil
qilib) qo‘yish yordam beradi. Sal cho‘nqaygandan keyin yuqoriga yoki
yuqorilab-oldinga tomon aktiv depsinish kerak bo‘ladi, bunda qo‘llarni ko‘krak
baravar silkitib ko‘tarish depsinishning samarasini oshiradi.
 Ikkioyo q dad ye psinibsakrash.
Bunday usul bilan oldinga, oldinlab-yon tomonga va oraliq yo‘nalishlarida
sakraladi.
 Turgan joydan sakraganda o‘yinchi
depsinish oldidan tezda salgina cho‘nqayadi. Oyoqlarini aktiv to‘g‘rilash bilan
birga gavda og‘irlik markazining o‘qi sakrash tomoniga o‘tkaziladi va qo‘llar
silkitiladi. Yugurib kelib sakrayotganda so‘nggi qadamda bir oyoqni taqqa
to‘xtaydigan qilib qo‘yiladi. Cho‘nqayish paytida ikkinchi oyoq birinchisi
yoniga tezlik bilan juftlanadi. Depsinish havoda uchish va yerga tushish
fazalari turgan joydan sakragandagi kabi bo‘ladi.
 To‟xtash. Harakatlanish
texnikasida to‘xtashga harakat yo‘nalishini o‘zgartirishning samarali vositasi
deb qoraladi. To‘satdan to‘xtab qolganda, raqiblarning qayerda, joylashganiga
qarab turibto‘p bilan ham, to‘psiz ham o‘sha ketayotgan tomonning o‘ziga yoki
qarshi tomonga otilib ketiladi, o‘ngga yoki chapga qochib qolinadi.
 To‘xtashda ikki xil priyom
qo‘llaniladi: sakrab to‘xtash va tashlanib to‘xtash.  Sakrabt o‘ xtash uchun
sal yuqoriga qisqaroq sakrab, siltangan oyoqda yerga tushiladi – bunda
turg‘unlik bo‘lsin uchun shu oyoq sal egiladi. Ammo ko‘pincha yerga ikki
oyoqlab tushiladi.
 Tashlanibt o‘ xtash so‘nggi yugurish
qadami hisobiga bajariladi. Bunda siltangan oyoqni oldinga uzatib, tovonga
tiralinadi-da, keyin oyoqni rostmana yerga qo‘yiladi. Tashlanib to‘xtash
oyoqlarni anchagina bukib, ikki oyoqqa tayanib qolish bilan harakterlanadi.
 Barcha xil to‘xtashlardan keyin,
odatda, turli yo‘nalishlarda harakat davom ettiriladi. Shuning uchun
to‘xtashdagi so‘nggi holat keyingi harakatning start holati bo‘lishi kerak.
 Burilish. Burilish yordamida
futbolchilar tezlikni minimal kamaytirib, yugurish yo‘nalishini
o‘zgartiradilar. Odatda turgan joyda burilgandan keyin start harakatlari
boshlanadi. Burilish, shuningdek, zarba berish, to‘pni to‘xtatish, to‘pni olib
yurish va fintlarning ayrim usullarini bajarish texnikasi tarkibiga kiradi.
  Burilishning quyidagi priyomlaridan
foydalaniladi: hatlab o‘tib burilish, sakrab burilish, tayanch oyoqda burilish.
O‘yin sharoitiga qarab yon tomonlarga va orqaga burilish mumkin. Burilish
turgan joyda ham, harakat paytida ham ijro etilaveradi.
 H atlabo‘ tibburilgandaqisqa-qisqa
2-3 qadam tashlash hisobiga kerakli yo‘nalishga qarab olinadi.
 Harakat yo‘nalishini to‘satdan va
tez o‘zgartirishda sakrab burilish samaraliroqdir. Bu ish burilish tomonga
aktiv depsinib bajariladi. Silkinch oyoqning kafti ham shu tomonga
aylantiriladi. Sakrash unchalik baland bo‘lmasa ham to‘lato‘kis bajariladi.
 Tayanch oyo q daburilishning ikki
turi bor. Birinchisida burilishyo‘nalishidan uzoqdagi oyoqqa tayanib
burilinadi. Bunda futbolchi gavda og‘irlik markazi o‘qining proyeksiyasini
tayanch satx chegarasidan chiqarib, tayanch oyoq uchida burilish tomonga
aylanadi. Ikkinchisida harakat yo‘nalishiga yaqin oyoqqa tayanib burilinadi,
gavda og‘irlik markazining o‘qi burilish tomonga ko‘chadi. O‘tkaziladigan
oyoqni ham shu yo‘nalishda tayanch oyoqning old tomoniga chalishtirib
qo‘yiladi. Burilish sal bukilgan tayanch oyoq uchida bajariladi.

3.Maydon o‟yinchisining texnikasi
Maydon o‘yinchisining texnikasi
ikkita kichik bo‘limdan iborat. Bulardan biri harakatlanish texnikasi bo‘lsa,
ikkinchisi to‘pni boshqarish texnikasidir.
 Maydon o‘yinchilari harakatlanish
texnikasining yuqorida tahlil qilingan xilma-xil priyomlari, usul va
turlarining barchasidan foydalanadilar.
 To‘pni boshqarish texnikasiga
quyidagi priyomlar guruhi kiradi: zarba berish, to‘pni to‘xtatish, to‘pni olib
yurish, aldash harakatlari (fintlar), to‘pni olib qo‘yish. Bundan tashqari,
qo‘lda bajariladigan spetsifik priyom-yon chiziqningnariyog‘idan to‘pni tashlab
berish ham to‘pni boshqarish texnikasiga kiradi.
 O‘yin vaqtida qaysi priyom qancha
miqdorda ijro etilishi futbolchilarning o‘yindagi funksiyalariga bog‘liq.
Priyomlarning ijro etish sifati esa maydon o‘yinchilarining hammasida yuksak
darajada bo‘lishi kerak.
To‟pga zarba berish
 To‘pga zarba berish futbol
o‘ynashning asosiy vositasi hisoblanadi. To‘pga oyoq bilan va kalla bilan turli
usullarda zarba beriladi. Zarba berishning klassifikatsiyasi berilgan.
 Zarba berishning barcha usullari
muayyan maqsadga qaratilgan bo‘lib, bu to‘pning keraklicha trayektoriya bo‘ylab
harakatlanishi va optimal (ko‘pincha esa maksimal) tezligi bilan
harakterlanadi. To‘pning uchish tezligi zarba beruvchi bo‘g‘in (oyoq yoki
kalla) bilan to‘pning o‘zaro to‘qnashgan paytdagi boshlang‘ich tezligiga,
shuningdek ular massasining bir-biriga nisbatan bog‘liq. O‘zaro ta‘sir etuvchi
bo‘g‘inlarning massasi nisbatan muhim bo‘lgani sababli to‘pning uchish
tezligini oshirish uchun, zarba beruvchi bo‘g‘intezligini oshirish kerak
bo‘ladi.
          To’pga
oyoq bilan zarba berish
To‘pga oyoq bilan zarba berish oyoq
kaftining ichki tomoni bilan, oyoq yuzining ichki, ichki va tashqi qismlari
bilan, oyoq uchi bilan, tovon bilan bajariladi. Zarbalar harakatsiz turgan
to‘pga, shuningdek turli yo‘nalishlarda dumalab va uchib kelayotgan to‘pga
turgan joydan, harakat vaqtida sakrab turib, burilib, yiqila turib beriladi.
 Oyoq bilan to‘p juda xilma-xil
bo‘lishiga qaramay, ular texnikasini sistemastruktura jihatidan taxlil qilish
ko‘p usullar uchun umumiy bo‘lgan asosiy harakat fazalariga ajratib ko‘rsatish
imkonini beradi.
 Dastlabki faza-yugurib
kelish. Yugurib kelishning uzun-qisqaligi, uning tezligi futbolchining
individual xususiyatlari va taktik vazifalariga qarab belgilanadi. Biroq har
gal yugurib kelayotganda, to‘p oldindan o‘ylab qo‘yilgan oyoq bilan tepiladigan
qilib mo‘ljal olinishi kerak. Bunga eng so‘ngidan bitta oldingi qadamni
qisqartirib yoki uzaytirib erishsa bo‘ladi. Yugurish qadamlarining o‘rtacha
uzunligi katta yoshli futbolchilarda 130-150 sm ga teng bo‘ladi.
Yugurib kelish zarba beruvchi
bo‘g‘inlar tezligini oldindan oshirib olishga yordam beradi.
 Tayyorlov fazasi-
zarba beruvchi oyoqni orqaga silkish va tayanch oyoqni yerga qo‘yish. So‘nggi
yugurish qadami vaqtida ortki depsinishdan juda muhim kichik faza- zarba
beruvchi oyoqni orqaga tortish fazasi ijro etiladi. Sonni anchagina, goho esa
maksimal darajada orqaga tortib, tizzani bukish pirovardida  keraklicha kuch
bilan tepish imkonini beradi, chunki bunda oyoqning to‘pgacha yetib keladigan
yo‘li uzayadi va son oldingi yuzasining muskullari tarang tortiladi. Bundan
tashqari, son anchagina orqaga tortilganda harakatlantiruvchi muskullarning
hammasi ham cho‘ziladi va keyingi bukish harakatida ishtirok etadi. Bularning
hammasi harakat oxirida katta tezlikga erishish imkonini beradi.
 Zarba beruvchi oyoq orqaga
tortilishini to‘g‘ri bajarish uchun yugurib kelishdagi so‘nggi qadamni sal
uzaytirish kerak. Bu qadam, odatda, boshqalaridan 35-45% uzun bo‘lib, 200-250
sm.ni tashkil etadi. Tayanch oyoq To‘pdan o‘ng yoki so‘l tomonga qo‘yiladi.
 Ishchi faza-
zarba berish harakati va surib borish. Zarba berish harakati tayanch oyoqni
yerga quyish paytida sonni olg‘a tomon aktiv bukishdan boshlanadi. Bunda son
bilan bukilgan boldir orasida hosil bo‘lgan burchak  saqlanib turadi. Boldir
bilan oyoq kaftining son harakatidan orqaroqda qolishi butun oyoqning og‘irlik
markazini tos-son bo‘g‘imi tomon yaqinlashtiradi, bu esa oyoqning aylanish
tezligini oshirishga olib keladi. Zarba berish oldidan son sal tormozlanadi
(«Chxaidze paradoksi»). Bunga oyoqning massasi kichikroq qismi (boldir va oyoq
kafti qismi) tezligini oshirish uchun unga kattaroq massali bo‘g‘indagi harakat
miqdorini (mv) asta-sekin o‘tkazib berish kerakligi sabab. To‘pga boldir bilan
oyoq kaftini shiddatli qilichdek harakatlantirib zarba beriladi.
 Zarba berish paytida oyoqning to‘piq
bilan tizza bo‘g‘imini qotirib tutish kerak. Zarba beruvchi oyoqning «qattiq
richagga» aylanishi zarba beruvchi bo‘g‘im massasini ko‘paytirish imkonini
beradi.
  Zarba paytidagi o‘zaro ta‘sir
boshlanishida oyoqning to‘pga tekkan joyi to‘pning shaklini o‘zgartiradi –
deformatsiyalaydi. Oyoq bilan to‘pning birgalikda surilish tezligi nolga
tenglashguncha to‘p qisila boradi. Keyin elastik kuchlar to‘p shaklini
tiklaydi-da, to‘pning tezligi muayyan miqdorga qadar keskin ortadi. Bu tezlik
zarba berayotgan oyoqning zarba boshidagi tezligidan sal kamroq bo‘ladi.
Energiyaning bir qismi sarflangandan qolgan deformatsiyaga va qizitishga
ketadi.  Futbol to‘pining elastik deformatsiyasi anchagina. Deformatsiya
fazalari bilan shaklning tiklanishi 0,008-0,013 sekundga yaqin davom etadi.
Oyoq to‘pga tegib turgan vaqtni mumkin qadar uzoqroq davom ettirish kerak,
chunki to‘pning uchish tezligi berilgan kuch (F) bilan shu kuch ta‘siri qancha
vaqt (t) davom etganiga bog‘liq. Shunday qilib ishchi fazasi surib borish degan
faoliyat bilan tugaydi. Bunda zarba beruvchi oyoq to‘p bilan birga harakat
qilib boradi. Surib borish kattaroq kuch impulsi (Ft) hosil qilish imkonini
beradi va o‘z navbatida bu to‘pning uchish tezligini oshiradi. Bundan tashqari
to‘pning harakat yo‘nalishi ham ko‘p jihatdan surib borish yo‘nalishi bilan
belgilanadi.
Yakunlovchi faza-keyingi
harakatni boshlash dastlabki holatga o‘tish. Zarba berilgandan keyin oyoq
yuqorilab olg‘a tomon harakatda davom etadi. Zarba paytida tayanch satxi ustida
bo‘lgan gavda og‘irlik markazi o‘qi oyoqharakati tomonga ko‘chadi.
          Shu
tariqa keyingi harakatlar uchun eng yaxshi sharoit vujudga keladi.
 Oyoq bilan to‘p tepishning ko‘p
usullariga bu singari harakat strukturasi xosdir. Yuqorida bayon etilgan
talablarga qat‘iy rioya qilish turli usullarda anchagina kuch bilan to‘p tepish
imkonini beradi. Biroq taktik mulohazalar ko‘pincha harakat fazalarini bajarish
vaqtini qisqartirish, amplituda va muskullar kuchayishini kamaytirishini taqozo
etadi. Bundan tashqari, to‘p tepishning bir qancha usullari texnikasida ba‘zi
spetsifik xususiyatlar ham bor.

TO‟P TRAYEKTORIYASI XUSUSIYATLARI
 To‘pga oyoq bilan zarba berishning
asosiy usullari ikki xil bajariladi: to‘g‘ri zarba berish, burama zarba berish.

 To‘g‘ri zarba berganda zarba
impulsiningyo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan yoki bevosita uning
yaqinidan o‘tadi. Burama zarba berish uchun esa zarbaning yo‘nalishi to‘p
og‘irlik markazi o‘qida anchagina chetdan o‘tishikerak.
 Amalda yuqorida ko‘rsatilgan hamma
usullar to‘g‘ri zarba berish mumkin. Faqat oyoq yuzining tashqi qismibilan
shunday zarba berish sal noqulayroq. Burama zarba berish oyoq kaftining ichki
tomoni bilan, oyoq yuzining ichki qismi va ayniqsa tashqi qismi bilan eng
samarali bajariladi.
 To‘g‘ri zarba berilganda to‘pning
uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga bog‘liq. Zarbaning qo‘yilish
joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri kelsa, to‘p
to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
Zarba joyi vertikal o‘qqa nisbatan
o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal tekislikda
o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar kuchning qo‘yilish joyi gorizontal
o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi.
Zarba sirtining vertikal va gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham
uchib chiqish burchagining ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga)
o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
 To‘pning uchish trayektoriyasi
burama zarba berilganda anchagina o‘zgaradi. Zarbaning yo‘nalishi to‘pning
og‘irlik markazi o‘qidan o‘tmaydi. Bu hol to‘pni anchagina aylantirib yuboradi.
To‘p gorizontal o‘q atrofida (tagidan tepilganda), veritikal o‘q atrofida
(pastiga burama tepganda) va qiya o‘q atrofida (yuqorisiga burama tepganda)
aylanishi mumkin.
 Qattiq aylanib uchayotgan to‘p havo
qarshiligiga uchrab, boshlangich trayektoriyasini o‘zgartiradi (Magnus
effekti). Masalan, to‘p vertikal o‘q atrofida aylanib borayotgan bo‘lsa, uchish
trayektoriyasi aylanish tomoniga og‘adi.
 Qattiq aylanayotgan to‘p yerdan
sapchib qaytganda uning keyingi uchish yo‘nalishi o‘zgaradi. Trayektoriya to‘p
aylanayotgan tomonga qiyshayadi.
 To‘pning uchish xususiyatlarini
bilish futbolchi harakatining ishonchliligini oshiradi.
Oyoq kaftining ichki
tomoni bilan tepish asosan qisqa va o‘rta masofaga to‘p
uzatishda, shuningdek mo‘ljalga yaqin masofadan tepilayotganda qo‘llaniladi.
 Shunday zarba berish texnikasining
ba‘zi xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz. Yugurish boshlanadigan joy, to‘p va
mo‘ljal (nishon) taxminan birchiziqda bo‘ladi. Zarba beruvchi oyoqni orqaga
tortish so‘nggi yugurish qadamidagi ortki depsinish hisobiga bajariladi. Tepish
harakati sonni  oldinga bukish bilan bir vaqtda zarba beruvchi oyoqni tashqari
tomon burishdan (supinatsiyadan) boshlanadi. Zarba berish paytida taranglangan
oyoqning uchi tashqari tomon burilgan, uning kafti esa to‘p
uchadiganyo‘nalishga nisbatan aniq to‘g‘ri burchak hosil qilgan bo‘lishi kerak.
Oyoq uchi sal ko‘tarilgan bo‘ladi. Zarba berish oyoq kafti ichki sathining
o‘rtasi bilan ijro etiladi. Oyoqning zarba berish vaqtidagi holati surib borish
vaqtida ham saqlanib qoladi.
 Oyoq kaftining ichki tomoni bilan
tepilganda to‘pga oyoqning kattaroq sathi tekkani uchun bunday tepish anchagina
aniq bo‘ladi. Biroq zarba beruvchi oyoqning orqaga tortilishi maksimal darajaga
yetmagani sababli, bu uslda berilgan zarbaning kuchi boshqa usullardagiga
nisbatan kamroq bo‘ladi. Bu esa tos son suyagi boshini bo‘g‘in chuqurchasiga
siqib, sonning zarba berish harakati uchun zarur bulgan supinatsiyasini
yuqqilib qo‘yishi bilan bog‘liq.
 Oyoq yuzining ichki qismi bilan
tepish «o‘rtacha» va «uzun» uzatishlarda, darvozaning uzunasiga «o‘qdek»
berishlar va hamma masofalardan nishonga tepish paytlarida qo‘llaniladi.
 Mazkur tepishni bajarishda to‘p va
nishonga nisbatan 450 hosil qilib yugurib kelinadi. Yo‘l qo‘yish
mumkin bo‘lgan xususiy chetlanishlar 300  dan 600 gacha
bo‘lishi mumkin. Bunda zarba beruvchi oyog‘ining orqaga tortilishi maksimal
darajaga yaqin bo‘ladi. Tizzasi sal bukilgan tayanch oyoq kaftining tashqi
qismi (oyoq tagining tashqi cheti) yerga qo‘yiladi. Gavda tayanchoyoq tomonga
sal engashadi. Tepish harakati sonni bukishdan boshlanib, boldirni keskin yozib
yuborish bilan tugaydi. Oyoq uchi pastga cho‘zilgan, oyoq tarang bo‘ladi. Zarba
paytida to‘p bilan tizza bo‘g‘imini birlashtirib turuvchi shartli o‘q frontal
tekislikda og‘ibroq turadi. Ana shu shart, shuningdek zarbani to‘pning o‘rta
qismiga berish natijasida to‘p past trayektoriya bo‘ylab uchadi.
 Oyoq yuzining o‟rta qismi
bilan tepishni bajarish texnikasiko‘p jihatdan oyoq yuziningichki qismi
bilan tepishga o‘xshaydi, lekin uni bajarish detallari bir oz farqqiladi.
 YUgurib kelish chizig‘i, to‘p va
nishon taxminan bir chiziqda bo‘ladi. Oyoqni orqaga tortish ham, zarba berish
harakati ham qat‘iyan sagittal tekislikda (oldingaorqaga yo‘nalishida)
bajariladi. Tayanch oyoqning tovoni to‘pning yon tomoniga qo‘yiladi – bunda
oyoq bilan to‘p baravarlashadi. Tepish harakati davomida to‘p tayanch oyoq
kafti tovonidan yumalab uchiga ko‘tariladi. To‘p bilan tizza bug‘imini
birlashtirib turuvchi shartli o‘q zarbapaytida qat‘iyan vertikal bo‘ladi. Bu
holat surib borish vaqtida saqlanib qoladi.
 To‘p bilan oyoqning to‘qnashish
sathi kattagina ekani zarba berishni anchagina aniq bajarish imkonini beradi.
YUgurib kelish, oyoqni orqaga tortish va tepish bir tekislikda bajarilgani
uchun harakat tizimi biomixanika jihatidan kerakligicha ishlatiladi hamda
boshqa usullariga nisbatan kattaroq kuch bilan tepiladi. Biroq oyok yuzining
kafti yerga tegib ketib, oyoq og‘rishi va lat yeyishimumkin. Bu esa ehtiyot
tormozlanish oqibatida ko‘pincha harakat amplitudasi o‘zgarishiga, zarba kuchi
kamayishiga, uning samaradorligi pasayib ketishiga olib kelishi mumkin.
 Oyoq yuzining tashqi qismi bilan
tepish burama zarba berish paytida eng ko‘p qo‘llaniladi. Oyoq yuzining
o‘rta va tashqi qismlari bilan tepishdagi harakatlarning struktarisi o‘xshash
bo‘lib, farqi bunda tepish harakati vaqtida boldir bilan oyoq kafti ichkari
tomon buriladi.
 Oyoq uchida tepish kutilmaganda,
tayyorgarlik ko‘rmay turib, nishonga tepib qolish zarur bo‘lib qolganda
bajariladi. Bundan tashqari bu tepish raqibdagi to‘pni tashlanib yoki shpagat
qilib tepib yuborishda ancha samaralidir.
 Tepish paytida yugurib kelish ham
to‘p va nishon ham, bir chiziqda bo‘ladi. YUgurib kelganda so‘nggi qadamdagi
depsinish, tepish uchun oyoqni tortish uchun ham hisoblanadi. Tepish harakati
tizza sal bukilgan tarang oyoqda bajariladi. Tepish paytida oyoq uchi sal
ko‘tarilgan bo‘ladi.
 Oyoq uchining zarba beruvchi sathi
juda kam bo‘lgani uchun bu usulda, to‘p yumalab ketayotgan bo‘lsa, tepish
unchalik aniq chiqmaydi.
 Tovon bilan tepish o‘yinda
kamroqqo‘llaniladi. Buning sababi bajarishning murakkabligida, zarba kuchi va
aniqligi juda kamligidadir. Bunday tepishning afzalligi esa uning raqib uchun
kutilmaganligida.
 Tayyorlov fazasi tayanch oyoqni to‘p
yoniga qo‘yishdan boshlanadi. Oyoqni tortish uchun uni to‘p ustidan oldinga
uzatiladi. Ishchi faza-tepish oyoqni orqaga keskin harakatlantirishbilan
bajariladi. Zarba berish paytida oyoq taranglashgan bo‘lib, oyoq kafti yerga parallel
turadi.
 Tovon bilan chalishtirma zarba
berish shunday tepish variantlaridan biri hisoblanadi. O‘ng oyoq bilan shunday
beriladigan bo‘lsa, tayanch oyoq to‘pning o‘ng yoniga qo‘yiladi. Zarba beruvchi
oyoq oldinga o‘tkazib tortiladi-da, tayanch oyoqqa nisbatan chalishtirib,
keskin orqaga harakatlantirib zarba beriladi. Ozroqqina surib borilgandan keyin
oyoqharakati tormozlanadi.
 To‘pni tayanch oyoq tovoni bilan
tepsa ham bo‘ladi. Bunda tayanch oyoq to‘pdan o‘tkazib, 10-15 sm nariga
qo‘yiladi. SHundan keyingi qadamda oyoqni balandlatib orqaga harakatlantirib
beriladi. SHu turtki berishning o‘zi tepish harakati hisoblanadi.
 Harakatsiz to‟pni tepish.
Boshlang‘ich, jarima va erkin to‘p tepish, burchakdan to‘p tepishda, shuningdek
darvozadan to‘p tepishda o‘yinchi harakatsiz yotgan to‘pni tepadi. Zarba
berishning barcha usullaridagi ijro texnikasining yuqorida zikr etilgan
struktura xususiyatlari harakatsiz yotgan to‘pni tepishga ham to‘lig‘icha
taalluqli bo‘lib, faqat taktik vazifalar qandayligiga qarab tayyorlov fazasida
yuguribkelishning uzoq-qisqaligi va tezligi har xil bo‘ladi.
 Dumalab kelayotgan to‟pni
tepish. Dumalab kelayotgan to‘pni tepishda ham zarba berish
asosiy usullari va turlarining hammasi qo‘llaniladi.
 Bunday zarba berishdagi texnik harakatlar
yerda harakatsiz yotgan to‘pni tepishdagi harakatlardan farqqilmaydi. Asosiy
vazifa o‘z harakati tezligini to‘p harakatining yo‘nalishi va tezligi bilan
muvofiqlashtirib olishdan iborat. To‘pning quyidagi asosiy harakat
yo‘nalishlari bor: o‘yinchidan nari ketish, o‘yinchi ro‘parasidan, yon (o‘ng va
chap) tomondan, shuningdek shu yo‘nalishlar oralig‘idan kelish.
 Tayanch oyoqni yerga qo‘yish, ya‘ni
kichik fazani qanday bajarishning xususiyatlari ana shu yo‘nalishlarga qarab
belgilanadi. O‘yinchidan nariga dumalab ketayotgan to‘pni tepishda tayanch oyoq
to‘pdan nariroq o‘tkazilib uning yon tomoniga qo‘yiladi. Ro‘paradan dumalab
kelayotgan to‘pni tepishda tayanch oyoq to‘pga yetib bormaydi. Agar to‘p yon
(o‘ng yoki chap) chap tomondan dumalab kelayotgan bo‘lsa, uni to‘pga yaqinroq
oyoq bilan tepgan ma‘qul.
Hamma hollarda ham tayanch oyoqni
to‘pdan qancha oraliqda qo‘yish to‘pning harakat tezligiga bog‘liq bo‘lib, buni
zarba berish harakati vaqtida to‘p tayanch oyoq bilan tenglashib qoladigan
qilib mo‘ljallash kerak. Ana shu holat zarba berish uchun eng qulay
hisoblanadi.
Uchib kelayotgan
to‟pni tepish. Uchib kelayotgan to‘pni tepishdagi ijro
texnikasining xususiyatlari to‘pning harakat trayektoriyasiga qarab
belgilanadi.
Tushib kelayotgan yoki pastdan uchib
kelayotgan to‘pni tepishda harakat strukturasi dumalab kelayotgan to‘pni
tepishda qanday bo‘lsa, shundaydir. To‘pning harakat yo‘nalishi dumalab
kelayotgan to‘pni tepishdagi singari bunda ham tayanch oyoqni aniq mo‘ljallab
yerga ko‘yishga muayyan e‘tibor berishni talab qiladi. Uchib kelayotgan
to‘pning tezligi odatda yumalab ketayotgan to‘pdan ko‘ra ortiqroq bo‘lgani
uchun, asosiy qiyinchilik uchib kelayotgan to‘p bilan oyoq uchrashadigan joyni
mo‘ljal qilish va topishdan iborat bo‘ladi. To‘pni burilib tepish, endigina
sapchiganda tepish va boshdan oshirib turib tepish texnikasini tahlil qilganda,
struktura jihatdan ba‘zi xususiyatlari mavjudligini ko‘rish mumkin.
 Burilibt ye pishto‘pning uchish
yo‘nalishini o‘zgartirish uchun qo‘llaniladi. Bunda tushib kelayotgan yoki
pastlab uchib kelayotgan to‘pni oyoq yuzining o‘rta qismi bilan tepiladi.
 Tayyorlov fazasida to‘p tomonga
yugurishda qo‘yilgan so‘nggi qadamdagi depsinish zarba beruvchi oyoqning
tortilishi bo‘lib xizmat qiladi. Tayanch oyoq tizza sal bukilib, to‘pning uchib
ketishi mo‘ljal qilingan tomonga burilib kaftning tashqi yoniga qo‘yiladi.
Gavda tayanch oyoq tomonga og‘diriladi. Gavdani burish bilan birga oyoqning
gorizontal tekislikdagi tepish harakati boshlanadi. Surib borish tugagandan keyin
zarba beruvchi oyoq olg‘a tomon harakatda davom etib, yerga tayanch oyoq bilan
chalishib tushadi.
 Boshdanoshiribt ye pishkutilmaganda
nishonga tepib qolish yoki boshdan oshirib orqaga to‘p uzatib berish zarur
bo‘lib qolganda, uchib kelayotgan va sakrab chiqqan to‘pga zarba berishda oyoq
yuzining o‘rta qismi bilan bajariladi.
Oyoqni tortish to‘p tomonga
yugurishda qo‘yilgan so‘nggi qadamdagi depsinish hisobiga bajariladi. Tayanch
oyoq tovonidan boshlab oldinga qo‘yiladi. Gavdaning olg‘a harakati tormozlanib,
yuqoriga va orqaga tarzda bajariladi.  Bu vaqtda tayanch oyoqda tovondan oyoq
uchiga o‘tiladi. Ozroqqina surib borilgandan keyin zarba beruvchi oyoq pastga
tushib, gavda to‘g‘rilanadi. Oyoq bilan to‘p qancha pastroqda uchrashsa,
to‘pning uchish trayektoriyasi shuncha baland bo‘ladi. To‘pni pastroq
trayektoriya bo‘ylab yo‘naltirish uchun to‘p tayanch joy tepasida, o‘yinchining
boshi bilan baravar bo‘lganida tepish kerak. Yiqila turib boshidan oshirib
tepish ham shunga yordam beradi. Gavda orqaga og‘ganda o‘yinchi ikki qo‘li
bilan yerga tushib, chalqancha yotib qoladi. Orqaga zarba berish harakati
yiqilayotganda ko‘rimliroq bajariladi.
Yfnada kuchliroq tepish uchun
«qaychi» qilib sakrab, boshdan oshirib tepishdan foydalaniladi. Bunda bir
oyoqda depsinib, tushib kelayotgan to‘p tomon sakraladi. Depsinuvchi oyoq
yuqoriga harakatlanadi. Gavda orqaga og‘a boshlaydi. Keyin depsinish oyog‘i
zarba beruvchi bo‘lib, yuqoriga keskin ko‘tariladi. Depsinuvchi oyoq esa past
tushadi. Gavda gorizontal holatda ekanida to‘p orqaga tepiladi. Oldin ikki
qo‘l, keyin ko‘krak yerga tegadi.
Endiginasapchigant o‘ pnit ye
pishodatda u yerdan salgina sapchigan zahoti bajariladi. Bunday tepishni oyoq
yuzining o‘rta va tashqi qismi bilan bajargan ma‘qul. Bunda to‘p yerga tushadigan
joyni to‘g‘ri mo‘ljallab, tayanch oyoqni mumkin qadar shu joyga yaqinroqqo‘yish
juda muhim. Zarba berish harakati to‘p yerga tekkungacha bo‘lgan paytdan
boshlanadi. Zarbaning o‘zi esa bevosita to‘p yerdan sapchib qaytgan zahoti
beriladi. Zarba paytida boldir qat‘iyan vertikal, oyoq kafti maksimal bukilgan
(oyoq uchi pastga qarab cho‘zilgan) bo‘ladi. Surib borish vaqtida ham oyoqning
shu holatini saqlash kerak, bu past trayektoriyali qilib tepish imkonini
beradi. Agar tayanch oyoq to‘p chizig‘idan anchagina oraliqda qo‘yilgan bo‘lib,
«qiyin» to‘p tepiladigan bo‘lganda ana shu shartga rioya qilish ayniqsa muhim.

To’pga
kalla bilan zarba berish

Bu texnik priyom o‘yindagi muhim
vosita hisoblanadi. To‘pga kalla qo‘yish o‘yin jarayonida yakunlovchi zarba
berishda ham, sheriklarga to‘p oshirishda ham qo‘llaniladi.
Peshona bilan zarba berish va shuning
variantlari bu priyomdagieng ko‘p foydalaniladigan usullardir. Ammo o‘yin
vaziyatlari shunchalik ko‘p, to‘pning yo‘nalishi, trayektoriyasi va tezligi shu
qadar xilma-xilki, o‘yin jarayonida kalla bilan zarba berishning asosiy usulini
va uning variantlarini ishlatish imkoniyati bo‘lmaydigan paytlar ham uchrab
turadi. Bunday paytlarda chekka bilan, ensa bilan, boshning tepa qismi bilan
zarba berishlari ancha samara beradi. Biroq bunday zarbalar kamdan-kam
qo‘llaniladi, shuning uchun ularni maxsus qarab chiqmaymiz.
Kalla bilan to‘pga zarba berish
tayyorlov, ishchi va yakunlovchi fazalarni o‘z ichiga oladi.
Tayyorlov fazasi-kallani orqaga
tortish. Buni bajarish uchungavda bilan kalla orqaga tortiladi. Bunda gavdani
rostlaydigan antagonist-mushaklar cho‘ziladi. To‘p o‘yinchining nazarida pastda
qolmasligi, boshni esa orqaga juda tashlab yubormaslik kerak.
Ishchi faza-zarba beruvchi harakat va
surib borish. Zarba beruvchi harakatni bajarish gavdani keskin rostlashdan
boshlanadi. Bevosita zarba berish gavda bilan kalla frontal tekislikdan
o‘tayotgan paytda bo‘lgani ma‘qul. Ana shu holatda kalla harakati eng katta
tezlikka erishgan bo‘lib, bu kuchli kalla urish imkonini beradi.
YAkunlovchi faza-keyingi harakatlar
uchun dastlabki holatga o‘tish. Surib borish tugagandan keyin gavda harakati
tormozlanadi. Oldinga tomon juda engashib ketish yaramaydi, chunki kalla
urgandan keyin boshqa harakat va holatlarga tayyor turishi kerak bo‘ladi.
Peshona bilan zarba
berishda kallani oldi-orqa kalla urish imkonini beradi. SHunda
uchib kelayotgan to‘pni va mo‘ljal qilinadigan nishonni ko‘rib turish mumkin,
bu esa muayyan darajada (boshqa muhim shartlarga rioya qilingan taqdirda) zarba
aniq chiqishiga sabab bo‘ladi. O‘yindagi vaziyatga qarab peshona bilan zarba
berishning ikki xil varianti qo‘llaniladi: sakramay zarba berish va sakrab
zarba berish.
Sakramayp e shonabilanzarba b e rishdagi
dastlabki holat kichikroq odimlab tik turishdir. Kallani orqaga tortishda
o‘yinchi gavdasini orqaga engashtiradi, orqadagi oyog‘ini bukib, gavda
og‘irligini shu oyoqqa o‘tkazadi. Qo‘llar tirsakdan sal bukilgan bo‘ladi.
Zarba berish harakati orqada turgan
oyoqni to‘g‘irlash va gavdani rostlashdan boshlanib, kallaning olg‘a tomon
keskin harakati bilan tugallanadi. Gavdaning og‘irligi oldindagi oyoqqa
o‘tkaziladi.
Sakrabp e shonabilanzarbab e rishbir
oyoqda yoki ikki oyoqda depsinib, yuqoriga qarab bajariladi. Sakrash zarbaning
tayyorlov fazasi bo‘ladi. Tirsagi sal bukiladi va qo‘llar ko‘krakkacha shiddat
bilan ko‘tariladi, bu esa pirovardida sakrash balandligini oshirishga yordam
beradi. Depsingan zahoti kalla orqaga tortiladi-gavda orqaga engashtiriladi.
Zarba berish harakati sakrash eng yuqori nuqtaga yetganda yoki sal oldinroq
boshlanadi.
To‘pning uchib kelayotgani
trayektoriyasi bilan sakrashini aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba
berishni sakrashning eng yuqori nuqtasi va gavda bilan kalla frontal
tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
amortizatsiya bo‘lsin uchun oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp e shonabilanzarbab e rish
to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda
orqaga engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
(ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida burilish
qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari holat yuzaga
keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan talabalar ham
yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab turib burilib zarba berishda
depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan tomonga burilib, ayni vaqtda
gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan keyingi harakatlar sakrab
peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.
Chakkabilanzarbab e rishto‘p
o‘yinchining yon (o‘ng yoki chap) tomonidan uchib kelayotgan bo‘lib, burilib
peshona bilan zarba berishning iloji bo‘lmaganda ishlatiladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berishda
dastlabki holat oyoqlarni kerib tik turishdir. Agar to‘p chap tomondan
kelayotgan bo‘lsa, zarba berishga chog‘lanish uchun gavda o‘ng tomonga
engashtiriladi. Bunda o‘ng oyoqning to‘piq va tizza bo‘g‘imlari bukiladi. Gavda
og‘irligi shu oyoqqa o‘tkaziladi. Boshni to‘p tomonga buriladi. Zarba berish
harakati oyoqni chap oyoqqa o‘tkaziladi. Zarba berish peshonaning do‘ng joyiga
to‘g‘ri keladi.
Sakrab zarba berishda tayyorlov
fazasida depsingandan keyin zarba berishga chog‘lanish uchun gavda frontal
tekislikdagi nishonga qarshi tomonga engashtiriladi. Zarba berish harakati
oldin cho‘zilgan mushaklarni keskin qisqartirish hisobiga bajariladi. Zarba
sakrashning eng yuqori nuqtasida beriladi.
Yi q ilaturibt o‘ pgakallabilanzarba
berishdagi harakatlar kalla bilan zarba berishdagi yuqorida tasvirlangan
harakatlangandan butunlay farqqiladi.
Depsinish-u uchishning kichik fazasi
tayyorlov fazasi hisoblanadi. YUgurib kelishning so‘nggi 3-4 qadamida gavda bir
qadar oldinga engasha boradi. Depsinish to‘p bilan to‘qnashish kutilgan tomonga
bir oyoqda bajariladi. O‘yinchi yerga parallel uchib boradi. Qo‘llar tirsakdan
bukilgan. To‘pning harakati nazarda tutiladi. Zarba berilganda futbolchining
massasi va uchish tezligi to‘pga o‘tadi.
Zarba peshona bilan yoki chakka bilan
beriladi. Peshona bilan zarba berishda gavdaning uchish yo‘nalishi bilan zarba
berish nishoni bir chiziqda bo‘ladi. CHakka bilan zarba berishda to‘p ko‘pincha
sirpanib ketib, uning trayektoriyasi butunlay o‘zgarib qolishi mumkin.
Yakunlovchi faza yerga tushish
bo‘lib, bunda o‘yinchi sal bukilgan tarang qo‘llariga tiralib tushadi. Qo‘llar
amortizatsiya qilib bukiladi-da, keyin ko‘krakdan qorin, oyoqqa yumalab
o‘tiladi.
60-100 sm balandlikda uchib
kelayotgan to‘pga yiqila turib kalla bilan zarba bersa bo‘ladi. To‘pga yetish
kiyin bo‘lib (o‘yinchidan u 3-4 m nari bo‘lganida), boshqa texnik priyom va
usullardan foydalanish mushkul bo‘lib qolganida ana shu usul ancha samarali
bo‘ladi.
To‟pni to‟xtatish
To‘pni to‘xtatish to‘pni qabul qilish
va egallash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. To‘xtatishdan maqsad keyingi kerakli
harakatlarni amalga oshirish uchun dumalab yoki uchib kelayotgan to‘pning
tezligini so‘ndirishdan iborat. «To‘pni to‘xtatish» termini ba‘zida «to‘pni
moslash», «to‘pni qabul qilish» deb yuritiladigan ma‘noda  tushunish kerak
bo‘ladi. Shuning uchun to‘pni to‘xtatish usullarini ko‘rib chiqayotganda
futbolchi to‘pni butunlay to‘xtatib olmay, balki uni keyingi harakatlarni
bajarish uchun moslab (o‘tkazib)olishini nazarda tutamiz.
To‘pni oyoq bilan, gavda va kalla
bilan to‘xtatiladi. To‘xtatishlarning klassifikatsiyasi berilgan.
To`pni oyoq bilan
to‟xtatish-eng ko‘p qo‘llaniladigan texnik priyom.
Uni turli usullarda bajariladi. Harakatning asosiy fazalari hamma usullar uchun
umumiy.
Tayyorlov fazasi-dastlabki holatda
turib olish. Bu faza bir oyoqqa tayangan holat bilan harakterlanadi.
Turg‘unlik bo‘lsin uchun gavda
og‘irligi sal bukilgan tayanch oyoqqa tashlanadi. To‘xtatuvchi oyoq to‘p tomon
uzatilib, to‘xtatuvchi yuzasi to‘pga qaratiladi.
Ishchi faza-bir oz bo‘shashtirilgan
to‘xtatuvchi oyoq bilan so‘ndiruvchi (amortizatsiyalovchi) harakat qilishdan
iborat. Amortizatsiyalovchi   yo‘lning uzunqisqaligi to‘p harakatining
tezligiga bog‘liq. Agar tezlik katta bo‘lmasa, to‘pni bo‘shashtirilgan oyoq
bilan so‘ndiruv harakatsiz to‘xtatiladi.
To‘xtatuvchi yuza to‘p bilan
to‘qnashgan paytdan (yoki sal oldin) orqaga harakat qilish boshlanib harakat
bir oz sekinlatib boriladi-da, to‘pning tezligi so‘ndiriladi.
YAkunlovchi faza-keyingi harakatlar
uchun kerakli dastlabki holatga o‘tish. Og‘irlik markazining o‘qi to‘xtatuvchi
oyoq bilan to‘p tomonga o‘tkaziladi. To‘xtatgandan keyin ko‘proq zarba berish
(uzatish) yoki to‘p bilan birga harakatlanish (to‘pni olib yurish)
bajariladi.
Oyo q kaftiningichkitomonibilant o‘
xtatish yumalab va uchib kelayotgan to‘plarni qabul qilishda qo‘llaniladi.
To‘xtatuvchi yuza bilan amortizatsiyalash yo‘li anchagina katta bo‘lgan sababli
bu to‘xtatish usulining darajasi yuqori bo‘ladi.
Dumalab kelayotgan to‘pni to‘xtatish
uchun dastlabki holat-to‘p tomonga qarab turish. Gavdaning og‘irligi sal
bukilgan tayanch oyoqda. To‘xtatuvchi oyoq olg‘a tomon (to‘p qarshisiga)uzatiladi.Oyoq
kafti tashqariga 900 buriladi.
To‘p bilan oyoq kafti to‘qnashgan
paytda to‘xtatuvchi oyoq tayanch oyoq darajasiga qadar orqaga olinadi.
To‘xtatuvchi yuza oyoq kafti ichki yuzasining o‘rtasiga to‘g‘ri keladi.
Pastlab, ya‘ni tizza baravar uchib
kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakatlar dumalab kelayotgan to‘plarni
to‘xtatishdagi harakatlardan unchalik farqqilmaydi. Biroq, past uchib
kelayotgan to‘pni to‘xtatadigan oyoq tayyorlov fazasida bukilib, to‘p
balandligiga qadar ko‘tariladi.
Balandlab uchib kelayotgan to‘plar
sakrab to‘xtatiladi. Bir yoki iki oyoqda depsinib, yuqoriga sakraladi.
To‘xtatuvchi oyoqning tos-son va
tizza bo‘g‘imlari qattiq bukiladi. Oyoq kafti tashqari tomonga buriladi. To‘p
to‘xtatilgandan keyin bir oyoqda  yerga tushiladi.
Tagcharmbilant o‘ pt o‘
xtatishdumalab kelayotgan va pastga tushayotgan to‘plarni to‘xtatishda
qo‘llaniladi.
Dumalab kelayotganto‘pni
to‘xtatishdagi dastlabki holat-to‘p tomonga qarab turish, gavdaning og‘irligi
tayanch oyoqda. To‘p yaqinlashib qolganda to‘xtatuvchi oyoq sal tizzadanbukilib
to‘p tomonga uzatiladi. Kaftining uchi 30-400 yoziq (yuqori
ko‘tarilgan) bo‘ladi. Tovon yer yuzasidan 5-10 sm yuqoriroqda turadi.
To‘p bilan tagcharm to‘qnashgan
paytda ozroqqina orqaga so‘ndiruvchi harakat qilinadi.
Pastga tushib kelayotgan to‘pni
tagcharm bilan to‘xtatish uchun uning yerga tushadigan joyini aniq mo‘ljal qila
bilish kerak.To‘xtatuvchi oyoq tizzadan bukilib, to‘p tushadigan joy tepasiga
keltiriladi, oyoqning uchi sal ko‘tarilgan, ammo oyoqning o‘zi bir oz
bo‘shashtirilgan bo‘lishi kerak.
To‘pni u yerga tekkan paytda
to‘xtatish mumkin. Bunda oyoq kafti to‘pni yerga qisib qoladi (lekin bosib
yubormaydi).
Oyo q yuzibilan t  o‘ pt o‘  xtatish
keyingi yillarda keng tarqalgan bo‘lib, harakat sistemasini aniq idora qilishni
talab qiladi. To‘xtatuvchi yuza, ya‘ni oyoqning yuzi anchagina qattiq va
o‘lchami kichik bo‘lgani sababli harakat strukturasida salgina adashish yoki
to‘pning trayektoriyasi va tezligini noaniq mo‘ljallash to‘xtashida jiddiy
hatoga olib keladi.
Oyoq yuzasi bilan ko‘pincha
o‘yinchining oldiga kelib tushayotganto‘p to‘xtatiladi. Pastlab kelayotgan,
ya‘ni trayetoriyasi past to‘pni to‘xtatishda tos-son va tizza bo‘g‘imlari
taxminan 900 bukilgan to‘xtatuvchi oyoq oldinga uzatiladi. Uning
uchi bukik (pastga tortilgan). To‘p bilan oyoq yuzi to‘qnashgan (to‘p juda tez
kelayotganda esa sal oldiroq) orqaga amortizatsiyalovchi harakat qilinadi.
To‘xtatuvchi satx oyoq yuzining o‘rta qismiga to‘g‘ri keladi.
Baland trayektoriyali, tushib
kelayotgan to‘pni to‘xtatishda to‘xtatuvchi oyoqning kafti yerga parallel
turadi. To‘p oyoq yuzining pastki qismiga (barmoqlarga yaqin joyga)
tushiriladi. Pastlatib orqaga tomon sundiruvchi harakat qilinadi.
Sonbilant o‘ pt o‘ xtatish hozirgi
futbolda ko‘p qo‘llaniladi. Buning sababi shundaki, tushib kelishdagi
trayektoriyasi har xil to‘plarni son bilan to‘xtatish mumkin. Bundan tashqari,
to‘xtatuvchi satx bilan amortizatsiyalash yo‘li anchagina katta bo‘lgani uchun
bu juda ishonchli usul hisoblanadi. Tayyorlov fazasida son oldinga chiqariladi.
Tushib kelayotgan to‘pga nisbatan son to‘g‘ri burchak hosil qilib turishi kerak
bo‘lgani uchun, uning bukilish burchagi uchib kelayotgan to‘pning
trayektoriyasiga bog‘liq.
To‘p sonning o‘rta qismiga tegadi.
Pastlatib orqaga tomon so‘ndiruvchi harakat qilinadi.
O‟tkazib yuborib
to‟p to‟xtatish. Hozirgi futbolda to‘pni
o‘tkazib yubormay to‘xtatish tobora kam qo‘llanilmoqda, chunki unda o‘yin
sur‘ati sekinlashadi-da, o‘yin vaziyatidan yaxshiroq foydalanish uchun
qo‘shimcha harakatlar kilish kerak bo‘ladi. O‘yindagi ba‘zi holatlar
o‘yinchidan to‘pni o‘tkazib yubormay to‘xtatishni talab qiladigan vaziyatlar
ham, so‘zsiz uchrab turadi. Biroq, zamonaviy futbol to‘pni xali to‘xtatmasdan
oldin futbolchi bilan harakterlanadi. Ayni shu o‘tkazib yuborib to‘xtatish
dumalab yoki uchib kelayotgan to‘pning tezligini so‘ndiribgina qolmay, balki
uning yo‘nalishini kerakli tomonga o‘zgartirish, keyingi harakatlarga qulayroq
tayyorlanib olish imkonini beradi.
To‘pni ko‘pincha yon tomonga
(o‘ngga-chapga) yoki orqaga o‘tkazib olinadi.
Harakat xususiyatlarini oyoq
kaftining ichki tomoni bilan orqaga to’p o’tkazish misolida ko‘rib
chiqamiz. To‘xtatuvchi oyoq dumalab yoki uchib kelayotgan to‘pni tayanch
oyoqdan oldinda kutib oladi. Bunda orqaga maksimal so‘ndiruvchi harakat
qilinadi. Gavda tayanch oyoq uchida 1800 orqaga buriladi. Tezligi
anchagina kamaygan to‘p harakatda davom etadi. Gavda oldinga engashib, og‘irlik
markazining o‘qi o‘yinchining nazaridan chetda qolmagan to‘pning harakati
tomonga o‘tadi.
To‘pni yon tomonga (masalan, o‘ngga)
o‘tkazib olishda orqaga o‘ngroq tomonga so‘ndiruvchi harakat qilinadi.
Futbolchi taxminan 900 buriladi. Bunda to‘pning tezligi so‘nibgina
kolmay, balki uning yo‘nalishi ham o‘zgaradi.
Boshqa usullar bilan to‘p o‘tkazib olishdagi
harakatlar birmuncha o‘xshashdir.
Oyo q   yu z i ningichki q ismibilant
o‘ p o‘ tkazish. Bu usul bilan ko‘pincha yon tomonga yoki orqaga to‘p
o‘tkaziladi. Dastlabki holat-tushib kelayotgan to‘p tomonga yarim burilib
turish. To‘pga yaqinroq turgan to‘xtatuvchi oyoq tizzadan sal bukilgan bo‘lib,
yon tomonga, to‘p qarshisiga uzatiladi. To‘p yaqinlasha boshlaganda oyoq uning
ketidan harakat qilaveradi. To‘p yerdan sapchish paytida unga yetib olib, oyoq
kafti bilan uni bosib tushish kerak. Bo‘shashtirib turilgan oyoq kaftiga kelib
tekkan to‘pning harakati anchagina sekinlashadi.To‘xtatuvchi oyoq to‘p ketidan
harakatda davom etadi, gavda to‘p tomonga buriladi.
Oyo q yuziningtash q i q ismibilant
o‘ p o‘ tkazish. Dastlabki holat-tushib kelayotgan to‘p tomonga qarab olish.
To‘xtatuvchi oyoq oldinga uzatiladi. Oyoq kafti tashqariga buriladi.
O‘yinchining holati oyoq kaftining ichki tomoni bilan to‘p to‘xtatgandagi
singari bo‘ladi. Bu usulda to‘p o‘tkazib yuboriladi-da, sapchish paytidagi
to‘pni oyoq yuzi tashqi qismi bilan bosib tushadigan qilib oyoq to‘p ketidan
orqaga harakatlantiradi. Gavda tayanch oyoq uchida tezligi ancha kamaytirilgan
to‘pning keyingi harakati tomon buriladi.
Ko‟krak bilan
to‟xtatish. Bunda ham to‘pni to‘xtatish amortizatsiya
va so‘ndiruvchi harakatga asoslangan bo‘ladi. Harakat strukturasining uch
fazali ekani ko‘krak bilan to‘p to‘xtatishga xos xususiyatdir.
Tayyorlov fazasida to‘pni to‘xtatish
uchun qulay holatda mana bunday turib olinadi: futbolchi to‘p tomonga qarab
oladi;oyoqlar kerilgan yoki kichikroqqadam (50-70 sm) kengligida ochilgan holda
turiladi;  ko‘krak sal oldinga olingan, qo‘llar tirsagi sal bukilib, past
tushirilgan. Ishchi faza so‘ndiruvchi harakat bilan xarakterlanadi. To‘p
yaqinlashib kelganda gavda orqaga tortilib, yelka bilan ikki qo‘l oldinga
chiqariladi. YAkunlovchi fazada og‘irlik markazi o‘qi to‘p bilan harakat qilish
mo‘ljallangan tomonga o‘tkaziladi.
Ko‘krak balandligida uchib kelayotgan
hamda turli trayektoriyada uchib kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakat
mexanizmi asosan bir xil bo‘lib, ayrim detallaridagina farq bor.
Ko‘krak balandligida kelayotgan
to‘pni to‘xtatishda o‘yinchi ko‘pincha oyoqlarini kichikroqqadam kengligida
ochib, to‘ppa-to‘g‘ri tik turadi, gavdaning og‘irligi oldinda turgan oyoqqa
tushadi. So‘ndiruvchi harakat qilganda gavda og‘irligi orqadagi oyoqqa
o‘tkaziladi.
Pastga tushayotgan to‘pni
to‘xtatishda gavda orqaga tortiladi. Og‘ish burchagi to‘pning uchish
trayektoriyasiga bog‘liq (ko‘krak tushib kelayotgan to‘pga nisbatan to‘g‘ri
burchak hosil qilishi kerak).
Ko‘krak bilan to‘p to‘xtatishdagi
amortizatsiya yo‘li qisqa bo‘lgani sababli, to‘pning tezligi va
trayektoriyasini juda aniq mo‘ljallay bilish hamda so‘ndiruvchi harakatni o‘z
vaqtida bajarish lozim.
Orqaga to‘p o‘tkazishning ikki xil
xususiyatini ko‘rib chiqamiz. Ko‘krakning o‘rta qismi to‘p o‘tkazish uchun
orqaga engashish va ozgina so‘ndiruvchi harakat qilish kerak. SHunda to‘p
ko‘krakning o‘rta qismiga tegib, boshdan oshib ketadi. O‘yinchi 1800 burilib,
to‘pni egallab oladi.
Samaraliroq usul-ko‘krakning o‘ng
(chap) qismi bilan to‘p o‘tkazish. Bunda gavdani o‘rniga qarab o‘ng yoki chap
tomonga burish hisobiga so‘ndiruvchi harakat qilinadi. To‘xtatuvchi qism
bo‘shashtirib turilgan ko‘krak mushaklariga to‘g‘ri keladi. Tezligi anchagina
kamayib qolgan to‘pni o‘yinchi 1800 burilib, diqqat qilib kuzatadi.
Yon tomonlarga (o‘ngga yoki chapga) o‘tkazish ham shu
tarzda bajariladi.
Kamroq so‘ndiruvchi harakat qilish
(40-600 burilish) to‘pni to‘xtatishgina emas, balki uning
trayektoriyasini o‘zgartirish imkoniyatini ham beradi.
Baland uchib kelayotgan to‘pni sakrab
ko‘krak bilan to‘xtatiladi. To‘p yaqinlashib qolganda bir oyoqda yoki ikki
oyoqda depsinib yuqoriga sakraladi. So‘ndiruvchi harakatni sakrashning eng
yuqori nuqtasiga yetganda boshlab, qaytib tushayotganda tugallash kerak.
To‘pni ko‘krak bilan to‘xtatish
o‘yinda tez-tez qo‘llaniladigan samarali texnik priyom bo‘lsa ham koordinatsiya
jihatidan murakkab harakatlar qatoriga kiradi va nihoyatda jiddiy mashqqilishni
talab qiladi.
To‟pni kalla bilan
to‟xtatish. Bu texnik priyom o‘yinda kam
qo‘llaniladi, chunki uning ijrosi qiyin, qolaversa ishonchliligi boshqa priyom
va usullarga qaraganda juda kam. To‘xtatuvchi qismi ko‘proq peshonaga to‘g‘ri
keladi. Peshona suyaklari qattiq bo‘lgani uchun so‘ndiruvchi harakat
hisobigagina amortizatsiya qilinadi. Bu esa ishonchlilikni kamaytiradi. Biroq,
qiyin bo‘lishiga qaramay to‘pni kalla bilan to‘xtatishni o‘zlashtirib olish
nihoyatda zarur.
Bo‘y baravar uchib kelayotgan va
turlicha trayektoriyada tushib kelayotgan to‘plarni peshona bilan to‘xtatsa
bo‘ladi.
To‘p bo‘y baravar uchib kelayotgan
bo‘lsa, o‘yinchi kichikroqqadam tashlab to‘p tomonga qarab oladi. Gavda
og‘irligi oldindagi oyoqda. Gavda bilan kalla taxminan tayanch oyoq darajasiga
qadar ilgari olingan bo‘ladi. To‘p yaqinlashayotganda gavda bilan kalla orqaga
tortiladi. Gavdaning og‘irligi orqadagi oyoqqa o‘tkaziladi.
Tushib kelayotgan to‘pni to‘xtatish
uchun dastlabki holatda oyoqlar yelka kengligida kerib yoki kichikroqqadam
tashlab, oyoq uchida to‘g‘riga qarab turiladi. Kalla orqaga tashlanib, peshona
to‘p tomonga qaratiladi. Oyoqlarni bukish va kallani ichga tortish hisobiga
so‘ndiruvchi harakat qilinadi.
O‘yin jarayonida shunday vaziyatlar
yuzaga kelib qoladiki, unda balandlab kelayotgan to‘plarni sakrab kalla bilan
to‘xtatish kerak bo‘ladi. Bu holatda yuqoriga sakrash tayyorlov fazasi bo‘lib,
uni bir yoki ikki oyoqda depsinib bajariladi. Sakrashni shunday mo‘ljallash
kerakki, bunda kalla bilan to‘pning to‘qnashishi sakrashning eng yuqori
nuqtasiga to‘g‘ri kelsin. To‘p kallaga (peshonaga) tegadigan paytda kallani
ichga tortish hisobiga so‘ndiruvchi harakat qilinadi. Keyingi amortizatsiya
o‘yinchi pastga qaytayotgan va yerga tushayotgan vaqtda bo‘ladi.
Peshona bilan yana asosan yon
tomonlarga to‘p o‘tkazish ham mumkin. Lekin buni ijro etish nihoyatda qiyin.
O‘ngga yoki chapga to‘p o‘tkazishda so‘ndiruvchi harakat qilibgina qolmay,
balki gavda to‘p o‘tkaziladigan tomonga buriladi ham.

To‟p olib yurish
To‘p olib yurish yordamida o‘yinchi
har xil joyga ko‘chib yurishi mumkin. Bunda to‘p doim o‘yinchi nazoratida
bo‘ladi. To‘p olib yurishda yugurib, (ba‘zan yurib) to‘pga turli xil zarba
beriladi. Zarba berish ketma-ket  va turli maromda, oyoq bilan yoki kalla bilan
ijro etiladi. To‘p olib yurishning klassifikatsiyasi berilgan. To‘p olib
yurishning ba‘zi usullari mustaqil ahamiyatga ega bo‘lmay, o‘yinda o‘z
holichakamdan-kam qo‘llaniladi. Ammo ularni to‘p olib yurishning boshqa xillari
bilan birga qo‘shib olib borilishi o‘rinli bo‘ladi. Masalan, son yoki kalla
bilan (ho‘qqabozlikdagi singari) to‘p olib yurish jihatdan noo‘rin. Lekin
o‘yinda ko‘pincha shunday vaziyatlar yuzaga kelib qoladiki, unda to‘pni oldin
bir necha marta kallada urib, keyin sonda ozroqo‘ynatib, pirovardida oyoq bilan
kerakli usulda olib yurishga o‘tiladi.
Oyoq bilan to‟p
olib yurish. To‘p olib yurishning asosiypriyomi
yugurish (goho yurish) hamda to‘pga oyoq bilan turli usullarda zarba berib
borishning birga qo‘shilganidir. YUgurish va to‘pga oyoq bilan zarba berish
texnikasining analizi alohida-alohida yuqorida berilgan. Shuning uchun to‘p
olib yurishning eng muhim detallari va xususiyatlariga to‘xtalib o‘tamiz.
To‘p olib kelayotganda taktik vazifalardankelib
chiqib to‘pga har xil kuch bilanzarba beriladi. Kattaroq masofani tez bosib
o‘tish kerak bo‘lsa, to‘pni o‘zidan 10-12 m uzoqlashtirib yuguriladi. Bunda
raqib qarshilik ko‘rsatsa, to‘pni oldirib qo‘yish mumkin. SHuning uchun
uzluksiz nazorat qilib borish va 1-2 m dan ortiq uzoqlashtirib yubormaslik
kerak. SHuning bilan birga to‘pga tez-tez zarba beraverish ham to‘pni olib
yurish tezligini kamaytirib yuborishini unutmaslik lozim.
Ko‘rilgan ikkala holda ham zarba
berish uchun maxsus silkinch harakatlar qilishningzarurati yo‘q. Orqadagi
oyoqda depsinish zarba berish uchun tayyorlov fazasi bo‘ladi. Tayanch oyoq
to‘pningyonginasiga qo‘yiladi. Silkinch oyoq to‘p tomon harakat qilib zarba
beradi.
To‘p olib yurishning o‘yinda eng ko‘p
qo‘llaniladigan bir necha turi bor. Ular zarba berish usuli bilangina
farqqiladi.
Oyoq yuzining o‘rta qismi bilan va
oyoq uchi bilan to‘p olib kelayotgandaasosan to‘g‘ri chiziqli harakat qilinadi.
Oyoq yuzining ichki qismi bilan to‘p olib yurish yoy bo‘ylab harakatlanish
imkonini beradi. Oyoq kaftining ichki tomoni bilan to‘p olib yurish harakat
yo‘nalishini keskin o‘zgartirishga imkon beradi. Oyoq yuzining tashqi qismi
bilan to‘p olib yurishni universal usul deb hisoblasa bo‘ladi. Bu usul to‘g‘ri
chiziqli harakat qilish, yoy bo‘ylab harakatlanish va yo‘nalishni o‘zgartirish
imkonini beradi.
Sakrab borayotgan to‘pni olib
yurishda oyoq yuzining o‘rta qismi bilan yoki son bilan zarba berib boriladi.
Bu ikki usulda to‘pni yerga tushirmay olib yurish mumkin.
K a l l a   b i l a n   t o‘ p   o l
i b   yu r i sh. Bu priyomni qo‘llanganda o‘yinchi turli yo‘nalishlarda
harakatlar qiladi va ketma-ket kalla qo‘yish yordamida to‘pni yerga tushirmay
olib yuradi. Asosan peshona bilan zarba beriladi. To‘pni oldinga tomon uning
ketidan yetib borib yana kalla urishga ulguradigan darajada kuch v trayektoriya
bilan yo‘naltiriladi.

Aldash harakatlari (fintlar)

Futbol texnikasining raqib bilan
bevosita yakkama-yakka kurashda bajariladigan priyomlar guruhi aldash
harakatlarini tashkil etadi. Fintlar raqib qarshiligini yengish va o‘yinni
davom ettirish uchun qulay sharoit yaratish maqsadida ishlatiladi.
Fintlardan foydalanish hujumda ham,
himoyada ham ko‘p taktik masalalarni muvaffaqiyatli hal qilish imkonini
beradi.
Futbol texnikasida aldash
harakatlarining quyidagi asosiy priyomlari ko‘zga tashlanadi: «qocha turib»
aldash, «zarba berib» aldash, «to‘pni to‘xtatib» aldash. Bu fintlarni va
ularning turlarini bajarishning xilma-xil usullari bor. Fintlarning
klassifikatsiyasi berilgan.
Aldash harakatlari texnikasini taxlil
qilganda ikkita umumiy bosqich ajratib ko‘rsatiladi. Bulardan biri tayyorlov
bosqichi bo‘lsa, ikkinchisiasl niyatni amalga oshirish bosqichidir. Aldash
harakatlari birinchi bosqichda raqibda qarshilik ko‘rsatish uchun javob
reaksiyasi o‘yg‘otishga qaratilgan bo‘ladi. SHu bosqichdagi harakatning
tabiiyligi raqibning javob reaksiyasi qanday bo‘lshini belgilab beradi.
Ikkinchi bosqichda aldash harakatiga javoban raqib reaksiyasidan keyin
futbolchining asl niyati amalga oshiriladi. O‘yindagi vaziyat va taktik
mulohazalarga qarab variantlar ko‘p bo‘lishi asl niyatini amalga oshirish
bosqichiga xos xususiyatdir. Fintlarni bajarishda to‘p bilan (olg‘a, o‘ngga,
chapga, orqaga) qochib qolish, to‘pni olib qochish, kelayotgan to‘pga tegmay
sherigiga o‘tkazib yuborish hamda shularning birgalikdagi turli variantlari
qo‘llaniladi.
Aldash harakati birinchi bosqichning
tezligi qo‘llanilayotgan texnik priyomning tayyorlov bosqichini tabiiy qilib
bajarish uchun zarur bo‘lgan vaqt bilan belgilanadi. Ikkinchi bosqichni
bajarish tezligi esa taktik sharoitga bog‘liq bo‘lib, odatda maksimumga yaqin
bo‘ladi.
«Qochib qolish» finti.
Turli usullarda bajariladigan bu texnik priyom harakat yo‘nalishini to‘satdan
va tez o‘zgartirish prinsipiga asoslangan. O‘yinchi tayyorlov bosqichida
muayyan yo‘nalishda raqibdan qochib qolmoqchi ekanini ko‘rsatmoqchiday harakat
qiladi. Raqib ham shu tomonga intilib, buning o‘tmoqchi bo‘lgan zonasini to‘sib
chiqmoqchi bo‘ladi. O‘yinchi asl niyatni amalga oshirish bosqichida tezda
harakat yo‘nalishini o‘zgartirib, tupni qarama-qarshi tomonga olib qochadi.
Qochib qoladigan aldash harakatlari
ko‘pincha oyoqlarni yarim bukib bajariladi, chunki bu hol harakat
amplitudasikeng bo‘lishini, demak raqib ancha chetda qolishini, shuningdek
harakat yo‘nalishini tez o‘zgartirishni ta‘minlaydi.
T a sh l a n i b   «q o ch i sh».
Raqib oldindan ataka qilganida, o‘yinchi uning o‘ng yoki chap tomonidan o‘tib
ketmoqchidek harakat qiladi.
Futbolchining chap tomonga aldash
harakati qilib, ung tomonga qochib qolishdagi harakatini ko‘rib chiqamiz.
O‘yinchi raqibga 1,5-2 m cha yaqin qolganda o‘ng oyog‘ida depsinib, oldinlatib
chap tomonga katta odimlab tashlanadi. Lekin og‘irlik markazi o‘qining
proyeksiyasining tayanch satxgacha yetib bormaydi. Bunda muvozanat qandaydir
omonatroq bo‘lib qolsa ham, u shundan keyingi harakatga yordami tegadi. Raqib
uning o‘tib ketish zonasini to‘smoqchi bo‘lib, tashlanish tomoniga o‘tadi.
SHunda fint qilayotgan o‘yinchi ung tomonga katta qadam tashlaydi. To‘pni o‘ng
oyoq yuzining tashqi qismi bilan oldinlatib o‘ng tomonga yo‘naltiriladi.
O yo q n i   t o‘ p   u s t i d a n
o‘ t k a z i b   «q o ch i sh».  Bu fint ko‘pincha raqib orqadanataka qilganda
qo‘llaniladi. To‘p o‘zida bo‘lgan o‘yinchi tayyorlov harakatlarida yon tomonga
(masalan, chapga) ketmoqchi ekanini ko‘rsatadi. Gavdasini chap tomonga buradi,
o‘ng oyog‘ini chalishtirib to‘p ustidan o‘tkazadi-da, chap tomonga tashlanadi.
Orqadan ataka qilayotgan raqib to‘pni ko‘rmaydi. Tashlangan o‘yinchiga
ergashib, u ham chapga tashlanadi. Ana shu paytda to‘p o‘zida bo‘lgan o‘yinchi
tezlik bilan o‘ngga aylani, to‘pni oyoq yuzining tashqi qismi bilan olga
yo‘naltiriladi-da, keyin o‘yindagi vaziyatga qarab, harakatini davom ettiradi.
To‟pni «tepib» fint
qilish. Ana shu fintni bajarishning ba‘zi xususiyatlarini
ko‘rib chiqamiz. Yakkama-yakka tortishuvda qatnashayotgan raqib ro‘paradan yoki
oldindan sal yon tomondan kelayotgan bo‘lsa, unga yaqinlashayotib, zarba
beruvchi oyoq orqaga tortiladi. Bunday holat to‘p nishonga tepilishi yoki
uzatib yuborilishidan dalolat beradi. Buni ko‘rgan raqib to‘pni tortib olishga
yoki to‘p uchib o‘tishi kerak bo‘lgan zonani to‘sishga harakat qiladi. Buning
uchun u harakatni sekinlashtiradigan va to‘xtatib qo‘yadigan tashlanish,
shpagat, sirpanish harakatlarini bajaradi. Bundan tashqari, ana shunday
holatlarda yakkama-yakka tortishuv harakatlariga o‘tish uchun birqadar vaqt
kerak bo‘ladi. O‘yindagi vaziyat, sheriklari-u raqiblarining turishi, qarshilik
ko‘rsatayotgan raqibning holati qandayligiga qarab,asl niyatni amalga oshirish
bosqichini tegishli usulda sekingina tepilib, raqibdan oldinga, o‘ngga, chapga
yoki orqaga qochib ketiladi.
Bordi-yu, to‘p uzatilgan bo‘lib,
sheriklardan biri to‘pning harkat yo‘lida (qulayroq) vaziyatda turgan bo‘lsa,
asl niyatni amalga oshirish bosqichida tup ochiq turgan sherikka o‘tkazib
yuboriladi.
To‟pga kalla «urib»
fint kilish. Tayyorlov bosqichida to‘pga kalla bilan
zarba beriladigan dastlabki holatga o‘tiladi. Gavda orqaga engashib, zarba
bermoqchidek harakat qilinadi. To‘p olayotgan o‘yinchi oldida yoki o‘ng
tomonida bo‘lgan raqib buni ko‘rib, zarba berilishini kutib to‘xtaydi(old
tomondagi raqib) yoki to‘p uchib ketishi kerak bo‘lgan tomonga harakatlanadi.
O‘yinchi kalla urish o‘rniga o‘z taktik rejasini amalga oshirib, to‘pni ko‘krak
bilan to‘xtatadi (ko‘pincha o‘ngga, chapga, orqa tomonga o‘tkazib) yoki to‘pni
tegmay o‘tkazib yuborib, keyin 1800 aylanadi va to‘pni egallab
oladi.
To‟pni oyoqda
«to‟xtatib» fint qilish. To‘pni oyoqda to‘xtatib
qilinadigan aldash harakatito‘p olib yurganda va uni sheriklaridan biri oshirib
bergandan keyin turli usullarda bajaradi.
To‘p olib ketayotganda raqib uni yon
tomondan va yondan-u orqaroqdan kelib olib qo‘yishga harakat qilganda to‘pni
tagcharm bilan bosib va bosmasdan
«to‘xtatish» finti ishlatiladi.
Birinchi holda to‘p olib
ketayotganidagi yugurish qadamining navbatdagisida o‘yinchi tayanch oyog‘ini
to‘la to‘p ortiga yaqin qo‘yib, uni raqibdan uzoqroq oyog‘i tagcharmi bilan
bosib qoladi. Go‘yo to‘p bilan birga to‘xtamoqchidek aldamchi harakat qilinadi.
Raqib bunga javoban harakatini sekinlashtiradi, ana shu paytda to‘pni olg‘a
tomon sekingina tepiladi-da, yana olib ketilaveradi.
Ikkinchi holda esa tayyorlov
bosqichidato‘pni to‘xtatayotganga o‘xshash harakat qilinadi. O‘yinchi
harakatini sal sekinlatib, oyoq kaftini to‘p ustiga qo‘yadi. Asl niyatni amalga
oshirish bosqichi oldingi yo‘nalishda tezlab ketilaveradi.
Sherik to‘pni uzatgandan keyin
«to‘xtatib» aldash harkatini bajarishda bir oyoqqa tayangan holatga o‘tib,
to‘xtatuvchi oyoq to‘p kelayotgan tomonga uzatiladi. Raqib to‘pni qabul qilib
olayotgan o‘yinchiga hujum qiladi. Ana shu paytda o‘yinchi to‘pni to‘xtatish
o‘rniga, uni o‘tkazib yuboradi-yu,1800 ga aylanib, yana egallab
oladi.
To‟pni
ko‟krakda va kallada «to‟xtatib» fint qilish. To‘pni
kallada va ko‘krakda «to‘xtatib» aldashdagi tayyorlov bosqichi shu usulda
to‘pni chinakkam to‘xtatish texnikasidagi tayyorlov bosqichiga esa to‘xtatib
qolish o‘rniga to‘pni o‘tkazib yuboriladi-da, o‘yinchi 1800 ga
aylanib, to‘pni egallayveradi.

To‟pni olib qo‟yish
Asosan  raqib to‘pni olib
ketayotganda yoki qabul qilib olayotganda undan to‘pni olib qo‘yishga
harakatkilinadi. To‘pni olib qo‘yishning samarali chiqishi futbolchining
vaziyatini raqibgacha va to‘pgacha bo‘lganmasofani, ularning harakatlanishi
tezligini, o‘yinchilar qanday turganligini va h.k.ni aniq mo‘ljallay bilish,
qobiliyatiga bog‘liq. Raqibga yaqinlasha borayotib yoki ungacha bo‘lgan oraliq
masofani saqlab turib, raqib to‘pni sal o‘zidan uzoqlashtirganda unga ataka
qilish kerak. Ana shu paytda ataka qilgan o‘yinchi otilib borib, to‘pni tepib,
to‘xtatib yoki raqibni yelka bilan turtib, to‘pni tortib oladi.
To‘p olib qo‘yish ikki xil bo‘ladi:
to‘la olib qo‘yish va chala olib qo‘yish. To‘lasida olib qo‘yuvchining o‘zi
yoki uning sherigi to‘pni egallab oladi. CHalasida esa to‘pni ma‘lum masofaga
tepib yuboriladi yoki yon chiziqdan chiqarib yuboriladi. Bunda to‘pni raqib
egallab olsa ham uning hujum qilish harakatiga halaqit beriladi va himoyani
oqilona qayta tuzib olish uchun vaqtdan yutiladi. Raqib ataka sur‘ati va
jabhasini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi. Murakkab o‘yin vaziyatlarida to‘pni
olib qo‘yish degan murakkab usullar qo‘llaniladi. To‘pni olib qo‘yishning
klassifikatsiyasiberilgan.
To‘pni tashlanib olib qo‘yish
raqibdan o‘zib 1,5-2 m masofadagi to‘pni olib qo‘yish imkonini beradi. Raqib
o‘ng yoki chap tomondan o‘tib ketmoqchi bo‘lganida shu usul qo‘llaniladi. To‘p
tomonga tez harakat qilib unga tashlanadi. Tashlanish kengligi to‘pgacha
bo‘lgan masofa qanchaligiga bog‘liq. yetish qiyin bo‘lgan to‘plarni yarim
shpagat qilib olib qo‘yiladi. Tashlanib to‘pni olib qo‘yishda to‘pni tepish
yoki to‘xtatishdan foydalaniladi. Birinchisida raqib oyog‘idagi to‘p ko‘proq
oyoq uchi bilan tepib yuboriladi. To‘xtatishga qilinganda esa oyoq kafti bilan
to‘p yo‘li to‘siladi va uning harakati yo‘nalishida olib ketilishiga imkon
berilmaydi.
S i r p a n i b   t o‘ p n i   o l i
b   qo‘ y i sh   o‘yinchidan 2 m dan ham narida bo‘lgan to‘pni egallab olish
imkonini beradi. Bunda to‘p ko‘proq orqadan yoki yon tomondan kelib olib
qo‘yiladi. Ataka qiluvchi o‘yinchi  raqibga yaqinlashib qolganda yiqila turib
oyoqlarini oldinga uzatib yuboradi. O‘yinchi o‘t ustida sirpanib borib, to‘p
yo‘lini to‘sib ko‘yadi yoki uni tepib yuboradi.
R a q i b n i   ye l k a d a   t u r
t i b   yu b o r i b    t o‘ p n i   o l i b   qo‘ -y i sh   o‘yin koidalariga
muvofiq ijro etilishi kerak. To‘pni boshqarayotgan o‘yinchi o‘yin masofasida
faqat yelka bilan raqibning yelkasiga turtishga ruxsat etiladi. Faqat to‘pni
olib qo‘yish maqsadida turtish mumkin bo‘lib, bu xech qachon qo‘pol va xavfli
xarakterda bo‘lmasligi lozim. Bu priyomdan muvaffaqiyatliroq foydalanish uchun
yelkada turtishni raqib bir oyoqqa (uzoqroqdagi oyog‘iga) tayanib turganida
bajarishi kerak.

To‟pni tashlash
To‘pni tashlash-maydon o‘yinchilari
qo‘lda bajaradigan yagona priyom. To‘p tashlash  harakatining strukturasi ko‘p
jihatdan futbol qoidalarining  talabiga qarab belgilanadi va unchalik murakkab
hisoblanmaydi. Biroq to‘pni uzoqroq (25-30 m) masofaga yetkazib tashlash uchun
maxsus ko‘nikma hosil qilingan bo‘lishi va qorin, yelka kamari hamda qo‘ldagi
mushak guruhlariga muayyan darajada kuch berilishi kerak.
To‘pni tashlashda uni keng yozilgan
barmoqlar yon tomonlaridan (o‘yinchiga qaragan tomoniga yakinroq) qamrab
turadigan qilib, bosh barmoqlari qariyb birbiriga tegadigan darajada qo‘lga
olinadi.
To‘pni tashlash ko‘rsatilgan. Qo‘lni
yuqoridan orqaga tortish tayyorlov bosqichi hisoblanadi. Dastlabki
holat-oyoqlarni (elka kengligida) kerib turish yoki bir qadam tashlagan holatda
turish. To‘pni tutgan qo‘llar tirsakdan sal bukiladi va yuqori ko‘tarilib,
boshdan orqaga o‘tkaziladi. Gavda orqaga egiladi, oyoqlar tizzasi bukilib,
gavdaning og‘irligi (qadam tashlab turgan holatda) orqadagi oyoqqa tushadi.
Ishchi bosqich-oyoqlar, gavda,
qo‘llarni keskin rostlashdan boshlangan to‘pni tashlash harakati uloqtirish
tomonga barmoqlar yordamida kuch berish bilan tugallanadi.
Yakunlash bosqichini bajarish
tashlash vaqtida futbolchining ikkala oyog‘i yerga tegib turishi lozimligi
to‘g‘risidagi qoida talablariga muvofiq bo‘lishi kerak. Shunga binoan
yakunlovchi bosqichni bajarishning bir qancha variantlari bor. Birinchi holda
o‘yinchi qo‘llari frontal tekislikdan o‘tayotganda to‘pni qo‘yib yuboradi va
gavdaning olg‘a tomon harakati darhol tormozlanadi. Ba‘zan uloqtirish paytida
orqadagi oyoqni oldingi oyoqqa keltirib juftlanadi.
Nihoyat, yakunlovchi bosqichda
ataylab yiqilish mumkin. Bunda gavda frontal tekislikdan o‘tgandan keyin to‘p
tashlab yuborilgan zahoti olg‘a tomon pastga harakat davom etadi. Qo‘llar
gavdadan ilgarilab ketib, yerga tushadi-da, yiqilishni amortizatsiyalaydi.
Tashlash uzoqligini oshirish uchun
ba‘zan yugurib kelib uloqtiriladi. Yugurib kelish to‘pni tashlashda
qatnashadigan a‘zolarning tezligini oshirishga yordamlashadi.

4.Darvozabonning o‟yin texnikasi
Darvozabonning o‘yin texnikasi maydon
o‘yinchisining o‘yin texnikasidan tubdan farqqiladi. Bu darvozabonga qoidaga
binoan jarima maydoni ichida qo‘l bilan to‘p o‘ynashga ruxsat etilgani bilan
bog‘liqdir.
Quyidagi priyomlar gruppasi
darvozabonning o‘yin texnikasiga kiradi: to‘pni ilib olish, qaytarish, o‘tkazib
yuborish va tashlash. O‘yinda sheriklar va raqib komandasi o‘yinchilarining
qayerda turganiga, shuningdek to‘p harakatining yo‘nalishi, trayektoriyasi va
tezligiga qarab darvozabon harakatining xilma-xil priyomlari, usul va turlari
qo‘llaniladi. Ularning klassifikatsiyasi berilgan.
O‘yin jarayonida darvozabon maydon
o‘yinchisi ixtiyoridagi kerakli texnik priyomlardan foydalanaveradi.
Texnik priyomlarning muvaffaqiyatli
bajarilishi ko‘p jihatdan darvozabonning harakatga qanchalik tayyor turganligi
bilan belgilanadi. Darvozabonning to‘g‘ri dastlabki holatda bo‘lishi uning
harakatga tayyor ekanligi omillaridandir. Bunday dastlabki holat oyoqlarni
yelka kengligida kerib, sal bukib turish bilan xarakterlanadi. YArim bukik
qo‘llar ko‘krak balandligida oldinga uzatig‘lik. Kaftlar olg‘a tomon ichkariga
qaragan. Barmoqlar sal bushashtirilgan. Dastlabki holatning to‘g‘ri bo‘lishi
darvozabonga og‘irlik markazi o‘yini tezlik bilan tayanch satxidan tashqari
chiqarib olib, lozim bo‘lgan harakatlarni oddiy, juftlama yoki chalishtirma
qadam tashlab, sakrab va yiqilib bajarish imkonini beradi.

To‟pni ilib olish
To‘pni ilib olish-darvozabon o‘yin
texnikasining asosiy vositasi. Bu ko‘pincha ikki qo‘llab amalga oshiriladi.
To‘pning yo‘nalishi, trayektoriyasi
va tezligi qandayligiga qarab, uni pastdan, yuqoridan yoki yondan ilib ushlab
olinadi. Darvozabondan anchagina naridan uchib borayotgan to‘plarni yiqila
turib olinadi.
T o‘ p n i   p a s t d a n   i l i
b   o l i sh   darvozabon tomon yumalab kelayotgan, yuqoridan tushibkelayotgan
va past (ko‘krak balandligida) uchib kelayotgan to‘plarni egallab olishda
qo‘llaniladi.
Yumalab kelayotgan to‘pni ilib
olishning tayyorlov bosqichida darvozabon oldinga engashib, qo‘llarini pastga
tushiradi. Bunda kaftlar to‘pga qaragan, sal yoziq, yarim bukik barmoqlar yerga
tegay  deb turadi. Qo‘llar xaddan tashkari tarrang tutilmasligi kerak. Oyoqlar
juftlangan, hech bukilmagan yokisal bukilgan bo‘ladi.
Ishchi bosqich shundan iboratki, to‘p
ko‘lga tegish paytida barmoqlar uni ostidan tutib oladi, qo‘llar tirsakdan
bukilib, to‘pni qorin tomontorta boshlaydi. Pastga tushirilgan qo‘llar vazning
amortizatsiyasi ta‘siri va bukilishi hisobiga to‘pning tezligi so‘ndiriladi.
Yakunlovchi bosqichda darvozabon
qaddini rostlaydi.
Hozirgi zamon futbolida yumalab
kelayotgan to‘pni ikki qo‘llab pastdan ilib olishning boshqa variantlari ham
qo‘llaniladi. Bu variantning xususiyati shundaki, unda oldinga engashishi
o‘rniga taxminan 50-800 tashqariga burib turib bir oyoqda
cho‘nqayiladi. Tizzasi anchagina bukilib, uchiga tayanib turilgan ikkinchi
oyoqham tashqariga buriladi. Pastga tushirilgan qo‘llarning kafti to‘pga
to‘g‘rilangan bo‘ladi. To‘pni bevosita ilib olish yuqorida tasvirlangan
variantdagisingari bo‘ladi. YAkunlovchi bosqichda oyoqlarni burish va
to‘g‘irlash hisobiga darvozabon qaddini rostlab, keyingi harakatlar uchun
kerakli dastlabki holatni oladi. To‘siqning straxovka qilish satxi anchagina
bo‘lgani uchun to‘pilib olishning bu varianti dinamik ishonchliroqdir.
Past (qorin balandligi darajasida)
uchib kelayotgan va darvozabonning old tomonidan yuqoridan tushib kelayotgan
to‘plarni ilib olishda tayyorlov bosqichida salgina bukilgan qo‘llar kaftlari
oldinga qaratib, to‘p qarshisiga uzatiladi, barmoqlar bir oz yoziq va yarim
bukik bo‘ladi. Ayni vaqtda gavda ozroqqina oldinga engashadi, oyoqlar esa sal
bukiladi. Oyoqlarning qay darajada bukilishi to‘pning uchib kelish
trayektoriyasiga bog‘liq. To‘p qo‘lga tegish paytida darvozabon uni ostidan
barmoqlari bilan tutib oladi-da, qorni yoki ko‘kragi tomon torta boshlaydi.
To‘p anchagina tez kelayotgan bo‘lsa, oyoqlarni to‘g‘rilashva gavdani oldinga
engashtirish hisobiga orqaga tomon qo‘shimcha so‘ndiruvchi harakat qilnadi.
O‘yin jarayonida darvozabonning yon
tomoniga yumalab va past uchib kelayotgan, shuningdek uning old tomonidan ancha
nariga tushayotgan to‘plarni ilishga ham to‘g‘ri keladi. Bunday hollarda oldin
to‘pning harakat yo‘nalishi tomonga qarab jilinadi. Bu ish yugurish qadami,
juftlama qadam yoki chalishtirma qadam bilan, shuningdek ko‘proq bir oyoqda
depsinib yuqoriga, oldinlab yuqoriga yoki yon tomonga yuqorilab sakrash bilan
amalga oshiriladi. SHundan keyingi harakatlar sistemasining taxlili yuqorida
berilgan.
T o‘ p n i   yu q o r i d a n   i l i
b   o l i sh   o‘rtacha trayektoriyada (ko‘krak va bo‘y baravar) uchib
kelayotgan, shuningdek baland uchib kelayotgan va pastga tushib kelayotgan
to‘plarni egallab olish uchun qo‘llaniladi.
Darvozabon tayyorlov bosqichida
dastlabki holatni egallayotganda qo‘llarini sal bukib, oldinga yoki yuqorilatib
oldinga (to‘pning uchib kelish balandligiga  karab) uzatadi. Oldinga qaratilgan
kaftlarning barmoqlari yoziq, yarim bukilgan bo‘lib, «yarim sfera» singari
shakl hosil qilib turadi. Bosh barmoqlar bir-biridan uncha uzoq bo‘lmaydi (3-5
sm dan oshmaydi).
Ishchi bosqichda to‘p qo‘lga tegish
paytidabarmoqlar sal uni oldinroq yonidan tutib oladi, barmoqlar salgina
bir-biriga yaqinlashadi. Barmoqlarning so‘ndiruvchi harakati va qo‘llar
bukilishi hisobiga to‘pning tezligi so‘ndiriladi.
YAkunlovchi bosqichda darvozabon
qo‘llarini maksimal darajada bukib, to‘pni eng qisqa yo‘l bilan ko‘kragiga
tortadi.
O‘yin sharoitida darvozabon to‘pni
asosan u uchib kelayotgan tomonga kerakligicha jilgandan keyingina ilib oladi.
Buning uchun harakatlanish texnikasining turli priyomlari va ularning birga
qo‘shilgan variantlari qo‘llaniladi.
Baland to‘plarni, ya‘ni baland
trayektoriyada uchib kelayotgan to‘plarni qo‘lga kiritish uchun sakrab ikki
qo‘llab yuqoridan ilib olish qo‘llaniladi. To‘pning uchish yo‘nalishiga qarab
bir yoki ikki oyoqda depsinib yuqoriga, yuqorilab oldinga yoki yuqorilab yonga
sakraladi. Harakatlanayotgan paytda asosan bir oyoqda, joyda turganda esa ikki
oyoqda depsinib sakraladi. Depsinish paytida qo‘llar silkinch qilib, to‘p tomon
yuqoriga uzatiladi. To‘pni ilib olgandan keyin oyoqlarni bir oz bukib yerga
tushiladi.
T o‘ p n i  yo n d a n   i l i b  o l
i sh   darvozabonning yon tomoniga o‘rtacha trayektoriyada uchib
kelayotganto‘plarni qo‘lga kiritish uchun qo‘llaniladi.
Tayyorlov bosqichida qo‘llar
oldinlatib yonga, to‘p uchib kelayotgan tomonga uzatiladi. Panjalar deyarli
parallel, barmoqlar sal yoziq va yarim bukik. Gavdaning og‘irligi to‘p
ilinadigan tomondagi oyoqqa o‘tkaziladi. Ishchi va yakunlovchi bosqichlar
bajarilish strukturasi jihatidan to‘pni yuqoridan ikki qo‘llab ilib olishdagiga
o‘xshaydi.
T o‘ p n i   y i q i l a   t u r i b
i l i b  o l i sh   darvozabondan chetga qo‘qisdan, aniq, goho esa juda qattiq
yo‘naltirilgan to‘plarni qo‘lga kiritishning samarali vositasidir. To‘p
uzatilganda (darvoza bo‘ylab «g‘izillatib» berilganda) ushlab qolish va raqib
oyog‘idagi to‘pni olib qo‘yishda qo‘llaniladi.
Yiqila turib to‘p ilishning ikki
varianti bor: uchish bosqichisiz ilish va uchish bosqichi bo‘lganda ilish.
Birinchi variantda odatda
darvozabonning yon tomoniga undan 2-2,5 m narida yumalab yoki past uchib
kelayotgan to‘plarni ilib olish uchun qo‘llaniladi. Tayyorlv bosqichida to‘p
harakati tomonga katta qadam tashlanadi. To‘pga yaqin turgan oyoqqattiq
bukiladi. Og‘irlik markazining o‘qi tayanch satxidan chiqarilib, pastroq
tushiriladi. Qo‘llar to‘p tomon keskin uzatiladi, bu gavdaning harakatlanishiga
ham, yiqilishiga ham yordam beradi. yerga tushish bunday tartibda bo‘ladi:
oldin oyoqning boldir qismi, keyin tos-son va gavdaning yon qismlari yerga
tegadi. Parallel uzatilgan qo‘llar to‘p yo‘lini to‘sib chiqadi. Panjalarning
turishi,shuningdek bevosita to‘p ilib olish yiqilmay ikki qo‘llab yuqoridan
ilishda qanday bo‘lsa, shunday. Darvozabon g‘ujanak  bo‘layotganda qo‘llarini
bukib, to‘pni ko‘kragiga tortadi. Ayni vaqtda oyoqlarini ham bukadi.
 Darvozabon ancha narida dumalab va
uchib kelayotgan to‘plarni ilib olish uchun uchish bosqichli yiqilish
qo‘llaniladi. Dastlabki bosqichda darvozabon uchib kelayotgan tomonga tezda
bitta yoki ikkita juftlama yoki chalishtirma qadam tashlaydi. Bunday paytda
qaysi harakatlanish usulini tanlash va undan foydalanish darvozabonning hosil
qilgan shaxsiy ko‘nikmalariga bog‘liq. Depsinishga tayyorlanish gavdani oldinga
engashtirib, og‘irlik markazi o‘qini tayanch sathida chetga chiqarishdan
boshlanadi. To‘p kelayotgan tomonga yaqin oyoqda depsiniladi. Qo‘llar to‘p
tomonga keskin uzatiladi. Ularning harakati va ikkinchi oyoqning silkib
bukilishi depsinish kuchi oshishiga yordam beradi. Depsinish burchagining
qanday bo‘lishi to‘pning uchish balandligiga bog‘liq. Baland kelayotgan
to‘plarni ilib olishda yuqorilab yon tomonga, o‘rtacha balandlikda
kelayotganlarini ilishda esa yon tomonga  depsinib chiqadi.
Dumalab kelayotgan va past uchib
kelayotgan to‘plarni ilib olishda gavda ko‘proq engashadi, depsinuvchi oyoqning
bukilishi ko‘proq, darvozabonning uchish trayektoriyasi past, yer bilan
parallel bo‘ladi. To‘p darvozabonning uchish bosqichida ilibolinadi. To‘p
qo‘lga kiritilgandan keyin g‘ujanak bo‘linadi (oyoqning tos-son bo‘g‘imi va
qo‘llar bukiladi), bu old-ort o‘qi atrofida olga tomon aylanishga olib keladi.
Tortish kuchi ta‘sirida quyidagi tartibda yerga tushiladi: oldin bilak, keyin
yelka, gavda va tosning yon qismlari, oyoqlar yerga tegadi.
To‟pni qaytarib yuborish
To‘pni ilib olish mumkin bo‘lmagan
hollarda (raqibning halaqit berishi, juda qattiq tepilganligi, to‘pga yetish
qiyinligi va h.k. sababli) to‘p qaytarib yuboriladi. Darvozabonning darvozaga
ketayotgan to‘p yo‘lini to‘sishdagi, to‘g‘ridan g‘izillatib uzatilgan va
yuqoridan uzatib tushirilgan to‘plarni olib qolishdagi harakatlari to‘pni
qaytarib yuborishga kiradi. Bunda darvozabon to‘pni egallab olmaydi.
To‘pni ikki qo‘llab ham, bir qo‘llab
ham qaytarib yuboriladi. Birinchi priyom ishonchliroq bo‘ladi. Biroq ikkinchi
priyom darvozabondan ancha naridan o‘tayotgan to‘plarni qaytarib yuborish
imkonini beradi.
To‘pni bir qo‘llab yoki ikki qo‘llab
qaytarishda dastlabki va tayyorlov bosqichlaridagi harakatlar ko‘p jihatdan
to‘pni yuqoridan va yondan ilib olishdagi harakatlarga o‘xshaydi. To‘pning
harakat yo‘nalishi va trayektoriyasiga moslab, darvozabon taranglashgan,
barmoqlari sal yoziq bitta qo‘lini yoki ikkala qo‘lini tezlik bilan to‘p
qarshisiga uzatadi. To‘pni ko‘pincha kaftlar bilan qaytariladi. Gohida ko‘p
bilakka tegib qaytadi. To‘pni qaytarib yuborganda darvozadan yon tomonga
yo‘naltirish tavsiya qilinadi.
Darvozabondan ancha naridagi
to‘plarni yiqila turib bir yoki ikki qo‘llab qaytarib yuborish kerak. Bunda
qaytarib yuborish qiyinroq bo‘lgan to‘plarga bir qo‘lda yetib olish
mumkinligini nazarda tutish kerak.
To‘p harakatining yo‘nalishi,
trayektoriyasi va tezligi qandayligiga qarab, yiqila turib to‘p ilishdagi
singari dastlab to‘p tomonga jilinadi-da keskin depsiniladi. Tarang uzatilgan
bir yoki ikkala qo‘l to‘p qarshisiga chiqib, bir yoki ikkala kaft bilan yoxud
bir yoki ikkala qo‘lni musht qilib to‘p qaytarib yuboriladi. Yakunlovchi
bosqichda to‘pni yiqila turib ilishdagi harakatlarga o‘xshab g‘ujanak bo‘lib
yerga tushiladi.
To‘g‘ridan g‘izillatib uzatilgan va
yuqoridan uzatib tushirilgan  to‘plarni to‘sib qolayotganda darvozabon raqib
o‘yinchilari bilan kurashda to‘pni anchagina nariga qaytarib yuborishi kerak.
Buning uchun to‘pni u bir yoki ikkala qo‘lini musht qilib urib yuboradi.
Musht bilan to‘p qaytarishda zarba
berishning ikki varianti bor: yelkadan boshlab urish va bosh ortidan boshlab
urish.
E l k a d a n  b o sh l a b   u r i
sh n i n g  tayyorlov bosqichida darvozabon tirsagi bukilgan zarba beruvchi
qo‘lini yelkasi tomon tortadi. Gavdasi ham shu tomonga buriladi. Zarba berish
harakati dastlabki holat tomonga burishdan boshlanib, qo‘lni keskin to‘g‘irlash
bilan tugaydi. Qo‘l to‘la to‘g‘irlanib olgunga qadar to‘p mushtga tegadi. Zarba
barmoqlarining birinchi suyagiga to‘g‘ri keladi.
B o sh  o r t i d a n  b o sh l a b
urish uchun sal bukilgan qo‘l yuqori ko‘tarilib, bosh orqaga tortiladi. Gavda
ham orqagaegiladi. Gavda bilan qo‘lning keskin to‘g‘irlanishi hisobiga zarba
beriladi. To‘pga u darvozabondan sal oldinda paytida bevosita zarba berish
kerak. Zarba barmoqlarning o‘rta suyagi bilan beriladi.
To‘pni ikkala qo‘lni mushtlab
qaytarib yuborish ishonchliroq bo‘lgan vaziyatlar ham (masalan, to‘p ho‘l va
og‘ir bo‘lsa) uchrab turadi. Zarba berishdan oldingi dastlabki holat-tirsaklar
bukilgan, musht tugilgan qo‘llar ko‘krak oldida. (Bunda xar ikkala musht
tugilgan qo‘l barmoqlari juftlanib, bir-biriga tegib turishi kerak). Tarang
tutilgan ikkala qo‘lni baravariga to‘g‘irlab, mushtlar bilan to‘pga zarba
beriladi.
To‘pni joyda turib, qadam tashlab,
turli harakatlanishlardan keyin va ayniqsa sakrab turib bitta yoki qo‘lni musht
qilib urib qaytarib yuborish mumkin. Sakrab to‘p qaytarish darvozabonga baland
to‘plar uchun raqib bilan muvaffaqiyatli kurashish imkonini beradi. Bunda bir
yoki ikkala oyoqda depsinib yuqorilatib olg‘a tomon sakraladi. Uchish
bosqichida tayyorgarlik harakatlari qilinadi. Zarba berish harakati
ko‘tarilishning eng yuqori nuqtasiga yetganda (yoki shundan sal oldinroq) boshlanadi.
yerga oyoqlarni sal bukib tushiladi.
To‘pning qo‘ldan sirg‘alib ketishiga
yo‘l qo‘ymaslik uchun barcha hollarda to‘pga mushtning o‘rta qismi bilan zarba
berilishi kerak.
T o‘ p n i    t e p a d a n   o sh i r i b    yu b o r
i sh
Darvozaga uchib kelayotgan to‘pni
yuqori to‘sin ustidan o‘tkazib yuborishga tepadan oshirib yuborish deyiladi.
Asosan darvozabondan yuqori yoki uning yon tomonidan qattiq va baland
trayektoriyada uchib kelayotgan to‘p tepadan oshirib yuboriladi.
Darvozabonning to‘pni tepadan oshirib
yuborishdagi harakatlari ko‘p jihatdan to‘pni qaytarib yuborishdagi
harakatlarga o‘xshaydi. Tepadan oshirib yuborish ham bir yoki ikki qo‘llab
bajariladi. yetish qiyin bo‘lgan to‘plarni yiqila turib tepadan oshirib
yuboriladi.
Tayyorlov bosqichida bir yoki ikki
qo‘lni tarang qilib, to‘pning uchish yo‘nalishiga uzatiladi. Uchib kelayotgan
to‘p to‘siqqa-burchak hosil qilib qo‘yilgan bir yoki ikkala qo‘l kaftiga tegib,
trayektoriyasini o‘zgartiradi. To‘pni kaftlar bilan tepadan oshirib yuborish
eng ishonchli usul. Lekin hamma vaqt buning iloji bo‘lavermaydi. Ko‘pincha
yuqori to‘sin tagiga kirib borayotgan to‘pni tepadan oshirib yuborish uchun
tarang barmoqlarni unga yetkazib, yo‘lini to‘sish va trayektoriyasini
o‘zgartirish kifoyadir. Bunday to‘plar musht bilan ham tepadan oshirilib
yuboriladi. Bunda yuqorilatib ort tomonga yo‘naltirilgan musht bilan sekingina
urish hisobiga to‘pning uchish trayektoriyasi o‘zgartiriladi.
Bir qo‘llab tepadan oshirib yuborish
darvozabondan anchagina narida uchib kelayotgan to‘p yo‘lini to‘sish imkonini
beradi. Bunda yiqila turib to‘pni chetdan o‘tkazib yuborish samaraliroq
chiqadi. Tayyorlov bosqichining (depsinish va uchishning) va yakunlovchi
bosqichning bajarilishi darvozabonning to‘p qaytarib yuborishdagi harakatlariga
uxshashdir. Asosiy bosqichda to‘p kaft yoki musht bilan tepadan oshirib
yuboriladi.
To‘pning uchish yo‘nalishi va
darvozabondan ungacha bo‘lgan masofa qanchaligini hisobga olgandan keyin joyda
turib, sakrab va harakatlana turib tepadan oshirib yuboriladi.
T o‘ p n i   t a sh l a b   b e r i sh
Hozirgi futbolda darvozabonlar to‘pni
ko‘pincha tashlab beradilar, chunki bunda to‘pni tepgandagidan aniqroq
yo‘naltirib berish mumkin. Tashlash masofasiga kelganda esa, tegishlicha
jismoniy tayyorgarligi va a‘lo daraja ratsional texnikasi bo‘lgan darvozabon
to‘pni anchagina (35-40 m) masofaga tashlab bera oladi.
Bu texnik priyom odatda asosan bir qo‘llab,
ahyon-ahyonda ikki qo‘llab bajariladi.
To’pni bir qo’llab tashlab berish yuqoridan,
yondan va pastdan bajariladi.
T o‘ p n i   yu q o r i d a n   t a
sh l a b   b e r i sh — eng ko‘p tarqalgan usul. Bu usulda sheriklarga turli
trayektoriyada, anchagina masofaga va yetarlicha aniq to‘p tashlab berish
mumkin.
To‘p tashlashdan oldingi dastlabki
holat - bir qadam tashlab tik turish. To‘p shundoqqina kaft ustida bo‘lib,
yoziq va yarim bukilgan barmoqlar uni tutib turadi. Tayyorlov bosqichida qo‘l
tortiladi. To‘p tutgan qo‘l tirsagi bukilib, yon tarafdan orqaga tortilib, bosh
balandligida (yoki yana sal balandroq) yuqori ko‘tariladi. Gavda shu qo‘l
tortilgan tomonga burilib, sal oldinga engashadi. Tana og‘irligi orqadagi sal
bukilib turgan oyoqqa o‘tkaziladi. Oldindagi oyoqning uchi yerda bo‘ladi.
Asosiy bosqichdagi tashlash harakati oyoqlarni tug‘irlab, gavdani burishdan
boshlanadi. SHundan keyin qo‘l aktiv yozilib, uloqtirish tomonga
harakatlanadi-da, bu harakat panjaning keskin yo‘naltiruvchi harakati bilan
tugaydi. Tananing og‘irligi orqadagi oyoqqa o‘tkaziladi.
T o‘ p n i   yo n d a n   t a sh l a
sh d a   u anchagina uzoqqa yetib borsa ham uning aniqligi unchalik bo‘lmaydi.
Tayyorlov bosqichida bir qadam
tashlab turgan dastlabki holatda qo‘l tortiladi. To‘p tutgan qo‘l yonlatib
orqaga (elkadan sal pastroq) uzatiladi. Gavda shu tomonga buriladi. Tana og‘irligi
orqadagi sal bukilgan oyoqda. To‘p tashlash oyoqning uchiga ko‘tarilib, keskin
to‘g‘irlanish va gavdaning burilishi hisobiga bajariladi. Bu o‘zuvchi
harakatlar qo‘lning to‘g‘ri tutilib, yon tomondan olg‘a keskin harakat qilishi
bilan tugaydi. To‘p frontal tekislikka yaqinlashib qolganda panjadan «uziladi».
Tashlashning bundan oldin bo‘lishi yoki kech qolishi to‘pning uchish
yo‘nalishida anchagina hatolar bo‘lishiga olib keladi.
T o‘ p n i   p a s t d a n   t a sh l
a sh   uni past trayektoriyali qilib (asosan yerda dumalatib) tashlashda
ishlatiladi.
Dastlabki holatda bir qadam
tashlangan holda oyoqlar anchagina bukilib turadi. Panjasi to‘pni tagidan
tutib  turgan qo‘llar qo‘yi tushiiladi. Keyin darvozabon qo‘lini orqaga tortib,
tanasi og‘irligini oldindagi oyog‘iga o‘tkazadi. To‘p tutgan qo‘l yerga
parallel tarzda olg‘a tomon keskin harakat qiladi. Gavda ozgina engashadi. SHu
tarzda eng oxirgi holatda to‘p qo‘ldan tushib, mo‘ljal tomon otilib ketadi.
To’pni ikki qo’llab
tashlash ko‘pincha yuqoridan, bosh ortidan boshlab bajariladi.
Bundagi harakatlar ko‘p jihatdan yon chiziq nariyog‘idan to‘p tashlashdagi
harakatlarga o‘xshash, shuni qayd etish lozimki, qoidaning to‘p tashlash
paytida ikki oyoqqa tayanib turish haqidagi talabi darvozabonning to‘p tashlashiga
aloqador emas.
To‘pni joy turib, qadam qo‘yib
tashlayversa bo‘ladi. YUrib yoki yugurib borib to‘p tashlab berish qoidada
qat‘iy chegaralangan bo‘ladi.

4-MA`RUZA:
FUTBOL  O‟YINI  TAKTIKASI (2-SOAT)
Reja:
1. O‘yinchilarning
vazifasi:
a)
Darvozabon.

b)
Himoya
qatorining o‘yinchilari.
  v) O‘rta qator o‘yinchilari.
  g) Hujum qatorining o‘yinchilari.
2. Darvozabonning
o‘yin taktikasi:
a)
Darvozabonning
mudofaadagi harakatlari.
b)
Darvozabonning
atakadagi harakatlari.
  v) SHeriklar faoliyatini
boshqarish.
3. Hujum taktikasi:
a)
Individual
taktika.
b)
Guruh
taktikasi.
  v) Komanda taktikasi.
4. Himoya taktikasi:
a)
Individual
taktika.
b)
Guruh
taktikasi.
  v) Komanda taktikasi.

Tayanch ibora:Taktika
deganda o‘yinchilarning raqib ustidan g‘alaba qozonishiga qaratilgan
individual  va kollektiv harakatlarini tashkil qilishni, ya‘ni komanda
futbolchilarining muayyan planga binoan aynan shu, konkret raqib bilan
muvaffaqiyatli kurash olib borishga imkon beradigan birgalikdagi harakatlarini
tushunish kerak.
Taktikadagi asoiy vazifa hujum va
himoya harakatlarining maqsadga erishtira oladigan eng qulay vosita, usul va
formalarini belgilashdan iboratdir.
Qanday taktikani tanlash har bir
alohida holda komanda oldida turgan vazifalarga, kuchlar nisbati va
o‘yinchilarning o‘zaro kurashuvchi guruhlariga, maydonning ahvoliga , iqlim
sharoiti va hokazolarga bog‘liq. Futbol taktikasining klassifikatsiyasi
berilgan.
Futbol matchi ko‘p martalab hujumdan
himoyaga va himoyadan hujumga o‘tishdan iborat bo‘lgani uchun ham, tabiiyki,
har qaysi komandaning hujum va himoya harakatlari uyushgan bo‘lishi kerak.
Taktika
uchrashuv vaqtida butun o‘yin faoliyatining asosiy mazmuni hisoblanadi. Konkret
raqibga qarshi to‘g‘ri tanlangan kurash taktikasi muvaffaqiyat qozonishiga
yordam beradi, noto‘g‘ri tanlangan yoki uchrashuv mobaynida asqotmagan taktika
esa odatda mag‘lubiyatga olib keladi.
Raqiblarni neytrallash vazifalarini
to‘g‘ri hal qila bilish va atakadagi o‘z imkoniyatlaridan muvaffaqiyatli
foydalana olish umuman komandaning ham, uning alohida o‘yinchilarining ham
taktik yetukligini ko‘rsatadi. Hujum va himoyada hamma futbolchilarning
harakatlari yaxshi uyushtirilgan hamda, albatta, aktiv bo‘lgandagina komanda
muvaffaqiyatga erisha oladi.
Trenir matchning taktik planini
qanday qilib tuzgan bo‘lmasin. Bu plan alohida futbolchilarning harakatlari
bilan amalga oshiriladi. Ana shuning uchun individual taktik kamolotga erishmay
turib, komandaning o‘yinni chiroyli va risoladagidek qiladigan aniq taktik
harakatlar qilishini hayolga ham keltirib bo‘lmaydi.
Futbol o‘yinida taktika bilan texnika
bir-biriga chirmashib ketgan bo‘ladi. To‘pni kimga va qanday uzatishni, raqibni
dog‘da qoldirish uchun aylanib o‘tishni ishlatish kerakmi yoki to‘pni sherikka
oshirgan ma‘qulmi, darvozaga qaysi paytda zarba berishni hal qilayotgan
o‘yinchi taktik tafakkurdan foydalanadi, axd qilgan harakatini amalga
oshirayotganda esa u texnik mahoratini namoyish qiladi. Demak, texnika
o‘yinchining taktik rejalarini amalga oshirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Texnik tayyorgarlik a‘lo darajada bo‘lsagina xilma-xil taktik harakatlarni
bajarish mumkin.
Kuchi teng komandalar uchrashuvidagi
g‘alabaga ko‘pincha mag‘lub bo‘lganlarda iroda kamlik qilgani yoki jismoniy va
texnik tayyorgarlik bo‘sh bo‘lgani sabab qilib ko‘rsatiladi. Biroq futbol
o‘yinidagi g‘alaba ko‘pincha taktik rejalar kurashi bilan belgilanadi. Taktika
ikki komandaning jismoniy, texnik va ma‘naviy-irodaviy tayyorgarlikdagi
darajalari teng bo‘lganda, ulardan birining g‘alaba qilishini ta‘minlab
beradigan muhim omilidir. Yirik musobaqalardagi ko‘plab misollar shundan
dalolat beradi.
Ustalik bilan ishlatilgan taktikagina
muvaffaqiyat keltira oladi. Ba‘zan komandalar har qanday raqibga qarshi o‘ynaganda
ham bir xil taktika ishlata beradilar. Taktik jihatdan bunday qashshoqlik, bir
xillik mahoratning o‘sa borishiga to‘sqinlik qiladi. Har bir komanda, ayniqsa
yuqori razryadli komanda xilma-xil taktik planda o‘ynay bilishi kerak, bo‘lmasa
u, ayrim yutuqlari bo‘lishiga qaramay, musobaqalarda katta g‘alabaga erisha
olmaydi.
O‘quv-trenirovka jarayonida taktik
tayyorgarlikka jiddiy e‘tibor beriladi. Har bir o‘yinchi va umuman komanda
harakatlarning xilma-xil variantlarini mukammal egallagan bo‘lishi kerak.
Hujum harakatlari bilan himoya
harakatlarining doimiy kurashi natijasida o‘yin taktikasi uzluksiz
takomillashib boradi. Huddi ana shu kurash futbol taktikasi taraqqiyotining
asosiy harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi.
O‟YINCHILARNING VAZIFALARI.
Raqibga qarshi kurashayotgan komanda
harakatlaridagi uyushqoqlikka alohida futbolchilar o‘rtasida vazifalarni aniq
taqsimlash bilan erishiladi. Hozirgi vaqtda o‘yinchilarni vazifalariga
(o‘yindagi ixtisosiga) ko‘ra bo‘lish ular tayyorgarligidagi universallikka
asoslangan bo‘ladi. Bu hamma ishni barcha birdek bajara oladi, degan so‘z emas,
albatta. Ammo har bir futbolchi o‘yinning xamma texnik priyomlarini egallagan
bo‘lishi, hujumda ham, himoyada ham bilib harakat qilishi kerak. O‘yindagi
ayrim vazifalarni esa o‘yinchi ayniqsa yaxshi ijro etadigan bo‘lishi lozim.
Futbolchilar vazifalariga ko‘ra
darvozabonlarga, qanot himyachilari, markaziy himoyachilar, o‘rta qator
o‘yinchilari va markaziy hujumchilarga bo‘linadi.
Har qaysi ixtisos o‘yinchilariga
bo‘lgan talablar va ularning asosiy vazifalarini qisqacha ko‘rib chiqamiz.

Darvozabon
Hozirgi vaqtda darvozabonning o‘yini
turli-tuman va murakkabdir.  Darvozabonning jismoniy, texnik va taktik
tayyorgarligi, uning psixikasi mustahkamligiga yuksak talab qo‘yilayotganligi
ham ana shundan.
Odatda, darvozabon – baland bo‘yli
(175 sm va undan ham daroz), a‘lo darajada jismoniy tayyorgarlik ko‘rgan,
reaksiyasi juda tez, start tezligi yuqori o‘yinchi bo‘ladi. U dovyurak va
jur‘atli, sakrovchan, epchil va hozirjavob bo‘lishi; harakatlarni yaxshi
muvofiqlashtira oladigan, yaxshi mo‘ljal oladigan va rejalay biladigan
bo‘lishi; to‘pning extimol bo‘lgan uchish yo‘nalishi, tezligi va
trayektoriyasini darhol aniqlay oladigan bo‘lishi; himoya qatorlarini mohirona
idora qilishi, ya‘ni unga izchillik va uyushqoqlik kiritishi kerak.
Darvozabon joyda turganda ham,
harakat va sakrab o‘ynaganda ham texnik priyomlarning hammasini a‘lo darajada
bilishi zaraur. Darvozabonning mahorat darajasi ana shu priyomlarning
nechog‘lik to‘g‘ri, aniq va ishonchli bajarilishiga bog‘liq. Darvoza oldidagi
o‘yin bilan, darvozadan chiqib harakat qilishni muvaffaqiyatli qo‘shib olib
borish hamda o‘z darvozasini himoya qilish va ataka uyushtirishda sheriklar
bilan bahamjihat mohirona harakat qilish ham darvozabonning yuksak mahoratini
ko‘rsatadi.
Himoya qatorining o‟yinchilari Q a n o t   h i m o ya ch i l a r
i
Hozirgi futbolda qanot
himoyachilarining vazifalari kengayib ketdi. Ularningvazifasi endilikda raqib
hujumini «buzish»dan iborat bo‘lmay, balki himoyada ishonchli va mohirona
o‘ynash bilan o‘z komandasining hujum harakatlariga aktiv qo‘shilishni birga
qo‘shib olib borishdan bo‘lib qoldi. Ish hajmining juda ortib, harakat
turlarning jismoniy tayyorgalik darajasi ortishini-kuchi, tezkorligi, tezkor
chidamligi, epchilligi, sakrovchanligi, start tezligining yuksakligi rivoj
topishini talab qilib qoldi. Bu o‘yinchilarda harakat muvofiqligi yaxshi yerda
va havoda mohirona yakkama-yakka tortisha oladigan bo‘lishi kerak. Ular jamiki
texnik priyomlarni yaxshi bilishi, raqiblarga (to‘pi boriga ham, to‘pi yo‘g‘iga
ham) mohirona bas kelishi, himoya va atakani uyushtirishda kerak vaqtida, bilib
birgalashib harakat qilishi kerak.
M u d o f a d a   q a n o t   h i m o
ya ch i l a r i g a   b o‘ l g a n    a s o s i y    t a l a b l a r:
a)
zonada
moxirona harakat qilish;
b)
raqib
darvozaga yaqinlashib qolganda qattiqqo‘riqchilik qilishga o‘tish
(yakkama-yakka kurashda ham mohirona
o‘ynash bilan birga);
v) havoda kurash olib borish
(yuqoridan to‘p uzatilganda);
g) sheriklarini, lozim bo‘lib
qolganda esa darvozabonni ham straxovka qilish;
d) raqib zarba berganda va to‘p
uzatganda shunga yarasha vaqtida harakat qilish.
H u j u m d a   q a n o a t   h i m o
ya ch i l a r i g a   h u j u m   v a q t i d a   qo‘ y i l a d i g a n   a s o
s i y   t a l a b l a r:
a)
to‘pni
raqiblardan olib qo‘ygandan keyin uni sheriklariga vaqtida va aniq
uzatib berish;
b)
to‘p
komandadosh olib qo‘ygandan keyin uni sheriklariga vaqtida va aniq
uzatib berish;
v) raqib uchun kutilmaganda hujumga
qo‘shilish; bunda to‘p shu himoyachida bo‘lib, u qanotda harakat qiladi,
shuningdek qanot hujumchisi bilan o‘rin almashadi yoki qanotdagi zona bo‘sh
qolganda shu hujumchi o‘rnida o‘ynaydi.
Markaziy himoyachilar
Mudofaaning markaziy qismida
o‘ynaydigan futbolchilar haqli ravishda asosiy o‘yinchilar hisoblanadi. CHunki
ular darvoza zabt etiladigan eng xavfli joyda raqib bilan kurash olib
boradilar.
Qanot himoyachilarining jismoniy va
texnik fazilatlariga qo‘shimcha tarzda markaziy himoyachilar havoda kurasha
olish uchun baland bo‘yli va juda sakrovchan ham bo‘lishlari kerak.
Oldingi markaziy himoyachi o‘ziga
topshirilgan vazifa bilan zonada harakat qilishni mohirlik bilan qo‘shib olib
borishi kerak. O‘ziga topshirilgan o‘yinchini nazorat qilib borish uning uchun
birinchi galdagi vazifa bo‘lib, zonada harakat qilish ikkinchi navbatdagi
vazifadir.
Oldingi markaziy himoyachi mudofaada
markaziy hujumchining harakatlarini e‘tibor bilan kuzatadi, zarur bo‘lganda esa
ortki himoyachi bilan o‘rin almashib, mudofaadagi sheriklarini straxovka
qiladi. Hujumda u to‘p olgandan keyin hujum harakatlariga qo‘shilib tezlik
bilan olg‘a boradi yoki sheriklariga to‘p oshirib beradi. Ayrim paytlarda
ikkinchi eshelondagi hujumni qo‘llanadi va iloji bo‘lsa darvozaga to‘p tepadi.
Ortki markaziy himoyachi taktik
sharoitni nozik did bilan tushunishi, raqiblarning taktik yo‘llarini «o‘qiy»
olishi hamda to‘pni egallab olish va sheriklarini straxovka qilish uchun
mudofaada to‘g‘ri pozitsiya tanlash kerak. Uning asosiy ishi – mudofaa
qiluvchilarning  hamma harakatlarini muvofiqlash, zonada o‘ynash, darvozabon va
sheriklar bilan hamkorlik qilish. Sun‘iy «o‘yindan tashqari holat»ni to‘g‘ri
uyushtirishga hammadan ko‘p javob beradigan ham shu o‘yinchidir.
Hujumga o‘tayotganda ortki markaziy
himoyachi darvozabon yoki sheriklaridan to‘p olish uchun ochiq joyga chiqadi,
keyin esa aniq va xilma-xil uzatishlar qilib, atakaning davom ettirilishiga
imkon yaratadi. Nisbatan erkinroq ekanidan keskin holatlar yaratish uchun
maksimal foydalanishga intilib, gohida uning o‘zi ham hujumga qo‘shilishadi,
ba‘zan esa uzoq yoki o‘rtacha masofadan to‘p tepib, hujumni yakunlaydi. Hozirgi
vaqtda himoyachilarning vazifalari universallashuv tomon taraqqiy etib,
ularning harakatlari yarim himoyachi va qanot hujumchilarining harakati bilan
yaqinlashib bormoqda.

O‟rta qator o‟yinchilari
Hozirgi futbolda o‘rta qator
o‘yinchilarining harakatlariga ko‘p jihatdan komandaning muvaffaqiyat
qozonishiga aloqador omillardan biri, deb qaraladi. Bu ixtisosdagi futbolchilar
butun match davomida yuksak ishchanlikni ta‘minlaydigan a‘lo darajada har
tomonlama tayyorgarlikko‘rgan bo‘lishlari kerak. Ular hujum va mudofaa
harakatlarida aktiv bo‘lishlari, o‘yinni yuksak sur‘atli o‘tkazishlri va birdam
ham susaytirmasliklaridarkor. Taktik tayyorgarlik yuzasidan, komanda bo‘lib
o‘ynash vositalari va metodlarini tanlashda epchil va ixtirochi bo‘lish
yuzasidan o‘rta qator o‘yinchilari oldiga oshirilgantalablar qo‘yilmoqda. Ular
hujumda ham, himoyada ham hamma sheriklarining hamkorligini uyushtirib
turadilar. O‘rta qator o‘yinchilari mudofaada ham, hujumda ham bir xilda yaxshi
o‘ynashlari, butun komanda o‘yininitashkil eta bilishlari kerak. Ularning
harakatlari yuksak darajadagi ijrochilik mahoratiga asoslangan va doimo
mustahkam, yaxshi bo‘lishi lozim. Ular nihoyatda xilma-xil o‘zatishlardan,
aylanib o‘tish va hokazolardan foydalanadilar. Odatda o‘rta qatordagi yuksak
mahoratli o‘yinchilar juda qattiq, a‘lo darajada, zarba bera oladigan
bo‘lishlari kerak.
H u j u m d a    o‘ r t a    q a t o
r    o‘y i n ch i l a r i g a    qo‘ y i l a d i g a n     a s o s i y    t a l
a b l a r:
a)
mudofaadan
hujumga o‘tishni tashkil etish va hujum rivojini davom ettirish;
b)
maydon
o‘rtasini nazorat qilish va komanda uzoq vaqt to‘pni boshqarib
turishini, binobarin, tashabbusni
ko‘ldan bermay turishini ta‘minlash;
v) hujumni yakunlashda qatnashish;
g) ham yaqinda turgan, ham uzoqdagi
sheriklar bilan hamkorlik qilish;
d) hujum rivojlanishida to‘pni
qanotdan tez oshirish va bo‘shagan zonaga tez
ochilib chikish yordamida
tasodifiylikni yuzaga keltirish.
M u d o f a a d a   o‘ r t a   q a t
o r   o‘ y i n chi l a r i g a   qo‘ y i l a d i g a n  a s o s i y   t a l a b
l a r:
a)
maydonning
butun bo‘yi va eni bo‘ylab to‘g‘ri taqsimlanib turish,
joylashish hisobiga raqibningjavob
atakasi tez rivoj topishiga to‘sqinlik qilish;
b)
o‘zi
turgan zonadagi eng yaqin raqib o‘yinchisini yoki shaxsan birkitib
qo‘yilgan raqibni  kuzatib borish;
v) to‘p uzatilishi va darvozaga to‘p
tepilishiga yo‘l qo‘ymaslik;
g) sheriklarni straxovka qilish;
Komandaning o‘rta qatori ko‘pincha
turli taktik planda harakat qiluvchi futbolchilardan tuzilib, yarim hujumchi,
dispetcher va yarim himoyachidan iborat bo‘ladi.
Yarim hujumchi asosan
hujum qiluvchi o‘yinchi vazifasini bajaradi. Goho u hujumchining boshida
harakat qiladi va harakatni aktiv yakunlaydi. Dispetcher hujumda gruppa
va komanda harakatlarini uyuushtiradi hamda ularni ikkinchi eshelondagi
harakatlar bilan birga qo‘shib olib boradi. Yarim himoyachi birinchi
galda o‘z darvozasi mudofaasini tashkiletishga yordam berib, ba‘zi-ba‘zidagina
komandasining hujum qatorlariga yorib kirib boradi.

Hujum qatorining o‟yinchilari Q a n o t   h u j u m ch i l a r i
Futbolda hujum qatorining qanot
hujumchilari ham boshqa o‘yinchilari singari tezkor, chaqqon, qo‘rqmas va
bardoshli bo‘lishlari kerak. Harakat sur‘ati va maromini o‘zgartira bilish,
raqib kutmaganda «portlay bilish» forvardlar (qanot hujumchilari) uchun shart
bo‘lgan xislat. yerda va havoda samarali kurasha olish uchun hujumchilar
sakrovchan va kuchli bo‘lishlari kerak. To‘psiz mohirona manyovr qilish hamda
zarba berish, to‘pni moslash, to‘p olib yurish, raqibni aldab o‘tishdek
xilma-xil texnik priyomlarni yuqori tezlik bilan bajara bilish hujumchilarning
bisoti bo‘lishi shart. Qolgan hujumchilar kabi ular ham ataka harakatlarining
yakunlovchi bosqichida qat‘iylik va mustaqillikko‘rsatishlari, kombinatsion
o‘yinda sheriklar bilan mohirona, hamjihatlik bilan harakat qilishlari, buni
individual improvizatsiya bilan birga qo‘shib olib borishlari kerak. A t a k a
d a   q a n o t   h u j u m ch i l a r i g a   qo‘ l  l a n a d i g a n    a s
o s i y   t a l a b l a r:
a)
«o‘yindan
tashqari» holat chegarasida mohirlik bilan o‘ynash, shuningdek,
ortki va o‘rta qator o‘yinchilari
uzatgan to‘pni olish uchun orqaga qayta bilish;
b)
qanotda
tezkor shaxsiy manyovr qilib, keyin to‘pni raqibning jarima
maydoniga uzatib yoki g‘izillatib
oshirib berish;
v) hujum qatoridagi sheriklar bilan,
yoyinki hujumga qo‘shilgan himoyachilar-
u o‘rta qator o‘yinchilari bilan
hamkorlik qilish;
g) hujumni yakunlashda qatnashish.
Komanda hujumi bekor ketgandan keyin
mudofaaga o‘tayotganda qanot hujumchisi raqib tomon qanot hujumchisini ta‘qib
qiladi. Qanot hujumchisi natijali hujum qilishuchun kuch saqlab mudofaa
harakatlarida kam, lekin aktiv qatnashadi.

Markaziy hujumchi
Hujumni keskin davom ettirish
yo‘llariniuzluksiz izlash, hujum qatorining «uchida» o‘ynash, komanda
urinishlarini natijali yakunlashda aktiv qatnashish bu futbolchining asosiy
vazifasi hisoblanadi. Markaziy hujumchi zarba pozitsiyasiga eng qisqa yo‘l
bilan yetishga intilib, maydonning butun kengligi bo‘ylab ko‘p martalab va
xilma-xil ochilib chiqadi. U tezkor manyovr qiladigan, bitta, ba‘zan esa bir
nechta himoyachi bilan kurashda darvozaga qarata zarba bera oladigan, sheriklari
tepalatib uzatgan to‘pdan mohirona foydalana biladigan, qaytgan to‘pga uzatgan
to‘pdan mohirona foydalana biladigan, qaytgan to‘pga qo‘shimcha zarba berishga
intiladigan bo‘lishi kerak. Kurashda qo‘rqmaslik, qat‘iylik, fidoiylik bu
xislatlarning hammasi yuqori mahoratli markaziy hujumchilarga xos fazilatdir.
Aslida markaziy hujumchilarning
mudofaada konkretvazifalari bo‘lmaydi. Ularning hujumdagi aktivligining o‘zi
bir necha himoyachilar harakatini bug‘ib turadi, ort tomonidan tezkor,
manyovrli raqib bo‘la turib, himoyachilar o‘z hujum qatori yakkama-yakka kurash
va vaqt kamligi sharoitida individual harakatlar bilan guruhharakatlarini
mohirona qo‘shib olib boradigan, pozitsiyani ustalik bilan tanlaydigan,
yakunlovchi harakat yoki priyomlarni bajara oladigan bo‘lishi kerak.

Darvozabonning o‟yin taktikasi
Hozirgi futbol darvozabondan ustalik
bilan darvozani himoya qilishigina emas, balki jarima maydoni ichida aktiv
harakat qilishi, shuningdek hamma himoyachilarni aktiv boshqarib turishni ham
talab qiladi. U komandasining hamma mudofaa harakatlarini muvofiqlashtirib
turadi. Darvozabon turadigan (hammadan orqadagi) joyning o‘zi unga hujumchilar
qanday tizilib kelayotgani va ular nima maqsadda ekanini ko‘rib turish imkonini
beradi. Vaholanki, bu narsa ba‘zida maydonning ayrim joylaridagi o‘yinchilar
nazaridan chetda qoladi. SHuning uchun mudofaadagi sheriklariga vaqtida
«shipshitib qo‘yish» himoya harakatlarining mustahkamligiga muhim ta‘sir
ko‘rsatishi mumkin. Buning ustiga, darvozabon o‘z komandasining ko‘pgina
atakalarini boshlab beradigan (to‘pni qo‘lga kiritganida yoki darvozadan to‘p
tepib berganida) futbolchi, shuning uchun ham hujum qatorlarida tashabbus va
izchillikning saqlanib turishi ko‘p jihatdan uning mahoratiga bog‘liq.
Komandaning himoya va hujumdagi
umumiy o‘yini darvozabonning individual taktik tayyorgarligiga anchagina
bog‘liq. Darvozabon texnik mahorat va jismoniy tayyorgarlikdan o‘yinda to‘laroq
foydalanishiga uning taktik bilimi yanada ko‘proq ta‘sir qiladi. Ana shuning
uchun ham darvozabonlarning taktik tayyorgarlik masalasiga nihoyatda jiddiy
e‘tibor berish kerak.
Darvozabon taktikasini quyidagilarga
bo‘lish mumkin: a) mudofaadagi harakatlar;
b) hujumdagi harakatlar;
v) sheriklar harakatini boshqarish.
Darvozabonning
mudofaadagi harakatlari
Darvozabonning asosiy vazifasi
bevosita darvozasinni himoya qilishdir. Bunda «darvozadagi harakatlar» bilan
«darvozadan chiqadigan harakatlar»ni ajratib ko‘rsatish mumkin.
D a r v o z a d a g i   h a r a k a t l a r
Raqibning yakunlovchi zarbalaridan
darvozani bevosita himoya qilishda darvozabon quyidagilarga rioya qilishi
kerak:
1.
Pozitsiya
(joy) tanlash. To‘g‘ri tanlangan pozitsiya darvozabonga eng kam kuch sarflab,
raqiblar darvozaga yo‘naltirilgan to‘plarni ishonchli qabul qilib olish
imkonini beradi. Bunda hujum qilayotgan komandaning to‘pni boshqarayotgan
o‘yinchisi holatini, ya‘ni qanday burchak  hosil qilib zarba berilishini
hisobga olish zarur. Burchak qanchalik o‘tkir bo‘lsa (masalan, raqiblar
komandasining o‘yinchisi qanotda darvoza chizig‘iga yetib qolsa), darvozabon
to‘pi bor o‘yinchi tomondagi ustunga shunchalik yaqinlasha boradi. Markazdan
hujum bo‘lganda darvozabon nishonga urish burchagini toraytirish va darvozaning
istalgangan burchagiga yo‘naltirilgan to‘pni olishni osonlashtirish uchun bir
oz oldinroqqa chiqishi kerak. Pozitsiyani yaxshi tanlovchi darvozabon to‘pga
kamdan-kam yiqilib tashlanadi. Bu esa hujumchi go‘yo darvozabonni poylab to‘p
yo‘naltirganday taassurot hosil qiladi. Huddi shuning o‘zi pozitsiya tanlay
bilishga berilgan eng yuksak bahodir.
2.
Qaysi
hujumchi qanday yo‘nalishda zarba berishni yaxshi ko‘rishini bilish. Tajribali
darvozabonlar raqiblar harakatini sinchiklab o‘rganib, ba‘zan har qaysi
yetakchi hujumchiga kartotekadek bir nima tuzib boradilar. Bu umumiy
qonuniyatlargagina emas, balki mazkur konkret raqibning xususiyatlariga
asoslanib pozitsiya tanlashni ko‘p jihatdan osonlashtiradi. SHuning uchun
darvozabon gohida «to‘g‘ri pozitsiya»ga nisbatan u yoki bu tomonga ko‘proq
siljib fikran to‘g‘ri qiladi.
3.
O‘z
harakatlarining kuchli va zaif tomonlarini bilish. Ayrim hollarda darvozabon
yiqila turib to‘p olish qulayroq tomonda darvozaning kattaroqqismini to‘sish
uchun eng qulay pozitsiya tanlash imkonini beradi. Joy tanlashni takomillashtirish
sistematik suratda trenirovka qilishni, har bir match davomida yig‘inchoqlikni,
nihoyatda e‘tibor berib o‘ynashni, bosiqlik va shoshilmaslikni talab qiladi.
Harakat usulini tanlab olish
darvozabonga berilgan zarbani bir yoqlik qiladigan texnik priyomni to‘g‘ri ijro
etish imkonini beradi. Bunda darvozabon quyidagilarni e‘tiborga oladi:
darvozadagi o‘z pozitsiyasini, to‘pning uchish trayektoriyasini (to‘p
yuqoridan, pastdan, yon tomonga yaqinroqdan yoki uzoqroqdan va hokazo
kelayotganini); zarba kuchini, ya‘ni to‘pning uchish tezligini (to‘pni ilib
olish tomoniga surilish yoki uni yiqila turib ilish kerakligi shunga bog‘liq);
o‘z o‘yinchilari va raqib o‘yinchilari qanday joylashganini (shunga qarab
to‘pni ilib olish, qaytarib yuborish yoki tashqariga o‘tkazib yuborish
kerakligi hal qilinadi); maydon va to‘pning ahvolini (to‘pning sirti va yer
ho‘lmi yoki quruq ekani va hokazo).
Harakat usulini aniqlab olgandan
keyin darvozabon tegishli texnik priyom yordamida uni amalga oshiradi.
D a r v o z a d  a n   ch i qq a n d
a g i   h a r a k a t l a r
O‘yindagi ahvol darvozabonni
ko‘pincha darvozani tashlab chiqib, jarima maydoni doirasida harakat qilishga
majbur etadi. Bunday hollarda darvozabon yo jarima maydoni doirasiga
yo‘naltirilgan (uzatilgan yoki g‘izillatilgan) to‘plarni tutib qoladi, yo
bo‘lmasa, to‘pni qo‘lga kiritish uchun raqib bilan yakkama-yakka kurash
boshlaydi (bunda to‘p darvozabon bilan yakkama-yakka chiqib hujumchi nazoratida
bo‘lishi, uchib kelayotgan to‘p esa «hech kimda» bo‘lmasligi kerak). Darvozabon
quyidagi hollarda darvozani tashlab chiqishi mumkin: darvozadan chiqish
nihoyatda zarur bo‘lsa;
darvozabon tepalatib uzatilgan to‘pga
yeta olishiga, ya‘ni o‘z o‘yinchilarining va narigi tomon o‘yinchilarining
joylashishi bir muncha bemalol harakat qilish imkonini berishiga ishonsa; raqib
g‘izillatib uzatgan to‘p darvoza yaqinidan o‘tayotgan bo‘lsa. Darvozabon
quyidagi hollarda darvozani tashlab chiqmasligi kerak:
to‘pni qo‘lga kiritish uchun kerakli
pozitsiyaga o‘tib ulgurishiga ishonmasa; himoyachilardan birortasi to‘pi bor
hujumchi bilan yoki «neytral to‘p» uchun
kurashib turgan bo‘lsa; jarima
maydoni o‘yinchilarga to‘lib ketib, ular darvozabonning kerakli
pozitsiyaga chiqishiga halaqit
berishi mumkin bo‘lsa.
Tashlab chiqilgan darvoza raqib uchun
ochilib qolishini darvozabon hamma vaqt esda tutishi, shuning uchun kanday
bo‘lmasin, to‘pni qo‘lga kiritib, hujumdagilarni zarba berish imkoniyatidan
mahrum qilishi kerak.

Darvozabonning hujumdagi harakatlari

O‘yin vaqtida to‘pni qo‘lga
kiritilgandan keyin yoki darvozadan tepish huquqini olgandan keyin o‘z
komandasining ataka harakatlari boshlang‘ich bosqichini uyushtirib berish
darvozabonning muhim vazifasi hisoblanadi.

D a r v o z a d a n   t e p i sh d a   h
u j u m   u yu sh t i r i sh

Darvozadan tepishda hujum
uyushtirishning ikki xil varianti bor:
1.
Darvozabon
to‘pni qo‘lga kiritish huquqini olish ko‘zlangan kombinatsiya. Darvozabon to‘pni
himoyachilardan biriga, kuproqqanot himoyachisiga oshiradi, u esa to‘pni
darvozabonning o‘ziga qaytaradi. Darvozabon to‘pni qo‘lga kiritib, atakani
turli usulda (qo‘lda tashlab berib, qisqa, o‘rtacha va uzoq masofalarga tepib
berib) davom ettirishi mumkin.
Darvozadan tepib o‘zaro o‘ynashdagi
hamma kombinatsiyalar trenirovkalar paytida to‘pni raqib tutib qolishiga yo‘l
qo‘ymaydigan darajada obdon ishlanganbo‘lishi kerak.
2.
To‘pni
ochilgan sheriklardan biriga uzatib berish. Darvozabon to‘pni qulay pozitsiyaga
chiqib ochilgan sheriklaridan biriga oshiradi. To‘p qancha uzoq masofaga
uzatilsa, hujum shunchalik tez rivoj topa oladi., chunki bu xildagi birinchi
uzatishdayoq raqibning bir qator o‘yinchilari mudofaada aktiv qatnashishdan
mahrum bo‘lib qoladi.
Darvozabon turli masofalarga to‘p
uzatishning umumiy qonunlarini bilishi shart: to‘p qanchalik qisqa masofaga
uzatilsa, uni oldirib qo‘yish protsenti shunchalik kam; qanchalik uzoq masofaga
uzatilsa, o‘yin shunchalik keskinroq bo‘ladi. SHuning uchun qanot tomonda
o‘yinchi ochiq joyga chiqqandagina qisqa masofaga uzatgan ma‘qul, chunki raqib
to‘pni tutib qolganda ham darvozaga bevosita xavf sola lmaydi.

Javob hujumi uyushtirish
O‘yin vaqtida to‘pni qo‘lga
kiritgandan keyin darvozabon uni qo‘li bilan uzatib, javob hujumi harakatlari
boshlab beradi yoki oyoq bilan tepib uzatadi. Bunda qo‘l bilan tashlangan to‘p
sherikka juda aniq yo‘naltirilsa ham, qisqa masofaga yetib borishini (to‘g‘ri,
to‘pni ko‘l bilan 30-40 m ga yetkazib beradigan darvozabonlar ham bor),
tepilganda esa masofa uzaysa-da, yetkazib berish aniqligi kamayib ketishini
hisobga olish kerak.
Darvozabon javob hujumi
boshlanayotganda muayyan taktik vazifani hal qiladi, chunki bu vaqtda uning
sheriklari komanda harakatlarining taktik planini amalga oshirish uchun eng
qulay pozitsiyaga chiqish niyatida manyovrlar qilishayotgan bo‘ladi. Bu
vazifaning to‘g‘ri hal etilishi komandaga tashabbusni qo‘lda saqlash, o‘zi
uchun qulay o‘yin sharoitida o‘ynashga raqibni majbur qilish imkonini beradi.
Darvozabon javob atakasi uyushtirayotganda undan nima talab qilinishini yaxshi
bilishi kerak. Agar komanda qanot hujumchilarining tezkor harakatlaridan
bot-bot foydalanayotgan bo‘lsa, to‘pni qanotdagi uzoq joyga uzatib bergan
ma‘qul.
To‘pni o‘yinga kiritish usulini tanlash
yoki javob hujumini boshlashda darvozabon uchun quyidagilar: darvozadan tepish
yoki darvozabon boshlaydigan javob hujumida komanda
harakatlarini uyushtirish plani;
o‘yindagi vaziyat va sheriklardan har
biri pozitsiyani qanchalar tez baholay
bilishi; o‘z hujumchilarining
«neytral to‘p» uchun raqiblarga qarshi, ayniqsa havoda yakkama-yakka kurashi
natijalari qandayligi (agar himoyachilar osongina yutib chiqishayotgan bo‘lsa,
unda to‘pni uzoq joyga, himoyachilar orqasiga uzatib berishdan foydalanish
mumkin va hokazo); o‘z darvozasi xavfsizligini (ayniqsa qo‘l bilan to‘p
uzatayotganda) maksimal
saqlab qolish vazifasi asos bo‘ladi.

Sheriklar faoliyatini boshqarish
Hozirgi vaqtda butun komandaning
hujum qilishini va ayniqsa mudofaasini uyushtirishni boshqarmaydigan
darvozabonni tasavvur ham qilib bo‘lmaydi. Darvozabon o‘yin vaziyatini tezgina
baholab, hujumning qanday yo‘nalishi haqida, straxovka qilish uchun qanday
joylashib olish to‘g‘risida sheriklariga qisqa va lo‘nda ko‘rsatma berishi
shart. Bu ishni u to‘pni e‘tibordan chetda qoldirmay, hatto o‘zi kurash olib
borayotgan paytlarda ham qilishi kerak. Mudofaada ishonch bilan harakat qilish,
mudofaaning muhim va mustahkam bo‘lishi ko‘p jihatdan darvozabon bilan
himoyachilarning (birinchi galda markaziy himoyachilarning) bir-birlarini
nihoyatda yaxshitushunishlariga bog‘liq. Bevosita darvoza yaqinida jarima yoki
erkin to‘p tepilayotganda, shuningdek, burchakdan tepish paytlarida «devor»
yasashga darvozabonning bir o‘zi boshchilik qiladi.
Darvozabonning taktik tayyorgarligini
takomillashtirishda quyidagilar ko‘zda tutilishi:
a)
tanlanadigan
harakatlarni belgilab olish aniq, vaqtida va tez bo‘lishi;
b)
darvozada,
jarima maydonida mo‘ljal ola bilishi;
v) yuksak mahorat bilan «o‘yinni
o‘qiy bilish», ya‘ni mudofaa va hujumda o‘yin sharoitini a‘lo darajada
tushunish asosida sheriklar bilan hamkorlik qila olishi kerak.

Hujum taktikasi
Hujum taktikasi deganda to‘p
ixtiyorida bo‘lgan komandaning raqib darvozasini zabt etish uchun qiladigan
harakatlarini uyushtirish tushuniladi. Hujum harakatlari tuzilishining
xilma-xilligi, hujum rivoji sur‘atining, asosiy yorib o‘tish yo‘nalishining
o‘zgartirilishi, nihoyat, yakkama-yakka kurash, texnik priyomlarning xilma-xil
bo‘lishibularning hammasi hujumni barbod etishga intilayotgan himoyachilarni
nihoyatda qiyin ahvolda qoldiradi.
Hujumdagi harakatlar individual
harakatlarga, gruppa harakatlari va komanda harakatlariga bo‘linadi.

I n d i v i d u a l   t a k t i k a
Hujumdagi individual taktika bu
futbolchining muayyan maqsadni ko‘zda tutgan harakatlari, uning mazkur o‘yin
vaziyatida bir qarorga kelish mumkin bo‘lgan bir qancha imkoniyatlardan eng
to‘g‘risini tanlay bilishi, futbolchining to‘p o‘z komandasida bo‘lganda
raqibning diqqat-e‘tiboridan chetga chiqa olishi, o‘zi va sheriklari uchun
o‘ynaydigan bo‘sh joy topishi hamda paydo qila bilishi, kerak bo‘lib qolgan
taqdirda esa himoyachi bilan kurashda yutib chiqa olishiga asoslanadi.

T o‘ p s i z   h a r a k a t l a r
To‘psiz harakatlar quyidagilardan:
ochilish, raqibni chalg‘itish va maydonning ayrim qismida o‘yinchilarni son
jihatdan ortiqligini yaratishdan iboratdir.
Ochilish-bu
futbolchining sheriklaridan to‘p olish uchun sharoit qulay bo‘ladigan joyga
o‘tishi. Mohirlik bilan ochilish uchun hujumchi u yoki bu vaziyatning qanchalar
qulayligini juda yaxshi baholay oladigan bo‘lishi kerak. Eng qulay pozitsiyaga
vaqtida chiqib olish hujumchi va unga qarshi o‘ynayotgan himoyachining
tezkorlik hislatlariga, sheriklarning harakatiga va boshqa omillarga bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Muvaffaqiyat ko‘p jihatdan hujumchining to‘p qabul qiladigan
pozitsiyasiga qanchalar tez chiqib olishiga va to‘p olgandan keyin qanday
harakat qilishiga bog‘liq.
Hujumchilar asosan maydon bo‘ylab
manyovr qilib, to‘psiz harakatlanib yuradilar. Manyovr qilish-bu futbolchining
ochilib chiqishiga va raqibni chalg‘itishga qaratilgan ko‘p martalab joy
almashtirishi. Hamma harakatlarning natijasi, pirovardda matchning qanday
tugashi, o‘yinchilar qanchalar to‘g‘ri pozitsiya tanlashiga, ayni paytda to‘pni
diqqat-e‘tibordan chetda qoldirmay futbolchiga sheriklaridan qanchasi o‘zini
«taklif etishi» ga bog‘liq.
Qanotda o‘ynaydigan hujumchining
qanday ochilgani ma‘qulroq ekani ko‘rsatilgan. 3-o‘yinchi to‘pni qanotga uzatib
bermoqchi; uning sherigida ochilishning ikkita varianti bor:
a) to‘pning himoyachi orqasiga,
uzoqdagi bo‘sh joyga uzatilishi uchun qulay sharoit yaratib, himoyachi bilan
qariyb bir chiziqqa chiqish (bu variant hujumchi himoyachiga nisbatan tez
yugura olsagina ish beradi); b) o‘zi bilan himoyachi orasidagi masofani
uzoqlashtirib hamda shundoqqina oyog‘iga uzatib berishlari yoki «chala»
uzatishlari uchun sharoit yaratib, o‘z darvozasi tomon harakatlana boshlash.
Sheriklaridan hech biri markazdan
hujum qilmayotgan bo‘lsa, qanot hujumchisi raqib darvozasiga bevosita havf
solish uchun eng qulay pozitsiyaga chiqib, butun maydon kengligi bo‘ylab
ochilishi mumkin.
Hamma hollarda ham futbolchi
pozitsiya tanlashda quyidagilarga amal qilishi kerak:
1.
Ochilish
raqib uchun kutilmaganda va katta tezlikda ijro etilishi kerak. Bu himoyachidan
uzoqlashib, tup olish uchun ma‘lum darajada zapas vaqt yutish imkonini beradi.
2.
Ochilish
hali to‘p tegmagan sheriklar harakatini qiyinlashtirib qo‘ymasligi lozim.
3.
To‘p
tekkan o‘yinchiga ortiqcha yaqinlashib borish tavsiya etilmaydi-bu hujum
rivojlanishini sekinlashtirib qo‘yadi.
4.
«O‘yindan
chiqib qolmaslik» uchun juda ehtiyot bo‘lish zarur.
Raqibni chalg‟itish-bu
sheriklariga individual harakat uchun qulay sharoit yaratib berish maqsadida
futbolchining harakatlanishi. Qo‘riqchisini ergashtirib ketish maqsadida ma‘lum
zonaga soxta harakatlana borib, yo to‘pi bor o‘yinchining, yoki darvozaga
bevosita xavf solish uchun qulay pozitsiyada turgan sherigining bemalol harakat
qilishini ta‘minlab berish yaxshi monyovr hisoblanadi.
 Hujumchi o‘yinchilarning qanot
himoyachilari hujum qilishi uchun bo‘sh zona hosil qiladigan chalg‘itish
harakatlari tasvirlangan. To‘p 8-o‘yinchida, 9-va 7hujumchilar chap tomonga
harakatlanib, qo‘riqchilarini ergashtirib ketadilar-da, 2qanot himoyachi
hujumga bemalol qo‘shilishi uchun zonani ochiq qoldiradilar. Bu paytda
maydonning darvozani zabt etish eng qulay qismiga to‘p uzatish uchun juda
yaxshi imkoniyat yuzaga keladi.
Hujumchi o‘yinchilarning ikkinchi eshelondan
hujum qiluvchi 8-o‘yinchiga qulay sharoit yaratadigan chalg‘itish harakatlari
ko‘rsatilgan. 9-va 4-o‘yinchilar oldinlab yon tomonga keskin yugurib,
himoyachilarni ergashtirib ketadilar-da, 8o‘yinchiga yanada ilgarilab borish va
darvozaga qarata zarba berishi uchun yaxshi sharoit yaratib beradilar. Bordi-yu
himoyachilar yugurib ketganlar ortidan bormasalar, unda to‘pni ochilgan
sheriklarga uzatib yuborish mumkin.  CHalg‘itish harakatlari qilganda
quyidagilar yodda turishi kerak:
1.
Harakatlanishlar
«rostakam» bo‘lishi, ya‘ni chinakkam xavf solib, ximoyachilarni
harakatlanayotganlar ortidan quvishga majbur etadigan bo‘lishi zarur.
2.
Harakatlanishlar
maksimal tezlikda bo‘lmasligi kerak, chunki raqib uning harakatlarini ilg‘amay
qolib, quvishni boshlamasligi mumkin (tez harakatlanish chalg‘itish bo‘lmay,
balki yuqorida aytilganidek ochilish bo‘ladi).
3.
Chalg‘itish
harakatlarining bir qancha variantlarini bilgan ma‘qul, shundagina himoyachilar
faoliyati nihoyatda qiyinlashib qoladi.
Maydonning ayrim qismida o‟yinchilarni
son jihatdan ortiqligini hosil qilish. Hujumchi o‘yinchilar maydonning
biror qismida himoyachilar bilan yakkama-yakka kurashni uddalay olmayotgan
bo‘lsa, o‘yinchilardan biri to‘pi bor hujumchi o‘ynab turgan zonaga o‘tgan
ma‘kqul. SHunda maydonning ma‘lum qismida miqdor ortiqligi hosil qilinib,
bundan raqibni yutib chiqish uchun foydalansa bo‘ladi.
Son jihatdan ortiqlikka manyovr
qilish bilan, shuningdek yakkama-yakka kurashda raqibni yutib chiqish bilan
hamda kombinatsiya yordamida erishiladi. Bu taktik yo‘l ko‘pincha hujumga
anchagina o‘yinchilar qo‘shiladigan tadrijiy hujum paytida ishlatiladi.
6-o‘yinchining to‘pni boshqarib
turgan 7-o‘yinchi tomonga o‘tib, son jihatdan ortiqlik hosil qilishi ko‘rinib
turibdi. Bordi-yu 10-yarim himoyachi 6-yarim himoyachini ta‘qib qilib bormasa,
unda 6-o‘yinchida aktiv individual  harakat qilish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Maydonning ayrim qismida ko‘p
martalab ochilib chiqib turish, chalg‘itishlar va son jihatdan ortiqlikni hosil
qilishni birin-ketin takrorlayverish muvaffaqiyatni ta‘minlab boradi. To‘pni
boshqarayotgan komandaning o‘yinchilari qanchalik aktiv manyovr qilsalar,
atakani rivojlantirishda turli kombinatsiya variantlaridan shunchalik ko‘p
foydalanish mumkin va aynan bir hujumni muvaffaqiyatli tugashi aniqroq bo‘ladi.
Ayrim o‘yinchilarning ham, umuman komandaning ham taktik jihatdan qanchalar
savodli ekanini manyovr kilishiga qarab aytsa bo‘ladi.

To‟p bilan harakatlar
To‘pni boshqarayotgan futbolchi
harakatlarning asosiy variantlari to‘p olib yurish, aylanib o‘tish, zarba
berish, to‘pni uzatish va to‘xtatishdan iborat.
O‘yinchilarning hamma texnik
harakatlari «O‘yin texnikasi» bobida mufassal taxlil qilingan. Bu yerda esa
turli o‘yin vaziyatlarida qaysi bir harakatdan foydalanish ma‘qulroq ekani
haqida ba‘zi tavsiyalar berish bilangina cheklana qolamiz.
To‟pni olib yurish.
To‘pi bor o‘yinchining sheriklarini raqiblar to‘sib olgan bo‘lib, to‘pni
uzatish imkoni bo‘lmasa, ana shunda mana shu taktik vosita ishlatilgani ma‘qul.
Bunday hollarda o‘yinchi quyidagi maqsadlarda to‘p bilan birga maydonda
uzunasiga yoki ko‘ndalangiga  qarab harakat qila boshlashi kerak:
a)
sheriklarining
ochilishiga, shuningdek, ularning qaysidir biri hujum
zonasiga o‘tishiga imkoniyat yaratib
berish. Bu holda sheriklarining yangi pozitsiyalarga chiqib olishiga vaqt
yetarli bo‘lsin uchun harakatlanish tez bo‘lmasligi lozim;
b)
raqib
darvozasiga bevosita havf solish uchun o‘z-o‘ziga sharoit yaratish. Bunda
aksilchora ko‘rishni qiyinlashtirish uchun to‘pni maksimal tezlikda olib
yuriladi. Bundan tashqari, sheriklarining pozitsiyasi      qulayligidan darhol
foydalanib qolish uchun to‘pni boshqarayotgan futbolchi ularning
harakatlanishini e‘tibor bilan kuzatib borishi kerak.
To‘pni futbolchi to‘pi bor
futbolchiga nisbatan tezroq yugurishini hamma vaqt yodda tutish kerak: shuning
uchun ham to‘pni uzatish imkoniyati bo‘lmagan taqdirdagina uni olib yurgan
ma‘qul. To‘pni ortiqcha ushlab turish ataka rivojlanishini sekinlashtirib
qo‘yadi va sheriklar ishini qiyinlashtiradi, chunki ular qulay pozitsiyaga
chiqib, to‘p olmaganlaridan keyin yana pozitsiya almashtirishga majbur
bo‘ladilar.
Aylanib o‟tish. Aylanib
o‘tish, ya‘ni to‘pni boshqarayotgan o‘yinchining raqib bilan ko‘rashda yutib
chiqish maqsadidagi harakatlari mudofaadan individual o‘tishning muhim
vositasidir. Aylanib o‘tish priyomlari qanchalik xilma-xil va samarali bo‘lsa,
ataka shunchalik xavfliroq bo‘la boradi.
Aylanib o‘tishning quyidagi turlari
mavjud: harkat tezligini o‘zgartirib aylanib o‘tish;  harakat yo‘nalishini
o‘zgartirib aylanib o‘tish; aldash harakatlari (fintlar).
H a r a k a t   t e z l i g i n i
o‘ z g a r t i r i b   a l d a b   o‘ t i sh  mana bunday bajariladi: to‘pi bor
futbolchi unga yondan, oldinroq yon tomondan yoki orqaroq yon tomondan hujum
qilayotgan himoyachi yaqinroq kelishini kutib, o‘rtacha tezlikda harakat qila
boradi. Taxminan himoyachi bilan uchrashadigan paytda, oraliq 2-3 metrcha
qolganda, ya‘ni himoyachi bevosita hujum qilish masofasiga kelib qolganida
hujumchi harakat tezligini keskin oshiradi. Bunda u go‘yo himoyachi bilan
shartli uchrashish nuqtasidan o‘tib ketib qoladi. Aylanib o‘tishning bu turi
maydonning yon chizig‘i bo‘ylab to‘p olib kelayotganda yoki to‘pi bor o‘yinchi
diagonal harakatlanayotganida ko‘proq foyda beradi. Aylanib o‘tishning bu
usulini boshqacharoq, muayyan harakat uchastkasida tezlikni kamaytirib ham
qilsa  bo‘ladi.
H a r a k a t   y o‘ n a l i sh i n i   o‘ z g a r t i
r i b   a y l a n i b  o‘ t i shn i n g
ikki asosiy  varianti bor. Bulardan
birinchisi himoyachi to‘pni boshqarayotgan o‘yinchidan oldinda bo‘lganida
ishlatiladi. To‘pi bor o‘yinchi o‘rtacha tezlikda to‘ppa-to‘g‘ri himoyachiga
qarab ketaveradi. Taxminan 5-6 m qolganda to‘pi bor o‘yinchi tezlikni
o‘zgartirmay olg‘a tomon chaproqqa harakat qila boshlaydi. Agar himoyachi
harakat yo‘nalishi o‘zgarganiga e‘tibor qilmasa, unda tezlikni birdan oshirib,
raqibni orqada qoldirib ketish mumkin. Bordi-yu, himoyachi to‘pi bor
o‘yinchining yangi harakat yo‘nalishini to‘smoqchi bo‘lib, shu tomonga o‘ta
boshlasa. Unda to‘la tezlikda yo‘nalishni o‘zgartirib, olg‘a tomon o‘ngga ketib
qolsa bo‘ladi. Agar himoyachi to‘pi bor o‘yinchi harakatining yo‘nalishlari
o‘zgarishiga tez e‘tibor berib, bu yo‘nalishni ham to‘sib ulgarsa, unda
yo‘nalishni bir necha bor o‘zgartirgan tuzuk. Xullas, muayyan yo‘nalishda
ilgarilashga himoyachi halaqit bermaydigan bo‘lib qolgandagina maksimal
tezlikka o‘tishni (ya‘ni bu tur aylanib o‘tishning asosiy prinsipi ekanini) yoddan
chiqarmaslik kerak.
Ikkinchi variant himoyachi orqada
yoki ortki yon tomondan bo‘lib, to‘pi bor o‘yinchi bilan bir tomonga
harakatlanayotgan va unga yetib olayotgan bo‘lganda qo‘llaniladi. Himoyachi
yaqinlashib qolgan paytda hujumchi to‘pni to‘xtatadi-da, 1800 ga
burilib, o‘tib ketib qolgan himoyachini chetlab harakatda davom etadi. Aylanib
o‘tishning bu turi maydonda uzunasiga ham, ko‘ndalangiga ham to‘p olib yurishda
qo‘llaniladiki, bu to‘pi bor o‘yinchi maydonning uzunasiga va dioganaliga
harakatlanib borayotganida ayniqsa foydali.
A l d a sh   h a r a k a t l a r i
(f i n t l a r)  yo r d a m i d a   a y l a n i b   o‘ t i sh- o‘yin joyi
nisbatan chog‘roq sharoitda (raqibning jarima maydonidagi va h.k. harakatlar
sharoitida) kurash olib borishning eng samarali vositasidir. Fintlarning
quyidagi turlari mavjud;
1.
Zarba
berib fint qilish. To‘pi bor o‘yinchi himoyachiga yaqinlasha turib, unga 3-4 m
qolganda, go‘yo to‘pni shundoqqina raqibga tepmoqchidek, oyog‘ini qattiq orqaga
tortadi. Raqib zarba tegishiga chog‘lanib odatda, o‘yinchi yonidan o‘tib
ketganiga tez e‘tibor berolmay qoladi. Bu fint himoyachining yonida bu joy
bo‘lgan hollardagina qo‘llanida. Yo‘qsa hujumchi o‘zi bilan kurashayotgan
himoyachining yonidagi himoyachiga ro‘para kelib qoladi.
2.
Qochib
qolib fint qilish. To‘pi bor hujumchi to‘ppa to‘g‘ri himoyachiga qarab
ketaveradi. Orada 2-3 m masofa qolganida hujumchi chap tomonga ketmoqchidek
hxarakat qiladi-da, keyin maksimal tezlikda himoyachining o‘ng tomonidan
aylanib o‘tib ketishga harakat qiladi. Aylanib o‘tishning bu turi maydonning
istalgan joyida va turlicha o‘yin vaziyatida muvaffaqiyat bilan qo‘llanilishi
mumkin.
3.
To‘pni
to‘xtatib turib fint qilish. To‘pi bor o‘yinchi izma-iz kelayotgan himoyachi
yetib olayotganini ko‘rib, tezligini bir oz kamaytiradi. Orada 1,5-2 m masofa
qolganda hujumchi to‘pni to‘xtatadi, keyin esa ilgarigi yo‘nalishda maksimal
tezlikda harakatni davom ettiradi.
Fint qilib aylanib
o‟tishning umumiy prinsiplari. Aylanib o‘tish ikki harakatdan-soxta
va chin harakatlardan iborat bo‘ladi. Soxta harakat «har bir mazkur
himoyachining tezligida» bajarilishini, ya‘ni fintni raqib «ko‘rish» kerak,
yo‘qsa u soxta hujumchi raqibni soxta yo‘nalishda qarshilik ko‘rsatishga majbur
etishni, binobarin, aylanib o‘tishni davom ettirish uchun kerakli yo‘nalishni
bo‘shatib olishni mo‘ljallab harakat qiladi.
Fint iloji boricha tabiiy bo‘lishi
kerak, shundagina himoyachi bajarilayotgan harakatning chinakam ekaniga
ishonadi.
Himoyachidan aylanib o‘tib olgandan
keyin gavda bilan to‘sib olib, raqib to‘pni ola olmaydigan  holatga o‘tish
lozim.
Aylanib o‘tishdan maqsad uni namoyish
qilishdangina iborat bo‘lmasligi kerak. Aylanib o‘tish hamma vaqt zarba berish,
to‘p uzatish, maydonning ayrim qismida miqdor ortiqligi hosil qilish va
hokazolar uchun qulay sharoit yaratish imkonini beradigan vosita bo‘lib qolishi
lozim.
Aylanib o‘tishni raqiblar jarima
maydoni  va unga yaqin joylarda ishlatgan ma‘qul. Maydonning o‘rta qismida va
ayniqsa o‘z jarima maydonila aylanib o‘tishni kamroqqo‘llanish tavsiya etiladi,
chunki bunda oldirib qo‘yilgan har qanday to‘p uz darvozasi uchun xavfli bo‘lib
qoladi.
Darvozani
mo‟ljallab zarba berish. Bu barcha hujum
harakatlarini amalga oshirishningeng asosiy vositasi hisoblanadi. Ana shu
«pirovard» harakatlar taktik jihatdan mohirona ishlatilmasa, komandaning yutib
chiqishiga qaratilgan barcha urinishlari zoye ketadi.
Darvozani mo‘ljallab zarba berish
taktikasining umumiy asoslari:
1.
Zarbaberish
oldidan darvozabonning pozitsiyasini mohirona baholash va uning yaxshi ko‘rgan
harakatlarini bilish (u to‘pni chap tomonidanmi yoki o‘ngidan, yerdanmi yoki
havodan-yaxshi ilishni bilish) kerak.
2.
Konkret
o‘yin vaziyatiga qarab zarba berish usulini to‘g‘ri tanlash lozim.
3.
Bajarish
harakteri (kuchliligi, aniqligi, buramaligi, pastdanligi va hokazo) jihatidan
aynan shu vaziyatda qullay bo‘lgan zarbadan foydalanish zarur.
4.
Zarba
darvozabon uchun iloji boricha kutilmagan bo‘lishi (zarba tayyorgarliksiz,
oldindan moslab olmay, darvozaning ilib olish eng qiyin joyi tomon va h.k.
berilishi) darkor.
5.
Darvozani
zabt etish uchun qulayroq pozitsiyada turgan sherikka to‘p oshirib bergan
ma‘qul.
6.
O‘yinchi
turli usullarda zarba berishni bilishi kerak. Darvozani mo‘ljallab kalla bilan
zarba berish nihoyatda muhim, chunki to‘p havolatib uzatilganda hujumni
yakunlash uchun bu juda qo‘l keladi.
To‟p uzatish.
To‘pni uzatish ikki o‘yinchining biri ikkinchisiga to‘p yo‘naltirayotgandagi
o‘zaro hamkorligi bo‘lib, buni futboldagi individual va guruhharakatlari
o‘rtasidagi oraliq zveno desa bo‘ladi. Kimga, qachon va qanaqa qilib to‘p
uzatib berish masalasini hal qilayotgan, shuningdek, bu maqsadni amlga
oshirayotgan futbolchi individual mahoratini namoyish qiladi. Ayni vaqtda to‘p
uzatish ikki-uch sportchining birgalikdagi harakatlarini amalga oshirish
vositasi hisoblanadi.
«Guruh taktikasi» bo‘limida to‘p
uzatish taktikasi haqida mufassal so‘z yuritiladi.
Guruh taktikasi

Futbol matchi davomida yuzaga
keladigan taktik vazifalarning ko‘pchiligi kombinatsiyalar vositasida hal
etiladi. Kombinatsiya-bu muayyan taktik vazifani hal etayotgan ikki yoki bir
necha o‘yinchining harakatlari bo‘lib, butun o‘yin kombinatsiyalar-u unga qarshi
harakatlar zanjiridan iborat. Bunda kombinatsiyalar oldindan trenirovkalar
vaqtida tayyorlab qo‘yilgan va tayyorlab qo‘yilmagan, ya‘ni matchning o‘zi
davomida yuzaga kelgan bo‘ladi.
Har bir komanda o‘yinning muayyan
paytlarida qandaydir bir vazifani birgalikda hal qiladigan zvenolardan, ya‘ni
taktik birgalikdan iborat. Mutlaqo ravshanki, kombinatsiya qatnashchilarining
hammasi bir-biriga mos harakat qilsalargina muvaffaqiyat qozonsa bo‘ladi. Ana
shuning uchun ham konkret kombinatsiya tanlash va amalga oshirishda bir-birini
tushunish yoki, ba‘zan aytilishicha, «sheriklik hissi» alohida ahamiyatga ega
bo‘ladi. O‘yinni bir xilda tushunadigan sportchilargina qo‘yilgan vazifani
yagona planda hal eta olishlari va kerakli kombinatsiya  tanlab, uni muvaffaqiyatli
amalga oshira olishlari mumkin.
Kombinatsiyalarning ikkita asosiy
turi bor, deb hisoblanadi: standart holatlardagi kombinatsilar va o‘yin epizodi
davomidagi kombinatsiyalar.
Standart holatlardagi
kombinatsiyalar. Bunday holatlardagi (to‘pni yon chiziq
nariyog‘idan tashlab berish, jarima to‘pni tepish, erkin to‘p tepish,
darvozadan tepish paytidagi) kombinatsiyalar o‘yinchilarni maydon zonalarida
kombinatsiyani amalga oshirish uchun eng qulay qilib joylashtirib olish
imkonini beradi. Odatda har qaysi kombinatsiyaning variantlari ham bo‘ladi.
Yon chiziq nariyog’idan
to’p tashlab berishdagi kombinatsiya. Birinchi variantda
to‘pni o‘z komandasida saqlab qolish ko‘zda tutiladi. Ikkinchi variantdagi
maqsad esa-o‘yinchini zarba berish pozitsiyasiga olib chiqishdir.
Burchakdan to’p
tepishdagi kombinatsiyalar. Birinchi variant-to‘pni
jarima maydoniga oshirish. To‘p odatda tepalatib uzatiladi, bunda futbolchi
to‘pni darvoza tomonga kaytarib (to‘p darvoza to‘riga bevosita borib tushadigan
hollar ham bo‘ladi), yoy bo‘ylab uchadigan qilib burab tepishga harakat qiladi.
Bu darvozabon bilan himoyachilar faoliyatini qiyinlashtirib qo‘yadi. Gohida
to‘pni darvozadan (darvozabondan ham) qochibroq, ammo yugurib kelayotgan
hujumchiga yetib boradigan qilib, yoy bo‘ylab uchadigan qilib burab tepiladi.
Kamdan-kam hollarda sherigining oyoqqo‘yib qolishidan yoki raqib oyog‘iga tegib
darvoza tomon burilishini mo‘ljallab, to‘pni darvozaning uzunasi bo‘ylab
pastdan «g‘izillatib» beriladi. Ikkinchi variant-burchakdan tepishda o‘zaro
o‘ynash. Burchakdan tepuvchi to‘pni yonginasidagi sherigiga uzatadi, u esa bir
tepib qaytarib beradi. Keyin to‘pni bor o‘yinchi yo o‘zi zarba berish
pozitsiyasiga chiqadi, yo bo‘lmasa to‘pni qulay pozitsiyaga chiqqan sherigiga
uzatib yuboradi.
Har kaysi variantning ham yaxshi
tomonlari bor, ammo to‘pni burama tepish yordamidatepalatib zarba bilan uzatib
berilganda, darvozaga burchakdan tepishda o‘zaro o‘ynalgandagiga nisbatan
ko‘proqxavf solinadi.
Bevosita raqib darvozasi
yaqinida jarima to’pi tepishdagi kombinatsiyalar. Birinchi
variant bevosita darvozani mo‘ljallab tepish. Bunda ko‘pincha burama tepishdan
foydalaniladi, chunki raqiblar to‘p yo‘lini to‘sish uchun, odatda, «devor»
yasab turadilar. To‘pni darvozaning «devor» yopib turgan tomoniga yo‘naltirilgan
qulayroq, chunki darvozabon darvozaning to‘g‘ridan-to‘g‘ri zarba berish uchun
ochiqqolgan tomoniga ko‘proq e‘tibor beradi. Ikkinchi variant-sheriklardan
birini darvozani zabt etish uchun qulay pozitsiyaga chiqarish.
Jarima maydoning chap qanotidagi
o‘yinchini hujumga qo‘shish kombinatsiyasi ko‘rsatilgan. 8-va 9-o‘yinchilar
yonma-yon turadilar. 8-o‘yinchi zarba berish uchun yugura boshlaydi-da, to‘pga
tegmay o‘tib ketadi. Bu bilan himoyachilarning 9-o‘yinchi harakatlarini
kuzatishlarini qiyinlashtirgan edi. 9o‘yinchi esa kutilmaganda oldinga o‘ng
tomonga jarima maydoni yaqinida turgan 7o‘yinchiga to‘p uzatib beradi.
7-o‘yinchi bir tepib to‘pni jarima maydoniga yetib kelishga ulgurgan
8-o‘yinchiga oshiradi.
Bevosita raqib darvozasi
yaqinida erkin to’p tepishdagi kombinatsiyalar. Bunday
kombinatsiyalardan maqsad-jarima to‘pi tepishdagi kombinatsiyalarning ikkinchi
variantida qanday bo‘lsa, huddi shunday, ya‘ni sherigini darvozani zabt etish
uchun qulay pozitsiyaga chiqarish.
Darvozadan tepishdagi kombinatsiyalar.
Bu
kombinatsiyaning ikki ko‘rinishi bor. Birinchi holda darvozabon ochilgan
sheriklaridan biriga, ko‘pincha yon chiziq yaqinida ochilgan sherigiga to‘pni
tepib chiqarib beradi. Ikkinchisida esa darvozabon jarima maydonining yon
chizig‘i yaqinida ochilgan himoyachiga to‘pni tepib chiqarib beradi, himoyachi
esa to‘pni darvozabonga qaytaradi. Keyin darvozabon to‘pni oyog‘i bilan tepib
maydonga chiqaradi, yoki qo‘li bilan sheriklaridan biriga tashlab beradi.
Maydonning boshqa qismlarida jarima to‘pi
tepish va erkin to‘p tepishdagi kombinatsiyalar «o‘yin epizodlaridagi
kombinatsiyalar» bo‘limida qarab chiqiladi, chunki ular aslida bir-biridan kam
farqqiladi.
Standart holatlardagi kombinatsiyalar
bir xilda bo‘ladi, deb o‘ylash kerak emas. YUksak mahoratli komanda bir xildagi
dastlabki holatda xilma-xil kombinatsiyalar chiqara bilishi kerak.
Qo‘yilgan vazifa qandayligiga qarab
kombinatsiyani yo kuchli, yoki a‘lo darajada to‘g‘ri tepa oladigan, yoki taktik
tafakkuri zur o‘yinchi boshlab beradi. SHunda raqiblar to‘p darvozani
mo‘ljallab tepiladimi yoki o‘yinga tepib beriladimioldindan bila olmaydilar.
O‟yin
epizodlaridagi kombinatsiyalar komanda to‘pni olishga
erishgandankeyin yuzaga keladi. Ravshanki, to‘p olgan komandaning o‘yinchilari
kombinatsiyani amalga oshirish davomida joydan-joyga o‘tib, harakatlanib
turishlari zarur. SHuning uchun ham bu xildagi kombinatsiyalar
tayyorgarliklarsiz bajarilganga o‘xshab ketadi. Aynan shu xildagi
kombinatsiyaning asosiy prinsiplarini saqlab qolgan holda o‘yin vaziyatiga
qarab uning mazmunini o‘zgartira bilish faqat taktik tafakkuri yuksak darajada
bo‘lgan futbolchilarninggina qo‘lidan keladi.
Shunday qilib, ayrimfutbolchilarning
va umuman komandaning taktik tayyorgarligi eng yuqori darajada bo‘lishi trener
belgilagan planni ijodiy bajara bilishda, tayyorlab qo‘yilgan kombinatsiyalar
bilan tayyorgarliklarsizyuzaga kelgan kombinatsiyalarni mohirona birga qo‘shib
olib borishdan iborat.
O‘yin epizodlaridagi guruhharakatlari
ikki kishi, uch kishi va h.k. o‘rtasida hamkorlik qilishga bo‘linadi. Biroq,
bevosita kombinatsiyalar tafsilotiga o‘tishdan olidin uzatishlar taktikasiga
to‘xtalib o‘tish lozim.
Kombinatsiyalar manyovr qilish va
uzatishlar yordamida amalga oshirilishi yuqorida aytilgan edi. Biroq,
o‘yinchilar qancha manyovr qilishmasin, to‘pni uzatish ularni bir-biriga
bog‘lovchi bo‘g‘in ayni «kombinatsiya tili» bo‘lib qolaveradi.
Uzatish taktikasi.
Futboldagi hamma uzatishlarni mazmuniga binoan quyidagi tarzda
klassifikatsiyalasa bo‘ladi:
1.
Nimaga
mo‘ljallanganiga qarab: a) oyoqqa borib tushadigan; b) yugurib
borishga-himoyachilar orqasiga, bo‘sh joyga;  v) zarba berishga; g) «chala»-o‘z
darvozasi tomoniga yoki maydonning ko‘ndalangiga-ochilgan sherigiga; d)
g‘izillatib.
2.
Masofaga
qarab: a) qisqa (5-10 m); b) o‘rtacha (10-25 m); v) uzoq (25 m dan ortiq).
3.
Yo‘nalishiga
qarab: a) uzunasiga; b) ko‘nlangiga; v) dioganaliga.
4.
Trayektoriyasiga
qarab: a) pastlatib; b) tepalatib; v) yoy bo‘ylab.
5.
Ijro
usuliga qarab: a) sekingina (aniq mo‘ljallab); b) burama;       v) orqaga.
6.
Ulgurishiga
qarab: a) vaqtida; b) kechikib; v) barvaqt.
Hujum qilayotganlar xilma-xil
uzatishlar ishlatish natijasida himoyachilarnigoh olidinga chiqib
(ko‘ndalangiga uzatganda), gohqanot tomonlarga yaqinlashib (uzunasiga
uzatganda) harakatlanib yurishga majbur qiladilar, shuningdek hujum
yo‘nalishini tezlik bilan qanotdan-qanotga o‘tkazib (uzoq joyga dioganaliga
uzatganda) o‘ynaydilar.
Uzatishlarning har bir muayyan
sharoitidagina (himoyachining tezkor yoki sustkashligiga, to‘pni olib qolishga
ustaligi yoki olib qo‘yishni ma‘qul ko‘rishiga, kallasi bilan yaxshi yoki yomon
o‘ynashiga va h.k. qarab) samarali chiqishi mumkin. To‘p uzatayotganda o‘yinchi
bularni albatta hisobga olishi kerak.
Maydonning ko‘ndalangiga qisqa va o‘rtacha
masofaga uzatish ishonchliroq bo‘ladi. Biroq bunday uzatishlar hujumda tezkor
manyovr qilishni qiyinlashtiradi, raqiblarga o‘z kuchini atakaning eng xavfli
uchastkasidan qayta guruhlab olish imkonini beradi. Uzoq masofaga, uzunasiga va
dioganaliga (qisman o‘rtacha masofaga) uzatish esa yuqori tezlikda hujum qilish
imkonini beradi. Bunga kutilmaganlik elementi qo‘shiladi-da, mudofaadagilar
harakatini qiyinlashtiradi. Natijada o‘yinchilarga zarba berish
pozitsiyasigachiqish uchun qulay sharoit yuzaga keladi. Shubhasiz, bu
uzatishlarda to‘pni oldirib qo‘yish xavfi oz emas. Biroq bundan qo‘rqmaslik
kerak, chunki uzatish yaxshi chiqib qolsa, raqib darvozasi bevosita xavf ostida
qoladi.
Shunday qilib, uzatish qanchalik
qisqa bo‘lsa, to‘p shuncha kam oldirib qo‘yiladi, qanchalik uzoq va keskin
uzatilganda esa yo‘l qo‘ysa bo‘ladigan oldirib qo‘yish xavfi shunchalik  ko‘p
bo‘ladi. Biroqhar ikkala holda to‘pni boshqarayotgan futbolchi uzatganda to‘pni
oldirib qo‘yishi minimum darajaga tushirilishiga, har galgi uzatish o‘yinni
keskinlashtiradigan bo‘lishishiga erishish kerakligini yodda tutish lozim.
Quyidagilar uzatish samaradorligiga ta‘sir
ko‘rsatadigan omillar hisoblanadi:
futbolchining texnik mahorati;
maydonni (sheriklari va raqiblar qayerda va qanday pozitsiyada turganini) ko‘ra
bilishi; to‘pni boshqarayotgan o‘yinchining taktik tafakkur qilishi, uning
to‘pni mazkur o‘yin vaziyatida sheriklaridan qaysi biriga va qanday tarzda
uzatib berish ma‘qul ekanini tez va to‘g‘ri aniqlay bilish; sheriklarining manyovrchangligi,
ya‘ni to‘pni boshqarayotgan o‘yinchiga qilinayotgan «takliflar» miqdori.
Ikki kishilik
kombinatsiyalar. Quyidagi kombinatsiya turli ikki sherik
o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikka kiradi: «devor», «kesishuv» va «to‘p uzatish».
«D e v o r » k o m b i n a s i ya s
i   himoyachi bilan kurashni sherik yordamida yutib chiqishning eng samarali
usuli hisoblanadi. Buning mohiyati shundan iboratki, to‘pni boshqarayotgan
o‘yinchi sherigiga yaqinlashib kelib (yoki sherigi yaqinlashib kelganda)
to‘satdan unga to‘p uzatib yuboradi-da, o‘zi maksimal tezlikda himoyachining
orqasiga o‘tib ketadi. Sherigi bir tepishdayoq to‘pning tezligi va yo‘nalishini
to‘p uzatib bergan o‘yinchi yugurish tezligini sekinlashtirmay turib to‘pni
yana egallab oladigan, himoyachilar esa bunga halaqit berolmaydigan yoki to‘pni
olib qololmaydigan qilib o‘zgartirib yuboradi.
Kombinatsiyaning bu turi sheriklar
bir-birini a‘lo darajada tushunadigan bo‘lishi va texnik jihatdan mahoratli
bo‘lishini talab qiladi. «Devor» rolini o‘tovchi
futbolchi to‘pi bor tomonidagi
pozitsiyada bo‘lishi mumkin. «Devor»  kombinatsiyasi maydonning istalgan
qismida qo‘llanilishi mumkin. Biroq ko‘plab o‘yinchilar to‘planib qolagan joyda
uning samaradorligi kamayib ketadi. Ana shuning uchun ham hozirgi mudofaadagi
taktik joylanishlarda bu kombinatsiyani raqiblar jarima maydonida bajarish
qiyinlashib qolgan bo‘lib, bu esa juda ham aniqo‘yin tashkil etishni talab
qiladi.
«K e s i sh u v»  k o m b i n a s i
ya s i    (to‘pi bor o‘yinchi bilan uning sherigi ro‘parama-ro‘para kela turib,
uchrashuv nuqtasida to‘pni sherigiga qoldirib ketadigan hamkorlik) ko‘proq
maydon to‘pni o‘rtasida yoki jarima maydoni bo‘sag‘asida qo‘llaniladi.
O‘yinchilarning «kesishuv»dagi hamkorligi yaxshi ko‘rinib turibdi. To‘pni
boshqarayotgan 8-o‘yinchi maydonning ko‘ndalangiga harakatlanib boradi,
9-sherigi esa unga ro‘para kelaveradi. Ma‘lum bir nuqtada ular uchrashib,
andakkina pauza qiladilarda, olidingi yo‘nalishda harakatni davom ettiradilar
(endi ular birbirlaridan uzoqlasha boradilar). SHundan keyingi tashabbus to‘pni
boshqarib kelgan o‘yinchida bo‘ladi. Agar 6-himoyachi juda ham qo‘riqchilikda
hech ham 9-o‘yinchi ketidan qolmasa, undan 8-o‘yinchi individual harakat
qilaverishi uchun zo‘r imkoniyat paydo bo‘ladi. Bordi-yu, 6-himoyachi to‘pi bor
o‘yinchini hujum qilishga jazm etsa, bu o‘yin pauza paytida to‘pni qo‘riqchidan
kutilgan va erkin harakat qilish imkoniyatiga erishgan 9-o‘yinchiga qoldirib
ketadi.
«T o‘ p   u z a t i sh»   k o m b i n
a s i ya s i    ko‘pincha vaqtdan yutish maqsadida qo‘llaniladi.
Kombinatsiyaning mohiyati shundaki, unda to‘p yetib kelgan o‘yinchi uni moslab
turmay, sheriklaridan biriga oshirib yuboradi. Bunda sheriklaridan birining
tezlik bilan yangi pozitsiyaga chiqishi nazarda tutiladi. Bir tepish bilan uzatish
yordamida hujumchilar himoyachilarning hujum qaysi yo‘nalishda rivojlanishini
aniqlab olishini qiyinlashtiradilar, shuningdek raqiblar darvozasigacha bo‘lgan
masofani kamaytirish bilan bir vaqtda himoyachilarning to‘pni olib qo‘yish
uchun hujumchilardan birortasiga yaqin kelishiga yo‘l qo‘ymaydilar.
Uch kishilik
kombinatsiyalar. Quyidagi kombinatsiya turlari uch sherik
o‘rtasidagi hamkorlikka kiradi: «to‘pni tegmay o‘tkazib yuborish», «joy
almashuv» va «bir tegishdayoq uzatib o‘ynash».
«J o y    a l  m a sh u v»   k o m b
i n a s i ya s i.   Bu juda samarali kombinatsiya bo‘lib, asosiy maqsad sherigi
bunga qarshilik ko‘rsatayotgan raqibni ergashtirib ketgandan keyin, o‘yinchi
uning zonasiga o‘tish hisobiga raqiblarni yutib chiqish.
«Joy almashuv» kombinatsiyasi
ko‘rsatilgan. O‘ng qanot himoyachisi hujumga qo‘shiladi. To‘pni boshqarayotgan
o‘ng qanot himoyachisi, ya‘ni 2himoyachi raqiblar himoyachisi ro‘parasiga
ketayotgan o‘ng qanotdagi 7-hujumchiga uzatadi. Qo‘riqlab turgan himoyachi
hujum qilmoqchi bo‘lganida, 7-o‘yinchi to‘pni o‘zining 6-sherigiga oshirib
yuboradi, u o‘z navbatida to‘pni o‘ng qanotda juda katta tezlik bilan hujumga
qo‘shilgan 2-himoyachiga darhol uzatib yuboradi. SHunday qilib qanotdagi
7-hujumchi bilan qanotdagi 2-himoyachi joy almashib qoladi. Kombinatsiya
natijasida maydonning o‘zi tomonidagi yarimidan chiqib kelib hujumga qo‘shilgan
o‘ng qanot himoyachisi uchun o‘yin joyi kengayadi. Maydonning istalgan qismida
«joy almashuv» kombinatsiyasini muvaffaqiyat bilan qo‘llansa bo‘ladi. Buning
ustiga shu xildagi bir nechta kombinatsiya ishlatish hujumining muayyan
uchastkasida miqdor ortiqligi hosil qilish hisobiga raqiblarni yutib chiqish
bilan ancha vaqtgacha olga tomon bajaraverish imkonini beradi.
«T o‘ p n i   t e g m a y   o‘ t k a
z i b   yu b o r i sh»   k o m b i n a s i ya s i-n i      qanot hujumlarini
bevosita raqiblar jarima maydonida tugallashda muvaffaqiyat bilan qo‘llaniladi.

Qanot bo‘ylab hujumni yakunlayotgan
hujumchilar ko‘pincha darvozaning uzunasi bo‘ylab ko‘ndalangiga kuchli
(g‘izillatilgan) to‘p uzatishadi. Bunday uzatish, odatda, oldinda turgan yoki
yugurib chiqayotgan sherikka yo‘naltirilgan bo‘ladi. Biroq bu futbolchini
raqiblar odatda juda qattiqqo‘riqlashadi, sharoit yo‘qligidan darvozaga tepish
yoki to‘pni moslab olishning epini qilolmaydi. SHuning uchun har ikkala holatda
ham to‘p yo‘naltirilgan o‘yinchi uni sherigiga o‘tkazib yuborish mumkin.
Futbolchi g‘izillatib uzatilgan to‘pni qabul qilishga aktiv chiqib boradi-da,
darvozani mo‘ljallab zarba bermoqchidek harakat qilib, to‘pni sherigiga tegmay
o‘tkazib yuboradi. Himoyachilarning tamomiy e‘tibori, odatda, boshqalardan
ko‘ra to‘pga yaqin turgan o‘yinchidan bo‘lgani uchun ham, to‘pni o‘tkazib
yuborgan o‘yinchining orqasida kelayotgan sherigida darvozani mo‘ljallab zarba
berish uchun qulay sharoit hosil bo‘lib qoladi.
«B i r   t e g i sh d a yo q    u z a
t i b   o‘ y n a sh»     k o m b i n a s i ya s i     uchta sherik o‘rtasida
ham ikki sherik o‘rtasidagi prinsiplar asosida bajariladi. Farq faqat shundaki,
endi to‘p boshqa-boshqa  yo‘nalishlarda uzatilishi mumkin bo‘ladi. Ko‘proq
uchburchak shaklida kombinatsiya qilinadi. Bir tegishdayoq uzatish hujumning
rivojlanish yo‘nalishini kutilmaganda, katta tezlik bilan o‘zgartirib yuborish,
zarur bo‘lib qolganda esa kuchlarni qayta jamlab olish yoki pozitsiyadarni
o‘zgartirib olish uchun vaqtdan yutish imkonini beradi.

K o m b i n a s i o n
o‘ y i n   yu z a s i d a n   u m u m i y  k o‘ r s a t m a l a r
1.Trenirovkalar vaqtida kombinatsiya strukturasini,
uning mazmuni bajarish prinsiplarini o‘zlashtirib olish kerak. SHundagina
kombinatsiyalarni konkret o‘yin sharoitiga moslab bajarish mumkin.
2.Taktik kombinatsiya individual
taktik tafakkur bilan guruhda bir-birini tushunishning, ya‘ni o‘zaro
hamkorlikning sintezi hisoblanadi. Shuning uchun guruhharakatining u yoki bu
strukturasini tushunmasdan yodlab olish emas, balki o‘z bilim va mahoratini
match mobaynida ijodiy tadbiq etish kombinatsiyasini amalga oshirishdagi asosiy
vazifa hisoblanadi.
3.
Futbol
uchrashuvi boshdan oyoq oddiy, o‘ynab tobiga yetkazilgan va amalga oshirishda
ko‘p o‘yinchilar ishtirok etadigan, murakkab, ko‘p yurishli taktik
kombinatsiyalardan iborat. Lekin ko‘p yurishli taktik kombinatsiyalar ham,
aslida, ketma-ket bajariladigan bir-nechta kombinatsiyalardan iborat. Ko‘p
yurishli taktik kombinatsiyalarni mashqqilish anchagina qiyin bo‘lib, ular
uchrashuv davomida yuzaga kelib, ko‘pincha tayyorgarliksiz bajariladigan bo‘lsa
ham, ularning qanday saviyada bajarilishi ko‘p jihatdan futbolchining oddiy,
o‘ynab tobiga yetkazilgan kombinatsilarni qanchalik bajara olish maxoratiga
bog‘liq.
4.
Kombinatsiyalarning
turli variantlarini o‘rganayotganda ilgari o‘rganilgan biron kombinatsiyaning
qanchalik ko‘p qismi yangi o‘rganiladigan kombinatsiyaga qo‘shilsa, uni
o‘zlashtirish shunchalik oson va tez bo‘lishini yodda tutish lozim. Bir
standart holatdan boshlanadigin kombinatsiyalar rivojlanishining xilma-xil
variantlarini bilishning foydasi ko‘p. Kombinatsiyalarning bunday ko‘p xilligi
raqibning mudofaa uyushtirishini juda qiyinlashtirib kuyadi.
5.
Kombinatsiyalarni
amalga oshirishda komandadagi sheriklarning chalg‘ituvchi harakatlari alohida
ahamiyatga ega bo‘ladi. O‘zlarining harakatlanishlari bilan ular raqib
darvozasiga potensial xavf soladilar va mudofaadagilarning e‘tiborini
chalg‘itadilar.

Komanda taktikasi
Komanda taktikasi bu konkret o‘yin
sharoitida paydo bo‘lgan vazifalarni hal qilishda butun komandaning kollektiv
harakatlarini uyushtirishdir. Butun komandaning hujum va mudofaa harakatlari
aniq uyuushtirilmasa, o‘yin betartib, bemaqsad bo‘ladi, unda o‘yinchilar
o‘rtasida vazifa taqsimlashning iloji bo‘lmaydi. Bunday hollarda o‘yinchilar
qanday bo‘lmasin to‘pni egallab olib bir amallab darvozaga kiritish uchun u
yoqdan bu yoqqa yugurishaveradi.
Futbolning yuz yildan ortiqroq tarixi
mobaynida o‘yinchilarni aniq joylashtirib, ular o‘rtasida vazifalar aniq
taqsimlanishini nazarda tutgan ko‘plab taktik sistemalar yaratilgan. Hujumdagi
komanda taktikasining, ya‘ni konkret o‘yin sharoitida paydo bo‘ladigan
vazifalarni hal qilishda butun komanda kollektiv harakatlarini uyushtirishning
asosiy prinsiplarini ko‘rib chiqamiz.
Har qanday taktik sistemada ham
komanda taktikasi ikki tur harakat, ya‘ni tez hujum va tadrijiy hujum
vositasida amalga oshiriladi.

                                                     Tez
hujum
Tez hujum
komanda ataka harakatining eng samarali usuli hisoblanadi. Buning mohiyati
shundan iboratki, unda bittta-uchta uzatishda o‘yinchilardan birini darvozani
zabt etish uchun qulay pozitsiyaga chiqaradigan ataka yoki javob atakasi
uyushtiriladi. Hujum-bu komandaning raqib darvozasini zabt etishga qaytarilgan
harakatlarini uyushtirish. Tez hujumning afzalligi shundaki, bunda mudofaadagi
kuchlarini qayta uyushtirib olishga raqiblarning vaqti bo‘lmaydi.
Hujumdagilarning hamma harakatlari kutilmaganlik elementlariga boy bo‘lib,
yuqori tezlikda bajariladi. O‘yinchilar maydonda ko‘p manyovr qiladilar va
to‘pni uzatish bilan eng qisqa vaqt ichida sheriklaridan birini zarba berish
pozitsiyasiga chiqarish imkoniyatini yaratadilar. Tez hujum javob atakalari
vaqtida, ya‘ni o‘yin epizodi davomida to‘pni qo‘lga kiritgan komandaning
harakatlarini uyushtirish vaqtida eng ko‘p samara beradi.
Hozirgi futbolda komanda to‘pni
qo‘lga kiritgandan keyin, o‘yin epizodi davomida atakaning uchta fazasi
bo‘ladi.
Birinchi faza-«o‘tish», ya‘ni
mudofaadan tez hujum usulida hujumga o‘tishdagi tayyorgarlik harakatlari. Bu
harakatlar to‘pni oldindagi o‘yinchiga tez o‘zatib berishini va mudofaada
qatnashgan hujum o‘yinchilarining hujum qatoridagi o‘z joylariga qaytishini o‘z
ichiga oladi.
Ikkinchi faza-«hujum», ya‘ni raqiblar
hujumning oldini olish hamda bartarf etish harakatlarini kuchaytirish va
uyushtirishga ulgurmasdanoq uning mudofaasini yorib o‘tish.
Uchinchi faza «hujum tugallash»,
ya‘ni gol vaziyati hosil qilish va darvozani mo‘ljallab zarba berish.
O‘z jarima maydonida o‘ng qanot
bo‘ylab to‘p yo‘naltirilganda-hujum qilganda yutib chiqqan komandaning keyingi
tez hujum varianti ko‘rsatilgan. O‘ng tomon markaziy himoyachisi-3-o‘yinchi
tepalab kelgan to‘p uchun kurashda yutib chiqib, to‘pni 8-o‘yinchiga oshiradi.
Bu darhol qo‘riqchisiz bo‘lgan 11-hujumchiga uzatadi-da, o‘zi katta tezlikda
olg‘a o‘tib, oldingi qatorda miqdor ortig‘ligi hosil qiladi. 11-o‘yinchining
bundan keyingi harakati ikki variantda bo‘lishi mumkin: biri sheriklarining
chalg‘ituvchi manyovridan foydalanib, zarba berish pozitsiyasiga chiqish
bo‘lsa, ikkinchisi oldinga tomon utib, himoyachilardan birini o‘ziga jalb
etgandan keyin darvozani mo‘ljallab zarba berish uchun bo‘shagan sherigiga
to‘pni uzatib yuborishdir.

T e z   h u j u m n i   u yu sh t i r
i sh g a   b o‘ l g a n   a s o s i yt a l a b l a r
1.
Raqib
hujumchilari mudofaaga qaytib ulgurmasligi uchun ularni «kesib qo‘yish»
maqsadida to‘pni oldinga, albatta, tez uzatib yuborish. 11-o‘yinchiga to‘p
uzatib yuborilgandan keyin raqiblarning 10-, 2-, 8- va 6-o‘yinchilarning
«kesilib qolganligi» ko‘rinib turibdi. Albatta, bularning har biri mudofaaga
mumkin qadar tez qaytishga harakat qiladi, lekin hujumdagilarning vaqtdan
yutganligi va ular bundan mohirlik bilan foydalanib, darvozani zabt etish uchun
real imkoniyat hosil qilishlari mumkinligi aniq ko‘rinib turibdi.
2.
O‘yinchilarning
ikkinchi va uchinchi fazadagi harakatlari o‘ynab topiga yetkazilgan, yuksak
tezlikda bajariladigan kombinatsiyalar asosida bo‘lishi kerak.
3.
Tezlik
bilan yorib o‘tish manyovr qanot bo‘ylab, markazda va maydonning butun kengligi
bo‘ylab amalga oshirilishi mumkin. Bungi asosiy maqsad – zarba berish
pozitsiyasiga chiqishning eng qisqa yo‘lini topish. Hujumni rivojlantirishda
sal bo‘lsa ham sustkashlik qilish raqibning oldin «kesilib» qolgan o‘yinchilari
mudofaaga qaytib olishiga imkon berishini, binobarin, atakani qiyinlashtirib
qo‘yishni doim yodda tutish kerak.
4.
Hujumning
oldingi qator o‘yinchilari yakkama-yakka kurash san‘atini yaxshi egallagan
bo‘lishlari, ya‘ni bir o‘zi raqibni yengib chiqishni bilishi kerak. Zarba
berish pozitsiyasiga chiqish uchun qisqa yo‘llardan foydalanib, dastlabki
imkoniyat paydo bo‘lgani zahoti darvozani mo‘ljallab zarba berish yoki
darvozani zabt etish uchun sheriklarga sharoit yaratib berish kerak.
5.
Komandada
dastlabki uzoqqa uzatib berishni kutadigan ma‘lum bir o‘yinchi bo‘lishi shart.
SHeriklari eng kam vaqt ichida unga to‘p yetkazib berishlari kerak. Komanda
harakatlarining kutilmagan bo‘lib chiqishi to‘pni atakaning oldingi qatoriga
ana shunday maksimal tezlikda o‘tkazib berilishiga bog‘liq. Ko‘pincha dastlabki
uzoqqa uzatishda to‘p komandaning dispetchiriga yo‘naltiriladi. U o‘yindagi
sharoitni boshqa sheriklariga qaraganda tez va aniqroq baholaydigan bo‘lgani
uchun shiddatli hujumni hammadan ko‘ra yaxshiroq davom ettira oladi.
6.
Agar
tez hujum ko‘ngildagidek chiqmasdan, raqiblar mudofaani uyushtirib olsalar,
unda o‘rta qator o‘yinchilari maksimal tezlikda raqiblar jarima maydoniga
yaqinlashib, hujum ikkinchi eshelonini yaratishlari kerak.
Tadrijiy hujum
 Tadrijiy hujum yoki javob
hujumni uyushtirishda biron o‘yinchini juda ko‘p uzatishlar yordamida darvozani
zabt etish uchun qulay pozitsiyaga chiqariladi. Bu tadrijiy hujumni tez
hujumdan asosiy farqidir. Bu tur hujumdagi komanda harakatlarini bajarishda
kombinatsiyalar qisqa va o‘rtacha uzatishlar yordamida  amalga oshirilgani uchun
to‘pni uzoq vaqt nazorat qilib turish imkoniyati tug‘iladi. Yana shuni aytish
kerakki, to‘plar qisman  ayniqsa himoya qatori o‘yinchilari hujumga
qo‘shilganda, maydonning ko‘ndalangiga uzatiladi. To‘p uzoq vaqt boshqarib
turilganiga qaramay, tadrijiy hujumning samaradorligi aytarlik ko‘p bo‘lmaydi.
Ataka rivojlanishiga ko‘p vaqt sarflanishi mudofaadagilarga kuchlarni bemalol
qayta guruhlab olishga imkon yaratib beradi. Uyushqoqlik bilan amalga
oshirilgan mudofaa esa hujum qilayotganlardan himoya qatorini bo‘g‘inlardan
birida yorib o‘tish niyatida yana bir turkum kombinatsiyalar qilishni talab
etadi. Hujumning muvaffaqiyati ko‘p jihatdan hujumchilarning mohirona
harakatiga bog‘liq. Tamomila ravshanki, yaxshi mudofaadan oz kuch bilan o‘tib
ketish qiyin, demak hujumga ko‘proqo‘yinchi qo‘shilishi kerak. Bunda maydonning
ayrim qismida son jihtdan ortig‘lik hosil qilib, shuning hisobiga raqiblar
mudofaasini yorib o‘tish mumkin bo‘ladi.
 Maydonning butun uzunasiga va
ko‘ndalangiga manyovr qilish hujum kengligini kengaytirish imkonini berish
bilan birga himoyachilar harakatlarini qiyinlashtiradi, ayni chog‘da hujum
qiluvchilardan puxta va maxsus tayyorgarlik ko‘rgan bo‘lishlarini talab etadi.
Hozirgi zamon futbolida hujum va himoyada o‘yinchilarning katta guruhi
qatnashadigan bo‘lgani uchun o‘yin mobaynida komanda bajaradtgan ish hajmi ham
ancha ko‘payib ketadi. Bu esa o‘yinning taktik qiyofasini murakkablashtirish,
maydonning butun bo‘yi va eni bo‘ylab ko‘p yurushli kombinatsiyalar qilish
imkonini beradi. Bularsiz tadrijiy hujumda komanda yutib chiqishini umid
qilmasa ham bo‘ladi.
Darvozabon boshlagan hujumga 10-yarim
himoyachining qo‘shilishi ko‘rsatilgan. Tadrijiy hujum paytidagi ko‘p yurishli
kombinatsiyalar natijasida maydon o‘rtasining 10-o‘yinchisi zarba berish
pozitsiyasiga chiqariladi.
T a d r i j i y   h u j u m    u yu sh t i r i sh g
a   b o‘ l g a n   a s o s i y  t a l a b l a r
1.To‘p olgan o‘yinchi uni mudofaa
zonasida ochilgan sheriklaridan biriga aniq oshirib berish kerak. To‘pni
hammadan ko‘ra yon chiziq yaqiniga  uzatib bergan ma‘qul, chunki u yerda
o‘yinchilar ko‘p bo‘lmaydi, hato qilib qo‘yilgan taqdirda ham raqib tomon
darvozasiga bevosita xavf sola olmaydi.
2.
Oldingi
va o‘rta qatordagi hamma o‘yinchilar maydonning bo‘yi va eni bo‘ylab aktiv
manyovr qilishlari lozim. To‘pi bor o‘yinchiga eng yaqin bo‘lganlarning
mohirlik bilan ochila bilishi ayniqsa muhim.
3.
O‘yinchilar
hujum oldingi qatoriga istalgan vaqtda uzunasiga yoki dioganaliga tezlik bilan
to‘p uzatilib qolishi, ya‘ni tezkor yorib o‘tishga kirishib ketilishi
mumkinligini nazarda tutishlari kerak.
4.
Komanda
hujumni rivojlantirishda harakat maromini o‘zgartirishdan, tezlikni oshirish va
sekinlashtirishdan («portlay olish» dan) foydalanish kerak. SHunday qilish
mudofaani uyushtirishni hamma vaqt nihoyat darajada murakkablashtirib qo‘yadi.

5.
O‘yinchilar
uzunasiga, ko‘ndalangiga va diagonaliga uzatishlar hisobiga ataka
yo‘nalishlarini bir qanotdan ikkinchi qanotga o‘tkazishni bilishlari kerak. Bu
atakani maydonning butun kengligida rivojlantirishni ta‘minlaydi va raqiblar
himoya qatorini uzaytirib yuboradi.
6.
Oldindan
tayyorlab qo‘yilgan, ma‘lum bir o‘yinchini zarba berish pozitsiyasiga
chiqaradigankombinatsiyalarni ko‘proqqo‘llanish kerak. Bunday komanda
harakatlarini o‘yinchilar guruhi ijodiy amalga oshiradi. Ular bunda ba‘zan
yuzaga kelayotgan sharoitga qarab tayyorlab qo‘yilmagan harakatlar ham qilishi
mumkin.
7.
Hujum
qilayotgan komandaning o‘rta qatordagi, ba‘zan esa orqa qatordagi o‘yinchilari
zarba berish pozitsiyasiga qo‘shilib turishidan foydalanish juda ham muhim,
chunki oldingi qator o‘yinchilari bularga nisbatan kaqqikroqqo‘riqlanadi.
8.
Hujum
qilayotganlar to‘pni nihoyatda e‘tibor bilan, aniq uzatishlari kerak, chunki
ular ikkala komanda o‘yinchilari g‘uj bo‘lib to‘plangan sharoitda harakat
qiladilar, bu esa raqiblar to‘pini yo‘lda olib qolishini osonlashtiradi.
9.
Hujum
qilayotganlarning joylanishi albatta eshelonlangan, boshqacha qilib aytganda
tabaqalangan bo‘lishi kerak. SHunda raqiblar vaqti kelib to‘pni adressiz
qaytara yuborgan taqdirda ham hujumni davom ettirish mumkin bo‘ladi.
O‟ y i n ch i l a r n i n g   h u j u m d a g i    h a m k o r l
i g i
Hozirgi vaqtdagi hamma
sarflanishlarda himoya qatorida kamida to‘rt o‘yinchi bo‘lishi nazarda
tutiladi. Shuning bilan birga sof hujumchilarning (oldingi qatorining) va
maydon o‘rtasi o‘yinchilarining miqdori o‘zgarib turishi mumkin. Ana shuning
uchun ham muayyan ampluadagi (ixtisosdagi) o‘yinchilarning hujumdagi
harakatlari xususiyatlari hakida gapirganda komandaning har qaysi qatorida
qanchadan futbolchi borligini hisobga olib mulohaza yuritish lozim.
Qanot himoyachilari
Agar komandada ikkita qanot
hujumchisi bo‘lsa, o‘rta qator o‘yinchilari bilan birgalikda hujum ikkinchi
eshelonini hosil qilish uchun himoyachilar oldinroqqa chiqqani ma‘qul.
Himoyachi epizodik tarzda hujumning oldingi safiga chiqib turishi mumkin. Bunda
u qanot hujumchisi bilan o‘rin almashadi, bo‘lmasa himoyachi hujumchilarning
o‘yin joyini toraytirib qo‘yadi, natijada mudofaadagilarning straxovka qilishi,
bir-biriga yordam berish osonlashib qoladi.
 Agar komandada qanot hujumchisi
bitta bo‘lsa, unda qanot hujumchisi yo‘q tomondagi himoyachi hujumni
yakunlashda oldingi eshelon harakatlarida aktiv ishtirok etish uchun bo‘sh
joyga yorib kirishi mumkin. Bunda uning harakatlari hujum jabxasi keng
bo‘lishini ta‘minlaydi. Biroq, himoyachining bunday reydlari hamma vaqt raqib
uchun kutilmagan va o‘z mudofaasining mustahkamligini buzmaydigan bo‘lishi
kerakligini yodda tutish kerak. Hujumga qo‘shilgan himoyachi tashlab ketgan
zonaga uning sheriklaridan qaysi biridir chiqishi kerak.
Markaziy himoyachilar
Markaziy himoyachilardan ayni paytda
raqibni qo‘riqlamayotganigina atakaga qo‘shilishi mumkin. Bunda uni
sheriklaridan biri (yaxshisi-o‘rta qator o‘yinchilaridan biri) straxovka
qiladi-bu markazda mudofaa mustahkamligi buzilmasligini ta‘minlaydi.
 Markaziy himoyachi hujumda mohirlik
bilan o‘ynay oladigan va uzoq masofadan yaxshi zarba bera oladigan
bo‘lgandagina uning atakaga qo‘shilishi samarali bo‘ladi. Hujumga o‘tgan
markaziy himoyachini odatda hech kim qo‘riqlamagani uchun u raqib darvozasi
to‘g‘risidan bostirib boraverishi kerak. SHuning uchun ham markaziy
himoyachining atakaga qo‘shilishi hamma vaqt begona darvozani real xavf ostida
qoldiradi.
O‟rta qator o‟yinchilari
Hujumga moyil bo‘lgan o‘yinchi (uni
yarim hujumchi desa ham bo‘ladi) oldingi marraga o‘tadi va zarba berish
pozitsiyasiga chiqish imkoniyatini oladi, chunki uning manyovri maydonning
ichkarisidan yuqori tezlikda boshlanadi-da, uni qo‘riqlashni nihoyatda
qiyinlashtirib yuboradi. O‘rta qator o‘yinchilari hujumning oldingi safiga
muntazzam ravishda qo‘shilib turadilar. Bunda ular raqibini chalkashtirib
yuborish maqsadida manyovrlari yo‘nalishini o‘zgartirib turishga harakat
qiladilar. Bu esa komandadagi sheriklari o‘rta qator o‘ynchisining yaxshi
ko‘rgan harakat zonalarini yaxshi bilishlari va qulay pozitsiyaga chiqqan
zahoti unga darhol to‘p oshirib berishlari kerak degan so‘z. Bunday futbolchi
raqiblardan kimgadir yoki konkret paytlarda mudofaada ishtirok etish kerak.
Unday hollarda u vaziyatga qarab ish tutadi.
Asosiy vazifasi komandaning hujum harakatlarini
uyushtirishdan iborat bo‘lgan o‘yinchini dispetcher deb atashadi. To‘p
komandaga o‘tgani zahoti dispetchr maydon o‘rtasidagi uchastkalaridan biriga
ochilib chiqadi. To‘pni olganidan  keyin u darhol hujumni qanday usulda (tez
yoki tadrijiy) uyushtirish haqida qarorga keladi. U hujumni boshlab, o‘zi
odatda ikkinchi eshelonda harakat qiladi va epizodik tarzdagina hujumning old
qismiga yorib chiqib turadi. Hujumni muvaffaqiyatli yakunlash uchun dispetcher
qattiq va yaxshigina tepa oladigan bo‘lishi kerak, chunki u ko‘pincha 18-25 m
masofadan to‘p tepishi kerak bo‘ladi.
Asosiy vazifasi mudofaa harakatlarida
qatnashishdan iborat bo‘lgan (ko‘pincha ma‘lum raqib o‘yinchisiga o‘yin
bermaslik-uni neytrallashdek shaxsiy vazifasi bo‘ladigan) maydon o‘rtasi
o‘yinchisining atakada ishtirok etishi odatda ikkinchi eshelonda harakat qilish
bilan cheklanadi. Bu hujumning oldingi saflariga o‘tish uning uchun mumkin emas
degan ma‘noni anglatmaydi, albatta. O‘yin sharoiti tavsiya etgan ayrim
epizodlarda bunday o‘yinchi hujumning oldingi marrasida to‘satdan paydo
bo‘lishi va yakunlovchi zarba berish uchun to‘p olishi mumkin.
Maydon o‘rtasi o‘yinchilarining
umumiy vazifalari to‘p komandada bo‘lganida tashabbusni uzoq vaqt saqlab
turishga yordamlashish, maydon o‘rtasini nazorat qilish, hujum oldingi
qatorlariga qo‘shilish, ya‘ni tadrijiy hujum qilayotganda ko‘p o‘yinchilarni
qatnashtirib eshelonlarga (tabaqalangan) hujum uyushtirishni yoki tez hujum
qilayotganda o‘yinni sekinlashtiradigan qilib to‘p uzatib berishni ta‘minlashdan
iborat. Hujumni komanda bo‘lib uyushtirish birinchi galda komanda o‘rta
qatorining turli ixtisosdagi o‘yinchilari qanchalik to‘g‘ri tanlangani va
ularning mahoratiga bog‘liq.
Q a n o t   h u j u m ch i l a r i
Qanotdagi harakatlaryo to‘pni boshqarayotgan
qanot himoyachisi yoki maydon o‘rtasi o‘yinchisi bilan hamkorlik qilish uchun
orqaga qaytib, yoki olg‘a tomon aktiv ilgarilab (sherigining himoyachilar
ortidagi bo‘sh joyga uzoqdan to‘p uzatib berishiga sharoit yaratish maqsadida
«o‘yindan chiqqan» holat chegarasiga yaqin borib) bajarilishi mumkin.
Maydonning eni bo‘ylab
harakatlanishlar to‘pni boshqarayotgan maydon o‘rtasi o‘yinchisi bilan
hamkorlik qilish uchun orqaga qaytish bilan yoki hujumning oldingi marrasiga
tez ilgarilab chiqish bilan birga qo‘shib bajarilishi mumkin.
Qanot hujumchisi to‘p olgandan keyin
o‘zini yakka yoki sherigi bilan birgalikda qo‘riqlayotgan o‘yinchidan o‘tib
ketishga qariyib raqib darvozasi chizig‘igacha yetib borish va to‘pni jarima
maydonidagi sheriklariga g‘izzilatib yoki uzatib berishga harakat qiladi.
Sheriklaridan birontasi to‘p olish uchun ochiq turgan bo‘lsa yoki xujumchilar
himoyachilarga qarshi havoda muvaffaqiyat bilan kurashayotgan bo‘lsa, bunday
hollarda to‘pni yuqorilatib uzatgan samaralidir. G‘izillatib uzatishlar esa
hamma hollarda hujumchilardan birontasi chiqib kelishi mumkin bo‘lgani
uchungina emas, balki vaqt nihoyatda zich sharoitda qolganidan, buning ustiga
goho o‘z vazifasini ko‘ngildagiday bajarolmay qoladigan himoyachilarning
oyog‘idan «rekoshet» bo‘lishi mumkinligidan ham mudofaadagilarning harakati
murakkablashib ketadi. Bunday holda qarshi tomon qanot hujumchisi darvozaning
uzoqdagi ustuni yaqinigacha yetib boradi.
Qanot hujumchisi raqib himoyachilari
orasini maksimal darajada uzaytirib ketish uchun yon chizig‘iga yaqin joyda
o‘ynaydi. Markaziy hujumchi yon chiziq yaqiniga o‘tib, maydon markazi bo‘shab
qolgan hollarda esa qanot hujumchisi bo‘shab qolgan zonaga katta tezlikda yorib
kiradi.
Ayrim o‘yin epizodlarida qanot
hujumchilari o‘rin almashadilar. Maydonning eni bo‘ylab bunday  manyovr qilish
mudofaa uyushtirishni qiyinlashtiradi va qanot himoyachilarining biror hujumchi
harakat xususiyatlariga moslashib olishiga halaqit beradi. Goh u, goh bu
qanotda  uzoq vaqt qolib ketish muvaffaqiyat qozonishiga yordam bersa ham,
lekin hujum rivojlanishi mobaynida o‘rin almashish ayniqsa samarali chiqadi.
Qanot hujumchisi doimo tezkor manyovr
qilishga tayyor turishi va shuning bilan birga yakkama-yakka kurashning hamda
zarba berishning xilma-xil usullarini a‘lo darajada bilishi kerak.
Markaziy hujumchi
Bu ihtisosdagi futbolchi hamma vaqt
darvozaga intilib turadi va zarba berish pozitsiyasiga chiqish uchun eng yaqin
yo‘l izlaydi. U hamma vaqt raqiblardan bir nechtasining qattiq nazorati ostida
bo‘ladi, shuning uchun ham ochilib chiqishlar bilan raqib mudofaasidagi asosiy
o‘yinchilarni chalg‘itishlarni birga qo‘shib ko‘p manyovrlarni amalga oshirish
kerak. Markaziy hujumchi qanot hujumlari vaqtida jarima maydoni markaziga yoki
darvozaning o‘ziga yaqin turgan ustuniga qanot hujumchisi g‘izillatib yoki
uzatib bergan to‘p qarshisiga chiqib, to‘p uchun kurashda himoyachilardan ko‘ra
ildamlik qilishga intiladi.
Markaziy hujumchi to‘p olgandan keyin
asosan raqibni aylanib o‘tish vositalaridan foydalanib, darvozani mo‘ljallab
zarba berish uchun sharoit yaratishga harakat qiladi. Biroq sheriklarni ham
unitib bo‘lmaydi. Markaziy hujumchilar ular bilan hamkorlik qilishdan raqibni
yutib chiqishni osonlashtirish uchun va darvozani zabt etishga qulayroq pozitsiyada
turgan sherigiga to‘p oshirib berish uchun foydalanish kerak.
Ayrim epizodlarda markaziy hujumchi
orqaga chekinib ochilishi ham mumkin. SHerigiga zonani bo‘shatib berish yoki
raqib qo‘riqchilaridan nariroqda to‘p olib, keyin tezkor manyovr qilish uchun
shunday qilinadi.
H u j u m ch i l a r   s o n i   o z – k o‟ p   b o‟ l g a
n d a g i  h u j u m   h a r a k a t l a r i T o‟ r t   h u j u m ch i
b i l a n   h u j u m   q i l i sh
To‘rtta hujumchi bilan bo‘ladigan
hujumda qanotlardan foydalangan ma‘qul. Tezkorlik hislatlari yuksak bo‘lgan
qanot hujumchilari yakka kurashda yoki eng yaqin turgan sherigi yordamida uni
qo‘riqlayotgan o‘yinchini dog‘da qoldirib, ilgarilab keta boshlaydi. Bunda
quyidagicha harakatlarni amalga oshirishi mumkin.
a)
darvoza
chizig‘i yaqiniga chiqish va to‘pni kalla qo‘yib hujumni yakunlash
uchun mumkin qadar uzoqdagi ustun
yaqiniga tepalatib uzatish;
b)
darvoza
chizig‘i yaqiniga chiqib, keyin sherigi zarba berishini yoki raqib oyog‘idan
rikoshet  bo‘lishini mo‘ljallab  to‘pni darvozaning uzunasiga yoki sal
oldinroqqa pastdan g‘izillatib berish;
v) qanot hujumchisining darvoza ro‘parasida zarba
berish pozitsiyasiga
chiqishi, ya‘ni «burchak kesib»
chiqishi.
Markaziy hujumchilarning asosiy
vazifalari – markazdan yorib o‘tishni uyushtirish. Darvozani zabt etishga qulay
pozitsiyada bo‘lganlari uchun ular aylanib o‘tishlar va sherik bilan hamkorlik
qilishlarni birga qo‘shib olib borishdan keng foydalanib, dadil, keskin harakat
qilishlari kerak. Bu ixtisosdagi o‘yinchilar darvozabondan yoki shtangdan
qaytgan to‘plarni qayta urib kiritishga, darvozani mo‘ljallab zarba berish
uchun paydo bo‘lib qolgan ozgina imkoniyatdan ham foydalanib qolishga hamma
vaqt tayyor turadilar. Agar hujum markazdan bo‘layotgan bo‘lsa, unda markaziy
hujumchilar soxta manyovrlardan va joy almashinishlardan foydalanib,
o‘zgaruvchan tezlikda o‘ynab, zarba beradigan pozitsiyaga ochilib chiqishiga
harakat qiladilar. Markaziy himoyachilardan birining orqasidan ochilib chiqish
eng foydali ochilish hisoblanadi. O‘rta qator o‘yinchisini hujumga qo‘shib
kombinatsiya qilishda markaziy hujumchi soxta manyovr qilib, sherigi kirib
keladigan zonadan markaziy himoyachini olib ketishi kerak.
O‘rta qatorning o‘yinchilari oldingi
marralarga chiqishi mumkin. Bunda ulardan biri hujumda aktiv ishtirok etadi,
ikkinchisi esa qanot himoyachilari bilan birgalikda hujumni quvvatlab sal
orqaroqda harakat qiladi. Biroqo‘rta qator o‘yinchilari epizodik tarzdagina
xujumning birinchi esheloniga qo‘shilishlari kerak. O‘rta qator o‘yinchilarining
hadeb ilgarilab ketaverishi to‘rtta hujumchining harakatlarini qisib, ularni
operativ o‘yin joyidan mahrum qilib qo‘yadi.
Qanot himoyachilari ham hujumga
epizodik tarzda qo‘shilib turadilar. Mudofaadagilar to‘p olganlaridan keyin
javob hujumi vaqtida asosan shunday qilganlari ma‘qul. Markaziy himoyachilar
esa kamdan-kam hujumga tashlanadilar, chunki maydon markazida raqiblarning
hamkorlik qilayotgan o‘yinchilari borligini, buning oqibatida o‘z darvozalari
xavfda qolishi mumkinligini  hamma vaqt yodda tutadilar.
Agar raqiblar faqat zona himoyasi
tizimini qo‘llasalar unda hujumchilar harakatiga quyidagilar xos bo‘ladi:
a)
o‘rta
qator o‘yinchilari va qanot himoyachilari hujumga qo‘shilib, kollektiv manyovr
qilish hisobiga hujumning ayrim uchastkasida son jihatdan ortiqlik hosil
qilish;
b)
darvoza
oldiga ma‘lum zonada raqiblardan birini yakka kurashda shaxsan yutib chiqib,
keyin qo‘shni zonada son jihatdan og‘irlik hosil qilish yoki hujumni zarba
berib tugatish.
Agar raqiblar aralash himoya
tizimini qo‘llab, asosiy o‘yinchilarni juda yaqindan qo‘riqlasalar, unda hujum
qilayotganlar quyidagi harakatlarni bajarishlari kerak:
a)
himoyachilarni
tarqatib yuborish va ayni vaqtda qanot hujumchisi bilan ikki kishilik
kombinatsiyalar uchun yaxshi imkoniyat yaratish maqsadida dispetcherlik
vazifasini sheriklaridan biriga o‘tkazib, dispetcherning o‘zini shaxsiy
qo‘riqchisi bilan birga qanotga o‘tkazib yuborish;
b)
maydonning
eni bo‘ylab va qisman maydon ichkarisida aktiv manyovr qilish.

U ch t a   h u j u m ch i   b i l a n   h u j u m   q i l i sh
Uchta o‘yinchisini oldinga chiqarib
hujum qiladigan komandalar, odatda ikkita qanot hujumchisi va bitta markaziy
hujumchi bilan, ahyon-ahyonda esa ikkita markaziy hujumchi vabitta qanot
hujumchisi bilan o‘ynaydilar.
Bundagi ataka uyushtirishning
quyidagi holatlari yuqorida bayon etilganlardan farq qiladi:
a)
hujumchining
birinchi esheloniga maydon o‘rtasidagi uch o‘yinchidan ikkitasi aktiv
qo‘shiladi (ko‘pincha bu orqaroqda o‘ynaydigan yarim hujumchi va dispetcher
bo‘ladi);
b)
yarim
himoyachi hujumga tizim tarzda qo‘shilib turadigan qanot
himoyachilari bilan birgalikda hujum
ikkinchi eshelonini hosil qiladi;
v) ikkita markaziy himoyachilardan biri epizodik
tarzda hujumga qo‘shilib
turadi (odatda bu katta tezlikda
bajariladi va raqib darvozasiga real xavf solinadi).
Hujumga qo‘shiladigan o‘yinchilarning
hammasi hujumchining harakatlarini mohirona bajara olishi, ya‘ni universal
tayyorgarlik ko‘rgan o‘yinchilar anchagina bo‘lishi hujum chinakkam zo‘r
bo‘lishini ta‘minlash uchun zaruriy shart hisoblanadi.
Zonalariga hujum ikkinchi
eshelonidagi sheriklaridan birontasi kirib kelishi mumkin bo‘lgani uchun ham
qanot hujumlari maydonning eni bo‘ylab tez-tez manyovr qilib turadilar.
Bularning hammasi hujumchilarga hujum yo‘nalishini uzluksiz o‘zgartirish,
kuchlarni qayta guruhlab turish imkonini beradi. Ana shuning uchun ham hozirgi
zamon futbolida uchta «sof» hujumchisi bor hujum uyushtirish juda keng
tarqalgan.
Agar komanda ikkita markaziy hujumchi
bilan o‘yin qilayotgan bo‘lsa, unda qanotlardan biri bo‘shab qoladi. Undan
qanot himoyachisini yoki o‘rta qator o‘yinchilaridan birini hujumga qo‘shish
uchun foydalangan ma‘qul.
I k k i t a   h u j u m ch i    b i l a n    h u j u m   q i l i sh
Ikkita hujumchi bilan hujum qilish
oldingilaridan anchagina farqqiladi. Bu xil hujumni uyushtirishda qamida ikkita
yarim hujumchining va diyespetcherning qatnashishi shart. Yaxshi tayyorgarlik
ko‘rgan va shunday ixtisosdagi o‘yinchilar bo‘lmasa, ikkita hujumchili sxema
ochiqdan-ochiq mudofaa jadvali bo‘lib qoladi, oqibatda match davomida
tashabbusni qo‘lga olishni qiyinlashtirib qo‘yadi.
Bu jadvaldagi asosiy taktik
variantlardan sheriklardan birining (qanot himoyachisining, o‘rta
o‘yinchisining) hujumga aktiv qo‘shilishi uchun biron qanotni sun‘iy bo‘shatib
qo‘yishdir. O‘rta qatordagi to‘rt o‘yinchining deyarli har bir
hujumchivazifasini zimmasiga ola biladi. Bu individual tarzdagina emas, balki
ikki, uch kishi bo‘lib improvizatsiya qilish imkonini yaratib, maydonning turli
pozitsiya va nuqtalaridan muvaffaqiyatli hujum qilishga yordam beradi.
Hujumchilar hujumni tayyorlashda
maydonning eni bo‘ylab manyovr qiladilar. Ular tez hujum paytida o‘yinni
keskinlashtiradigan qilib uzatilgan to‘pni olib, zarba pozitsiyasiga chiqish
imkonini yaratadilar yoki o‘ziga hos «ochiqlik»larsheriklar kelib qo‘shilishi
uchun zonalar hosil qiladilar. Bu  «ochiqlik»larga o‘rta qator o‘yinchilari,
qanot himoyachilari va hatto markaziy himoyachiilar uzliksiz yorib kirib
turadilar. Bularning hammasi orqadagi ahvoldan xavfsiramaydigan va ko‘p
yurishli kombinatsiyalarda hamkorlik qiladigan 5-6 aktiv o‘yinchi hujumga
qo‘shilib, tadrijiy hujum qilishiga qulaylik yaratadi.
Hujumda   o‘rta   qator
o‘yinchilariga  juda  muhim   o‘rin   ajratilgan.
Ular hujum harakatlarini
uyushtiribgina qolmay, balki ko‘pincha hujumni yakunlaydilar ham. Vazifasi
hujumda muntazzam ravishda va o‘ynab ishtirok etishdan iborat qanot
himoyachilari ham ko‘tarinki aktivlik bilan harakat qiladilar. Ular yo qanot
hujumchilari singari harakat qilib, qanotdan o‘tib boradilar, yoki ikkinchi
eshelonda harakat qilib, sheriklarini quvvatlab turadilar.
Markaziy himoyachilar hujum
harakatlarining roli ham ortib, ular raqiblar mudofaa qatoriga tez-tez yorib
kiraveradigan hamda nisbatan «nazoratsizliklari»dan foydalanib, zarba berish
pozitsiyasiga tez-tez chiqadigan bo‘lib qoladilar. SHunday paytlarda ular yo
darvozani zabt etishga o‘rinib ko‘radilar, yoki mudofaadagi o‘yinchilarni
chalg‘itib, sheriklarining harakati uchun qulay sharoit yaratib beradilar.

HIMOYA TAKTIKASI
Himoya taktikasi to‘pni
boshqarmayotgan komandaning harakatlarini raqiblar hujumini bir yoqlik
qiladigan neytrallaydigan qilib uyushtirishni nazarda tutadi.
Himoyada o‘ynashning umumkomanda
metodi shaxsiy, zona va aralash bo‘lishi mumkin. Biroqqisman bo‘lsa ham boshqa
metod elementlaridanfoydalanmasdan birgina metodda o‘ynayverish xato. CHunki bu
hol himoya taktikasini qashshoqlashtirib qo‘yadi. Himoyada o‘ynash metodlarini
himoyachilarning individual hislatlari va imkoniyatlarini hisobga olib tanlash
kerak.
Himoyada o‘ynashning taktik san‘ati
raqibni qachon o‘z holiga qo‘ymaslik va uni ta‘qib etishni, qachon sheriklardan
biriga berib yuborish va qachon zonada o‘ynashni bilishdan iborat.
Mudofaa qilayotgan komanda
harakatlarining hammasi hujum qilayotganlar harakatiga javob tariqasida bo‘lib,
raqiblar taktikasining hususiyatlariga qarab uyushtiriladi. Mudofaaning yaxshi
uyushtirilganligi komandaga hujum harakatlarini muvaffaqiyatli bajarish
imkonini beradi.
Himoyada o‘ynash xilma-xil va ko‘p
planli bo‘lib, darvozani mudofaa qilishga, to‘pni qo‘lga kiritish uchun aktiv
kurashish va hujum uyushtirishga qaratilgan bo‘ladi. Himoyadagi o‘yin ham
hujumdagi singari individual , guruh va komanda harakatlaridan iborat.
Individual taktika
Mudofaadagi muvaffaqiyat bir guruh
o‘yinchilarning to‘g‘ri straxovka qilishlariga, o‘zaro almashuvchanligi va
ularning bir-biriga mos harakatlarigagina emas, balki himoyachilarning to‘pi
bor va to‘pi yo‘q qarshi individual harakat qilish mahoratiga, ya‘ni
himoyachining konkret vaziyatda o‘z «homiy»ligidagi o‘yinchiga nisbatan kanchalik
to‘g‘ri joy tanlashiga ham bog‘liq. Oqilona pozitsiya tanlash mudofaada
muvaffaqiyatli harakat qilishning asosi hisoblanadi.
To‘p boshqarayotgan va to‘p
boshqarmayotgan o‘yinchiga qarshi harakatlar himoyadagi individual taktik
harakatlarga kiradi.

To‟psiz o‟yinchiga qarshi harakatlar
Himoyachi to‘pni boshqarmayotgan
o‘yinchiga qarshi harakat qilayotganda quyidagilarga intiladi:
a)
raqibning
to‘p olishiga yo‘l qo‘ymaslikka, ya‘ni to‘pni «to‘sib» olishga;
b)
raqibga
yo‘naltirilgan to‘pni yo‘lda olib qo‘yishga, ya‘ni «olib qolish»
harakatini bajarishga.
To‟sib olish-bu
mudofaadagi komanda o‘yinchisining raqib o‘yinchisi yo‘lini to‘sib, uning to‘p
olish imkoniyatini qiyinlashtiradigan harakati. Raqib yo‘lini to‘sib olish
uchun himoyachi shu o‘yinchi bilan o‘z darvozasi orqasiga o‘tish (darvozaga
nisbatan yonlamaroq yoki orqa o‘girib turish) kerak. Himoyachi bilan hujumchi
orqasidagi masofa to‘p bilan o‘yinchi darvozaga yaqinlashgan sari yoki
darvozadan uzoqlasha borgan sayin kamayib yoki ko‘payib borishi mumkin.
Pozitsiya, shuningdek himoyachining yugurish tezligiga, o‘zaro
kurashayotganlarning kuchlari nisbatan va boshqa omillarga bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
To‘sib olishda himoyachi
quyidagilarga amal qilishi kerak:
1.
Raqib
darvozaga xavf solayotganida yoki o‘z harakatlari bilan darvozani zabt etishga
qulay vaziyat yaratib berish mumkin bo‘lib qolganda uning yo‘li to‘siladi.
2.
Raqib
darvozaga qanchalik yaqin kelsa, unga shunchalik yaqin masofada yo‘lini to‘sish
kerak.
3.
O‘yin
vaaziyatiga va o‘yinchilar qanday turganligiga qarab, «o‘yindan chiqqan» holat
hosil qilish mumkin.
Olib qolish-bu
mudofaadagi komanda o‘yinchisining o‘ziga bevosita yaqin turgan raqib
o‘yinchisiga yo‘naltirilgan to‘pni qo‘lga kiritish niyatidagi harakati. To‘sib
olishdagi singari olib qolishdagi muvaffaqiyat ham himoyachining to‘g‘ri
pozitsiya tanlashiga, to‘pga vaqtida chiqishiga, vaziyatni to‘g‘ri baholashiga,
tezkorligiga va h.k.larga bog‘liq. Olib qolishda himoyachi bilan hujumchi
o‘rtasidagi masofa, odatda, to‘sib qolishdagiga nisbatan ko‘proq bo‘ladi. Boisi
bunda himoyachi aktiv tomon bo‘lib to‘p uchishi kerak bo‘lgan tomonga otilib
chiqishga ulguradi.
Olib qolishga o‘ynaganda himoyachi
quyidagilarga amal qilishi kerak:
a)
to‘p
yoki to‘pni olayotgan raqib qayerdaligiga qarab, hujumchiga bo‘lgan
masofani keragicha saklash;
b)
sharoitni
to‘g‘ri baholash va harakat boshlash paytini to‘g‘ri aniqlash;
v) to‘pni olib qolishning eng ma‘qul
vositasini tanlash;

To‟pi bor o‟yinchiga qarshi harakatlar
To‘pi bor o‘yinchiga qarshi
individual o‘yin ilgarilama mudofaa taktikasiga, ya‘ni raqib o‘yinchisini
kuzatish va unga qarshi o‘ynashga asoslangan bo‘ladi.
Ko‘p hollarda mudofaadagilar raqib
o‘yinchisi to‘p olayotganda yoki to‘pni nazorat qilib turganda kurash
boshlaydilar. Yakka kurashning muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz chiqishi
mudofaadagilarning to‘p olib qo‘yishda, kerakli vosita va usullarni tanlash va
qo‘llanishda qanchalar tajribali ekaniga bog‘liq.
Himoyachi to‘pni raqibdan u to‘p
qabul qilayotgan paytda olib qo‘yishga intilishi kerak, chunki bu paytda
hujumchining e‘tibori asosan texnik priyomni qanday bajarishga qaratilgan
bo‘lib, u keyingi taktik harakatiga kamroq e‘tibor berayotgan bo‘ladi.
To‘pni boshqarayotgan o‘yinchiga
qarshi harakatda himoyachi quyidagilarni bajarishga intiladi:
a)
to‘pni
raqibdan olib qo‘yish;
b)
to‘p
uzatilishiga to‘sqinlik qilish;
v) to‘p olib yurilishiga tusqinlik qilish;

g) zarba berilishiga to‘sqinlik
qilish.
To‟pni olib
qo‟yish. To‘pni olib qo‘yishda tezkorlikning,
masofani his etish va vaqtni mo‘ljallashning, shuningdek butun o‘yin vaziyatini
baholay bilishning ahamiyati kattadir.
Futbolda bir xilda takrorlanadigan
holat va vaziyatlar bo‘lmaydi, shuning uchun hujum qilayotgan o‘yinchiga to‘p
bermaslik uchun qachon va qayerda bo‘lishini himochini o‘zi aniqlashi kerak.
Ba‘zan o‘yinchiga juda yaqin kelib, uning ketidan qolmaslik, ba‘zida esa o‘z
joyidan ketmaslik kerak bo‘ladi. Ammo har qanday  holda ham hujum qiluvchiga
bemalol to‘p olish imkonini bermaslik lozim.
Himoyachi hujum qilayotgan o‘yinchi
harakatlarini kuzatayotib, unga darhol unga hujum qilish kerakmi yoki ozroq
kutish-o‘zi hal qiladi. Raqib ro‘parada ekanida u aylanib o‘ta boshlashini
kutgan ma‘qul. Raqib aylanib o‘tishga tayyorlanib, himoyachiga yaqin kelganida,
himoyachi to‘pni olib qo‘yish yoki tepib yuborish. yelkada turish va shu kabi
usullardan foydalansa bo‘ladi.
T o‘ p   u z a t i sh g a   q a r sh
i   h a r a k a t.   Goho himoyachi qulay pozitsiyaga chiqib qolgan o‘yinchiga
to‘p uzatilishiga qarshilik ko‘rsatishi kerak bo‘lib qoladi. Bunday vaziyatda
to‘pni olib qo‘yishiga yoki yakka kurash boshlashga kirishmagan ma‘qul bo‘ladi,
chunki himoyachining noo‘rin harakati ahvolni keskinlashtirib yuborishi mumkin.
Bunday vaziyatda to‘p tepalatib yoki yonlamasiga uzatilishiga to‘sqinlik qilish
uchun himoyachi to‘pni boshqarayotgan o‘yinchiga 2-3 m qolguncha yaqin boradi.
Uning asosiy maqsadi mudofaadagi sheriklari o‘z pozitsiyalariga borib olishlari
uchun vaqtdan yutishdir.
T o‘ p  o l i b  yu r i l i sh g a  q
a r sh i  h a r a k a t.   Basharti himoyachi to‘pni olib qolishga yoki raqib
to‘p olayotganda uni olib qo‘yishga ulgurmasa, unda butun harakati-yu ishg‘ol
qilingan pozitsiyasi  bilan to‘pi bor raqibning tez ilgarilashiga halaqit
beradi. Bordi-yu hujumchi har qalay olg‘a harakat boshlab qolsa, himoyachi unga
parallel harakat qila boshlab, uni yon chiziqqa qisib qo‘yishga harakat qiladi.
SHunda hujumchining harakat joyi torayib, sheriklarining bevosita yordamidan
mahrum bo‘lib qoladi.
Raqib jarima maydoni yaqinida
diagonaliga yoki darvoza chizig‘iga parallel tarzda to‘p olib kelayotgan
bo‘lsa, himoyachi to‘p olib yurishga to‘sqinlik qilibgina qolmay, balki
hujumchini to‘pni orqaga yoki maydonning ko‘ndalangiga uzatib yuborishga majbur
qilishi kerak.
Z a r b a  b e r i sh g a  q a r sh
i  h a r a k a t.  Hujumchi jarima maydoni  yaqinidadarvozani mo‘ljallab zarba
bermoqchi bo‘lganida eng havfli vaziyat yuzaga kelishi barchaga ayon. Bunday
holda himoyachi o‘z darvozasiga orqa o‘girib yoki yonlama turib, o‘z
pozitsiyasi yoki harakati bilan darvoza tomon zarba berilishiga qarshilik
ko‘rsatish kerak. Himoyachining butun e‘tibori raqibning oyoqlarida bo‘lishi
kerak: to‘p uchib ketishi kerak bo‘lgan yo‘lga o‘z oyog‘ini qo‘yib qolish uchun
uning zarba beruvchi oyog‘i orqaga tortilgan paytni payqab olishga harakat
qilishi lozim.

Guruh taktikasi.
Bu futbol o‘yini boshdan oyoq kombinatsiyalar
asosiga qurilgan bo‘lib, o‘yinning mazmuni ham aslida shu kombinatsiyalardan
iborat. O‘yin vaqtida qayta takrorlanmaydigan holatlar ko‘p uchraydi. Bu hollar
har birining o‘z asosi bor. Bunday asoslarni har bir o‘yinchi, eng avvalo
himoyachilar bilishi va tushunishi lozim. SHunda taktik planda hujumchilarga
qarshi harakat qilish va zarur priyomlar qo‘llanish oson bo‘ladi.
Mudofaadagi guruho‘yinining asosiy
mazmuni himoya o‘yinchilarining hujum qilayotgan raqiblariga qarshi uyushgan
harakatlari hisoblanadi. Mudofaadagilar o‘zining raqib bilan yakkama-yakka
kurashayotgan har bir sherigiga yordam beradi yoki yordam berishga tayyor
turadi. SHunday qilib, sherigiga bevosita va kerakli yordam berishdan tashqari,
straxovka qilish ham uyushtiriladi. Mohirlik bilan joy tanlash esa
aniqhamkorlik qilishga yordam beradi.
Himoyadagi guruh taktikasi darvozaga
xavf solayotgan har qanday raqibga qarshi guruh  bo‘lib harakat qilishni
nazarda tutadi va sheriklariga yordam berishga qaratilgan bo‘ladi.
Straxovka, shuningdek «devor» va
«kesishuv»  kombinatsiyalariga qarshi harakatlar himoyada ikki o‘yinchining
hamkorlik qilish usullariga kiradi.
Maxsus uyushtirilgan qarshi
harakatlar, chunonchi, «devor» yasash, sun‘iy «o‘yindan tashqari» holat hosil
qilish va darvozabon ishtirokidagi harakatlar uch va undan ortiqo‘yinchining
hamkorlik qilish usullariga kiradi.
S t r a x o v k a.  O‘yini vaqtida
o‘z sherigiga yordam berish usullaridan biri traxovka hisoblanadi. Himoya
straxovkaning to‘g‘ri va vaqtida bo‘lishi uning mustahkamligi va
ishonchliligining garovidir. Straxovka qilish uchun tanlangan pozitsiya zarur
hollarda sherik yo‘l qo‘ygan hatoni tuzatadigan bo‘lishi kerak. Bunday
pozitsiya hamma vaqt orqada, o‘yinchining o‘z darvozasiga yaqinroq joyda
bo‘ladi.
Straxovka qilayotgan 3-o‘yinchi
to‘g‘ri joy tanlaganligi ko‘rsatilgan. To‘p raqiblarning 10-yarim
himoyachisida, 11-qanot hujumchisi 2-himoyachidan qochib, bo‘sh joyga chiqadi.
10-o‘yinchi to‘pni o‘sha tomonga uzatadi. Biroq 2-himoyachini straxovka qilish
uchun pozitsiyani to‘g‘ri tanlagan 3-himoyachi qanot hujumchisidan oldin to‘pga
yetib boradi.
«Devor», «kesishuv», «to‘pni tegmay
o‘tkazish» va «bir tegishdayoq uzatish» kombinatsiyalariga qarshi kurashish
mudofaalar uchun anchagina murakkab bo‘lishiga qaramay, himoyachi bir o‘zi va
mudofaadagi sheriklari bilan kelishib o‘ynab, bu kombinatsiyalarga qarshi
muvaffaqiyatli harakat qila oladi.
«D e v o r»  k o m b i n a s i ya s i
g a  q a r sh i   h a r a k a t. «Devor» kombinatsiyalarga qarshi kurashda bu
kombinatsiya qayerda bo‘layotganini hisobga olish kerak. Ba‘zan hujumchilardan
birini juda yaqin qo‘riqlashdan voz kechib, zonada o‘ynagan yoki «devor»
kombinatsiyasini amalga oshirishga bo‘sh joy qoldirmaslik maqsadida mudofaa
kuchlarini jarima maydoni yaqiniga to‘plagan ma‘qul bo‘ladi. Birinchi uzatilgan
to‘pni olayotgan raqibga nisbatan pozitsiyani tanlash bu kombinatsiyaga qarshi
harakatdagi asosiy payt hisoblanadi. To‘pni tepib chiqarib yuborishni,
raqibning javob uzatishini qiyinlashtirishni yoki uni dastlabki yoki uni
dastlabki rejasidan qaytishga majbur qilishni mo‘ljallab raqib yaqinidan joy
tanlash kerak. Bunda orqadagi o‘yinchining roli juda ham muhim bo‘ladi.
Voqealarning keyin qanday bo‘lishi ko‘p jihatdan uning kombinatsiya qanday
davom etishini ko‘ra bilishiga, shuningdek vaqtida yordamga kela bilishiga
bog‘liq.
«K e s i sh u v»  k o m b i n a s i
ya s i g a  q a r sh i   h a r a k a t. Bu kombinatsiya darvozaga taxdid
solish nuqtai nazaridan  «devor» kombinatsiyasidek xavfli emas. Odatda bu kombinatsiya
ancha uzoqqo‘llanilib, asosan tashabbusni saqlab turishga qaratilgan bo‘ladi.
«Kesishuv» paytida himoyachilar o‘zi qo‘riqlayotgan o‘yinchilarning harakatiga,
ayniqsa to‘p bilan qolgan o‘yinchining harakatiga qattiq e‘tibor berib, darvoza
yo‘lini to‘sib olganlari ma‘qul.
«T o‘ p n i   t e g m a y  o‘ t k a z
i sh» k o m b i n a s i ya s i g a  q a r sh i   h a r a k a t. Bu kombinatsiya
jarima maydoni darvozasida eng samarali chiqadi. U kutilmagan harakatlarga
asoslangan bo‘lganligi uchun ham himoyachilar nihoyatda ehtiyot bo‘lishlari
kerak. Odatda, o‘zi qo‘riqlayotgan o‘yinchi bilan ozgina fursat qarovsiz
qoldirgan hujumchi o‘rtasida to‘g‘ri pozitsiya tanlangan himoyachi bu
kombinatsiyaga qarshi harakat qila olishi mumkin. Himoyachi to‘p uzatilgan
hujumchidan epchillik qilish va unga darvozani mo‘ljallab zarba berishga imkon
bermaslikka harakat qilishi kerak.
Ayni vaqtda hujumchi tepmokchidek
chog‘lanib turib, to‘pni sherigiga o‘tkazib yuborishi mumkin. SHuning uchun
himoyachi darvozani mo‘ljallab tepishga halaqit berishigina emas, balki tegmay
o‘tkazib yuborilgan to‘pni olib qolishning ilojini qilishga ham tayyor turishi
darkor. Birinchi bo‘lib kurashga kirayotgan himoyachining sheriklari uning
harakatlari muvaffaqiyatsiz bo‘lgan taqdirda uni straxovka qilishga va hujumchi
tegmay o‘tkazib yuborgan to‘pni olib qolishga tayyor bo‘lishlari kerak.
S u n ‗ i y   «o‘ y i n d a
n    t a sh q a r i»    h o l a t n i    v u j u d g a k e l t i r i sh. Bunday
holatni vujudga keltirish mudofaadagi samarali metod hisoblanadi. Odatda
quyidagi hollarda sun‘iy «o‘yindan tashqari» holatni vujudga keltiriladi:
a)
raqib
komandasi tashabbusni qo‘lga olib, zur berib hujum qilaverganda va
olg‘a intilaverganda;
b)
raqib
hujumchilari keskin ochilishiga intilib, mudofaa ichkarisida bo‘sh
joyga chiqmoqchi bo‘lganda;
v) tashabbus sizning komandada
bo‘lib, raqiblarning mudofaaga o‘tib olishdan boshqa iloji qolmay, oldinda
bir-ikki o‘yinchigina qoldirib, to‘plarni uzoqdan nuqul shularga uzatib
bermoqchi bo‘lganda.
«O‘yindan tashqari» holatni vujudga
keltirish san‘ati avvalo himoya qatoridagi o‘yinchilar harakatining bir-biriga
mosligiga bog‘liq. Odatda o‘z darvozasiga hammadan ko‘ra yaqin turgan
himoyachining «o‘yindan tashqari» holatniuyushtirish imkoniyatlari ko‘p
bo‘ladi. U boshqa ximoyachilarning harakatlari va qanday turganligini,
shuningdek to‘pni boshqarayotgan raqiblarning harakatlari va niyatlarini zo‘r
e‘tibor bilan kuzatib borishi kerak. To‘p darvozaga qanchalik yaqin bo‘lsa,
himoyachining o‘z harakatlarini moslab olishlari va «o‘yindan tashqari» holatni
uyushtirishlari shunchalik murakkablasha boradi. Tajribalar bunday holatni
vujudga kelitirish hammadan ko‘ra maydonning markaziy chizig‘i oralig‘ida muvaffaqiyatli
chiqishini ko‘rsatmoqda.
«O‘yindan tashqari» holatni to‘g‘ri
uyushtirish ko‘rsatilgan. 10-o‘yinchi to‘pni uzoqdan 11-yoki 9-o‘yinchiga
uzatib beradi. Ikkala holda ham 3-himoyachi shundaygina zarba berilishi oldidan
ilgariga o‘tib, hujumchilarni o‘z orqasida «o‘yindan tashqari» holatda
qoldirib, hujumni tez to‘xtatib qolishi mumkin.
«Devor» yasash va uni uyushtirish
mudofaada o‘ynashning juda yaxshi taktik vositasi hisoblanadi. Darvozasiga
erkin to‘p tepish yoki jarima to‘pi tepish belgilangan komanda «devor»
yasashdan foydalanadi. Raqib tomon mudofaadagilar darvozasi yaqinida jarima
yoki erkin to‘p tepayotgan bo‘lsa, to‘p yo‘lini to‘sish maqsadida
mudofaadagilarning bir guruho‘yinchilari qator saf tortib turadi. To‘g‘ri
yasalgan «devor» ko‘p jihatdan darvoza xavfsizligini ta‘minlab beradi. Odatda
4-5 o‘yinchi (ko‘pincha ikki himoyachi, ikki yarim himoyachi va bir yarim
himoyachi) «devor» yasashga turadi. Zarba beriladigan joy darvozadan qancha
uzoqda bo‘lsa, shuncha kam o‘yinchi «devor» yasashga turadi.
Mudofaadagilarning «devor» yasashdan
maqsadi o‘z darvozasining burchagini to‘ppa-to‘g‘ri zarba berishidan saklashdir
(uzokdagi burchakni darvozabon qo‘riqlaydi).
«Devor»ning turlari taktik rejalarga,
o‘yinchilarning saf tortishi va soniga bog‘liq. «Devor» yasaganda raqibning
burama zarba berishi mumkinligini ham hisobga olish kerak.

Komanda taktikasi
Himoyada o‘ynashning umumiy taktik
prinsiplari bor ekaniga qaramay, himoyachilar harakatida qator husuiyatlar
mavjudki, bular ayrim o‘yinchilarning yoki bir guruho‘yinchilarning asosiy
vazifa va majburiyatlaridan kelib chiqadi. Ana shu xususiyatlarni hujum
endigina yuzaga kelayotgan paytda va hujumning boshida himoyalanayotgan komanda
o‘yinchilarining harakatlarida ko‘rish mumkin. SHundan keyin, hujum
rivojlanayotganda va yakunlanayotganda esa komandalar bir xil prinsiplarga
rioya qiladilar. Biroq himoyada o‘ynashning prinsip va individual usullarini
bir-biriga bog‘lamay qarash noto‘g‘ri bulur edi. Ularni bu xilda ajratish
shartli xarakterda bo‘lishi mumkin, holos. Mana, masalan, himoyada zona usulida
o‘ynayotgan komanda ayrim o‘yinchi yoki bir necha o‘yinchi zona prinsipi
doirasidan chiqadigan individual vazifalarni bajarishi mumkin.

Tez hujumga qarshi himoya
Agar raqib tomon hujumga o‘tayotganda
taktik vosita sifatida markaz bo‘ylab yoki qanot bo‘ylab to‘p uzatib berishdan
foydalanib, asosan tez atakaga zo‘r beradigan bo‘lsa, himolanayotgan komanda
o‘yinchilari mudofaaning birinchi bosqichida to‘p boshqarayotgan raqibni aktiv
hujum qilib, bunda quyidagilarga intilishlari kerak:
a)
hujumning
muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz chiqishini belgilaydigan
birinchi uzatishga to‘sqinlik qilish;

b)
raqibni
xato qilishga, eng yaqin turgan sheriklariga keraksiz uzatishlar
qilishiga majbur etish;
v) har kim o‘zi qo‘riqlayotgan
o‘yinchisini juda yaqindan to‘sib oladi, chunki
to‘pi bor o‘yinchi oldi to‘siq
sherigiga to‘p uzatmaydi, uzoq pozitsiyadagi o‘yinchiga to‘p uzatishga urinish
esa himoyachilarning to‘p uchun kurashini osonlashtiradi.
Raqib aktiv manyovr qilayotgandagi
mudofaaning ikkinchi bosqichi qattiq personal qo‘riqlashni yoki (zona
sistemasidagi mudofaada) ayrim zonalarda paydo bo‘lib turgan raqiblarni
sinchiklab kuzatib, ularning hujumni rivoj toptirishga urinishlarini barbod
qilishni nazarda tutadi.
Agar raqiblar markaz bo‘ylab
o‘ynayotgan bo‘lsa, himoya qatori o‘yinchilari markaziy zonani mustahkamlash va
hujum qilish burchaklarini kuchaytirish uchun jarima maydoni rayoniga zichroq
to‘planib oladilar. Bordi-yu qanot bo‘ylab hujum qilinayotgan bo‘lsa, unda
himoya qatori o‘yinchilari hujum yo‘nalishi tomonga yaqinlasha borib,
ishonchliroq straxovka qilish maqsadida qarshi tomondan qanotni ko‘pincha
kimsasiz qoldiradilar. Birinchi holat, ya‘ni raqiblar markazdan hujum
qilayotganida, straxovka orqaga qaragan burchak shaklida bo‘lib, bundan ortki
markaziy himoyachi bosh rol o‘ynaydi. Ikkinchi hoda esa o‘ynchi bilan aktiv
kurashdan ozod va darvoza tomonga yaqin diagonal bo‘ylab orqada turgan qanot
himoyachisi ham straxovka uchun ortdagi markaziy himoyachi bilan bab-baravar
javobgar bo‘ladi.
Mudofaaning uchinchi bosqichida to‘p
va o‘yin joyi uchun bevosita kurash nazarda tutiladi.
Tez hujumga qarshi himoya
variantlaridan biri ko‘rsatilgan. 3-ortki markaziy himoyachi ochilib chiqqan
9-o‘yinchiga yo‘naltirilgan to‘pni olib qolgan 3himoyachi to‘pni olib
qo‘yganiga qaramay, 9-o‘yinchi 7-o‘yinchining va qisman 6o‘yinchining yordamida
to‘p uchun kurashni davom ettiradi.
Tez hujumga qarshi himoyaga bo‘lgan
asosiy talablar:
1.
To‘pni
yana qo‘lga kiritish yoki raqibning uzoqqa birinchi to‘p uzatishiga halaqit
berish uchun, albatta to‘p uchun kurashga kirishish.
2.
Raqiblarning
tezkor manyovr qilishi olidini olish bilan bir vaqtda maydoning hal qiluvchi
qismlarida o‘yinchilar guruhlarini ko‘paytirish hisobiga darvozatomon o‘tadigan
hamma yo‘llarni yopib qo‘yish uchun ikkinchi va uchinchi bosqichlarda
o‘yinchilar aniqharakat qilishlari.
3.
Uzoqdan
to‘p birinchi marta kimga uzatib berilsa, o‘shani neytrallash.

Tadrijiy hujumga qarshi himoya
Tadrijiy hujumga qarshi kurash
komanda mudofaa harakatlarini uyushtirishning juda keng tarqalgan turi
hisoblanadi.
Mazkur himoyada komanda harakatlarini
amalga oshirayotganda bunday o‘yin raqiblar uchun foydaliroqday tuyulishi
mumkin. Chunki tashabbus ular qo‘lida bo‘ladi, vaqtdan ham ular tanqislik
sezmaydilar. Biroq, himoyadagilar bir-biriga mos harakat qilib, raqibni muhim
omil– darvozaga o‘tadigan yo‘ldan maxrum qilib qo‘yadilar.
Agar raqib tomon hujumga o‘tayotganda
taktik vosita sifatida qisqa va o‘rtacha uzatishlardan foydalanib, asosan
tadrijiy hujumga zur beradigan bo‘lsa, himoyalanayotgan komanda atakaning
birinchi bosqichida aktiv kurash qilmay orqaga chekinganni ma‘qul topadi. Bunda
raqiblar to‘pni olg‘a surib borishni qiyinlashtirishni maqsad qilib qo‘ygan bo‘ladilar.

 Tadrijiy hujumning ikkinchi
bosqichida darvozaga yaqinlashgan sari raqiblarning to‘pi borlari ham, to‘pi
yo‘qlari ham harakat tezligini, ayni chog‘da hujumdagi o‘yinchilar sonini ham
oshira borayotgan bir paytda himoyachilar zich tusiqhosil qilishlari va
raqiblarning zarba berish pozitsiyasiga chiqishlarini qiyinlashtirib
qo‘yishlari kerak.

        T a d r i j i y   h u j u m g
a   q a r sh i   h i m o ya g a                                  b o‘ l g a n
a s o s i y   t a l a b l a r
1.
O‘yinchilarning
orqaga chekinishi. Bu manyovr qulay pozitsiya ishg‘ol qilib, raqiblarni
ko‘ndalang  uzatishlarga o‘tishga majbur qilish maqsadida qo‘llaniladi. Ayni
vaqtda mudofaadagi o‘yinchilar raqiblarning ham, to‘pning ham harakatlanishini
e‘tibor bilan kuzatib boradilar.
2.
Himoyachilarning
to‘p va joy uchun bevosita kurashda ishtirok etishi. Odatda bunday kurash
raqiblar maydonining himoyalanayotgan komanda tomoniga o‘tib, harakat tezligi
va hujumda qatnashayotgan o‘yinchilar sonini oshirgandan keyin boshlanadi.
3.
Straxovka
va o‘zaro almashinish vaqtida mudofaa qatorlari batartibligini saqlab qolish,
shuningdek o‘yinchilarning raqiblar hujumi yo‘nalishida harakatlanishi bular
tadrijiy hujumga qarshi himoyaga quyiladigan asosiy choralardir.

M u d o f a a d a   o‘ y n a sh n i n
g   a s o s i y   p r i n s i p l a r i
1.
Butun
komanda bilan mudofaalanish. Komandaning hamma o‘yinchilari o‘yinning turli
bosqichlarida mudofaada ishtirok etadilar. Hujumchilar berib qo‘yilgan to‘pni
qaytarib olishga yordam beradigan aktiv mudofaa harakatlari qilishlari kerak.
2.
Havfli
zonada hujum qilayotgan komandaning hamma o‘yinchilari yo‘lini to‘sib olish.
Agar hujum qilayotgan komandaning o‘yinchilari to‘pni boshqarayotgan
sheriklaridan qisqa yokio‘rtacha uzatish yetib boradigan masofada bo‘lsa va
to‘pni to‘ppa-to‘g‘ri ular oyog‘iga tushirib berishi mumkin bo‘lsa, bu
o‘yinchilar yo‘li personal to‘silgan bo‘lishi kerak.
3.
Straxovka
va o‘zaro straxovka prinsiplariga qat‘iyan rioya qilish. Straxovka qilayotgan
o‘yinchi sherigining xatosini vaqtida tuzata oladigan pozitsiya bo‘lishi kerak.
Bunday pozitsiya qariyb hamma vaqt straxovka qilinayotgan sherikning ortida,
o‘z darvozasiga yaqinroq joyda bo‘ladi.
4.
Aytib
turishdan foydalanish. Odatda, o‘z darvozasiga yaqinroq joyda bo‘lgan o‘yinchi
sheriklarining harakatini boshqarib turadi. SHu ma‘noda darvozabonning o‘rni
alohidadir. Uning pozitsiyasi raqiblar atakasi rivojlanishi va sheriklarining
xatosini olidini olish va uni tuzatish imkonini beradi.
5.
Sun‘iy
«o‘yindan tashqari» holatdan foydalanish. Agar raqiblar mudofaani yorib
o‘tishga juda qattiq kirishib ketgan, hujumchilar esa o‘yinni keskin davom
ettiradigan bo‘sh joyga ochilib chiqishga zo‘r berayotgan bo‘lsalar, sun‘iy
«o‘yindan tashqari» holatdan bemalol foydalansa bo‘ladi. Bu taktik priyomni
qo‘llanganda darvozalarga boshqalardan ko‘ra yaqinroq turgan maydon
o‘yinchisiga eng ko‘p huquq beriladi.
6.
Raqib
zarba berayotgan paytda o‘z darvozasi tomonga chiqish. Raqib qaytgan to‘pga
zarba berib, darvozani zabt etmasin uchun raqib to‘pga zarba berayotganda undan
oldin o‘z darvozasi tomonga chiqib olish kerak.

Komanda harakatlari
 O‘yinchilarning hujum qilayotgan
raqiblarga qarshi uyushqoq taktik harakatlari mudofaada komanda bo‘lib o‘ynash
negizida yotadi. Bunday harakatlar atakani muvaffaqiyatli qaytarish va mudofaa
holatidan chiqib, hujumga o‘tish imkonini beradi. Bu harakatlar himoya qismi
xavfli zonada tezlik bilan kuch to‘plash sistemasidan, himoya qatori
o‘yinchilarini qayta joylashtirish va bir-birini almashlashdan iborat bo‘ladi.
Ko‘proq qanday vazifani hal etishga qaratilganligiga qarab himoyadagi komanda
harakatlarini personal himoya, aralash himoya va zona himoyasiga bo‘lish
mumkin.
 P e r s o n a l   h i m o ya – bu
mudofaa qilayotgan har bir o‘yinchi o‘ziga topshirilgan raqib o‘yinchisi uchun
qat‘iyan javobgar qilib uyushtirilgan mudofaa. Bunda komandaning har bir o‘yinchisiga
raqiblarning ma‘lum bir o‘yinchisini qattiq ―tutib‖, uning harakat
qilishini, sheriklari bilan hamkorlik qilishini qiyinlashtirish topshirib
qo‘yiladi.
 O‘yinchi qattiq «tutish»dan
ko‘zlangan maqsad raqibning o‘yin harakatlarini boshlashiga yo‘l qo‘ymaslik,
uning boshlab ulgurgan o‘yinini buzishdan ko‘ra oson ekanligidir.
 Buning uchun hujumchi bilan oraliq
masofani shunday saqlash kerakki, toki unga yo‘naltirilgan to‘pni olib qolish,
yoki hujumchi bilan birga harakatlana borish yoxud to‘pni qabul qilish paytida
unga hujum qilish mumkin bo‘lsin.
 Biroq, ko‘pincha shunday bo‘ladiki,
unda qat‘iyan personal himoyaga qarshi hujum to‘g‘ri uyushtirilsa, hujum
qilayotgan tomon manyovrlar yordamida o‘ziga kerakli zonani bo‘shatib olish
yoki qo‘riqlovchilarini ular uchun o‘rganish bo‘lmagan, qolaversa o‘zlariga hos
vazifalarini bajara olmaydigan pozitsiyalarga olib ketish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. SHunda himoyachilarning o‘zaro hamkorligi, straxovka qilish imkoniyati
buziladi.
 Personal qo‘riqlash o‘yinchilardan
o‘yinni taktik jihatdan juda nozik tushunishni, tez harakat qilishni va
o‘xshash vazifalarni bajara bilishni talab qiladi.
 Hozirgi futbolda himoyada personal
o‘ynash usuli sof ko‘rinishda ishlatilmaydi-yu, lekin himoyaning taktik
vositalari xazinasida u hamon muhim rol o‘ynab kelmoqda.
 Z o n a   h i m o ya s i   bu
himoyada o‘yin o‘ynashning himoya qatori o‘yinchilaridan har biri maydonning
ma‘lum uchastkasini nazorat kqlib, shu zona doirasida paydo bo‘lgan har bir
raqib o‘yinchisi bilan to‘p uchun kurashga kirishadigan taktik usulidir.
 Zona himoyasida mudofaadagi o‘yinchi
darvozaga nisbatan paydo bo‘lgan har bir xavf uchun o‘zini javobgar his etishi
kerak. Bundan tashqari zona himoyasida sheriklarning straxovka tarzida
bir-biriga yordam berishi ham bo‘ladi.
 Qo‘riqlayotgan o‘yinchilarni
bir-biriga «oshirish» bunday himoyadagi zarur element hisoblanadi. Bunday
«oshirish» hujum boshlanishi oldidan yoki ataka endigina boshlangan vaqtdan
amalga oshirilishi kerak. Hujumning yakunlovchi bosqichida o‘yinchilarni
bevosita o‘z darvozasi yaqinida «oshirish» elementini bajarish tavsiya
etilmaydi.
Himoyadagi o‘yin zona tizimining
personal qo‘riqlashga nisbatan afzalligi shundaki, bunda maydonning hech bir
qismi mudofaadagilarning nazoratidan chetda qolmaydi. Biroq bu tizim ham
kamchilikdan holi emas. Bunda hujumchilar nisbatan bemalol harakatlanib
joylarini o‘zgartiradigan bo‘lib, bu ularga har qalay bexalakit to‘p kabul
qilish. Son jihatdan ortiqlik hosil qilish va h.k. imkoniyatlarni yaratadi.
 A r a l a sh   h i m o ya    hozirgi
futbolda himoyada o‘ynashning eng ko‘p tarqalgan va eng oqilona taktikasi
hisoblanadi. Bunda personal himoya bilan zona himoyasining prinsiplari uzviy
qo‘shilgan bo‘ladi: ba‘zi bir o‘yinchilar topshiriqqa binoan faqat o‘ziga topshirilgan
raqib o‘yinchisini qo‘riqlab yursalar, boshqa birlari ko‘proq zonada
o‘ynaydilar.
 Shuningdek, bitta o‘yinchi ham bu
ikkala metodni birga qo‘shib qo‘llanilishi mumkin. SHunday qila bilish himoyada
o‘ynash metodlarini ko‘paytirib, komandaning mudofaa harakatlari xazinasini
boyitadi va bu harakatlarni kuchaytiradi.

Taktik tizimlar evolyutsiyasi
Taktik tizim-bu har bir o‘yinchining
vazifalari va ularning futbol maydonidagi o‘yinlari belgilab qo‘yilgan holda
komanda bo‘lib o‘ynash harakatlarini uyushtirish.
Har taktik tizimning ozmi-ko‘pmi
doimiy alomatlari ko‘p bo‘lib, o‘yinchilar joylashtirilishi va o‘yinning qanday
usul hamda shaklda olib borilishi, shuningdek o‘yinchilarning vazifalari shular
jumlasiga kiradi.
Hujum bilan himoya o‘rtasidagi kurash
har qanday sport o‘yining rivojlana borishiga ta‘sir qiladigan asosiy omil
hisoblanadi. Huddi shu kurash futbol taktikasi doimo taraqqiy etib turishini
rag‘batlantirib boradi.
O‘z taraqqiyotida eng o‘zgaruvchani
individual taktikadir. Burama zarba berish, to‘p to‘xtatish, fint qilish
singari texnik priyomlarning yangi-yangilari paydo bo‘lib, ular individual
taktika vositalari bo‘lib qoladi. Bu yerda taktik yechimlarni amalga oshirish
vositalari nisbatan tez o‘zgarib turadi. Chunki hujumning yangi vositasi
topildimi, bas, sal o‘tmay mudofaaning yangi vositasi yordamida uni bartaraf
etish yo‘li ham topiladi.
Komanda o‘yinini uyushtirish esa
boshqa gap. Taktik tizimlar ham komanda o‘yinining ifodasi hisoblanadi. Odatda,
hujum bilan himoyadagi kuchlar nisbati yaxshi balanslangan bo‘lsa, o‘yin juda
qiziqo‘tadi. Biroqqaysidir bir trener mudofaada komanda harakatlarini
uyushtirishning yangi variantini ishlab chiqadi deylik. Ma‘lum paytgacha
mudofaa hujumdan ustun kelib yuradi. Vaqti kelib qarshi chora tariqasida hujum
harakatlarini uyushtirishning zarur usuli ishlab chiqiladi. SHunday qilib, bir
taktik sistema o‘rniga boshqa, progressiv bo‘lgan sistema vujudga keladi.
Lekin, individual taktik harakatlarda yangiliklar tez-tez paydo bo‘lib
tursa-da, batamom o‘yin taraqqiyotiga bog‘liq bo‘lgan taktik sistemalar
ancha-ancha vaqtda o‘zgaradi.

«Qator besh kishi» tizimi
 O‘tgan asrning 80-yillarida ingliz
klubi-«Notengem Forest» yaratgan «qator besh kishi» tizimi aniq ishlab
chiqilgan dastlabki tizimi bo‘ldi. Uning nomi oldingi qatorda o‘yinchilarning
joylashish shaklidan olingan edi.
 Bu tizimda komandada ikkita
himoyachi, o‘rta yarim himoyachi va beshta hujumchilar bilan himoyachilarni
bir-biriga bog‘lar va shu zayl butun komanda o‘yinini uyushtiruvchi bo‘lardi.
 1925 yilda Xalqaro futbol
federatsiyasi qoidaning «o‘yindan tashqari» holat haqidagi moddasining izohiga
o‘zgarish kiritdi. Endi hujum qilayotgan o‘yinchi to‘p olayotganda undan
oldinda raqib o‘yinchilaridan ikki kishi bo‘lsa kifoya edi.
Qoida o‘zgargandan keyingi yillar
hujumning himoya ustidan batamom ustunligida o‘tdi. Maydonning uzunasi bo‘ylab
bemalol manyovr qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan hujumchilar jarima maydoniga
anchagina oson o‘tib, ko‘p-ko‘p gol uradigan bo‘lib qoladilar. Darvozani
samarali himoya qiladigan vositalar topish kerak edi. Natijada yangi taktik
tizim paydo bo‘ldi. Bu tizimning vatani ham Angliya bo‘ldi.

«Dubl-ve» tizimi
30-yillar boshida mashhur ingliz
klubi- «Arsenal»ning treniri CHepmen darvoza oldidagi eng xavfli zona
mudofaasini mustahkamlash uchun markaziy yarim himoyachi qilib qo‘ydi.
Tabiiyki, bu boshqa o‘yinchilarning joylari o‘zgarishiga, qolaversa yangi
taktik tizim ishlab chiqilishiga asos bo‘ldi. Tizim «dubl-ve» nomini olib,
hammaga ma‘qul keldi.
Bu tizimda himoyachilar yon
chiziqlariga yaqinroq turib, qanot hujumchilarini qo‘riqlaydigan bo‘ldilar.
Qanot yarim himoyachilar esa aksincha oldinroqqa chiqib, maydon o‘rtasiga
yaqinroqo‘ynaydigan bo‘ldilar. Markaziy hujumchi bilan ikkala qanot hujumchilar
esa sal orqaroqda o‘ynaydigan bo‘ldilar.
Shunday qilib maydon o‘rtasida ikkita
yarimmiyona hujumchi bilan ikkita yarim himoyachini o‘z ichiga olgan «sehrli
kvadrat» paydo bo‘ldi. Huddi shu to‘rt kishi komandaning hujum haraktlarini
ham, mudofaa harakatlarini uyushtirardi.
«Qatorbesh kishi» tizimida faqat
qanot hujumchilarini neytrallashtirish uchun qanot yarim himoyachilarining
personal javobgarligini nazarda tutilgan, mudofaadagi boshqa o‘yinchilar zonada
o‘ynagan bo‘lsalar, yangi tizimda to‘rtala qatorning har biridagi kuchlar
taxminan tengligi har qaysi o‘yinchi o‘zi qo‘riqlayotgan o‘yinchi personal
javobgar bo‘lishidan keng foydalanishga olib keldi. Bunda qanot himoyachilari
qanot hujumlariga qarshi, markaziy himoyachiga qarshi, yarim himoyachilar,
yarimmiyona hujumchilarga qarshi o‘ynar edi.
Ma‘lum vaqtga qadar hujum bilan
mudofaadagi kuchlar nisbati teng bo‘lib keldi. Biroq yaratishdan ko‘ra barbod
etish hamma vaqt oson bo‘lgani uchun, ozroq vaqtdan keyin himoya ustunroq
keladigan bo‘lib, bu gollar miqdori kamayib ketishiga, binobarin o‘yinning
tomosha tomoni susayib ketishiga olib keldi. Har bir o‘yinchi torgina cho‘zik
zonada harakat qilib, faqat maydonning uzunasi bo‘ylab«yo‘laklar» bo‘ylab
o‘ynash prinsipi ko‘p jihatdan bunga sabab bo‘ldi. O‘zlari qo‘riklayotgan
o‘yinchilar qayerda ekani mudofaadagilarga hamma vaqt ma‘lum bo‘lgani uchun ham
harakatlar qolipga tushib qolgan, bu esa mudofaadagi o‘yinchilarning vazifasini
ancha osonlashtirib qo‘ygan.
Yana hujumni kuchaytirish yo‘llarini
izlash kerak edi.

1+4+2+4   tizimi

Shvetsiyada bo‘lgan 1958 yilgi jahon
chempionati Braziliya terma komandasining ishonchli g‘alabasi bilan yakunlandi.
Braziliyaliklarning bu muvaffaqiyatiga butun jahon darhol e‘tirof etgan yangi
taktik tizim ko‘p jihatdan sabab bo‘ldi. Braziliya terma komandasining
o‘yinchilari uch qator bo‘lib, ya‘ni himoya qatorida to‘rt kishi, hujum
qatorida to‘rt  kishi va o‘rta qatorda ikki kishi tizimining afzalligi bo‘lib,
bu hol komanda bo‘lib harakat qilishning zona tizimiga o‘tish va darvozaning
zabt etilish havfi eng ko‘p zonada ishonchli-roq straxovka qilish imkonini
berdi. Ikkita markaziy himoyachidan biri sal orqaroqda o‘ynab, sheriklarini
straxovka qilardi. Oldinda o‘ynaydigan uch hujumchiga qarshi endi to‘rt
himoyachi o‘ynayotgani uchun ham shu tariqa himoyalanish mumkin bo‘ldi. Yarim
himoya qatori miqdor jihatdan o‘zgarmadi. Oldingi qatorda o‘yinchilar bir oz
kamayishi esa har bir hujumchining operativ o‘ynaydigan joyi kengayishi
(Braziliya komandasida hamma hujumchilar yuksak mahoratli o‘yinchilar
bo‘lganligini unutmaslik kerak), hujum rivojlanadigan eng muhim uchastkada
raqiblarning bitta markaziy himoyachisiga qarshi ikkita hujumchi o‘ynaydigan
bo‘lishi va qanot himoyachilarining hujumga aktiv qo‘shilishi hisobiga
bilinmasdi.
Yangi taktik tizimning afzalliklarini
tez tushunib olib, hamma komandalar shu taktikaga o‘ta boshladilar. Natijada
1962 yil CHilida bo‘lgan chempionatda hamma qatnashchilar «braziliya tizimi»da
o‘ynadilar. Biroq faqat bitta komanda - Braziliya terma komandasi boshqacha
tizimda o‘ynadi.

1+4+3+3 tizimi

Braziliyaliklar navbatdagi jahon
chempionati o‘yiniga anchagina o‘zgarishlar bilan kirib keldilar. Ular himoya
qatorini o‘zgartirmay qoldirdilar-da, boshqa ikki qatorni, hujumchilardan
birini o‘rta qatorga o‘tkazib, boshqacha tuzdilar. Hujum harakatlarini ham,
mudofaa harakatlarini ham uyushtirishda o‘rta qator muhim rol o‘ynashini
to‘g‘ri aniqlab, braziliyaliklar xuddi shu zvenoni mustahkamladilar.
Biroq, bu sistemada himoya qatorlari
hujumchilardan ustunroq ko‘rinsa ham, uni himoya varianti deb qarab bo‘lmaydi,
o‘rta qatorda uch o‘yinchi borligi ulardan kamida ikkitasiga aktiv qo‘shilish
imkonini beradi. O‘rta qator o‘yinchilaridan qaysi biri hujumga qo‘shilishini
raqiblar oldindan bilan olmasligini ham unutmaslik kerak. Bu hujum
qilayotganlar harakatiga kutilmaganlik elementini kiritib, qarshi tomonning
mudofaauyushtirishini qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, qanot himoyachilari
hujumga qo‘shilganda, ularni straxovka qilish imkoniyati ko‘payadi. Nihoyat, bu
tizimda markaziy himoyachilardan biri hujumda aktiv qatnashish imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Huddi ana shu afzalliklar 1+4+3+3 tizimini hozirgi futbolda ko‘p
qo‘llaniladigan qilib qo‘ydi.

1+4+4+2   tizimi

Bu tizim «to‘rt himoyachili»
tizimning variantlaridan biri sifatida juda mashhur.
O‘yinchilar uch qatorda mana bunday
joylashadilar himoya qatori to‘rt o‘yinchidan, o‘rta qator ham to‘rt
o‘yinchidan va hujum qatori ikki o‘yinchidan iborat bo‘ladi.
Ataka yo‘nalishini uzluksiz
o‘zgartirayotgan va shu yo‘sin mudofaa qiyinlashtirayotgan maydon o‘rtasi
o‘yinchilari, shuningdek qanot himoyachilari hujumning bo‘sh qolgan zonalarini
to‘ldirib turadilar. Ozgina bo‘lsa ham, imkoniyati bo‘ldi deguncha markaziy
himoyachilardan biri ham hujumga qo‘shiladi.

H o z i r g i   t a k t i k   t i z i m l a r
Hozirgi futbol taktikasi
o‘yinchilardan texnik jihatdan mohir bo‘lishni va ularning taktik tafakkuri
rivojlangan bo‘lishigina emas, balki funksional imkoniyatlari ortiq bo‘lishini
ham talab qiladi.
O‘yinchilar harakatchanligini,
universalligini oshirish va o‘yinni yanada aniqroq uyushtirish hisobiga
komandaning hujum qudratini kuchaytirish tendensiyasi zamonaviy futbol
taraqqiyotidagi bosh yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
Futboldan X jahon chempionatida o‘yinni
yangicha uyushtirish prinsipi, ya‘ni total futbol prinsipi e‘tirof etildi.
Total futbol deganda hamma
o‘yinchilarning uyushqoqlik bilan harakat qilishi, hujumdagi va mudofaadagi har
qanday holatda ularning juda aktiv bo‘lishi tushuniladi. O‘yinchilarning
universalligi total futbolning muhim xususiyatidir. Bunda ham hamma
futbolchilar ilgarigidek konkret o‘yin pozitsiyasida bo‘ladilar. Biroq uyin
davomida zarurat bo‘lganiga o‘yinchilar o‘zaro almashinib o‘ynaydilarki, bu hol
hamma pozitsiyalarga chiqaverish, qatorlar bir-biridan uzilib qolishiga yo‘l
qo‘ymaslik, raqiblarni operativ kenglikdan mahrum qilish imkonini beradi.
O‘yinchilar uzluksiz harakatda
bo‘ladilar, juda ko‘p improvizatsiya qilib o‘ynaydilar va o‘yin xarakterini
komandaga kerakli yo‘nalishdato‘satdan va tez o‘zgartira oladigan bo‘ladilar.
Yuksak darajadagi tezkor texnika,
o‘yin maromi va sur‘atini boshqara bilish, manyovrchilik bugungi kunda
o‘yinchilarning alohida qatorlar orasidagi jafovutni yo‘qotishga yordam
beradigan, o‘yinchilar o‘zaro almashinib o‘ynashga, ya‘ni ular tayyorgarligini
universallashtirishga imkon beradigan individual va texnik hislatlari
hisoblanadi.
Hozirgi futbolda hujum ham, mudofaa
ham yalpi bo‘lib, individual o‘yin metodlari bilan qo‘shib olib boriladi. Bunday
«balanslangan» futbol juda samarador va tomoshabop bo‘ladi. Turli qator
o‘yinchilarining o‘zaro anik almashib o‘ynashlari mudofaaga xalal yetkazmay
turib, yarim himoyachi va himoyachilardan hujumda foydalanish imkonini beradi.
Hozirgi futbolda ayrim «yulduz»larning
individual harakatlari kollektiv o‘yiniga tobora ko‘p bo‘ysundirilmoqda. Biroq,
bu komandada yetakchilik qiladigan individual kuchli o‘yinchilarning rolini
zarracha ham kamaytirmaydi. SHuningdek improvizatsiya qilish ham endilikda
individual emas, balki kollektiv xarakterda bo‘lib, bu komanda harakatlariga
kutilmaganlik tusini berib, raqiblar rejasini buzib yubormoqda.
O‘yin uslubi deganda individual
o‘yinga, konkret komandaga yoki biror mamlakat futboliga xos, boshqalardan
farqqiladigan alomatlar yig‘indisini tushunish kerak.
Uslub bu o‘ynayotganlarning psixik va
jismoniy hislatlari, ularning o‘yin olib borishdagi texnik-taktik madaniyati
ifodasidir. Masalan, sovet futbolining uslub xususiyatlariga eng avvalo o‘yinni
kollektivizm prinsiplari asosida uyushtirishni kiritish mumkin. Kollektivizm
asosida esa, o‘z navbatida, individual mahorat namoyon bo‘ladi, komandaning
barcha imkoniyatlari ishga tushadi.
O‘yin taktikasi, sistemasi va uslubi
uzviy bir butunlik bo‘lib, o‘zaro bir-birin to‘ldirib turadi.
Hozirgi mavjud o‘yin metodlari va
taktik sxemalar o‘yin jarayonida turlana oladigan universal o‘yin sistemasi
yaratishga intilish borligi haqida gapirish imkonini beradi.
Yangi, progressivrok 1+4+2+4 o‘yin
tizimiga o‘tish 50-yillardagi futbol taktikasi evalyutsiyasiga yakun yasadi,
desa bo‘ladi.
Yangi tizimning «uch himoyachili»
klassik tizimidan asosiy farqi to‘rtta qator o‘rniga uchta qat‘iy qator tashkil
topib, ulardagi o‘yinchilarning taktik vazifalari aniq belgilab
qo‘yilganligidan iborat. Endi futbolda hujum qiluvchi kuchlar bilan mudofaa
qiluvchi kuchlar taxminan teng bo‘lib qoldi. YAngi tizimda orqa qator turt
himoyachidan – o‘z darvozasi ro‘parasida zonada o‘ynovchi ikkita (chap va ung)
markaziy himoyachidan va sal oldinroqda o‘ynovchi ikkita qanot himoyachisidan
iborat. Ularning hammasi mudofaada o‘ynashning zona prinsipiga rioya qiladi.
Oldingi qatorda asosan oldinda o‘ynovchi ikkita markaziy hujumchi va ikkita
qanot hujumchisi bo‘ladi. Bu tizimda komandaning ilgarigi insaydlardan iborat
bo‘lgan ikkinchi «eshelon» hujumchilari-yarimmiyona hujumchilari bo‘lmaydi.
«Sehrli to‘rtburchak» ham yo‘q bo‘lib
ketdi. Endilikda hujum va mudofaaning bosh yo‘nalishida bir o‘yinchi o‘rniga
ikki o‘yinchi harakat qiladigan bo‘lgani uchun komandaning uzuna o‘qi
mustahkamlandi.
O‘yinchilarning yangicha
joylashtirilishi komanda qatorlari orasida yangicha taktik bog‘lanishlar
ko‘paydi. To‘g‘ri, yangi tizimqanot himoyachilari o‘yiniga uncha ta‘sir etmadi,
ammo boshqa o‘yinchilarning funksiya va vazifalari anchagina o‘zgardi. Masalan,
mudofaaning markazi ikkita markaziy himoyachiga ishonib berildi. Qanot
himoyachilari singari bular ham zona mudofaasi prinsiplariga rioya qilib,
o‘zlari qo‘riqlaydigan o‘yinchilarni darvozani zarbga tutish mumkin bo‘lgan
masofada qarshi oladilar. Bunda o‘zaro straxovka qilish alohida rol o‘ynaydigan
bo‘lib qoldi.
O‘rta qator o‘yinchilarining asosiy
vazifasi himoyachilar bilan hujumchilar o‘rtasida bog‘lanish bo‘lishini
ta‘minlashdan, shuningdek u yoki bu tomonga aktiv yordam berishdan iborat.
SHuning uchun o‘rta qator o‘yinchilaridan biri dispetcherlik vazifalari bor
yarim hujumchi bo‘ladi. Bu futbolchining texnik mahorati yuksak va taktik
tafakkuri a‘lo darajada bo‘lishi kerak. Uning sherigi esa mudofaada ishonch
bilan o‘ynaydigan yarim himoyachilik qiladi.
Hujum qatoridagi ikkala qanot
hujumchisi ham qat‘iyan o‘z joyida o‘ynab, jabha bo‘ylab kamdan-kam harakat
qiladi. Raqiblar hujumi chiqmay qolgandan keyin himoyachilar bilan aloqa
saqlanishi uchun qanot hujumchilari tezda orqaga qaytib keladilar. Markaziy
hujumchilar esa aksincha, maydonning kengligi bo‘ylab manyovr qilib, bir-biri
bilan joy almashib o‘ynaydilar, qanot hujumchilariga kerakli yordam beradilar,
lekin hujumni yakunlashda eng aktiv qatnashadilar. Hujum chiqmay qolgandan
keyin markaziy hujumchilar maydon markazidagi o‘zlarining dastlabki
pozitsiyalariga qaytadilar.
Ataka vaqtida mudofaada ko‘p o‘yinchi
to‘plangan va mudofaadagilar bilan hujumdagilar son jihatdan teng bo‘lgan
sharoitda hujumchilar himoyachilarning doimiy nazoratida bo‘lganligi uchun
ularda keskin manyovr qilishga keraklicha keng joy yo‘qligin 1+4+2+4 tizimining
kamchiliklaridan, deb hisoblash kerak. Shuning bilan birga mudofaa vaqtida
bitta qatorda turadigan ikki o‘yinchi nazoratidagi markaziy zona, straxovka
uyushtirish murakkabligi sababli, yetarlicha mustahkam bo‘lmaydi.
O‘yinchilarni ularning har biriga
nagruzka teng tushadigan qilib joylashtirishni izlash yangi 1+4+3+3 tizimi
paydo bo‘lishi sabablaridan biridir. Bundan tashqari, o‘rta qatorni mustahkamlash
maydon o‘rtasini tuzukroq nazorat qilish imkonini beradi.
 1+4+2+4 tizimida o‘ynashga nisbatan
1+4+3+3 tizimida o‘ynashning taktik mazmunidagi asosiy farq komanda hujum va
mudofaa harakatlarining operativ masofasi anchagina uzayganligi, deb hisoblash
mumkin. Hujum bmlan yarim himoya aralashib ketdi, ya‘ni hujumchilar bilan yarim
himoyachilarning harakat zonalari aniq chegaralanmay qoldi. Bu esa
hujumchilarning bir qismi mudofaaga o‘tishi va yarim himoyachilarning hujumdagi
aktivligi oshishi hisobiga mumkin bo‘ldi.
Mudofada aralash metodga alohida
e‘tibor berilishi esa qanot himoyachilariga zonada bemalol harakat qilish, eng
yaqindagi sherigini straxovka qilish, maydon o‘rtasi bilan aloqa o‘rnatishga
chiqish, shuningdek hujumga qo‘shilish imkonini beradi. Oldingi himoyachi
markaziy hujumchiga ko‘p e‘tibor beradi, uning harakatlanishini kuzatib boradi
va u bilan yakkama-yakka kurashga kirishadi. Orqadagi himoyachi esa
sheriklarini straxovka qilishni ta‘minlaydi va mudofaa markazidagi muhim pozitsiyada
o‘ynaydi. Bu o‘yinchilar yuzaga kelgan sharoitga karab o‘yin davomida o‘rin
almashib turadilar.
O‘rta qator o‘shyinchilari hujum va
mudofaa harakatlarida aktiv qatnashishdan tashqari xujumchilarga raqiblar
masofasini yorib o‘tish uchun imkoniyat yaratib beradilar. Bunda dispetcher,
ya‘ni kombinatsiyani boshlovchi futbolchining o‘rni alohidadir.
Hujum qatoridagi uch o‘yinchi to‘rtta
himoyachi nazoratida bo‘ladi. Demak, jabha bo‘ylab ular orasi ancha cho‘zilib,
bir-biriga boqliqlik ancha bo‘shashadi. Biroq, hujumchilar hujumda aniq chiziq
prinsipiga rioya qilib, jabha hamda maydon uzunasi bo‘ylab manyovr qilib,
himoyachilardan qutulish yo‘llarini topibgina qolmay, balki hujum uzoq masofa
bo‘ylab davom etishini hamda zvenolarda bog‘liqlik bo‘lishini ta‘minlab
beradilar.
1+4+3+3 tizimidagi kollektiv
harakatlar uchun keng qo‘lamli manyovrlar, maydon o‘rtasidan o‘tishda uzoq
masofaga to‘p uzatib berishlar va bir-ikki tegishdayoq to‘p uzatiladigan taktik
kombinatsiyalardan foydalanib o‘tkaziladigan tez hujumlar xarakterlidir. Futbol
taktikasi evolyutsiyasining davom etishi 1+4+4+2 tizimi paydo bo‘lishiga olib
keldi. Buning xususiyati shundaki, unda o‘rta qator to‘rt kishidan iborat
bo‘ladi. Bundan tashqari, o‘rta qator bilan himoya qatori o‘yinchilari o‘rtasida
nagruzka bir bir tekisroq taqsimlangan bo‘ladi.
O‘rta qatorni mustahkamlaganda maydon
o‘rtasida o‘yinchilar ko‘payib ketadi. Mudofaada zonada o‘ynash mumkin bo‘lib,
himoyachilarning harakatlari tezkorroq, manyovrchanroq bo‘lib qoladi. Raqiblar
oldingi qatordagi ikki-uch o‘yinchining har qanday harakatlanishi hamma vaqt
o‘rta himoyachining nazoratida bo‘lishi shunday qilishga yo‘l qo‘yib beradi.
Bu sistemada «sof» forvardlar
ikkitagina bo‘lib qolganiga qaramay, hujumda aktiv ishtirok etuvchi futbolchilar
besh oltitaga yetadi. Ular maydonning  turli nuqtasidan hujum qilaveradilar.
O‘yinchilar individualgina emas, balki kollektiv tarzda ham improvizatsiya qila
oladilar, bunda komanda manyovrlari raqib uchun kutilmagan bo‘lib qolaveradi va
o‘yin taktikasini o‘zgartirib turish imkonini beradi.
Mudofaa qatori son jihatdan
o‘zgarmagan bo‘lsa ham taktik planda olga tomon bir qadam tashlandi.
Himoyachilar o‘zlarining odatdagi mudofaa harakatlaridan tashqari, goho-goho,
emas balki butun o‘yin davomida komandaning hujumkorlik ishlarida
qatnashadilar.
Mudofaada o‘ynaganda komanda ko‘pincha zona metodiga
rioya qiladi.
O‘rta qator komandaning negizi
hisoblanadi. Maydon o‘rtasida qudratli bufer hosil qilish maqsadida bir gruppa
o‘yinchilar shu yerga yig‘iladi. Bufer o‘yinchilar soni hisobigagina emas,
balki hujum va mudofadagi vazifalariga qarab ham tuziladi. Uyushtiruvchanlik
roli asosan o‘rta qator o‘yinchilarida bo‘ladi. Ular odatda, maydonning har
qanday nuqtasida ishonch bilan o‘ynaydigan, universal futbolchilar bo‘ladi.
Ularning o‘yini to‘pni uzoq vaqt boshqarib turishga, ko‘p yurishli
kombinatsilarga, a‘lo darajada hamkorlikka asoslangan bo‘ladi. Ular hujumchi va
himoyachilar bilan tez-tez almashib o‘ynaydilar, kombinatsion imkoniyatlar
izlab topadilar, aldab o‘tish va qisqa masofaga to‘p uzatib berishni bajonidil
qo‘llanadilar. O‘rta qator o‘yinchilari maydon o‘rtasida hujum
tayyorlanayotganda barcha yo‘nalishlarda o‘rtacha va qisqa masofalarga to‘p
uzatish vositasida hujumning  rivojlanish yo‘nalishini o‘zgartiradilar. Ular
raqib tomon mudofaasidagi zaif joylarni qidirib, kamroq tezlikda ko‘p yurishli
kombinatsiyalar qiladilar, keyin maksimal tezlikda kombinatsiya qilib,
o‘yinchilardan birini zarba berish pozitsiyasiga chiqaradilar.
Hujum qatori qanotda ham, markazda
ham o‘ynay oladigan ikki o‘yinchidan iborat bo‘ladi. Ularning harakatlanishlari
va manyovrlari sheriklari uchun o‘ynaydigan kengroq joy va zarba berish
pozitsiyasiga ilgaritdan o‘rganib qo‘yilganidek kutilmaganda chiqish uchun
imkoniyat yaratib berishga qaratilgan bo‘ladi. Eng ko‘p nagruzka hujumchilarga
tushadi, chunki ular nihoyatda katta tezlikda o‘ynaydilar va to‘xtovsiz
harakatda bo‘ladilar.

5-ma‟ruza:
FUTBOL MUSOBOQALARNI O`TKAZISH UCHUN NIZOM TUZISH
Reja:
1.       Musobaqalarning ahamiyati
2.       Musobaqa turlari
3.       Musobaqalarni rejalashtirish
4.       Musobaqa nizomi
5.       YOrdamchi jihozlar

Futbol musobaqalari o‘quv-mashg‘ulot
ishlarining asosiy qismini tashkil etadi. Ular mashg‘ulotlarda qiziqishni
oshiradi, mamlakatda futbolning ommaviy rivojlanishiga yordam beradi. Futbolchi
o‘yinlarda muntazam qatnashmay turib yuqori natijalarga erisha olmaydi.
Musobaqalar musobaqa qatnashchilarining va umuman komandaning jismoniy, texnik,
taktik va axlokiy-irodaviy tayyorgarligi darajasini aniqlaydi, o‘quv-mashg‘ulot
jarayonining ahvoli va yo‘nalishini aniqlash imkonini beradi. Musobaqa
natijalari o‘quvmashg‘ulot ishlarini yakunlash vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Musobaqalar
qat‘iylikni, g‘alabaga erishish yo‘lidagi iroda kuchini, korxona jamoasi,
shahar, respublika, mamlakat oldidagi mas‘uliyat hissini tarbiyalaydi.
O‘yinlarning emotsional keskinligi futbolchilarning psixolo-gik xususiyatlarini
aniqlashga imkon beradi.
Ochiq havoda o‘tkaziladigan
musobaqalar qatnashchi-larni sog‘lomlashtirish jihatidan katta ahamiyatga ega
bo‘lib, jismoniy kamolotning hammabop va qimmatli vositalaridan biridir.
Musobaqalar ko‘p sonli tomosha-binlarni jalb qilish bilan futbolni targ‘ib
qilish va ommalashtirishning qudratli vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ular
musobaqa qatnashchilari va tomoshabinlarga uyushtiruvchi ta‘sir ko‘rsatib,
tomoshabinlarni jismoniy tarbiya va sport bilan faol shug‘ullanishga jalb
etadi.
Futbol hakamining tarbiyachi –
pedagog va o‘yin rahbari sifatidagi ahamiyati juda katta. Aniq hakamlik qilish,
maydonda ro‘y beradigan qo‘polliklarga va ayrim futbolchilarning
intizomsizligiga qarshi qat‘iy kurashish, musobaqalashayotgan komanda
o‘yinchilariga o‘z vaqtida tanbeh va ko‘rsatmalar berish musobaqani taktik va
texnik jihatdan yuqori darajada o‘tkazishga yordam beradi.
Musobaqa
turlari
Oldiga qo‘yilgan vazifalarga qarab
musobaqalarni asosiy va yordamchi musobaqalarga bo‘lish mumkin.
Yagona sport tasnifi talablariga
muvofiq tashkil etiladigan va natijalariga ko‘ra sport tasnifi belgi-lanadigan
hamda g‘olib yoki chempion degan nom beriladigan musobaqalar asosiy
musobaqalarga kiradi.
Musobaqalarning asosiy turi – taqvim
musobaqalar bo‘lib, ular sport tadbirlarining yagona taqvim rejasida nazarda
tuziladi va tasdiqlangan nizomga muvofiq ravishda o‘tkaziladi.
Qo‘yidagilar musobaqalarning asosiy turlariga kiradi:

–  birinchilik
yoki chempionatlar;  – kubok musobaqalari;  – saralash musobaqalari.
Birinchilik yoki
chempionatlar – eng mas‘uliyatli musobaqalar
bo‘lib, ularning natijalari bo‘yicha g‘olib komandaga chempionlik nomi
beriladi. Musobaqalarni tashkil

etishning bu turi komandalar kuchini oqilona
baholashga, olib borilayotgan o‘quv-tenirovka ishining sifatini taqqoslashga
imkon beradi.
Kubok musobaqalari juda ko‘p
komandalarni jalb etish va g‘olibni nisbatan qisqa muddatlarda aniqlash
maqsadida o‘tkaziladi. Kubok musobaqalari eng yaxshilarni izchillik bilan olish
prinsipi bo‘yicha o‘tkaziladi.
Saralash musobaqalari musobaqalarning
keyingi bosqichida qatnashish uchun eng kuchli komandalarni aniqlash maqsadida
o‘tkaziladi.
Musobaqalarning yordamchi turlariga qo‘yidagilar
kiradi:
–
nazorat
uchrashuvlari;
–
o‘rtoqlik
uchrashuvlari; – namunali uchrashuvlar;  – qisqartirilgan musobaqalar.
Nazorat uchrashuvlari komandalarni
bo‘lajak musobaqa-larga tayyorlash va ularning tayyorgarligini tekshirish
maqsadida o‘tkaziladi.
O’rtoqlik uchrashuvlari o‘quv-mashg‘ulot
maqsadlarida yoki an‘anaviy musobaqalar planida o‘tkaziladi.
Namunali uchrashuvlar futbolni
ommalashtirishga va sport mahoratini ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Qisqartirilgan
musobaqalar bir necha soat mobaynida o‘tkaziladi.
Ular, odatda, bayram kunlariga va sport mavsumining ochilish yoki yopilish
kunlariga rejalash-tiriladi.
Bunday musobaqalarni o‘tkazishda
o‘yin vaqti qisqar-tiriladi. Qisqartirilgan musobaqalarning dasturi faqat o‘yin
o‘tkazishni emas, balki o‘yinchilarning texnik yoki jismoniy tayorgarligiga
doir musobaqalarni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
Musobaqalarni
rejalashtirish
Mamlakatimizda jismoniy tarbiya
harakatining tashkiliy tuzilish xususiyatlarini hisobga olgan xolda
respublikalar, viloyatlar, shaharlar va jismoniy tarbiya jamoalarida
o‘tkaziladigan futbol musobaqalarining muayan tizimi qaror topgan. Bu tizim
turli ko‘lamdagi musobaqalarning mintaqaviy va muassasa pritsipini hisobga
olgan holda muttasil, izchil bo‘lishini va almashinib turishini talab etadi.
Bu musobaqalarning bir yo‘la ikki
joyda bo‘lishi, jamoalarning haddan tashqari band bo‘lib qolishi, uzoq vaqt
yo‘lda bo‘lishning oldini olishga hamda jamoalarda to‘la qimmatli
o‘quv-mashg‘ulot ishlari uchun sharoit yaratishga imkon beradi. Musobaqaning
umumiy yig‘ma taqvim rejasi faqat tadbirlar ro‘yxati emas, balki sport
tashkilot-larining futbolini yanada rivojlantirish yuzasidan birgalikda olib
boradigan ishlarning chuqur o‘ylangan rejasidir.
U territorial va idoralar bo‘yicha
uyushtiriladigan musobaqalarni o‘tkazish bilan aloqador barcha masalalarni o‘z
ichiga oladi. Respublika, viloyat o‘lka va shahar musobaqalarining yig‘ma
taqvim rejasini yuqori tashki-lotlar tomonidan rejalashtiriladigan
musobaqalarni hisobga olgan holda, 4 yillik qilib tuzish maqsadga muvofiqdir.
Zarur o‘zgartirishlar kiritilgandan keyin futbol bo‘yicha umumiy yig‘ma reja
tegishli jismoniy tarbiya va sport qo‘mitalarining ommaviy sport tadbirlari
rejasiga kiritiladi hamda barcha sport tashkilotchilari uchun majburiy
hisoblanadi.
O‟yin
tizimlari
Amalda o‘yinning uchta asosiy tizimi
qaror topgan: davrali tizim, bir yoki ikki marta yutqazgandan keyin o‘yindan
chiqib ketiladigan tizim, avvalgi ikki tizimning kombinatsiyasidan iborat
bo‘lgan aralash tizim.
Davrali
tizim
Musobaqaning davrali tizimida har bir
komanda, agar musobaqa bir davrali o‘tkazilsa, bir-biri bilan bir marta, agar
musobaqa ikki davrali o‘tkazilsa, ikki marta  uchrashishi kerak. Uning bunday
tizim yoki adolatli musobaqalashuvchilar kuchlari nisbatini ancha oqilona
belgilashga va kuchli jamoani aniqlashga imkon beradi, bunda musobaqaning
umumiy yakunidagi tasodifiylik elementi ma‘lum darajada bartaraf qilinadi. Bu
tizim bo‘yicha musobaqalarni ikki davrali qilib o‘tkazish eng to‘g‘ri
hisoblanadi
Davrali tizimda musobaqa
ishtirokchilarining barcha o‘rinlari to‘plangan ochkolar soniga qarab
aniqlanadi. O‘tkazilgan barcha o‘yinlar natijasida eng ko‘p ochko olgan jamoa
(yoki jismoniy tarbiya kollektivi) g‘olib hisob-lanadi. Bir yoki bir necha
jamoalarda ochkolar teng bo‘lib qolganda, g‘olibni aniqlash uchun musobaqa
tartibida qandaydir qo‘shimcha ko‘rsatkichlar yoki tadbirlar (masalan, shu
jamoalar o‘rtasida qo‘shimcha o‘yin yoki shu jamoalar o‘rtasidagi avval
o‘ynalgan o‘yin natijalari, yoki kiritilgan to‘plar nisbati) nazarda tutilgan
bo‘lishi kerak.
Davrali tizim bo‘yicha o‘ynash
tartibida qur‘a tashlash bilan musobaqada qatnashuvchi komandalarning nomerlari
aniqlanadi. Jamoalarning aniqlangan raqamlari asosida o‘yinlar jadvali
(kalendari) tuziladi. Musobaqalar bir davrali qilib o‘tkazilganda, o‘yin
bir-biri bilan bella-shuvchi ikki jamoadan dastlabkisining maydonida
o‘tkazi-ladi Agar musobaqada ikki davra nazarda tutilgan bo‘lsa, ikkinchi o‘yin
keyingi jamoa maydonida o‘tkazilishi kerak.
Davrali tizim bo‘yicha o‘tkaziladigan
o‘yinlar kalendarini uch usul bilan tuzish mumkin.
Birinchi usul.
Musobaqada ishtirok etuvchi koman-dalar soniga qarab, jamoalarning umumiy
soniga yaqin bo‘lgan tok son olinadi va unga muvofiq ravishda vertikal
chiziqlar o‘tkaziladi. Masalan, 6 ta jamoa bo‘lganda, unga (ya‘ni 6 soniga)
yaqin bo‘lgan toq son 5 bo‘ladi. Demak, besh vertikal chiziq o‘tkazish zarur.
Jamoalar soni 10 ta bo‘lganda, unga yaqin toq son – 9, demak, to‘qqizta
vertikal chiziq chizilgan bo‘lishi kerak va xokazo.
Vertikal chiziqlarning ostidan va
ustidan, pastdan boshlab chapdan o‘ngga qaratib jamoalar nomeri ketma–ket
tartibda birinchidan musobaqada qatnashuvchi jamoalar-ning umumiy soniga eng
yaqin bo‘lgan toq songacha, orada bir chiziq qoldirib yozib chiqiladi (10-jadval).

Bu raqamlar keyingi raqamlarni grafik
tarzida yozish uchun dastlabki reja bo‘lib hisoblanadi. Birinchi kun o‘yinlar
taqvimini tuzish uchun birinchi raqamdan boshlab vertikal chiziq atrofida soat
strelkasiga qarshi yo‘nalishda oshib boruvchi tartibda barcha ishtirok etuvchi
raqamlar yozib chiqiladi. Qolgan o‘yin kunlarining taqvimini tuzish uchun
vertikal chiziqlar o‘rtasidagi barcha raqamlar, avval ularning ostiga va ustiga
qo‘yilgan raqamlarni hisobga olgan holda, ilonizi qilib qo‘yib chiqiladi. SHuni
ham aytish kerakki, raqamlar birin-ketin vertikal chiziqlar-ning o‘ng tomonidan
ortib boruvchi tartibda takrorlanib yoziladi.
Shundan keyin ikkinchi va qolgan
taqvim kunlarida bellashuvchi jamoalarni aniqlash uchun har bir vertikal
chiziqning chap tomoniga avvalgi taqvim kunidagi barcha raqamlar o‘zgarishsiz
o‘tkazilishi kerak.

 9-jadval

10 jamoa uchun
o‟yinlar taqvimini tuzish(10 ga eng yaqin bo‟lgan kichik toq son –
9)

  6                           7
  8                            9

6

5

5

7

7

6

6

8

8

7

7

9

9

8

8

1

1

9

7

4

4

8

8

5

5

9

9

6

6

1

1

7

7

2

2

8

8

3

3

9

9

4

4

1

1

5

5

2

2

6

6

3

3

7

9

2

2

1

1

3

3

2

2

4

4

3

3

5

5

4

4

6

  1                            2
  3                           4                            5

10-jadval Turlar
bo‟yicha o‟yinlar

1-
  tur

2-
  tur

3-
  tur

4-
  tur

5-
  tur

6-
  tur

7-
  tur

8-
  tur

9-
  tur

1-
  10

10–
  6

2-10

10-7

3-10

10-8

4-10

10-9

5-10

2-9

1-2

3-1

2-3

4-2

3-4

5-3

4-5

6-4

3-8

9-3

4-9

1-4

5-1

2-5

6-2

3-6

7-3

4-7

8-4

5-8

9-5

6-9

1-6

7-1

2-7

8-2

5-6

7-5

6-7

8-6

7-8

9-7

8-9

1-8

9-1

Hamma grafalar to‘ldirilib
chiqilganidan keyin, o‘yinlarning taqvimi tuziladi. Buning uchun vertikal
chiziqning ikki tomonida turuvchi raqamlar juft-juft qilib birlashtiriladi.
Musobaqada ishtirok etuvchi jamoalar soni toq bo‘lsa, har bir vertikal chiziqnig
ostida yoki ustida turuvchi raqamlar mazkur taqvim kuni (shu turda)
o‘ynamaydigan jamoa ekanini ko‘rsatadi.
Jamoalar soni juft bo‘lganda
(masalan, jamoalar soni o‘nta bo‘lganda) ko‘rsatilgan (vertikal chiziqning
ostida yoki ustida) raqamlar (jamoalar) oxirgi raqamlar (o‘ninchi) bilan
o‘ynaydilar.
Turlar bo‘yicha o‘yinlar jadvali
bo‘sh raqamli jamoalar (vertikal chiziq ostida yoki ustidagi raqamlar) bilan
so‘nggi raqamli jamoa o‘yinini hisobga olgan holda tuziladi (yuqoridagi misolda
1-raqam bilan, 10-raqam bilan va hokazo).
Odatda, tur jadvalida birinchi bo‘lib
ko‘rsatilgan jamoa maydon egasi hisoblanadi. SHuning uchun qur‘aning oxirgi
raqami (masalan, musobaqada qatnashuvchi jamoalar o‘nta bo‘lganda 10-raqam) har
bir turdan keyin o‘rin almashib turadi. Qolgan bellashuvchi jamoalar vertikal
chiziqning o‘ng tomonida turuvchi raqamdan boshlab tuziladi.
SHunday qilib, bu usulda jamoalarning
har bir turda navbat bilan maydon almashishiga qat‘iy rioya qilinadi.
Ikkinchi usul
(«qatorasiga»). O‘yinlar taqvimini o‘yinda ishtirok etuvchi hamma jamoalarni
bir qatorga juft-juft qilib yozish usuli bilan tuzishda maydonlar
almashishining avvalgidek shartlari, ya‘ni uchrashuv «egasi» huquqi saqlanadi.
Mazkur usulda jamoalarning juft soni olinadi (masalan, agar musobaqada 7 jamoa
qatnashsa, o‘yinlar taqvimi 8 jamoaga tuziladi; agar 9 ta jamoa bo‘lsa, 10
jamoaga tuziladi va hokazo).
8 ta jamoa bo‘lganda birinchi taqvim
kuni quyidagi tartibda tuziladi: bir qatorda birinchi raqam oxirgi 8-raqam
bilan, ikkinchi raqam oxirgi raqamdan oldingi 7- raqam bilan birlashtiriladi,
ya‘ni bir-biri bilan o‘ynovchi jamoa aniqlanadi va hokazo. SHunda quyidagi
jamoalar bellashadigan bo‘lib chiqadi: 1-8, 2-7, 3-6, 4-5.

11-jadval
Jamoa
uchun o‟yinlar taqvimini «qatorasiga» tuzish

1-kun

1-8

2-7

3-6

4-5

2-kun

5-1

6-4

7-3

8-2

3-kun

1-2

3-8

4-7

5-6

4-kun

6-1

7-5

8-4

2-3

5-kun

1-3

4-2

5-8

6-7

6-kun

7-1

8-6

2-5

3-4

7-kun

1-4

5-3

6-2

7-8

Nazorat
  qatori

8-1

2-7

3-6

4-5

Keyingi taqvim kunlaridagi o‘yinlar
jadvalini tuzish dastlabki juftlikdagi 1-raqamni avvalgi taqvim kunidagi o‘ng
tomondagi chekka raqam bilan birlashti-rishdan boshlanadi. Bunda maydonlar
almashinishi uchun 1- raqam navbatma-navbat juftlikning goh o‘ng, goh chap
tomoniga qo‘yiladi. Qolgan juftliklar (bir-biri bilan o‘ynaydigan jamoalar)
qolgan raqamlarni juft-juft qilib bir qatorga yozish bilan tuziladi, bunda
birlashtirish o‘ng tomondan boshlanadi.
SHunday qilib, ikkinchi taqvim kuni
quyidagi jamoalar bir-biri bilan bellashadi: 5-1, 6-4, 7-3, 8-2.
Ikkinchi va undan keyingi taqvim
kunlarini tuzish uchun birinchi juftlikning 1raqamdagi o‘rin boshqa raqamdagi
(mazkur holda 8-raqamni) qoldiriladi, keyingi juftliklarni birlashtirish
prinsipi avvalgidek bo‘ladi.
Nazorat qatorida hosil bo‘ladigan
juftliklarning (birinchidan tashqari) birinchi kalendar kunidagi juft-liklar
bilan to‘g‘ri kelishi barcha kunlar bo‘yicha tuzilgan o‘yinlar taqvimining
to‘g‘riligini tasdiqlaydi. O‘yinlar taqvimi ikki davrali bo‘lganda, barcha juftliklardagi
raqamlar almashtiriladi. O‘yinlar taqvimini tuzish va uni nazorat qilishning
oddiyligi – bu usulning afzalligidir.
Uchinchi usul.
Bu usul avvalgi ikki usuldan ham oddiy: u musobaqa o‘tkazish jarayonida
maydonning almashinishi hech qanday ahamiyatga ega bo‘lmagan taqdirda
(musobaqalar bir joyda o‘tkazilganda) qo‘llaniladi.
Uchinchi usulga binoan o‘yinlar
taqvimi bevosita turlar bo‘yicha tuziladi. Musobaqada qatnashuvchi jamoalar
soniga mos bo‘lgan raqamlar (jamoalar soni juft bo‘lganda) birinchi raqamdan
boshlab ikki ustuncha qilib yoziladi (butunda 1-raqam chap ustunchaning
tepasidan boshlanadi). SHundan keyin ikkinchi raqamdan boshlab (bu raqam, ya‘ni
2- raqam ikkinchi ustunchaga, birinchi raqamning qarshisiga yoziladi),
ketma-ket tartibda soat strelkasi bo‘ylab qolgan raqamlar qo‘yib chiqiladi
Keyingi tur o‘yinlarini tuzish uchun raqamlar soat strelkasiga qarshi yozib
chiqiladi, birinchi raqam o‘z o‘rnida qoladi.

12-jadval
8
komanda uchun turlar bo‟yicha o‟yinlarning taqsimlanishi

1-tur

2-tur

3-tur

4-tur

5-tur

6-tur

7-tur

1-2

1-3

1-4

1-5

1-6

1-7

1-0

0-3

2-4

3-5

4-6

5-7

6-0

7-2

7-4

0-5

2-6

3-7

4-0

5-2

6-3

6-5

7-6

0-7

2-0

3-2

4-3

5-4

Agar musobaqada qatnashuvchi jamoalar
soni toq bo‘lsa, keyingi juft son o‘rniga «nol» raqami qo‘yiladi, qolganlari
esa o‘zgarishsiz qoladi. Taqvim bo‘yicha «nol» raqami bilan o‘ynashi kerak
bo‘lganlar mazkur turda o‘ynamaydi.
13-jadval
7
komanda bo‟lganda o‟yinlarni turlar bo‟yicha taqsimlash

1-tur

2-tur

3-tur

4-tur

5-tur

6-tur

7-tur

1-2

1-3

1-4

1-5

1-6

1-7

1-0

0-3

2-4

3-5

4-6

5-7

6-0

7-2

7-4

0-5

2-6

3-7

4-0

5-2

6-3

6-5

7-6

0-7

2-0

3-2

4-3

5-4

Davrali tizim bo‘yicha bir davrali
musobaqalar o‘tkazishda kerak bo‘lgan vaqtni aniqlash uchun o‘yinlarning umumiy
sonini bo‘lish kerak.  Bu quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

К(К1)
                                                                                И
2
bunda I – o‘yinlar soni,
K – musobaqada ishtirok etuvchi
jamoalar soni.
Masalan: K = 16
И120

Turlar o‘rtasidagi o‘yinlar jadvalini
tuzishda jamoalarning o‘quv-mashg‘ulot ishlarini o‘tkazishga imkon beradigan
darajada tanaffus bo‘lishini nazarda tutish kerak.

O‟yinlar
(musobaqa)da o‟rinlarni aniqlash
O‘tkazilgan musobaqa natijasida
g‘olib va musobaqada ishtirok etgan jamoalar egallagan keyingi o‘rinlar
aniqlanadi. SHu musobaqada jamoaning o‘tkazgan har bir o‘yini uning natijasiga
qarab, ochkolar berish yo‘li bilan baholanadi. Kollektivdan bitta jamoa
qatnashadigan davralar tizimi bo‘yicha o‘tkaziladigan musobaqalarda quyidagicha
hisobga olish shkalasi keng tarqalgan bo‘lib, unga binoan g‘alaba uchun – 2,
durang uchun – 1, mag‘lubiyat uchun -0 ochko beriladi. Jamoalarning o‘yinga
kelmaganligini mag‘lubiyat bilan tenglashtirmaslik uchun boshqacha hisoblash
shkalasi qabul qilinadi, masalan: g‘alaba –3 ochko, durang – 2 ochko,
mag‘lubiyat – 1 ochko, o‘yinga kelmaslik – 0 ochko.
Klublar bo‘yicha hisobga olishda, jismoniy
tarbiya jamoalari musobaqalarda bir necha jamoalar bilan qatnashganda (viloyat,
shahar va tuman birinchiliklari o‘ynalayotgan vaqtda shunday bo‘lishi mumkin)
hisobga olish shkalasi har bir jamoaga alohida-alohida ochkolar yozishni talab
qiladi.
Natijalar klublar bo‘yicha hisobga
olinadigan musobaqada oltita jamoa bilan qatnashuvchi jismoniy tarbiya
kollektivi jamoalariga beriladigan baholash ochkolari shkalasi misol tariqasida
keltirilgan.

14-jadval Alohida
– alohida baholashning taxminiy shkalasi

Natija

J

amoalar bo‘yicha
  baholash ochkolari

1

2

3

4

5

6

G‘alaba

18

15

12

9

6

3

Durang

12

10

8

6

4

2

Mag‘lubiyat

6

5

4

3

2

1

O‘yinga kelmaganlik

0

0

0

0

0

0

Musobaqa o‘tkazishning muayyan
sharoitlari va oldinga qo‘yilgan vazifalarga qarab ochkolar differensiatsiyasi
turli jamoalar uchun boshqacha bo‘lishi mumkin. Biroq, odatda, mag‘lubiyat
g‘alaba uchun beriladigan ochkolarning 1/3 ni, durang uchun beriladigan
ochkolarning 2/3 ni, kelma-ganlik uchun 0 qismini berishini nazarda tutish
kerak.
Musobaqada o‘rinlar jamoalarning
hamma o‘yinlarda to‘plagan ochkolari yig‘indisiga qarab uzil-kesil aniq-lanadi.
Eng ko‘p ochko to‘plagan jamoa g‘olib hisoblanadi. Agar dastlabki bir necha
jamoalarning to‘plagan ochkolari soni bir xil bo‘lsa, g‘olibni uzil-kesil
aniqlash uchun ular o‘rtasida qo‘shimcha o‘yinlar o‘tkazilishi mumkin yoki
o‘rinlar kiritilgan va o‘tkazib yuborilgan to‘plar nisbati bo‘yicha, yoki ular
o‘rtasida musobaqa jarayonida o‘tkazilgan o‘yin natijalari bo‘yicha
aniqlanadi.
Jismoniy tarbiya kollektivining
barcha jamoalari musobaqada ishtirok etish natijasida to‘plagan ochkolari
yig‘indisiga qarab klublar bo‘yicha g‘oliblar aniqlanadi.
Quyida nisbatan qisqa muddatlarda
ko‘p komanda ishtirokida o‘tkaziladigan musobaqalarda qo‘llaniladigan davrali
o‘yin tizimining xillarida biri keltiriladi. Bu tizimda hamma jamoalar bir
necha guruhga bo‘linadi. Har bir kichik guruhdagi o‘yinlar davrali tizim
bo‘yicha ochkolar berish yo‘li bilan o‘tkaziladi. SHundan so‘ng kichik guruh
g‘oliblaridan yoki kichik guruhlarda 1-2-o‘rinlarni olgan jamoalardan yangi
guruhlar tuziladi va bu guruhlar ham davrali tizim bo‘yicha o‘yinlar o‘tkazadi.
G‘olibni aniqlash uchun bo‘ladigan final o‘yin guruh g‘oliblari o‘rtasida
o‘tkaziladi. Qolgan hamma o‘rinlar kichik guruhlarda tegishli o‘rinni egallagan
jamoalar o‘rtasida o‘yinlar o‘tkazish bilan aniqlanadi.
Masalan: Germaniyada bo‘lib o‘tgan 16
jamoa o‘rtasidagi 1974 yilgi jahon birinchiligi musobaqalari shunday tizim
bo‘yicha o‘tkazilgan. Dastlabki bosqichda hamma jamoalar to‘rtta guruhga
bo‘lingan edi:
I     guruh:
1, 2, 3, 4-nomerlar       III guruh: 9, 10, 11, 12-nomerlar
II  guruh:
5, 6, 7, 8-nomerlar       IV guruh: 13, 14, 15, 16-nomerlar
Jamoalar raqamlari qur‘a tashlash
bilan aniqla-nadi. Ayrim hollarda, jahon birinchiligida bo‘lgani kabi, har bir
guruhga avvalgi jahon birinchiligida katta natijalar ko‘rsatgan jamoalardan
ajratiladi.
Kichik guruhlarda jamoalar davrali
tizim bo‘yicha o‘ynaydilar. Kichik guruhlarda o‘tkazilgan o‘yin natija-lariga
qarab, har birida 4 tadan jamoa bo‘lgan ikkita guruh tuziladi (mazkur
musobaqada 1-bosqichdan keyin 8 ta komanda o‘yindan chiqib ketar va ularning
o‘rni aniqlanmas edi, garchi buni xuddi shunga o‘xshash tizim bo‘yicha aniqlash
mumkin bo‘lsa ham):

  «A» guruh

  «B» guruh

I
  guruh 1- o’rin

I
  guruhdagi 2- o’rin

II
  guruh 2 - o’rin

II guruhdagi  1- o’rin

III
  guruh 1 –o’rin

III guruhdagi 2- o’rin

IV
  guruh 2- o’rin

IV guruhdagi 1- o’rin

«A» va «B» guruhlarda jamoalar
davrali tizim bo‘yicha bir davra o‘yin o‘tkazadilar. Finalda birinchi o‘rin va
chempionlik unvonini olish uchun «A» va «B» guruhlarning g‘olib jamoalari
o‘ynaydilar, 3-4 o‘rinlar uchun esa guruh-larda ikkinchi o‘rinni egallagan
jamoalar kuch sinasha-dilar. SHunday sxema bo‘yicha 16 jamoa bo‘lganda,
dastlabki to‘rt o‘rinni aniqlash uchun 38 ta o‘yin o‘tkazilgan bo‘lishi kerak.

Guruhlarda tegishli o‘rinlarni
egallagan jamoalar o‘rtasida o‘tkaziladigan shunday o‘yinlar yordamida barcha
sakkiz o‘rinni aniqlash mumkin.
Sovrinli o‘rinlar, shuningdek,
musobaqada qatna-shuvchi jamoalar yoki jismoniy tarbiya jamoalari (natijalar
klublar bo‘yicha hisobga olinganda) egallay-digan barcha keyingi o‘rinlar aniqlanadigan
biron-bir rasmiy musobaqa o‘tkazishdan avval musobaqa haqidagi nizom tuzilgan
bo‘lishi kerak. Bu nizom futbol Federatsiyasi yoki musobaqani o‘tkazuvchi
boshqa biror tashkilot tomonidan tasdiqlanadi.
Musobaqa nizomi katta yuridik kuchga
ega bo‘lgan hujjatdir. Unda asosiy tashkiliy va texnik shart-sharoitlar aniq
bayon qilingan bo‘ladi. Nizom o‘quv-mashg‘ulot ishlarining mazmunini belgilab
beradi, chunki jamoalarning tashkiliy-uslubiy tayyorgarligi bo‘lajak
musobaqalarning xususiyatlarini hisobga olgan holda o‘tkaziladi. Musobaqada
qatnashuvchi jamoalarning tayyor-garlik ko‘rish uchun yetarli vaqtga ega
bo‘lishlari nazarda tutilib, nizom oldindan tasdiqlanishi va tarqatilishi
kerak.
Musobaqani o‘tkazish davrida
tasdiqlangan nizomdan chetga chiqishga yo‘l qo‘yilmaydi, aks holda mazkur
muso-baqani o‘tkazayotgan tashkilotning obro‘yiga putur yetadi va keraksiz
nizolarning kelib chiqishiga sabab bo‘ladi, xolos.
Musobaqa nizomida quyidagi masalalar aks ettirilgan
bo‘lishi kerak:
O‘tkazilayotgan musobaqaning maqsadi va vazifalari.
Musobaqani kim o‘tkazishi (federatsiya, tashkiliy
komitet va hokazolar).
Musobaqa o‘tkazish muddatlari va shartlari.
Musobaqaga qo‘yiladigan jamoalar soni
va nomi, talabnomaga kiritiladigan qatnashchilarning maksimal miqdori.
Musobaqa o‘tkaziladigan o‘yin tizimi
(davralari – bir yoki ikki davrali, mag‘lubiyatdan keyin o‘yindan chiqib
ketiladigan, aralash tizim).
Hisobga olish tizimi va jamoalarning
hamda jismoniy tarbiya jamoalarining (natijalar klublar bo‘yicha hisoblanganda)
egallagan o‘rinlarini aniqlash tartibi.
Musobaqalarning alohida shartlari
(qanday hol-larda o‘yinda qo‘shimcha vaqt belgilanishi va uning davomiyligi,
o‘yin durang bilan tugallanganda yoki o‘tka-zilgan musobaqa natijasida ochkolar
soni teng bo‘lganda. g‘olibni aniqlash usullari, o‘yin qoidalarida
ko‘rsatil-gandan tashqari nechta o‘yinchi almashtirish mumkinligi va
hokazolar).
Jamoalarni va musobaqa
qatnashchilarini rasmiy-lashtirish tartibi, shakli, o‘yinchilarga talabnomalar
berish va qayta talabnoma berish muddati.
Musobaqalarni olib boradigan hakamlar jamoa-sining
nomi.
O‘tkazilgan o‘yinga norozilik
bildirish va uni ko‘rib chiqish, shuningdek, o‘yinchilarni maydondan chiqarib
yuborish yoki ularni ogohlantirish bilan bog‘liq bo‘lgan intizom masalalarini
qarab chiqish tartibi.
11.
O‘yinchilar
intizomni buzganligi uchun jamoalar-ning javobgarligi hamda stadion va klublar
ma‘muriya-tining o‘yin o‘tkazish vaqtida tartib saqlanishi uchun javobgar
bo‘lishi.
12.
Musobaqa
o‘tkaziladigan joylar va ularga qo‘yi-ladigan talablar.
13.
G‘oliblarni
mukofotlash hamda oxirgi o‘rinlarni egallagan jamoaning yoki jamoalarning
keyingi xuddi shunday musobaqada qatnashish shartlari.

Yordamchi
jihozlar

O‘quv-mashg‘ulot jaryonida yordamchi
jihozlarning qo‘llanilishi futbolchilarning texnik mahoratini oshi-rishda muhim
ahamiyatga ega. YAnada takomillashgan jihozlarning paydo bo‘lishi bilan ulardan
o‘qitish va mashg‘ulotlarni tashkil etishning individual, uzluksiz va davrali
formalarida samarali foydalanish mumkin bo‘ladi. Yordamchi jihozlar mashqlarni
ko‘p marta takrorlash prinsipini amalga oshirish, bajariladigan mashqlarning
murakkabligi va jadalligini tartibga solish, malakalarning

barqarorligi va ko‘p variantliligini mustahkam-lash,
mashqlarni o‘yin sharoitiga yaqinlashtirilgan rejimda bajarish imkonini beradi.

Futbol shaharchalari, futbol
mashg‘ulot maydonchalari va zallari yordamchi jihozlar bilan jihozlanadi. Ular
statsionar va ko‘chma jihozlarga bo‘linadi.
Statsionar
jihozlar
Mashg‟ulot devorchasi
(82-rasm). Qalinligi kamida 50 mm bo‘lgan taxta yoki temirbeton plitadan
va diametri kamida 200 mm bo‘lgan g‘o‘lalardan tayyorlanadi.
G‘o‘lalardan tayyorlangan ustunlarni chuqurligi 1 m-1 m 20 sm
bo‘lgan va bir-biridan 1 m-1 m 20 sm oralatib joylashtiriladigan
chuqurlarga vertikal qilib o‘rnatadilar. Ustunlarning pastki qismiga ularning
mustahkam bo‘lishi va cho‘kishning oldini olish uchun o‘lchami 80 sm
bo‘lgan qoziqlar (krestovinalar) qoqiladi. O‘rnatilishidan oldin qoziq va
ustunlarga yaxshilab gidron yoki boshqa izolyatsiya qiluvchi vositalar
surtiladi. Ustunlarga futbol shaharchasiga qaragan tomoni randalangan taxta
qoqiladi. Taxtalar o‘zaro chorak qismgacha kiradigan darajada shpunt bilan
birlashtiriladi

Mashg‘ulot devorchasi

 To‘plar osilgan kronshteynlar
tiriladi. Devorning mashg‘ulot maydonchasiga
qaratilgan tomoniga yorqin bo‘yoqlar bilan turli xil belgilar: darvoza,
kvadrat, uchburchaklar chiziladi. Mashg‘ulot devorchalarining hajmi turlicha
bo‘lishi mumkin. Futbol shaharchasidagi har bir tomon mashg‘ulot devorchasi
qilib jihozlanishi mumkin.
Mashg‘ulot devorchasi yordamida
harakatsiz turgan to‘pni, dumalab kelayotgan va balanddan uchib kelayotgan
to‘pni nishonga to‘g‘ri va kesib tepish, shuningdek, balanddan uchib kelayotgan
to‘pni tepish va uni bosh bilan to‘xtatish mashqlarini bajarish mumkin.
To‟plar osilgan
kronshteynlar (83-rasm). Tennis yoki futbol to‘plari
osilgan kronshteynlar futbol shaharchasi yoki zal devoriga mahkamlanadi. Ular
turgan joydan qadam tashlab va yugurib kelib, bir yoki ikki oyoq bilan
depsinib, burilib va burilmay turib, to‘pni tepib yuborib sakrashni mashq
qilish imkonini beradi.

Osma
qopchalar
Osma qopchalar
(rasm). Balandligi 3,5-4 m bo‘lgan metall ramaga bokschilar yoki
kurashchilar foydalaniladigan 5-8 ta standart qopchalar osib quyiladi. Ular
1,5-2 m oralatib o‘rnashtiriladi. Pol bilan qopcha orasidagi masofa
30-50 sm atrofida bo‘lishi mumkin. Rama uchun kerakli material: metall truba
yoki 100-125 mm li shveller.
Osma qopchalarning ramalari uchta va
ikkita vertikal ustundan iborat bo‘lishi mumkin, ular 1-1,2 metrlik chuqurga
tushirilib sementlanadi. Qopchalar ramaga diametri 810 mm bo‘lgan kapron
tizimcha bilan osiladi.
Mashg‘ulotda osma qopchalardan
foydalanish mumkin. Bunda ular orasidan turli tezlikda yugurib o‘tiladi yoki
qopchani yelka bilan turtish mashqi bajariladi. SHuningdek, tinch turgan
qopchalar hamda tebranib turgan qopchalar orasidan to‘p olib yurish mashqi
bajariladi. Osma qopchalarni qo‘llanib bajariladigan mashqlarni boshqa
yordamchi jihozlar bilan kompleks ravishda bajarish mumkin.

Ko‟chma
jihozlar
Ko‘chma jihozlar odatda
konstruksiyasiga ko‘ra oddiy bo‘lib, ularni bir joydan ikkinchi joyga olib
borish qulay. Batutlar, futbol darvozalari, osma to‘p bo‘lgan ustun kronshteyn,
aldab o‘tish ustunlari ko‘chma jihozlar jumlasiga kiradi.

Ko‘chma batut
Ikki tomonlama ko‘chma batut (rasm)
metalldan tayyorlangan ikkita harakatlanuvchi ramadan iborat. Mate-rial: kesimi
25-30 mm bo‘lgan truba, kataklari 50-100 mm bo‘lgan ikkita kapron
to‘r va diametri 5-8 mm li amortizatsion tizimcha. Ko‘chma batutlarning
o‘lchamlari: rama 2,52,5
m, 3,53,5
m, 4,53 m; to‘r – 22
m, 32 m, 42,5
m.
Ko‘chma batutni foydalanishga
tayyorlashda avval rama burchaklariga to‘r mahkamlanadi, so‘ngra uni
amortizatsion tizimcha yordamida rama bilan biriktiriladi va bir tekisda tarang
qilib rostlanadi.
Batut ramasida to‘rning
mustahkamlanish qulay bo‘lishi uchun rama stul yoki skameykalarga gorizontal
ravishda joylashtiriladi.
Amortizatsion tizimcha rama
burchagida to‘rning eng chetki katagiga tortiladi hamda rama va to‘rning butun
uzunligi bo‘yicha o‘tkaziladi, so‘ngra to‘r bilan rama ham qaramaqarshi tomondan,
so‘ngra ikkita qolgan tomonlaridan birlashtiriladi. Rama bilan tarang tortilgan
to‘r orasidagi masofa 22 sm dan ko‘p bo‘lmasligi kerak.

A                                              B
Ko‘chma darvozalar
Ko‟chma darvozalar (rasm)
odatdagi va kichrayti-rilgan o‘lchamda bajariladi. Ko‘chma darvoza maydondagi
chimlarni bosilib ketishdan saqlaydi. Buning uchun darvozalar o‘rnatiladigan
joy doimo o‘zgartirib turiladi. Ko‘chma darvozalar darvozabonlarni, shuningdek,
darvozaga to‘p tepishni bajaruvchi barcha qatorlardagi o‘yinchilarni mashg‘ulot
qildirish uchun qo‘llaniladi. Kichraytirilgan o‘lchamdagi ko‘chma darvozalar
kichraytirilgan maydonchada kam sonli o‘yinchilar bilan o‘tkaziladigan o‘quv
o‘yinlari uchun foydalaniladi.
Futbol shaharchasi. YOrdamchi
jihozlar – statsionar va cheklangan maydonchada joylashgan ko‘chma jihozlar
komplek-sidan iborat bo‘ladi. Bu futbolchilarning texnik jihatdan samarali
tayyorlanishlari uchun sharoit yaratadi. Trenajyor-larning ko‘p bo‘lishi o‘quv-mashg‘ulot
jarayonini mashg‘ulot-larning individual va guruhli formalaridan foydalangan
holda maqsadga muvofiq tashkil etish imkonini beradi. Guruhli mashg‘ulotlarda
aylanma mashg‘ulot alohida qiziqish uyg‘otadi. Bir joydan ikkinchi joyga o‘tish
(siljib yurish) texnikasini takomillashtirishga mo‘ljallangan maxsus belgi
beto‘xtov yugurish va sakrash mashqlari o‘tkazishni ta‘minlaydi. Futbol
shaharchasida yugurish yo‘lakchalari, kvadratlar, aylana va yarim aylanalar
chizib qo‘yilgan bo‘lishi maqsadga muvofiqdir.

FUTBOL O‟YININING QONUN-QOIDALARI.
 Rasmiy musobaqalarda qoidalarda
ko‗rsatilgan texnik talablarga javob beradigan to‗plargagina ruxsat
beriladi.
          FIFA
tomonidan o‗tkaziladigan musobaqa matchlarida, quyidagi  3 markirovkadan
birortasiga ega bo‗lgan  to‗plargagina foydalanishga ruxsat
beriladi. Rasmiy logotip  ―FIFA  APPROVED‖ ( FIFA maqullaydi )
Rasmiy logotip  ― FIFA  INSPECTED‖ (FIFA nazorat qilgan ) yoki
―INTERNATIONAL MATCH – BALL STANDARD‖
( To‗p xalqaro standartga mos
)
      To‗pning bunday
markirovkasi uning rasmiy tekshiruvdan o‗tganini ko‗rsatadi va
tekshiruv natijasiga kura to‗p muxim texnik talablarga mos ekanligini
bildiradi.
Milliy federatsiyalar musobaqa
vaqtida faqatgina shu uch markirovkaga ega har qanday  to‗plardan
foydalanishni talab qilish mumkin.
        Boshqa har qanday matchlardan
to‗p qoida talablariga mos kelishi kerak.
FIFA musobaqalarida va milliy
federatsiyalar tashkil qilgan musobaqalarda to‗plarga  xech qanday savdo
sotiqqa oid reklamaga ruxsat berilmaydi, quyidagi xolatni xisobga olmaganda
ya‘ni musobaqa nishoni, musobaqa tashkilotchisi va tasdiqlangan  tayyorlovchining
savdo markasi.Bunday muhrlarning soni va o‗lchami, mustaqil reglamenti
bilan cheklanishi mumkin
O„YINCHILAR SONI.
O‗yinchilar.
Match xar qaysisida darvozabonlarni
qo‗shgan holda o‗yinchilarning soni 11tadan oshmagan ikki jamoa
ishtirokida o‗tkaziladi
Agar jamoalarda o‗yinchilar
soni 7ta kam bo‗lsa,match boshlanmasligi mumkin.
Rasmiy musobaqalar.
FIFA yoki milliy federatsiyalar
tomonidan  tashkil qilinadigan har qanday rasmiy musobaqalarda 3tagacha
o‗yinchilarni almashtirishga ruxsat beriladi. Musobaqa nizomida
buyurtmaga kiritiladigan zahiradagi  o‗yinchilar soni  3dan  7gacha
uzaro kelishilgan bo‗lishi kerak,bundan ortiq bo‗lishi mumkin emas.

Boshqa matchlarda.
Boshqa matchlarda zahira
almashtirilishi mumkin ,shu shart bilanki,
*Jamoalar almashinadigan
o‗yinchilarning maksimal sonini  o‗yin oldidan kelishib oladilar
*Xakam bu haqda match boshlanishidan oldin xabardor qilinishi kerak.
Agar hakam xabardor qilinmagan
bo‗lsa yoki (kelishuv) match boshlangunga qadar bir bitimga kelinmagan bo‗lsa
3tagacha zaxira almashtirishga  ruxsat beriladi.
Hamma matchlarda.
Har qanday match boshlanishidan oldin
hakamga zaxiradagi o‗yinchilar familiyasi taqdim etilishi kerak .Shu
usulda familiyasi ko‗rsatilmagan o‗yinchilar matchda qatnasha
olmaydilar.
Almashtirish tartibi.
Asosiy o‗yinchilarni zaxiradagi
bilan  almashtirish uchun quyidagi shartlarni bajarish zarur.
*Har qanday mo‗ljallangan
almashtirish haqida hakam xabardor qilingan bo‗lishi kerak.
*Zaxiradagi o‗yinchi  faqatgina
asosiy o‗yinchi maydondan chiqqandan so‗ng xakam xushtagidan keyin
maydonga chiqadi.
*Zaxiradagi o‗yinchi
o‗yin to‗xtatilganda faqat o‗rta chiziqdan o‗yin
maydoniga kiradi.
*Zaxiradagi o‗yinchi maydonga
chiqqandan so‗ng almashtirish tugallangan xisoblanadi.
*Shu vaqtdan boshlab zaxiradagi
o‗yinchi asosiy tarkib o‗yinchisi xisoblanadi, almashtirilgan
o‗yinchi esa asosiy o‗yinchi xisoblanmaydi.
*Almashtirilgan o‗yinchi
matchda boshka ishtirok eta olmaydi.
*Xamma zaxiradagi o‗yinchilar
o‗yinga qatnashish yoki qatnashmasliklaridan qatiy nazar xakam
vakolatlariga bo‗ysunadilar.
Darvozabonning almashtirilishi.
 Boshqa har qanday o‗yinchilar
darvozabon bilan joylarini almashishlari mumkin shu shart bilanki; *Xakam  bu
xaqda almashinishdan oldin xabardor kilingan bo‗lishi kerak.
*Almashinish match to‗xtaganda
amalga oshiriladi.
Qoida buzilishi va jazo.
Agar zaxiradagi o‗yinchi xakam
ruxsatisiz maydonga chiqsa *O‗yin to‗xtatiladi.
*Zaxiradagi o‗yinchi sariq
kartochka kursatilish bilan ogoxlantirish oladi va uning maydondan chiqishi
so‗raladi
*O‗yin to‗xtatilganda
to‗p qayerda bo‗lsa o‗sha joydan,« baxsli to‗p «
yordamida o‗yin yangilanadi.
 Agar o‗yinchi xakam ruxsatisiz
darvozabon bilan joy almashsa:
*
o‗yin
davom etadi.
*
to‗p
keyingi marta o‗yindan chiqqanda qoidani buzgan o‗yinchilar sariq
kartochka ko‗rsatishi bilan ogoxlantirish oladilar.
Boshqa har qanday shu qoidaning
buzilishida:
*
Shunga
muvofiq o‗yinchilar  sariq kartochka ko‗rsatish bilan ogoxlantirish
oladilar.
O‗yinning qaytadan boshlash.
Agar o‗yin xakam tomonidan
ogoxlantirish berish uchun  to‗xtatilsa:
*
O‗yin
raqib jamoa o‗yinchisi tomonidan o‗yin to‗xtatilganda
to‗p qayerda bo‗lsa shu joydan erkin zarba bilan o‗yin
yangilanadi.
 Asosiy tarkibdagi va zaxiradagi,
chiqarib yuborilgan o‗yinchilar.
Boshlang‗ich zarbadan oldin
chiqarib yuborilgan o‗yinchi, faqatgina ro‗yxatdagi  zaxira
o‗yinchilardan birortasi bilan almashtirilishi mumkin.
*Match protokolida boshlang‗ich
zarbadan oldin yoki o‗yin boshlangandan so‗ng chiqarib yuborilgan
zahiradagi o‗yinchini almashtirishga yo‗l
qo‗yilmaydi.

XALQARO YIG„IN QARORI.
        O‗yin davomida
jamoaning rasmiy kishisi o‗yinchilarga taktik ko‗rsatmalar berishga
xuquqi bor, lekin bundan so‗ng u tezda joyiga qaytishga majbur. Hamma
rasmiy kishilar texnik zona doirasida bo‗lishlari majburdir:
Ular uzlarini odobli  tarbiyali  xush
muomalali va javobgar  xis qilishi (tutishlari) kerak
O„YINCHILAR EPIKIROVKASI.
 Xavfsizlik.
O‗yinchi o‗z xayotiga
yoki boshqa o‗yinchi xayotiga xavf soluvchi biror narsa taqmasligi yoki
kiymasligi kerak.
Epikirovka.
O‗yinchilar majburiy ekipirovka
elementlari xisoblanadi.
Ko‗ylak yoki futbolka.
Kalta ishton – agar kalta ishton
tagidan ichki kiyim kiyiladigan bo‗lsa, ichki kiyim rangi  kalta ishton
rangidan bo‗lishi kerak.
Getralar.
Oyoq qalqoni.
Oyoq kiyim .
Shitlar
To‗lik getra bilan yopiladi.
To‗g‗ri keladigan ( mos
keladigan ) materialdan ( rezina, plastik yoki shunga uxshash) tayyorlanadi.
Yetarli darajada himoya bilan
ta‘minlaydi.
 Darvozabonlar.
Darvozabonlar kiyimining rangi boshqa
o‗yinchilar xakam  va xakam yordamchilari kiyimi rangidan farq qilishi
kerak.
 Qoida buzilishi va jazo.
 Shu qoidaning har qanday
buzilishida:
O‗yinni to‗xtatishning
xojati yo‗q.
Xakam o‗yinchining o‗z
ekipirovkasini tartibga keltirishi uchun maydondan chiqishini so‗raydi.
(maslaxat beradi )
O‗yinchi to‗p
o‗yindan chiqqan vaqtda maydonni tashlab chiqadi (chiqib ketadi) agar shu
paytgacha u o‗z ekipirovkasni tartibga keltirmagan bo‗lsa.
Xakam talabi bilan  o‗z
ekipirovkasini tartibga keltirish uchun  maydonni  tashlab chiqqan har qanday
o‗yinchi, xakam ruxsatisiz yana maydonga qaytishi mumkin emas.
O‗yinchining yana maydonga
chiqishiga ruxsat berishdan oldin, xakam uning ekipirovkasini tekshiradi.
O‗yinchi yana maydonga chiqishi
mumkin, qachonki: to‗p o‗yindan chiqsa. Shu qoidani buzganligi
sababli maydondan chiqishi so‗ralgan o‗yinchi (yoki yana
kaytayotgan ) xakam ruxsatisiz maydonga chiqsa sariq kartochka ko‗rsatish
bilan ogoxlantirish oladi.
 O‗yinni qaytadan boshlash.
 Agar xakam ogoxlantirish berish
uchun  o‗yinni to‗xtatsa :
O‗yin qarshi jamoa
o‗yinchisi tomonidan xakam o‗yinni to‗xtatgan  vaqtda
to‗p qayerda bo‗lsa,  shu joydan erkin to‗p tepish bilan
o‗yin qaytadan boshlanadi.

HAKAMLIK VA YORDAMCHI
HAKAMLAR Hakam vakolati .
Har qanday match hamma vakolatga ega
bulgan hakam tomonidan nazorat qilinadi va o‗yin qoidasiga rioya
qilinishini ta‘minlaydi.
Hakamning huquqi va majburiyatlari.
Hakam:
            O‗yin
Qoidasiga rioya qilinishini ta‘minlaydi.
Matchning borishini o‗z
yordamchilari bilan nazorat qiladi.
Foydalaniladigan har kanday tupni 2
Qoida talablariga mos kelishini ta‘minlaydi.
O‗yinchilar kiyimi 4 Qoida
talablariga mos kelishini ta‘minlaydi.
O‗yin xronometrajini va matchni
yozib boradi.
 U o‗z ixtiyoriga ko‗ra
o‗yinni to‗xtatishi vaqtinchalik to‗xtatishi yoki har qanday
qoida buzilishida o‗yinni umuman to‗xtatib qo‗yishi mumkin.
To‗xtatishi, vaqtinchalik
to‗xtatishi yoki har qanday chetdan bo‗lgan aralashuvga matchni
umuman to‗xtatib qo‗yish mumkin.
Matchni to‗xtatadi, agar uning
fikricha o‗yinchi jiddiy jaroxat olgan va o‗yinchini maydondan olib
chiqilishini ta‘minlaydi.
 Agar uning fikricha o‗yinchi
unchalik axamiyatga ega bo‗lmagan jaroxat  olgan bo‗lsa  to‗p
o‗yindan chiqmaguncha  o‗yinni davom ettirishiga ruxsat berishi
mumkin.
O‗yinchidan qon oqayotgan
bo‗lsa, uning maydondan chiqishini ta‘minlaydi.Xakam qon oqishining
to‗xtaganiga ishonch xosil qilib, signal berganidan so‗ng
o‗yinchi maydonga qaytishi mumkin.
Qachonki o‗yinchi birdaniga bir
nechta qoida buzilishiga yo‗l qo‗ysa, uni muximrok ( og‗irroq
) bo‗lgan qoida buzilishi uchun jazolaydi.
Ogoxlantirishi yoki chiqarib yuborish
bilan jazolanadigan  qoida buzilishlariga yo‗l qo‗ygan
o‗yinchilarga nisbatan intizom choralarini qabul qiladi. U bunday
choralarni tez qabul  qilishga majbur emas, lekin to‗p o‗yindan
chiqqan zaxotiyoq qabul qilishi keark.
O‗zlarini tarbiyali,
madaniyatli tutmagan jamoa rasmiy kishilarga nisbatan chora qabul qiladi va
o‗z ixtiyoriga ko‗ra maydondan ( texnik zonadan ) chiqarib
yuborishi mumkin.
Xakam o‗zi ko‗rmay qolgan
xolatlar bo‗yicha  o‗z yordamchilari tavsiyasiga asoslanib xarakat
qiladi.
Begona shaxslar maydonda
bo‗lmasliklarini ta‘minlaydi.
Match vaqtinchalik tuxtatilgandan
keyin uni yangilaydi.
Match davomida o‗yinchilarga
yoki jamoaning rasmiy
shaxslariga
nisbatan qo‗llanilgan  intizom choralari va har xil matchdan oldin, match
davomida yoki matchdan so‗ng yuz bergan xolatlar  bo‗yicha  tegishli
tashkilotga bildirishnoma  beradi.
Hakam qarori.
O‗yinga bog‗liq voqealar
bo‗yicha xakam qarori qat‘iy xisoblanadi. Hakam o‗z qarorini faqat
shunday xolatlarda o‗zgartirishi mumkin, agar u qarorini xato ekanligini
yoki yordamchilari tavsiyasi bilan tushunib yetsa, lekin shu shart bilanki u
xali o‗yinni yangilamagan bo‗lsa

XALQARO  YIG„IN QARORI.
           Hakam (yoki sharoitga
qarab yordamchi yoki zaxiradagi xakam ) fuqorolik javobgarligiga tortilmaydi:
Har qanday o‗yinchi rasmiy
shaxs yoki tomoshabin tomonidan olingan jaroxat (uchun).
Har qanday mulkka yetkazilgan zarar
uchun.
 Matchni tashkil  qilish,
o‗tkazish va boshqarishda zarur bo‗lgan yoki o‗yin qoidasi
talablariga  mos qabul qilingan qarorlar oqibatida yuzaga yoki yuz bergan har
qanday klub, kompaniya, uyushma yoki tashkilotga yetkazilgan har qanday zarar
uchun.
   Bularga kirishi mumkin :
          Maydon xolatiga ko‗ra
yoki ob xavo sharoitiga ko‗ra matchni utqazishga ijozat bersa
bo‗ladimi, yo‗qmi.
Biron bir sababga ko‗ra matchni
to‗xtatish to‗g‗risidagi qaror.
Match davomida  foydalaniladigan
uskuna yoki jixozlar  xolati to‗g‗risida qaror,  darvoza ustuni,
tusini, burchak bayroqlari va to‗pni qo‗shgan xolda .
          Tomoshabinlar aralashuvi
sababli yoki tomoshabinlar uchun ajratilgan zonada yuz bergan muammolar uchun
matchni to‗xtatish  yoki to‗xtatmaslik to‗g‗risidagi
qaror.
Jaroxat olgan o‗yinchi tibbiy
yordam ko‗rsatilishi uchun maydondan chiqishiga ruxsat berish uchun
o‗yinni to‗xtatish yoki to‗xtatmaslik to‗g‗risida
qaror.
         Jaroxat olgan
o‗yinchidan unga tibbiy yordam ko‗rsatish uchun maydondan
chiqishini so‗rash yoki talab qilish to‗g‗risidagi qaror.
        O‗yinchiga ayrim kiyim
yoki ekipirovka predmetlarini taqib yurishga ruxsat berish yoki ruxsat
bermaslik to‗g‗risidagi qaror.
       Har qanday shaxslarga (
jamoaning yoki o‗yingox rasmiy kishilari, xavfsizlik hizmati vakillari,
suratchi yoki boshqa ommaviy axborot vakillarini qo‗shgan holda)
to‗g‗ridan to‗g‗ri maydon yaqinida bo‗lishlariga
ruxsat berish yoki ruxsat bermaslik ( uning majburiyatlari doirasida
bo‗lsa ) to‗g‗risida qaror.
O‗yin qoidasiga mos keluvchi
yoki  FIFA reglamenti yoki qoida shartlariga ko‗ra uning vazifasiga
kiruvchi boshqa har qanday qaror.
Zaxiradagi xakam tayinlanadigan
musobaqa yoki turnirlarda, uning roli va majburiyati, Halqaro yig‗in
tomonidan tasdiqlangan ko‗rsatmaga mos kelishi kerak.
HAKAM YORDAMCHILARI.
Majburiyati.
Ikkita hakam  yordamchisi tayinlanadi
va ularning vazifasiga ( hakam qaroriga bog‗liq ) signal berish kiradi:?
Qachonki to‗p maydon
chizig‗idan tashqariga to‗liq chiqsa.
Qaysi jamoa burchak to‗pi,
darvozadan zarba yoki to‗p tashlash xuquqiga ega.
Qachon o‗yinchi o‗yindan
tashqari xolatda bo‗lganligi uchun jazolanadi.
Qachonki o‗yinchi almashtirish
to‗g‗risida iltimos bulsa.
Hakam ko‗rish maydonidan
tashqarisida yuz bergan intizomsiz xulk yoki boshqa har qanday xolatlar
bo‗yicha.
Qachonki qoida buzilishi sodir
etilganda bosh hakamdan ko‗ra  shu joyga hakam yordamchilari yaqin
bo‗lgan xolatlarda ( qisman jarima maydonida yuz bergan qoida
buzilishlari ham kiradi.) Shunday hollarda ya‘ni qachonki 11m jarima
to‗pi bajarilayotganda darvozabon to‗pga zarba berilishidan oldin
joyidan oldinga siljisa, to‗p esa chiziqni kesib o‗tsa.   Yordam.
Yordamchilar
hakamga matchni  o‗yin qoidasiga mos utkazilishiga yordam beradilar.
Yordamchilar 9,15m masofasiga rioya qilishiga yordam  berish uchun  maydon
doirasiga  kirish mumkin .
Hakam o‗z yordamchisini
asoslanmagan aralashuv yoki qupol muomala  holatlarida   vazifasidan ozod
qiladi va tegishli tashkilotga bildirishnoma beradi.
MATCH DAVOMIYLIGI.
O‗yin vaqti.
   O‗yin  45 minutdan 2 taym
davom etadi. (agar hakam va ikki jamoa vakillari boshqa variantni kelishmagan
bo‗lsa) Har qanday o‗yin vaqtini o‗zgartirish
to‗g‗risidagi kelishuvga ( masalan yorug‗likning
yetishmasligi sababli har qaysi taymning 40 minutgacha qisqartirilishi )
o‗yin boshlangunga qadar  erishilgan  bo‗lishi kerak va bu holat
musobaka talablariga javob berishi kerak.
Taymlar oralig‗idagi tanaffus.
O‗yinchilar 2 taym
oralig‗ida  tanaffus olishlariga xaqlari bor. Taym oralig‗idagi
tanafus  15 minutdan oshmasligi kerak. Musobaqa tartibida taymlar
oralig‗idagi tanafus  vaqti ko‗rsatilgan bo‗lishi kerak.
Taymlar orasidagi  tanaffusning davomiyligi faqat hakamning roziligi bilan
o‗zgartirilishi mumkin.
Qushib berilgan vaqt.
Quydagi xolatlarga ketgan vaqt ikki
taymning har qaysisiga qo‗shib beriladi.
O‗yinchilarni almashtirishga.
O‗yinchining jaroxatini
jiddiyligini aniqlashga.
Jaroxatlangan o‗yinchilarga
tibbiy yordam ko‗rsatish uchun ularni maydon tashqarisiga olib chiqishga.

Qasddan o‗yin vaqtini chuzish
Boshqa har qanday
xolatlarda.
 Qo‗shib berilgan vaqtning
davomiyligini faqat hakam aniqlaydi.
11- Metrlik to‗p.
Har qaysi ikki taymning asosiy
vaqtning oxirgi daqiqasida yoki qo‗shib berilgan vaqtning oxirgi
daqiqasida belgilangan  11 metrlik jarima to‗pi uchun aloxida vaqt
ajratiladi.
 Oxirigacha
o‗ynalmagan match.
Agar musobaqa nizomida boshqacha
holatlar bo‗lmasa oxirigacha o‗ynalmagan match qayta
o‗ynaladi.
O‗yin boshlanishi va
yangilanishi.
Dastlabki shartlar.
 Match boshlanishidan oldin  qur‘a
tashlash o‗tkaziladi va jamoalardan biri darvozani tanlash huquqini
oladi.
Qarshi jamoa matchda
boshlang‗ich zarbani  bajaradi.
Qur‘a tashlash tufayli darvozani
tanlagan jamoa, ikkinchi taymda boshlang‗ich zarbani bajaradi. Matchni
ikkinchi taymida jamoalar darvoza  almashadilar.
Boshlang‗ich zarba.
Boshlang‗ich zarba  bu
o‗yinni boshlash yoki o‗yinni yangilash uchun qo‗llaniladigan
usuldir.
1.Match boshida.
2.Urilgan goldan so‗ng.
3.Ikkinchi taym boshida.
Boshlang‗ich zarbani bajarish
holatlari.
1.Hamma o‗yinchilar o‗z
maydonida bo‗lishlari kerak.
2.Boshlang‗ich zarbani bajarish
xuquqini qo‗lga kirita olmagan jamoa o‗yinchilari to‗p
o‗yinga kiritilmaguncha to‗pdan  9,15m masofa uzoqlikda turishlari
kerak.
3.To‗p harakatsiz xolatda
maydon markazida turadi.
4.Hakam signal beradi.
5.To‗pga zarba berilib
to‗p oldinga xarakatlangandan so‗ng to‗p o‗yinda
hisoblanadi.
6.Boshlang‗ich zarbani bajargan
o‗yinchi to‗p boshqa o‗yinchiga tegmaguncha  ikkinchi marta
tegishga xaqqi yo‗k.
Jamoalardan biri gol urgandan
so‗ng boshlang‗ich zarba boshqa jamoa o‗yinchisi tomonidan
bajariladi.
Qoida buzilishi va jazo.
  Agar boshlang‗ich zarbani
bajargan o‗yinchi to‗pga boshqa bir o‗yinchi tegmasidan oldin
ikkinchi marta tegsa .
1. Qoida buzilgan  joydan raqib jamoa
o‗yinchisiga erkin to‗p tepish xuquqi beriladi.
Har qanday boshlang‗ich zarba
bajarish tartibi buzilganda:
* boshlang‗ich zarba
qaytariladi.
Bahsli to‗p.
«Bahsli to‗p»-- bu to‗p
o‗yinda bo‗lgan vaqtda o‗yin qoidasida ko‗zda
tutilmagan holat buyicha vaqtinchalik tuxtatilgandan sung o‗yinni
yangilash usulidir.
Bahsli to‗pni bajarish holati.
  Hakam o‗yinni
to‗xtatganda to‗p qayerda bo‗lsa o‗sha joydan
to‗pni tashlab beradi. To‗p yerga tegishi bilan o‗yin davom
etiriladi.
Qoida buzilishi va jazo.
Bahsli to‗p qayta
o‗ynaladi:
Agar o‗yinchi to‗p yerga
tegmasidan oldin  tegsa.
Agar to‗p yerga tekkandan
so‗ng maydon tashqarisiga chiqib ketsa va bunda xech qaysi o‗yinchi
to‗pga tegmagan bo‗lsa.
Muhim holatlar.
   Ximoyalanuvchi jamoa foydasiga
uning darvoza maydoni chegarasida erkin yoki jarima to‗pi  belgilansa
darvoza maydonining har qanday nuqtasidan bajariladi.
  Xujum qiluvchi jamoa foydasiga
belgilangan raqib jamoa  darvoza maydoni chegarasidagi erkin to‗p darvoza
maydoni chizig‗idan qoida buzilgan joyga yaqin nuqtada bajariladi.
  Darvoza maydoni ichida vaqtinchalik
tuxtatishdan sung o‗yinni yangilash uchun qo‗llaniladigan «bahsli
to‗p», darvoza chizig‗iga parallel holatda darvoza maydoni
chizig‗ida o‗yin to‗xtatilgan vaqtda to‗p qayerda
bo‗lgan bo‗lsa shu joy yaqinidagi nuqtadan o‗ynaladi.
1. Futbol o„yin texnikasi
 Futbol - xalq sevgan o‗yin.
Uni kichkintoylar, maktab o‗quvchilari, o‗rta maxsus bilim yurtlari
o‗quvchilari, oliy o‗quv yurtlar talabalari va kattalar havas bilan
o‗ynaydilar. Lekin, futbol sohani o‗ziga kasb qila olish uchun
faqat sevish emas, balki ko‗p yillar davomida yuqori saviyali mehnat
orqali uni o‗ynash texnikasini moxirona egallash lozim.
 ―Futbol o‗yin
texnikasining o‗z chegaralari bor: albatta u hamma narsani hal qilmaydi,
lekin u siz hech bir yutuqqa erishib bo‗lmaydi‖. Futbol o‗yin
texnikasi deganda eng avvalo texnik mahorat nima ekanligini oydinlashtirib
olish zarur.
Futbol o‗yin texnikasi - bu
to‗pni aniq egallab olish mahorati tushuniladi. Bunda bir vaqtning
o‗zida quyidagi savollarga ham javob topish kerak: Nima qilmoq kerak?
Buni qanday qilmoq kerak? Qachon, qayerda?
Agar futbolchi to‗pni bir joyda
uzoq vaqt o‗ynatib tura oladigan bo‗lsa, bundan hali uning texnik
mahorati haqida xulosa chiqarib bo‗lmaydi. Bu o‗yinchining
o‗yin paytida to‗pni qanday o‗ynatishini ko‗rish kerak.
Uzoq vaqt jonglyorlik qilish, faqat jonglyorlik qilish, faqat jonglyorlikning
yaxshi malakasidan darak beradi xolos. Bu ham juda muhim sifat, ammo to‗p
bilan munosabatda bo‗lishi o‗quv va ko‗nikmalarni
o‗zlashtirib olish uchun o‗yinni tushuna bilish qobiliyatlarini ham
tarbiyalash kerak.
Futbol texnikasi haqidagi boshqa
tushunchalar to‗p yo‗nalish va uchish  tezligiga tegishlidir.
Fizika darslarida siz, albatta, ‖markaz‖ so‗zining ma'nosini
bilib olgansiz. Shunday ekan, agar to‗p markaziga tepilsa, u kuch tushgan
yo‗nalishida oldinga qarab to‗g‗ri aylanmay harakatda
bo‗ladi.
Agar zarb berayotgan oyoq uchlari
to‗p o‗rtasiga tegmasa, u tekislikdan o‗ngga yoki chapga
burulib ketadi. Bu ko‗pincha noto‗g‗ri texnika oqibatida
ro‗y beradi. Lekin ba'zi futbol ustalari taktik nuqtai nazaridan
to‗pni ataylab darvozaga ―burama qilib‖ yoki raqib orqasida
turgan sherigiga yetkazib berish uchun to‗pni ―burab‖ tepadi.
Masalan Mirjalol Qosimov bu usulni juda mohirona bajaradi. Bu uzoq muddat va
tinimsiz mashq talab qiladigan juda murakkab  usuldir.
Ba'zan to‗p darvoza
to‗sini tepasidan o‗tib ketadi. Bunga ko‗pincha
o‗yinchilarning tayanch oyoqlarini to‗pdan haddan tashqari uzoq
orqaga qo‗yilganligi sabab bo‗lib, bunda pastdan yuqoriga qarab
zarb beriladi.
Xuddi maktabda alifbedan o‗qish
va yozishni o‗rgangandek ―futbol‖ ―alifbe‖ sini
o‗zlashtirishda ham ―alifbe‖ dan, ya'ni faqat uchta texnik
usul va ularning qo‗shilmasini bajarishni o‗rganib olish
kerak:

-
oyoq
yuzining ichki va tashqi qismlaridan to‗p surish;
-
yugurib
kelib oyoq yuzining o‗rtasi bilan to‗pni
tepish;
- qarshi tomondan dumalab kelayotgan to‗pni oyoq yuzining ichki tomoni
bilan to‗xtatish.
Futbol o‗yin texnikasini
egallash ko‗p vaqt, yillar talab etadi. Yuqorida qayd etilgandan tashqari
―to‗pni his etish‖ xususiyatlariga ega bo‗lish
futbolchilar uchun katta baxtdir.
Bu juda muhim xislat. Tayyorlangan
ko‗rgazmalilik kitobda xuddi shu qobiliyatni takomillashtirishga e'tibor
berilgan va futbol o‗yin texnikasiga ega bo‗lish usullari
keltirilgan.
OYOQ  YUZASINING  ICHKI  YON  QISMI  BILAN  TO„PNI  TEPISH
Bunday usul to‗pni yaqin
masofadan mo‗ljalni tepish va to‗pni o‗rtacha hamda qisqa
oraliqda uzatishda qo‗llaniladi. Bunda mo‗ljal, to‗p,
yugurishni boshlanishi va yugurib kelish bir chiziqda bo‗ladi. Yugurib
kelishda yugurish qadamining siltov kuchi yordamida tizzani bukilishi va
tepadigan oyoqning oldinga yozilishi hamona zarb bilan tepish harakati
boshlanadi. To‗pni yo‗nalishiga nisbatan muskullari taranglashgan
oyoqlar tashqariga burilgan  bo‗lib, tepish vaqtida oyoq
to‗g‗ri burchak holda bo‗ladi. Oyoq kaftining ichki qismi
bilan to‗p tepiladi.

OYOQ  UCHLARINING  TASSQI  YON
QISMI  BILAN
TO‗PNI  OLIB  YURISH
Futbol maydonida yugurib yoki sekin
harakat qilib, ushbu amal texnika uslubni oyoq uchlarining tashqi yon qismi
bilan ketma-ket to‗pni tepishni amalga oshiriladi. To‗pni olib
yurishning bu uslubi universal bo‗lib to‗g‗ri chiziq va
harakat yo‗nalishini osongina o‗zgartirishga imkon yaratadi.

OYOQ  YUZASI  BILAN  TO„PNI  TEPIB  OLIB  YURISH
Futbol maydoni bo‗ylab
to‗pni oyoq yuzasi bilan ketma-ket to‗pni tepib bu usul texnikasi
oshiriladi. Bunday to‗pni olib yurish usul texnikasi sportchilar
tomonidan to‗g‗ri harakatlarda bajariladi.

OYOQ  QABARIG„INING  PANJALAR  USTI  ICHKI  QISMI  BILAN  TO„PNI
TEPISH
Bu usul turli masofalarda
mo‗ljalga tepishlarda hamda uzoq va o‗rta oraliqlardan to‗pni
uzatish jarayonida qo‗llaniladi. To‗pni tepadigan oyoqning uzatish
jarayonida mo‗ljal va to‗pga nisbatan 45 burchaklikdan yuguriladi.

 To‗pni tepadigan oyoqning
tebranishi maksimal. Tayanch oyoq esa tizzalarda sal bukilgan. Gavda holati
tayanch oyoq tomonga ozgina engashgan. Tizzaning bukilishidan boshlanib
boldirning keskin yozilishining qo‗llanilishi bilan to‗pni tepish
harakati boshlanadi. Oyoq muskullari taranglashgan, oyoq uchi pastga uzatilgan.
To‗pning o‗rta qismiga tepiladi.

OYOQ  QABARIG„INING  O„RTA  QISMI  BILAN  TO„PNI  TEPISH
           Bu darvozaga va uzoq
masofaga to‗pni zarb bilan eng kuchli tepishdir. Mo‗ljal va
to‗pga nisbatan yugurish bir chiziq yo‗nalishida bo‗ladi.
Oyoq tebranishi va zarb harakati oyoq oldi hamda orqa qismi bilan bajariladi.
Tayanish tovondan boshlanadi. To‗pni va tizza bo‗g‗imini
birlashtiradigan shartli chiziq o‗qi tepish vaqtida qat‘iy tik holatda
bo‗ladi. Oyoq kaftining to‗pga tegadigan yuzasining katta
bo‗lishi zarbani juda aniq va kuchli bajarish imkonini beradi. Zarba oyoq
uchini orqaga maksimal egilgan holatida bajarilishi kerak.

2. O„yin taktikasi haqida
O‗yin taktikasi futbolning
asosi hisoblanadi. O‗yin davomida  himoyachilar, yarim himoyachilar,
hujumlar harakatlari raqib jamoa holatidan  kelib chiqib, o‗yin taktikasi
o‗zgartirilishi mumkin.
Taktika uch bosqichga
bo‗linadi:
       1) o‗yinchilar
joylashishi; 2) jamoaning  hujum yoki himoyadagi umumiy harakati; 3) standart
vaziyatlar.
Futbolda yutuqqa erishish uchun
jamoada alohida  o‗yinchilarning mahorati yetarli emas, eng asosiy omil
maqsadga yo‗naltirilgan jamoaviy o‗yindir. Buning uchun har bir
o‗yinchi jamoaning o‗yin tuzilishidagi o‗z o‗rnini,
unga belgilangan aniq funktsiyalarni, boshqa sheriklari bilan hamjihat
bo‗lishni bilishi lozim.
Taktik sistemalarning
rivojlanishi.
  Qarama-qashiliklar kurashi -
dialektika qonuni bo‗lib, u futbolda ham yaqqol namoyon bo‗ladi.
Biz uni strategiya va taktikaning o‗zgarishi hamda o‗yinni
―tashkil etish‖ printsiplarida muntazam ravishda kuzatib boramiz.
Futbolda kurash o‗yinning himoya va hujum sxemalaridagi uzluksiz
raqobatida namoyon bo‗ladi. Futbol taktikasi shuni ko‗rsatadiki, u
har qanday o‗yin sistemasida o‗yinchilarning o‗ziga xos
xususiyatlariga to‗g‗ri kelishi, ham  himoyada, ham hujumda eng
ko‗p samaradorlikka erishish imkonini berishi o‗yinchilarning
maydonda planli ravishda joylashishlaridan iboratdir.
Ye. Toladining fikricha (1877) futbol
dastlab Angliyada paydo bo‗la boshlangan paytlarda garchi jamoalarda
himoya va hujum chiziqlari nazarda tutilayotgan bo‗lsa-da, hali taktika
ishlab chiqilmagan edi. O‗yinchilarning maydonda joylashishi 1 - 1 - 9 va
1 - 2 - 8 (1,2-rasm) sistemasiga to‗g‗ri keladi.

1-rasm                                     2-rasm
      1863 - 1872 yillar mobaynida
Angliyada futbolchilar 1 - 1 - 2 - 7,  1 - 2 - 1 - 7 (3,4-rasm) sistemasida
o‗ynagan edilar.

                                                 3-rasm
                                              4-rasm

O‗yinchilar bunday sistemada
joylashganda hujumchilar to‗p atrofida to‗planib qolishar,
to‗pni egallagan o‗yinchi aldab o‗tish yordamida oldinga
yorib o‗tishga harakat qilardi, to‗pni bosh bilan o‗ynash va
uzoqdan turib darvozaga tepish qo‗llanmasdi.
To‗p oshirishni futbolga
Shotlandiya kiritdi. Bunday yangilik o‗yinning taraqqiy etishiga olib
keldi. Bu esa ham shaxsiy, ham guruh taktik  harakatlariga asoslangan edi.
Buning natijasida jamoada o‗yinchilar o‗rnini  almashtirish haqida
o‗ylab ko‗rishga majbur bo‗lindi.
O‗yinchilarning o‗zaro
harakat qilishi hozir ma'lum bo‗lgan markaziy hujum orqali hujumga
asoslangan 1 - 2 - 2 - 6 sistema bo‗yicha joylashishga olib keldi
(5-rasm).

5-rasm
So‗ngra 1925 yilga qadar
o‗yinchilarni 1 - 2 - 3 - 5 sistemasida joylashtirish bo‗yicha
jamoada ikkita himoyachi, uchta yarim himoyachi  va beshta hujumchi
bo‗ldi.
―Chiziqda besh
o‗yinchi‖ sistemasida faqat ikkita yon qanot yarim himoyachiilari
yon qanot hujumchilarni neytral holatda qoldirish uchun shaxsiy javobgar edilar.
Ikkita markaziy himoyachi esa yon qanot va markaziy yarim himoyachilarini
qo‗llab turar edi (6-rasm).

6-rasm                                                            7-rasm
himoyachilar kuchli zarb berishlari, to‗pni uzoqqa oshirishlari, baland
bo‗yli, baquvatliklari
bilan shuhrat qozonishardi, bosh
bilan yaxshi  o‗ynashardi. Chunki hujumchilar soni ancha-muncha edi va
to‗pni  balandlatib  oshirish ham ko‗p martalab uchrardi. Uchta
yarim himoyachida  vazifalar  quyidagicha taqsimlanardi: markazda ko‗pchilik
kombinatsiyalarni boshlab  beruvchi futbolchi o‗ynardi, yon qanotdagilar
esa hujumchilarni qo‗riqlab turishardi. Beshta hujumchi orasidan yon
qanotga tezkor o‗yinchilar, markazga esa to‗pni kuchli va aniq tepa
oladigan futbolchi qo‗yilardi, bunda endi  o‗yinchilarning vazifasi
belgilanadi, guruh  va jamoa taktik harakatlari yo‗lga qo‗yila
boshlandi. ―Chiziqda besh o‗yinchi‖ aniq ishlab chiqilgan
dastlabki sistema edi.
O‗zaro harakatlar asosi shundan
iborat ediki, bunda himoya o‗yinchilariga qaraganda hujumchilar ko‗p
bo‗lgani uchun himoyachilar to‗pni ko‗pincha hujum
chizig‗iga oshirib berardilar. Hujumchilar maydon uzunasi bo‗ylab
erkin manevrga  ega bo‗lishgach, jarima maydoniga ancha oson kirib
borardilar va  ko‗proq gol ura boshlardilar. Darvozani himoya qilishning
samarali vositalarini qidirish zarur edi, lekin hujum chizig‗i va himoya
oralig‗ida  katta bo‗shliq paydo bo‗lib qolardi, himoyadagi
o‗yinchilar to‗pni olib qo‗yib, hujumchilarni o‗yindan
chetlatib qo‗yardilar. 1925 yili xalqaro futbol  federatsiyasi  ―o‗yindan
tashqari holat‖ haqidagi qoida punktiga o‗zgartirish  kiritdi. Endi
hujum qilayotgan o‗yinchi to‗pni qabul qilib olish paytida
o‗zi  oldida ikki raqibga ega bo‗lishi yetarli deb hisoblandi.
―O‗yindan tashqari holat‖ qoidasining o‗zgarishi
natijasida kiritilgan gollar soni ko‗payadi.
O‗yin vazifalarining
ixtisoslashtirilishi natijasida maydonda futbolchilar joylashishiga
o‗zgartirishlar kiritilishiga olib keldi. Bu ―dubl-ve‖ nomini
olgan yangi taktik sistemaning ishlab chiqishiga asos bo‗ldi. Beshta
hujumchidan ikkita yarim markaziy hujumchi ikki yarim himoyachilardan
oldinroqda joylashishdi. Ular himoyachi va hujumchilar qatorlari
oralig‗idagi bog‗lovchi zveno edilar (A.Chanadi, 1972).
Bunday joylashishda himoyachilar
raqibning yon qanot hujumchilarini, markaziy himoyachi - markaziy hujumchini,
yarim himoyachilar esa yarim markaziy hujumchilarni qo‗riqlaydilar.
Bunday sistemada o‗yinchilarning o‗zaro eng aniq harakatlari
namoyon bo‗ladi: darvozabon - markaziy himoyachi - yon qanot himoyachilar
(himoyada); yarim  himoyachilar - yarim markaziy hujumchilar (maydon
markazida); o‗ng qanot  hujumchi - o‗ng qanot yarim markaziy  -
o‗ng qanot himoyachi (o‗ng qanotda); chap qanot hujumchi - chap
yarim markaziy - chap qanot yarim himoyachi (chap qanotda); o‗ng qanot
hujumchi - markaziy hujumchi - chap qanot hujumchi (hujumning  oldingi
chizig‗ida).
O‗yinchilar asosan butun chiziq
bo‗ylab yo o‗ng tarafdan, yoki chap tarafdan (maydon bo‗ylab)
o‗zaro harakat qiladilar.
Taktik harakatlarni takomillashtirishga qaratilgan mashg„ulotlar majmuasi

           M.A.Godik va
Ye.V.Skomoroxovlar o‗tkazgan tadqiqotlarda namoyon bo‗lgan
futbolchilarning ba'zi mashg‗ulotlarda mashqlar yuklamalarini
ko‗rib chiqamiz.
        1-mashq - futbol maydonining
har bir yarmida oltitadan o‗yinchi va bittadan darvozabon ishtirokida
futbol o‗ynaladi. Ish davomiyligi 25 minut bo‗lib, bunda har bir
futbolchi 45 ta texniktaktik harakatlarni bajaradi. O2
ta'minoti o‗rtacha 3,3 l/min
(70% mpk - kislorod bilan to‗la ta'minlanish)dan oshmaydi. Lekin shaxsiy
shoshilinch mashq samarali har xil futbolchilarda bir xil emas (61% dan 73% mpk
gacha).          2 - mashq - to‗pga tegish chegaralanmaydigan holda
futbol maydonining  yarmida  6 x 6  ga to‗pni tutib turib turish uchun
o‗ynash. Ish davomiyligi - 15 minut, bu payt davomida o‗yinchilar
50 tagacha har turli harakatlarni bajaradilar. Joriy O2 ta'minoti 73% mpk ni
tashkil etadi, yurak tomiri urishi esa minutiga 131 dan 182 zarb atrofida
bo‗ladi.
3
-
mashq - bu ham 2-mashq kabi, lekin bunda shaxsiy ta'qib bo‗ladi. Shaxsiy
―ta'qib‖ tomonidan aktiv qarshi kurash fiziologik reaktsiyalar
tezligini oshiradi. Chunki bunda yurak tomiri urishi minutiga 155-187 zarb
atrofida bo‗ladi. Joriy O2 ta'minoti 84% mpk dan iborat. Futbolchilarning
taktik mahorati bu mashqlarni anaerob glikoliz sistemasining ancha
aktivlashishi zaminida bajarishda takomillashadi.
4
-
mashq - yon qanot himoyachini o‗yinga qo‗shib, futbol maydonining
yarmida 3 x 3 - 1 vaziyatda darvozaga hujum qilish.
       U to‗rtta bosqichdan
iborat bo‗ladi:
1.
to‗pni
keyinchalik qanotga oshirish bilan uni 3 x 3 vaziyatda maydon markazida tutib
turish;
2.
o‗yinchining
to‗p bilan qanot bo‗ylab o‗tishi, jarima maydoniga to‗p
oshirishi  (bu paytda boshqa o‗yinchilar maydon markazidan jarima
maydonchasi tomon pozitsiya tanlab, o‗rin almashishlari kerak);
3.
uchta
hujumchi uchta himoyachi bilan birga darvoza oldida to‗pni egallab olish
uchun aktiv kurashishi;
4.
maydon
markaziga qaytib kelish.
        Birinchi bosqichning
davomiyligi 15-30 sekund, ikkinchisi 5-6 sekund, uchinchisi 1-8 sekund,
to‗rtinchisi 6-10 sekund bo‗ladi. Bu mashqda O2 ta'minoti salkam
30%, yurak tomir urishi esa minutiga 160-190 zarb bo‗ladi. Bu
ko‗rsatkichlar darajasi mashqning tez glikolitik sho‗nalishidan
dalolat beradi.
          O‗yin mashqlari
futbolchilarda quyidagilarni: o‗yinda tashabbus bilan harakat qilishni,
har bir aniq vaziyatda eng maqsadga muvofiq va samarali taktik harakatlarni
mustaqil ravishda topishni; futbolchilarning aerob va anaerob  imkoniyatlarini
rivojlantiradi.
         Taktik harakatlarni
takomillashtirishga qaratilgan  o‗yin mashqlari (yakkama-yaka kurash)
aerob va anaerob imkoniyatlarni rivojlantiradi, samarali vosita bo‗ladi.
Chunki alohida shaxsiy taktik harakatlar o‗rtasida yuksak siqiqlik
aloqalari aniqlangan.
        Futbolchilarning to‗p
bilan shaxsiy taktik harakatlari model xarakteristikalari quyidagi
yo‗nalishda ishlab chiqiladi.
1.
Ayrim
taktik harakatlarning umumiy soni va nisbiyligini aniqlash maqsadida
o‗yin faoliyatini o‗rganish.
2.
Turli
o‗yin ixtisosidagi futbolchilar shaxsiy harakatlari samarasini va
aktivligini aniqlash.

Jonlantirish uchun savollar.

1.      Futbol
qoidalari haqida tushuncha bering.
2.      Futbol
texnikasi haqida tushuncha bering.
3.      Futbol
taktikasi deganda nimani tushunasiz?
4.      Hakamlik
qilish qoidalari haqida tushuncha bering

2)

Seminar  mashg‘ulotlari

94

1-seminar: FUTBOL O‟YININING PAYDO
BO‟LISHI VARIVOJLANISHI (2SOAT)

REJA:
1. FUTBOL
O‟YININING PAYDO BO‟LISHI   2. FUTBOLNING UMUMIY TAVSIFI 3. FUTBOLBOSHQARUVININGTASHKILIYTUZILISHI

Futbol eng qadimiy o‘yinlardan
biridir. Ingliz-larning e‘tirof etishlaricha, oyoq bilan to‘p o‘ynash Britan
orollarida IX asrdayoq juda mashhur bo‘lgan.
1863 yil 26 oktyabrda Londonda
Angliya futbol uyushma-sining tashkil etilishi paytida bu o‘yinning 13 moddadan
iborat bo‘lgan ilk rasmiy qoidalari tasdiqlangan. Keyin-chalik bu qoidalar
boshqa barcha milliy uyushmalar uchun futbol o‘yinining asosi bo‘lib koldi.
Futbol o‘yinining ilk qoidalarida
belgilanishicha, maydon uzunligi 200 yard (183 metr)dan, kengligi 100 yard (91
metr)dan oshiq bo‘lmasligi kerak. Darvozalar ikki ustundan iborat bo‘lib, ular
orasida to‘sin bo‘lmagan va ustunlar orasidagi masofa 8 yard (7,32 m)
bo‘lgan. 1866 yilda balandlikni cheklash uchun ustunlar orasiga arqon tortib
qo‘yilgan. YAna 10 yil o‘tib, bu arqonni yog‘och to‘singa almashtirishgan.
Darvozabonning qo‘l bilan o‘ynashga
haqqi yo‘q edi. 1871 yilda o‘ng qo‘l bilan o‘ynashga ruxsat berilgan, u ham
bo‘lsa faqat darvoza maydoni ichida. Darvozabonning jarima maydoni ichida ham
qo‘l bilan o‘ynash huquqini qo‘lga kiritishi uchun 30 yildan ko‘proq vaqt kerak
bo‘ladi (1902).
Uzoq vaqt mobaynida na jarima to‘pi,
na 11 metrlik zarba bo‘lgan. Qoidabuzarlik uchun erkin zarbalar bilan
chegaralanib qolinaverardi. Nihoyat, 1891 yil eng qat‘iy jazolardan biri
− 11 metrlik zarba kiritildi, uni inglizcha so‘z bilan «penalti» deb
ataydilar.
Futbol shakllanayotgan davrlarda
jamoa sardorlari o‘yin qoidalariga rioya qilinishini kuzatib turardilar. Futbol
maydonida hakam 1880 yilda paydo bo‘ldi, 1 yildan so‘ng esa hakam ikkita
yordamchisi bilan maydonga chiqa boshladi. Hushtak 1878 yilda kiritildi, bunga
qadar hakam to‘xtatish yoki o‘yinni qayta boshlash uchun ovozdan yoki qo‘l
harakatlaridan foydalanardi. O‘sha yillarda barcha milliy futbol uyushmalari
uchun qoidalar bir xil yoki majburiy bo‘lmagan. Har bir uyushma o‘z xohishiga
ko‘ra bu qoidalarga turli o‘zgartirishlar kiritishi mumkin edi. Bu vaziyat
xalqaro uchrashuvlar o‘tkazish yoki xalqaro musobaqalar tashkil etishda
qiyinchiliklar tug‘dirardi.
FUTBOLNING UMUMIY
TAVSIFI
Futbol – haqiqiy atletik o‘yindir. U
tezlik, chaqqonlik, chidamlilik, kuch va sakrovchanlik kabi xususiyat-larning
rivojlanishiga yordam beradi. O‘yin davomida futbolchi o‘ta yuqori yuklamadgi
ishni bajaradi va bu narsa, o‘z navbatida, insonning funksional imkoniyatlari
darajasini oshiradi aqliy-irodaviy sifatlarni tarbiya-laydi.
O‘zbekistonda futbol jismoniy tarbiya
vositasi sifatida tarqalgan. Futbol bilan maktab, kollej, institut, ishlab
chiqrish tashkilotlari va armiyada shug‘ullanishadi.
Futbol boshqaruvining
tashkiliy tuzilishi
O‘zbekiston futbol federatsiyasi
(O‘FF) jamoatchilik tashkiloti sifatida mamlakatda futbolning rivojlanishi
uchun to‘liq javobgardir. Mamlakatda bolalar va o‘smirlar futbolini
ommaviylashtirish, futbolchi, murabbiy va hakamlarning professional darajasi va
mahoratini oshirish, musobaqalar tizimini tashkil etish va taokmillashtirish,
moddiy-texnik bazaning rivojlani-shiga ko‘maklashish O‘zbekiston futbol
federatsiyasining asosiy vazifalaridandir.

Zamonaviy futbol tavsifi

Mutaxassislarimiz tadqiqotlari bizga
o‘yinchilar-ning to‘p bilan va to‘psiz harakatlarining hajmi va xususiyati
haqida ma‘lumot olishga imkon berdi.
Aniqlandiki:
–
o‘yinning
sof vaqti 60-65 daqiqani tashkil etadi.
–
90
daqiqa o‘yin davomida bir o‘yinchi 12-15 km maosfani chopib o‘tadi.
Bundan 10002000 m masofani maydonda tezkorlik bilan harakatlanadi.
–
to‘p
o‘rta qator o‘yinchilari eng ko‘p (170 soniya), markaziy himoyachilar eng kam
(130 soniya) olib yuradilar.
–
yaxshi
o‘ynaydigan jamoalar match davomida o‘rtacha 900 tagacha texnik usullarni
bajaradilar, shulardan taxminan 60% i hujum harakatlarigayo‘naltirilgan
bo‘ladi.
–
hozirgi
zamon futbolida himoyachilar o‘z zonalarida 850 soniya gacha va maydonning
o‘rta qismida 350 soniya gacha miqdorda o‘zlarinin asosiy
vazifalarinibajaradilar.
–
daorvozaga
urilgan zarbalarning ko‘pchiligi yon tomondan oshirib beriladi (hamma
zarbalarning 65% i).

2-seminar: O‟ZBEKISTONDA FUTBOLNING
RIVOJLANISHI (2-SOAT)

REJA:
1. Futbol o‟yinining paydo
bo‟lishi   2. Futbolning o‟zbekistonda
rivojlanishi

O‘zbekistonda zamonaviy futbol o‘tgan asrning
boshla-rida paydo bo‘ldi va tezda
mashhur o‘yinga aylandi. Uning
rivojlanish joylari Farg‘ona, Toshkent, Andijon, Qo‘qon va Samarqand edi.
Ilk bor futbolni Farg‘ona shahrida
o‘ynaganlar. Xuddi shu yerda 1911 yilning oxirida birinchi futbol jamoasi
tashkil topgan.
Farg‘onada tuzilgan futbol jamoalari
soni 1912 yil avgustida «Futbolchilar jamoasi»ga birlashishga yo‘l berdi.
Bir oz vaqt o‘tgach, Toshkentda ham
futbol o‘ynay boshladilar. Toshkentlik futbol ishqibozlari orasida eng mashhur
jamoa bu TOLS – Tashkentskoye obshestvo lyubiteley sporta (TSIJ – Toshkent
sport ishqibozlari jamiyati) edi.
Bu jamiyat 1912 yilda tuzilgan
bo‘lib, juda qisqa vaqt ichida futbol hamda boshqa sport turlarining
rivoj-lanishi uchun ko‘p xizmat qilgan. 1912 yilning ikkinchi yarmida
O‘zbekistonda futbol aytarli darajada yoyila boshladi. Futbol o‘yiniga Qo‘qon,
Andijon va Samarqandda ham qiziqish orta boshladi.
Bu yillardagi eng qiziqarli bosqich
albatta Farg‘ona, Toshkent, Andijon, Samarqand futbolchilarining uchra-shuvi
bo‘ldi. Toshkentga tashrif buyurgan ilk futbolchilar Samarqand futbolchilar
to‘garagi (SFT) a‘zolari edi.
1913 yil 29 avgustida ular TOLS futbolchilari
bilan uchrashuv o‘tkazdilar. YAxshi tayyorgarlik ko‘rgan Toshkent jamoasi 5:0
hisobi bilan g‘alaba qozondi.
1913 yil iyunida Andijonda «Andijon
futbolchilar klubi» tasdiqlandi.
Va, nihoyat, 1914 yil 25 mayda
Toshkentda O‘zbekis-tonning eng kuchli ikki jamoasining markaziy uchrashuvi
bo‘lib utdi. Bunda Toshkent va Farg‘ona futbolchilari to‘p surdilar.
Toshkentliklar o‘yinda 3:2 hisobida muvaffa-qiyatga erishdilar. O‘zbekistonda
futbol rivojlanishining boshlang‘ich davri haqida xulosa qilib shuni ham aytib
o‘tish joizki, futbol maydonlari va o‘quv mashg‘ulotlarining bo‘lmaganiga
qaramay, qisqa vaqt ichida Farg‘ona, Toshkent, Qo‘qon, Andijon va Samarqandda
o‘zbek futbolining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan iste‘dodli futbolchilar paydo
bo‘ldi.
SHu yerda aytib o‘tish lozimki,
nafaqat Farg‘ona, Toshkent va Samarqandda, balki O‘zbekistonning boshqa
shaharlarida ham futbolning muvaffaqiyat bilan tarqa-lishiga qaramay, uning
rivojlanishi o‘zi bo‘larchilik bilan o‘tayotgan edi. Jamoalarni o‘rgatish
tizimi yo‘q edi, mashg‘ulotlar o‘ta sodda va vaqti-vaqti bilan o‘tkazilardi.
Hech bir shaharda futbol birinchiliklari tashkillash-tirilmagandi, shuning
uchun hatto undan ortiq jamoalar mavjud bo‘lgan Toshkent shahrida ham bironta
rasmiy musobaqa o‘tkazilmagan edi.
1920
yildan
boshlab futbol respublikamizning chekka qishloq va mahallalariga kirib borib,
mashhur o‘yinga aylandi. YOshlar, talabalar, ishchi va dehqonlar futbolga
talpina boshladilar.
1921
yil
Moskva va Toshkent futbolchilarining ilk uchrashuvi o‘tkazilgani bilan
ahamiyatga loyiqdir. 1925 yilda mamlakat Jismoniy tarbiya kengashi tomonidan
ommaviy jismoniy tadbirlarning taqvimi tuzildi. O‘zbe-kistonda futbolni
tashkillashtirish bir oz tartibliroq tizimga ega bo‘ldi.
SHunday qilib, Toshkent birinchiligi
3 toifa bo‘yicha o‘tkazildi va unda 28 jamoa ishtirok etdi. 1927 yilda o‘zbek
sportchilarini tayyorlashda muhim bosqich bo‘lgan I Umum-o‘zbek Spartakiadasi
o‘tkazildi.
Spartakiada finalida doimiy raqib
bo‘lib kolgan Toshkent va Farg‘ona jamoalari uchrashdilar. Ikkala tar-kibda ham
O‘zbekiston terma jamoa a‘zolari chiqish qildilar

3-SEMINAR: FUTBOL  O‟YINI  TAKTIKASI VA TEXNIKASI
Reja:
1. O‘yinchilarning
vazifasi:
a)
Darvozabon.

b)
Himoya
qatorining o‘yinchilari.
  v) O‘rta qator o‘yinchilari.
  g) Hujum qatorining o‘yinchilari.
2. Darvozabonning
o‘yin taktikasi:
a)
Darvozabonning
mudofaadagi harakatlari.
b)
Darvozabonning
atakadagi harakatlari.
  v) SHeriklar faoliyatini
boshqarish.
3. Hujum
taktikasi:
a)
Individual
taktika.
b)
Guruh
taktikasi.
  v) Komanda taktikasi.
4. Himoya
taktikasi:
a)
Individual
taktika.
b)
Guruh
taktikasi.
  v) Komanda taktikasi.

Tayanch ibora:Taktika
deganda o‘yinchilarning raqib ustidan g‘alaba qozonishiga qaratilgan
individual  va kollektiv harakatlarini tashkil qilishni, ya‘ni komanda
futbolchilarining muayyan planga binoan aynan shu, konkret raqib bilan
muvaffaqiyatli kurash olib borishga imkon beradigan birgalikdagi harakatlarini
tushunish kerak.
Taktikadagi asoiy vazifa hujum va
himoya harakatlarining maqsadga erishtira oladigan eng qulay vosita, usul va
formalarini belgilashdan iboratdir.
Qanday taktikani tanlash har bir
alohida holda komanda oldida turgan vazifalarga, kuchlar nisbati va
o‘yinchilarning o‘zaro kurashuvchi guruhlariga, maydonning ahvoliga , iqlim
sharoiti va hokazolarga bog‘liq. Futbol taktikasining klassifikatsiyasi
berilgan.
Futbol matchi ko‘p martalab hujumdan
himoyaga va himoyadan hujumga o‘tishdan iborat bo‘lgani uchun ham, tabiiyki,
har qaysi komandaning hujum va himoya harakatlari uyushgan bo‘lishi kerak.
Taktika uchrashuv vaqtida butun o‘yin
faoliyatining asosiy mazmuni hisoblanadi. Konkret raqibga qarshi to‘g‘ri
tanlangan kurash taktikasi muvaffaqiyat qozonishiga yordam beradi, noto‘g‘ri
tanlangan yoki uchrashuv mobaynida asqotmagan taktika esa odatda mag‘lubiyatga
olib keladi.
Raqiblarni neytrallash vazifalarini
to‘g‘ri hal qila bilish va atakadagi o‘z imkoniyatlaridan muvaffaqiyatli
foydalana olish umuman komandaning ham, uning alohida o‘yinchilarining ham
taktik yetukligini ko‘rsatadi. Hujum va himoyada hamma futbolchilarning harakatlari
yaxshi uyushtirilgan hamda, albatta, aktiv bo‘lgandagina komanda muvaffaqiyatga
erisha oladi.
Trenir matchning taktik planini
qanday qilib tuzgan bo‘lmasin. Bu plan alohida futbolchilarning harakatlari
bilan amalga oshiriladi. Ana shuning uchun individual taktik kamolotga erishmay
turib, komandaning o‘yinni chiroyli va risoladagidek qiladigan aniq taktik
harakatlar qilishini hayolga ham keltirib bo‘lmaydi.
Futbol o‘yinida taktika bilan texnika
bir-biriga chirmashib ketgan bo‘ladi. To‘pni kimga va qanday uzatishni, raqibni
dog‘da qoldirish uchun aylanib o‘tishni ishlatish kerakmi yoki to‘pni sherikka
oshirgan ma‘qulmi, darvozaga qaysi paytda zarba berishni hal qilayotgan
o‘yinchi taktik tafakkurdan foydalanadi, axd qilgan harakatini amalga oshirayotganda
esa u texnik mahoratini namoyish qiladi. Demak, texnika o‘yinchining taktik
rejalarini amalga oshirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Texnik tayyorgarlik
a‘lo darajada bo‘lsagina xilma-xil taktik harakatlarni bajarish mumkin.
O‟YINCHILARNING VAZIFALARI.
Raqibga qarshi kurashayotgan komanda
harakatlaridagi uyushqoqlikka alohida futbolchilar o‘rtasida vazifalarni aniq
taqsimlash bilan erishiladi. Hozirgi vaqtda o‘yinchilarni vazifalariga
(o‘yindagi ixtisosiga) ko‘ra bo‘lish ular tayyorgarligidagi universallikka
asoslangan bo‘ladi. Bu hamma ishni barcha birdek bajara oladi, degan so‘z emas,
albatta. Ammo har bir futbolchi o‘yinning xamma texnik priyomlarini egallagan
bo‘lishi, hujumda ham, himoyada ham bilib harakat qilishi kerak. O‘yindagi
ayrim vazifalarni esa o‘yinchi ayniqsa yaxshi ijro etadigan bo‘lishi lozim.
Futbolchilar vazifalariga ko‘ra
darvozabonlarga, qanot himyachilari, markaziy himoyachilar, o‘rta qator
o‘yinchilari va markaziy hujumchilarga bo‘linadi.
Har qaysi ixtisos o‘yinchilariga
bo‘lgan talablar va ularning asosiy vazifalarini qisqacha ko‘rib chiqamiz.
Darvozabon
Hozirgi vaqtda darvozabonning o‘yini
turli-tuman va murakkabdir.  Darvozabonning jismoniy, texnik va taktik
tayyorgarligi, uning psixikasi mustahkamligiga yuksak talab qo‘yilayotganligi
ham ana shundan.
Odatda, darvozabon – baland bo‘yli
(175 sm va undan ham daroz), a‘lo darajada jismoniy tayyorgarlik ko‘rgan,
reaksiyasi juda tez, start tezligi yuqori o‘yinchi bo‘ladi. U dovyurak va
jur‘atli, sakrovchan, epchil va hozirjavob bo‘lishi; harakatlarni yaxshi
muvofiqlashtira oladigan, yaxshi mo‘ljal oladigan va rejalay biladigan
bo‘lishi; to‘pning extimol bo‘lgan uchish yo‘nalishi, tezligi va
trayektoriyasini darhol aniqlay oladigan bo‘lishi; himoya qatorlarini mohirona
idora qilishi, ya‘ni unga izchillik va uyushqoqlik kiritishi kerak.
Darvozabon joyda turganda ham,
harakat va sakrab o‘ynaganda ham texnik priyomlarning hammasini a‘lo darajada
bilishi zaraur. Darvozabonning mahorat darajasi ana shu priyomlarning
nechog‘lik to‘g‘ri, aniq va ishonchli bajarilishiga bog‘liq. Darvoza oldidagi
o‘yin bilan, darvozadan chiqib harakat qilishni muvaffaqiyatli qo‘shib olib
borish hamda o‘z darvozasini himoya qilish va ataka uyushtirishda sheriklar
bilan bahamjihat mohirona harakat qilish ham darvozabonning yuksak mahoratini
ko‘rsatadi.
Himoya qatorining
o‟yinchilari Q a n o t   h i m o ya ch i l a r i
Hozirgi futbolda qanot
himoyachilarining vazifalari kengayib ketdi. Ularningvazifasi endilikda raqib
hujumini «buzish»dan iborat bo‘lmay, balki himoyada ishonchli va mohirona
o‘ynash bilan o‘z komandasining hujum harakatlariga aktiv qo‘shilishni birga
qo‘shib olib borishdan bo‘lib qoldi. Ish hajmining juda ortib, harakat
turlarning jismoniy tayyorgalik darajasi ortishini-kuchi, tezkorligi, tezkor
chidamligi, epchilligi, sakrovchanligi, start tezligining yuksakligi rivoj
topishini talab qilib qoldi. Bu o‘yinchilarda harakat muvofiqligi yaxshi yerda
va havoda mohirona yakkama-yakka tortisha oladigan bo‘lishi kerak. Ular jamiki
texnik priyomlarni yaxshi bilishi, raqiblarga (to‘pi boriga ham, to‘pi yo‘g‘iga
ham) mohirona bas kelishi, himoya va atakani uyushtirishda kerak vaqtida, bilib
birgalashib harakat qilishi kerak.
M u d o f a d a   q a n o t   h i m o
ya ch i l a r i g a   b o‘ l g a n    a s o s i y    t a l a b l a r:
a)
zonada
moxirona harakat qilish;
b)
raqib
darvozaga yaqinlashib qolganda qattiqqo‘riqchilik qilishga o‘tish
(yakkama-yakka
kurashda ham mohirona o‘ynash bilan
birga);
v) havoda kurash olib borish
(yuqoridan to‘p uzatilganda);
g) sheriklarini, lozim bo‘lib
qolganda esa darvozabonni ham straxovka qilish;
d)
raqib zarba berganda va to‘p uzatganda shunga yarasha vaqtida harakat qilish. H
u j u m d a   q a n o a t   h i m o ya ch i l a r i g a   h u j u m   v a q t i
d a   qo‘ y i l a d i g a n   a s o s i y   t a l a b l a r:
a)
to‘pni
raqiblardan olib qo‘ygandan keyin uni sheriklariga vaqtida va aniq uzatib
berish;
b)
to‘p
komandadosh olib qo‘ygandan keyin uni sheriklariga vaqtida va aniq uzatib
berish;
v) raqib uchun kutilmaganda hujumga
qo‘shilish; bunda to‘p shu himoyachida bo‘lib, u qanotda harakat qiladi,
shuningdek qanot hujumchisi bilan o‘rin almashadi yoki qanotdagi zona bo‘sh
qolganda shu hujumchi o‘rnida o‘ynaydi.
Markaziy himoyachilar
Mudofaaning markaziy qismida
o‘ynaydigan futbolchilar haqli ravishda asosiy o‘yinchilar hisoblanadi. CHunki
ular darvoza zabt etiladigan eng xavfli joyda raqib bilan kurash olib
boradilar.
Qanot himoyachilarining jismoniy va
texnik fazilatlariga qo‘shimcha tarzda markaziy himoyachilar havoda kurasha
olish uchun baland bo‘yli va juda sakrovchan ham bo‘lishlari kerak.
Oldingi markaziy himoyachi o‘ziga
topshirilgan vazifa bilan zonada harakat qilishni mohirlik bilan qo‘shib olib
borishi kerak. O‘ziga topshirilgan o‘yinchini nazorat qilib borish uning uchun
birinchi galdagi vazifa bo‘lib, zonada harakat qilish ikkinchi navbatdagi
vazifadir.

4-seminar: FUTBOL MUSOBOQALARNI O`TKAZISH UCHUN NIZOM
TUZISH
Reja:
1. Musobaqalarning
ahamiyati 2. Musobaqa
turlari 3. Musobaqalarni
rejalashtirish 4. Musobaqa
nizomi 5. YOrdamchi
jihozlar

Futbol musobaqalari o‘quv-mashg‘ulot
ishlarining asosiy qismini tashkil etadi. Ular mashg‘ulotlarda qiziqishni
oshiradi, mamlakatda futbolning ommaviy rivojlanishiga yordam beradi. Futbolchi
o‘yinlarda muntazam qatnashmay turib yuqori natijalarga erisha olmaydi.
Musobaqalar musobaqa qatnashchilarining va umuman komandaning jismoniy, texnik,
taktik va axlokiy-irodaviy tayyorgarligi darajasini aniqlaydi, o‘quv-mashg‘ulot
jarayonining ahvoli va yo‘nalishini aniqlash imkonini beradi. Musobaqa
natijalari o‘quv-mashg‘ulot ishlarini yakunlash vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
Musobaqalar
qat‘iylikni, g‘alabaga erishish yo‘lidagi iroda kuchini, korxona jamoasi,
shahar, respublika, mamlakat oldidagi mas‘uliyat hissini tarbiyalaydi.
O‘yin-larning emotsional keskinligi futbolchilarning psixolo-gik
xususiyatlarini aniqlashga imkon beradi.
Ochiq havoda o‘tkaziladigan
musobaqalar qatnashchi-larni sog‘lomlashtirish jihatidan katta ahamiyatga ega
bo‘lib, jismoniy kamolotning hammabop va qimmatli vositalaridan biridir.
Musobaqalar ko‘p sonli tomosha-binlarni jalb qilish bilan futbolni targ‘ib
qilish va ommalashtirishning qudratli vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Ular
musobaqa qatnashchilari va tomoshabinlarga uyushtiruvchi ta‘sir ko‘rsatib,
tomoshabinlarni jismoniy tarbiya va sport bilan faol shug‘ullanishga jalb
etadi.
Futbol hakamining tarbiyachi –
pedagog va o‘yin rahbari sifatidagi ahamiyati juda katta. Aniq hakamlik qilish,
maydonda ro‘y beradigan qo‘polliklarga va ayrim futbol-chilarning
intizomsizligiga qarshi qat‘iy kurashish, musobaqalashayotgan komanda
o‘yinchilariga o‘z vaqtida tanbeh va ko‘rsatmalar berish musobaqani taktik va
texnik jihatdan yuqori darajada o‘tkazishga yordam beradi.
Musobaqa turlari
Oldiga qo‘yilgan vazifalarga qarab
musobaqalarni asosiy va yordamchi musobaqalarga bo‘lish mumkin.
Yagona sport tasnifi talablariga
muvofiq tashkil etiladigan va natijalariga ko‘ra sport tasnifi belgi-lanadigan
hamda g‘olib yoki chempion degan nom beriladigan musobaqalar asosiy
musobaqalarga kiradi.
Musobaqalarning asosiy turi – taqvim
musobaqalar bo‘lib, ular sport tadbirlarining yagona taqvim rejasida nazarda
tuziladi va tasdiqlangan nizomga muvofiq ravishda o‘tkaziladi.
Qo‘yidagilar musobaqalarning asosiy
turlariga kiradi:
–  birinchilik
yoki chempionatlar;  – kubok musobaqalari;  – saralash musobaqalari.
Birinchilik yoki
chempionatlar – eng mas‘uliyatli musobaqalar
bo‘lib, ularning natijalari bo‘yicha g‘olib komandaga chempionlik nomi
beriladi. Musobaqalarni tashkil

etishning bu turi komandalar kuchini
oqilona baholashga, olib borilayotgan o‘quv-tenirovka ishining sifatini
taqqoslashga imkon beradi.
Kubok musobaqalari juda ko‘p
komandalarni jalb etish va g‘olibni nisbatan qisqa muddatlarda aniqlash
maqsadida o‘tkaziladi. Kubok musobaqalari eng yaxshilarni izchillik bilan olish
prinsipi bo‘yicha o‘tkaziladi.
Saralash musobaqalari musobaqalarning
keyingi bosqichida qatnashish uchun eng kuchli komandalarni aniqlash maqsadida
o‘tkaziladi.
Musobaqalarning yordamchi turlariga
qo‘yidagilar kiradi:
–  nazorat
uchrashuvlari;

–  o‘rtoqlik
uchrashuvlari; – namunali uchrashuvlar;  – qisqartirilgan musobaqalar.
Nazorat uchrashuvlari komandalarni
bo‘lajak musobaqa-larga tayyorlash va ularning tayyorgarligini tekshirish
maqsadida o‘tkaziladi.
O’rtoqlik uchrashuvlari o‘quv-mashg‘ulot
maqsadlarida yoki an‘anaviy musobaqalar planida o‘tkaziladi.
Namunali uchrashuvlar futbolni
ommalashtirishga va sport mahoratini ko‘rsatishga xizmat qiladi.
Qisqartirilgan
musobaqalar bir necha soat mobaynida o‘tkaziladi.
Ular, odatda, bayram kunlariga va sport mavsumining ochilish yoki yopilish
kunlariga rejalash-tiriladi.
Bunday musobaqalarni o‘tkazishda
o‘yin vaqti qisqar-tiriladi. Qisqartirilgan musobaqalarning dasturi faqat o‘yin
o‘tkazishni emas, balki o‘yinchilarning texnik yoki jismoniy tayorgarligiga
doir musobaqalarni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
Musobaqalarni
rejalashtirish
Mamlakatimizda jismoniy tarbiya
harakatining tashkiliy tuzilish xususiyatlarini hisobga olgan xolda
respublikalar, viloyatlar, shaharlar va jismoniy tarbiya jamoalarida
o‘tkaziladigan futbol musobaqalarining muayan tizimi qaror topgan. Bu tizim
turli ko‘lamdagi musobaqalarning mintaqaviy va muassasa pritsipini hisobga
olgan holda muttasil, izchil bo‘lishini va almashinib turishini talab etadi.
Bu musobaqalarning bir yo‘la ikki
joyda bo‘lishi, jamoalarning haddan tashqari band bo‘lib qolishi, uzoq vaqt
yo‘lda bo‘lishning oldini olishga hamda jamoalarda to‘la qimmatli
o‘quvmashg‘ulot ishlari uchun sharoit yaratishga imkon beradi. Musobaqaning
umumiy yig‘ma taqvim rejasi faqat tadbirlar ro‘yxati emas, balki sport
tashkilot-larining futbolini yanada rivojlantirish yuzasidan birgalikda olib
boradigan ishlarning chuqur o‘ylangan rejasidir.
U territorial va idoralar bo‘yicha
uyushtiriladigan musobaqalarni o‘tkazish bilan aloqador barcha masalalarni o‘z
ichiga oladi. Respublika, viloyat o‘lka va shahar musobaqalarining yig‘ma
taqvim rejasini yuqori tashki-lotlar tomonidan rejalashtiriladigan
musobaqalarni hisobga olgan holda, 4 yillik qilib tuzish maqsadga muvofiqdir.
Zarur o‘zgartirishlar kiritilgandan keyin futbol bo‘yicha umumiy yig‘ma reja
tegishli jismoniy tarbiya va sport qo‘mitalarining ommaviy sport tadbirlari
rejasiga kiritiladi hamda barcha sport tashkilotchilari uchun majburiy
hisoblanadi.
O‟yin tizimlari
Amalda o‘yinning uchta asosiy tizimi
qaror topgan: davrali tizim, bir yoki ikki marta yutqazgandan keyin o‘yindan
chiqib ketiladigan tizim, avvalgi ikki tizimning kombinatsiyasidan iborat
bo‘lgan aralash tizim.
Davrali tizim
Musobaqaning davrali tizimida har bir
komanda, agar musobaqa bir davrali o‘tkazilsa, birbiri bilan bir marta, agar
musobaqa ikki davrali o‘tkazilsa, ikki marta
uchrashishi kerak. Uning bunday tizim
yoki adolatli musobaqalashuvchilar kuchlari nisbatini ancha oqilona belgilashga
va kuchli jamoani aniqlashga imkon beradi, bunda musobaqaning umumiy yakunidagi
tasodifiylik elementi ma‘lum darajada bartaraf qilinadi. Bu tizim bo‘yicha
musobaqalarni ikki davrali qilib o‘tkazish eng to‘g‘ri hisoblanadi
Davrali tizimda musobaqa
ishtirokchilarining barcha o‘rinlari to‘plangan ochkolar soniga qarab
aniqlanadi. O‘tkazilgan barcha o‘yinlar natijasida eng ko‘p ochko olgan jamoa
(yoki jismoniy tarbiya kollektivi) g‘olib hisob-lanadi. Bir yoki bir necha
jamoalarda ochkolar teng bo‘lib qolganda, g‘olibni aniqlash uchun musobaqa
tartibida qandaydir qo‘shimcha ko‘rsatkichlar yoki tadbirlar (masalan, shu
jamoalar o‘rtasida qo‘shimcha o‘yin yoki shu jamoalar o‘rtasidagi avval
o‘ynalgan o‘yin natijalari, yoki kiritilgan to‘plar nisbati) nazarda tutilgan
bo‘lishi kerak.
Davrali tizim bo‘yicha o‘ynash
tartibida qur‘a tashlash bilan musobaqada qatnashuvchi komandalarning nomerlari
aniqlanadi. Jamoalarning aniqlangan raqamlari asosida o‘yinlar jadvali
(kalendari) tuziladi. Musobaqalar bir davrali qilib o‘tkazilganda, o‘yin
bir-biri bilan bella-shuvchi ikki jamoadan dastlabkisining maydonida
o‘tkazi-ladi Agar musobaqada ikki davra nazarda tutilgan bo‘lsa, ikkinchi o‘yin
keyingi jamoa maydonida o‘tkazilishi kerak.
Davrali tizim bo‘yicha o‘tkaziladigan o‘yinlar
kalendarini uch usul bilan tuzish mumkin.
Birinchi usul.
Musobaqada ishtirok etuvchi koman-dalar soniga qarab, jamoalarning umumiy
soniga yaqin bo‘lgan tok son olinadi va unga muvofiq ravishda vertikal
chiziqlar o‘tkaziladi. Masalan, 6 ta jamoa bo‘lganda, unga (ya‘ni 6 soniga)
yaqin bo‘lgan toq son 5 bo‘ladi. Demak, besh vertikal chiziq o‘tkazish zarur.
Jamoalar soni 10 ta bo‘lganda, unga yaqin toq son – 9, demak, to‘qqizta
vertikal chiziq chizilgan bo‘lishi kerak va xokazo.
Vertikal chiziqlarning ostidan va
ustidan, pastdan boshlab chapdan o‘ngga qaratib jamoalar nomeri ketma–ket
tartibda birinchidan musobaqada qatnashuvchi jamoalar-ning umumiy soniga eng
yaqin bo‘lgan toq songacha, orada bir chiziq qoldirib yozib chiqiladi
(10-jadval).
Bu raqamlar keyingi raqamlarni grafik
tarzida yozish uchun dastlabki reja bo‘lib hisoblanadi. Birinchi kun o‘yinlar
taqvimini tuzish uchun birinchi raqamdan boshlab vertikal chiziq atrofida soat
strelkasiga qarshi yo‘nalishda oshib boruvchi tartibda barcha ishtirok etuvchi
raqamlar yozib chiqiladi. Qolgan o‘yin kunlarining taqvimini tuzish uchun
vertikal chiziqlar o‘rtasidagi barcha raqamlar, avval ularning ostiga va ustiga
qo‘yilgan raqamlarni hisobga olgan holda, ilonizi qilib qo‘yib chiqiladi. SHuni
ham aytish kerakki, raqamlar birin-ketin vertikal chiziqlar-ning o‘ng tomonidan
ortib boruvchi tartibda takrorlanib yoziladi.

2)

Amaliy mashg`ulotlari

SPORT
VA HARAKATLI O‟YINLARNI O‟QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)
AMALIY MASHG‟ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI.
2-
KURS   3-SEMESTR.

Mavzu:
Oyoq kaftining ichki tomoni bilan tepish texnikasi
Asosiy vazifalar.
1.  Qisqa va o‘rta masofalarga to‘p
uzatish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
 D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka
  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3
  – 4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish.
  1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 –
  4 – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar
  belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib,
  qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h;
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib
  bajariladi.

Mashq bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.

Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar
  gavdaga nisbatan  900 da bo‘ladi Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri
  tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda
  oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish;
  2 – d.h;   3 – qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

6-8marta

6-8marta

II

Asosiy qism

Asosan
  ―qisqa‖ va ―o`rta ‖ masofaga to`p uzatiladi,
  shuningdek mo`ljalga yaqin masofadan tepilayotganda qo`llaniladi. YUgurish
  boshlanadigan joy, to‘p va mo‘ljal  taxminan bir chiziqda bo‘ladi. Zarba
  beruvchi oyoqni orqaga tortish so‘nggi yugurish qadamidagi ortki depsinish
  hisobiga  bajariladi. Tepish harakati  sonni oldinga bukish bilan bir vaqtda
  zarba beruvchi oyoqni tashqari tomon burishdan boshlanadi. Zarba berish
  paytida taranglangan oyoqning uchi tashqari tomon burilgan, uning kafti esa
  to‘p uchadigan yo‘nalishga nisbatan aniq to‘g‘ri burchak hosil qilgan
  bo‘lishi kerak. Oyoq uchi sal ko‘tarilgan bo‘ladi. Zarba berish oyoq kafti
  ichki sathining o‘rtasi bilan ijro etiladi.Oyoqning zarba berish vaqtidagi
  holati surib vaqtida ham saqlanib qoladi. Oyoq kaftining ichki tomoni bilan
  tepilganda to‘pga oyoqning kattaroq sathi tekkani uchun bunday tepish
  anchagina aniq bo‘ladi. Biroq zarba beruvchi oyoqning orqaga tortilishi
  maksimal darajaga yetmagani sababli, bu uslda berilgan zarbaning kuchi boshqa
  usullardagiga nisbatan kamroq bo‘ladi. Bu esa tos son suyagi boshini bo‘g‘in
  chuqurchasiga siqib, sonning zarba berish harakati uchun zarur bulgan
  supinatsiyasini yuq qilib qo‘yishi bilan bog‘liq.

(45– 50 ) daqiqa

To‘pga
  oyoq bilan zarba berishning asosiy usullari ikki xil bajariladi: to‘g‘ri
  zarba berish, burama zarba berish.
            To‘g‘ri  zarba
  berganda          zarba impulsining      yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi
  o‘qidan            yoki             bevosita uning yaqinidan o‘tadi. Burama             zarba
     berish uchun  esa       zarbaning yo‘nalishi to‘p og‘irlik markazi           o‘qida
  anchagina chetdan o‘tishi kerak.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5     –      10)
daqiqa

Talabalarni      boshqa faoliyat
  turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga  keltirish zarur.

SPORT
VA HARAKATLI O‟YINLARNI O‟QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)
AMALIY MASHG‟ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI.
2-
KURS   3-SEMESTR.

Mavzu:
Oyoq kaftining ichki tomoni bilan tepishni takomillashtirish.
Asosiy vazifalar.
1.  Qisqa va o‘rta masofalarga to‘p
uzatish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
 D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka
  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 – 4 – o‘ng
  qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish.
  1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h;

D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa o‘tirish;
  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h. D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib
  bajariladi.

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq bajarishda qo‘llar yelkada turadi.

Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar
  gavdaga nisbatan  900 da bo‘ladi Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri
  tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

qo‘llar
  oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 – qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

II

Asosiy qism

Asosan
  ―qisqa‖ va ―o`rta ‖ masofaga to`p uzatiladi,
  shuningdek mo`ljalga yaqin masofadan tepilayotganda qo`llaniladi. YUgurish
  boshlanadigan joy, to‘p va mo‘ljal  taxminan bir chiziqda bo‘ladi. Zarba
  beruvchi oyoqni orqaga tortish so‘nggi yugurish qadamidagi ortki depsinish
  hisobiga  bajariladi. Tepish harakati  sonni oldinga bukish bilan bir vaqtda
  zarba beruvchi oyoqni tashqari tomon burishdan boshlanadi. Zarba berish
  paytida taranglangan oyoqning uchi tashqari tomon burilgan, uning kafti esa
  to‘p uchadigan yo‘nalishga nisbatan aniq to‘g‘ri burchak hosil qilgan
  bo‘lishi kerak. Oyoq uchi sal ko‘tarilgan bo‘ladi. Zarba berish oyoq kafti
  ichki sathining o‘rtasi bilan ijro etiladi.Oyoqning zarba berish vaqtidagi
  holati surib vaqtida ham saqlanib qoladi. Oyoq kaftining ichki tomoni bilan
  tepilganda to‘pga oyoqning kattaroq sathi tekkani uchun bunday tepish
  anchagina aniq bo‘ladi. Biroq zarba beruvchi oyoqning orqaga tortilishi
  maksimal darajaga yetmagani sababli, bu uslda berilgan zarbaning kuchi boshqa
  usullardagiga nisbatan kamroq bo‘ladi. Bu esa tos son suyagi boshini bo‘g‘in
  chuqurchasiga siqib, sonning zarba berish harakati uchun zarur bulgan
  supinatsiyasini yuq qilib qo‘yishi bilan bog‘liq.

(45– 50 ) daqiqa

To‘pga
  oyoq bilan zarba berishning asosiy usullari ikki xil bajariladi: to‘g‘ri
  zarba berish, burama zarba berish.
            To‘g‘ri  zarba
  berganda          zarba impulsining      yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi
  o‘qidan            yoki             bevosita uning yaqinidan o‘tadi. Burama             zarba
     berish uchun  esa       zarbaning yo‘nalishi to‘p og‘irlik markazi           o‘qida
  anchagina chetdan o‘tishi kerak.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5     –      10)
daqiqa

Talabalarni      boshqa faoliyat
  turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga  keltirish zarur.

SPORT
VA HARAKATLI O‟YINLARNI O‟QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)
AMALIY MASHG‟ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI.
2-
KURS   3-SEMESTR.

Mavzu:
Oyoq kaftining ichki tomoni bilan tepishni takrorlash.  Asosiy vazifalar.
1.  Qisqa va o‘rta masofalarga to‘p
uzatish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
 D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka
  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish.
  1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h;

D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –  oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa o‘tirish;
  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h. D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib
  bajariladi.

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq bajarishda qo‘llar yelkada turadi.

Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar
  gavdaga nisbatan  900 da bo‘ladi Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri
  tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

qo‘llar
  oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 – qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

II

Asosiy qism

Asosan
  ―qisqa‖ va ―o`rta ‖ masofaga to`p uzatiladi,
  shuningdek mo`ljalga yaqin masofadan tepilayotganda qo`llaniladi. YUgurish
  boshlanadigan joy, to‘p va mo‘ljal  taxminan bir chiziqda bo‘ladi. Zarba
  beruvchi oyoqni orqaga tortish so‘nggi yugurish qadamidagi ortki depsinish
  hisobiga  bajariladi. Tepish harakati  sonni oldinga bukish bilan bir vaqtda
  zarba beruvchi oyoqni tashqari tomon burishdan boshlanadi. Zarba berish
  paytida taranglangan oyoqning uchi tashqari tomon burilgan, uning kafti esa
  to‘p uchadigan yo‘nalishga nisbatan aniq to‘g‘ri burchak hosil qilgan
  bo‘lishi kerak. Oyoq uchi sal ko‘tarilgan bo‘ladi. Zarba berish oyoq kafti
  ichki sathining o‘rtasi bilan ijro etiladi.Oyoqning zarba berish vaqtidagi
  holati surib vaqtida ham saqlanib qoladi. Oyoq kaftining ichki tomoni bilan
  tepilganda to‘pga oyoqning kattaroq sathi tekkani uchun bunday tepish
  anchagina aniq bo‘ladi. Biroq zarba beruvchi oyoqning orqaga tortilishi
  maksimal darajaga yetmagani sababli, bu uslda berilgan zarbaning kuchi boshqa
  usullardagiga nisbatan kamroq bo‘ladi. Bu esa tos son suyagi boshini bo‘g‘in
  chuqurchasiga siqib, sonning zarba berish harakati uchun zarur bulgan
  supinatsiyasini yuq qilib qo‘yishi bilan bog‘liq.

(45– 50 ) daqiqa

To‘pga
  oyoq bilan zarba berishning asosiy usullari ikki xil bajariladi: to‘g‘ri
  zarba berish, burama zarba berish.
            To‘g‘ri  zarba
  berganda          zarba impulsining      yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi
  o‘qidan            yoki             bevosita uning yaqinidan o‘tadi. Burama             zarba
     berish uchun  esa       zarbaning yo‘nalishi to‘p og‘irlik markazi           o‘qida
  anchagina chetdan o‘tishi kerak.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5     –      10)
daqiqa

Talabalarni      boshqa faoliyat
  turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga  keltirish zarur.

MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.
2- KURS
3- SEMESTR.
Oyoq
yuzining ichki tomoni bilan tepish. Oyoq yuzining o`rta qismi bilan tepish.

Asosiy vazifalar.
1.  O‘rtacha va  uzun masofalarga to‘p
uzatish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan    joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda.
 1
  – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
 D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq bajarishda
  oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri
  tutiladi.

II

Asosiy qism

―O`rtacha‖
  va ―uzun‖ uzatishlarda, hamma masofalardan nishonga tepish
  paytlarda qo`llaniladi.Maskur tepishni bajarishda to‘p va nishonga nisbatan
  450 hosil qilib yugurib kelinadi. Yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan
  xususiy chetlanishlar 300 dan 600  gacha bo‘lishi
  mumkin. Bunda zarba beruvchi oyog‘ining orqaga tortilishi maksimal darajaga
  yaqin bo‘ladi. Tizzasi sal bukilgan tayanch oyoq kaftining tashqi qismi yerga
  qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq tomonga sal engashadi. Tepish harakati sonni
  bukishdan boshlanib, boldirni keskin yozib yuborish bilan tugaydi. Oyoq uchi
  pastga cho‘zilgan, oyoq tarang bo‘ladi. Zarba paytida to‘p bilan tizza
  bo‘g‘imini birlashtirib turuvchi shartli o‘q frontal tekislikda og‘ibroq
  turadi. Ana shu shart, shuningdek zarbani to‘pning o‘rta qismiga berish
  natijasida to‘p past trayektoriya bo‘ylab uchadi.
Oyoq
  yuzining o`rta qismi bilan tepishni bajarish texnikasi  ko‘p jihatdan  oyoq
  yuzining ichki qismi bilan tepishga o‘xshaydi, lekin uni bajarish detallari
  bir oz farq qiladi. YUgurib kelish chizig‘i, to‘p va nishon taxminan bir
  chiziqda bo‘ladi.Oyoqni orqaga tortish ham, zarba berish harakati ham oldinga
  – orqaga yo‘nalishida bajariladi.Tayanch oyoqning tovoni to‘pning yon
  tomoniga  qo‘yiladi – burda oyoq bilan to‘p baravarlashadi. Tepish harakati
  davomida to‘p tayanch oyoq kafti tovonidan yumalab uchiga ko‘tariladi. To‘p
  bilan tizza bug‘imini birlashtirib turuvchi shartli o‘q zarba paytida
  qat‘iyan vertikal bo‘ladi. Bu holat surib borish vaqtida saqlanib qoladi.
  To‘p bilan oyoqning to‘qnashish sathi kattagina ekani zarba berishni
  anchagina aniq bajarish imkonini beradi. YUgurib kelish, oyoqni orqaga
  tortish va tepish bir tekislikda bajarilgani uchun harakat tizimi biomixanika
  jihatidan kerakligicha ishlatiladi hamda boshqa usullariga nisbatan kattaroq
  kuch bilan tepiladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.
2- KURS
3- SEMESTR.
Oyoq
yuzining ichki tomoni bilan tepishni takrorlash. Oyoq yuzining o`rta qismi
bilan
tepishni
takrorlash .          Asosiy vazifalar.
1.  O‘rtacha va  uzun masofalarga to‘p
uzatish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan    joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka
  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 – 4 – o‘ng
  qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h.
  – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni
  orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda.
 1
  – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
 D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq bajarishda gavda
  to‘g‘ri tutiladi.

Mashq bajarishda
  qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri
  tutiladi.

II

Asosiy qism

―O`rtacha‖
  va ―uzun‖ uzatishlarda, hamma masofalardan nishonga tepish
  paytlarda qo`llaniladi.Maskur tepishni bajarishda to‘p va nishonga nisbatan
  450 hosil qilib yugurib kelinadi. Yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan
  xususiy chetlanishlar 300 dan 600  gacha bo‘lishi
  mumkin. Bunda zarba beruvchi oyog‘ining orqaga tortilishi maksimal darajaga
  yaqin bo‘ladi. Tizzasi sal bukilgan tayanch oyoq kaftining tashqi qismi yerga
  qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq tomonga sal engashadi. Tepish harakati sonni
  bukishdan boshlanib, boldirni keskin yozib yuborish bilan tugaydi. Oyoq uchi
  pastga cho‘zilgan, oyoq tarang bo‘ladi. Zarba paytida to‘p bilan tizza
  bo‘g‘imini birlashtirib turuvchi shartli o‘q frontal tekislikda og‘ibroq
  turadi. Ana shu shart, shuningdek zarbani to‘pning o‘rta qismiga berish
  natijasida to‘p past trayektoriya bo‘ylab uchadi.
Oyoq
  yuzining o`rta qismi bilan tepishni bajarish texnikasi  ko‘p jihatdan  oyoq
  yuzining ichki qismi bilan tepishga o‘xshaydi, lekin uni bajarish detallari
  bir oz farq qiladi. YUgurib kelish chizig‘i, to‘p va nishon taxminan bir
  chiziqda bo‘ladi.Oyoqni orqaga tortish ham, zarba berish harakati ham oldinga
  – orqaga yo‘nalishida bajariladi.Tayanch oyoqning tovoni to‘pning yon
  tomoniga  qo‘yiladi – burda oyoq bilan to‘p baravarlashadi. Tepish harakati
  davomida to‘p tayanch oyoq kafti tovonidan yumalab uchiga ko‘tariladi. To‘p
  bilan tizza bug‘imini birlashtirib turuvchi shartli o‘q zarba paytida
  qat‘iyan vertikal bo‘ladi. Bu holat surib borish vaqtida saqlanib qoladi.
  To‘p bilan oyoqning to‘qnashish sathi kattagina ekani zarba berishni
  anchagina aniq bajarish imkonini beradi. YUgurib kelish, oyoqni orqaga
  tortish va tepish bir tekislikda bajarilgani uchun harakat tizimi biomixanika
  jihatidan kerakligicha ishlatiladi hamda boshqa usullariga nisbatan kattaroq
  kuch bilan tepiladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.
2-
KURS   3- SEMESTR.
Oyoq
yuzining tashqi qismi bilan vaoyoq uchi bilan tepish.

Asosiy vazifalar.
1.  O‘rtacha va  uzun masofalarga to‘p
uzatish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan    joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda.
 1
  – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
 D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq bajarishda
  oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri
  tutiladi.

II

Asosiy qism

―O`rtacha‖
  va ―uzun‖ uzatishlarda, hamma masofalardan nishonga tepish
  paytlarda qo`llaniladi.Maskur tepishni bajarishda to‘p va nishonga nisbatan
  450 hosil qilib yugurib kelinadi. Yo‘l qo‘yish mumkin bo‘lgan
  xususiy chetlanishlar 300 dan 600  gacha bo‘lishi
  mumkin. Bunda zarba beruvchi oyog‘ining orqaga tortilishi maksimal darajaga
  yaqin bo‘ladi. Tizzasi sal bukilgan tayanch oyoq kaftining tashqi qismi yerga
  qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq tomonga sal engashadi. Tepish harakati sonni
  bukishdan boshlanib, boldirni keskin yozib yuborish bilan tugaydi. Oyoq uchi
  pastga cho‘zilgan, oyoq tarang bo‘ladi. Zarba paytida to‘p bilan tizza
  bo‘g‘imini birlashtirib turuvchi shartli o‘q frontal tekislikda og‘ibroq
  turadi. Ana shu shart, shuningdek zarbani to‘pning o‘rta qismiga berish
  natijasida to‘p past trayektoriya bo‘ylab uchadi.
Oyoq
  yuzining o`rta qismi bilan tepishni bajarish texnikasi  ko‘p jihatdan  oyoq
  yuzining ichki qismi bilan tepishga o‘xshaydi, lekin uni bajarish detallari
  bir oz farq qiladi. YUgurib kelish chizig‘i, to‘p va nishon taxminan bir
  chiziqda bo‘ladi.Oyoqni orqaga tortish ham, zarba berish harakati ham oldinga
  – orqaga yo‘nalishida bajariladi.Tayanch oyoqning tovoni to‘pning yon
  tomoniga  qo‘yiladi – burda oyoq bilan to‘p baravarlashadi. Tepish harakati
  davomida to‘p tayanch oyoq kafti tovonidan yumalab uchiga ko‘tariladi. To‘p
  bilan tizza bug‘imini birlashtirib turuvchi shartli o‘q zarba paytida
  qat‘iyan vertikal bo‘ladi. Bu holat surib borish vaqtida saqlanib qoladi.
  To‘p bilan oyoqning to‘qnashish sathi kattagina ekani zarba berishni
  anchagina aniq bajarish imkonini beradi. YUgurib kelish, oyoqni orqaga
  tortish va tepish bir tekislikda bajarilgani uchun harakat tizimi biomixanika
  jihatidan kerakligicha ishlatiladi hamda boshqa usullariga nisbatan kattaroq
  kuch bilan tepiladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS
KONSPEKTI. 2 – KURS   3– SEMESTR.

Mavzu:
Oyoq yuzining
tashqi qismi bilan tepishni va oyoq uchi bilan tepishni
takomillashtirish.
Oyoq uchi
bilan tepish..

Asosiy vazifalar.

1.To‘pga burama zarba berish

2. To‘pga oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h.
  – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni
  orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.

D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida,
  qo‘llar belda. 1 –

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar gavdaga
  nisbatan  900 da bo‘ladi Mashq bajarishda
qo‘llar
  to‘g‘ri tutiladi. Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda
  oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2 – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish;
  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa o‘tirish;  2 –
  d.h; 3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

6-8marta

II

Asosiy
  qism

Oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan tepishburama zarba berish paytida eng ko‘p
  qo‘llaniladi. Oyoq yuzining o‘rta va tashqi qismlari bilan tepishdagi
  harakatlarning struktarisi o‘xshash bo‘lib, farqi bunda tepish harakati
  vaqtida boldir bilan oyoq kafti ichkari tomon buriladi.Oyoq uchida
  tepishkutilmaganda, tayyorgarlik ko‘rmay turib, nishonga tepib qolish zarur
  bo‘lib qolganda bajariladi. Bundan tashqari bu tepish raqibdagi to‘pni
  tashlanib yoki shpagat qilib tepib yuborishda ancha samaralidir. Tepish
paytida
  yugurib kelish ham to‘p va nishon ham, bir chiziqda bo‘ladi. YUgurib kelganda
  so‘nggi qadamdagi depsinish, tepish uchun oyoqni tortish uchun ham
  hisoblanadi. Tepish harakati tizza sal bukilgan tarang oyoqda bajariladi.
  Tepish paytida oyoq uchi sal ko‘tarilgan bo‘ladi. Oyoq uchining zarba
  beruvchi sathi juda kam bo‘lgani uchun bu usulda, to‘p yumalab ketayotgan
  bo‘lsa, tepish unchalik aniq chiqmaydi.

(45– 50)  daqiqa

Amalda
  yuqorida ko‘rsatilgan hamma usullar to‘g‘ri zarba berish mumkin. Faqat oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan shunday zarba berish sal noqulayroq. Burama zarba
  berish oyoq kaftining ichki tomoni bilan, oyoq yuzining ichki qismi va
  ayniqsa tashqi qismi bilan eng samarali bajariladi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT
VA HARAKATLI O‘YINLARNI O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY
MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI. 2 – KURS   3– SEMESTR.

Mavzu:
Oyoq yuzining
tashqi qismi bilan tepishni va oyoq uchi bilan tepishni takrorlash.
Asosiy vazifalar.

1.To‘pga burama zarba berish

2. To‘pga oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 –
  3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq bajarishda gavda
  to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar gavdaga
  nisbatan  900 da bo‘ladi Mashq bajarishda
qo‘llar
  to‘g‘ri tutiladi. Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

2 – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish;
  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa o‘tirish;  2 –
  d.h; 3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

6-8marta

II

Asosiy
  qism

Oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan tepishburama zarba berish paytida eng ko‘p
  qo‘llaniladi. Oyoq yuzining o‘rta va tashqi qismlari bilan tepishdagi
  harakatlarning struktarisi o‘xshash bo‘lib, farqi bunda tepish harakati
  vaqtida boldir bilan oyoq kafti ichkari tomon buriladi.Oyoq uchida
  tepishkutilmaganda, tayyorgarlik ko‘rmay turib, nishonga tepib qolish zarur
  bo‘lib qolganda bajariladi. Bundan tashqari bu tepish raqibdagi to‘pni
  tashlanib yoki shpagat qilib tepib yuborishda ancha samaralidir. Tepish
  paytida yugurib kelish ham to‘p va nishon ham, bir chiziqda bo‘ladi. YUgurib
  kelganda so‘nggi qadamdagi depsinish, tepish uchun oyoqni tortish uchun ham
  hisoblanadi. Tepish harakati tizza sal bukilgan tarang oyoqda bajariladi.
  Tepish paytida oyoq uchi sal ko‘tarilgan bo‘ladi. Oyoq uchining zarba
  beruvchi sathi juda kam bo‘lgani uchun bu usulda, to‘p yumalab ketayotgan
  bo‘lsa, tepish unchalik aniq chiqmaydi.

(45– 50)  daqiqa

Amalda
  yuqorida ko‘rsatilgan hamma usullar to‘g‘ri zarba berish mumkin. Faqat oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan shunday zarba berish sal noqulayroq. Burama zarba
  berish oyoq kaftining ichki tomoni bilan, oyoq yuzining ichki qismi va
  ayniqsa tashqi qismi bilan eng samarali bajariladi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI. 2- KURS   3-SEMESTR.
Mavzu:
Tovon bilan tepish. Tovon bilan chalishtirib
tepish.

Asosiy
vazifalar.
1.  Tayyorgarlik ko‘rmay turib,
nishonga tepib qolish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3
  – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 –
  4 – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib,
  qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga aylantirish;
  5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.
Mashq  bajarishda
  qo‘llar yelkada turadi. Mashq
bajarilayotganda
qo‘llar gavdaga nisbatan  900
  da
bo‘ladi
Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy qism

Tovon
  bilan tepish o‘yinda
  kamroq qo‘llaniladi. Buning sababi bajarishning murakkabligida, zarba kuchi
  va aniqligi juda kamligidadir. Bunday tepishning afzalligi esa uning raqib
  uchun kutilmaganligida.
 Tayyorlov
  fazasi tayanch oyoqni to‘p yoniga qo‘yishdan boshlanadi. Oyoqni tortish uchun
  uni to‘p ustidan oldinga uzatiladi. Ishchi faza-tepish oyoqni orqaga keskin
  harakatlantirish bilan bajariladi. Zarba berish paytida oyoq taranglashgan
  bo‘lib, oyoq kafti yerga parallel turadi.
 Tovon
  bilan chalishtirma zarba berish shunday tepish variantlaridan biri
  hisoblanadi. O‘ng oyoq bilan shunday beriladigan bo‘lsa, tayanch oyoq
  to‘pning o‘ng yoniga qo‘yiladi. Zarba beruvchi oyoq oldinga o‘tkazib
  tortiladi-da, tayanch oyoqqa nisbatan chalishtirib, keskin orqaga harakatlantirib
  zarba beriladi. Ozroqqina surib borilgandan keyin oyoq harakati tormozlanadi.

            To‘pni
  tayanch oyoq tovoni bilan tepsa ham bo‘ladi. Bunda tayanch oyoq to‘pdan
  o‘tkazib, 10-15 sm nariga qo‘yiladi. SHundan keyingi qadamda oyoqni
  balandlatib orqaga harakatlantirib beriladi.
SHu turtki berishning o‘zi tepish
  harakati hisoblanadi.

(45– 50)  daqiqa

To‘pning
  uchish trayektoriyasi burama zarba berilganda anchagina o‘zgaradi. Zarbaning
  yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan o‘tmaydi. Bu hol to‘pni
  anchagina aylantirib yuboradi. To‘p gorizontal o‘q atrofida (tagidan
  tepilganda), veritikal o‘q atrofida (pastiga burama tepganda) va qiya o‘q
  atrofida (yuqorisiga burama tepganda) aylanishi mumkin.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI. 2- KURS   3-SEMESTR.
Mavzu:
Tovon bilan tepishni va tovon bilan chalishtirib tepishni takomillashtirish.
Asosiy
vazifalar.
1.  Tayyorgarlik ko‘rmay turib,
nishonga tepib qolish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish: ‖tekislan!‖,
  ―rostlan!‖, ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga,
  orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy
  yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland
  ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib
  URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3
  – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 –
  4 – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib,
  qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;
  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.
Mashq  bajarishda
  qo‘llar yelkada turadi. Mashq
bajarilayotganda
qo‘llar gavdaga nisbatan  900
  da
bo‘ladi
Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy qism

Tovon
  bilan tepish o‘yinda
  kamroq qo‘llaniladi. Buning sababi bajarishning murakkabligida, zarba kuchi
  va aniqligi juda kamligidadir. Bunday tepishning afzalligi esa uning raqib
  uchun kutilmaganligida.
 Tayyorlov
  fazasi tayanch oyoqni to‘p yoniga qo‘yishdan boshlanadi. Oyoqni tortish uchun
  uni to‘p ustidan oldinga uzatiladi. Ishchi faza-tepish oyoqni orqaga keskin
  harakatlantirish bilan bajariladi. Zarba berish paytida oyoq taranglashgan
  bo‘lib, oyoq kafti yerga parallel turadi.
 Tovon
  bilan chalishtirma zarba berish shunday tepish variantlaridan biri
  hisoblanadi. O‘ng oyoq bilan shunday beriladigan bo‘lsa, tayanch oyoq
  to‘pning o‘ng yoniga qo‘yiladi. Zarba beruvchi oyoq oldinga o‘tkazib
  tortiladi-da, tayanch oyoqqa nisbatan chalishtirib, keskin orqaga
  harakatlantirib zarba beriladi. Ozroqqina surib borilgandan keyin oyoq
  harakati tormozlanadi.
            To‘pni
  tayanch oyoq tovoni bilan tepsa ham bo‘ladi. Bunda tayanch oyoq to‘pdan
  o‘tkazib, 10-15 sm nariga qo‘yiladi. SHundan keyingi qadamda oyoqni
  balandlatib orqaga harakatlantirib beriladi.
SHu turtki berishning o‘zi tepish
  harakati hisoblanadi.

(45– 50)  daqiqa

To‘pning
  uchish trayektoriyasi burama zarba berilganda anchagina o‘zgaradi. Zarbaning
  yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan o‘tmaydi. Bu hol to‘pni
  anchagina aylantirib yuboradi. To‘p gorizontal o‘q atrofida (tagidan
  tepilganda), veritikal o‘q atrofida (pastiga burama tepganda) va qiya o‘q
  atrofida (yuqorisiga burama tepganda) aylanishi mumkin.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI. 2- KURS   3-SEMESTR.
Mavzu:
Tovon bilan tepishni va tovon bilan chalishtirib tepishni takrorlash.
Asosiy
vazifalar.
1.  Tayyorgarlik ko‘rmay turib,
nishonga tepib qolish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish: ‖tekislan!‖,
  ―rostlan!‖, ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga,
  orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy
  yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland
  ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib
  URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3
  – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 –
  4 – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib,
  qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;
  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.
Mashq  bajarishda
  qo‘llar yelkada turadi. Mashq
bajarilayotganda
qo‘llar gavdaga nisbatan  900
  da
bo‘ladi
Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy qism

Tovon
  bilan tepish o‘yinda
  kamroq qo‘llaniladi. Buning sababi bajarishning murakkabligida, zarba kuchi
  va aniqligi juda kamligidadir. Bunday tepishning afzalligi esa uning raqib
  uchun kutilmaganligida.
 Tayyorlov
  fazasi tayanch oyoqni to‘p yoniga qo‘yishdan boshlanadi. Oyoqni tortish uchun
  uni to‘p ustidan oldinga uzatiladi. Ishchi faza-tepish oyoqni orqaga keskin
  harakatlantirish bilan bajariladi. Zarba berish paytida oyoq taranglashgan
  bo‘lib, oyoq kafti yerga parallel turadi.
 Tovon
  bilan chalishtirma zarba berish shunday tepish variantlaridan biri
  hisoblanadi. O‘ng oyoq bilan shunday beriladigan bo‘lsa, tayanch oyoq
  to‘pning o‘ng yoniga qo‘yiladi. Zarba beruvchi oyoq oldinga o‘tkazib
  tortiladi-da, tayanch oyoqqa nisbatan chalishtirib, keskin orqaga
  harakatlantirib zarba beriladi. Ozroqqina surib borilgandan keyin oyoq
  harakati tormozlanadi.
            To‘pni
  tayanch oyoq tovoni bilan tepsa ham bo‘ladi. Bunda tayanch oyoq to‘pdan
  o‘tkazib, 10-15 sm nariga qo‘yiladi. SHundan keyingi qadamda oyoqni
  balandlatib orqaga harakatlantirib beriladi.
SHu turtki berishning o‘zi tepish
  harakati hisoblanadi.

(45– 50)  daqiqa

To‘pning
  uchish trayektoriyasi burama zarba berilganda anchagina o‘zgaradi. Zarbaning
  yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan o‘tmaydi. Bu hol to‘pni
  anchagina aylantirib yuboradi. To‘p gorizontal o‘q atrofida (tagidan
  tepilganda), veritikal o‘q atrofida (pastiga burama tepganda) va qiya o‘q
  atrofida (yuqorisiga burama tepganda) aylanishi mumkin.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.
2-
KURS   3-SEMESTR.
Burilib
tepish va boshdan oshirib  tepish

1.  Pastlab uchib kelayotgan to‘pga
zarba berish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 –
  3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 –
  qo‘llar yon

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi
Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

II

Asosiy qism

B u r i l i b   t ye p i sh
  to‘pning uchish yo‘nalishini (45– 50)  Qattiq aylanayotgan o‘zgartirish uchun
  qo‘llaniladi. Bunda tushib daqiqa to‘p yerdan sapchib kelayotgan yoki pastlab
  uchib kelayotgan to‘pni oyoq qaytganda uning yuzining o‘rta qismi bilan
  tepiladi. keyingi uchish
 Tayyorlov
  fazasida to‘p tomonga yugurishda yo‘nalishi o‘zgaradi. qo‘yilgan so‘nggi
  qadamdagi depsinish zarba Trayektoriya to‘p beruvchi oyoqning tortilishi
  bo‘lib xizmat qiladi. aylanayotgan tomonga Tayanch oyoq tizza sal bukilib,
  to‘pning uchib ketishi qiyshayadi. To‘pning mo‘ljal qilingan tomonga burilib
  kaftning tashqi uchish ususiyatlarini yoniga qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq
  tomonga bilish futbolchi
og‘diriladi.
  Gavdani burish bilan birga oyoqning harakatining gorizontal tekislikdagi
  tepish harakati boshlanadi. ishonchliligini
Surib
  borish tugagandan keyin zarba beruvchi oyoq oshiradi.To‘g‘ri zarba olg‘a
  tomon harakatda davom etib, yerga tayanch berganda zarba oyoq bilan chalishib
  tushadi. impulsining yo‘nalishi  B o sh d a n   o sh i r i b   t ye p i sh
  to‘pning og‘irlik kutilmaganda nishonga tepib qolish yoki boshdan markazi
  o‘qidan yoki oshirib orqaga to‘p uzatib berish zarur bo‘lib bevosita uning
  qolganda, uchib kelayotgan va sakrab chiqqan to‘pga yaqinidan o‘tadi. zarba
  berishda oyoq yuzining o‘rta qismi bilan To‘g‘ri zarba bajariladi.
  berilganda to‘pning
Oyoqni
  tortish to‘p tomonga yugurishda qo‘yilgan uchish trayektoriyasi so‘nggi
  qadamdagi depsinish hisobiga bajariladi. kuchning qo‘yilish Tayanch oyoq
  tovonidan boshlab oldinga qo‘yiladi. joyiga bog‘liq. Gavdaning olg‘a harakati
  tormozlanib, yuqoriga va Zarbaning qo‘yilish joyi orqaga tarzda bajariladi.
  Bu vaqtda tayanch oyoqda gorizontal tekislik tovondan oyoq uchiga o‘tiladi.
  Ozroqqina surib bo‘ylab to‘pning o‘rta borilgandan keyin zarba beruvchi oyoq
  pastga tushib, qismiga to‘g‘ri kelsa, gavda to‘g‘rilanadi. Oyoq bilan to‘p
  qancha to‘p to‘g‘riga pastlab pastroqda uchrashsa, to‘pning uchish
  trayektoriyasi uchib boradi. shuncha baland bo‘ladi. To‘pni pastroq
  trayektoriya bo‘ylab yo‘naltirish uchun to‘p tayanch joy tepasida, o‘yinchining
  boshi bilan baravar bo‘lganida tepish kerak. Yiqila turib boshidan oshirib
  tepish ham shunga yordam beradi. Gavda orqaga og‘ganda o‘yinchi ikki qo‘li
  bilan yerga tushib, chalqancha yotib qoladi. Orqaga zarba berish harakati
  yiqilayotganda ko‘rimliroq bajariladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.
2-
KURS   3-SEMESTR.
Burilib
tepish va boshdan oshirib  tepishni  takrorlash.

1.  Pastlab uchib kelayotgan to‘pga
zarba berish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 –
  3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 –
  qo‘llar yon

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi
Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

II

Asosiy qism

B u r i l i b   t ye p i sh
  to‘pning uchish yo‘nalishini (45– 50)  Qattiq aylanayotgan o‘zgartirish uchun
  qo‘llaniladi. Bunda tushib daqiqa to‘p yerdan sapchib kelayotgan yoki pastlab
  uchib kelayotgan to‘pni oyoq qaytganda uning yuzining o‘rta qismi bilan
  tepiladi. keyingi uchish
 Tayyorlov
  fazasida to‘p tomonga yugurishda yo‘nalishi o‘zgaradi. qo‘yilgan so‘nggi
  qadamdagi depsinish zarba Trayektoriya to‘p beruvchi oyoqning tortilishi
  bo‘lib xizmat qiladi. aylanayotgan tomonga Tayanch oyoq tizza sal bukilib,
  to‘pning uchib ketishi qiyshayadi. To‘pning mo‘ljal qilingan tomonga burilib
  kaftning tashqi uchish ususiyatlarini yoniga qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq
  tomonga bilish futbolchi
og‘diriladi.
  Gavdani burish bilan birga oyoqning harakatining gorizontal tekislikdagi
  tepish harakati boshlanadi. ishonchliligini
Surib
  borish tugagandan keyin zarba beruvchi oyoq oshiradi.To‘g‘ri zarba olg‘a
  tomon harakatda davom etib, yerga tayanch berganda zarba oyoq bilan chalishib
  tushadi. impulsining yo‘nalishi  B o sh d a n   o sh i r i b   t ye p i sh
  to‘pning og‘irlik kutilmaganda nishonga tepib qolish yoki boshdan markazi
  o‘qidan yoki oshirib orqaga to‘p uzatib berish zarur bo‘lib bevosita uning
  qolganda, uchib kelayotgan va sakrab chiqqan to‘pga yaqinidan o‘tadi. zarba
  berishda oyoq yuzining o‘rta qismi bilan To‘g‘ri zarba bajariladi.
  berilganda to‘pning
Oyoqni
  tortish to‘p tomonga yugurishda qo‘yilgan uchish trayektoriyasi so‘nggi
  qadamdagi depsinish hisobiga bajariladi. kuchning qo‘yilish Tayanch oyoq
  tovonidan boshlab oldinga qo‘yiladi. joyiga bog‘liq. Gavdaning olg‘a harakati
  tormozlanib, yuqoriga va Zarbaning qo‘yilish joyi orqaga tarzda bajariladi.  Bu
  vaqtda tayanch oyoqda gorizontal tekislik tovondan oyoq uchiga o‘tiladi.
  Ozroqqina surib bo‘ylab to‘pning o‘rta borilgandan keyin zarba beruvchi oyoq
  pastga tushib, qismiga to‘g‘ri kelsa, gavda to‘g‘rilanadi. Oyoq bilan to‘p
  qancha to‘p to‘g‘riga pastlab pastroqda uchrashsa, to‘pning uchish
  trayektoriyasi uchib boradi. shuncha baland bo‘ladi. To‘pni pastroq
  trayektoriya bo‘ylab yo‘naltirish uchun to‘p tayanch joy tepasida,
  o‘yinchining boshi bilan baravar bo‘lganida tepish kerak. Yiqila turib
  boshidan oshirib tepish ham shunga yordam beradi. Gavda orqaga og‘ganda
  o‘yinchi ikki qo‘li bilan yerga tushib, chalqancha yotib qoladi. Orqaga zarba
  berish harakati yiqilayotganda ko‘rimliroq bajariladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.
2-
KURS   3-SEMESTR.
Burilib
tepish va boshdan oshirib  tepishni   takomillashtirish

1.  Pastlab uchib kelayotgan to‘pga
zarba berish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 –
  3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 –
  qo‘llar yon

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi
Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

II

Asosiy qism

B u r i l i b   t ye p i sh
  to‘pning uchish yo‘nalishini (45– 50)  Qattiq aylanayotgan o‘zgartirish uchun
  qo‘llaniladi. Bunda tushib daqiqa to‘p yerdan sapchib kelayotgan yoki pastlab
  uchib kelayotgan to‘pni oyoq qaytganda uning yuzining o‘rta qismi bilan
  tepiladi. keyingi uchish
 Tayyorlov
  fazasida to‘p tomonga yugurishda yo‘nalishi o‘zgaradi. qo‘yilgan so‘nggi
  qadamdagi depsinish zarba Trayektoriya to‘p beruvchi oyoqning tortilishi
  bo‘lib xizmat qiladi. aylanayotgan tomonga Tayanch oyoq tizza sal bukilib,
  to‘pning uchib ketishi qiyshayadi. To‘pning mo‘ljal qilingan tomonga burilib
  kaftning tashqi uchish ususiyatlarini yoniga qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq
  tomonga bilish futbolchi
og‘diriladi.
  Gavdani burish bilan birga oyoqning harakatining gorizontal tekislikdagi
  tepish harakati boshlanadi. ishonchliligini
Surib
  borish tugagandan keyin zarba beruvchi oyoq oshiradi.To‘g‘ri zarba olg‘a
  tomon harakatda davom etib, yerga tayanch berganda zarba oyoq bilan chalishib
  tushadi. impulsining yo‘nalishi  B o sh d a n   o sh i r i b   t ye p i sh
  to‘pning og‘irlik kutilmaganda nishonga tepib qolish yoki boshdan markazi
  o‘qidan yoki oshirib orqaga to‘p uzatib berish zarur bo‘lib bevosita uning
  qolganda, uchib kelayotgan va sakrab chiqqan to‘pga yaqinidan o‘tadi. zarba
  berishda oyoq yuzining o‘rta qismi bilan To‘g‘ri zarba bajariladi.
  berilganda to‘pning
Oyoqni
  tortish to‘p tomonga yugurishda qo‘yilgan uchish trayektoriyasi so‘nggi
  qadamdagi depsinish hisobiga bajariladi. kuchning qo‘yilish Tayanch oyoq
  tovonidan boshlab oldinga qo‘yiladi. joyiga bog‘liq. Gavdaning olg‘a harakati
  tormozlanib, yuqoriga va Zarbaning qo‘yilish joyi orqaga tarzda bajariladi.  Bu
  vaqtda tayanch oyoqda gorizontal tekislik tovondan oyoq uchiga o‘tiladi.
  Ozroqqina surib bo‘ylab to‘pning o‘rta borilgandan keyin zarba beruvchi oyoq
  pastga tushib, qismiga to‘g‘ri kelsa, gavda to‘g‘rilanadi. Oyoq bilan to‘p
  qancha to‘p to‘g‘riga pastlab pastroqda uchrashsa, to‘pning uchish
  trayektoriyasi uchib boradi. shuncha baland bo‘ladi. To‘pni pastroq
  trayektoriya bo‘ylab yo‘naltirish uchun to‘p tayanch joy tepasida,
  o‘yinchining boshi bilan baravar bo‘lganida tepish kerak. Yiqila turib
  boshidan oshirib tepish ham shunga yordam beradi. Gavda orqaga og‘ganda
  o‘yinchi ikki qo‘li bilan yerga tushib, chalqancha yotib qoladi. Orqaga zarba
  berish harakati yiqilayotganda ko‘rimliroq bajariladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT
VA HARAKATLI O‘YINLARNI O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY
MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI.

Mavzu: Peshona bilan zarba berish.

Asosiy vazifalar.
1.  Sakramay  peshona  bilan  zarba
berish
2.  Sakrab  peshona  bilan  zarba  berish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish. D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –
  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3
  – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. –
  asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga
  aylantirish. D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani
  chapga egish; 3 – 4 – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlarni  kengroq ochib,
  qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2 – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish;
  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 –
  qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan  900 da
  bo‘ladi

Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy
  qism

Peshona bilan zarba berishda kallani
oldi-orqa
  kalla urish imkonini beradi. SHunda uchib kelayotgan to‘pni va mo‘ljal
  qilinadigan nishonni ko‘rib turish mumkin, bu esa muayyan darajada (boshqa
  muhim shartlarga rioya qilingan taqdirda) zarba aniq chiqishiga sabab
  bo‘ladi. O‘yindagi vaziyatga qarab peshona bilan zarba berishning ikki xil varianti
  qo‘llaniladi: sakramay zarba berish va sakrab zarba berish.
Sakramayp
  ye shonabilanzarba b ye rishdagi dastlabki holat kichikroq odimlab tik
  turishdir. Kallani orqaga tortishda o‘yinchi gavdasini orqaga engashtiradi,
  orqadagi oyog‘ini bukib, gavda og‘irligini shu oyoqqa o‘tkazadi. Qo‘llar
  tirsakdan sal bukilgan bo‘ladi.
Zarba berish harakati orqada turgan oyoqni
  to‘g‘irlash va gavdani rostlashdan boshlanib, kallaning olg‘a tomon keskin
  harakati bilan tugallanadi. Gavdaning og‘irligi oldindagi oyoqqa o‘tkaziladi.

Sakrabp ye shonabilanzarbab ye rishbir oyoqda yoki
  ikki oyoqda depsinib, yuqoriga qarab bajariladi. Sakrash zarbaning tayyorlov
  fazasi bo‘ladi. Tirsagi sal bukiladi va qo‘llar ko‘krakkacha shiddat bilan
  ko‘tariladi, bu esa pirovardida sakrash balandligini oshirishga yordam
  beradi. Depsingan zahoti kalla orqaga tortiladi-gavda orqaga engashtiriladi.
  Zarba berish harakati sakrash eng yuqori nuqtaga yetganda yoki sal oldinroq
  boshlanadi.
To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi
bilan
  sakrashini aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng
  yuqori nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda
  bajarilish lozim.
Erga
  oyoq uchida tushiladi, amortizatsiya bo‘lsin uchun oyoqlar sal bukiladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
            Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan  pastroqqa to‘g‘ri             kelsa,
    unda to‘pning uchib chiqish burchagi          o‘zgaradi.
Zarba
  sirtining vertikal va gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib
  chiqish burchagining ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga
  sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT
VA HARAKATLI O‘YINLARNI O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY
MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI.
2- KURS
3-SEMESTR.

Mavzu: Peshona bilan zarba berishni takomillashtirish.

Asosiy vazifalar.
1.  Pastlab uchib kelayotgan to‘pga
zarba berish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama

Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish, raport qabul qilish,
  darsning vazifasini  tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, (20 – 25) ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, daqiqa orqaga. YUrish
  maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin
  yugurish,  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland  ko‘tarib
  yugurish, orqa bilan oldinga yugurish, yurish  va to‘rt qator bo‘lib URMga
  saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4  –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni  o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 6-8marta 4 – yelkalarni
  oldinga aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni  orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak 6-8marta
oldida.
  1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3
  – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga,  o‘ngga buriladi
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l 6-8marta
yuqorida.
  1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 – 4 – o‘ng qo‘l  yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish.
  1 – 4 – qo‘larni oldinga 6-8marta aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga
  aylantirish.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – 6-8marta gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 6-8marta –  belni chap
  tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng  tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 6-8marta
–
  oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 6-8marta
qo‘llar
  yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – 6-8marta
d.h.

D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 –  chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng  oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 6-8marta qo‘llar oldinga, chap
  oyoqqa o‘tirish;  2 – d.h;  3 –  qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 –
  d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 6-8marta qo‘llar oldinga,
  o‘tirish; 2 – d.h;   3 – qo‘llar yon  tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi
Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda
  oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy
  qism

B u r i l
  i b   t ye p i sh    to‘pning uchish yo‘nalishini o‘zgartirish uchun
  qo‘llaniladi. Bunda tushib kelayotgan yoki pastlab uchib kelayotgan to‘pni
  oyoq yuzining o‘rta qismi bilan tepiladi.
 Tayyorlov
  fazasida to‘p tomonga yugurishda qo‘yilgan so‘nggi qadamdagi depsinish zarba
  beruvchi oyoqning tortilishi bo‘lib xizmat qiladi. Tayanch oyoq tizza sal
  bukilib, to‘pning uchib ketishi mo‘ljal qilingan tomonga burilib kaftning
  tashqi yoniga qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq tomonga og‘diriladi. Gavdani burish
  bilan birga oyoqning gorizontal tekislikdagi tepish harakati boshlanadi.
  Surib borish tugagandan keyin zarba beruvchi oyoq olg‘a tomon harakatda davom
  etib, yerga tayanch oyoq bilan chalishib tushadi.
 B o sh d
  a n   o sh i r i b   t ye p i sh  kutilmaganda nishonga tepib qolish yoki
  boshdan oshirib orqaga to‘p uzatib berish zarur bo‘lib qolganda, uchib
  kelayotgan va sakrab chiqqan to‘pga zarba berishda oyoq yuzining o‘rta qismi
  bilan bajariladi.
Oyoqni
  tortish to‘p tomonga yugurishda qo‘yilgan so‘nggi qadamdagi depsinish
  hisobiga bajariladi. Tayanch oyoq tovonidan boshlab oldinga qo‘yiladi.
  Gavdaning olg‘a harakati tormozlanib, yuqoriga va orqaga tarzda bajariladi.
  Bu vaqtda tayanch oyoqda tovondan oyoq uchiga o‘tiladi. Ozroqqina surib
  borilgandan keyin zarba beruvchi oyoq pastga tushib, gavda to‘g‘rilanadi.
  Oyoq bilan to‘p qancha pastroqda uchrashsa, to‘pning uchish trayektoriyasi
  shuncha baland bo‘ladi. To‘pni pastroq trayektoriya bo‘ylab yo‘naltirish
  uchun to‘p tayanch joy tepasida, o‘yinchining boshi bilan baravar bo‘lganida
  tepish kerak. Yiqila turib boshidan oshirib tepish ham shunga yordam beradi.
  Gavda orqaga og‘ganda o‘yinchi ikki qo‘li bilan yerga tushib, chalqancha
  yotib qoladi. Orqaga zarba berish harakati yiqilayotganda ko‘rimliroq
  bajariladi.

(45– 50)  daqiqa

Qattiq
  aylanayotgan to‘p yerdan sapchib qaytganda uning keyingi uchish yo‘nalishi
  o‘zgaradi. Trayektoriya to‘p aylanayotgan tomonga qiyshayadi. To‘pning uchish
  ususiyatlarini bilish futbolchi
harakatining
  ishonchliligini oshiradi.To‘g‘ri zarba berganda zarba impulsining yo‘nalishi
  to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan yoki bevosita uning yaqinidan o‘tadi.
  To‘g‘ri zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish
  joyiga bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT
VA HARAKATLI O‘YINLARNI O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY
MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI.
2- KURS
3-SEMESTR.

Mavzu: Peshona bilan zarba berishni takrorlash.

Asosiy vazifalar.
1.  Pastlab uchib kelayotgan to‘pga
zarba berish
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama

Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish, raport qabul qilish,
  darsning vazifasini  tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, (20 – 25) ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, daqiqa orqaga. YUrish
  maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin
  yugurish,  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland  ko‘tarib
  yugurish, orqa bilan oldinga yugurish, yurish  va to‘rt qator bo‘lib URMga
  saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4  –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni  o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 6-8marta 4 – yelkalarni
  oldinga aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni  orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak 6-8marta
oldida.
  1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3
  – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga,  o‘ngga buriladi
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l 6-8marta
yuqorida.
  1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 – 4 – o‘ng qo‘l  yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. – asosiy turish.
  1 – 4 – qo‘larni oldinga 6-8marta aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga
  aylantirish.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – 6-8marta gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 6-8marta –  belni chap
  tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng  tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 6-8marta
–
  oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 6-8marta
qo‘llar
  yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – 6-8marta
d.h.

D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 –  chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng  oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 6-8marta qo‘llar oldinga, chap
  oyoqqa o‘tirish;  2 – d.h;  3 –  qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 –
  d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 6-8marta qo‘llar oldinga,
  o‘tirish; 2 – d.h;   3 – qo‘llar yon  tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi
Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda
  oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy
  qism

B u r i l
  i b   t ye p i sh    to‘pning uchish yo‘nalishini o‘zgartirish uchun
  qo‘llaniladi. Bunda tushib kelayotgan yoki pastlab uchib kelayotgan to‘pni
  oyoq yuzining o‘rta qismi bilan tepiladi.
 Tayyorlov
  fazasida to‘p tomonga yugurishda qo‘yilgan so‘nggi qadamdagi depsinish zarba
  beruvchi oyoqning tortilishi bo‘lib xizmat qiladi. Tayanch oyoq tizza sal
  bukilib, to‘pning uchib ketishi mo‘ljal qilingan tomonga burilib kaftning
  tashqi yoniga qo‘yiladi. Gavda tayanch oyoq tomonga og‘diriladi. Gavdani burish
  bilan birga oyoqning gorizontal tekislikdagi tepish harakati boshlanadi.
  Surib borish tugagandan keyin zarba beruvchi oyoq olg‘a tomon harakatda davom
  etib, yerga tayanch oyoq bilan chalishib tushadi.
 B o sh d
  a n   o sh i r i b   t ye p i sh  kutilmaganda nishonga tepib qolish yoki
  boshdan oshirib orqaga to‘p uzatib berish zarur bo‘lib qolganda, uchib
  kelayotgan va sakrab chiqqan to‘pga zarba berishda oyoq yuzining o‘rta qismi
  bilan bajariladi.
Oyoqni
  tortish to‘p tomonga yugurishda qo‘yilgan so‘nggi qadamdagi depsinish
  hisobiga bajariladi. Tayanch oyoq tovonidan boshlab oldinga qo‘yiladi.
  Gavdaning olg‘a harakati tormozlanib, yuqoriga va orqaga tarzda bajariladi.
  Bu vaqtda tayanch oyoqda tovondan oyoq uchiga o‘tiladi. Ozroqqina surib
  borilgandan keyin zarba beruvchi oyoq pastga tushib, gavda to‘g‘rilanadi.
  Oyoq bilan to‘p qancha pastroqda uchrashsa, to‘pning uchish trayektoriyasi
  shuncha baland bo‘ladi. To‘pni pastroq trayektoriya bo‘ylab yo‘naltirish
  uchun to‘p tayanch joy tepasida, o‘yinchining boshi bilan baravar bo‘lganida
  tepish kerak. Yiqila turib boshidan oshirib tepish ham shunga yordam beradi.
  Gavda orqaga og‘ganda o‘yinchi ikki qo‘li bilan yerga tushib, chalqancha
  yotib qoladi. Orqaga zarba berish harakati yiqilayotganda ko‘rimliroq
  bajariladi.

(45– 50)  daqiqa

Qattiq
  aylanayotgan to‘p yerdan sapchib qaytganda uning keyingi uchish yo‘nalishi
  o‘zgaradi. Trayektoriya to‘p aylanayotgan tomonga qiyshayadi. To‘pning uchish
  ususiyatlarini bilish futbolchi
harakatining
  ishonchliligini oshiradi.To‘g‘ri zarba berganda zarba impulsining yo‘nalishi
  to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan yoki bevosita uning yaqinidan o‘tadi.
  To‘g‘ri zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish
  joyiga bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA
HARAKATLI O‘YINLARNI O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.  2- KURS   3-SEMESTR.

Mavzu: Sakrab peshona o`rtasi bilan zarba berish.

Asosiy vazifalar.
1.  Burilib peshonabilanzarba
berish.
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlarni
  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish;
  2 – d.h;   3 – qo‘llar yon tomonga,

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq bajarishda
  qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

o‘tirish;
  4 – d.h.

II

Asosiy qism

Sakrabp
  ye shonabilanzarbab ye rishbir oyoqda yoki ikki oyoqda depsinib, yuqoriga qarab
  bajariladi. Sakrash zarbaning tayyorlov fazasi bo‘ladi. Tirsagi sal bukiladi
  va qo‘llar ko‘krakkacha shiddat bilan ko‘tariladi, bu esa pirovardida sakrash
  balandligini oshirishga yordam beradi. Depsingan zahoti kalla orqaga
  tortiladi-gavda orqaga engashtiriladi. Zarba berish harakati sakrash eng
  yuqori nuqtaga yetganda yoki sal oldinroq boshlanadi.
To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan
  talabalar ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA
HARAKATLI O‘YINLARNI O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY MASHG‘ULOTLAR
UCHUN DARS KONSPEKTI.  2- KURS   3-SEMESTR.

Mavzu: Sakrab peshona o`rtasi bilan zarba berishni takomillashtirish.

Asosiy vazifalar.
1.  Burilib peshonabilanzarba
berish.
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga aylantirish; 5
  – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 –
  panjalar   orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlarni
  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish;
  2 – d.h;   3 – qo‘llar yon tomonga,

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq bajarishda
  qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

o‘tirish;
  4 – d.h.

II

Asosiy qism

Sakrabp
  ye shonabilanzarbab ye rishbir oyoqda yoki ikki oyoqda depsinib, yuqoriga
  qarab bajariladi. Sakrash zarbaning tayyorlov fazasi bo‘ladi. Tirsagi sal
  bukiladi va qo‘llar ko‘krakkacha shiddat bilan ko‘tariladi, bu esa
  pirovardida sakrash balandligini oshirishga yordam beradi. Depsingan zahoti
  kalla orqaga tortiladi-gavda orqaga engashtiriladi. Zarba berish harakati
  sakrash eng yuqori nuqtaga yetganda yoki sal oldinroq boshlanadi.
To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan
  talabalar ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Sakrab
peshona o`rtasi bilan zarba berishni takrorlash.

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2. To‘pga
oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

II

To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan
  talabalar ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

qismiga
  to‘g‘ri kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Sakrab
peshona yoni bilan zarba berish.

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2. To‘pga
oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlarni
  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2
  – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

II

To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan
  talabalar ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

qismiga
  to‘g‘ri kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Sakrab
peshona yoni bilan zarba berishni takomillashtirish

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2. To‘pga
oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2
  – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

II

To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan
  talabalar ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

qismiga
  to‘g‘ri kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Sakrab
peshona yoni bilan zarba berishni takrorlash.

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2. To‘pga
oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2
  – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

II

To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan talabalar
  ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

qismiga
  to‘g‘ri kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI. 2- KURS   3-SEMESTR.

  Mavzu: Yiqila turib to`pga kalla urish.

Asosiy vazifalar.
1.  peshona yoki chakka bilan to`pga
kalla urish.
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h.
  – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni
  orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish ; 4 – d.h.

D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2 – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish;
  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h ; 3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 –
  qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy
  qism

Y i q i l a   t u r i b   t o‘ p
  g a   k a l l a   b i l
a n   z a
  r b a   berishdagi harakatlar kalla bilan zarba berishdagi yuqorida
  tasvirlangan harakatlangandan butunlay farq qiladi.
Depsinish-u uchishning kichik fazasi tayyorlov
  fazasi hisoblanadi. YUgurib kelishning so‘nggi 3-4 qadamida gavda bir qadar
  oldinga engasha boradi. Depsinish to‘p bilan to‘qnashish kutilgan tomonga bir
  oyoqda bajariladi. O‘yinchi yerga parallel uchib boradi. Qo‘llar tirsakdan
  bukilgan. To‘pning harakati nazarda tutiladi. Zarba berilganda futbolchining
  massasi va uchish tezligi to‘pga o‘tadi.
Zarba peshona bilan yoki chakka bilan beriladi.
  Peshona bilan zarba berishda gavdaning uchish yo‘nalishi bilan zarba berish
  nishoni bir chiziqda bo‘ladi. CHakka bilan zarba berishda to‘p ko‘pincha
  sirpanib ketib, uning trayektoriyasi butunlay o‘zgarib qolishi mumkin.
YAkunlovchi faza yerga tushish
  bo‘lib,
bunda
  o‘yinchi sal bukilgan tarang qo‘llariga tiralib tushadi. Qo‘llar
  amortizatsiya qilib bukiladi-da, keyin ko‘krakdan qorin, oyoqqa yumalab
  o‘tiladi.
60-100 sm balandlikda uchib
  kelayotgan
to‘pga yiqila
  turib kalla bilan zarba bersa bo‘ladi. To‘pga yetish kiyin bo‘lib
  (o‘yinchidan u 3-4 m nari bo‘lganida), boshqa texnik priyom va usullardan
  foydalanish mushkul bo‘lib qolganida ana shu usul ancha samarali bo‘ladi.

(45– 50)  daqiqa

Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
            To‘pning
uchish
  trayektoriyasi burama zarba berilganda anchagina o‘zgaradi. Zarbaning
  yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan o‘tmaydi. Bu hol to‘pni
  anchagina aylantirib yuboradi. To‘p gorizontal o‘q atrofida (tagidan
  tepilganda), veritikal o‘q atrofida (pastiga burama tepganda) va qiya o‘q
  atrofida (yuqorisiga burama tepganda) aylanishi mumkin.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI. 2- KURS   3-SEMESTR.

Mavzu: Yiqila turib to`pga kalla urishni takomillashtirish.

Asosiy vazifalar.
1.  peshona yoki chakka bilan to`pga
kalla urish.
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

     Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h.
  – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni
  orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish ; 4 – d.h.

D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2 – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish;
  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h ; 3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 –
  qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy
  qism

Y i q i l a   t u r i b   t o‘ p
  g a   k a l l a   b i l
a n   z a
  r b a   berishdagi harakatlar kalla bilan zarba berishdagi yuqorida
  tasvirlangan harakatlangandan butunlay farq qiladi.
Depsinish-u uchishning kichik fazasi tayyorlov
  fazasi hisoblanadi. YUgurib kelishning so‘nggi 3-4 qadamida gavda bir qadar
  oldinga engasha boradi. Depsinish to‘p bilan to‘qnashish kutilgan tomonga bir
  oyoqda bajariladi. O‘yinchi yerga parallel uchib boradi. Qo‘llar tirsakdan
  bukilgan. To‘pning harakati nazarda tutiladi. Zarba berilganda futbolchining
  massasi va uchish tezligi to‘pga o‘tadi.
Zarba peshona bilan yoki chakka bilan beriladi.
  Peshona bilan zarba berishda gavdaning uchish yo‘nalishi bilan zarba berish
  nishoni bir chiziqda bo‘ladi. CHakka bilan zarba berishda to‘p ko‘pincha
  sirpanib ketib, uning trayektoriyasi butunlay o‘zgarib qolishi mumkin.
YAkunlovchi faza yerga tushish
  bo‘lib,
bunda
  o‘yinchi sal bukilgan tarang qo‘llariga tiralib tushadi. Qo‘llar
  amortizatsiya qilib bukiladi-da, keyin ko‘krakdan qorin, oyoqqa yumalab
  o‘tiladi.
60-100 sm balandlikda uchib
  kelayotgan
to‘pga yiqila
  turib kalla bilan zarba bersa bo‘ladi. To‘pga yetish kiyin bo‘lib
  (o‘yinchidan u 3-4 m nari bo‘lganida), boshqa texnik priyom va usullardan
  foydalanish mushkul bo‘lib qolganida ana shu usul ancha samarali bo‘ladi.

(45– 50)  daqiqa

Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
            To‘pning
uchish
  trayektoriyasi burama zarba berilganda anchagina o‘zgaradi. Zarbaning
  yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan o‘tmaydi. Bu hol to‘pni
  anchagina aylantirib yuboradi. To‘p gorizontal o‘q atrofida (tagidan
  tepilganda), veritikal o‘q atrofida (pastiga burama tepganda) va qiya o‘q
  atrofida (yuqorisiga burama tepganda) aylanishi mumkin.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS KONSPEKTI. 2- KURS   3-SEMESTR.

Mavzu: Yiqila turib to`pga kalla urishni takrorlash.

Asosiy vazifalar.
1.  peshona yoki chakka bilan to`pga
kalla urish.
2.  To‘pga oyoq bilan zarba berish
harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak
  oldida. 1 – 2 – tirsaklar  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h.
  – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni
  orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish ; 4 – d.h.

D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2 – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish;
  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h ; 3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish; 2 – d.h;   3 –
  qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayotganda qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy
  qism

Y i q i l a   t u r i b   t o‘ p
  g a   k a l l a   b i l
a n   z a
  r b a   berishdagi harakatlar kalla bilan zarba berishdagi yuqorida
  tasvirlangan harakatlangandan butunlay farq qiladi.
Depsinish-u uchishning kichik fazasi tayyorlov
  fazasi hisoblanadi. YUgurib kelishning so‘nggi 3-4 qadamida gavda bir qadar
  oldinga engasha boradi. Depsinish to‘p bilan to‘qnashish kutilgan tomonga bir
  oyoqda bajariladi. O‘yinchi yerga parallel uchib boradi. Qo‘llar tirsakdan
  bukilgan. To‘pning harakati nazarda tutiladi. Zarba berilganda futbolchining
  massasi va uchish tezligi to‘pga o‘tadi.
Zarba peshona bilan yoki chakka bilan beriladi.
  Peshona bilan zarba berishda gavdaning uchish yo‘nalishi bilan zarba berish
  nishoni bir chiziqda bo‘ladi. CHakka bilan zarba berishda to‘p ko‘pincha
  sirpanib ketib, uning trayektoriyasi butunlay o‘zgarib qolishi mumkin.
YAkunlovchi faza yerga tushish
  bo‘lib,
bunda
  o‘yinchi sal bukilgan tarang qo‘llariga tiralib tushadi. Qo‘llar
  amortizatsiya qilib bukiladi-da, keyin ko‘krakdan qorin, oyoqqa yumalab
  o‘tiladi.
60-100 sm balandlikda uchib
  kelayotgan
to‘pga yiqila
  turib kalla bilan zarba bersa bo‘ladi. To‘pga yetish kiyin bo‘lib
  (o‘yinchidan u 3-4 m nari bo‘lganida), boshqa texnik priyom va usullardan
  foydalanish mushkul bo‘lib qolganida ana shu usul ancha samarali bo‘ladi.

(45– 50)  daqiqa

Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.
            To‘pning
uchish
  trayektoriyasi burama zarba berilganda anchagina o‘zgaradi. Zarbaning
  yo‘nalishi to‘pning og‘irlik markazi o‘qidan o‘tmaydi. Bu hol to‘pni
  anchagina aylantirib yuboradi. To‘p gorizontal o‘q atrofida (tagidan
  tepilganda), veritikal o‘q atrofida (pastiga burama tepganda) va qiya o‘q
  atrofida (yuqorisiga burama tepganda) aylanishi mumkin.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

To`pni
oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

1.  YUmalab va uchib kelayotgan
to‘plarni qabul qilish.
2.  Balandlab uchib kelayotgan to‘plar
sakrab to‘xtatish.

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish, raport qabul qilish,
  darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3
  – 4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. –
  asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga
  aylantirish. D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani
  chapga egish; 3 – 4 – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2 – oldinga egilish;
  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

  X

Mashq ko‘zni  yumib
  bajariladi.

Mashq bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar gavdaga
  nisbatan  900 da bo‘ladi
Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

– chap
  oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga
  tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 – chap oyoqda sakrash;  5 – o‘ng oyoqda
  sakrash.

6-8marta

II

Asosiy
  qism

O
  yo q   k a f t i n i n g   i ch k i   t o m o n i  b i l a n   t o‘ x t a t i
  sh  yumalab va uchib kelayotgan to‘plarni qabul qilishda qo‘llaniladi.
  To‘xtatuvchi yuza bilan amortizatsiyalash yo‘li anchagina katta bo‘lgan
  sababli bu to‘xtatish usulining darajasi yuqori bo‘ladi.
Dumalab kelayotgan to‘pni
  to‘xtatish uchun dastlabki          holat-to‘p         tomonga             qarab
    turish. Gavdaning og‘irligi sal bukilgan tayanch oyoqda. To‘xtatuvchi oyoq
  olg‘a tomon (to‘p qarshisiga) uzatiladi.Oyoq kafti tashqariga 900
  buriladi.
To‘p bilan oyoq kafti to‘qnashgan paytda
  to‘xtatuvchi oyoq tayanch oyoq darajasiga qadar orqaga olinadi. To‘xtatuvchi
  yuza oyoq kafti ichki yuzasining o‘rtasiga to‘g‘ri keladi.
Pastlab,
  ya‘ni tizza baravar uchib kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakatlar
  dumalab kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakatlardan unchalik farq
  qilmaydi. Biroq, past uchib kelayotgan to‘pni to‘xtatadigan oyoq tayyorlov
  fazasida bukilib, to‘p balandligiga qadar ko‘tariladi.
Balandlab uchib kelayotgan
  to‘plar sakrab
to‘xtatiladi. Bir yoki iki oyoqda
  depsinib, yuqoriga sakraladi.
To‘xtatuvchi oyoqning tos-son va tizza bo‘g‘imlari
  qattiq bukiladi. Oyoq kafti tashqari tomonga buriladi. To‘p to‘xtatilgandan
  keyin bir oyoqda  yerga tushiladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘pni
  to‘xtatish to‘pni qabul qilish va egallash vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
  To‘xtatishdan maqsad keyingi kerakli harakatlarni amalga oshirish uchun
  dumalab yoki uchib kelayotgan to‘pning tezligini so‘ndirishdan iborat.
  «To‘pni to‘xtatish» termini ba‘zida «to‘pni moslash», «to‘pni qabul qilish»  deb

yuritiladigan
  ma‘noda  tushunish kerak bo‘ladi. SHuning uchun to‘pni to‘xtatish usullarini
  ko‘rib chiqayotganda futbolchi to‘pni butunlay to‘xtatib olmay, balki uni
  keyingi harakatlarni bajarish uchun moslab (o‘tkazib) olishini nazarda
  tutamiz.
To‘pni
  oyoq bilan, gavda va kalla bilan to‘xtatiladi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

To`pni
oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takomillashtirish.

1.  YUmalab va uchib kelayotgan
to‘plarni qabul qilish.
2.  Balandlab uchib kelayotgan to‘plar
sakrab to‘xtatish.

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish, raport qabul qilish,
  darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim
  bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3
  – 4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. –
  asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga
  aylantirish. D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani
  chapga egish; 3 – 4 – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2 – oldinga egilish;
  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

  X

Mashq ko‘zni  yumib
  bajariladi.

Mashq bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar gavdaga
  nisbatan  900 da bo‘ladi
Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

– chap
  oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga
  tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 – chap oyoqda sakrash;  5 – o‘ng oyoqda
  sakrash.

6-8marta

II

Asosiy
  qism

O
  yo q   k a f t i n i n g   i ch k i   t o m o n i  b i l a n   t o‘ x t a t i
  sh  yumalab va uchib kelayotgan to‘plarni qabul qilishda qo‘llaniladi.
  To‘xtatuvchi yuza bilan amortizatsiyalash yo‘li anchagina katta bo‘lgan
  sababli bu to‘xtatish usulining darajasi yuqori bo‘ladi.
Dumalab kelayotgan to‘pni
  to‘xtatish uchun dastlabki          holat-to‘p         tomonga             qarab
    turish. Gavdaning og‘irligi sal bukilgan tayanch oyoqda. To‘xtatuvchi oyoq
  olg‘a tomon (to‘p qarshisiga) uzatiladi.Oyoq kafti tashqariga 900
  buriladi.
To‘p bilan oyoq kafti to‘qnashgan paytda
  to‘xtatuvchi oyoq tayanch oyoq darajasiga qadar orqaga olinadi. To‘xtatuvchi
  yuza oyoq kafti ichki yuzasining o‘rtasiga to‘g‘ri keladi.
Pastlab,
  ya‘ni tizza baravar uchib kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakatlar
  dumalab kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakatlardan unchalik farq
  qilmaydi. Biroq, past uchib kelayotgan to‘pni to‘xtatadigan oyoq tayyorlov
  fazasida bukilib, to‘p balandligiga qadar ko‘tariladi.
Balandlab uchib kelayotgan
  to‘plar sakrab
to‘xtatiladi. Bir yoki iki oyoqda
  depsinib, yuqoriga sakraladi.
To‘xtatuvchi oyoqning tos-son va tizza bo‘g‘imlari
  qattiq bukiladi. Oyoq kafti tashqari tomonga buriladi. To‘p to‘xtatilgandan
  keyin bir oyoqda  yerga tushiladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘pni
  to‘xtatish to‘pni qabul qilish va egallash vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
  To‘xtatishdan maqsad keyingi kerakli harakatlarni amalga oshirish uchun
  dumalab yoki uchib kelayotgan to‘pning tezligini so‘ndirishdan iborat.
  «To‘pni to‘xtatish» termini ba‘zida «to‘pni moslash», «to‘pni qabul qilish»  deb

yuritiladigan
  ma‘noda  tushunish kerak bo‘ladi. SHuning uchun to‘pni to‘xtatish usullarini
  ko‘rib chiqayotganda futbolchi to‘pni butunlay to‘xtatib olmay, balki uni
  keyingi harakatlarni bajarish uchun moslab (o‘tkazib) olishini nazarda
  tutamiz.
To‘pni
  oyoq bilan, gavda va kalla bilan to‘xtatiladi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

To`pni
oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takrorlash.

1.  YUmalab va uchib kelayotgan
to‘plarni qabul qilish.
2.  Balandlab uchib kelayotgan to‘plar
sakrab to‘xtatish.

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish, raport qabul qilish,
  darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim
  bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h.
  – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3
  – 4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h. –
  asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga
  aylantirish. D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani
  chapga egish; 3 – 4 – gavdani  o‘ngga  egish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2 – oldinga egilish;
  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

  X

Mashq ko‘zni  yumib
  bajariladi.

Mashq bajarishda gavda to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar gavdaga
  nisbatan  900 da bo‘ladi
Mashq
  bajarishda qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

– chap
  oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga
  tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 – chap oyoqda sakrash;  5 – o‘ng oyoqda
  sakrash.

6-8marta

II

Asosiy
  qism

O
  yo q   k a f t i n i n g   i ch k i   t o m o n i  b i l a n   t o‘ x t a t i
  sh  yumalab va uchib kelayotgan to‘plarni qabul qilishda qo‘llaniladi.
  To‘xtatuvchi yuza bilan amortizatsiyalash yo‘li anchagina katta bo‘lgan
  sababli bu to‘xtatish usulining darajasi yuqori bo‘ladi.
Dumalab kelayotgan to‘pni
  to‘xtatish uchun dastlabki          holat-to‘p         tomonga             qarab
    turish. Gavdaning og‘irligi sal bukilgan tayanch oyoqda. To‘xtatuvchi oyoq
  olg‘a tomon (to‘p qarshisiga) uzatiladi.Oyoq kafti tashqariga 900 buriladi.

To‘p bilan oyoq kafti to‘qnashgan paytda
  to‘xtatuvchi oyoq tayanch oyoq darajasiga qadar orqaga olinadi. To‘xtatuvchi
  yuza oyoq kafti ichki yuzasining o‘rtasiga to‘g‘ri keladi.
Pastlab,
  ya‘ni tizza baravar uchib kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakatlar
  dumalab kelayotgan to‘plarni to‘xtatishdagi harakatlardan unchalik farq
  qilmaydi. Biroq, past uchib kelayotgan to‘pni to‘xtatadigan oyoq tayyorlov
  fazasida bukilib, to‘p balandligiga qadar ko‘tariladi.
Balandlab uchib kelayotgan
  to‘plar sakrab
to‘xtatiladi. Bir yoki iki oyoqda
  depsinib, yuqoriga sakraladi.
To‘xtatuvchi oyoqning tos-son va tizza bo‘g‘imlari
  qattiq bukiladi. Oyoq kafti tashqari tomonga buriladi. To‘p to‘xtatilgandan
  keyin bir oyoqda  yerga tushiladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘pni
  to‘xtatish to‘pni qabul qilish va egallash vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
  To‘xtatishdan maqsad keyingi kerakli harakatlarni amalga oshirish uchun
  dumalab yoki uchib kelayotgan to‘pning tezligini so‘ndirishdan iborat.
  «To‘pni to‘xtatish» termini ba‘zida «to‘pni moslash», «to‘pni qabul qilish»  deb

yuritiladigan
  ma‘noda  tushunish kerak bo‘ladi. SHuning uchun to‘pni to‘xtatish usullarini
  ko‘rib chiqayotganda futbolchi to‘pni butunlay to‘xtatib olmay, balki uni
  keyingi harakatlarni bajarish uchun moslab (o‘tkazib) olishini nazarda
  tutamiz.
To‘pni
  oyoq bilan, gavda va kalla bilan to‘xtatiladi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Sakrab
oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takomillashtirish.

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2.
To‘pga oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2
  – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

II

Asosiy qism

Sakrabp
  ye shonabilanzarbab ye rishbir oyoqda yoki ikki oyoqda depsinib, yuqoriga
  qarab bajariladi. Sakrash zarbaning tayyorlov fazasi bo‘ladi. Tirsagi sal
  bukiladi va qo‘llar ko‘krakkacha shiddat bilan ko‘tariladi, bu esa
  pirovardida sakrash balandligini oshirishga yordam beradi. Depsingan zahoti
  kalla orqaga tortiladi-gavda orqaga engashtiriladi. Zarba berish harakati
  sakrash eng yuqori nuqtaga yetganda yoki sal oldinroq boshlanadi.
To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan
  talabalar ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Sakrab
oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2. To‘pga
oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2
  – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

II

Asosiy qism

Sakrabp
  ye shonabilanzarbab ye rishbir oyoqda yoki ikki oyoqda depsinib, yuqoriga
  qarab bajariladi. Sakrash zarbaning tayyorlov fazasi bo‘ladi. Tirsagi sal
  bukiladi va qo‘llar ko‘krakkacha shiddat bilan ko‘tariladi, bu esa
  pirovardida sakrash balandligini oshirishga yordam beradi. Depsingan zahoti
  kalla orqaga tortiladi-gavda orqaga engashtiriladi. Zarba berish harakati
  sakrash eng yuqori nuqtaga yetganda yoki sal oldinroq boshlanadi.
To‘pning uchib kelayotgani
  trayektoriyasi bilan
sakrashini
  aniq mo‘ljal qilish kerak, To‘pga zarba berishni sakrashning eng yuqori
  nuqtasi va gavda bilan kalla frontal tekislikdan o‘tayotgan paytda bajarilish
  lozim.
Erga oyoq uchida tushiladi,
  amortizatsiya bo‘lsin
uchun
  oyoqlar sal bukiladi.
Burilibp
  ye shonabilanzarbab ye rish to‘pning uchish trayektoriyasini o‘zgartirish
  kerak bo‘lganda qo‘llaniladi.
Bu usul bilan sakramay zarba berganda orqaga
  engashiladi va ayni vaqtda gavdani zarbani mo‘ljal qilingan tomonga
  (ko‘pincha 900 gacha) buriladi. 30-50 sm oraliqda bir-biriga
  parallel turgan oyoqlar ham gavda bilan birga buriladi. Oyoqlar uchida
  burilish qulayroq. SHunda sakramay peshona bilan zarba bergandagi singari
  holat yuzaga keladi. SHuning uchun bu zarbaning fazalari ham, ularga bo‘lgan
  talabalar ham yuqorida ko‘rgan usulimizda qanday bo‘lsa shunday.
Sakrab
  turib burilib zarba berishda depsinganzaxoti butun gavda zarba beriladigan
  tomonga burilib, ayni vaqtda gavdaning yuqori qismi orqaga engashadi.SHundan
  keyingi harakatlar sakrab peshona bilan zarba bergandagi singari bo‘ladi.

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Tagcharm
bilan to`p to`xtatish

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2. To‘pga
oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –  oyoqlar
  yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga tekkizish;  2
  – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

II

Asosiy qism

                To‘p     bilan     tagcharm     to‘qnashgan
      paytda
ozroqqina
  orqaga so‘ndiruvchi harakat qilinadi.
Pastga
  tushib kelayotgan to‘pni tagcharm bilan to‘xtatish uchun uning yerga
  tushadigan joyini aniq mo‘ljal qila bilish kerak.To‘xtatuvchi oyoq tizzadan
  bukilib, to‘p tushadigan joy tepasiga keltiriladi, oyoqning uchi sal
  ko‘tarilgan, ammo oyoqning o‘zi bir oz bo‘shashtirilgan bo‘lishi kerak.
To‘pni
  u yerga tekkan paytda to‘xtatish mumkin. Bunda oyoq kafti to‘pni yerga qisib
  qoladi (lekin bosib yubormaydi).
To‟pni
  oyoqda «to‟xtatib» fint qilish. To‘pni oyoqda to‘xtatib qilinadigan aldash harakati
  to‘p olib yurganda va uni sheriklaridan biri oshirib bergandan keyin turli
  usullarda bajaradi.
To‘p
  olib ketayotganda raqib uni yon tomondan va yondan-u orqaroqdan kelib olib
  qo‘yishga harakat qilganda to‘pni tagcharm bilan bosib va bosmasdan
«to‘xtatish»
  finti ishlatiladi.
Birinchi
  holda to‘p olib ketayotganidagi yugurish qadamining navbatdagisida o‘yinchi
  tayanch oyog‘ini to‘la to‘p ortiga yaqin qo‘yib, uni raqibdan uzoqroq oyog‘i
  tagcharmi bilan bosib qoladi. Go‘yo to‘p bilan birga to‘xtamoqchidek aldamchi
  harakat qilinadi. Raqib bunga javoban harakatini sekinlashtiradi, ana shu
  paytda to‘pni olg‘a tomon sekingina tepiladi-da, yana olib ketilaveradi

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

Tagcharm
bilan to`p to`xtatishni takomillashtirish.

Burilib
peshonabilanzarba berish.
2. To‘pga
oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish
O‘tkaziladigan
joy: Futbol maydoni
Kerakli
jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama
Me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini
tushuntirish.Buyruqlarni
  bajarish: ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖,
  ‖erkin!‖. Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon
  bo‘ylab, yurish oyoqlar yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish,
  oyoqlarni orqaga ko‘tarib yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa
  bilan oldinga yugurish, yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar
  orqaga, gavda navbat bilan chapga, o‘ngga buriladi.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 –
  4 – o‘ng qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga
D.h. – asosiy turish. 1 – 4 –
  qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni orqaga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda.1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4 – gavdani
  o‘ngga  egish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  belni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar yuqorida, orqaga
  egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar oldinga. 1 – chap oyoqni o‘ng qo‘lga
  tekkizish;  2 – d.h;  3 –  o‘ng oyoqni chap qo‘lga tekkizish;    4 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa
  o‘tirish;  2 – d.h;  3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.
D.h.
  –  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga,  o‘tirish;
  2 – d.h;   3 – qo‘llar yon tomonga, o‘tirish;  4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq
  ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi.
Mashq bajarilayotganda
  qo‘llar gavdaga
nisbatan
  900 da bo‘ladi

Mashq bajarishda
  qo‘llar to‘g‘ri tutiladi.
Mashq
  bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda
  oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

II

Asosiy qism

                To‘p     bilan     tagcharm     to‘qnashgan
      paytda
ozroqqina
  orqaga so‘ndiruvchi harakat qilinadi.
Pastga
  tushib kelayotgan to‘pni tagcharm bilan to‘xtatish uchun uning yerga
  tushadigan joyini aniq mo‘ljal qila bilish kerak.To‘xtatuvchi oyoq tizzadan
  bukilib, to‘p tushadigan joy tepasiga keltiriladi, oyoqning uchi sal
  ko‘tarilgan, ammo oyoqning o‘zi bir oz bo‘shashtirilgan bo‘lishi kerak.
To‘pni
  u yerga tekkan paytda to‘xtatish mumkin. Bunda oyoq kafti to‘pni yerga qisib
  qoladi (lekin bosib yubormaydi).
To‟pni
  oyoqda «to‟xtatib» fint qilish. To‘pni oyoqda to‘xtatib qilinadigan aldash harakati
  to‘p olib yurganda va uni sheriklaridan biri oshirib bergandan keyin turli
  usullarda bajaradi.
To‘p
  olib ketayotganda raqib uni yon tomondan va yondan-u orqaroqdan kelib olib
  qo‘yishga harakat qilganda to‘pni tagcharm bilan bosib va bosmasdan
«to‘xtatish»
  finti ishlatiladi.
Birinchi
  holda to‘p olib ketayotganidagi yugurish qadamining navbatdagisida o‘yinchi
  tayanch oyog‘ini to‘la to‘p ortiga yaqin qo‘yib, uni raqibdan uzoqroq oyog‘i
  tagcharmi bilan bosib qoladi. Go‘yo to‘p bilan birga to‘xtamoqchidek aldamchi
  harakat qilinadi. Raqib bunga javoban harakatini sekinlashtiradi, ana shu
  paytda to‘pni olg‘a tomon sekingina tepiladi-da, yana olib ketilaveradi

(45– 50)  daqiqa

To‘g‘ri
  zarba berilganda to‘pning uchish trayektoriyasi kuchning qo‘yilish joyiga
  bog‘liq.
Zarbaning
  qo‘yilish joyi gorizontal tekislik bo‘ylab to‘pning o‘rta qismiga to‘g‘ri
  kelsa, to‘p to‘g‘riga pastlab uchib boradi.
                Zarba           joyi
vertikal
  o‘qqa nisbatan o‘zgarsa, to‘pning uchib chiiish amizuti o‘zgaradi (gorizontal
  tekislikda o‘ngga yoki chapga suriladi).
 Agar
  kuchning qo‘yilish joyi gorizontal o‘qdan pastroqqa to‘g‘ri kelsa, unda
  to‘pning uchib chiqish burchagi o‘zgaradi. Zarba sirtining vertikal va
  gorizantal o‘q atrofida burilishi azimutning ham uchib chiqish burchagining
  ham (yuqorilab o‘ngga, yuqorilab chapga) o‘zgarishiga sabab bo‘ladi.

III

YAkuniy qism

Saflanish,
  yurish maydon bo‘ylab, sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur
  nafas olish mashqlari, saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni
  aytib o‘tish, uyga vazifa topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

SPORT VA HARAKATLI O‘YINLARNI
O‘QITISH METODIKASI FANIDAN (FUTBOL)  AMALIY MASHG‘ULOTLAR UCHUN DARS
KONSPEKTI. 2 – KURS   3– SEMESTR.

Mavzu:
Oyoq yuzi bilan
to`p to`xtatish. Son bilan to`p to`xtatish.     Oyoq uchi bilan
tepish..

Asosiy vazifalar.

1.To‘pga burama zarba berish

2. To‘pga oyoq bilan zarba berish harakat fazalarini takomillashtirish

O‘tkaziladigan joy: Futbol maydoni

Kerakli jihozlar: Har ikki kishiga bitta futbol to‘pi, 10 ta bulava.

T\n

Darsning  borishi

YUklama me‘yori

Metodik ko‘rsatmalar

I

Tayyorlov
  qism

Saflanish,
  raport qabul qilish, darsning vazifasini tushuntirish.Buyruqlarni bajarish:
  ‖tekislan!‖, ―rostlan!‖, ‖erkin!‖.
  Burilishlar: chapga, o‘ngga, orqaga. YUrish maydon bo‘ylab, yurish oyoqlar
  yarim bukilgan holda, oddiy yurish, sekin yugurish, oyoqlarni orqaga ko‘tarib
  yugurish, sonlarni baland ko‘tarib yugurish, orqa bilan oldinga yugurish,
  yurish va to‘rt qator bo‘lib URMga saflanish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  boshni chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  boshni o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – boshni chapga egish;  2 –
  d.h;  3 – boshni o‘ngga egish; 4 – d.h; 5 – boshni oldinga egish;  6 – d.h;
  7 – boshni orqaga  egish; 8 – d.h.
D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar yelkada. 1 – 4 – yelkalarni oldinga
  aylantirish; 5 – 8 – yelkalarni orqaga aylantirish.
D.h.
  – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar ko‘krak oldida. 1 – 2 – tirsaklar
  orqaga;
3 – 4 – panjalar   orqaga, gavda navbat bilan
  chapga, o‘ngga buriladi
D.h. – oyoqlar
  yelka  kengligida, chap  qo‘l yuqorida. 1 – 2 – qo‘llar orqaga; 3 – 4 – o‘ng
  qo‘l yuqorida, qo‘llar orqaga.
D.h.
  – asosiy turish. 1 – 4 – qo‘larni oldinga aylantirish; 5 – 8 – qo‘larni
  orqaga aylantirish.
D.h. –
  oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 2 – gavdani chapga egish; 3 – 4
  – gavdani  o‘ngga  egish.  D.h. – oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda.
  1 – 4 –  belni chap tomonga aylantirish; 5 – 8 –  belni o‘ng tomonga
  aylantirish.
D.h.
  – oyoqlarni  kengroq ochib, qo‘llar belda. 1 – 3 – oldinga egilish;  4 – d.h.

D.h. –
  oyoqlar  yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 – 4 –  gavdani chap tomonga
  aylantirish; 5 – 8 –  gavdani o‘ng tomonga aylantirish.
D.h. – oyoqlar yelka  kengligida, qo‘llar belda. 1 –
  qo‘llar yuqorida, orqaga egilish;
2
  – oldinga egilish;  3 – qo‘llar oldinga, o‘tirish; 4 – d.h.

(20 – 25)
daqiqa

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

6-8marta

xxxxxxxxxxxxxxxxxx

                 X

Mashq ko‘zni  yumib bajariladi.

Mashq bajarishda gavda
  to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda qo‘llar yelkada turadi. Mashq bajarilayot- ganda qo‘llar gavdaga
  nisbatan  900 da bo‘ladi Mashq bajarishda
qo‘llar
  to‘g‘ri tutiladi. Mashq bajarishda oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.
Mashq
  bajarishda oyoqlar bukilmasligi lozim.

Mashq bajarishda
  oyoqlar to‘g‘ri tutiladi.

D.h. –  oyoqlar yelka
  kengligida, qo‘llar belda. 1 – qo‘llar oldinga, chap oyoqqa o‘tirish;  2 –
  d.h; 3 – qo‘llar  oldinga, o‘ng oyoqqa o‘tirish;  4 – d.h.

6-8marta

II

Asosiy
  qism

Oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan tepishburama zarba berish paytida eng ko‘p
  qo‘llaniladi. Oyoq yuzining o‘rta va tashqi qismlari bilan tepishdagi
  harakatlarning struktarisi o‘xshash bo‘lib, farqi bunda tepish harakati
  vaqtida boldir bilan oyoq kafti ichkari tomon buriladi.Oyoq uchida
  tepishkutilmaganda, tayyorgarlik ko‘rmay turib, nishonga tepib qolish zarur
  bo‘lib qolganda bajariladi. Bundan tashqari bu tepish raqibdagi to‘pni
  tashlanib yoki shpagat qilib tepib yuborishda ancha samaralidir. Tepish
paytida
  yugurib kelish ham to‘p va nishon ham, bir chiziqda bo‘ladi. YUgurib kelganda
  so‘nggi qadamdagi depsinish, tepish uchun oyoqni tortish uchun ham
  hisoblanadi. Tepish harakati tizza sal bukilgan tarang oyoqda bajariladi.
  Tepish paytida oyoq uchi sal ko‘tarilgan bo‘ladi. Oyoq uchining zarba
  beruvchi sathi juda kam bo‘lgani uchun bu usulda, to‘p yumalab ketayotgan
  bo‘lsa, tepish unchalik aniq chiqmaydi.

(45– 50)  daqiqa

Amalda
  yuqorida ko‘rsatilgan hamma usullar to‘g‘ri zarba berish mumkin. Faqat oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan shunday zarba berish sal noqulayroq. Burama zarba
  berish oyoq kaftining ichki tomoni bilan, oyoq yuzining ichki qismi va
  ayniqsa tashqi qismi bilan eng samarali bajariladi.

III

YAkuniy
  qism

Saflanish, yurish maydon bo‘ylab,
  sekin yugurish, nafasni  rostlovchi mashqlar, chuqur nafas olish mashqlari,
  saflanish, rag‘batlantirish, xato – kamchiliklarni aytib o‘tish, uyga vazifa
  topshirish, xayirlashish.

(5 – 10)  daqiqa

Talabalarni
  boshqa faoliyat turiga tayyorlash uchun ular organizmini vazmin holatga
  keltirish zarur.

II.

MUSTAQIL
  TA‟LIM MASHG‟ULOTLARI

1) Kurs
ishi bo‟yicha  tavsiyalar

Kurs ishi, loyixa va chizma-hisoblar bo‟yicha uslubiy
ko‟rsatmalar
Talaba kurs ishini tayyorlashda
muayyan fanning xususiyatlari hisobga olgan holda qo‘yidagi shakllardan
foydalanish tavsiya etiladi.
-
Kurs
ishlarining tarkibiy  tuzilishi qo‘yidagi bo‘lishi maqsadga  muofiqdir ya‘ni
titul varag‘i, reja, kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar
ruyxati keltiriladi.
-
darslik
va o‘quv qo‘llanmalar bo‘yicha  fan boblari  va mavzulari o‘rganish;
-
mashqlar
sxemasini chizish va mashq variantlarini ishlab chiqishi hamda amaliy
mashg‘ulotlarda foydalanish;
-
maxsus
adabiyotlar bo‘yicha   mavzular ustida ishlash;
-
talabaning
o‘quv ilmiy-tadqiqot  ishlarini bajarish  bilan bog‘liq bo‘lgan fanlarni bo‘limlari
va mavzularini  chuqur o‘rganish;
-
faol
        va      muammoli           o‘qitish       uslubidan    foydaniladigan            o‘quv
mashg‘ulotlari;
-
masofaviy
ta‘lim;
Tavsiya etiladigan kurs ishlarning
mavzulari:
1.
O‗zbekiston
Respublikasi mustaqillik davrida voleybol sportining rivojlanishi.
2.
O‗zbekiston
Respublikasi mustaqillik davrida tennis sportining rivojlanishi.
3.
Akademik
litseylarda voleybol darsi jarayonida «Aylanma trenirovka» metodidan
foydalanish xususiyatlari.
4.
Qizlar
bilan jismoniy tarbiya darsida basketbol o‗yinini tashkil qilish va
o‗tkazish metodikasi.
5.
Sinfdan
tashqari olib boriladigan jismoniy tarbiya ishlarini tashkil qilish va
o‗tkazish metodikasi (futbol, voleybol, basketbol, qo‗l to‗pi
to‗garagi).
6.
Voleybol
sport to‗garagiga o‗quvchilarni tanlash usullari, metodlari va ular
bilan mashg‗ulot o‗tkazish metodikasi.
7.
Sport
bayramlarini o‗tkazishda sport o‗yinlaridan foydalanish
metodikasi.
8.
O‗quvchilarni
katta sportga yo‗naltirishda sport o‗yinlarini ahamiyati.
9.
O‗quvchilarni
yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda mashqlarni tanlash va o‗tkazish
metodikasi.
10.
Basketbolchilarga
to‗pni boshqarish texnikasini o‗rgatish        metodikasini
takomillashtirish.
11.
O‗quv
muassasalarida ommaviy sport-sog‗lomlashtirish ishlarida basketbol
o‗yini vositasi sifatida.
12.
Yosh
gandbolchilarni tanlab saralash metodikasini ilmiy asoslash.
13.
Futbolchilarda
tezkor kuch sifatlarini rivojlantirishda qo‗llaniladigan vosita va
metodlarini takomillashtirish.

2) Mustaqil
ish bo‟yicha tavsiyalar

Mustaqil
ishini tashkil etishning  shakli va mazmuni
    Talaba
mustaqil ishini tayyorlashda muayyan fanning xususiyatlari hisobga olgan holda
qo‘yidagi shakllardan foydalanish tavsiya etiladi.
-
darslik
va o‘quv qo‘llanmalar bo‘yicha  fan boblari  va mavzulari o‘rganish;
-
tarqatma
materiallar ma‘ruzalar qismini o‘zlashtirish;
-
o‘yin
chizmasini chizish va o‘yin variantlarini ishlab chiqish;
-
maxsus
adabiyotlar bo‘yicha   mavzular ustida ishlash;
-
o‘yinda
ishlatiladigan sport anjomlarini o‘rganish;
-
talabaning
o‘quv ilmiy-tadqiqot  ishlarini bajarish  bilan bog‘liq bo‘lgan fanlarni
bo‘limlari va mavzularini  chuqur o‘rganish;
-
faol
        va      muammoli           o‘qitish       uslubidan    foydaniladigan            o‘quv
mashg‘ulotlari;
-
masofaviy
ta‘lim;
                                                               -    MUSTAQIL
TA`LIM TOPSHIRIQLARI
-
Mustaqil
ta`lim topshiriqlari mazkur kurs mazmunini toʻliq qamrab olish maqsadida
tayyorlangan boʻlib, nazariy egallangan bilimlarni kengaytirish,
talabalarning mustaqil oʻqish faoliyatini yoʻlga qoʻyishga
asoslangan.
-
Mustaqil
topshiriqlari talabaning oʻquv yuklamasining tarkibiy qismiga kirib, unda
talaba tomonidan minimal 5 kredit (120 soat hajmda) toʻplanishi lozim.
Mazkur kursdagi modullar yuzasidan topshiriqlar amaliy xarakterda boʻlib
talaba tomonidan mustaqil oʻzlashtirilishi va topshirilishi shart.
-
Talaba semestr yakuniga qadar 5 kredit toʻplashi
zarur va buning uchun 7 ball beriladi.

Kurs
  modullari

Topshiriq
  turi

Toshiriq
  shakli

MT
  ga
ajratilgan
  miqdori

Futbolchi        shaxsiga     xos      sifatlarni
takomillashtirish

          shakllantirish
         va

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarda         kuzatuvchanlik

rivojlantirish

va
           diqqat-e‘tiborlilikni

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2 K

Futbolga qiziqishni
  rivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

O‘z-o‘zini            bilish,
       o‘z-o‘zini                baholash,              o‘z-o‘zini
  takomillashtirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2 K

Futbolchi shaxsining
  intilish darajasinis hakllantirish

Jamoaviy

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilar
  faoliyatida motivlarning ahamiyati

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchi shaxsining
  shakllanishida jamoaning ahamiyati

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Psixik      komponentlarning
   rivojlanishi.            Tafakkurning rivojlanishi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchiningdiqqativaunirivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilardaxotiranirivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ixtisoslashtirilgan
  idrok va uni rivojlantirish. Futbolda reaksiya tezligi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarda        irodani
      tarbiyalash.             Futbolchini                 irodaviy tayyorlash

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarni
  musobaqaga psixologik tayyorlash Bo‘lajak matchga psixologik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Taymlar orasidagida
  molish vaqtida jamoani psixologik tayyorlash

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim va mashg‘ulot
  birligi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘limvamashg‘ulotningvazifalari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim va mashg‘ulot
  vositalari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarni
  tayyorlashda ta‘lim va mashg‘ulotning asosiy prinsiplarini amalga oshirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim va mashg‘ulot
  uslublari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim va mashg‘ulotn
  tashkil etish shakllari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Kompleksmashqlar.
  Tematikmashg‘ulotlar

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Guruh mashg‘ulotlari va
  individual mashg‘ulotlar

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yosh futbolchilarni tayyorlashning o‘ziga xos
  xususiyatlari.
Tayyorgarlikning
  tashkiliy shakllari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Bolalar va o‘smirlar
  organizmining anatomik va fiziologik xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yoshfutbolchilarni  tanlash.Tanlash
        tomonlari                 Tanlashga doirishlarni tashkiletish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yosh
  futbolchilarni futbol bo‘limiga qabul qilishda tanlash usuliyati (1-boqich)

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Jismoniy tayyorgarlik.
  Tezkorlikni rivojlantirish xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Kuchni oshirish
  xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Chidamlilikn
  itarbiyalash xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Maxsus chidamlilikni
  tarbiyalash

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Texnik va taktik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

O‘qitish jarayonining
  tuzilishi.  Mustahkamlash va yanada rivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ko‘p yillik mashg‘ulot
  jarayonidagi texnik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ko‘p yillik mashg‘ulot
  jarayonidagi taktik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ruhiy tayyorgarlik.
  Nazariyt ayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yosh       futbolchilar
              tayyorlash.              O‘quv-mashg‘ulotishlarini tashkil qilish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

O‘quv-mashg‘ulot
  jarayonini rejalashtirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

 Turli    yoshdagi     guruhlarda
     mashg‘ulotlar     o‘tkazishning
xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yuqori
  malakali futbolchilarni tayyorlash. Istiqbolli rejalashtirish.Bir yillik
  rejalashtirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Tayyorgarlik davri.
  Tayyorgarlik davrining umum tayyorlov bosqichi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Tayyorlov davrining
  maxsus tayyorgarlik bosqichi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Musobaqa davri. O‘tish
  davri

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Talabalarningi
  lmiy-o‘quv faoliyati

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Magistratura va
  aspirantura

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Zamonaviy
  futbol va talabalarning ilmiy-tadqiqot ishlaridagi asosiy yo‘nalishlar

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

III.

GLOSSARIY

Inglizcha

O„zbekcha

Qisqacha
  ta‟rifi

Play

O‗yin

Harakat faoliyati davomida bajariladigan har bir
  hattiharakatning belgilangan qoidalar asosida amalga oshirilish jarayoni.

Motion

Harakat

Mashg‗ulot jarayonida amalga oshiriladigan
  shartli va shartsiz faoliyat.

Direction of the game

O‗yinga rahbarlik qilish

O‗yin
  jarayonini nazorat qilish.

Community

Jamoa

2
  yoki undan ortiq mayda guruh.

The captain of the team

Jamoa
  sardori

O‗z
  guruhidan saylangan etakchi.

Mother's head

Ona
  boshi

Jamoaga bo‗linmay
  o‗ynaladigan o‗yinlardagi o‗yin boshi.

Wrong

Boshlovchi

O‗yinni
  boshlab beruvchi        jamoa etakchisi.

The game

O‗yinni
  boshqarish

O‗yin jarayonini kuzatish, nazorat qilish
  orqali xatolar va yutuqlarni hisoblab borish.

The appointment of
  assistants in the
game

O‗yinga yordamchilarni tayinlash

O‗yin jarayonini kuzatish davomida
  o‗yinchilarni yutuq va kamchiliklarini hisoblab borish.

Winner

G‗olib

Muvaffaqiyatga
  erishish.

Beat

Mag‗lub

Imkoniyatni
  boy berish.

Promotion

Rag‗batlantirish

Harakat
  faoliyatini baholash.

Penalty

Jarima

Harakat
        faoliyatidagi          xatolarga tanbeh.

Point

Ochko

Harakat
  faoliyatiga ball qo‗yish.

Relay

Estafeta

O‗yin
          qoidalariga  muvofiq belgilangan masofani jamoa bilan birgalikda
  bosib o‗tish.

Competition

Musobaqa

Biror bir harakat faoliyatini belgilangan qoidalar
  asosida amalga oshirib muvaffaqiyatga erishish uchun kurashish jarayoni.

Strength

Kuch

Organizmning tashqi ta‘sirlarga muskul taranglashuvi
  orqali qarshilik ko‗rsatish qobiliyati.

Operative

Tezkorlik

Qisqa vaqt ichida
  ma‘lum bir masofani bosib o‗tish.

Promptness

Chaqqonlik

Harakatlarni turli o‗zgaruvchan sharoitda
  tezkorlikda amalga oshirish jarayoni.

Flexibility

Egiluvchanlik

Harakatlarni
           katta  amplitudada bajarish qobiliyati.

Endurance

Chidamlilik

Biror bir harakat faoliyatida charchoqqa qarshilik
  ko‗rsatish qobiliyati.

Speech

Nutq

Fikrlarni
       ravon  tushunarli    aytib berish.

Bypass
  relay

Aylanma
  estafeta

O‗yin
          qoidalariga  muvofiq belgilangan masofalarni jamoa bilan birgalikda
  bosib o‗tish.

Walk

Yurish

Insonning bir joydan ikkinchi joyga
  ko‗chishdagi oddiy harakat faoliyati hisoblanadi.

Run

Yugurish

Insonning bir joydan ikkinchi joyga
  ko‗chishdagi murakkab harakat faoliyati hisoblanib, yurishdan uchish
  fazasi bilan farqlanadi.

Hop

Sakrash

To‗siqlardan o‗tishning tabiiy usuli
  bo‗lib, qisqa vaqt ichida asab-muskul kuchiga maksimal zo‗r berish
  bilan tavsiflanadi.

Throw

Uloqtirish

Sport jihozlarini (to‗plar va hakozolar)
  uzoqliqka itqitish va otish mashqlaridan tashkil topgan harakat faoliyati.

Exercise

Mashq

Biror bir harakat
  faoliyatini qoidalar asosida amalga oshirish jarayoni.

Referee

Hakam

O‗yin yoki musobaqa jarayonini boshqaruvchi va
  nazorat qiluvchi shaxs.

Arbitration

Hakamlik

O‗yin yoki
  musobaqa jarayonini boshqarish va nazorat qilish.

The
  observer

Kuzatuvchi

Hakamlik davomida unga
  yordam berib turuvchi shaxs.

Game
  regulation

O‗yinni
  me‘yorlash

O‗quvchilarni yoshi, jinsi va jismoniy
  qobiliyatini hisobga olgan holda o‗yin jarayoniga jismoniy yuklamalar
  belgilash.

Arrangement

Tashkil
  qilish

O‗yinni
  boshlashdan oldin o‗yin

jarayoniga kerakli barcha jihozlarni tayyorlash va
  o‗quvchilarni jalb qilish.

The organization of the game

O‗yinni
  tashkil qilish

O‗yinni
  tushuntirish, o‗yin jarayonini nazoratda o‗tkazish.

Analysis
  of the game

O‗yinni tahlil
  qilish

O‗yin
  jarayonidagi o‗quvchilar faoliyatini muhokama qilish.

Selection

Tanlash

Biror bir o‗yin,
  o‗yinchi va harakat faoliyati turini ma‘qul topish.

Rules
  of the game

O‗yin
  qoidalari

O‗yinni
  belgilangan tartiblar asosida amalga oshirish jarayoni.

Description of the game

O‗yin
  tavsifi

O‗yinni mazmuni,
  qoidalari haqida umumiy tushuncha.

A
  variant of the game

O‗yin
  varianti

O‗yinni
  boshqa qoidalarini ishlab chiqish.

Preparing for the game

O‗yinga
  tayyorgarlik

O‗yin jarayoniga kerakli barcha jihozlarni
  tayyorlash va o‗quvchilarni jalb qilish.

Pendulum running

Mokisimon
  yugurish

Turli masofalarga
  borish va qaytish orqali bajariladigan harakat faoliyati.

Step
  crossed running

Chalishtirma qadamlab yugurish

Oyoq va qo‗lni bir-biriga qarama qarshi
  harakatlaridan iborat chigal yozdi mashqlari.

Rapidly

Shiddat

Biror bir harakat faoliyatini yuqori darajadagi
  tezkor-kuch bilan amalga oshirish jarayoni.

Educational

Ta‘limiy

O‗yindagi
    biror  bir     harakat faoliyatini nazariy va amaliy jihatdan
  o‗rgatish jarayoni.

Educational

Tarbiyaviy

O‗yindagi umumiy faoliyatni har tomonlama
  ma‘naviy axloqiy jihatdan o‗rgatish jarayoni.

Develop

Rivojlantiruvchi

Harakat faoliyatini yaxshilashga qaratilgan
  mashqlarni bajarish jarayoni.

Rest

Hordiq

Mashg‗ulot va o‗yin jarayonidan
  so‗ng charchoqni chiqarishga qaratilgan jarayon.

Health

Sog‗lomlashtiruvchi

Mashg‗ulot
   va      o‗yin          jarayonida sog‗lomlashtirishga          qaratilgan
  jarayon.

Verifying

Tiklovchi

Mashg‗ulot va o‗yin jarayonidan
  so‗ng organizmni dastlabki holatga qaytarishga qaratilgan jarayon.

Cannon

To‗p

Mashg‗ulot va
  o‗yin jarayonida foydalaniladigan sport jihozi.

Ball

Koptok

Mashg‗ulot va
  o‗yin jarayonida foydalaniladigan sport jihozi.

Ring

Halqa

Mashg‗ulot va
  o‗yin jarayonida foydalaniladigan sport jihozi.

Swinging

Arg‗imchoq

Mashg‗ulot va
  o‗yin jarayonida foydalaniladigan sport jihozi.

Obstacles

To‗siqlar

Mashg‗ulot va
  o‗yin jarayonida foydalaniladigan sport jihozi.

Sports
  equipment

Sport
  jihozlari

Mashg‗ulot va o‗yin jarayonida
  foydalaniladigan majmuali sport jihozlari.

Music
  games

Musiqali
  o‗yinlar

O‗yin jarayonida musiqaga mos o‗yin
  mashqlarini tashkil qilish jarayoni.

Rival

Raqib

O‗yin yoki musobaqa jarayonida bahslashuvga
  kirishiladigan yakka turdagi sportchi hamda jamoa.

Mastery

Mahorat

Mashg‗ulot, o‗yin va musobaqa jarayonida
  jismoniy hamda texniktaktik imkoniyatlarni yuqori darajada ko‗rsatish
  jarayoni.

Sport

Sport

Xususiy
  musobaqalashuv faoliyati.

Sports
  Day

Sport
  bayrami

Biror bir sport turidan
  tadbirlarni o‗tkazish jarayoni.

Merry
  Starts

Quvnoq
  startlar

Sport mashqlari va
  turlaridan musobaqalarni o‗tkazish jarayoni.

Statute of the tournament

Musobaqa
  nizomi

Biror
  bir sport turidan musobaqlarni o‗tkazishda  amal  qilinadigan qoidalar.

Polvon

Polvon

Yuqori darajadagi jismoniy va texnik-taktik
  qobiliyatlarga ega bo‗lgan kurashchi.

Sir
  games

Ser harakat
  o‗yinlar

O‗yinni mazmunida
  ko‗plab turli harakatlar kiritilgan o‗yinlar.

Little
  games

Kam
  harakat o‗yinlar

O‗yinni mazmunida
  kam harakatlar kiritilgan o‗yinlar.

Break

Tanaffus

Dars,
   mashg‗ulotlar       va          o‗yinlar oralig‗idagi dam
  olish vaqti.

Lesson

Dars

Davlat
  ta‘lim standartlari va o‗quv dasturlari     asosida        amalga
  oshiriladigan jarayon.

Part
  of the

Tayyorlov
  qism

  Mashg‗ulotning
      asosiy     qismidan

preparatory

oldingi       umumrivojlantiruvchi
          va chigalyozdi       mashqlarini         bajarish jarayoni.

The
  main part

Asosiy
  qism

Mashg‗ulot
  mavzusini mukammal o‗rgatish jarayoni.

The
  final chapter

Yakuniy
  qism

Mashg‗ulot jarayonidan so‗ng organizmni
  dastlabki holatga qaytarishga qaratilgan jarayon.

Circle

To‗garak

Biror
  bir sport turidan qo‗shimcha mashg‗ulotlar tashkil qilish
  jarayoni.

Area

Maydon

Mashg‗ulotlarni
  tashkil o‗tkazish joyi.

qilish va

Border

Chegara

Mashg‗ulot
      va    o‗yin

jarayonida

foydalaniladigan
  chekkasi.

hududlarni

Line

Chiziq

Mashg‗ulot
      va    o‗yin

jarayonida

foydalaniladigan
  chizmalar

hududdagi

Character

Belgilar

Mashg‗ulot
      va    o‗yin

jarayonida

foydalaniladigan
  yordamchi jihozlar.

hududdagi

Game
  plans

O‗yin
  chizmasi

O‗yinni xaritasi.

Young

Yosh
  xususiyatlari

Shug‗ullanuvchilarni
  yoshini hisobga olinishi.

Young

Kichik
  yosh

2-10 yoshli bolalar.

In
  middle age

O‗rta
  yosh

11-18 yoshli bolalar.

Young

Katta
  yosh

18 yoshdan kattalar.

Game
  controls

O‗yin
  elementlari

O‗yinning
  mazmunini tashkil etadigan harakatlar va hakozolar.

The aim of the game

O‗yin
  maqsadi

O‗yin orqali ta‘limiy, tarbiyaviy va
  sog‗lomlashtiruvchi ta‘sirga ega bo‗ladigan omillar.

Game
  functions

O‗yin
  vazifalari

O‗yinni o‗tkazishda ta‘limiy, tarbiyaviy
  va sog‗lomlashtiruvchi ta‘sirga ega bo‗ladigan amallar.

Speeches

So‗zlashuv

Mashg‗ulot
  va o‗yin jarayonida nutqdan foydalanish.

IV.

ILOVALAR

1)

Fan
  dasturi

2)

Ishchi
  o`quv dasturi

NAVOIY DAVLAT PEDAGOGIKA
INSTITUTI

                                             “Tasdiqlayman”

Oʻquv
ishlari boʻyicha prorektor
D.U.Ro„ziyev
_____________
“_____”_________________2021-yil

“SPORT
VA HARAKATLI O„YINLARNI O„QITISH METODIKASI”
FANIDAN
SILLABUS (ishchi dastur)

Fanning kodi:                                      SpHOʻM10022

Bakalavriat
yoʻnalishi:                       5112000 – Jismoniy
madaniyat
Semestr:                                               1-2-3-4

Kreditlar soni:                                     20

№

Mashg‟ulot
  turi

Jami

Semestrlarga ajratilgan soat
3-semestr

1

Nazariy
  (ma‘ruza)

10

10

2

Amaliy

70

70

3

Seminar

8

8

Jami
  auditoriya soati

88

88

Mustaqil
  ta‘lim

90

90

Umumiy oʻquv yuklama soati

178

178

Navoiy – 2021

 Fanning ishchi o‗quv dasturi
Navoiy davlat pedagogika instituti 2021-yil ___avgustdagi ___sonli
buyrugʻi bilan tasdiqlangan ―Sport va harakatli o‘yinlarni
o‘qitish   metodikasi‖ fanidan tuzilgan namunaviy o‗quv dasturi
asosida ishlab chiqildi.

Tuzuvchilar:

A.Q.Cho‟liyev      –
NavDPI  ―Jismoniy madaniyat‖ kafedrasi katta o‘qituvchisi

Taqrizchi:

A.Q.Nurullayev  – NavDPI
―Jismoniy madaniyat‖ kafedrasi pedagogika
fanlar                                  nomzodi

Oʻquv metodik boshqarma boshligʻi:
2021-yil
―____‖______________  ________________ N.Xolmirzayev
                                                                                (imzo)

―Sport turlari va uni
o‗qitish metodikasi ‖ kafedrasi mudiri:
2021-yil
―____‖______________  ________________S.N.Haydarov

 Fanning ishchi o‗quv dasturi
Navoiy davlat pedagogika instituti Kengashining  2021-yil ― ___‖
________dagi _____ - sonli bayoni bilan tasdiqlangan.
Professor-oʻqituvchilar:
Cho’liyev
Avaz Qo’ldoshevich
Ish
joyi: Navoiy davlat pedagogika instituti
Bogʻlanish
uchun telefon nomeri: (+99894) 3722477 E-mail:
 Prerekvizitlar:

Mazkur fanni oʻzlashtirgunga
qadar talabalar quyidagi fanlarni oʻzlashtirgan boʻlishlari shart:
Maktab uchun tayyorlangan 1-11-sinflar Jismoniy tarbiya darsligi.
Postrekvizitlar:

Ushbu fan quyidagi modullar
boʻyicha bilim, koʻnikma va malakalarni egallashga hizmat qiladi:
―Jismoniy madaniyat nazaryasi va metodikasi‖, ―Sport
inshootlari‖, ―Gimnastika va uni oʻqitish metodikasi‖, ―Sport
mahoratini oshirish‖, ―Sport menjmenti‖, ―Jismoniy
tarbiya va gigienasi‖.
Fanni oʻrganishning zaruriyati.
Mazkur ishchi dastur bakalavriat
yo‗nalishi: 5112000 – jismoniy madaniyat ta‘lim yo‗nalishi
talabalari uchun mo‗ljallangan bo‗lib, jismoniy tarbiya darslarida
sport o‗yinlarining rivojlanish tarixi haqida ma`lumot berish,
talabalarni sport o‗yinlarini tashkil qilish, sport o‗yinlari
texnikasi va taktikasi bilan tanishtirish, ularni sport o‗yinlari va
musobaqalar o‗tkazish, hakamlik qilishga oid amaliy ko‗nikma va malakalar
bilan qurollantirishdan iborat.
Jismoniy tarbiya va sport
bo‗yicha yuqori malakali kadrlar tayyorlash samaradorligi zamon
talablariga mos ravishda tayyorlangan o‗quv adabiyotlari,
mashg‗ulotlar jarayonida qo‗llaniladigan ilg‗or innovatsion
texnologiyalar va ilmiy asoslangan rejalashtirish hujjatlariga ko‗p
jixatdan bog‗liq bo‗ladi. Mamlakatimizda futbolga berilayotgan
katta e‘tibor sabab, futbolni o‗qitish bilan bog‗liq masalalar
sifatini oshirish zamon talabi bo‗lmoqda.
Taqdim etilayotgan mazkur fan dasturida futbol sport
turini o‗qitish metodikasi bilan
bog‗liq asosiy jixatlar
o‗z o‗rniga ega.
Dasturda futbolni vujudga kelishi,
uni O‗zbekistonda va dunyoda rivojlanishi, musobaqa qoidalari,
o‗yin texnikasi asoslari, o‗yin texnikasi elementlariga dastlabki
o‗rgatish vosita va usullari haqida tasavvur hosil qilish hamda bu borada
bilim berish, talabalarda futbolni o‗qitishda amaliy-metodik
ko‗nikmalarni shakllantirishga doir o‗quv materiallar dasturda
keltiriladi.
II. O„quv fanining maqsadi va vazifalari
Fanning maqsadi 5112000
jismoniy madaniyat ta‘lim yo‗nalishi talabalarida futbolni paydo
bo‗lishi va rivojlanish bosqichlari, dunyoda va O‗zbekistonda
rivojlanishi, musobaqa qoidalari, o‗yin texnikasining asoslari,
harakatlarga dastlabki o‗rgatish usullari va vositalari haqida nazariy
bilim hamda amaliy ko‗nikmalarini shakllantirishga qaratilgan.
             Fanning
vazifasi - futbol sport turini harakatlanish
texnikasini, o‗yin texnikasini taktik tayyorgarlikning asoslarini,
harakatlarga o‗rgatish usullari va vositalarini mashgulotlarda
qo‗llay olishning amaliy ko‗nikmalarni shakllantirishga qaratilgan.Fanni
o‗zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida
bakalavr:
-
futbolni
paydo bo‗lishi va rivojlanish bosqichlari, dunyoda va O‗zbekistonda
rivojlanishi haqida;
-
futbol
o‗yini texnikasining asosiy tushunchalari, atamalar va texnik usullarni
ijro etish;
-
futbol
o‗yini elementlariga o‗rgatish vositalari va usullari, bosqichlari,
didaktik tamoyillari; - futbol o‗yini usullarini o‗zlashtirish
darajasini nazorat qilish va baholash testlarini qo‗llash;
-
futbol
o‗yini qoidalari haqida tasavvurga;
-
mashg‗ulotlarda
futbol o‗yin elementlariga o‗rgatish vositalari va
metodlariniqo‗llash;
-
texnik
tayyorgarlikda tegishli vosita va metodlarini qo‗llash;
-
taktik
tayyorgarlikda tegishli (yakka tartibdagi va guruxli taktik
tayyorgarlikda)vosita va metodlarini qo‗llash;
-
futbol
bo‗yicha musobaqalarni tashkil etish amaliy ko‘nikmalariga;
-
o‗quvchilarni
xususiyatlaridan kelib chiqib futbol o‗yin elementlariga
o‗rgatishvositalari va metodlarini qo‗llash;
-
futbol
bo‗yicha o‗quv-mashg‗ulotlarni tashkil eta olish malakalariga
ega bo‘lishkerak.

FANNING
TAQVIM-MAVZU REJASI                MA‟RUZA
MASHGʻULOTLARI
Ma‘ruza mashgʻulotlari
information va yoʻnaltiruvchi xarakterda boʻlib, talabalarga mazkur
fanning mazmunini professor-oʻqituvchi tomonidan yoritib berilishiga
asoslanadi. Ma‘ruzalar davomida ___ marta oraliq nazorat oʻtkazilib, oraliq
nazoratida talaba ___ ball egallashi mumkin.

Hafta

Soat

Mashgʻulot
  mazmuni

1

2

1-MODUL. Futbol
  o„yinining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi.
Mashgʻulot turi:
  ma‟ruza
Mavzu: Futbol
  o„yinining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi.
Mavzu rejasi:
1.
  Futbol o‗yinini kelib chiqishi.
2.
  Dastlabki uchrashuvlar.
3.
  Futbolni Yevropa davlatlariga tarqalishi. Olimpiada
  o‗yinlariga kiritilishi. FIFA va
UEFA ni tuzilishi va ular raxbarligida

4.
  Dastlabki Jahon, Yevropa va Olimpiada
  o‗yinlari haqida ma‗lumot.
5.
  O‗yin qoidalari. Maydon va jihozlarni
  o‗lchamlari haqida ma‗lumotlarga ega qilish. Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida «ITA-PRESS».
  Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
Sh.U.Abidov,
  S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017- yil. –
  320 bet.
4.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov,

2

2

2- MODUL. O„zbekistonda
  futbol o„yinini paydo bo`lishi va rivojlanishi.

Mashgʻulot turi:
  ma‟ruza
Mavzu: O„zbekistonda
  futbol o„yinini paydo bo`lishi va rivojlanishi.

Mavzu rejasi:
1.        O‗zbekistonda
  futbol o‗yinini rivojlanishi va Vazirlar Mahkamasining
  O‗zbekistonda futbolni rivojlantirish to‗g‗risidagi qarori
  va uning ahamiyatlari haqida ma‗lumotlarga ega qilish. Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
Sh.U.Abidov,
  S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017- yil. –
  320 bet.
4.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

3

2

2-
  MODUL. Futbol o„yini texnikasi. Mashgʻulot turi: ma‟ruza Mavzu:
  Futbol o„yini texnikasi.
Mavzu rejasi:
1.       O‗yin
  texnikasini 2 ta bo‗limga bo‗linishi, harakatlanish texnikasi va
  to‗pni boshqarish texnikasi.
2.       Darvozabon
  o‗yin texnikasi o‗yin texnikasi bo‗limlardan guruhlilarga
  bo‗linishi

haqida
  ma‗lumotlarga ega qilish.
3.
  O‗yin taktikasi haqida ma‗lumot.
4.
  O‗yin taktikasini bo‗linishi himoya va
  hujum taktikalari.
5.
  Jamoa, guruhli va yakka holda hujum va himoya
  taktikalari.
6.
  Hujumga qarshi tez hujum taktikalari.
7.
  Joylarini
  almashtirish, to‗psiz harakat qilishlari haqida ma‗lumotlarga ega
  qilish. Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
Sh.U.Abidov,
  S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017- yil. –
  320 bet.
4.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

4

2

4-
  MODUL. Futbol o„yini taktikasi v  Mashgʻulot turi: ma‟ruza Mavzu:
Mavzu rejasi:
1.
  O‗yin taktikasi haqida ma‗lumot.
2.
  O‗yin taktikasini bo‗linishi himoya va
  hujum taktikalari.
3.
  Jamoa, guruhli va yakka holda hujum va himoya
  taktikalari.
4.
  Hujumga qarshi tez hujum taktikalari.
5.
  Joylarini almashtirish, to‗psiz harakat
  qilishlari haqida ma‗lumotlarga ega qilish. Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
Sh.U.Abidov,
  S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017- yil. –
  320 bet.
4.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

5

2

5- MODUL. Musobaqalarni
  tashkil etish va o‟tkazish.
Mashgʻulot turi:
  ma‟ruza
Mavzu: Musobaqalarni
  tashkil etish va o‟tkazish.
Mavzu rejasi:
1.
  Musobaqalarning ahamiyati
2.
  Musobaqa turlari
3.
  Musobaqalarni rejalashtirish
4.
  O‘yin tizimlari
5.
  Davrali tizim
6.
  O‘yinlar (musobaqa)da o‘rinlarni aniqlash 7. Musobaqa
  nizomi Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
Sh.U.Abidov,
  S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017- yil. –
  320 bet.
4.
  Sport va harakatli o‗yinlar (futbol) /
  darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

ORALIQ
  NAZORAT –____ ball

YAKUNIY
  NAZORAT –_____ ball

AMALIY
MASHGʻULOTLAR
Amaliy mashgʻulotlar ma`ruza
mashgʻulotlari asosida tayyorlangan boʻlib, nazariy egallangan
bilimlarni mustahkamlash funksiyasini bajaradi. Har bir amaliy mashgʻulot
uchun bajarilishida talaba tomonidan 0,5 baldan toʻplanadi.
Amaliy mashgʻulotlar soʻngida
talaba jami 18 balni toʻplashi mumkin.

Hafta

Soat

Mashgʻulot
  mazmuni

2

Oyoq
  kaftining ichki tomoni bilan tepish.

2

Oyoq
  kaftining ichki tomoni bilan tepishni takomillashtirish.

2

Oyoq
  kaftining ichki tomoni bilan tepishni takrorlash.

2

Oyoq
  yuzining ichki tomoni bilan tepish. Oyoq yuzining o`rta qismi bilan tepish.

2

Oyoq yuzining ichki
  tomoni bilan tepishni takomillashtirish. Oyoq yuzining o`rta qismi bilan
  tepishni takomillashtirish.

2

Oyoq yuzining ichki
  tomoni bilan tepishni takrorlash. Oyoq yuzining o`rta qismi bilan tepishni
  takrorlash .

2

Oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan vaoyoq uchi bilan tepish.

2

Oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan tepishni va oyoq uchi bilan tepishni
  takomillashtirish.

2

Oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan tepishni va oyoq uchi bilan tepishni takrorlash.

2

Tovon
  bilan tepish. Tovon bilan chalishtirib tepish.

2

Tovon
  bilan tepishni va tovon bilan chalishtirib tepishni takomillashtirish.

2

Tovon
  bilan tepishni va tovon bilan chalishtirib tepishni takrorlash.

2

Burilib
  tepish va boshdan oshirib  tepish.

2

Burilib
  tepish va boshdan oshirib  tepishni   takomillashtirish.

2

Burilib
  tepish va boshdan oshirib  tepishni  takrorlash.

2

Peshona
  bilan zarba berish.

2

Peshona
  bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

Peshona
  bilan zarba berishni takrorlash.

2

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berish.

2

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berishni takrorlash.

2

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berish.

2

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berishni takrorlash.

2

Yiqila
  turib to`pga kalla urish.

2

Yiqila
  turib to`pga kalla urishni takomillashtirish.

2

Yiqila
  turib to`pga kalla urishni takrorlash.

2

To`pni
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

2

To`pni
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takomillashtirish.

2

To`pni
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takrorlash.

2

Sakrab
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

2

Sakrab
  oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatishni takomillashtirish.

2

Tagcharm
  bilan to`p to`xtatish.

2

Tagcharm
  bilan to`p to`xtatishni takomillashtirish.

2

Oyoq
  yuzi bilan to`p to`xtatish. Son bilan to`p to`xtatish.

70s

SEMINAR
MASHGʻULOTLARI
Seminar mashgʻulotlari ma‘ruza
mashgʻulotlari asosida tayyorlangan boʻlib, nazariy egallangan
bilimlarni mustahkamlash funksiyasini bajaradi. Ikkita seminar mashg‘uloti
uchun __ baldan, __ seminar mashg‘ulotida __ ball toʻplanadi.

Seminar mashgʻulotlar soʻngida
talaba jami __ ballni toʻplashi mumkin.

Hafta

Soat

Mashgʻulot
  mazmuni

1

2

1-MODUL. Futbol o„yinining kelib
  chiqishi va rivojlanish tarixi.
Mashgʻulot turi:
  ma‟ruza
Mavzu: Futbol o„yinining kelib
  chiqishi va rivojlanish tarixi.
Mavzu rejasi:
1.
  Futbol
  o‗yinini kelib chiqishi.
2.
  Dastlabki
  uchrashuvlar.
3.
  Futbolni
  Yevropa davlatlariga tarqalishi. Olimpiada o‗yinlariga kiritilishi.
  FIFA va UEFA ni tuzilishi va ular raxbarligida
4.
  Dastlabki
  Jahon, Yevropa va Olimpiada o‗yinlari haqida ma‗lumot.
5.
  O‗yin
  qoidalari. Maydon va jihozlarni o‗lchamlari haqida ma‗lumotlarga
  ega qilish.
Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
  Sh.U.Abidov, S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti,
  2017- yil. – 320 bet.
4.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

2

2

2- MODUL. O„zbekistonda futbol
  o„yinini paydo bo`lishi va rivojlanishi.
Mashgʻulot turi:
  ma‟ruza
Mavzu: O„zbekistonda futbol
  o„yinini paydo bo`lishi va rivojlanishi.
Mavzu rejasi:
1.
O‗zbekistonda
  futbol o‗yinini rivojlanishi va Vazirlar Mahkamasining
  O‗zbekistonda futbolni rivojlantirish to‗g‗risidagi qarori
  va uning ahamiyatlari haqida ma‗lumotlarga ega qilish. Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
  Sh.U.Abidov, S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti,
  2017- yil. – 320 bet.
4.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

4

2

2- MODUL. Futbol o„yini
  texnikasi  va taktikasi
Mashgʻulot turi:
  ma‟ruza
Mavzu:
  Futbol o„yini texnikasi  va taktikasi  Mavzu rejasi:
1.
  O‗yin
  texnikasini 2 ta bo‗limga bo‗linishi, harakatlanish texnikasi va
  to‗pni boshqarish texnikasi.
2.
  Darvozabon
  o‗yin texnikasi o‗yin texnikasi bo‗limlardan guruhlilarga
  bo‗linishi haqida ma‗lumotlarga ega qilish.

3.
  O‗yin
  taktikasi haqida ma‗lumot.
4.
  O‗yin
  taktikasini bo‗linishi himoya va hujum taktikalari.
5.
  Jamoa,
  guruhli va yakka holda hujum va himoya taktikalari.
6.
  Hujumga
  qarshi tez hujum taktikalari.
7.
  Joylarini
  almashtirish, to‗psiz harakat qilishlari haqida ma‗lumotlarga ega
  qilish.
8.
  O‗yin
  taktikasi haqida ma‗lumot.
9.
  O‗yin
  taktikasini bo‗linishi himoya va hujum taktikalari.
10.
  Jamoa,
  guruhli va yakka holda hujum va himoya taktikalari.
11.
  Hujumga
  qarshi tez hujum taktikalari.
12.
  Joylarini
  almashtirish, to‗ldirish Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
  Sh.U.Abidov, S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti,
  2017- yil. – 320 bet.
4.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

4- MODUL. Musobaqalarni tashkil
  etish va o‟tkazish.
Mashgʻulot turi:
  ma‟ruza
Mavzu: Musobaqalarni tashkil
  etish va o‟tkazish.
Mavzu rejasi:
1.
  Musobaqalarning
  ahamiyati
2.
  Musobaqa
  turlari
3.
  Musobaqalarni
  rejalashtirish
4.
  O‘yin
  tizimlari
5.
  Davrali tizim

6.
  O‘yinlar
  (musobaqa)da o‘rinlarni aniqlash
7.
  Musobaqa
  nizomi Adabiyotlar:
1.
  Futbol
  nazariyasi va uslubiyati. Darslik. R.I. Nurimovning umumiy tahriri ostida
  «ITA-PRESS». Toshkent. 2015. 364 bet.
2.
  Sport
  pedagogik mahoratini oshirish (futbol). Darslik. Sh.X.Isroilovning umumiy
  tahriri ostida. O‘zR. Oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi.
  O‗zbekiston davlat jismoniy tarbiya instituti. T.:
  ―IQTISOD-MOLIYA‖, 2015. 224 bet.
3.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X.Isroilov, Z.R.Nurimov,
  Sh.U.Abidov, S.R.Davletmuratov, A.A.Karimov. –T.: «Sano-standart» nashriyoti,
  2017- yil. – 320 bet.
4.
  Sport va
  harakatli o‗yinlar (futbol) / darslik: Sh.X. Isroilov, Z.R.Nurimov

6s

MUSTAQIL TA`LIM
TOPSHIRIQLARI
Mustaqil ta`lim topshiriqlari mazkur
kurs mazmunini toʻliq qamrab olish maqsadida tayyorlangan boʻlib,
nazariy egallangan bilimlarni kengaytirish, talabalarning mustaqil oʻqish
faoliyatini yoʻlga qoʻyishga asoslangan.
Mustaqil topshiriqlari talabaning
oʻquv yuklamasining tarkibiy qismiga kirib, unda talaba tomonidan minimal
5 kredit (120 soat hajmda) toʻplanishi lozim. Mazkur kursdagi modullar
yuzasidan topshiriqlar amaliy xarakterda boʻlib talaba tomonidan mustaqil
oʻzlashtirilishi va topshirilishi shart.
Talaba semestr yakuniga qadar 5 kredit
toʻplashi zarur va buning uchun 7 ball beriladi.

Kurs
  modullari

Topshiriq
  turi

Toshiriq
  shakli

MT
  ga
ajratilgan miqdori

Futbolchi
  shaxsiga xos sifatlarni shakllantirish va takomillashtirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarda kuzatuvchanlik va
  diqqate‘tiborlilikni rivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolga
  qiziqishni rivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

O‘z-o‘zini
  bilish, o‘z-o‘zini baholash, o‘z-o‘zini takomillashtirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchi
          shaxsining        intilish  darajasinis hakllantirish

Jamoaviy

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilar
  faoliyatida motivlarning ahamiyati

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchi
  shaxsining shakllanishida jamoaning ahamiyati

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

 Psixik
            komponentlarning           rivojlanishi.
Tafakkurning
  rivojlanishi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchiningdiqqativaunirivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilardaxotiranirivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ixtisoslashtirilgan
  idrok va uni rivojlantirish.
Futbolda
  reaksiya tezligi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarda
  irodani tarbiyalash. Futbolchini irodaviy tayyorlash

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarni
  musobaqaga psixologik tayyorlash
Bo‘lajak
  matchga psixologik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Taymlar
  orasidagida molish vaqtida jamoani psixologik tayyorlash

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim
  va mashg‘ulot birligi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘limvamashg‘ulotningvazifalari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim
  va mashg‘ulot vositalari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Futbolchilarni tayyorlashda
  ta‘lim va mashg‘ulotning asosiy prinsiplarini amalga oshirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim
  va mashg‘ulot uslublari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ta‘lim
  va mashg‘ulotn tashkil etish shakllari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Kompleksmashqlar.
  Tematikmashg‘ulotlar

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Guruh
  mashg‘ulotlari va individual mashg‘ulotlar

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yosh futbolchilarni
  tayyorlashning o‘ziga xos xususiyatlari. Tayyorgarlikning tashkiliy shakllari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Bolalar va o‘smirlar
  organizmining anatomik va fiziologik xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

 Yoshfutbolchilarni      tanlash.Tanlash      tomonlari

Tanlashga
  doirishlarni tashkiletish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yosh futbolchilarni futbol
  bo‘limiga qabul qilishda tanlash usuliyati (1-boqich)

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Jismoniy
  tayyorgarlik. Tezkorlikni rivojlantirish xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Kuchni
  oshirish xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Chidamlilikn
  itarbiyalash xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Maxsus
  chidamlilikni tarbiyalash

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Texnik
  va taktik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

O‘qitish jarayonining tuzilishi.
  Mustahkamlash va yanada rivojlantirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ko‘p
     yillik    mashg‘ulot       jarayonidagi             texnik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ko‘p
     yillik    mashg‘ulot       jarayonidagi             taktik tayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Ruhiy
  tayyorgarlik. Nazariyt ayyorgarlik

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yosh
         futbolchilar        tayyorlash.         O‘quv-
mashg‘ulotishlarini
  tashkil qilish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

O‘quv-mashg‘ulot
  jarayonini rejalashtirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Turli
        yoshdagi       guruhlarda       mashg‘ulotlar
o‘tkazishning
  xususiyatlari

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Yuqori
  malakali futbolchilarni tayyorlash. Istiqbolli rejalashtirish.Bir yillik
  rejalashtirish

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Tayyorgarlik davri. Tayyorgarlik
  davrining umum tayyorlov bosqichi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Tayyorlov
  davrining maxsus tayyorgarlik bosqichi

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Musobaqa
  davri. O‘tish davri

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Talabalarningi
  lmiy-o‘quv faoliyati

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Magistratura
  va aspirantura

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

Zamonaviy futbol va talabalarning
  ilmiy-tadqiqot ishlaridagi asosiy yo‘nalishlar

Individual

Referat,
  mustaqil ish yoki taqdimot

2
  K

BALLAR TAQSIMOTI:
 Oraliq
nazorat                   - 30 ball. Joriy nazorat              - 20 ball.
Yakuniy
nazorat               - 50 ball.

Jami:
                              100 ball

TALABALARNI BAHOLASH TARTIBI
Baholash tartibi oʻz ichiga
nazoratlar turini (oraliq, joriy va yakuniy) qamrab oladi. Talabaning
oʻzlashtirish darajasi quyidagi yoʻl bilan baholanadi:

Darajasi

Ballar
  (foiz)

Reyting

A+

95 - 100 ball

5

A‘LO

A

90 - 94 ball

4.0

B+

85 - 89 ball

3.5

JUDA
  YAXSHI

B

80 - 84 ball

3.0

C+

75 - 79 ball

2.5

YAXSHI

C

70 - 74 ball

2.0

D+

65 - 69 ball

1.5

SHARTLI
  OʻTDI

D

60 - 64 ball

1.0

F

59 ball va undan past

0.0

OʻTMADI

TALABANING OʻZLASHTIRISHINI BAHOLASH MEZONLARI

“A+”, “A”, “B+”
baho: talaba materiallarni mustaqil ravishda tez oʻzlashtiradi:
xatolarga yoʻl qoʻymaydi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi.
“B”, “C+”, “C” baho:
talaba materiallarni yaxshi oʻzlashtirgan, uni mantiqiy ifoda eta oladi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi, biroq uncha jiddiy boʻlmagan xatolarga yoʻl qoʻyadi.
“D+”, “D” baho:
asosiy materiallarni biladi, biroq aniq ifoda etishga qiynaladi; savollarga
javob berishda aniqlik va toʻliqlik yetishmaydi; materiqllarni taqdim
etishda ayrim xatoliklarga yoʻl qoʻyadi; kommunikatsiya jarayonida
qiyinchilik sezadi.
“F” (oʻtmadi) baho:
materiallarni oʻzlashtirmagan; savollarga javob bera olmaydi;
mashgʻulotlarda ishtirok etmaydi.
Talabalarni
baholashda quyidagilar hisobga olinadi:
-
mashgʻulotlardagi
ishtiroki (davomat);
-
mashgʻulotlardagi
faollik va ijodkorlik;
-  asosiy
va qoʻshimcha oʻquv materiallarini oʻzlashtirish; - mustaqil
ta‘lim boʻyicha topshiriqlarni oʻz vaqtida bajarish; - nazoratning
barcha turlarinii oʻz vaqtida bajarish.
AKADEMIK TALABLAR

 Nazorat
topshiriqlarini bajarishda koʻchirmakashlikka (plagiat) yoʻl
qoʻyilmaydi.  Test, oʻquv loyihalari, mustaqil ishlar, oraliq, joriy,
yakuniy nazorat topshiriqlarini boshqa shaxslardan koʻchirib olinishiga
yoʻl qoʻyilmaydi, boshqa talabaning oʻrniga imtihon topshirish
ta‘qiqlanadi.
 Kurs boʻyicha har qanday
nazorat topshirigʻini soxtalashtirgan talaba ―fanni
oʻzlashtirmagan‖ (―F‖) hisoblanadi.
 Mashgʻulotlar paytida mobil
aloqa va boshqa elektron qurilmalardan foydalanishga yoʻl
qoʻyilmaydi.
 Mashgʻulotlar paytida
auditoriyada (virtual auditoriyada) belgilangan talablarga zid harakatlar
qilish mumkin emas.
      Boshqalar
va turli fikrlarga tolerant munosabatda boʻlish talab etiladi.

Kontakt soatlari*:
mustaqil ta‘lim topshiriqlarini bajarish, ularni taqdim etish, zarur
ma‘lumotlar va turli materiallar boʻyicha savollarga quyidagi grafik
asosida oʻqituvchiga murojat qilishingiz mumkin:

№

Kun

Vaqt

Xona

1.

Chorshanba

2.

Shanba

*
Eslatma: Mazkur blok har bir oʻqituvchi
tomonidan oʻzining individual-shaxsiy ishchi dasturida imkoniyatdan kelib
chiqib toʻldiriladi.

Asosiy adabiyotlar:
1.
Usmonxo‘jayev T.S. ―Harakatli o‘yinlar‖ O‘quv qo‘llanma T.:
O‘qituvchi 1992 y. 2. Mahkamdjanov K.M., Nurmatov F.A, Inozemseva L.A, Rustamov
L ―Sport bayramlarini tashkil qilish va o‘tkazish metodikasi‖
Darslik T.: 2008 y.
3.
Xo‘jayev
P., Raximqulov K.D., Nigmanov B.B. Sport va harakatli o‘yinlar va uni o‘qitish
metodikasi. (Harakatli o‘yinlari) O‘quv qo‘llanma TDPU T.: 2008 y.
4.
Azizova
R.I. ―Sport va harakatli o‘yinlarni o‘qitish metodikasi‖ O‘quv
qo‘llanma T.:
2010
5.
Raximqulov
K.D. ―Milliy harakatli o‘yinlari‖ O‘quv qo‘llanma T.:2012 y.
6.
Arjan
Egges, Arno Kamphuis, Mark Overmars ―Motion in Games‖
FirstInternational Workshop, Utrecht, MIG 2008. 236 s.
7.
Jukov
M.N. - M.: Podvijnыe igrы: Ucheb. dlya stud. ped. vuzov. Izdatelskiy sentr
«Akademiya» 2000. - 160 s.
Nurimov R.I. ―Futbol‖
darslik T, O‘zDJTI 2005 y.
9.
Ayropetyans
L.R. ―Voleybol‖ Uchebnik. T, UzGosIFK 2006 g.
10.
Rasulov
O.T. ―Basketbol‖ Darslik. Toshkent 1998 y.
11.   Pavlov
Sh., Abduraxmanov F., Akromov J. ―Gandbol‖ darslik. T,O‘zDJTI 2005
y. 12. Nigmanov B.B, Xo‘jayev F, Raximqulov K.D ―Sport o‘yinlari va uni
o‘qitish metodikasi‖ o‘quv qo‘llanma Ilm-Ziyo nashriyoti Toshkent 2011 y.

Qo‟shimcha adabiyotlar:
13.
Mirziyoev
Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz.Toshkent
―O‘zbekiston‖ – 2017 y.
14.
Sh.Mirziyoev
Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.
―O‘zbekiston‖ NMIU, 2016 y.
15.
sh.Mirziyoev
Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta‘minlash-yurt taraqqiyoti va xalq
faravonligining garovi.―O‘zbekiston‖ NMIU,2016y.
16.
2017-2021
yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
17.
Raximqulov
         K.D.  Harakatli     o‘yinlar       (ma‘ruzalar  matni)         2001y.
18.
Xo‘jayev
F, Murodov M, Mirsolixov.S. Xalq milliy o‘yinlari 1-ism. Toshkent - 2001 y.
19.
Normurodov
A.N. O‘zbek milliy o‘yinlari T.: - 1999 y.
20.
Rahimqulov
K.D., Usmonxo‘jayev T.S. Jismoniy tarbiyadan bolalar va o‘smirlar uchun 1000
mashq hamda harakatli o‘yinlar. 2001y.
21.Raximqulov     K.D.  «Kichik       yoshdagi
    bolalarning  qaddi  qomatini rivojlantirishga mo‘ljallangan mashqlar va
harakatli o‘yinlar» 2001y.
22.
Xojayev
P, Raximqulov K.D, Nigmanov B.B. ―Harakatli o‘yinlar va uni o‘qitish
metodikasi‖ CHo‘lpon nashriyoti T.: 2010 y.
23.
Active
schools. Kori ki te Kura. Games sport New Zealand 2012 year.
24.
A
Hand Book For Teaching Sports 1958-2008 year.
25.
Harko
Brown. Traditional Maori Games. - Copyright © 2006 year.
26.
Adam
Goodes. Yulunga: Traditional Indigenous Games. - Sydney 2009year.

Axborot manbalari:
27.
www.tdpu.uz

28.
www.pedagog.uz

29.
www.edu.uz

30.
www.nadlib.uz
(A.Navoiy nomidagi O‘z.MK)
31.
http://ziyonet.uz
— Ziyonet axborot-ta‘lim resurslari p

3) Tarqatma
materiallar

Mashg‘ulotlarda
o‘qitishning interfaol metodlarini qo‘llash metodikasi.
I.
«Muommali yechim» metod
1. Guruhga kartochkalar tarqatish.
O‘ – o‘qituvchi T – talaba.
E
– ekspert.
O‘quv
vazifasi: sherigi arqoncha bilan orqa tamondan yon tamondan turib qarshilik
ko‘rsatayotganligini yengib past startdan chiqish texnikasini
takomillashtirish.

Faoliyatlari

o‘qituvchi

talabalar

eksperlar

-
  «Startga», «Diqqat», «Marsh» komandalarini aniq berish; -bo‘r, arqoncha,
  sekundomer texnik vositalardan foydalanish; - o‘quv jarayonini tashkil
  qilishda komandalarni to‘g‘ri bajarishga etibor berish;
-ovozni komandaga moslash,
  uslubiy ko‘rsatma berish.

- komandalarni to‘g‘ri
  va aniq bajarishadilar;
-tasavvur,
  mustaqillik va faollik yuzaga keladi.

-komandalar
  to‘g‘ri berilayotganini kuzatishib, uslubiy ko‘rsatma to‘g‘riligini
  aniqlaydilar;
-
  start chizig‘iga qo‘llarni to‘g‘ri qo‘yilishi, bosh va yelka xolati startdan
  chiqqandagi qo‘llar harakatidagi faollikni kuzatishadi;
-qo‘llanilgan
  harakatni faollashtirishadi.

I.
«Muommali yechim» metod 1. Guruhga kartochkalar tarqatish.
T
– talaba.
St.
– start beruvchi.
S
– sekundomerchi.
E
– ekspert.
O‘quv
vazifasi: Past start va start oldi tezlanish olish texnikasini
takomillashtirish.

Faoliyatlari

Start beruvchi

talabalar

sekundomerchi

eksperlar

- «Startga», «Diqqat», «Marsh» komandalarini
aniq berish; - svestok,
  bayroqchalardan foydalanish; -bo‘r, arqoncha, sekundomer texnik vositalardan
  foydalanish; - past start texnikasini to‘g‘ri bajarishni kuzatish;
-uslubiy kursatma berish.

- past start texnikasini to‘g‘ri
  bajarish, gavda holati, qo‘llar harakatini faol ishlatishi, birdan turib
  ketmaslik,start oldi tezlanish olishni asta sekin oshirishga harakat qilish.

-
  startyor
  signalini nazorat qilish.; - sekundomerni komanda bo‘yicha qo‘shish va
  finishni bosib o‘tishi bilan uni
to‘xtatishni bilishii;
-
  sekundomerda
  kursatilgan vaqtni elon qilishni bilish.

- startyor harakatlarini
  kuzatish, to‘g‘ri uslubiy ko‘rsatma berish, startga turish, startdan chiqish
  oyoq va qo‘llarni faol harakatlantirishninazorat qilish.

III.
«Zig-zag» texnikasi 3 ta guruhga bo‘lish.

          - 1 guruh

-  2 guruh

-  3 guruh

O‘quv
vazifasi: yadro itqitish, nayza uloqtirish texnikasini takomillashtirish..

Faoliyatlar

1
  guruh

2 guruh

3
  guruh

Nayza
  uloqtirish

To‘ldirma to‘pni ulotirish

Yadro
  itqitish

-
  nayzani
  to‘g‘ri ushlashni va so‘nggi harakatni to‘g‘ri amalga
oshirishni
  bilish;
-
  nayzani
  ko‘tarib kesishma qadamlar bilan yugurib kelishni takomillashtirish.

- orqaga
  kerilib qo‘llarni yelkadan balandga ko‘targan holda to‘ldirma to‘pni
  uloqtirish; -ikki qo‘llab ko‘krak oldidan uloqtirish.

-yadroni
  to‘g‘ri ushlashni, to‘g‘ri egilishlarni, yadroni yuqoridan oldinga itqitishni
  va so‘nggi g‘arakatni to‘g‘ri amalga oshira olishni bilish.

Guruhlarni
almashtirishda har bir guruhda eng yaxshi tushuntiradigan, bajara oladigan va
mashqlarni amlda ko‘rsata oladigan talabalar keyingi guruhga o‘rgatish uchun
joyida qoladi. IV. «Bumerang» metodi.

3
ta guruhga bo‘lish.

O‘quv vazifasi:: arqoncha bilan harakatlar tezkorligini takomillashtirish.

Faoliyatlar

1
  guruh

1 guruh

1
  guruh

1.Sakrashlar,
  ikki oyoqda tik turish.

1. O‘tirib sakrashlar.

1.
  Tik turib aylanib sakrashlar.

2.O‘tirib
  aylanib sakrashlar.

2. 2 – 3 kishi bo‘lib ikki oyoqda
  sakrashlar.

2.
  O‘tirib 2 – 3 kishi bo‘lib sakrashlar.

3.
  …

3. …

3.
  …

4.
  …

4. …

4.
  …

Maqsad:
Yuqori tezlanishda mashqlarni texnik jixatdan to‘g‘ri bajarishni va
qiyinlashtirilgan mashqlarni tanlashni faollashtirishni «aqliy xujum» metodi
orqali o‘rgatish.
V.
Klaster
Klasterni
tarqatish – bu pedagogik strategiya xisoblanib, talabalarga qandaydir mavzuni
o‘rganishda erkin va ochiq fikrlash imkoniyatini o‘rgatadi.
U
ma‘lum bir tizim bo‘yicha fikrlarni o‘zaro bog‘liqligi haqidagi tasavvurlarni
uyhunlashtirishni talab qiladi. Bu esa fikrlarni jamlashning to‘g‘ri chiziqli
bo‘lmagan shakli hisoblanadi. U asosan miya qanday faoliyat yuritsa xuddi
shunday ishlaydi.
Mazkur
strategiya fikrlash faoliyatini shunday jamlaydiki, natijada o‘quvchilar yangi
tashkil torpayotgan tizim yoki chizmali tasverni sifatli tarzda o‘z onglariga
jamlab oladilar. Bu shunday strategiyaki, u tasvvurda paydo bo‘lgan mavzu
haqida yoki tushinchasi va o‘z bilimiga tushunarli yondashishni talab etadi.
Klasterni
tarmoqlash quyidagi ko‘rinishda amalga oshiriladi:
1.  O‘z miyangizga nima fikr kelsa
barchasini boricha yozasiz. Mazmunini muhokama qilmasdan boricha yozing.
2.  Yozuv mazmunidagi orfografik xato
va boshqa omillarga etibor bermang.
3.  Vaqt tugamasdan oldin yozishdan
to‘xtamang, agar miyangizga yangi fikrlar kelmay qolsa unda alohida qog‘ozga
rasm chizing va fikr qayta paydo bo‘lishi bilan yana yozishda davom eting.
4.  Iloji boricha ko‘proq tarmoqlarni
bog‘lashga harakat qiling. Fikrlar sifatini va uning bog‘lanish chegarasi
kattalashuvini chegaralamang.

Klasterni tarmoqlashtirishning
Usul va Usul ( 1991) ko‘rinishi – bu egiluvchan strategiyadir. U yakka tartibda
va guruhli ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Guruhli faoliyatda u guruh
ishtirokchilarining g‘oyalari o‘rtasidagi bog‘lovchi (karkaz) vazifasini
bajarib, o‘quvchilarga uyushqoqlikda o‘zaro xo‘sh muomilalikni beradi.

O‘quvchilarga
berilgan mavzuga mos keladigan so‘zlarni aniqlash imkonini beradi.
Bu
strategiya yordamida belgilangan mavzu haqidagi tushunchalarga, bilimlarga
tushinarli tarzda fikrlash faoliyatiga yo‘l ochiladi.
Jismoniy
tarbiya darslarida bu metodni barcha guruh azolariga shu jumladan amaliy
mashg‘ulotlardan ozod qilinganlarga va maxsus tibbiy guruhda
shug‘ullanuvchilarga ham qo‘llash mumkin.
Klaster estafetali mashqlarda ham qo‘llash mumkin,
estafeta avvalida o‘z fikrini yozib va keyin vazifa davom ettiriladi. Ballar
har bir jamoaning yozgan so‘zlarining soni va mazmunidan kelib chiqib
baholanadi. Masalan: yugurish – sakrash – uloqtirish; suzish – futbol –
basketbol; to‘p – arqoncha – gardish va boshqalar.

VI.
Sinkveyn
Axborotlarga
xulosa berish, qiyin bo‘lgan g‘oyalarni o‘zlashtirish hissiyoti va
tasavvurlarni bir nechta zaruriy so‘zlar bilan tushuntirish qobilyatidir. U
o‘ylab topish refleksini talab qiladi, shuningdek bu boy tushunchaga
asoslangandir.
Sinkveyn
– bu she‘riy bo‘lib, material va axborotlarni qisqa ta‘riflar bilan sintez
qilishni talab qiladi. ―Sinkveyn‖ so‘zi Frantsuzchadan kelib
chiqqan bo‘lib, besh degan ma‘noni bildiradi. SHunday qilib sinkveyn besh
qatordan iborat she‘riy qatordir.
Sinkveynni
yozilish qoidalari:
1.  Birinchi qatorda- mavzu bir so‘z
bilan yoziladi (odatda ega).
2.  Ikkinchi qatorda- mavzu ikki so‘z
bilan yoziladi (ikki gapda).
3.  Uchunchi qatorda- harakat uch
so‘zni ramkada yoziladi.
4.  To‘rtinchi qatorda- faraz, mavzuga
ta‘luqli to‘rtta so‘zda yoziladi.
5.  Oxirgi qatorda- bir so‘zning
sinonimi bilan mavzuning mohiyati takrorlanadi.

Na‘muna:

1.  Nomlanishi_____________________________

2.  Yozilishi
______________________________
3.  Harakat____________________________________________________

4.  Sezgi
(faraz)_______________________________________________ 5. Mohiyatning
takrorlanishi____________________________________ Amaliyotda sinkveyn bilan
ishlash sifat uchun juda foydali:
- qiyin ma‘lumotlarni sintezlash
uchun asbob; - o‘quvchilarning boy tushunchasini baholash vositasi; - ijodiy
izlanuvchanlik vositasi.
Sinkveyn
axborotlarni va tushunchalarni umumlashtirish hamda sintezlash refleksi uchun
ishonchli vosita hisoblanadi.
Masalan:

I

1.  Yengil atletika.
2.  Qiyin, mos keluvchi.
3.  CHigal yozish mashqlari, yugurish,
sakrash.
4.  Kuch, chidamlilik, tezkorlik,
egiluvchanlik.
5.  sport malikasi.
II

1.  Yugurish.
2.  Tezkorlik, shiddatli.
3.  Start oldi, yugurish, marraga kirib
kelish.
4.  Quvvatli, tezkor, kuch, shiddatli.
5.  Sprint.
III

1.  Sakrash.
2.  Uzunlikka, balandlikka.
3.  Depsinish, uchish, yerga tushish.
4.  Yengil, sakrovchan, tez, kuch.
5.  Uchish. IV
1.  Uloqtirish.
2.  Kuchli, tezkor.
3.  Sapchish, egilish, otish.
4.  Quvvat, kuchaytirish, portlash,
kuch.
5.  Oraliq masofa.
V

1.  Kross.
2.  Uzoq, mashaqqatli.
3.  Yugurish, bardosh berish, nafas
olish.
4.  Dosh berish, bardoshli, chidamli,
intiluvchan .
5.  Qiyin.
VI

1.  Umumrivojlantiri\uvchi mashqlar
(URM).
2.  Foydali, tayyorgarlik.
3.  Egilishlar, burilishlar,
tashlanishlar.
4.  Tizimli, imkoniyatli, meyorlash,
variantlash.
5.  Qaddi-qomat.
Har
qanday jismoniy mashqlarni bajarish nafas olishga bog‘liq. Nafas olishni
navbatdagi sinkveyn misolida ko‘ramiz:
VII

1.  Nafas olish.
2.  CHuqur, ritmik
3.  Kuchaytirish, harakat qilish,
uddalash 4. CHastota, chuqur, ritm, sig‘im.
5.
Kislorod.
Sinkveyn yordamida o‘quvchilar chuqur fikrlaydilar. Bu
faza dars jarayonidan qat‘iy nazar barchasida foydalanilib, o‘quvchilarni
tinchlantiradi. O‘z ustida ishlashlariga imkon yaratadi. Bu vaqtda o‘quvchilar
mavzuga oid yangi so‘zlarni va atamalarni o‘z tasavvurida fikrlash orqali
mustaxkamlaydilar. Aynan shu fazada o‘z bilimlariga asoslanib yangilik
yaratadilar.

VII.
Yechim daraxti.
«Echim
daraxti» - o‘quvchilarga shaxsiy tortishuvlarni yechishda yordam beradi,
bilimlarni umumlashtirish imkoniyatini yaratadi va o‘quvchilar bilimini
baholaydi.
Bu
metoddan foydalanishda o‘quvchilar variantlarni yechishda barcha imkoniyatlarni
yotig‘i bilan taxlil qiladilar, shuningdek har biri bilan bog‘liq ijodiy va
salbiy tomonlarini o‘rganadilar. Mashg‘ulot vaqtida o‘quvchilar 1-chizmada
ko‘rsatilgan jadvalni chizishadi.
O‘tkazish
usuli:
1.
Mashg‘ulot
boshlanish oldidan o‘qituvchi gurux uchun tayyorlangan jadvalga taxlil qilish
imkonini beruvchi muammo nomini yozadi (echim daraxtini yechish bilan muammoni
ko‘rib chiqamiz).
2.
Mashg‘ulot
o‘tish vaqtida o‘quvchilar (uyga vazifaning) aytilayotgan muammo bilan
bog‘lagan xolda to‘g‘riligini solishtirishadi.
3.
Dars o‘tuvchi
guruxni 4-6 kishilik kichik guruxlarga bo‘ladi. Har bir gurux to‘ldirishi uchun
jadval va flomasterlarni olishadi. Boshlovchi mashqni bajarish uchun (10-20
minut) vaqt beradi.
4.
Ishlash vaqtida
gurux qatnashchilari har bir variantning vositalari va kamchiliklarini
yozadilar, davomli ravishda muammo to‘g‘risidagi usulni yechishga
kirishadilar.
5.
Ketma-ketlikda
har bir guruxdan vakillar o‘z guruxlari ishlarining samarasiga ta‘rif
berishadi. Zarur sharoitda boshqaruvchi shunga o‘xshash boshqa jadval bilan
ularning jadvalini taqqoslaydi. Guruxlar bir xilda ishlaganining sababini
tushuntiradilar, boshlovchi tomonidan berilgan savollarga javob beradilar va
uni jadvallarga kiritadilar.

Jismoniy
tarbiya darslarini bir necha muammolarga bo‘lish zarur, o‘quvchilarga o‘zlari
bilgan muammolarni aytish imkonini berish va uni ―echim daraxti‖
metodi yordami bilan yechish yo‘llarini topish vazifasini berish kerak.
Misoldagi muammolar:
1.  Sport zaliga kech kelish.
2.  Sport maydonchasiga kelmaslik.
3.  O‘quvchilarni sport formasisiz
kelishi.
4.  Sport zalida bir necha guruxlarning
bo‘lishi.
5.  Sport jixozlarining yo‘qligi.
6.  Jismoniy mashqlar bilan
shug‘ullanish xoxishi yo‘qligi.

1.
Futbol o‘yini
kachon va qaerda paydo bo‘lgan.
2.
Xalkaro futbol
federatsiyasi FIFA kachon tashkil etilgan.
3.
Evropa futbol
federatsiyasi UEFA  qachon tashkil topgan.
4.
Nechanchi yildan
boshlab futbol bo‘yicha jaxon chempionatlari o‘tkazila boshlagan.
5.
Nechanchi yildan
boshlab futbol buyicha Evropa chempionatlar o‘tkazila boshlagan.
6.
Futbol kachon
olimpiada dasturiga kiritilgan.
7.
Evropa
chempionlari kubogi nechanchi yildan boshlab o‘tkazilgan.
8.
UEFA kubogi
musobakalari kachon tashkil topgan.
9.
Osiyo futbol
konfederatsiyasi OFK qachon tashkil topgan.
10.  O‘zbekiston futbol federatsiyasi
nechanchi yilda FIFA va OFK ga a’zo bo‘ldi.
11.  O‘zbekistonda futbol kachon va kaerda
paydo bo‘lgan.
12.  O‘zbekiston futbol terma jamoasi
nechanchi yil va kaerda Osiyo o‘yinlar g‘olibi bo‘lgan.
13.  Xalkaro musobakalar uchun maydon
ulchamlari.
14.  Musobakalar uchun darvoza
o‘lchamlari.
15.  Jarima maydoni o‘lchami.
16.  Futbol tupining og‘irligi.
17.  O‘zbekiston iftixori nishoni kaysi
futbolchiga berilgan.
18.  Prezidentimizning O‘zbekistonda
futbolni rivojlantirishga doir kushimcha chora tadbirlar
tugrisidagi karor kachon chikarilgan.
19.  Futbolda
nechanchi yildan boshlab 11 metrlik jarima to‗pi belgilangan.
20.  Oxirgi
futbol bo‗yicha Jaxon chempionati   kaerda va kachon o‗tkazilgan.
21.  Oxirgi
Evropa chempionati kaerda va kachon utkazilgan.
22.  Futbol
bo‗yicha birinchi jaxon chempionati qaerda va kachon utkazilgan.
23.  Futbolda
nechanchi yildan boshlab xakamlar maydonga chikkan.
24.  2008
yil Osiyoda eng yaxshi uyinchi kim deb tan olindi.
25.  Jarima
maydonidagi yoy nima uchun chizilgan.
26.  Maydonda
hakamlar nechta bo‗ladi ?
27.  Futbol
maydonining o‗lchami.
28.  Mini-futbol
maydonining o‗lchami.
29.  Buxoro
futbol federatsiyasi direktori kim.
30.  O‗zbekiston
futbol federatsiyasi direktori kim.
31.  Futbol
bo‗yicha birinchi jahon chempioni qaysi mamlakat.
32.  Nechta
sariq varoqcha ko‗rsatilgandan so‗ng o‗yinchi maydonni tark
etishi shart.
33.  Oxirgi
Osiyo chempioni qaysi davlat bo‗lgan.
34.  Oxirgi
jahon chempioni qaysi mamlakat.
35.  Ikkita
jahon chempionatida hakamlik qilgan hakamimiz.
36.  11-metrlik
penalti nima uchun beriladi.
37.  FIFAga
nechta davlat a‘zo.
38.  3-karra
jahon chempioni bo‗lgan futbolchi.
39.  ―Buxoro‖
futbol klubining oldingi nomi.
40.  ―Ofsayd‖ni
tushuntirib bering.
41.  1-taym
necha minutdan iborat.
42.  Darvozaning
o‗lchamlarini ayting.
43.  Mamlakatimizda
oliy ligada nechta klub o‗ynaydi.
44.  Futbolda
qaysi jismoniy sifatlar rivojlanadi.
45.  Mamlakatimizda
1-2 liga jamoalari haqida ma‘lumot bering.
46.  ―Nurafshon‖
futbol klubi nechanchi yil tashkil etilgan.
47.  ―Paxtakor‖
futbol klubi nechanchi yilda tuzilgan.
48.  Darvozabon
qanday kiyimda maydonga chiqishi kerak.
49.  Mamlakatimizning
oliy ligadagi oxirgi chempioni.
50.  Maydonda
asosiy tarkibda nechta o‗yinchi o‗ynaydi.
51.  1986-yil
Jahon chempioni bo‗lgan mamlakat.
52.  Fint
nima.
53.  Standart
vaziyat nima.
54.  Qaysi
paytlarda jarima to‗pi belgilanadi.
55.  Qaysi
paytlarda o‗yinchiga qizil varoqcha ko‗rsatiladi.
56.  Qaysi
paytda sariq varoqcha ko‗rsatiladi.
57.  Maydonda
nechta yon hakami bo‗ladi.
58.  Dunyodagi
eng ko‗p sig‗imli maydon qaerda joylashgan.
59.  ―Bunyodkor‖
o‗yingoxi qaysi shaxarda joylashgan.
60.  2010
yil Osiyodagi eng yaxshi hakam kim deb topilgan.
61.  ―Futbol‖
qaysi tildan olingan va uning ma‘nosi nima.
62.  Darvoza
to‗sini qaysi materialdan bo‗lishi kerak.
63.  ―Derbi‖
nima.
64.  Mamlakatimizdagi
derbi klublarni ayting.
65.  2010
yilgi ―Oltin butsi‖ sohibi.
66.  Ilk
futbol to‗plari nimadan qilingan.
67.  Futbol
to‗pisi necha qismdan iborat.
68.  2004-yil
―Adidas‖ kompaniyasi Evropa chempionatida qanday nomli
to‗plarni ishlatgan.
69.  2010-yil
―Adidas‖ kompaniyasi Jahon chempionatida qanday nomli
to‗plarni ishlatgan.
70.  Qaysi
(o‗lchamdagi) turdagi to‗plar FIFA tomonidan o‗tkaziladigan
barcha o‗yinlarda qo‗llaniladi.
71.  Qaysi
(o‗lchamdagi) turdagi to‗plar mini-futbol musobaqalarida
qo‗llaniladi.
72.  Maydonning
burchaklariga balandligi necha metrli bo‗lgan bayroqlar
o‗rnatiladi.
     73.Maydon
o‗rta chizig‗ining ikkala tomonidan yon chizikdan necha metr
uzoklikda bayroqlar o‗rnatilishi kerak.
74. 2003 yil 25 yoshida FIFAga qabul
qilingan o‗zbekistonlik hakam.
75.Mini-futbol darvozasining
o‗lchami.
76.Mini-futbol o‗yinida asosiy
tarkib o‗yinchilari nechta.
77.Bundan 2000 yil oldin futbolga
o‗xshash o‗yin qaerda paydo bo‗lgan.
78.Oxirgi jahon chempionati qaysi
davlatda bo‗lib o‗tdi.
79. Jahon chempionatlari qaysi
tashkilot boshchiligida o‗tkaziladi.
80.FIFA raxbari kim.
81.       UEFA
raxbari kim.
82.       OFK
raxbari kim.
83.       Futbolda
nechanchi yildan boshlab xakamlar maydonga tushishgan.
84.       Futbol
qachon  olimpiada  dasturiga  kiritilgan.
85.       Futbol
o‗yinining qanday turlarini bilasiz.
86.       Mamlakatimizda
nechta professional ayollar klubi bor.
87.       Oxirgi
ayollar futbol klubi respublika chempioni.
88.       Buxorodagi
professional ayollar futbol klubining nomi.
89.       2010-yilgi
jahon chempionati qaysi mamlakatda o‗tkazilgan.
90.       Osiyo
futbol konferensiyasi (O.F.K)  kachon tashkil.
91.       Universiada-2002
futbol bo‗yicha qaysi jamoa birinchi o‗rinni egallagan.
92.       Universiada-2013
futbol bo‗yicha qaysi jamoa birinchi o‗rinni egallagan.
93.       Jarima
maydoni  o‗lchamlari.
94.       Futbol
bo‗yicha jahon chempionati qaysi yildan boshlab   o‗tkazilmoqda.
95.       Futbol
o‗yini asosiy vaqti necha dakikadan iborat bo‗ladi.
96.       «O„zbekiston
iftixorlari» nishondori qaysi futbolchiga berilgan.

97.       Ilk
futbol qoidalari nechanchi yil nashr etilgan.
98.       Halqaro
Futbol Federatsiyasi (FIFA) nechanchi yil tashkil topgan.
99.       Dunyoda
nechtadan ortiq professional klublar mavjud.
100.  Fristaylli
futbol qanday o‗ynaladi.

Bilet-1
1.Futbol o‗yini qachon va
qaerda paydo bo‗lgan?
2.Qanday vaziyatlarda jarima
to‗plari belgilanishi mumkinligini izohlab bering.
3.Bosh hakam jarohat olib o‘yinni
boshqarolmay qolsa qanday yo‘l tutiladi?

Bilet-2
1.Xalkaro futbol federatsiyasi FIFA
haqida ma‘lumot bering.
2.Futbol maydoni qoplami va undagi
chiziqlar haqida ma‘lumot bering.
3.Qanday vaziyatlarda 11-metrlik
jarima to‘plari belgilanishini izohlab bering.

 Bilet-3
1.Futbol bo‗yicha jaxon
chempionatlari tarixi haqida nimalarni bilasiz?
2.Qanday holatlarda futbol o‘yini
oxirigacha o‘ynalmasdan tugatilishi mumkin?
3.Jarima maydoni va darvoza
o‘lchamlari haqida ma‘lumot bering?

 Bilet-4
1.Osiyo futbol konfederatsiyasi OFK
haqida ma‘lumot bering.
2.Futbol o‗yini qachon va
qaerda paydo bo‗lgan?
3.Futboldagi jarima maydoni va
darvozabon maydaoni haqida tushuncha bering.

Bilet-5
1.O‗zbekistonda futbol qachon
va qaerda paydo bo‗lgan, mashxur o‘zbek futbolcholaridan kimlarni
bilasiz?
2.Futboldagi taktik harakatlar
deganda nimani tushunasiz?
3.Futbol to‘plari va o‘yinchilar
ekipirovkasi haqida ma‘lumot bering.
 Bilet-6
1.O‗zbekiston futbol
federatsiyasi qachon FIFA va OFK ga a‘zo bo‘lgan?
2.Qanday vaziyatlarda jarima
to‗plari belgilanishi mumkinligini izohlab bering.
3.Futboldagi burchak sektori va
undagi bayroqlar haqida ma‘lumot bering.
 Bilet-7
1. Futbol bo‗yicha oxirgi Jaxon
chempionati  musobaqalari qachon va qaerda o‗tkazilgan?
2.Futbol maydoni qoplami va undagi
chiziqlar haqida ma‘lumot bering.
3.Osiyo futbol konfederatsiyasi OFK
haqida ma‘lumot bering.

Bilet-8
1.Qanday vaziyatlarda erkin zarba
belgilanishi mumkinligini izohlab bering.
2.Futbol bo‘yicha O‘zbekiston super
ligasi musobaqalari haqida nimalarni bilasiz?
3.Futboldagi burchak sektori va
undagi bayroqlar haqida ma‘lumot bering.
Bilet-9
1.Zamonaviy futbolning asosiy
qoidalari haqida nimalarni bilasiz.
2.Xalkaro futbol federatsiyasi FIFA
haqida ma‘lumot bering.
3.Futbol bo‗yicha oxirgi Osiyo
chempionati  musobaqalari qachon va qaerda o‗tkazilgan?

Bilet-10
1.Xalkaro futbol federatsiyasi UEFA
haqida ma‘lumot bering.
2.Futbol o‗yini qachon va
qaerda paydo bo‗lgan?
3.Futbol bo‗yicha oxirgi Osiyo
chempionati  musobaqalari qachon va qaerda o‗tkazilgan?
Bilet-11
1.Futbol bo‗yicha yevropa
chempionatlari tarixi haqida nimalarni bilasiz?
2.Futboldagi yon chiziq hakamlari va
ularning vazifalari haqida nimalarni bilasiz?
3.Qanday vaziyatlarda 11-metrlik
jarima to‘plari belgilanishini izohlab bering.

Bilet-12
1.Xalkaro musobakalar uchun maydon
ulchamlarini ta‘riflab bering
2.Futbolda qaysi vaziyatlarda bahsli
to‘p tashlab beriladi?
3.Futbol musobaqalarida o‘yinchilar
soni va zahira o‘yinchilaridan foydalanish tartibini izohlab bering.
Bilet-13
1.Futbol bo‗yicha osiyo
chempionatlari tarixi haqida nimalarni bilasiz?
2.Qanday vaziyatlarda jarima
to‗plari belgilanishi mumkinligini izohlab bering.
3.O‗zbekistonda futbol qachon
va qaerda paydo bo‗lgan, mashxur o‘zbek futbolcholaridan kimlarni
bilasiz?
 Bilet-14
1.Jarima maydoni va darvoza
o‘lchamlari haqida ma‘lumot bering?
2. Futbol bo‗yicha oxirgi Jaxon
chempionati  musobaqalari qachon va qaerda o‗tkazilgan?
3.Zamonaviy futbolning asosiy
qoidalari haqida nimalarni bilasiz.
 Bilet-15
1.Futbol tuplari va o‘yinchilar
ekipirovkasi haqida ma‘lumot bering.
2.Futboldagi taktik harakatlar
deganda nimani tushunasiz?
3.O‗zbekistonda futbol qachon
va qaerda paydo bo‗lgan, mashxur o‘zbek futbolcholaridan kimlarni
bilasiz?

Bilet-16
1.Futboldagi burchak sektori va
undagi bayroqlar haqida ma‘lumot bering.
2.O‗zbekistonda futbol qachon
va qaerda paydo bo‗lgan, mashxur o‘zbek futbolcholaridan kimlarni
bilasiz?
3.Qanday holatlarda futbol o‘yini
oxirigacha o‘ynalmasdan tugatilishi mumkin?

Bilet-17
1.Futbol bo‗yicha oxirgi
Yevropa chempionati  musobaqalari qachon va qaerda o‗tkazilgan?
2.Futbol bo‘yicha O‘zbekiston super
ligasi musobaqalari haqida nimalarni bilasiz?
3.Qanday vaziyatlarda erkin zarba
belgilanishi mumkinligini izohlab bering.

Bilet-18
1.Maydondagi  hakamlar va ularning
vazifalari haqida ma‘lumot bering.
2.Xalkaro futbol federatsiyasi FIFA
haqida ma‘lumot bering.
3.Futbol musobaqalarida o‘yinchilar
soni va zahira o‘yinchilaridan foydalanish tartibini izohlab bering.

Bilet-19
1.Futbol bo‗yicha oxirgi Osiyo
chempionati  musobaqalari qachon va qaerda o‗tkazilgan?
2.Futboldagi yon chiziq hakamlari va
ularning vazifalari haqida nimalarni bilasiz?
3.O‗zbekiston futbol terma
jamoasi nechanchi yil va qayerda Osiyo o‗yinlar g‗olibi
bo‗lgan.

Bilet-20
1.Qanday vaziyatlarda 11-metrlik
jarima to‘plari belgilanishini izohlab bering.
2.Futbol o‗yini qachon va
qaerda paydo bo‗lgan?
3.Futbol musobaqalarida o‘yinchilar
soni va zahira o‘yinchilaridan foydalanish tartibini izohlab bering.

Bilet-21
1.Futboldagi o‘yindan tashqari holat
―Ofsayd‖ni tushuntirib bering.
2.Futbol bo‘yicha O‘zbekiston super
ligasi musobaqalari haqida nimalarni bilasiz?
3.Futbol maydoni qoplami va undagi
chiziqlar haqida ma‘lumot bering.

Bilet-22
1.Futbol o‘yinining davomiyligi va
tanafus vaqtlari haqida nimalarni bilasiz?
2.Xalkaro futbol federatsiyasi FIFA
haqida ma‘lumot bering.
3.Zamonaviy futbolning asosiy
qoidalari haqida nimalarni bilasiz.

Bilet-23
1.Futboldagi texnik harakatlar
deganda nimani tushunasiz?
2.O‗zbekistonda futbol qachon
va qaerda paydo bo‗lgan, mashxur o‘zbek futbolcholaridan kimlarni
bilasiz?
3.Qanday vaziyatlarda erkin zarba
belgilanishi mumkinligini izohlab bering.

Bilet-24
1.Futboldagi taktik harakatlar
deganda nimani tushunasiz?
2.Qanday holatlarda futbol o‘yini
oxirigacha o‘ynalmasdan tugatilishi mumkin?
3.Futboldagi yon chiziq hakamlari va
ularning vazifalari haqida nimalarni bilasiz?

Bilet-25
1.Futbolda qaysi jismoniy sifatlar
rivojlanadi?
2. Futbol bo‗yicha oxirgi Jaxon
chempionati  musobaqalari qachon va qaerda o‗tkazilgan?
3.Qanday vaziyatlarda erkin zarba
belgilanishi mumkinligini izohlab bering.

Bilet-26
1.Futbolda standart vaziyatlar
deganda nimani tushunasiz?
2.Qanday vaziyatlarda jarima
to‗plari belgilanishi mumkinligini izohlab bering.
3.O‗zbekistonda futbol qachon
va qaerda paydo bo‗lgan, mashxur o‘zbek futbolcholaridan kimlarni
bilasiz?
Bilet-27
1.Futboldagi jazolash turlari haqida
izoh bering
2.Futbol o‗yini qachon va
qaerda paydo bo‗lgan?
3.Osiyo futbol konfederatsiyasi OFK
haqida ma‘lumot bering.

Bilet-28
1.Futboldagi yon chiziq hakamlari va
ularning vazifalari haqida nimalarni bilasiz?
2.Futboldagi o‘yindan tashqari holat
―Ofsayd‖ni tushuntirib bering.
3.Maydondagi  hakamlar va ularning
vazifalari haqida ma‘lumot bering.

Bilet-29
1.Futbol maydoni qoplami va undagi
chiziqlar haqida ma‘lumot bering.
2.Zamonaviy futbolning asosiy
qoidalari haqida nimalarni bilasiz.
3.Futbolda qaysi vaziyatlarda bahsli
to‘p tashlab beriladi?

Bilet-30
1.Qanday holatlarda futbol o‘yini oxirigacha
o‘ynalmasdan tugatilishi mumkin?
2.Futbolda qaysi jismoniy sifatlar
rivojlanadi?
3.Futbol musobaqalarida o‘yinchilar
soni va zahira o‘yinchilaridan foydalanish tartibini izohlab bering.

Futbol qoidalari
FUTBOL             ASSOTSIATSIYALARI           XALQARO           KENGASHI
          NIZOMI
(Xalqaro Kengash (XK) tomonidan 1993
yil fevralida ma‘qullangan.)
•
Nomlanish va
tarkib
Kengash quyidagi nomlarga ega:
"Futbol assotsiatsiyalari
Xalqaro Kengashi ". Uning tarkibiga Futbol assotsiatsiyasi (Angliya),
SHotlandiya futbol assotsiatsiyasi, Uels futbol assotsiatsiyasi, Irlandiya
futbol assotsiatsiyasi (SHimoliy Irlandiya) kiradi va Futbol assotsiatsiyalari
Xalqaro Ittifoqi (FIFA) XKda to‘rt nafar delegati bilan vakolatli.
•
Maqsad va
vazifalari
XKning maqsad va vaziyaalari shundan
iboratki, O‘yin qoidalariga tadbiq etilishi uchun taklif etilgan o‘zgarishlar,
shuningdek, XKda ko‘rib chiqilishi maqsadga muvofiq deb topilgan, alohida
mamlkatlardagi futbolni rivojlantirish muammolarini muhokama qilish va qaror
chiqarish. Qarorlar yillik umumiy yig‘ilish yakunlariga ko‘ra yoki XK tarkibiga
kiruvchi assotsiatsiyalar, qit‘a federatsiyalari yoki oddiy milliy
assotsiatsiyalar tomonidan berilgan takliflar yuzasidan o‘tkaziluvchi maxsus
yig‘ilishlarda chiqariladi.
•
HK
yig‟ilishlari

XK bir yilda ikki marta yig‘iladi.
Yillik umumiy yig‘ilish 14 fevraldan 14 martgacha bo‘lgan muddatning bir kunida
o‘tkaziladi. Yillik ishchi yig‘ilish avvaldan rejalashtirilgan holda sentyabr
yoki oktyabr oylarida o‘tkaziladi. Har ikkala yig‘ilishning o‘tkazilish sanasi
va joyi XKning avvalgi yillik umumiy yig‘ilishida belgilab olinadi.
Har joriy yilda ikki (umumiy va
ishchi) yig‘ilish milliy assotsiatsiyasi XKga a‘zo bo‘lgan mamlakatda
o‘tkaziladi. Ushbu yig‘ilishlarda qabul qiluvchi mamlakat assotsiatsiyasining
vakillari raislik qilishadi. Keyingi yilda yig‘ilishlarni o‘tkazish huquqi
navbat bilan XKning vakili bo‘lmish boshqa assotsiatsiyaga beriladi.
Yillik umumiy yig‟ilish
Yillik umumiy yig‘ilish O‘yin
qoidalari yuzasidan berilgan takliflar bo‘yicha o‘zgarishlar, shuningdek, XK
tasarrufidagi alohida mamlakatlardagi futbolning rivojlanishi yuzasidan barcha
masalalarni muhokama etib bo‘lgach, qaror chiqarish vakolatiga ega.
Yillik ishchi yig‟ilish
Yillik ishchi yig‘ilish avvaldan
tuzilgan bitim bo‘yicha sentyabr yoki oktyabr oylarida o‘tkaziladi. Yig‘ilishda
umumiy masalalar ko‘rib chiqiladi va XKga taqdim etilgan iqtisodiy xarakterdagi
takliflar o‘rganiladi. Biroq, bu yig‘ilish O‘yin qoidalariga o‘zgartirishlar
kiritish vakolatiga ega emas.
             Protsedura masalalari
Yillik umumiy yig‟ilish
XK e‘tiboriga havola etish uchun
biror material kirituvchi har bir assotsiatsiya o‘yin qoidalariga tavsiya,
takliflari va o‘zgartirishlari, o‘yin qoidalari yuzasidan tajriba o‘tkazish
bo‘yicha takliflari va yig‘ilishda muhokama etiladigan boshqa materiallarini
avvaldan — 1 dekabrga qadar umumiy yig‘ilish o‘tadigan davlat milliy
assotsiatsiyasi kotibiga yozma ravishda taqdim etishi kerak. XK e‘tiboriga
havola etilgan materiallarga o‘zgartirish kiritish zarurati tug‘ilsa, umumiy
yig‘ilish o‘tadigan davlat milliy assotsiatsiyasi kotibiga 14 yanvarga qadar
yozma ravishda taqdim etilishi kerak. Ushbu o‘zgarishlar 1 fevralgacha chop
etib, tarqatiladi.
Yillik ishchi yig‟ilish
XK e‘tiboriga biror material
kiritishni istagan har bir assotsiatsiya, yig‘ilish o‘tadigan davlat milliy
assotsiatsiyasi kotibiga o‘zining O‘yin qoidalari yuzasidan o‘tkazilgan tajriba
bo‘yicha takliflari, e‘tirozlari va muhokama uchun boshqa materiallarni ishchi
yig‘ilishdan to‘rt hafta oldin taqdim etishi kerak.
Kun tartibi va boshqa zarur
materiallar XK ga a‘zo assotsiatsiyalarga yig‘ilishdan ikki hafta muqaddam
yetkaziladi.
Istalgan qit‘aviy konfederatsiya yoki
milliy assotsiatsiya avvaldan o‘z taklifi, tavsiyasi, iltimosi, muammoli
masalalarini FIFAda to‘g‘ri kelgan muddatda ko‘rib chiqilishi uchun FIFA Bosh
Kotibiyatiga va zarurat tug‘ilganda XKga muhokamasiga taqdim etilishi uchun
yoki XSning ishchi yig‘ilishi bo‘lib o‘tadigan davlat milliy assotsiatsiyasi
kotibiga yig‘ilish o‘tkazilishidan to‘rt hafta avval yozma ravishda kiritishi
mumkin.
•
Yig‟ilishlar
bayonnomalari
Yig‘ilishlar bayonnomalari yig‘ilish
o‘tayotgan davlat milliy assotsiatsiyasi kotibi tomonidan olib boriladi. Ushbu
bayonnomalar rasmiy Bayonnomalari kitobiga kiritiladi va u aylanma shaklida
XKning keyingi umumiy yig‘ilishni qabul qilib oluvchi davlat milliy
assotsiatsiyasi kotibiga yaqin 1 fevralgacha taqdim etiladi.
•
Kvorum va
ovozlarning taqsimlanishi

XK yig‘ilishi qatnashchilari kamida 4
ta assotsiatsiyadan iborat bo‘lsa va ulardan biri FIFA bo‘lgandagina huquqiy
hisoblanadi. FIFA XKga a‘zo bo‘lgan assotsiatsiyalarning barchasinikiga teng
bo‘lgan 4 ta hal qiluvchi ovozga ega. Qolgan assotsiatsiyalarning har biri 1
tadan ovozga ega. Qaror qabul qilinishi uchun yig‘ilishda qatnashayotgan
assotsiatsiyalarning to‘rtdan uch qismi ovozi ma‘qullashi kerak.
O‟yin
qoidalaridagi o‟zgarishlar

 O‘yin qoidalaridagi o‘zgarishlar
qonuniy bo‘lishi uchun ular XKning yillik umumiy yig‘ilishida ko‘rib chiqilgan
bo‘lishi kerak va yig‘ilishda qatnashayotgan hamda hal qiluvchi ovozga ega
assotsiatsiyalar vakillarining 75 foiz ovozi bilan ma‘qullashi kerak.
•
Maxsus
yig‟ilishlar

Joriy yil )* da XK yig‘ilishlarini
o‘tkazuvchi assotsiatsiya FIFA va XK tarkibiga kiruvchi ikki boshqa
assotsiatsiya tomonidan imzolangan yozma ariza hamda XK muhokamasiga havola
etilgan taklif nusxasini olishi bilan, ariza kelib tushgan muddatdan 28 kun
ichida XKning maxsus yig‘ilishini chaqirishi kerak. XKga a‘zo assotsiatsiyalar
21 kundan kam bo‘lmagan muddat ichida belgilangan yig‘ilish haqida
ogohlantirilib, ilgari surilgan takliflar nusxasini olishi lozim.
*) Joriy yil deganda XKning so‘nggi
umumiy yig‘ilishi o‘tkazilgandan so‘ng sanalgan yil tushuniladi.
             XK qarorlari
XK yillik ishchi yig‘ilishida
chiqarilgan qarorlar bu masala bo‘yicha qo‘shimcha shartlar kiritilmagan
bo‘lsa, yig‘ilish o‘tkazilgan kundan kuchga kiradi. Yillik umumiy yig‘ilishning
O‘yin qoidalariga o‘zgartirishlar kiritish yuzasidan chiqarilgan qarorlari esa
joriy yilning 1 iyulidan barcha qit‘aviy konfederatsiyalar va milliy
assotsiatsiyalar tomonidan bajarilishi shart bo‘ladi, biroq, bu muddatda
mavsumi nihoyasiga yetmagan qit‘aviy konfederatsiyalar va milliy
assotsiatsiyalar yangi mavsum boshlangunga qadar o‘z chempionatlarida O‘yin
qoidalariga o‘zgartirishlar kiritishga doir qarorning bajarilishini
kechiktirishi mumkin. Hech bir qit‘aviy konfederatsiya va milliy assotsiatsiya
agar Xalqaro Kengash tomonidan tasdiqlanmagan bo‘lsa,
O‘yin qoidasiga biror-bir
o‘zgartirish kiritishga haqli emas. **)
**) XK O‘yin qoidalariga tasdiqlangan
o‘zgartirishlar xalqaro o‘yinlar va musobaqalar uchun joriy yilning 1 iyulidan
kuchga kirishi haqida qaror qabul qildi.
Futbol qoidalari
O‘yin o‘tkaziladigan maydon
to‘rtburchak holatda bo‘lishi zarur. Maydonning yon tomoni (ya‘ni bo‘yi)
darvoza ortidan (ya‘ni enidan) katta bo‘lishi kerak.
Bo‘yiga: minimum 90 m, maksimum 120 m
Eniga: minimum 45 m, maksimum 90 m
Halqaro
         o‘yinlar       uchun: Bo‘yiga:       minimum       100       m,       maksimum
      110       m
Eniga: minimum 64 m, maksimum 75 m
Maydondagi chiziqlarO‘yin
o‘tkaziladigan maydon chiziqlar bilan belgilanadi va ushbu chiziqlar
xam maydon tarkibiga kiradi. Ikkita
uzun maydonni ajratuvchi chiziqlar – yon chiziqlar, ikkita kichkina chiziqlar
esa – darvoza chizig‘i deb ataladi.
Maydon markazidagi chiziq o‘yin
o‘tkaziladigan maydonni teng ikkiga ajratib turadi. Ushbu markazdagi chiziqning
o‘rtasida markaziy belgi mavjud. Ushbu markaziy belgidan radiusi 9,15 m bo‘lgan
aylana chiziladi.
Darvoza maydoni
Maydonning xar ikki tomonida darvoza
maydoni mavjud bo‘lib, u quyidagicha joylashgan: Darvoza chizig‘idan 5,5 metr
masofada darvozani har bir ustunining ichki tomonidan parallel chiziq
tortiladi. Bu chiziqning uzunligi ham 5,5 metr bo‘ladi. Bu uzunlikdagi
chiziqning oxiri perpendekulyar tarzda darvoza chizig‘i bilan tutashadi. SHu
shakldagi to‘rtburchak darvoza maydoni deb ataladi.
Jarima maydoni
Maydonning xar ikki tomonida jarima
maydoni mavjud bulib, u kuyidagicha joylashgan:
Darvoza chizig‘idan 16,5 metr
masofada darvozani har bir ustunining ichki tomonidan parallel chiziq
tortiladi. Bu kesmaning uzunligi ham 16,5 metr bo‘ladi. Bu uzunlikdagi chiziqning
oxiri perpendekulyar tarzda darvoza chizig‘i bilan tutashadi. SHu shakldagi
to‘rtburchak jarima maydoni deb ataladi.
Har ikkala maydonlar o‘rtasida
darvoza chizig‘idan 11 metr masofada hamda darvoza ustunlaridan teng masofada
11-metrlik belgi qo‘yiladi. Har bir jarima maydoni chizig‘i tashqarisidan
radiusi 9,15 metr bo‘lgan yarim aylana chiziladi va uning markazi 11-metrlik
nuqta vazifasini o‘taydi.
Maydon burchagidagi bayroqlar
O‘yin o‘tkaziladigan maydonning har
bir burchagiga uzunligi 1,5 metrdan oshmagan ustunlar o‘rnatiladi. Bu ustunning
tepa uchi o‘tkir bo‘lmasligi va ustunga qalin matoli bayroq ilingan bo‘lishi
shart. Ushbu bayroqlar yana maydon markazini ajratib turuvchi chiziqning
oxirlariga, maydondan tashqariga va yon chiziqdan 1 metr uzoqlikkacha
o‘rnatilishi ham mumkin.
Burchak sektori
Har bir maydon burchagidagi bayroq
asosida oysimon chiziq o‘tkaziladi, ushbu chiziq burchakdagi bayrokdan 1 metr
radiusdagi o‘lchamda chiziladi. Darvoza

Har ikki darvoza chizig‘ining o‘rtasiga
darvoza o‘rnatiladi. Darvoza ikki vertikal ustundan iborat bo‘lib, maydon
burchagidagi bayroqlardan teng masofada joylashgan. Ushbu ikki ustunni bitta
gorizontal joylashgan to‘sin birlashtirib turadi.
Darvoza ustunlarining orasi 7,32
metr, darvoza to‘sini yerdan 2,44 metr masofada joylashgan bo‘lishi kerak.
Ikkala ustun va to‘sin ham bir xil
kenglikda (12 sm gacha) bo‘lishi zarur. Darvoza ichida chiziq ham ustunlar va
to‘sinning kengligida chizilgan bo‘lishi zarur. Darvozaga va darvoza ichiga
darvozabonlarga xalaqit qilmaydigan qilib darvoza to‘rlarini o‘rnatish kerak.
Darvoza ustunlari va to‘sin oq rangda bo‘lishi zarur.
Xavfsizlik
Darvozalar yerga mahkam o‘rnatilgan
bo‘lishi kerak, ko‘chma darvozalar esa yuqoridagi talablarga javob bersagina
foydalanish mumkin.

Futbol qoidalari
To‟p uchun
xom-ashyo va texnik ma‟lumotlar: To‘p:
•
Dumaloq shaklda
bo‘lishi;
•
Teri yoki
shunga o‘xshash xom-ashyodan tayyorlangan bo‘lishi;
•
Hajmi 70 sm
kubdan ko‘p yoki 68 sm kubdan kam bo‘lmasligi;
•
Uchrashuv
boshlanish arafasida 410gr-450 gr gacha bo‘lishi;
•
To‘p ichidagi
bosim me‘yori 0,6-1,1 atm(600-1100 g/sm) ga teng bo‘lishi kerak.
YAroqsiz holatga kelgan
to‟pni almashtirish Agar to‘p o‘yin paytida o‘z holatini yo‘qotsa, unda:
•
Uchrashuvni
to‘xtatish zarur,
•
To‘p
almashtirilgandan so‘ng o‘yin to‘xtagan nuqtadan «baxsli to‘p» orqali davom
ettirish zarur.

Agar
to‟p o‟z holatini: maydon tashqarisiga chiqib ketganda, jarima
to‟pi belgilanganda, burchak to‟pi tepilayotganda, 11-metrli jarima
to‟pi tepilayotganda, yon chiziqdan o‟yinga kiritilayotgan paytda
yo‟qotsa, unda:

•
To‘p
almashtirilgandan so‘ng o‘yin to‘p kiritilishi bilan davom ettirilishi ko‘zda
tutiladi. O‟yin paytida hakamning ruxsatisiz to‟pni
almashtirish mumkin emas.

Futbol qoidalari
O‟yinchilar:

O‘yinda ikki jamoa har birida 11
tadan oshiq bo‘lmagan o‘yinchi qatnashadi. 11 o‘yinchidan bittasi darvozabon
bo‘lishi kerak. Agar jamoalarda 7 tadan kam o‘yinchi bo‘lsa, unda uchrashuvni
boshlash mumkin emas.
Rasmiy uchrashuvlar:

FIFA, qit‘a konfederatsiyalari yoki
milliy assotsiatsiyalar tomonidan o‘tkaziladigan uchrashuvlarda uchtagacha
o‘yinchi almashtirishga ruxsat etiladi. Agar musobaqa reglamentida ko‘prok
o‘yinchi almashtirish mumkin bo‘lsa, unda yettitagacha o‘yinchi almashtirish
mumkin.
Boshqa uchrashuvlar:

Boshqa uchrashuvlarda quyidagi
shartlarga asosan 5 tagacha o‘yinchi almashtirish mumkin:    Ikki uchrashadigan jamoa maksimal
darajada o‘yinchi almashtirishga kelishganda,             Bosh hakam ushbu kelishuv haqida
uchrashuv boshlanguniga qadar ogoh etilsagina.
Agar uchrashuv hakami kelishuv haqida
o‘yin boshlanguniga qadar ogohlantirilmasa yoki ikki jamoa maksimal darajada
o‘yinchi almashtirishga kelisha olmasa, uchrashuvda 3 tagacha o‘yinchi
almashtirish mumkin.
Barcha uchrashuvlar uchun:

Barcha uchrashuvlarda o‘yin
boshlanguniga qadar zaxira o‘yinchilari ism – shariflari uchrashuv
bayonnomasidagi ro‘yxatga kiritilgan bo‘lishi lozim. Uchrashuv bayonnomasidaga
ro‘yxatga kiritlmagan futbolchi o‘yinda qatnasha olmaydi. O‟yinchi
almashtirish holati
O‟yinchi
almashtirish uchun quyidagilarni bajarish zarur:
•
Bosh hakamni
o‘yinchi almashtirilishi to‘g‘risida ogohlantirish zarur,
•
Zaxiradagi
o‘yinchi maydonga bosh hakam ruxsati va almashayotgan o‘yinchi maydonni tark
etgandagina tushishi mumkin,
•
Zaxiradagi
o‘yinchi maydonga tushgandan so‘ng almashtirish haqiqiy deb hisoblanadi,
•
SHu vaqtdan
boshlab zaxira o‘yinchisi asosiy tarkib o‘yinchisi hisoblanadi, almashtirilgan
o‘yinchi esa asosiy tarkib o‘yinchisi xisoblanmaydi,
•
Almashtirilgan
o‘yinchi ushbu o‘yinda boshqa katnasha olmaydi,
•
Hakam
zaxiradagi barcha o‘yinchilarga(maydonga tushgan tushmaganligining ahamiyati
yo‘q) bir vaqtning o‘zida ogohlantirish ko‘rsatishi huquqiga ega.
Darvozabonni almashtirish
Maydondagi
har qaysi o‟yinchi darvozabon bilan vazifalarini almashishi mumkin,
kachonki:
•
Uchrashuv bosh
hakami oldindan ogohlantirilgan bo‘lsa,
•
Darvozabonni
almashtirish faqat o‘yin to‘xtatilganda yuz berishi mumkin.
Qoida buzarliklar/jarimalar
Zaxiradagi
o‟yinchi hakamning ruxsatisiz maydonga tushsa, unda:
•
O‘yinni
tuxtatish zarur,
•
Bosh hakam
qoidabuzarni sariq kartochka bilan ogohlantirib, o‘yinchidan maydonni tark
etishni talab qiladi.
•
O‘yin
to‘xtatilgan joydan «baxsli to‘p» orqali davom ettirilishi zarur.
Agar
maydondagi o‟yinchi bosh hakamni ogohlantirmasdan darvozabon bilan
almashsa, unda:
•
Uchrashuvni
tuxtatish zarur emas,
•
To‘p maydonni
tark etgandan so‘ng qoidani buzgan o‘yinchini sariq kartochka bilan
ogohlantirish kerak.
Boshqa
barcha 3 – qoida buzilgan hollarda:

•
Qoidani buzgan
o‘yinchi sariq kartochka bilan ogohlantirilishi zarur.
O‟yinni davom ettirish
Agar
o‘yinni bosh hakam faqat asosiy tarkib o‘yinchisini ogohlantirish uchun
to‘xtangan bo‘lsa, unda:  O‘yin raqib jamoa tomonidan erkin
to‘p tepish orqali uchrashuv to‘xtatilgan joydan davom ettiriladi.
Asosiy tarkibdagi va zaxiradagi o‟yinchilarni
maydondan chetlatish
O‘yin boshlanishiga qadar
chetlatilgan o‘yinchi o‘rniga uchrashuv bayonnomasida qayd etilgan zaxira
o‘yinchisi maydonga tushishi mumkin.
Uchrashuv bayonnomasiga kiritilgan
zaxira o‘yinchisi uchrashuv boshida yoki oxirida maydondan chetlatilsa, uning
o‘rniga bayonnomaga boshqa zaxira o‘yinchisini kiritish mumkin emas.
HALQARO
KENGASH QARORI

•
Qaror 1.
Agar HKning nizomiga asosan «7tadan
kam o‘yinchi bo‘lsa, unda uchrashuvni boshlash mumkin emas» degan qoidaga amal
qilinsa va 3 – qoidaning qolgan barcha shartlariga amal qilingan holda
o‘yindagi jamoalar futbolchilarining minimal sonini milliy assotsiatsiyalar
aniqlash huquqiga ega.
•
Qaror 2.
O‘yin davomida murabbiy yoki rasmiy
shaxslar texnik maydon chegarasidan chiqmagan holda maydondagi futbolchilarga taktik
ko‘rsatmalar berishi mumkin.

Futbol qoidalari
Xavfsizlik.
O‘yinchi kiyimida o‘ziga yoki birovga
xavf soladigan predmetlarni olishi yoki taqishi qat‘iyan man etiladi (bularga
har xil yuvelir buyumlar ham kiradi).
O‟yinchining
asosiy kiyimi:
•
Futbolka yoki
kuylak
•
SHort (agar
shortning ichida ichki kiyim bo‘lsa, bu xam shortning rangida bo‘lishi zarur)
•
Getralar
•
Himoya
vositalari (shitki)
•
Oyoq kiyim
Himoya
vositalari (shitki)

•
Himoya vositasi
getra bilan to‘liq berkitilgan bo‘lishi,
•
Rezina,
plastmassa yoki shunga o‘xshash xom-ashyodan tayyorlangan bo‘lishi,  YUqori darajadagi himoyani
ta‘minlashi kerak. Darvozabon kiyimi
•
Darvozabon
kiyimi rangi maydondagi o‘yinchilardan, bosh hakam va bosh hakam yordamchilari
kiyimi rangidan ajralib turishi kerak.
Qoida
buzarliklar/jarimalar Har
qanday 4 – qoida buzilganda:
•
O‘yinni
to‘xtatish shart emas,
•
Bosh hakam
qoidani buzgan o‘yinchiga kiyimi haqida e‘tiroz bildirishi,
•
Agar qoidabuzar
o‘z kiyimini to‘g‘irlab olmagan bo‘lsa, to‘p maydonni tark etganda u o‘z
kiyimini to‘g‘irlash uchun maydonni tark etishi zarur,
•
Kiyimini
to‘g‘irlab olish uchun maydonni tark etgan o‘yinchi faqat bosh hakam ruxsat
bergandan so‘nggina maydonga tushishi mumkin,
•
Maydonga
qaytishdan oldin hakam o‘yinchining kiyimini ko‘zdan kechirishi lozim,
•
To‘p maydondan
chiqib ketgan vaqtda kiyimini to‘g‘irlab olish uchun maydonni tark etgan
o‘yinchiga maydonga tushishga ruxsat beriladi.
Agar 4 – qoidalar asosida maydondan
chetlatilgan futbolchi bosh hakamning ruxsatisiz maydonga qaytsa, unda
qoidabuzar sariq kartochka bilan ogohlantirilishi kerak.
O‟yinni davom ettirish
Agar
o‘yinni bosh hakam qoidabuzarni ogohlantirish uchun to‘xtatgan bo‘lsa, unda:
          O‘yin raqib jamoa tomonidan erkin
to‘p tepish orqali uchrashuv to‘xtatilgan joydan davom ettiriladi.

Futbol qoidalari
Xar bir o‘yinni futbol qonun
qoidalari asosida boshqarish uchun hakamlar tayinlanadi. Huquq va
majburiyatlari Hakam:
•
Uchrashuvda
qonun-qoidalarni nazorat qilish;
•
Uchrashuvni yon
hakamlar va 4 – hakam bilan birgalikda nazorat qilish;
•
2 – qoida
talablariga asosan to‘pni nazorat kilish;
•
4 – qoida
talablariga asosan o‘yinchilarning kiyimlarini nazorat qilish;
•
Uchrashuvni
qayd etib borish;
•
Har qanday
qoida buzilishlarda uchrashuvni to‘xtatish, uzib qo‘yish yoki butunlay
to‘xgatish o‘yindagi bosh hakam qarashiga bog‘liq;
•
Bosh hakam
uchrashuvni har qanday tashqi muxitning aralashuvida to‘xtatishi yoki butunlay
tugatishi mumkin;

•
Bosh hakam
fikriga ko‘ra maydondagi o‘yinchi qattiq jaroxat olganda yoki o‘yinchilarni
maydondan evakuvatsiya qilish zarur bo‘lganda uchrashuvni vaqtinchalik yoki
butunlay to‘xtatishi mumkin;
•
Bosh hakam
fikriga ko‘ra o‘yinchi yengil jaroxat olganda to‘p maydondan chiqib ketmaguncha
uchrashuv davom ettiriladi;
•
Har qanday
o‘yinchining jaroxatidan qon chiqsa, ushbu o‘yinchini maydon tashqarisiga
chiqishini ta‘minlash hamda ushbu o‘yinchi maydonga qaytayotganda qon oqishi
to‘xtaganiga ishonch xosil qilgandan so‘nggina unga ruxsat berishi;
•
O‘yin qoidasini
buzgan jamoa darvozasi tomon hujum bo‘layotgan bo‘lsa o‘yinni tuxtashish zarur
emas, hujum tugagandan so‘ng yoki to‘p maydondan tashqariga chiqqanda
qoidabuzarni ogohlantirish zarur;  Qoidabuzar yoki ogohlantirilgan
o‘yinchi yana bir bor qoidani buzsa, o‘yinchi shu zaxoti qattiq ogoxlantirilish
bilan jazolanishi kerak;
•
Agar
uchrashuvda qoida buzilsa, hakam to‘p maydonni tark etgandan so‘ng qoidabuzarni
albatta ogohlantirishi zarur;
•
Jamoalardagi
o‘zini tuta olmayotgan rasmiy vakillarga nisbatan maydondan, zaxira
o‘rindig‘idan chetlatishi yoki ularga jazo qo‘llashi mumkin;
•
Bosh hakam yo‘l
qo‘yilgan qoidabuzarlikni ko‘rmay qolgan vaziyatlarda uning yordamchisi
yetkazgan ma‘lumotlar asosida jazo qo‘llashi mumkin;
•
Maydonga
futbolchilardan boshqalarni tushirmaslikni nazorat kilish;
•
O‘yin
to‘xtatilganda davom ettirish;
•
O‘yin
bayonnomasi(bayonnomaga uchrashuv atrofida, uchrashuv boshlanishiga qadar,
uchrashuv davomida, uchrashuvdan so‘ng bo‘lib o‘tgan barcha voqealarni yozma
ravishda)ni to‘ldirish va uchrashuv tashkilotchilariga taqdim etish zarur.
Hakam qarori
Har qanday o‘yin holatida faqat bosh
hakam yakuniy qaror chiqara oladi.
Agar hakam yordamchilari bilan
maslaxatlashib noto‘g‘ri qaror qabul qilganini tan olsa, unda faqat o‘yin
to‘xtatilgan vaziyatda o‘z qarorini o‘zgartirishi mumkin.
HALQARO
KENGASH QARORI
 Qaror 1
Hakam(shu
bilan birga, vaziyatga qarab hakam yordamchilari yoki to‘rtinchi hakam)
quyidagi holatlarda javobgarlikdan soqit qilinadi:
•
Jamoa
futbolchilari, rasmiy vakillar yoki muxlislar tomonidan olingan har qarnday
jarohatlardan;        Har kimning mulkiga zarar
yetishidan;
•
Hakam tomonidan
o‘yin doirasida qabul qilingan har qanday qaror natijasida xususiy shaxslar,
klub, kompaniya,             assotsiatsiya     yoki     boshqa  tashkilotlarda   yuzaga
 kelgan  boshqa  yo‘qotishlardagi javobgarliklardan.
Hakam
quyidagi holtalarda javobgar:
•
Maydon va unga
qo‘shimcha asbob – uskunalar borasidagi hakam qarori, ob – xavo sharoiti o‘yin
o‘tkazishga to‘sqinlik qilish – qilmasligi;
•
Ob – xavo
sharoitidan kelib chiqib o‘yinni bekor qilishda;
•
Maydonga
qo‘shimcha asbob – uskunalarning yaroqsizligi borasidagi hakam qarori,
jumladan, darvoza ustunlari va to‘sinlari, burchak bayroqlari shuningdek,
to‘plar talabga javob bermasa;
•
Muxlislarning
maydonga tushib ketganda yoki muxlislar bilan bog‘liq vaziyatlardagi o‘yinni
to‘xtatish yoki tuxtatmaslik borasidagi hakam qarori;
•
Futbolchi
jarohat olgan vaqtda tibbiy yordam ko‘rsatish uchun o‘yinni to‘xtatish yoki
tuxtatmaslik borasidagi hakam qarori;
•
Futbolchi
jarohat olgan vaqtda tibbiy yordam ko‘rsatish uchun uni maydondan tashqariga
olib chiqish yoki chiqmasligi borasidagi hakam qarori;
•
Futbolchining
o‘zida yoki libosida ba‘zi predmetlarni osishga ruxsat berish yoki ruxsat
bermaslik borasidagi hakam qarori;
•
Ba‘zi
shaxslarni, jumladan, jamoa rahbarlarini, maydon ishchilarini, qo‘riqlash
xizmati xodimlarini, fotomuxbirlarni yoki boshqa Ommaviy axborot vositalari
vakillarini maydonning yaqiniga yo‘latish yoki yo‘latmaslik borasidagi hakam
qarori;
•
Qolgan barcha qarorlarda,
ya‘ni futbol qoidalariga yoki o‘zining vazifasi doirasi asosida, FIFA
nizomlariga, qit‘a konfederatsiya, milliy assotsiatsiyalar va proffesional liga
reglamentlariga asosan qabul qilingan qarorlarda hakam javobgardir.
•
Qaror 2
Agar Musobaqa yoki turnirning har bir
o‘yiniga to‘rtinchi hakam tayinlansa, unda uning huquq va majburiyatlari
Halqaro kengash tomonidan tasdiqlangan instruksiyaga mos kelishi lozim.
•
Qaror 3
O‘yin bilan bog‘liq bo‘lgan faktlar,
ya‘ni to‘p darvozaga kiritilganmi yoki yo‘qmi va o‘yin natijasi.
Futbol qoidalari
Majburiyatlar
Har
bir uchrashuvga bosh hakamga ikkita yordamchi tayinlanadi va ular bosh hakamga
quyidagi (bosh hakam bilan kelishgan holda) xollarda o‘z bayroqchasini
ko‘targan xolda signal beradi:
•
To‘p maydonni
to‘liq tark etganda;
•
To‘pni qaysi
jamoa o‘yinga kiritishi, burchakdan to‘p tepishi, yon chiziqdan to‘pni o‘yinga
kiritishi;
•
Jamoa
o‘yinchisi o‘yindan tashqari holatda bo‘lganda;
•
O‘yinchi
almashtirish zarur bo‘lganda;
•
Bosh hakam
ko‘rmagan vaqtda o‘yin qoidasi buzilgan vaziyatlarda yordam beradi. YOrdamchilarning
bosh hakamga yordamlari
Uchrashuvni o‘yin qoidalari asosida
o‘tishi uchun yordamchilar bosh hakamga yordam berishi zarur.
Agar hakam uning ishiga aralishishi
yoki o‘zini no‘maqul tutsa, yordamchi hakamlikdan bosh tortishi mumkin va
maxsus raportni uchrashuv tashkilotchilariga taqdim etishi shart.

Futbol qoidalari
Agar
baxslashayotgan jamoalar o‘yinning davomiylik vaqtini kelishib olmagan
bo‘lsalar, har bir o‘yin 45 daqiqadan ikki bo‘lim davom etishi zarur. O‘yin
bo‘limlari vaqtini (masalan, 40 daqiqadan, qorong‘u tushib qolgan vaziyatlarda)
o‘zgartirishga kelishib olish, o‘yin boshlanguncha amalga oshirilishi kerak.
Bunday kelishuvlar faqat musobaqa reglamentida begilangan holatlardagina yuz
berishi mumkin.
Bo‟limlar orasidagi tanaffus
O‘yinchilar bo‘limlar orasida
tanaffusga chiqish xuquqiga ega.
Bo‘limlar orasidagi tanaffus 15
minutdan ko‘p bo‘lmasligi zarur.
Bo‘limlar orasidagi tanaffus musobaqa
reglamentida belgilangan bo‘lishi
zarur.
Bo‘limlar orasidagi tanaffus vaqtini
faqatgina hakam bilan kelishgan holda o‘zgartirish mumkin.
Yo‟qotilgan vaqtlar uchun qo‟shimcha vaqt
Xar
bir bo‘limga quyidagi hollarda yo‘qotilgan vaqtlarga qo‘shimcha vaqt qo‘shish
mumkin:
•
O‘yinchilar
almashtirilganda;
•
O‘yinchi jiddiy
jaroxat olgandagi vaqt uchun;
•
Jaroxat olgan
o‘yinchini maydon tashqarisiga tibbiy yordam ko‘rsatish uchun olib chiqqan vaqt
uchun;
•
O‘yin vaqtini
ataylab cho‘zganda;  Va boshqa sabablar uchun.
Yukotilgan vaqtga qo‘shimcha vaqtni
faqat bosh hakam qo‘shishi mumkin. 11-metrli jarima to‟pi
Bo‘limning so‘nggi daqiqalarida yoki
qo‘shimcha vaqtning oxirida belgilangan 11 metrli jarima to‘pini bajarish uchun
vaqt berilishi shart.
Qo‟shimcha bo‟limlar
Musobaqa reglamentiga ko‘ra kerakli
vaziyatlarda qo‘shimcha yana 2 ta bo‘lim o‘tkazilishi mumkin. Ushbu bo‘limlarda
8-Qoidaga rioya qilgan holda o‘tkazish ko‘zda tutilgan.
To‟xtatilgan uchrashuv
To‘xtaligan uchrashuv qaytatdan
to‘liq o‘tkaziladi, agar musobaqa reglamentida boshqacha karor qabul qilinmagan
bo‘lsa.
Futbol qoidalari
Uchrashuv boshlanish arafasida
Har bir uchrashuv
boshlanish arafasida ikki jamoa sardorlari orasida tanga orqali qur‘a
tashalanadi va qur‘ada g‘olib chiqqan sardor jamoa uchun (birinchi bo‘limda)
darvoza tanlash huquqini qo‘lga kiritadi.
Raqib jamoa esa o‘yinni boshlab
beradi.
Qur‘ada g‘olib chiqqan jamoa esa
ikkinchi bo‘limni boshlab beradi.
Ikkinchi bo‘limda jamoalar o‘z
darvozalarini almashtirishadilar. Boshlang‟ich zarba
Boshlang‘ich
zarba uchrashuv boshlanganlik yoki uni davom ettirishni anglatib, u quyidagi
hollarda yuz beradi:
•
Uchrashuv
boshlanishida,
•
Har bir urilgan
goldan so‘ng,
•
Ikkinchi bo‘lim
boshlanishida,
•
Agar qo‘shimcha
bo‘limlar belgilangan bo‘lsa, ushbu qo‘shimcha bo‘limlarning boshlanishida. Boshlang‘ich
zarba orqali bevosita to‘pni darvozaga kiritish mumkin.
Boshlang‟ich
zarbani amalga oshirish tartibi:

•
ikkala jamoa
ham o‘zlarining yarim maydonida turishlari shart,
•
boshlang‘ich
zarbani amalga oshirmayotgan jamoa o‘yinchilari boshlang‘ich zarba amalga
oshmaguncha to‘pdan 9,15m radius masofada uzoqlikda turishlari shart,
•
to‘p maydon
markazida xarakatsiz holda turishi kerak,
•
boshlang‘ich
zarba hakamning xushtagidan so‘ng o‘yinga kiritiladi,
•
oyoq bilan
to‘pga zarba berilgandan so‘ng to‘p joyidan surilsa, to‘p o‘yinga kiritilgan
deb hisoblanadi,
•
boshlang‘ich
zarbani bergan o‘yinchi to‘pga boshqa jamoadoshi kelib tegmaguncha yana zarba
berishi mumkin emas.
To‘p darvozaga kiritilgandan so‘ng,
to‘p o‘tkazib yuborgan jamoa boshlang‘ich zarbani amalga oshiradi.
Qoida buzarliklar/jarimalar
Agar boshlang‘ich zarbani bergan
o‘yinchi to‘pga boshqa jamoadoshi kelib tekkunga qadar yana zarba bersa, unda:
•
O‘yin raqib
jamoa tomonidan erkin to‘p tepish orqali qoida
(ikkinchi
zarba berilgan) buzilgan joydan davom ettiriladi.
Bundan
boshqa barcha vaziyatlarda, boshlang‟ich zarba kayta tepiladi:
•
Boshlang‘ich
zarba qaytariladi.
«Baxsli to‟p»
«O‘yin qoidalari»da ko‘rsatilmagan
hollar qoida buzilsa va uchrashuv vaqtinchalik to‘xtatilsa, uchrashuvni «baxsli
to‘p» orqali davom ettirish kerak.
«Baxsli to‟p» quyidagicha amalga oshiriladi:
Bosh hakam to‘p tashab bergan holda
uchrashuv to‘xtatilgan joydan «baxsli to‘p»ni amalga oshiradi To‘p yerga
tegishi bilan o‘yin qayta boshlandi deb hisoblanadi.

Qoida buzarliklar/jarimalar
To‘p
quyidagi xollarda qayta tashlanadi:
•
Agar biror
jamoa o‘yinchisi to‘p yerga tushmasdan to‘pga teginsa,
•
To‘p yerga
tushgandan so‘ng, hech kimga tegmay maydon tashqarisiga chiqib ketsa.
Eng muxim jixatlar kuyidagicha:
Erkin yoki jarima to‘pi ximoyalanayotgan
jamoa foydasiga o‘zining jarima maydoni ichida yuz bersa, o‘yinni jarima
maydonining xoxlagan nuqtasidan davom ettirish mumkin.
Agar erkin to‘p hujum qilayotgan
jamoaning foydasiga raqib darvozasi maydoni ichida ro‘y bersa, o‘yinni qoida
buzilgan joyga eng yaqin darvoza maydoni chizig‘idan o‘yinga kiritish zarur.
Agar «baxsli to‘p» ximoyalanayotgan jamoaning darvoza maydoni ichida tasodifiy
sabab tufayli buzilsa, o‘yinni qoida buzilgan joyga eng yaqin darvoza maydoni
chizig‘idan to‘p qaytatdan tashlanadi.

Futbol qoidalari
To‟pning
o‟yindan tashqari holatda bo‟lishi To‘p quyidagi holatlarda o‘yin
holatida bo‘ladi:
          To‘p maydon chizig‘ini yerda yoki
xavoda to‘liq kesib o‘tsa;  Bosh hakam xushtagini chalib
o‘yinni to‘xtanganda.
To‟pning o‟yinda bo‟lishi
YUqoridagi
holatlardan tashqari barcha vaziyatlarda to‘p o‘yindan tashqari holatda
bo‘ladi:  Darvoza ustuni, to‘sini yoki maydon
burchagidagi bayroqqa tegib maydonga qaytsa;  Bosh hakamga yoki uning
yordamchilariga tegib maydonda qolsa.

Futbol qoidalari
To‟p darvoza to‟rida
To‘p darvoza chizig‘ini, to‘sin osti
va ustunlar orasini to‘liq kesib o‘tsa va to‘p kiritgan jamoa o‘yinchilari to‘p
kiritlgunga qadar hech qanday qoidani buzmagan xollarda to‘p darvoza to‘rida
deb hisoblanadi. G‟olib jamoa
Uchrashuv davomida ko‘proq to‘p
kiritgan jamoa g‘olib jamoa deb topiladi. Agar ikkala jamoa ham o‘yin davomida
bir xil to‘p kiritsa yoki umuman to‘p kirita olmasa o‘yin durang deb
xisoblanadi.
Musobaqa reglamenti
Keyingi
bosqichga bitta jamoa yo‘l olishi kerak bo‘lsa-yu, lekin uchrashuv durang bilan
yakunlansa, unda Halkaro kengash tomonidan tasdiqlangan musobaqa reglamentiga
ko‘ra qo‘shimcha bo‘limlar yoki boshqa choralar ko‘rilishi kerak.
 Futbol qoidalari
«O‟yindan tashqari» holatni aniqlash
O‘yinchining «o‘yindan tashqari»
holatda qolishi o‘yin qoidalarini buzilishidir.
O‟yinchi
«o‟yindan tashqari» holatda deb topiladi, agar:
•
O‘yinchi raqib
darvoza chizig‘iga raqibning so‘nggi o‘yinchisidan yaqinroq holatda tursa, unda
ushbu o‘yinchi o‘yindan tashqari holatda deb hisoblanadi. O‟yinchi
«o‟yindan tashqari» holatga tushmaydi, agar:
•
O‘z jamoasining
yarimmaydonida bo‘lsa,
•
Raqib
jamoasining so‘nggi o‘yinchisi bilan bir xil darajada bo‘lsa,
•
Raqib
jamoasining so‘nggi va so‘nggisidan bitta oldin turgan o‘yinchisi bilan bir xil
darajada bo‘lsa. Qoidabuzarlik
«O‘yindan
tashqari» holatda qolgan futbolchini hakamning fikriga ko‘ra jamodoshlaridan
bironta sherigi to‘pga teginish vaqtida o‘yinga aktiv tarzda halaqit qilsa,
jazolash mumkin, ya‘ni:
•
to‘p bilan
harakat qilishda bevosita ishtirok etsa,
•
raqib
harakatlariga halaqit qilsa,
•
o‘zining
egallab turgan pozitsiyasidan yaxshiroq vaziyatga chiqishga urinsa. Qoidabuzarlik
yo‟q
«o‘yindan
tashqari» holatda qolgan o‘yinchini jazolash kuzatilmaydi, agar u bevosita
to‘pni quyidagi holatlarda qabul qilib olsa:
•
Darvozadan
erkin to‘p tepilgandan so‘ng,  YOn chiziqdan tashab berilganda,  Burchak to‘pi tepilganda.
Qoidabuzarlik/jarimalar
Har bir «o‘yindan tashqari» holat
bilan bog‘liq qoidabuzarlikda hakam qoida buzilgan nuqtadan raqib jamoa
foydasiga erkin zarba belgilashi kerak.
Futbol qoidalari
* Rus va o‘zbek tillaridan boshqa
barcha tillarda ushbu zarbalar erkin (free kick), jarima zarbasi esa — to‘g‘ri
erkin zarba (direct free kick), erkin zarba esa — to‘g‘ri bo‘lmagan erkin zarba
(indirect free kick) deb ataladi. Penalti (penalty-kick) 11 metrdan beriladigan
jarima zarbasiga nisbatan ishlatiladi.
 Maydonning
turli nuqtalaridan beriladigan zarbalar turlariMaydonning
u yoki bu nuqtasidan ijro etiladigan zarba erkin yoki jarima zarbasi bo‘lishi
mumkin.
Erkin yoxud jarima zarbasi ijro
etilayotganda to‟p harakatsiz holda bo‟lishi shart. Zarba ijro
etuvchi futbolchi to‟p boshqa bir futbolchining oyog‟iga tekkandan
so‟nggina to‟pni tepishi mumkin.
Jarima
zarbasi
•
Agar jarima
zarbasi ijro etilganidan so‘ng to‘p futbolchilardan hech biriga tegmasdan raqib
darvozasi to‘riga borib tushsa, "darvoza ishg‘ol etilgan", deb
hisoblanadi.
•
Agar jarima
zarbasidan so‘ng to‘p futbolchilardan hech kimga tegmay, o‘z darvozasiga borib
tushsa, raqib komanda foydasiga burchak to‘pi belgilanadi. (YA‘ni, AVTOGOL
hisoblanmaydi!)
ERKIN ZARBA
Majburiy ishora
Erkin zarba berilishi oldidan hakam
qo‘lini boshi uzra ko‘tarib, zarba berilgach, to‘p o‘yinchilardan biriga
tekkuncha, yoki maydonni tark etguncha qo‘lini tushirmaydi.
To‟p darvozaga borib tushdi
Erkin
zarba yo‟llangandan keyin flaqatgina to‟p o‟yinchilardan
biriga tegib, darvozaga borib tushgan holdagina gol inobatga olinadi.
•
Agar erkin
zarbadan so‘ng, to‘p hech kimga tegmasdan raqib darvozasi to‘riga borib tushsa,
gol hisoblanmaydi va to‘p darvoza maydonchasidan o‘yinga kiritiladi.
•
Agar erkin
zarba ijro etilgandan so‘ng to‘p hech bir o‘yinchiga tegmasdan, o‘z darvozasi
to‘riga borib tushsa, raqib komanda foydasiga burchak to‘pi beligilanadi. Maydonning
turli nuqtalaridan zarba ijro etish
Jarima maydoni ichidan jarima yoki erkin zarba ijro
etish

Erkin
yoki jarima zarbasi ijro etilayotganda himoyalanayotgan jamoa
o‟yinchilari:

•
to‘pdan kamida
9,15 m masofada turishadi;
•
to‘p o‘yinga
kiritilgunga qadar, raqib jamoa o‘yinchilari jarima maydoni tashqarisida
turishi kerak;
•
To‘pga oyoq
bilan zarba berilgach, hech bir o‘yinchiga tegmasdan jarima maydonini tark
etgan lahzadan boshlab, to‘p o‘yinga kiritilgan deb hisoblanadi;
•
darvoza
maydonchasi ichida qayd etilgan qoida buzilishi uchun belgilangan erkin yoki
jarima zarbasi bu maydonchaning istalgan nuqtasidan amalga oshiriladi.
Hujum
qilayotgan jamoa tomonidan erkin zarba ijro etilganda:
•
raqib jamoa
o‘yinchilarining barchasi to‘p o‘yinga kiritilganga qadar, to‘pdan kamida 9,15
m masofda turishi kerak, bunda ular o‘z jamoasi darvozasi ustunlari orasida —
darvoza chiziqlari ustida turishiga ham ruxsat etiladi;
•
to‘pga oyoq
tegib joyidan siljishi bilan, to‘p o‘yinga kiritilgan deb hisoblanadi;
•
Darvoza
maydonchasi ichida qayd etilgan qoida buzilishi uchun belgilangan erkin zarba,
darvoza maydonchasini belgilab beruvchi, darvoza chizig‘iga parallel chiziq
ustidan, qoida buzilgan joyga maksimal yaqin nuqtadan ijro etiladi.
Jarima
maydoni tashqarisidan erkin yoki jarima zarbasi ijro etish
•
raqib jamoaning
barcha o‘yinchilari to‘p o‘yinga kiritilganga qadar, undan kamida 9,15 m
masofda turishadi;
•
to‘pga oyoq
tegib joyidan siljitilishi bilan, o‘yinga kiritilgan hisoblanadi;         erkin yoki jarima zarbasi qoida
buzilgan nuqtadan ijro etiladi.
Qoida buzilishi/jazolar
Agar
erkin yoki jarima zarbasi ijro etilishidan avval raqib jamoa
o‟yinchilaridan biri to‟pgacha belgilangan masofadan yaqinroq
joylashgan bo‟lsa:

•
zarba qayta
ijro etiladi.
Agar
himoyalanayotgan jamoa o‟yinchisi o‟z jarima maydonchasi ichidan
erkin yoki jarima zarbasi ijro etganda to‟p o‟yinga kirmasa:
•
zarba qayta
ijro etiladi.
Maydondagi o‟yinchi tomonidan erkin yoki jarima
zarbasi ijro etilishi
To‟p
o‟yinga kiritilgach, erkin yoki jarima zarbasini ijro etgan
o‟yinchi to‟p boshqa o‟iynchiga yetib bormasdan yana
to‟pga tegsa (faqat qo‟li bilan emas):
•
raqib jamoa
foydasiga qoida buzilgan joydan erkin zarba berishi belgilanadi (to‘pga ikki
marta tegish).*
Agar
to‟p o‟yinga kiritilgandan so‟ng erkin yoki jarima zarbasini
ijro etgan o‟yinchi to‟p o‟yinchilardan biriga borib
tegmasdan avval to‟pni qo‟li bilan qasddan ushlasa:
•
Qoida buzilgan
joydan raqib jamoa foydasiga jarima zarbasi belgilanadi; *
•
Agar qoida
buzilishi zarbani ijro etgan o‘yinchi jarima maydoni ichida yuz bergan bo‘lsa,
11- metrlik jarima to‘pi belgilanadi.
Darvozabon tomonidan ijro etilgan erkin yoki jarima
zarbasi

Agar
to‟p o‟yinga kiritilgandan so‟ng erkin yoki jarima zarbasini
amalga oshirib bergan darvozabon to‟p o‟iynchilardan biriga borib
tegmasdan o‟zi ikkinchi bor to‟pga tegsa (qo‟li bilan emas):  raqib jamoa foydasiga qoida
buzilgan joydan erkin zarba belgilanadi (to‘pga ikki marta tegish).* Agar
to‟p o‟yin o‟yinga kiritilgandan so‟ng erkin yoki jarima
zarbasini ijro etgan darvozabon to‟p o‟yinchilardan biriga borib
tushmasdan avval to‟pni qo‟li bilan qasddan ushlasa:
•
agar qoida
buzilishi jarima maydoni tashqarisida yuz bersa, qoida buzilgan joydan raqib
jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanadi; *
•
agar qoida
buzilishi darvozabon jarima maydoni ichida yuz bergan bo‘lsa, qoida buzilgan
joydan raqib jamoa foydasiga erkin
Futbol qoidalari
O‘z jarima maydonchasi ichida 10 xil
qoida buzilish holatlaridan biriga yo‘l qo‘ygan o‘yinchi jamoasi, qoida buzgan
jamoa darvozasi tomon 11-metrli jarima to‘pi bilan jazolanadi. Bunda to‘p o‘yin
holatida bo‘lishi kerak.
To‘p Bevosita 11-metrlik jarima
to‘pidan kiritilsa, gol xisoblanadi.
Taym yoki qo‘shimcha vaqt so‘nggida
11-metrlik jarima to‘pi belgilansa, uchrashuvga ushbu jarima to‘pi amalga
oshirilishi uchun qo‘shimcha vaqt qo‘shilishi kerak. To‟pning
o‟rnatilishi va o‟yinchilarning joylashishi
To‟p:
•
11-metrlik
nuqtaga o‘rnatiladi.
11-metrlik
jarima to‟pini amalga oshiruvchi o‟yinchi:
•
sezilarli
darajada aniqlangan bo‘lishi va ajralib turishi kerak. Ximoyalanayotgan
jamoa darvozaboni:
•
zarba
berilgunga qadar darvoza to‘sinlari orasidagi chiziq ustida zarba beradigan
raqibiga yuzmayuz holatda turishi kerak.
Jarima
to‟pini amalga oshiruvchi va himoyalanayotgan jamoa darvozabonidan
tashqari qolgan barcha o‟yinchilar:
•
maydonda;
•
himoyalanayotgan
jamoa jarima maydonchasi tashqarisida;
•
11-metrlik
jarima nuqtasi orqasida;
•
11-metrlik
jarima nuqtasidan 9,15 metrdan kam bo‘lmagan masofada joylashishlari kerak.
Xakam
•
barcha
o‘yinchilar 14-Qoidada ko‘rsatilgan tartibda joylashmagunga qadar 11-metrlik
jarima to‘pini amalga oshirish uchun xushtak chalinmasligi kerak.
•
11-metrlik
jarima to‘pi amalga oshirilishi yakunlanganligi to‘g‘risida qaror qabul qilishi
kerak.
Jarima
to‟pini amalga oshirish tartibi va yo‟l-yo‟riqlari:
•
o‘yinchi,
jarima to‘pini amalga oshirishda to‘pni faqat oldinga yo‘naltirishi kerak;
•
u zarba
bergandan so‘ng, to‘pga boshqa o‘yinchi tegmasdan turib, ikkinchi marta
tegishga xaqqi yo‘k;
•
oyoq bilan
zarba berilgandan so‘ng to‘p nuqtadan oldinga qarab siljisa, to‘p o‘yinga
kirgan deb hisoblanadi.
11-metrlik
jarima to‟pi amalga oshirilgandan so‟ng, uchrashuvning asosiy vaqti
yoki jarima to‟pini amalga oshirish uchun qo‟shib berilgan vaqt
davomida to‟p darvoza to‟sinlari orasidagi va darvoza ustuni
ostidagi chiziqni to‟liq kesib o‟tsa, gol xisobga olinadi:
•
to‘p bir yoki
bir necha marta darvoza to‘sinlari, ustuni yoki darvozabonga tegib darvoza
chizig‘ini to‘liq kesib o‘tadi.
Qoida buzarliklar/jazolar
Agar uchrashuv xakami 11-metrlik jarima
to‟pi belgilasa va to‟p o‟yinga kiritilgunga qadar quyidagi
vaziyatlardan biri sodir etilganda qabul qilinishi kerak bo‟lgan
qarorlar:
11-metrlik
jarima to‟pini amalga oshiruvchi o‟yinchi o‟yin Qoidasini
buzsa:
•
hakam jarima
to‘pi amalga oshirilishi natijasini kutib turadi;  agar to‘p darvozaga kiritilsa,
zarba qaytadan amalga oshiriladi;  agar to‘p darvozaga kiritilmasa,
zarba qayta amalga oshirilmaydi. Himoyalanayotgan jamoa darvozaboni
o‟yin Qoidasini buzsa:
•
hakam jarima
to‘pi amalga oshirilishi natijasini kutib turadi;
•
agar to‘p
darvozaga kiritilsa, gol xisobga olinadi;
•
agar to‘p
darvozaga kiritilmasa, zarba qaytadan amalga oshiriladi.
Zarba
beruvchi o‟yinchining jamoadoshi jarima maydonchasi ichiga kirib olsa
yoki darvoza chizig‟iga 11 metrdan yaqinroq yoki 11-metrlik nuqtaga 9,15
metrdan yaqinroq masofaga joylashib olsa:
•
hakam jarima
to‘pi tepilishiga ruxsat beradi;
•
agar to‘p
darvozaga kiritilsa, zarba qaytadan amalga oshiriladi;           agar to‘p darvozaga kiritilmasa,
zarba qayta amalga oshirilmaydi.
•
agar to‘p
darvozabon, darvoza ustuni yoki to‘sinlariga tegib maydonga qaytsa va ushbu
o‘yinchi to‘pga tegsa, hakam o‘yinni to‘xtatadi va himoyalanayotgan jamoa
foydasiga erkin zarba belgilaydi. Ximoyalanayotgan jamoa darvozaboni
jamoadoshi jarima maydonchasi ichiga kirib olsa yoki darvoza chizig‟iga
11 metrdan yaqinroq yoki 11-metrlik nuqtaga 9,15 metrdan yaqinroq masofaga
joylashib olsa:
•
hakam jarima
to‘pi tepilishiga ruxsat beradi;
•
agar to‘p
darvozaga kiritilsa, gol xisobga olinadi;
•
agar to‘p
darvozaga kiritilmasa, zarba qaytadan amalga oshiriladi. Ikkala jamoa
o‟yinchilari ham bir vaqtda o‟yin Qoidasini buzsa:
•
zarba qaytadan
amalga oshiriladi.
Agar, 11-metrlik jarima to‘pi amalga
oshirilgandan so‘ng:
Jarima
to‟pini amalga oshirgan o‟yinchi to‟pga boshqa o‟yinchi
teginmasdan turib, ikkinchi marta tegsa(faqat qo‟li bilan emas):
•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan himoyalanayotgan jamoa foydasiga erkin zarba belgilanishi
kerak(to‘pga ikkinchi bor tegingani sabali). *
Jarima
to‟pini amalga oshirgan o‟yinchi to‟pga boshqa o‟yinchi
teginmasdan turib, atayin to‟pni qo‟li bilan o‟ynasa:
•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan himoyalanayotgan jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanishi
kerak. 11-metrlik jarima to‟pi amalga oshirilib, darvoza tomon yunaltirilgan
to‟p begona shaxsga tegsa:
•
zarba qaytadan
amalga oshiriladi.
11-metrlik jarima to‟pi
amalga oshirilgandan so‟ng, to‟p darvozabon, darvoza ustuni yoki
to‟sinlariga tegib maydonga qaytib begona shaxsga tegsa:
•
hakam o‘yinni
to‘xtatishi kerak;
•
to‘p maydonning
begona shaxsga tekkan joyidan «baxsli to‘p» orqali o‘yin davom ettiriladi.
Futbol qoidalari
To‘pni yon chiziqdan o‘yinga kiritish
o‘yinni davom ettirish usullaridan biri hisoblanadi.
YOn chizikdan o‘yinga kiritilgan to‘p
bevosita hech kimga tegmay darvoza chizig‘ini kesib o‘tsa, gol xisobga
olinmaydi.

To‟pni
yon chiziqdan o‟yinga kiritish:

•
to‘p yon
chiziqni yerda yoki xavoda to‘liq kesib o‘tgandan so‘ng amalga oshiriladi;
•
to‘p aynan yon
chiziqni kesib o‘tgan joyidan o‘yinga kiritish amalga oshiriladi;
•
yon chiziqni
kesib o‘tishdan oldin oxirgi marta to‘pga tegingan jamoa o‘yinchisining
raqiblaridan biri tomonidan amalga oshiriladi.
To‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritish tartibi
va yo‟l-yo‟riqlari
O‘yinchi
to‘pni yon chiziqdan maydonga tashab berayotgan paytda quyidagi talablarni
bajarishi kerak:              maydonga yuzi bilan turishi kerak;
•
ikkala oyog‘i
tovonlarini shunday holatda joylashtirishi kerakki, ularning xech bulmasa bir
qismi yon chiziqning ustida, yoki maydonning tashqarisida turishi lozim;
•
to‘pni ikkala
qo‘li bilan o‘yinga kiritishi kerak;
•
to‘pni boshidan
oshirib sezilarli harakat bilan o‘yinga kiritish kerak.
To‘pni yon chiziqdan o‘yinga kiritgan
o‘yinchi to‘pga boshqa o‘yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta to‘pga tegishga
xaqqi yo‘q.
To‘p maydon ichiga kirishi bilan
o‘yin holatida deb xisoblanadi, ya‘ni o‘yin davom ettiriladi.

Qoida buzarliklar/jazolar

Agar o‘yinchi to‘pni yon chiziqdan
o‘yinga kiritgandan so‘ng, to‘pga boshqa o‘yinchi tegmasdan turib ikkinchi
marta to‘pga tegsa(faqat qo‘li bilan emas):
•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan raqib jamoa foydasiga erkin zarba belgilanishi kerak. *
Agar
o‟yinchi to‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritgandan
so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta
to‟pni atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan raqib jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanishi kerak;
•
agar o‘yinchi
o‘z jarima maydonchasida to‘pni qo‘li bilan o‘ynagan bo‘lsa, 11-metrlik jarima
to‘pi belgilanishi kerak.
Darvozabon tomonidan to‟pni yon chiziqdan
tashlab berishda
Agar
darvozabon to‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritgandan so‟ng,
to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta to‟pga
tegsa(fakat qo‟li bilan emas):

•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan raqib jamoa foydasiga erkin zarba belgilanishi kerak.
Agar
darvozabon to‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritgandan so‟ng,
to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta to‟pni
atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
agar bu
qoidabuzarlik o‘z jarima maydonchasining tashqarisida yoki raqib jamoa jarima
maydonchasida sodir etilgan bo‘lsa, o‘sha nuqtadan raqib jamoa foydasiga jarima
to‘pi belgilanadi; *  agar bu qoidabuzarlik o‘z jarima maydonchasida
sodir etilgan bo‘lsa o‘sha nuqtadan raqib jamoa foydasiga erkin zarba
belgilanadi. *
Agar
yon chiziqdan to‟pni o‟yinga kiritayotgan o‟yinchiga raqib
o‟yinchisi noxaqlik bilan, qoidaga xilof ravishda to‟pni
o‟yinga kritishda xalaqit qilsa:

•
bu
qoidabuzarlik sport qoidalariga xilof ravishda harakat kilish deb topilib,
Qoida buzgan o‘yinchi sariq kartochka ko‘rsatish bilan ogoxlantirilishi kerak.
15
– Qoida shartlarining qolgan istalgan buzilish holatlarida:
             yon chiziqdan to‘pni o‘yinga kiritish
xuquqi raqib jamoaga beriladi .
Futbol qoidalari
To‘pni darvoza yonidan erkin zarba
bilan o‘yinga kiritish o‘yinni davom ettirish usullaridan biri xisoblanadi.
Bevosita to‘pni
darvoza yonidan erkin zarba bilan o‘yinga kiritish orqali darvozaga kiritilgan
to‘p xisobga olinadi, faqat to‘p raqib jamoa darvozasiga kiritilsa (o‘z
darvozasiga urilgan to‘p xisobga olinmaydi).
Quyidagi
holatlarda o‟yin to‟pni darvoza yonidan erkin zarba tepish bilan
davom ettiriladi:
•
to‘p oxirgi
marta hujum uyushtirayotgan jamoa o‘yinchisiga tekkan holda, yerda yoki xavoda
chiziqni to‘liq kesib o‘tgan bo‘lsa, bunda 10 – Qoida shartlariga muvofiq to‘p
darvozaga kiritilmagan bo‘lishi kerak.
Amalga
oshirish tartibi
•
zarba darvoza
maydonchasining xoxlagan nuqtasiga urnatilib, himoyalanayotgan jamoaning
istalgan o‘yinchisi tomonidan amalga oshiriladi;
•
raqib jamoaning
barcha o‘yinchilari jarima maydonchasining tashqarisida joylashishlari va to‘p
o‘yinga kiritilmagunga qadar jarima maydonchasiga kirmasliklari kerak;
•
zarbani amalga
oshirgan o‘yinchi to‘pga boshqa o‘yinchi teginmasdan turib ikkinchi marta
to‘pga tegishga haqqi yo‘q;
•
zarbadan so‘ng
to‘p hech qaysi o‘yinchiga tegmagan holda jarima maydonchasini tark etgan
zaxoti to‘p o‘yinga kiritilgan deb xisoblanadi.
Qoida buzarliklar/jazolar
Zarbadan
so‟ng to‟p xech kimga tegmagan holda jarima maydonchasini tark
etmasa:
            zarba qaytadan amalga oshiriladi.
Maydondagi o‟yinchi tomonidan darvoza yonidan
erkin zarba bilan to‟pni o‟yinga kiritishda
Agar
o‟yinchi darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pga tegsa(faqat qo‟li bilan emas):
•
Qoida buzilgan,
ya‘ni o‘yinchi ikkinchi marta to‘pga tegingan nuqtadan raqib jamoa foydasiga
erkin zarba belgilanadi.
Agar
o‟yinchi darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pni atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
Qoida buzilgan,
ya‘ni o‘yinchi ikkinchi marta to‘pga tegingan nuqtadan raqib jamoa foydasiga
jarima to‘pi belgilanadi; *
•
agar o‘yin
Qoidasi o‘z jarima maydonchasi ichida sodir etilgan bo‘lsa, raqib jamoa
foydasiga 11metrlik jarima to‘pi belgilanadi.
Darvozabon tomonidan darvoza yonidan erkin zarba bilan
to‟pni o‟yinga kiritishda
Agar
darvozabon darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pga tegsa(faqat qo‟li bilan emas):
•
Qoida buzilgan,
ya‘ni darvozabon ikkinchi marta to‘pga tegingan nuqtadan raqib jamoa foydasiga
erkin zarba belgilanadi.
Agar
darvozabon darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pni atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
agar o‘yin
Qoidasi o‘z jarima maydonchasi tashkarisida sodir etilgan bo‘lsa, o‘sha
nuqtadan raqib jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanadi; *
•
agar o‘yin
Qoidasi o‘z jarima maydonchasi ichida sodir etilgan bo‘lsa, o‘sha nuqtadan
raqib jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi. *
16
– Qoida shartlarining qolgan istalgan buzilish holatlarida:
            to‘pni darvoza yonidan erkin zarba
bilan o‘yinga kiritish kaytadan amalga oshiriladi.

Futbol qoidalari
To‘pni burchakdan o‘yinga kiritish
o‘yinni davom ettirish usullaridan biri xisoblanadi.
Burchak
to‘pidan kiritlgan gol albatta hisobga olinadi, agar bu raqib darvozasiga
kiritilsa.
Burchak
to‟plari quyidagi hollarda belgilanadi:
•
To‘p darvoza
chizig‘idan yerda yoki havoda to‘liq kesib o‘tgan bo‘lsa va bu to‘pga so‘nggi
bo‘lib himoyalanayotgan futbolchi tekkan bo‘lsa. Bundan oldin 10-qoidaga ko‘ra
to‘p darvozaga kirmagan bo‘lsa. Burchak to‟pini amalga oshirish
tartibi:
•
To‘p burchak
sektori ichiga bayroqli ustunning atrofida joylashtiriladi.
Hamda
darvoza chizig‘iga yaqinroq nuqtaga qo‘yiladi;
•
Zarba
berayotgan paytda bayroqli ustunga tegish ta‘qiqlanadi;
•
To‘p o‘yinga
kiritulguncha, raqib jamoa futbolchisi to‘pdan 9,15 metrdan yaqin bo‘lmagan
masofada turishi lozim;
•
Burchak to‘pi
hujum qilayotgan jamoa a‘zosi tomonidan oyoq bilan
o‘yinga
kiritiladi;
•
To‘p oyoq bilan
joyidan siljishi bilan o‘yinga kiritilgan deb hisoblanadi;
•
Burchak to‘pini
kiritayotgan o‘yinchi birinchi bor to‘pga tegishgandan so‘ng kema-ket ikkinchi
bor tegina olmaydi, ya‘ni to‘pga ikkinchi marta uning jamoadoshi kelib
teginadi.
Qoidabuzarlik/jazolar Burchak to‟pi maydonda harakat qilayotgan
o‟yinchi tomonidan kiritiladi
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi futbolchi to‟pga ikkinchi
bor teginib(lekin qo‟l bilan emas, unda boshqacha jazo qo‟llanadi)
ketsa, unda:
•
Qoida(to‘pga
ketma-ket ikkinchi bor teginish) buzilgan nuqtadan hakam tomonidan
qarama-qarshi jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi;*
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi futbolchi to‟pga ikkinchi
bor atayin qo‟li bilan o‟ynasa, unda:
•
Hakam tomonidan
qoida buzilgan nuqtadan qarama-qarshi jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanadi;
 Agar himoyachi o‘z jarima maydoni
ichida qo‘l bilan o‘ynasa, hakam tomonidan 11-metrlik jarima to‘pi belgilanadi.

Burchak to‟pining darvozabon tomonidan
kiritilishi
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi darvozabon to‟pga ikkinchi
bor teginib(lekin qo‟l bilan emas, unda boshqacha jazo qo‟llanadi)
ketsa, unda:
•
Hakam tomonidan
qoida(to‘pga ketma-ket ikkinchi bor teginish) buzilgan nuqtadan qarama-qarshi
jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi;
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi darvozabon to‟pga ikkinchi
bor qo‟li bilan atayin teginib ketsa, unda:
•
Darvozabonning
o‘z jarima moydoni tashqarisida bo‘lsa, hakam tomonidan qoida buzilgan nuqtadan
qarama-qarshi jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanadi;
•
Darvozabonning
o‘z jarima moydoni ichida bo‘lsa, hakam tomonidan qoida buzilgan nuqtadan
qarama-qarshi jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi.
Burchak
to‟plarini kiritish vaqtida qolgan barcha 17 – qoida buzilish
holatlarida:  Burchak to‘pi qaytatdan kiritiladi.

Futbol qoidalari
O‟yin durang natija bilan
yakunlangan paytda, turnir reglamentida ishtirokni davom ettirish uchun keyingi
bosqichga jamoalardan biri chiqishi talab qilinsa, 11-metrlik nuqtadan
beriladigan zarbalar g‟olibni aniqlash uchun yagona yo‟l
hisoblanadi.

Amalga
oshirish jarayoni
•
Bosh hakam
zarbalar yo‘llanadigan davrozani aniqlaydi.
•
Bosh hakam
qur‘a tashlaydi va qaysi jamoa sardori qur‘ada yutib chiqsa o‘sha jamoa
birinchi bo‘lib zarbani ijro etish huquqini qo‘lga kiritadi.
•
Bosh hakam ijro
etilgan zarbalarni yozma ravishda qayd etib boradi.
•
Quyida
keltirilgan shartlarga asosan jamoalar 5 marotabadan zarba ijro etadi.
•
Har bir jamoa
o‘yinchisi navbat bilan zarbani ijro etadi.
•
Agar penaltilar
seriyasiga tugaguncha jamoalardan biri 5ta zarbadan kiritgan gollari soni,
ikkinchi jamoa ham xuddi shuncha zarba ijro etib kiritgan gollari soniga amaliy
jihatdan yeta olmasa, unda 11metrlik nuqtadan beriladigan zarbalar
to‘xtatiladi.
•
Agar ikkala
jamoa ham 5ta zarbadan urgan gollari soni teng bo‘lsa yoki umuman urilmagan
bo‘lsa, unda jamoalardan biri 1tadan zarba ijro etishda raqibidan bitta gol
ko‘p urguncha o‘sha tartibda davom etaveradi.
•
Darvozabon,
penaltilar seriyasi davomida darvozaga tur olmaydigan darajada jaroxat olsa,
unda musobaqa reglamentiga ko‘ra maksimal darajada o‘yinchilarni almashtirmagan
bo‘lsa, zaxirdagi futbolchi bilan almashtirishlishi mumkin.
•
Ikkinchi
bo‘limning asosiy vaqti yoki qo‘shimcha vaqti(agar qo‘shimcha taym musobaqa
reglamentida mavjud bo‘lsa) tugagan mahalida maydonda harakat qilgan
o‘yinchilar 11-mertlik nuqtadan zarba ijro etish huquqiga ega.
•
Futbolchilar
bir marotabadan zarba berishadi, agar barcha o‘yinchilar bir martadan zarba
ijro etib bo‘lishsagina, ularga yana tepish huquqi beriladi.
•
11-metrlik
nuqtadan beriladigan zarbalar vaqtida, har bir o‘yinchi hakam ruxsati asosida
o‘z darvozabon bilan zarba berishda almashishi mumkin.
•
11-metrlik
nuqtadan beriladigan zarbadan oldin faqatgina zarba beruvchi futbolchi bilan
hakamga jarima maydoni ichida turish huquqi beriladi.
•
Ikkala
jamoa darvozaboni va zarba ijro etuvchi futbolchidan tashqari barcha
o‘yinchilar markaziy aylana ichida turishlari shart.
•
Zarba ijro
etayotgan futbolchi jamoasi darvozaboni zarba ijro etilayotgan vaqtda jarima
maydonidan tashqarida, ya‘ni darvoza chizig‘i bilan jarima maydoni chizig‘i
kesishgan nuqtada turishi lozim.
•
11-metrlik
nuqtadan beriladigan zarbalar jarayonida O‘yin qoidalariga va HK qaroriga amal
qilishlari talab etiladi.

Futbol qoidalari
To‘pni yon chiziqdan o‘yinga kiritish
o‘yinni davom ettirish usullaridan biri hisoblanadi.
YOn chizikdan o‘yinga kiritilgan to‘p
bevosita hech kimga tegmay darvoza chizig‘ini kesib o‘tsa, gol xisobga
olinmaydi.
To‟pni
yon chiziqdan o‟yinga kiritish:

•
to‘p yon
chiziqni yerda yoki xavoda to‘liq kesib o‘tgandan so‘ng amalga oshiriladi;

to‘p
aynan yon chiziqni kesib o‘tgan joyidan o‘yinga kiritish amalga oshiriladi;
•
yon chiziqni
kesib o‘tishdan oldin oxirgi marta to‘pga tegingan jamoa o‘yinchisining
raqiblaridan biri tomonidan amalga oshiriladi.
To‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritish
tartibi va yo‟l-yo‟riqlari
O‘yinchi
to‘pni yon chiziqdan maydonga tashab berayotgan paytda quyidagi talablarni
bajarishi kerak:
•
maydonga yuzi
bilan turishi kerak;
•
ikkala oyog‘i
tovonlarini shunday holatda joylashtirishi kerakki, ularning xech bulmasa bir
qismi yon chiziqning ustida, yoki maydonning tashqarisida turishi lozim;
•
to‘pni ikkala
qo‘li bilan o‘yinga kiritishi kerak;
•
to‘pni boshidan
oshirib sezilarli harakat bilan o‘yinga kiritish kerak.
To‘pni yon chiziqdan o‘yinga kiritgan
o‘yinchi to‘pga boshqa o‘yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta to‘pga tegishga
xaqqi yo‘q.
To‘p maydon ichiga kirishi bilan
o‘yin holatida deb xisoblanadi, ya‘ni o‘yin davom ettiriladi.

Qoida buzarliklar/jazolar
Agar o‘yinchi to‘pni yon chiziqdan
o‘yinga kiritgandan so‘ng, to‘pga boshqa o‘yinchi tegmasdan turib ikkinchi
marta to‘pga tegsa(faqat qo‘li bilan emas):
•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan raqib jamoa foydasiga erkin zarba belgilanishi kerak. *
Agar
o‟yinchi to‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritgandan
so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta
to‟pni atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan raqib jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanishi kerak;
•
agar o‘yinchi
o‘z jarima maydonchasida to‘pni qo‘li bilan o‘ynagan bo‘lsa, 11-metrlik jarima
to‘pi belgilanishi kerak.
Darvozabon tomonidan to‟pni yon chiziqdan
tashlab berishda
Agar
darvozabon to‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritgandan so‟ng,
to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta to‟pga
tegsa(fakat qo‟li bilan emas):

•
o‘yin Qoidasi
buzilgan joydan raqib jamoa foydasiga erkin zarba belgilanishi kerak.
Agar
darvozabon to‟pni yon chiziqdan o‟yinga kiritgandan so‟ng,
to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib ikkinchi marta to‟pni
atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
agar bu
qoidabuzarlik o‘z jarima maydonchasining tashqarisida yoki raqib jamoa jarima
maydonchasida sodir etilgan bo‘lsa, o‘sha nuqtadan raqib jamoa foydasiga jarima
to‘pi belgilanadi; *
•
agar bu
qoidabuzarlik o‘z jarima maydonchasida sodir etilgan bo‘lsa o‘sha nuqtadan
raqib jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi. *
Agar
yon chiziqdan to‟pni o‟yinga kiritayotgan o‟yinchiga raqib
o‟yinchisi noxaqlik bilan, qoidaga xilof ravishda to‟pni
o‟yinga kritishda xalaqit qilsa:

•
bu
qoidabuzarlik sport qoidalariga xilof ravishda harakat kilish deb topilib,
Qoida buzgan o‘yinchi sariq kartochka ko‘rsatish bilan ogoxlantirilishi kerak.
15
– Qoida shartlarining qolgan istalgan buzilish holatlarida:
          yon chiziqdan to‘pni o‘yinga
kiritish xuquqi raqib jamoaga beriladi .

Futbol qoidalari
To‘pni darvoza yonidan erkin zarba
bilan o‘yinga kiritish o‘yinni davom ettirish usullaridan biri xisoblanadi.
Bevosita to‘pni
darvoza yonidan erkin zarba bilan o‘yinga kiritish orqali darvozaga kiritilgan
to‘p xisobga olinadi, faqat to‘p raqib jamoa darvozasiga kiritilsa (o‘z
darvozasiga urilgan to‘p xisobga olinmaydi).
Quyidagi
holatlarda o‟yin to‟pni darvoza yonidan erkin zarba tepish bilan
davom ettiriladi:
•
to‘p oxirgi
marta hujum uyushtirayotgan jamoa o‘yinchisiga tekkan holda, yerda yoki xavoda
chiziqni to‘liq kesib o‘tgan bo‘lsa, bunda 10 – Qoida shartlariga muvofiq to‘p
darvozaga kiritilmagan bo‘lishi kerak. Amalga oshirish tartibi
•
zarba darvoza
maydonchasining xoxlagan nuqtasiga urnatilib, himoyalanayotgan jamoaning
istalgan o‘yinchisi tomonidan amalga oshiriladi;
•
raqib jamoaning
barcha o‘yinchilari jarima maydonchasining tashqarisida joylashishlari va to‘p
o‘yinga kiritilmagunga qadar jarima maydonchasiga kirmasliklari kerak;
zarbani
amalga oshirgan o‘yinchi to‘pga boshqa o‘yinchi teginmasdan turib ikkinchi
marta to‘pga tegishga haqqi yo‘q;
•
zarbadan so‘ng
to‘p hech qaysi o‘yinchiga tegmagan holda jarima maydonchasini tark etgan
zaxoti to‘p o‘yinga kiritilgan deb xisoblanadi.
Qoida buzarliklar/jazolar
Zarbadan
so‟ng to‟p xech kimga tegmagan holda jarima maydonchasini tark
etmasa:
          zarba qaytadan amalga oshiriladi.
Maydondagi o‟yinchi tomonidan darvoza yonidan
erkin zarba bilan to‟pni o‟yinga kiritishda
Agar
o‟yinchi darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pga tegsa(faqat qo‟li bilan emas):
•
Qoida buzilgan,
ya‘ni o‘yinchi ikkinchi marta to‘pga tegingan nuqtadan raqib jamoa foydasiga
erkin zarba belgilanadi.
Agar
o‟yinchi darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pni atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
Qoida buzilgan,
ya‘ni o‘yinchi ikkinchi marta to‘pga tegingan nuqtadan raqib jamoa foydasiga
jarima to‘pi belgilanadi; *
•
agar o‘yin
Qoidasi o‘z jarima maydonchasi ichida sodir etilgan bo‘lsa, raqib jamoa
foydasiga 11metrlik jarima to‘pi belgilanadi.
Darvozabon tomonidan darvoza yonidan erkin zarba bilan
to‟pni o‟yinga kiritishda
Agar
darvozabon darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pga tegsa(faqat qo‟li bilan emas):
•
Qoida buzilgan,
ya‘ni darvozabon ikkinchi marta to‘pga tegingan nuqtadan raqib jamoa foydasiga
erkin zarba belgilanadi.
Agar
darvozabon darvoza yonidan to‟pni erkin zarba bilan o‟yinga
kiritgandan so‟ng, to‟pga boshqa o‟yinchi tegmasdan turib
ikkinchi marta to‟pni atayin qo‟li bilan o‟ynasa:
•
agar o‘yin
Qoidasi o‘z jarima maydonchasi tashkarisida sodir etilgan bo‘lsa, o‘sha
nuqtadan raqib jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanadi; *
•
agar o‘yin
Qoidasi o‘z jarima maydonchasi ichida sodir etilgan bo‘lsa, o‘sha nuqtadan
raqib jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi. *
16
– Qoida shartlarining qolgan istalgan buzilish holatlarida:
          to‘pni darvoza yonidan erkin zarba
bilan o‘yinga kiritish kaytadan amalga oshiriladi.
Futbol
qoidalari
To‘pni burchakdan o‘yinga kiritish
o‘yinni davom ettirish usullaridan biri xisoblanadi.
Burchak to‘pidan kiritlgan gol
albatta hisobga olinadi, agar bu raqib darvozasiga kiritilsa.
Burchak
to‟plari quyidagi hollarda belgilanadi:
•
To‘p
darvoza chizig‘idan yerda yoki havoda to‘liq kesib o‘tgan bo‘lsa va bu to‘pga
so‘nggi bo‘lib himoyalanayotgan futbolchi tekkan bo‘lsa. Bundan oldin
10-qoidaga ko‘ra to‘p darvozaga kirmagan bo‘lsa.
Burchak
to‟pini amalga oshirish tartibi:

•
To‘p burchak
sektori ichiga bayroqli ustunning atrofida joylashtiriladi.
Hamda
darvoza chizig‘iga yaqinroq nuqtaga qo‘yiladi;
•
Zarba
berayotgan paytda bayroqli ustunga tegish ta‘qiqlanadi;
•
To‘p o‘yinga
kiritulguncha, raqib jamoa futbolchisi to‘pdan 9,15 metrdan yaqin bo‘lmagan
masofada turishi lozim;
•
Burchak to‘pi
hujum qilayotgan jamoa a‘zosi tomonidan oyoq bilan o‘yinga kiritiladi;
•
To‘p oyoq bilan
joyidan siljishi bilan o‘yinga kiritilgan deb
hisoblanadi;

•
Burchak to‘pini
kiritayotgan o‘yinchi birinchi bor to‘pga tegishgandan so‘ng kema-ket ikkinchi
bor tegina olmaydi, ya‘ni to‘pga ikkinchi marta uning jamoadoshi kelib
teginadi.
Qoidabuzarlik/jazolar Burchak to‟pi maydonda harakat qilayotgan
o‟yinchi tomonidan kiritiladi
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi futbolchi to‟pga ikkinchi
bor teginib(lekin qo‟l bilan emas, unda boshqacha jazo qo‟llanadi)
ketsa, unda:
Qoida(to‘pga
ketma-ket ikkinchi bor teginish) buzilgan nuqtadan hakam tomonidan
qarama-qarshi jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi;*
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi futbolchi to‟pga ikkinchi
bor atayin qo‟li bilan o‟ynasa, unda:
 Hakam tomonidan qoida buzilgan
nuqtadan qarama-qarshi jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanadi;  Agar himoyachi o‘z jarima maydoni
ichida qo‘l bilan o‘ynasa, hakam tomonidan 11-metrlik jarima to‘pi belgilanadi.

Burchak to‟pining darvozabon tomonidan
kiritilishi
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi darvozabon to‟pga ikkinchi
bor teginib(lekin qo‟l bilan emas, unda boshqacha jazo qo‟llanadi)
ketsa, unda:
•
Hakam tomonidan
qoida(to‘pga ketma-ket ikkinchi bor teginish) buzilgan nuqtadan qarama-qarshi
jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi;
Agar
burchak to‟pini o‟yinga kirituvchi darvozabon to‟pga ikkinchi
bor qo‟li bilan atayin teginib ketsa, unda:
•
Darvozabonning
o‘z jarima moydoni tashqarisida bo‘lsa, hakam tomonidan qoida buzilgan nuqtadan
qarama-qarshi jamoa foydasiga jarima to‘pi belgilanadi;
•
Darvozabonning
o‘z jarima moydoni ichida bo‘lsa, hakam tomonidan qoida buzilgan nuqtadan
qarama-qarshi jamoa foydasiga erkin zarba belgilanadi.
Burchak
to‟plarini kiritish vaqtida qolgan barcha 17 – qoida buzilish
holatlarida:
•
Burchak to‘pi
qaytatdan kiritiladi.
Futbol qoidalari
O‟yin durang natija bilan
yakunlangan paytda, turnir reglamentida ishtirokni davom ettirish uchun keyingi
bosqichga jamoalardan biri chiqishi talab qilinsa, 11-metrlik nuqtadan
beriladigan zarbalar g‟olibni aniqlash uchun yagona yo‟l hisoblanadi.

Amalga
oshirish jarayoni
•
Bosh hakam
zarbalar yo‘llanadigan davrozani aniqlaydi.
•
Bosh hakam
qur‘a tashlaydi va qaysi jamoa sardori qur‘ada yutib chiqsa o‘sha jamoa
birinchi bo‘lib zarbani ijro etish huquqini qo‘lga kiritadi.
•
Bosh hakam ijro
etilgan zarbalarni yozma ravishda qayd etib boradi.
•
Quyida
keltirilgan shartlarga asosan jamoalar 5 marotabadan zarba ijro etadi.
•
Har bir jamoa
o‘yinchisi navbat bilan zarbani ijro etadi.
•
Agar penaltilar
seriyasiga tugaguncha jamoalardan biri 5ta zarbadan kiritgan gollari soni,
ikkinchi jamoa ham xuddi shuncha zarba ijro etib kiritgan gollari soniga amaliy
jihatdan yeta olmasa, unda 11metrlik nuqtadan beriladigan zarbalar
to‘xtatiladi.
•
Agar ikkala
jamoa ham 5ta zarbadan urgan gollari soni teng bo‘lsa yoki umuman urilmagan
bo‘lsa, unda jamoalardan biri 1tadan zarba ijro etishda raqibidan bitta gol
ko‘p urguncha o‘sha tartibda davom etaveradi.
•
Darvozabon,
penaltilar seriyasi davomida darvozaga tur olmaydigan darajada jaroxat olsa,
unda musobaqa reglamentiga ko‘ra maksimal darajada o‘yinchilarni almashtirmagan
bo‘lsa, zaxirdagi futbolchi bilan almashtirishlishi mumkin.
Ikkinchi
bo‘limning asosiy vaqti yoki qo‘shimcha vaqti(agar qo‘shimcha taym musobaqa
reglamentida mavjud bo‘lsa) tugagan mahalida maydonda harakat qilgan
o‘yinchilar 11-mertlik nuqtadan zarba ijro etish huquqiga ega.
•
Futbolchilar
bir marotabadan zarba berishadi, agar barcha o‘yinchilar bir martadan zarba
ijro etib bo‘lishsagina, ularga yana tepish huquqi beriladi.
•
11-metrlik
nuqtadan beriladigan zarbalar vaqtida, har bir o‘yinchi hakam ruxsati asosida
o‘z darvozabon bilan zarba berishda almashishi mumkin.
•
11-metrlik
nuqtadan beriladigan zarbadan oldin faqatgina zarba beruvchi futbolchi bilan
hakamga jarima maydoni ichida turish huquqi beriladi.
•
Ikkala jamoa
darvozaboni va zarba ijro etuvchi futbolchidan tashqari barcha o‘yinchilar
markaziy aylana ichida turishlari shart.
•
Zarba ijro
etayotgan futbolchi jamoasi darvozaboni zarba ijro etilayotgan vaqtda jarima
maydonidan tashqarida, ya‘ni darvoza chizig‘i bilan jarima maydoni chizig‘i
kesishgan nuqtada turishi lozim.
•
11-metrlik
nuqtadan beriladigan zarbalar jarayonida O‘yin qoidalariga va HK qaroriga amal
qilishlari talab etiladi.

Futbol qoidalari
TEXNIK MAYDONCHA
Rasmda
ko‘rib turganingizdek, maydonda bo‘ladigan uchrashuvlarda zaxira futbolchilari
uchun maxsus o‘rindiq va jamoa rahbariyati uchun mo‘ljallangan 3-qoida va
2-qarordagi kabi texnik maydoncha bo‘ladi.
Texnik
maydonchalar turli maydonlarda bir – biridan farq qilishi mumkin. Masalan,
kattaligi va o‘rnatilgan joyi bilan farq qiladi. Lekin bu maydonchalarni
aniqlash uchun quyidagi bir xil pirnsiplarga asoslanadi:
•
Texnik
maydoncha zaxira o‘rindig‘idan barcha
tomonlarga
1 metr masofada chiziq tortilib chegaralanadi. Maydonning yon chizig‘idan ham 1
metr masofada ajralib turadi.  Texnik maydonchaning chegarasini
aniqlash uchun aniq belgilardan foydalanish tavsiya etiladi.
•
Musobaqa
reglamentiga ko‘ra texnik maydoncha ichidagi shaxslar soni aniqlanadi.
•
Texnik
maydonchada turishga musobaqa reglamentiga ko‘ra aniqlanagan shaxslarga ruxsat
beriladi. Ularning familiyalari musobaqa bayonnomoasiga o‘yin boshlanguncha
kiritilishi shart.  Hamma vaqt faqat bitta shaxsga
o‘yinchilarga ko‘rsatma berishga ruxsat beriladi va ko‘rsatmalarni berib
bo‘lingandan keyin u darhol o‘rindiqdagi o‘zining joyiga qaytishi shart.
•
Murabbiy va
rasmiy shaxslar texnik maydonchadan tashqariga chiqish huquqi berilmagan. Faqat
shifokorlar bundan mustasno. Ular maydondagi bosh hakam ko‘rsatmasiga asosan
jarohat olgan futbolchiga tibbiy yordam ko‘rsatish maqsadidagina texnik
maydonchadan tashqariga chiqishi mumkin.
•
Texnik
maydonchadagi murabbiy va rasmiy shaxslar o‘zlarining javobgarlik doirasiga
kiradigan darajada to‘g‘ri tutishlari lozim.
TO‟RTINCHI HAKAM
•
Musobaqa
reglamentiga ko‘ra har bir o‘yinga to‘rtinchi hakam tayinlanishi mumkin. Agar
maydonda harakat qilayotgan 3 hakamdan birontasi o‘zining vazifasini bajara
olmaydigan darajadagi vaziyatga tushib qolsa, unda 4-hakam uning o‘rniga
almashtiriladi.
•
Agar hakam o‘z
vazifasini bajara olmaydigan darajadagi vaziyatga tushib qolsa unda hakamlarni
almashtirish tartibi musobaqa reglamenti asosida amalga oshiriladi.
•
Bosh hakam
ko‘rsatmasiga binoan to‘rtinchi hakam o‘yingacha, o‘yin paytida va o‘yindan
keyin bosh hakamga barcha tashkiliy ishlarda yordam berishi mumkin.
To‘rtinchi
hakam o‘yin paytida futbolchilarning almashtirish jarayoniga bevosita yordam
berishga majbur.
•
Agar o‘yin
jarayonida o‘yindagi to‘pni almashtirish zaruriyati tug‘ilsa, unda to‘rtinchi hakam
bu ishga ma‘suldir. O‘yin vaqtini cho‘zmaslik uchun to‘rtinchi hakamda zaxira
to‘pi bo‘lishi lozim.
•
To‘rtinchi
hakam futbolchi zaxiradan maydonga tushishidan oldin o‘yinchini tekshirib
ko‘rish huquqiga ega. Agar futbolchining kiyinishada xatolikni sezsa buni
darhol bosh hakam yordamchisiga ma‘lum qiladi. U esa o‘z o‘rnida bosh hakamga
bu haqda ma‘lumot beradi.  To‘rtinchi hakam barcha masalalarda
bosh hakamga yordam beradi.
•
O‘yin tugashi
bilan to‘rtinchi hakam o‘yin haqidagi bayonnomona musobaqa o‘tkazuvchi
tashkilotga olib borib beradi. Agar o‘yin vaqtida bosh hakam va uning
yordamchilari rasmiy shaxslarning o‘zlarini noto‘g‘ri tutishi va baxtsiz
hodisalarni nazaridan chetda qoldirgan bo‘lsa, unda to‘rtinchi hakam hakamlar
jamoasi bilan kelishilgan holda bu haqda bayonnomada aks ettirish lozim.
 Futbol qoidalari
BOSH
HAKAM ISHORALARI

Erkin zarba                                 Jarima
zarbasi                            O‘yinni davom ettirish
Ogohlantirish                                                                                CHetlatish

BOSH
HAKAM YORDAMCHILARINING ISHORALARI

O‘yinchi almashtirish

O‘yindan
  tashqari holat

YOn chiziqdan to‘pni
  o‘yinga kiritish

O‘yindan tashqari holat, yaqin
O‘yindan           tashqari              holat, O‘yindan tashqari holat,
maydonning
nuqtadan                                    maydonning
o‘rtarog‘idan         uzoq nuqtasidan

Futbol qoidalari

O‟yin qoidalari va reglament
To‘rtinchi hakam tomonidan o‘yindagi
to‘xtalishlar hisobiga yo‘qotilgan vaqtni e‘lon qilish 7 – Qoida: O‘yining
davomiyligi. Vaqt qo‘shib berish.
O‘yinning
har bir bo‘limida quyidagi holatlar uchun vaqt yo‘qotilishi tufayli qo‘shimcha
vaqt qo‘shib beriladi:
•
o‘yinchi (lar)
almashtirish,
•
o‘yinchi
jarohati darajasining jiddiyligini baholash,
•
kuzatib qo‘yish
(o‘yinchiga yordam ko‘rsatilishi uchun maydondan tashqariga chiqarish),
•
o‘yinni
cho‘zish,
•
boshqa biror
sabab.
Vaqtni qo‘shish bosh hakam
ko‘rsatmasiga binoan amalga oshiriladi.
Musobaqalar reglamentida
belgilanishicha, o‘yin vaqtida stadionlardagi soatlar ishlashi mumkin, yagona
shart shundan iboratki har bir bo‘lim, ya‘ni 45 va 90 daqiqa tugagach, soatlar
to‘xtatiladi. Ushbu shart final o‘yinlarining qo‘shimcha bo‘limlari uchun ham
taalluqli. (YA‘ni, soatlar15 va 30 daqiqa o‘tgach, to‘xtatiladi).
O‟yindagi to‟xtalishlar hisobiga
yo‟qotilgan vaqtni e‟lon qilish
Agar o‘yin tugamagan bo‘lsa, bosh
hakam o‘yindagi to‘xtalishlar uchun qo‘shimcha vaqt ajratsa, unga juda katta
bosim o‘tkaziladi. O‘yinchilar, murabbiylar, jamoalar rahbarlari va axborot
vositalari qancha vaqt qo‘shilganidan bexabar bo‘lishadi va bosh hakam
tomonidan qo‘shib berilgan vaqtda gol urilsa, bu holat bosh hakamga
e‘tirozlarni kuchaytirib yuboradi.
Hakamlar Qo‘mitasi qiziqayotgan
tomonlar o‘yindagi to‘xtalishlar uchun qancha vaqt qo‘shib berilayotgani
to‘g‘risida ogohlantirilsa, bosh hakamga bosim keskin kamayadi degan to‘xtamga
keldi.
Bosh hakam va to‘rtinchi hakam
o‘yindagi to‘xtalishlar hisobiga vaqt yo‘qotilishiga ko‘proq e‘tibor
berishlariga to‘g‘ri keladi. Hakamlar Qo‘mitasi oddiy holatlarda o‘yinchi
almashtirishga 30 soniya, jarohatlangan
o‘yinchini maydon tashqarisiga
kuzatish uchun 1 daqiqa qo‘shib berishni tavsiya etadi. Alohida hollarda bosh
hakam yuqorida qayd etilgan holatdan farqli o‘laroq, vaqt yo‘qotilishini
aniqroq hisoblashi zarur bo‘ladi. (Masalan, maydonda darvozabonga yordam
ko‘rsatilganda).
Italiyada keyingi yillarda to‘plangan
ijobiy tajribaga asoslanib, Hakamlar Qo‘mitasi UYEFA musobaqalarining barcha
o‘yinlarida e‘lon qilishning quyidagi qoidalariga asosan, to‘rtinchi hakam
tomonidan qo‘shib berilayotgan vaqtni e‘lon qilishni tavsiya etadi:
•
Har bir
bo‘limda asosiy o‘yin vaqti tugagandan so‘ng (45- va 90-daqiqalar o‘tib
bo‘lgach) bosh hakam to‘rtinchi hakamga imo-ishora yoki ovoz chiqarib, qancha
vaqt qo‘shishga qaror qilganini bildiradi. O‘yinga yarim daqiqa yoki soniyalar
emas, to‘liq daqiqalar qo‘shib beriladi. Ushbu qoida qo‘shimcha bo‘limlarda ham
amal qiladi (15- va 30-daqiqalar tugagandan so‘ng).
•
To‘rtchi hakam
o‘yinchilar, murabbiylar, tomoshabinalar va axborot vositalariga eng kamida
qo‘shib berilayotgan daqiqalarni o‘yinchi almashtirishda foydalaniladigan
raqamlangan (oddiy yoki elektron) tablichkalar yordamida ko‘rsatadi.
•
Bir marta va
tomshabinlar uchun ushbu axborot stadionning retranslyatsion tizimi yordamida
e‘lon qilinishi mumkin, shuningdek, qisqa vaqt mobaynida stadiondagi gigant
monitorda ham ko‘rsatilishiga ruxsat beriladi.
•
O‘yinning
asosiy vaqti tugagach, ya‘ni 45- va 90-daqiqalar o‘tib bo‘lgach, stadiondagi
soat to‘xtatiladi, agar qo‘shimcha bo‘limlar o‘tkazilsa, 15- va 30-daqiqalardan
so‘ng soat yana to‘xtatilishi kerak. O‘yinga qo‘shib berilgan
daqiqalarda biror holat yuz bersa va bu holat o‘z-o‘zidan yana vaqt qo‘shishni
talab qilsa, na bosh hakam, na to‘rtinchi hakam yana qancha vaqt qo‘shilishini
ko‘rsatmaydi. O‘yin qoidalariga muvofiq, qo‘shib berilgan vaqtda o‘yin
to‘xtalishlari uchun, shubhasiz, yana bir qancha vaqt qo‘shib beriladi.

1-Qoida: Uchrashuv o‘tkaziladigan maydon

3-Qoida: O‘yinchilar soni

4-Qoida: O‘yinchilar kiyimi (ekipirovka)

5-Qoida: Bosh hakam

6-Qoida: Bosh hakam yordamchilari

7-Qoida: Uchrashuvning davom etishi

8-Qoida: Uchrashuv boshlanishi va o‘yinni davom ettirish

9-Qoida: To‘p o‘yinda va o‘yindan tashqari holatlarda

10-Qoida: To‘p darvoza to‘ridaligini aniqlash
  usullari

11-Qoida: «O‘yindan tashqari» holat

12-Qoida: Qoida buzilish holatlari va qoidaga
  zid xatti-harakatlar

13-Qoida: Jarima to‘pi va erkin zarba*

14-Qoida: 11-metrlik jarima to‘pi

15-Qoida: To‘pni yon chiziqdan o‘yinga kiritish

16-Qoida: To‘pni darvoza yonidan erkin zarba
  bilan o‘yinga kiritish

17-Qoida: Burchak to‘plari

18-Qoida: 11-metrlik nuqtadan zarbalar

19-Qoida: Texnik maydoncha va to‘rtinchi hakam

20-Qoida: Hakam ishoralari

21-Qoida: Yo‘qotilgan vaqt kompensatsiyasi

«O‘zbekiston
iftixorlari» nishoni qaysi futbolchiga berilgan?
Mirjalol
Qosimov

4)

Testlar

2008
yil Osiyoda eng yaxshi futbolchi deb tan olingan o‘yinchini ko‘rsating.
Server
Djeparov.
Ulug‘bek
Baqoyev.
Mirjalol
Qosimov.
Odil
Ahmedov.

O‗zbekiston
qachon va qayerda  FIFA va OFK a‘zo bo‗ldi?
1994
y. CHikagoda
1996  y. Vashingtonda
1997  y. Angliyada
1993
y. SHveysariyada

Xalqaro
Futbol Federatsiyasi (FIFA)qachon tashkil to‘pgan?
 1904
g. 21 mayda
1903
g. 25 iyunda
1900
g. 10 aprelda
1902
g. 20 iyulda

Futbol
maydonining o‗lchamlarini ko‘rsating
Uzunligi
90 m. - 120 m., eni  45 m. - 90 metr
Uzunligi
75 m. - 100 m., eni  60 m. - 90 metr
Uzunligi
90 m. - 100 m., eni  45 m. -110 metr
Uzunligi
90 m. - 110 m., eni  45 m. -100 metr
Futbol
to‗pining aylana diametrini  ko‘rsating
68
sm - 70 sm
71
sm - 73 sm
70
sm - 71 sm
66
sm - 71 sm
Futbol bo‘yicha jahon chempionati musobaqalari har
necha yilda o‘tkaziladi?  Har 4 yilda  Har 2 yilda.
 Har
5 yilda
 Har
3 yilda
Futbol
bo‗yicha jahon chempionati qaysi yildan boshlab o‗tkazilmoqda?
1930-yildan

1927
-yildan
1929
-yildan
1926
-yildan
«OFK»
Osiyo futbol konfederatsiyasi qaysi yili tashkil topgan?
1954
y
1945
y
1947
y
1950
y

S.SHaparov

Temur
Kapadze
Ulugbek
Baqoyev
1963
yil darvozaga to‘p o‘tkazib yubormaslik buyicha rekord o‘rnatgan darvozabon
kim?
Lev
YAshin
Devid
Simen
Fabien
Bartes
Rinat
Dassaev

Aut
xolatidan to‘p uyinga qanday kiritiladi?
Ikki
qo‘llab bosh ustidan oshirib oyoqlarni yerdan uzmagan xolatda
Bir
qo‘llab yelkadan oshirib
Tupni
tepib
Barcha
javoblar tugri
Darvozabon
maydoni  ulchamini  ko‘rsating
5,5
metr
4,5 metr
6,5
metr
7,5
metr
Yevropa
futbol federatsiyalari birlashmasi (U.E.F.A) qachon tashkil topgan?
1954
yil
1960
yil
1965
yil
1970
yil
Futbol
bo'yicha Yevropa chempionlar ligasi  musobaqalari ilk bor  nechanchi yilda
o‘tkazilgan?
1955
y
1950
y
1956  y
1957  y
Yevropaning
eng yaxshi o‘yinchisiga beriladigan sovrin.
Oltin
to‘p
Oltin
butsa
Brilliant
tup
Oltin
xushtak
Jarima
maydoni  o‘lchamlarini aniqlang?
16
m 50 sm
13  m 25 sm
14  m 50 sm
15  m 30 sm
Jarima
maydonidagi yoy nima uchun chizilgan?
11
metrli  jarima to‘pi tepish vaktida  9 m 15sm masofada  turish maqsadida
chizilgan
 Maydon
chiroyli  kurinishi uchun
Darvozabon
yoy ichida ham qo‘l bilan o‘ynashi uchun
11
metrli jarima to‘pi tepuvchi o‘yinchi yoy ichidan chikmasligi  uchun
Futbol
bo‘yicha birinchi Jaxon chempionati musobaqalari qaysi davlatda o‘tkazilgan?
Urugvay Meksika AQSH
Ispaniya

Qaysi
davlat terma jamoasi 5 karra jahon chempioni bo‘lgan?
Braziliya

Italiya

Urugvay

Gollandiya

Musobaqa
nizomining so‘nggi bandi?
G‘oliblarni
taqdirlash
Musobaqa
katnashchilari
Musobaqaga
raxbarlik qilish
Musobaqa
maqsad va vazifalari
Rasmiy
musobaqalarda bir jamoa bir kunda nechta o‘yin o‘ynashi mumkin?
1marta

2  marta
3  marta
4  marta
Osiyoning
2003 yildagi  yil  jamoasini  ko‘rsating?
Paxtakor
(O‘zbekiston)
Al-sadd
(Eron)
Al-ittihod
(BAA)
Pomir
(Tojikiston)
Futbol
bo‘yicha oxirgi yevropa chempionati musobaqalari  qachon va qayerda
o‘tkazilgan?
2016
y Fransiya
2014  y Belgiya
2015  y Angliya
2017
y Koreya, YAponiya
Prezidentimizning
«Uzbekistonda futbolni  rivojlantirishga doir kushimcha chora – tadbirlar
to‘grisida»gi qarori qachon qabul qilingan?
2003
yil 1 aprel
2006  yil 1 may
2007  yil 30 mart
2008  yil 20 fevral
O‘zbekiston
futbolchilari qachon va qayerda Osiyo oyinlari g‘olibi bo‘lishgan?
1994
yil (Yaponiyada)
1971
yil (Eronda)
1997
yil (Xitoyda)
1999
yil (Qatarda)
Uzbekistonda
futbol   qachon va qayerda paydo bo‘lgan?
1912
yil Fargonada
1908
yil Toshkentda
1910  yil Samarkand
1911  yil Buxoroda
Futbol
o‘yini qachon  va qayerda  paydo bo‘lgan?
Angliyada
1863 yilda
Gretsiyada
1830 yilda
Urugvayda 1903 yilda Italiyada
1963yilda Futbol qiroli kim?
Pele

Mishel
Platini
Diyego
Maradona
Marko
Vanbasten
Rasmiy
uchrashuvlardagi futbol to‘pning og‘irligini ko‘rsating
410
gr -450 gr
390
gr - 450 gr
396
gr - 453 gr
450
gr - 460 gr
Mashxur
O‗zbekistonlik futbol hakami
Ravshan
Ermatov
Nail
Lutfulin
Valentin
Kovalyov
P.L.Kallina

«OFK»
Osiyo futbol konfederatsiyasi kaysi yili tashkil topgan?
1948
y
1945
y
1947
y
1950
y
Futboldagi
darvoza ustuni va to‘sini qalinligini ko‘rsating.
12  sm
13  sm
12,5
sm
14  sm
Burchak
bayroqlari balandligini aniqlang.
1,5
m
1
m
7
m
7,32
m
Futbolning
vatani qaysi davlat hisoblanadi?
Angliya

Braziliya

Gollandiya

Urugvay

Hozirgi
kunda O‘zbekistondagi eng katta sig‘imga ega bo‘lgan stadion.
Paxtakor
(Toshkent)
Milliy
(Toshkent)
Markaziy
(Namangan)
Sog‘lom
avlod (Andijon)
Futbol
o‘yinining 13 moddadan iborat ilk qoidalari qachon tasdiqlangan?
1863-yilda

1875-yilda

1904-yilda

1908-yilda

Futbol darvozasi balandligini cheklash maqsadida
nechanchi yilda darvoza ustunlari orasiga arqon tortib qo‘yildi? 1866-yilda
1888-yilda

1877-yilda

1890-yilda

Nechanchi
yildan boshlab futbolda har bir jamoada 11 ta dan futbolchi o‘ynay boshladi?
1870-yildan

1878-yildan

1900-yildan

1911-yildan

Nechanchi yildan boshlab futbol uchrashuvlari uzluksiz
(TANAFUSSIZ) 90 daqiqadan o‘tkazila boshladi? 1871-yildan
1880-yildan

1888-yildan

1899-yildan

Nechanchi
yilda futbol to‘pining og‘irligi va hajmi rasman tasdiqlandi?
1872-yilda

1880-yilda

1885-yilda

1890-yilda

Nechanchi
yilda to‘pni yon chiziqdan qo‘lda o‘yinga kiritish qoidasi rasman belgilandi?
1873-yilda

1875-yilda

1880-yilda

1885-yilda

Nechanchi
yilda burchak to‘pi tepish qoidasi kiritildi?
1973-yilda

1977-yilda

1979-yilda

1985-yilda

Nechanchi
yilda ustunlar orasiga tortilgan arqon mustahkam to‘sinlarga almashtirildi?
1875-yilda

1880-yilda

1885-yilda

1890-yilda

Nechanchi
yilda ilk bor futbol o‘yinini hakam boshqardi?
1878-yilda

1888-yilda

1898-yilda

1908-yilda

Nechanchi
yildan e‘tiboran o‘yinni boshqarishda hakamlar hushtakdan foydalanishdi?
1880-yildan

1885-yildan

1890-yildan

1895-yildan

Qachondan
boshlab futbol uchrashuvlari 45 daqiqali ikki bo‘limga bo‘lib o‘tkazila
boshlandi?
1883-yildan
boshlab
1890-yildan
boshlab
1900-yildan
boshlab
1910-yildan
boshlab
Nechanchi yilda ilk bor futbol hakami o‘yinni
boshqarish uchun  ikkita yordamchisi bilan maydonga chiqdi? 1891-yilda
1895-yilda

1898-yilda

1899-yilda

Nechanchi
yilda futbol qoidalariga 11 metrli jarima zarbalari tepish kiritildi?
1891-yilda

1895-yilda

1899-yilda

1900-yilda

Nechanchi
yilda darvozabonning jarima maydoni ichida qo‘l bilan o‘ynash huquqini beruvchi
qoida joriy etildi?
1902-yilda

1905-yilda

1910-yilda

1915-yilda

Nechanchi
yilda futbol rasman olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritildi?
1908-yilda

1910-yilda

1920-yilda

1930-yilda

Ilk
O‘zbek futbol jamoasi nechanchi yilda tashkil topgan?
1912-yilda

1910-yilda

1915-yilda

1918-yilda

Nechanchi
yilda ilk bor futbolchilar 1dan 11gacha bo‘lgan raqamlar ostida maydonga
tushishdi?
1933-yilda

1935-yilda

1940-yilda

1943-yilda

Uch
karra jahon chempioni bo‘lgan yagona futbolchi kim?
Pele

Maradonna

Messi

Ronaldo

Qaysi
mamlakat futbolchilari ilk jahon birinchiligi musobaqalarida g‘alaba
qozonishgan?
Urugvay

Angliya

Braziliya

Germaniya

Qaysi
mamlakat futbolchilari ilk yevropa birinchiligi musobaqalarida g‘alaba
qozonishgan?
SSSR

AQSH

Germaniya

Vengriya

 O‗zbekiston  Futbol
Federatsiyasi qachon tashkil topgan?
1946-yilda

1935-yilda

1940-yilda

1945-yilda

Darvozabon
to‘pni egallab olganidan so‘ng, uni necha sekund qo‘lida ushlab turishga haqli?

6
sekund
10
sekund
15
sekund
Hohlaganicha

Futbol
o‘yini qoidalarida nechanchi yildan boshlab sariq va qizil kartochkalar joriy
etilgan?
1970-yildan

1975-yildan

1980-yildan

1985-yildan

Xalqaro
musobokalar  uchun maydon ulchamlari qancha bo‘lishi kerak?
Uzunligi
100-110m  eni 64-75m
Uzunligi
100-105m  eni 50-55m
Uzunligi
80-90 m    eni 45-50m
Uzunligi
90 -120m  eni 45-90m

Yevropada
yangi qoidalar bo‘yicha maydondagi hakamlar soni necha kishidan iborat?
5
kishidan
3  kishidan
4  kishidan
7
kishidan

Mashxur
O‗zbekistonlik hakamni ko‘rsating?
Ravshan
Ermatov
Nail
Lutfulin
Valentin
Kovalyov
P.L.Kallina

Maydon
markazidagi aylana radiusi necha metrga teng?
9
metrga
5,5
metrga
7
metrga
16,5
metrga

Futbol
maydonidagi belgilovchi chiziqlar qalinligi necha santimetrga teng?
12
sm ga
18
sm ga
10
sm ga
15
sm ga

―Buxoro‖
futbol klubining oldingi nomini bilasizmi?
―Nurafshon‖

―Binokor‖

―Zarafshon‖

―Lokomotiv‖

Futbol
bo‘yicha mamlakatimiz super ligasida nechta jamoa ishtirok etadi?
14
ta
18
ta
20
ta
24
ta

Qanday
holatlarda futbol o‘yini oxirigacha o‘ynalmasdan tugatilishi mumkin?
Ob-havo
sharoiti tufayli, biror jamoa o‘yinchilari soni 7tadan kam bo‘lib qolganida,
stadiondagi yoritish moslamalarining ishdan chiqib qolishi natijasida.
Biror
jamoa murabbiyi betob bo‘lib qolganida, hakam jarohat olganda, koptok teshilib
qolganda.
Tomoshbinlar
ketib qolishsa, o‘yinchilar hakamni haqoratli so‘zlar bilan so‘kishsa, biror
bir futbolchining oyoq kiyimi yaroqsiz holga kelib qolsa.
Barcha
javoblar to‘g‘ri

Taktika
deganda nimani tushunasiz?
Maydondagi
jamoaviy harakat
Tez
yugura olish
Baland
bo‘yli futbolchilarga ega bo‘lish
Aldamchi
harakatlarni bajara olish

Texnika
deganda nimani tushunasiz?
Har
bir o‘yinchining to‘p bilan bajaradigan harakatlari
Jamoa
o‘yinchilarining baland sakray olishi
Tezkor
futbolchilarga ega bo‘lish
Aldamchi
harakatlar bajara olish

Qanday
vaziyatlarda 11 metrli jarima belgilanishi mumkin?
Himoyalanayotgan
jamoa o‘yinchilari o‘z jarima maydonlarida qoidani buzishsa
Darvozabon
o‘z o‘yinchisi uzatgan to‘pni qo‘li bilan o‘ynasa
Darvozabon
o‘z  jarima maydonidan chiqib to‘p bilan harakatlansa
Biror
jamoa o‘yinchisi hakamni haqoratlasa

Futbolda
gol bo‘lganidan keyin o‘yin qayerdan boshlanadi?
Maydon
markazidan
Darvoza
chizig‘idan
Yon
tomondan
Hakam
to‘pni tashlab beradi

Qanday
turdagi futbol maydoni qoplamlari standart hisoblanadi?
Tabiiy
va sun‘iy chim qoplamlari
Tabiiy,
sun‘iy chimdan va taxta poldan iborat qoplamlar
Tabiiy
chim va asfaltdan iborat qoplamlar
Barcha
javoblar to‘g‘ri

Qanday
vaziyatlarda erkin zarba belgilanishi mumkin?
Darvozabon
oz o‘yinchisidan qaytgan to‘pni qo‘li bilan o‘ynaganda
Darvozabon
jarima maydoni tashqarisida qo‘l bilan o‘ynaganda
O‘yin
qoidasi qo‘pol ravishda buzilganda Raqib o‘yinchisini qo‘l bilan itarganda
Darvoza
to‘sini balandligini ayting.
2,44
metr
2,50
metr
2,32
metr
3,00
metr

Darvoza
ustunlari orasidagi masofa qancha?
7,32
metr
7,34
metr
7,50
metr
7,44
metr

Futbol
hakami o‘yinni qay tarzda boshqaradi?
Hushtak
chalish orqali
Imo-ishora
qilib
Baqirib

Chetda
turib kuzatish orqali

Yon
chiziqdagi hakam qoida buzilganligini qay tarzda bildiradi?
Bayroqchasini
ko‘tarib
Hushtak
chalib
Qo‘lini
ko‘tarib
Barcha
javoblar to‘g‘ri

Futbolda
qanday vaziyatlarda bahsli to‘p tashlab beriladi?
To‘p
yaroqsiz holga kelib qolsa, to‘satdan o‘zga shaxs yoki buyumlarning o‘yin
jarayoniga ta‘sir ko‘rsatishi kuzatilsa
Qoida
buzilsa
O‘yinchi
hakamning ruxsatisiz maydondan chiqsa yoki unga kirsa O‘yinchi to‘pni qo‘li
bilan ushlab olsa

Futbol
o‘yinida har bir jamoada nechtadan o‘yinchi ishtirok etadi?
11
tadan
14  tadan
15  tadan
7
tadan

Futbol
o‘yinining har bir bo‘limi necha daqiqadan iborat?
45
daqiqadan
40
daqiqadan
60
daqiqadan
90
daqiqadan

Rasmiy
futbol uchrashuvlarida nechtadan o‘yinchi almashtirish mumkin?
3
tadan
5
tadan
4
tadan
Hohlagancha

Qanday
holatda o‘yinchilarga to‘pni qo‘l bilan tashlab berishga ruxsat etiladi?
Aut
holatida
Jarima
zarbasi tepilayotgan vaqtda
Erkin
zarba tepilayotgan vaqtda
Qo‘l
bilan o‘ynash umuman mumkin emas

Darvozabon
o‘z joyini tark etib jamoa hujumida ishtirok etishi mumkinmi?
Ha
mumkin
Yo‘q
mumkin emas
Hakam
ruxsat bersa mumkin
Barcha
javoblar to‘g‘ri

Futbol
bo‘yicha Yevropa birinchiligi musobaqalari har necha yilda o‘tkaziladi?
Har
4 yilda
Har
2 yilda
Har
3 yilda
Har
yil

Futbolda
qanday jazolash turlari mavjud?
Jarima
to‘pi, sariq va qizil kartochka
2
minutga chiqarib qo‘yish
5
minutga chiqarib qo‘yish
Barcha
javoblar to‘g‘ri

Hakamlardan
biri jarohat olsa o‘yin yakuniga yetmay  to‘xtatiladimi?
Yo‘q
zahiradagi hakam uni almashtiradi
Ha
to‘xtatiladi
Buni
murabbiylar hal qiladi
Tomoshabinlar
bo‘lmasa to‘xtatiladi

Futbolchi
golni nishonlash vaqtida ust kiyimini yechsa hakam u o‘yinchiga nisbatan qanday
chora qo‘llaydi?
Sariq
kartochka bilan jazolaydi
Golni
bekor qiladi
Qizil
kartochka bilan jazolaydi
Chora
ko‘rmaydi

Futbol
so‘zi qaysi davlat tilidan olingan?
Ingliz

Fransuz

Nemis

Ispan

O‘zbekistonning
eng nomdor futbol jamoasi
Paxtakor

Navbahor
Buxoro
Nasaf

Futbol
qoidalariga asosan erkin va jarima zarbalari vaqtida raqib o‘yincilari to‘pdan
necha metr uzoqlikda turishlari lozim?
9,15
metr
7
metr
11
metr
16
metr

Futbolning
vatani qayer hisoblanadi?
Angliya

Braziliya

Ispaniya

Urugvay

Oxirgi
Jahon birinchiligi musobaqalari qaysi davlatda bo‘lib o‘tdi?
Rossiyada

Ispaniyada

Fransiyada

Ukrainada

Futbolchilar
oyoq kiyimi qanday nomlanadi?
Butsi

Shipovka

Kedi

Krosovka

Futbolda
har xil rangdagi oyoq kiyimda o‘ynash mumkinmi?
Ha
mumkin
Yo‘q
mumkin emas
Hakam
ruxsat bersagina mumkin
Oyoq
kiyim rangi murabbiyga ma‘qul bo‘lishi kerak

O‘yinchilar
maydonning qaysi joyidan zahira o‘yinchilari bilan almashishlari mumkin?
Yon
tomondan o‘rta chiziq oldidan
Yon
tomondan burchak sektori oldidan
Darvoza
oldidan
Hohlagan
joyidan

Zahiraga
olinayotgan o‘yinchi maydonning hohlagan tarafidan chiqib ketsa bo‘ladimi?
Ha
bo‘ladi
Yo‘q
bo‘lmaydi
Ba‘zi
o‘yinlarda mumkin
Barcha
javob to‘g‘ri

Zahiradan
o‘yinga qo‘shilayotgan o‘yinch maydonning hohlagan tarafidan o‘yinga kirsa
bo‘ladimi?
Yo‘q
faqat belgilangan joydan o‘yinga kirishi lozim
Ha
bo‘laveradi
Maydon
burchagidan
Maydondagi
o‘yinchi qayerdan chiqsa, zahiradagi o‘yinchi o‘sha yerdan o‘yinga qo‘shiladi

Fanat
bu………………
Ma‘lum
bir ob‘yekt yoki sport turiga bo‘lgan kuchli ishqibozlik
Havaskor
sportchi Ta‘sirchan shaxs
Mashhur
shaxs

Derbi
bu………………
Bir
viloyat yoki shaharning ikki jamoasi o‘rtasida kechadigan sport musobaqasi
Kuchli
jamoalar o‘rtasida kechadigan bellashuv
Kuchli
jamoaning kuchsiz jamoaga qarshi bellashuvi
Kuchsiz
jamoalar o‘rtasida kechadigan bellashuv

O‘zbekiston
professional klublari o‘rtasida o‘tkaziladigan oily liga futbol musobaqalari
ligasi qanday nomlanadi?
Super
liga
La
liga
Pro
liga
A
seriya
―EL
KLASSIKO‖ nomi bilan mashhur bo‘lgan bellashuvda qaysi jamoalar o‘zaro
kuch sinashishadi?
Real
va Barselona
Liverpul
va Chelsi
Bavariya
va Yuventus
Bunyodkor
va Paxtakor
Futbol
qiroli PELE qaysi mamlakat fuqarosi?
Braziliya

Argentina

Gollandiya

Angliya

6
marta oltin to‘p sovrinini qo‘lga kiritgan yagona futbolchi kim?
Lionel
Messi
Krishtianu
Ronaldo
Neymar

Zinedin
Zidan

XX-asrning
eng yaxshi darvozaboni hamda  oltin to‘p sovrinini qo‘lga kiritgan yagona
darvozabon kimligini bilasizmi?
Lev
Yashin (SSSR)
Fabiyen
Bartez (Fransiya)
Van
Der Saar(Niderlandiya)
Oliver
Kaan (Germaniya)

Jahon
chempionatlari final bosqichida bir o‘yinda 5 ta gol urgan yagona futbolchi…
Oleg
Salenko
Lionel
Messi
Krishtianu
Ronaldo
Marko
Van Basten

Futbolda
qaysi vaziyatlarda to‘p maydon o‘yinchilari tomonidan qo‘l bilan tashlab
beriladi?
Autdan

Erkin
zarba vaqtida
Jarima
zarbalari vaqtida
Burchak
to‘pi amalga oshirilayotganda
Biror
jamoa futbolchisi o‘z jarima maydonida to‘pni qo‘li bilan o‘ynasa qanday jazo
qo‘llaniladi?
11
metrli jarima
Erkin
zarba
Burchak
to‘pi
O‘yinchi
2 minutga o‘yindan chetlatiladi

FIFA
(Xalqaro futbol federasiyasi) prezidenti kim?
Djanni
Infantino
Mishel
Platini
Diyego
Maradona
Aleks
Fergyusson

UEFA
(Yevropa futbol assosiasiyalari birlashmasi) prezidenti kim?
Aleksandr
Cheferin
Diyego
Maradona
Aleks
Fergyusson
Lev
Yashin

AFK
(Osiyo futbol konfederasiyasi) rahbari kim?
Salman
bin Ibraxim Al-Xalifa
Yussuf
Al-Madad
Muborak
Al-Najot
Hassan
Al-Fattoh

Sig‘imi
jihatidan dunyodagi eng katta futbol stadionini ko‘rsating.
KXDR
gi  1-may stadioni
Ispaniyadagi
Kamp Nou stadioni
Fransiyadagi
Stad de Frans stadioni
Rossiyadagi
Lujniki stadioni

Biror
futbolchi o‘z darvozasiga gol urib qo‘ysa-bu gol qanday nomlanadi?
Avtogol

Supergol

Gipergol

Antigol

Bir
o‘yinda 3 ta gol kiritgan o‘yinchi nimaga erishgan bo‘ladi?
Xet-trikka

G‘alabaga

Dublga

Oltin
to‘pga

Bir
o‘yinda 2 ta gol kiritgan o‘yinchi nimaga erishgan bo‘ladi?
Dublga

G‘alabaga

Oltin
to‘pga
Xet-trikka

Futbolchilarga
beriladigan eng yuqori darajadagi individual mukofot bu………….
Oltin
to‘p
Oltin
kalit
Oltin
butsa
Kubok

Bir
musobaqa davomida eng ko‘p  to‘p kiritgan futbolchi qanday nom oladi?
Musobaqa
to‘p urari
Musobaqa
snayperi
Musobaqa
pushkasi
Musobaqa
atamani

Dunyodagi
eng kuchli zarbaga ega futbolchi kim?
Xalk

Pele

Maradona

Messi

Qaysi
mamlakat futbolchilari 2018-yilgi Jahon birinchiligi musobaqalari g‘olibligini
qo‘lga kiritishgan? Fransiya
Xorvatiya
Belgiya
Angliya

Faoliyati
davomida 100 dan ortiq gol urgan darvozabonni ko‘rsating.
Rojeo
Seni
Rene
Igita
Xose
Luis CHilavert
Rinat
Dasayev

Birinchi
rasmiy futbol uchrashuvi qaysi mamlakat futbolchilari o‘rtasida bo‘lib o‘tgan?
Angliya---Shotlandiya

Urugvay---Braziliya

Urugvay---Italiya

Angliya---Rossiya

O‘yinchini
maydondan chetlatish vaqtida unga qaysi rangdagi kartochka ko‘rsatiladi? Qizil
Sariq

Yashil

Qora

Futbol
atamasida to‘pni qo‘liga olishi mumkin bo‘lgan o‘yinchini qanday atashadi?
Golkiper

Kul‘tliver

Gol‘flider

Kiper

Qaysi
o‘yinchi qo‘lida bog‘ich (povyazka) bilan maydonga tushadi?
Jamoa
sardori
Jamoa
faxriysi
Jamoa
to‘purari
Jamoa
murabbiyi

To‘p
darvoza to‘riga borib tushganda tomoshobinlar nima deb hayqirishadi?
Gol

Pshol

Shaybu

Lol

Ayollar
professional futbol jamoalari mavjudmi?
Ha

Yo‘q

Bilmayman

Faqat
Angliyada

Futbol
yulduzi Lionel Messi qayerda tug‘ilgan?
Argentinada

Braziliyada

Ispaniyada

Portugaliyada

Maydonda
o‘yinni hushtak yordamida boshqaruvchi shaxs qanday nomlanadi?
Hakam

Murabbiy

Sharxlovchi

Qorovul

Jamoadagi
boshqa davlat fuqarosi bo‘lgan o‘yinchini qanday atashadi?
Ligioner

Partizan

Praktikant

Volantyor

Futbolda
qaysi pozisiyadagi o‘yinchilar yo‘q?
Yarim
hujumchi
Himoyachi

Yarim
himoyachi
Hujumchi

Futbolda
o‘yinchiga qizil kartochka ko‘rsatilsa-bu nimani anglatadi?
O‘yindan
chetlatish
Ogohlantirish

Rag‘batlantirish

Bilmayman

Bu
mashhur sportchilarning qaysi biri futbolchi………
Lionel
Messi
Mayk
Tayson
Useyn
Bolt
Valeriy
Xarlamov
Futbol
o‘yinida nechta darvoza mavjud?
2
ta
1
ta
3  ta
4  ta

Ilk
tashkil etilgan futbol jamoasi qanday atalgan?
Sheffild

Lester

Sokker

Chelsi

Bu
futbol terminlarining qaysi biri hujumchiga nisbatan ishlatiladi?
Forvard

Golkiper

Xavbek

Stopper

Xalqaro
Futbol Federasiyasining qisqacha nomlanishini ko‘rsating….
FIFA

UEFA
FIBA
FILA

Osiyo
Futbol Konfederasiyasining qisqacha nomlanishini ko‘rsating….
AFC

UEFA

FIBA

FILA

Yevropa
futbol assosiasiyalari birlashmasining qisqacha nomlanishini ko‘rsating….
UEFA
FIFA
AFC

FIBA

Bir
o‘yin davomida nechta sariq kartochka olgan futbolchi o‘yindan chetlatiladi?
2  ta
3  ta
4  ta
1
ta

Futbol
tarixida eng ko‘p gol urgan futbolchini ko‘rsating…….
Pele

Maradona

Pushkash

Messi

Futbolda
eng ko‘p sovrinlarni qo‘lga kiritgan futbolchi bu…….
Dani
Alves (Braziliya)
Lionel
Messi (Argentina)
Krishtianu
Ronaldo (Portugaliya)
David
Bekham (Angliya)

Qoida
buzarlik uchun belgilangan 11 metrli jarima futbol atamasida qanday nomlanadi?
Penalti

Ofsayd

Aut

Blokshot

O‘yindan
tashqari holat futbol atamasida qanday nomlanadi?
Ofsayd

Blokshot

Penalti

Aut

Futbol
koptogi qanday shaklga ega?
Dumaloq

To‘rtburchak

Uchburchak

Konus

Qaysi
holatda 11 metrli jarima to‘pi belgilanadi?
O‘yinchi
o‘z  jarima maydonida koptokni qo‘l bilan o‘ynasa
O‘yinchi
o‘z  jarima maydoni yaqinida koptokni qo‘l bilan o‘ynasa
O‘yinchi
maydon markazida koptokni qo‘l bilan o‘ynasa
O‘yinchi
maydon burchagi yaqinida koptokni qo‘l bilan o‘ynasa

Futbol
o‘yinining 1 bo‘limi necha daqiqaga teng?
45

60

90

120

O‘yin
boshlanishidan oldin jamoa sardorlari qur‘a tashlash natijasiga ko‘ra nima
tanlaydilar?
Maydon
tomonlarini
Koptokni

Sardorni

Hakamni

Futbol
koptoklari qanday buyumdan tayyorlanadi?
Charmdan

Rezinadan

Alyuminiydan

Misdan

Quyidagi
atamalarning qaysi biri futbolga tegishli emas?
Falstart

Pressing

Fol

Aut

Futbol
o‘yini qanday anjom yordamida o‘ynaladi?
Koptok

Shayba

Raketka

Langar
cho‘p

Qoida
buzilganda o‘yin qanday davom ettiriladi?
Jarima
to‘pi tepish orqali
To‘pni
hakam tashlab berishi orqali
To‘pni
yon chiziqlardan tashlash berish orqali
Barcha
javoblar to‘g‘ri

Futbol
atamasi bilan aytganda ―golkiper‖ bu…….
Darvozabon

Himoyachi

Yarim
himoyachi
Hujumchi

Futbol
atamasi bilan aytganda ―forvard‖ bu…….
Hujumchi

Yarim
himoyachi
Himoyachi

Darvozabon

Futbol
atamasi bilan aytganda ―xavbek‖ bu…….
Yarim
himoyachi
Himoyachi

Darvozabon

Hujumchi

Futbol
qoidalariga asosan darvoza to‘sinlari va ustuni qaysi rangda bo‘lishi kerak?
Oq

Sariq

Qizil

Qora

Futbolda
to‘p bilan harakatlanayotgan o‘yinchiga nisbatan qaysi atama ishlatiladi?
Driblyor

Diller

Drayver

Distribyuter

Futbol
uchrashuvlarida Ichki Ishlar Xodimlari nimani nazorat qilishadi?
O‘yingohdagi
tartibni
Maydondagi
tozalikni
Tomoshobinlar
kayfiyatini
Futbol
darvozasini

Darvozabon
bilan qo‘shib hisoblaganda bitta jamoa tarkibida nechta o‘yinchi maydonga tushadi?

11  ta
12  ta
15
ta
18
ta

Har
bir jamoa tarkibida nechta sardor bo‘ladi?
1  ta
2  ta
3  ta
4  ta

Qanday
vaziyatda ofsayd qayd etiladi?
Hujumchi
raqib oxirgi himoyachisiga nisbatan raqib darvozasiga yaqinroq joylashgan
bo‘lsa
Hujumchi
to‘pni raqib jarima maydonida qabul qilsa
Hujumchi
raqib darvozaboniga nisbatan raqib darvozasiga yaqinroq joylashgan bo‘lsa
Barcha javoblar to‘g‘ri

Qanday
vaziyatda burchak to‘pi belgilanadi?
To‘p
himoyalanayotgan jamoa o‘yinchisiga tegib gol bo‘lmagan holda darvoza
chiziqlarini havoda yoki yerdan to‘liq kesib o‘tsa
To‘p
yon chiziqlarni havoda yoki yerdan to‘liq kesib o‘tsa
To‘p
darvozaga kiritilsa
Darvozabon
jarima maydoni tashqarisida to‘pni qo‘l bilan o‘ynasa

Burchak
zarbalari qaysi nuqtadan amalga oshiriladi?
Burchak
sektori ichkarisidan
Maydon
markazidan
Jarima
maydoni burchagidan
O‘rta
chiziqdan

11
metrli jarima zarbasi tepilayotganda darvozabon qaysi chiziqda turadi?
Darvoza
chizig‘ida
Jarima
maydoni chizig‘ida
Darvozabon
maydoni chizig‘da
O‘rta
chiziqda

Futbol
yulduzi Krishtianu Ronaldo qaysi davlat sharafini himoya qiladi?
Portugaliya
Ispaniya
Angliya

Argentina

Futbolda
penalti necha metrdan tepiladi?
11  metrdan
12  metrdan
15  metrdan
16  metrdan

Futboldagi
VAR tizimi nimani aniqlashda ko‘maklashadi?
Bahsli
vaziyatlarni
O‘yinchilar
epikirovkasini
Tomoshobinlar
sonini
Maydon
uzunligini

Futbolda
―ofsayd‖ termini nimani anglatadi?
O‘yindan
tashqari holatni
O‘yin
tugaganligini
Gol
urilganligini
Barcha
javoblar to‘g‘ri

Qaysi
mamlakat futbolchilari 2014-yilgi Jahon birinchiligida g‘alaba qozonishgan?
Germaniya

Braziliya

Argentina

Rossiya

Futbol
bo‘yicha 2018-yilgi Jahon birinchiligi musobaqalari qaysi mamlakatda o‘tkazilgan?

Rossiyada

Belgiyada

Fransiyada

Xorvatiyada

Futbol
bo‘yicha dastlabki Jahon birinchiligi musobaqalari qayerda o‘tkazilgan?
Urugvayda

Angliyada

Braziliyada

Gretsiyada

Futboldagi
AVTOGOL termini nimani anglatadi?
O‘z
darvozasiga urilgan gol
Chiroyli
urilgan gol
Qo‘l
bilan urilgan gol
Bosh
bilan urilgan gol

Futbol
darvozasi o‘lchamlarini ko‘rsating…….
7,32
m-2,44 m
7,50
m-2,50 m
7,00
m-2,30 m
5,00
m-2,00 m

Bir
o‘yinda 4 ta gol urgan o‘yinchi nimaga erishadi?
Pokerga
Dublga
Xet-trikka

Hech
narsaga

Futbol
qiroli Pele o‘z faoliyati davomida nechta gol urgan?
1281
ta
1118
ta
1000  ta
1001  ta

Rasmiy
futbol uchrashuvlarida o‘yinni boshqarish uchun nechta hakam maydonga tushadi?
5
ta
2
ta
4
ta
6
ta

Futbol
qoidalari qaysi davlatda o‘ylab topilgan?
Angliyada

Xitoyda

Braziliyada

Germaniyada

Futbol
terminida yon chiziq hakamlari qanday nomlanadi?
Laynsmen

Arbitr

Drayver

Diller

Futbol
qiroli PELE qayerda tug‘ilgan?
Braziliyada

Kolumbiyada

Argentinada

Aljirda

Futbol
qiroli PELE faoliyatidagi 1281 ta golni nechta o‘yinda kiritgan?
1363
ta o‘yinda
1350
ta o‘yinda
1555
ta o‘yinda
2000
ta o‘yinda

Futbol
terminida bosh hakam qanday nomlanadi?
Referi

Laynsmen

Arbitr

Driblyor

1930-yilda
Urugvayda o‘tgan dastlabki jahon birinchiligi musobaqalarida qaysi davlat
futbolchilari g‘alaba qozonishgan?
Urugvay

Braziliya

Paragvay

Angliya

FUTBOL
so‘zi izohi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Fut-oyoq,
Bol-koptok
Fut-koptok,
Bol-oyoq
Fut-o‘yinchi,
Bol-darvoza
Fut-darvoza,
Bol-o‘yinchi

O‘smirlar
o‘rtasida ham jahon ham yevropa birinchiliklarida g‘alaba qozongan
O‘zbekistonlik  yagona futbolchi kim? Mirjalol Qosimov
Odil
Axmedov
Timur
Kapadze
Usmon
Toshev

O‘yinchilarga
to‘pni qo‘l bilan o‘ynashga ruxsat etiladigan holatni ko‘rsating Aut holati
Barcha
javoblar to‘g‘ri
Erkin
zarba tepilayotganda
Jarima
zarbasi tepilayotganda

Gol
urilganda hakam qo‘l harakati yordamida qaysi tomonni ko‘rsatadi?
Maydon
markazini
Maydon
burchagini
Darvozani Tribunani Futbolchilar
oyoq kiyimi nomini ayting…….
Butsi

Shetki

Blokki

Getri

Hakam
o‘yinchini maydondan chetlatish uchun unga nima ko‘rsatadi?
Qizil
kartochka
Musht

Sariq
kartochka
Qizil
hushtak

Darvozabon
to‘pni ushlagandan keyin o‘z darvozasiga olib kirsa nima bo‘ladi?
Gol

Burchak
to‘pi
Aut

O‘yin
davom etadi

Yon
tomondan to‘pni tashlab berish usuli qanday bajariladi?
Ikki
oyoqqa tayangan holda to‘pni ikki qo‘llab bosh ustidan tashlab beriladi
Bir
qo‘llab tashlab beriladi
Oyoqda
bajariladi
Faqat
bir oyoqqa tqyangan holda bajariladi

Futbolda
murabbiy necha marotaba taym-aut olishi mumkin?
Mumkin
emas
1  marta
2  marta
3  marta

Musobaqa
qatnashchilari musobaqadan oldin qanday ko‘rikdan o‘tishlari lozim?
Tibbiy
ko‘rikdan
Testdan

Hakam
sinovidan
Savol
javobdan

Futbol
bo‘yich ayollar o‘rtasida dastlabki jahon birinchiligi g‘olibligini qo‘lga
kiritgan mamlakat futbolchilari…….
AQSH

Rossiya

Ispaniya

Braziliya

Futbol
qachon olimpiya o‘yinlari dasturiga kiritilgan?
1908-yilda

1910-yilda

1915-yilda

1920-yilda

Futbol
o‘yini necha bo‘limlardan iborat?
2

1

5

6

Maydon
burchaklaridagi bayroqlar balandligini ko‘rsating…….
1m
50sm
90sm

1m

80sm

Futbol
bo‘yicha 2010-yilgi jahon birinchiligi musobaqalari qayerda o‘tkazilgan?
JAR

Daniya

Peru

Meksika

Futbol
bo‘yicha jahon birinchiligi musobaqalari qaysi tashkilot boshchiligida
o‘tkaziladi?
FIFA

UEFA

AFK

FIBA

Milliy
o‘yingohi O‘zbekistonning qaysi shahrida joylashgan?
Toshkentda

Buxoroda

Samarqandda

Namanganda

Uch
karra jahon birinchiliklarida oltin medalni qo‘lga kiritgan yagona futbolchi
kim?
Pele

Maradona

Ronaldo

Messi

Buxoroning
―Nurafshon‖ futbol klubi nechanchi yilda tashkil topgan?
1989-yilda

1991-yilda

1992-yilda

1993-yilda

―Paxtakor‖
futbol klubi nechanchi yilda tashkil to‘pgan?
1956-yilda

1976-yilda

1966-yilda

1946-yilda

Futbol
qiroli Pelening to‘liq ismi sharifini bilasizmi?
Edson
Arantes do Nasimento Pele
Diyego
Armando Pele Mario Luizao Pele
Juninio
Fernanbukano Pele

5)

Baholash
  mezonlari

«Sport
va harakatli o„yinlarni o„qitish metodikasi» fanidan talabalar bilimini reyting
tizimi asosida baholash mezoni.

BALLAR TAQSIMOTI:
 Oraliq
nazorat                   - 30 ball. Joriy nazorat              - 20 ball.
Yakuniy
nazorat               - 50 ball.

Jami:
                              100 ball

TALABALARNI BAHOLASH TARTIBI
Baholash tartibi oʻz ichiga
nazoratlar turini (oraliq, joriy va yakuniy) qamrab oladi. Talabaning
oʻzlashtirish darajasi quyidagi yoʻl bilan baholanadi:

Darajasi

Ballar
  (foiz)

Reyting

A+

95 - 100 ball

5

A‘LO

A

90 - 94 ball

4.0

B+

85 - 89 ball

3.5

JUDA
  YAXSHI

B

80 - 84 ball

3.0

C+

75 - 79 ball

2.5

YAXSHI

C

70 - 74 ball

2.0

D+

65 - 69 ball

1.5

SHARTLI
  OʻTDI

D

60 - 64 ball

1.0

F

59 ball va undan past

0.0

OʻTMADI

TALABANING OʻZLASHTIRISHINI BAHOLASH MEZONLARI

“A+”, “A”, “B+”
baho: talaba materiallarni mustaqil ravishda tez oʻzlashtiradi:
xatolarga yoʻl qoʻymaydi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi.
“B”, “C+”, “C” baho:
talaba materiallarni yaxshi oʻzlashtirgan, uni mantiqiy ifoda eta oladi;
mashgʻulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga toʻliq va aniq javob
beradi, biroq uncha jiddiy boʻlmagan xatolarga yoʻl qoʻyadi.
“D+”, “D” baho:
asosiy materiallarni biladi, biroq aniq ifoda etishga qiynaladi; savollarga
javob berishda aniqlik va toʻliqlik yetishmaydi; materiqllarni taqdim
etishda ayrim xatoliklarga yoʻl qoʻyadi; kommunikatsiya jarayonida
qiyinchilik sezadi.
“F” (oʻtmadi) baho:
materiallarni oʻzlashtirmagan; savollarga javob bera olmaydi;
mashgʻulotlarda ishtirok etmaydi.
Talabalarni
baholashda quyidagilar hisobga olinadi:
-
mashgʻulotlardagi
ishtiroki (davomat);
-
mashgʻulotlardagi
faollik va ijodkorlik;
-  asosiy
va qoʻshimcha oʻquv materiallarini oʻzlashtirish; - mustaqil
ta‘lim boʻyicha topshiriqlarni oʻz vaqtida bajarish; - nazoratning
barcha turlarinii oʻz vaqtida bajarish.
AKADEMIK TALABLAR

 Nazorat
topshiriqlarini bajarishda koʻchirmakashlikka (plagiat) yoʻl
qoʻyilmaydi.  Test, oʻquv loyihalari, mustaqil ishlar, oraliq, joriy,
yakuniy nazorat topshiriqlarini boshqa shaxslardan koʻchirib olinishiga
yoʻl qoʻyilmaydi, boshqa talabaning oʻrniga imtihon topshirish
ta‘qiqlanadi.
 Kurs boʻyicha har qanday
nazorat topshirigʻini soxtalashtirgan talaba ―fanni
oʻzlashtirmagan‖ (―F‖) hisoblanadi.
 Mashgʻulotlar paytida mobil
aloqa va boshqa elektron qurilmalardan foydalanishga yoʻl
qoʻyilmaydi.
 Mashgʻulotlar paytida
auditoriyada (virtual auditoriyada) belgilangan talablarga zid harakatlar
qilish mumkin emas.
      Boshqalar
va turli fikrlarga tolerant munosabatda boʻlish talab etiladi.

Kontakt soatlari*:
mustaqil ta‘lim topshiriqlarini bajarish, ularni taqdim etish, zarur
ma‘lumotlar va turli materiallar boʻyicha savollarga quyidagi grafik
asosida oʻqituvchiga murojat qilishingiz mumkin:

№

Kun

Vaqt

Xona

1.

Chorshanba

2.

Shanba

*
Eslatma: Mazkur blok har bir oʻqituvchi
tomonidan oʻzining individual-shaxsiy ishchi dasturida imkoniyatdan kelib
chiqib toʻldiriladi.

Baho

Bakalavrning
  bilim darajasi

5-

A‟lo

-
  sog‘lom
  turmush  tarzini shaklantirishda  sportning o‘rni va ahamiyatini bilishi;
-
  sport
  uyinlari (futbol o‘yinining kelib chiqishi va rivojlanish bosqichlarini
  bilishi;
-
  O‘zbekistonda bu sport turlarining bugungi kundagi
  axvoli haqida
  ma‘lumotlarga
  ega bo‘lishi;
-
  sport o`yinlarining (futbol, texnikasi va taktikasi
  tasnifini bilishi;
-
  sport musobaqalarini utkazish usullarini bilishi;
-
  Hakamlik qilish haqida ma‘lumotlarga ega bilishi;
-
  Musobaqalarga
  oid xujjatlarni rasmiylashtirish tartibi haqida nazariy va amaliy bilimlarga
  zga bulishi kerak.
-
  talaba sport turi (futbol bo`yicha mashg‘ulotlarni
  tashkil qilish va o‘tkazish, o‘yinlarni texnikasi va taktikasini o‘rgatish,
  to‘pni boshqarishni va xarakatlanish texnikasini to‘g‘ri bajarish xamda
  xakamlik qilish ko’nikmalariga ega bulshich kerak.
-
  talaba sport o`yinlari futbol
  bo`yicha mashg‘ulot jarayoniga rahbarlik qilish, sport o‘yinlarda yuklamani
  boshqarish, o‘yinlarni yakunlash va uni natijalarini aniqlash, sport
  o‘yinlarini texnikasi va taktikasi buyicha nazariy va amaliy xarakat
  malakalariga ega bilishi, xakamlik qilish xamda ularni avtomatizm shakliga
  keltirish malakalariga ega bo’lishi  kerak.

4-Yaxshi

-
  O‘zbekistonda bu sport turlarining bugungi kundagi
  axvoli haqida
  ma‘lumotlarga
  ega bo‘lishi;
-
  sport o`yinlarining (futbol, texnikasi va taktikasi
  tasnifini bilishi;
-
  sport musobaqalarini utkazish usullarini bilishi;
-
  Hakamlik qilish haqida ma‘lumotlarga ega bilishi;
-
  Musobaqalarga
  oid xujjatlarni rasmiylashtirish tartibi haqida nazariy va amaliy bilimlarga
  zga bulishi kerak.
-
  talaba sport turi (futbol bo`yicha mashg‘ulotlarni
  tashkil qilish va o‘tkazish, o‘yinlarni texnikasi va taktikasini o‘rgatish,
  to‘pni boshqarishni va xarakatlanish texnikasini to‘g‘ri bajarish xamda
  xakamlik qilish ko’nikmalariga ega bulshich kerak.

3-
Qoniqarli

-
  Musobaqalarga
  oid xujjatlarni rasmiylashtirish tartibi haqida nazariy va amaliy bilimlarga
  zga bulishi kerak.
-
  talaba
  sport turi (futbol bo`yicha mashg‘ulotlarni tashkil qilish va o‘tkazish,
  o‘yinlarni texnikasi va taktikasini o‘rgatish, to‘pni boshqarishni va
  xarakatlanish texnikasini to‘g‘ri bajarish xamda xakamlik qilish ko’nikmalariga
  ega bulshich kerak.
-
  talaba sport o`yinlari futbol
  bo`yicha mashg‘ulot jarayoniga rahbarlik qilish, sport o‘yinlarda yuklamani
  boshqarish, o‘yinlarni yakunlash va uni natijalarini aniqlash, sport
  o‘yinlarini texnikasi va taktikasi buyicha nazariy va amaliy xarakat
  malakalariga ega bilishi, xakamlik qilish xamda ularni avtomatizm shakliga
  keltirish malakalariga ega

bo’lishi  kerak.

2-
Qoniqarsiz

Aniq tasavvurga ega
  bo‟lmaslik, bilmaslik.

6)

Boshqa
  ma‟lumotlar

 “Sport
o„yinlari va uni o„qitish metodikasi”  (Futbol) fanidan kalendar tematik ish
reja.
2-kurs 3-semestr

№

Mavzular

Mashg‘ulot o‘tiladigan guruhlar va sana

2

2

ma‘ruza

1

Futbol
  o‗yinining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi.

2

2

O‗zbekistonda
  futbol o‗yinini paydo bo`lishi va rivojlanishi.

2

3

Futbol o‗yini
  texnikasi.

2

4

Futbol o‗yini
  taktikasi

2

5

Musobaqalarni tashkil
  etish va o‘tkazish.

2

10

seminar

1

Futbol
  o‗yinining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi.

2

2

O‗zbekistonda
  futbol o‗yinini paydo bo`lishi va rivojlanishi.

2

3

Futbol  o‗yini  texnikasi
          va texnikasi

2

4

Musobaqalarni tashkil
  etish va o‘tkazish.

2

8

Amaliy mashg‘ulot

1.

Oyoq
  kaftining ichki tomoni bilan tepish.

2

2.

Oyoq kaftining ichki tomoni bilan
  tepishni takomillashtirish.

2

3.

Oyoq
  kaftining ichki tomoni bilan tepishni takrorlash.

2

4.

Oyoq yuzining ichki tomoni bilan tepish. Oyoq
  yuzining o`rta qismi bilan tepish.

2

5.

Oyoq yuzining ichki tomoni bilan
  tepishni takomillashtirish. Oyoq yuzining o`rta qismi bilan tepishni

2

takomillashtirish.

6.

Oyoq yuzining ichki tomoni bilan
  tepishni takrorlash. Oyoq yuzining o`rta qismi bilan tepishni takrorlash .

2

7.

Oyoq
  yuzining tashqi qismi bilan vaoyoq uchi bilan tepish.

2

8.

Oyoq yuzining tashqi qismi bilan tepishni va oyoq
  uchi bilan tepishni takomillashtirish.

2

9.

Oyoq yuzining tashqi qismi bilan tepishni va oyoq
  uchi bilan tepishni takrorlash.

2

10.

Tovon
  bilan tepish. Tovon bilan chalishtirib tepish.

2

11.

Tovon bilan tepishni va
  tovon bilan chalishtirib tepishni takomillashtirish.

2

12.

Tovon bilan tepishni va
  tovon bilan chalishtirib tepishni takrorlash.

2

13.

Burilib
  tepish va boshdan oshirib  tepish.

2

14.

Burilib tepish va
  boshdan oshirib  tepishni   takomillashtirish.

2

15.

Burilib tepish va
  boshdan oshirib  tepishni  takrorlash.

2

16.

Peshona bilan zarba
  berish.

2

17.

Peshona
  bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

18.

Peshona
  bilan zarba berishni takrorlash.

2

19.

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berish.

2

20.

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

21.

Sakrab
  peshona o`rtasi bilan zarba berishni takrorlash.

2

22.

Sakrab peshona yoni
  bilan zarba berish.

2

23.

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berishni takomillashtirish.

2

24.

Sakrab
  peshona yoni bilan zarba berishni takrorlash.

2

25.

Yiqila turib to`pga
  kalla urish.

2

26.

Yiqila
  turib to`pga kalla urishni takomillashtirish.

2

27.

Yiqila
  turib to`pga kalla urishni takrorlash.

2

28.

To`pni oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

2

29.

To`pni oyoq kaftining ichki tomoni bilan
  to`xtatishni takomillashtirish.

2

30.

To`pni oyoq kaftining ichki tomoni bilan
  to`xtatishni takrorlash.

2

31.

Sakrab oyoq kaftining ichki tomoni bilan to`xtatish.

2

32.

Sakrab oyoq kaftining ichki tomoni bilan
  to`xtatishni takomillashtirish.

2

33.

Tagcharm
  bilan to`p to`xtatish.

2

34.

Tagcharm
  bilan to`p to`xtatishni takomillashtirish.

2

35.

Oyoq
  yuzi bilan to`p to`xtatish. Son bilan to`p to`xtatish.

2

72

                                   Fan
o`qituvchisi:                                       Cho‟liyev A.Q.

Savollar:

1)
Futbol
so‘zi ma‘nosi.
2)
Futbol
to‘rini (setka) eni va uzunligi.
3)
Futbol
antennasini o‘lchami.
4)
Futbol
maydoni o‘lchami.
5)
Futbol
o‘yinida nechta xakam boshqaradi.
6)
Bosh
xakam vazifasi.
7)
Minora
xakami vazifasi.
8)
YOrdamchi
ikkinchi xakam vazifasi.
9)
Bayroqli
xakamlar vazifasi.
10)
Kotib
(sekretar) xakam vazifasi.
11)
SHarxlovchi
(arbitor) xakamni vazifasi.
12)
Ximoya
zonasi o‘lchami.
13)
Xujum
zonasi o‘lchami.
14)
Futbol
o‘yinida necha xil qurra tashlash usuli bor.
15)
Futbol
o‘yini qoidalari.
16)
Xujum
qilish zonalari.
17)
Ximoya
zonalari.
18)
Futbol
to‘pini  qabul qilish va uzatish.
19)
Futbolda
xujum taktikasi va uning xususiyatlari.
20)
Futbolda
ximoya taktikasi va uning xususiyatlari. 21) Texnika
deganda nimani tushunasiz?
22)
To‘psiz
harakatlanish texnikasiga nimalar kiradi?
23)
To‘p
bilan harakatlanish texnikasga nimalar kiradi?
24)
Darvozabon
o‘yin texnikasiga nimalar kiradi?
25)
Taktika
deganda nimani tushunasiz?
26)
O‘yindagi
himoyachi va hujumchi taktik bo‘limlariga nimalar kiradi?
27)
Texnik
malakalar o‘yin vaqtida taktik harakatlarni uyuishtirganda kerak bo‘ladimi?
28)
Nima
deb o‘ylaysiz mashg‘ulot vaqtida ko‘proq nimaga (texnikaga, taktikagami)
ahamiyat berish kerak.
29)
Nima
deb o‘ylaysiz taktik harakatlarini amalga oshirish uchun jismoniy qobliyatlar
kerakmi?
30)
O‘yin
paytida taktik harakatlarga havoni ta‘siri,  maydonning holati ta‘siri
bo‘ladimi yoki yo‘q?
31)
O‘yinda
chaqqonlik malakalari taktik harakatlarni amalga oshirishda yordam beradimi
yoki yo‘qmi?
32)
Hozirgi
taktik sistemalar to‘g‘risida nimalar bilasiz?
33)
O‘zbekistonga futbolning kirib kelishi
34)
Umumtaglim maktablarida futbol darslarini tashkillashtish.
35)
Futbol texnikasi va taktikasi Futbol musobaqa qoidalari.
1.
.Umumtaglim maktablarida  futbol darslarini tashkillashtirish  va
uni utkazish usullari.
2.
Futbol texnikasi klassifikatsiyasi.
3.
Futbol o‘yinining paydo bo‘lishi va rivojlanishi.
4.
Futbol texnikasining klassifikatsiyasi.
5.
Harakatlanish texnikasiMaydon o‘yinchisining texnikasi. 6.  Darvozabon o‘yin texnikasi
7.        O‘yinchilarning vazifasi:
a)
Darvozabon.
b)
Himoya qatorining o‘yinchilari.

v) O‘rta qator o‘yinchilari.

g) Hujum qatorining o‘yinchilari.
                8.        Darvozabonning o‘yin taktikasi:
a) Darvozabonning mudofaadagi harakatlari.
b)Darvozabonning atakadagi
harakatlari.

v) SHeriklar faoliyatini boshqarish.
12.Hujum taktikasi:
a) Individual taktika.
b)Guruh taktikasi.
v)
Komanda taktikasi.
 13.Himoya taktikasi:
a) Individual taktika.
b)Guruh taktikasi.

v) Komanda taktikasi
14.Futbolning
paydo bo‘lishi va rivojlanishi.
15.O‘zbekistonda
futbolning rivojlanishi.
16.   Futbol o‘yin texnikasi.
17.   Futbol o‘yinining strategiyasi va taktikasi
18.O‘yin
taktikasiga nimalar kiradi?
19.Uyin
taktikasi qaysi usullar bilan boshlanadi?
20.Futbol
o‘yini taktikasi qaysi sport turlari bilan chambarchas bogliq?
21.Taktikani
o‘rgatishga ta‘rif bering?
22.Futbol
o‘yinchisi 6ilan taktiktayyorgarligi qanday aniqlana?
23.
Futbolning kelib chiqish tarixi.
24.O‘zbekistonda
futbolning kirib kelishi.
25.
Futbol o‘yinini texnikasi.
26.O‘zbekiston
mustaqilligidan so‘ng futbol
27.Futbol
darslarida  harakatli  o‘yinlarni tanlash va rejalashtirish.
28.Futbol o‘yinni darslarida harakatli  o‘yin variantlaridan
foydalanish   va ularga raxbarlikqilish metodlari
29.O‘zbekiston
mustaqilligidan so‘ng futbol
30.Futbol
darslarida  harakatli  o‘yinlarni tanlash va rejalashtirish.
31.Futbol o‘yinni darslarida harakatli  o‘yin variantlaridan
haqida tushincha.   7)O‘UM elektron varianti

file_name: СХУ мажмуаси 2-курс 3-семестр.pdf

alt: O‟ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA

alt: Tasdiqlayman»

alt: Taqrizchilar: A.Q. Nurullayev -

alt: III. GLOSSARIY

alt: Mavzular

alt: Jukov M.N. - M.: Podvijnыe igrы:

alt: VARIVOJLANISHI (2-SOAT)

alt: Futbol (inglizcha foot — oyoq, ball — to‘p) — sport o‘yini, 2 darvoza (7,32x2,44 m) li maxsus maydon (90—120 x 45— 90) da to‘p bilan…

alt: Futbol-chinakam atletik o‗yin

alt: O‘zbekiston futbol federatsiyasi

alt: Va, nihoyat, 1914 yil 25 mayda

alt: Farg‗ona, Toshkent, Qo‗qon, Andijon va

alt: M. Akbarov, R. Akramov, Yu. Sarkisyan,

alt: Jonlantirish uchun savollar. 1

alt: MA`RUZA FUTBOL O‟YINI TEXNIKASI

alt: Gavda tayanch oyoq tomonga og‘diriladi

intro: мажмуа

title: мажмуа