extracted_text:
O„ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKASI OLIY VA O‟RTA MAXSUS TA‟LIM
VAZIRLIGI
BUXORO
DAVLAT UNIVERSITETI
“PEDAGOGIKA”KAFEDRASI

“TA‟LIM TEXNOLOGIYALARI”
FANIDAN SEMINAR MASHG‟ULOTLARINI
BAJARISH BO‟YICHA METODIK
KO‟RSATMA

BUXORO
2020
Fakultet
Kengashining  «__» _ __2020   yilda bo„lib o„tgan _ _ sonli
majlisida ko„rib chiqildi va chop etishga tavsiya etildi.

Ushbu metodik
ko‘rsatmada O‗zbekiston Respublikasining ―Ta‘lim to‘g‘risidagi
qonun ‖ talablari asosida Kasbiy ta‘lim: ―Iqtisodiyot‖hamda
―Amaliy san‘at‖ ta‘lim  yo‗nalishi talabalarining
―Ta‘lim texnologiyalari‖ fanidan seminar mashg‗ulotlarini
tashkil etish va  bajarish bo‗yicha masalalar batafsil yoritib berilgan.
Ushbu metodik
ko‘rsatma  ―Kasb ta‘limi: Iqtisodiyot hamda Amaliy san‘at‖ ta‘lim
yo‗nalishlari bo‗yicha ta‘lim olayotgan talabalarga
mo‗ljallangan.

Tuzuvchilar:

Fayziyeva
  U
G.Saidnazarova

Taqrizchilar:

 Ro‟ziyeva K TIQXMMI Buxoro filiali ―Ijtimoiy
  gumanitar
fanlar,
  jismoniy tarbiya va sport‖  kafedrasi o‘qituvchisi

O.U.Qurbonova BuxDU”Pedagogika”
kafedrasi  katta     o‟qituvchisi

Ushbu metodik ko‘rsatma pedagogika
kafedrasining 2020  yil ―___‖ ______________dagi  ____son
yig‘ilishida ko‘rib chiqildi va fakultet o‘quv-uslubiy Kengashi muhokamasiga
tavsiya qilindi.

Kafedra
mudiri:                     Sh.Sh.Olimov

KIRISH

Ta‘lim texnologiyalari  fanidan
seminar  mashg‘ulotlarni bajarishga mo‘ljallangan ushbu metodik ko‘rsatmaning
maqsadi - O‘zbekiston Respublikasi ta‘lim to‘g‘risidagi qonun vazifalaridan
kelib chiqqan holda hozirgi zamon talablariga javob beradigan mutaxassislarni
tayyorlashda ularning seminar mashg‘ulotlarni tashkillashtirish, o‘quv mehnati
va dam olish madaniyatini uyushtirishdir.O‘zbekiston Respublikasi inson
huquqlari va erkinliklariga og‘ishmay rioya etilishini ta‘minlaydigan
demokratik huquqiy davlat hamda fuqarolar jamiyati qurishga, ijtimoiy
yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishga, jamiyatni ma‘naviy
yangilashga, jahon hamjamiyatiga uyg‘unlashuvga qaratilgan yo‘lni tanlab oldi.
Mamlakatning o‘ziga хos mentalitetini hisobga olgan holda O‘zbekiston tanlab
olgan o‘z rivojlanish modeli, shunga olib keldiki, ijtimoiy-siyosiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va ma‘naviy hayotning taraqqiy etgan mamlakatlarda
umume‘tirof etgan tamoyillari hamda me‘yorlari hukmron va muqarrar хususiyat
kasb etib, ular respublikaning nafaqat hozirgi holatini, balki uning
taraqqiyotini belgilaydi.Prezidentimiz  Sh.M.Mirziyoyev ―Biz
farzandlarimizning barkamol ruhiy dunyosi uchun,ularning ma‘naviy-axloqiy
jihatdan yetuk,jismonan sog‘lom bo‘lishi uchun doimo qayg‘urishimiz zarur‖
deb ta‘kidlab o‘tdilar.Insonni har tomonlama tarbiyalash insoniyatning azaliy
orzusi bo‘lib, ajdodlarimiz ma‘rifat va madaniyatni qanday qilib yosh
avlodlarga o‘rgatish, ularni komillikka etaklash yo‘llari, qonun-qoidalarini
izlaganlar. Insonlarning ma‘rifatli va ma‘naviy  komil bo‘lishi - pedagogika
fanining asosiy maqsadidir.Umumiy pedagogika fanining  bosh masalasi, predmeti
ta‘lim – tarbiya, shaхsni har tomonlama shakllantirishdir. Tarbiyadagi keng
ma‘no ta‘lim, rivojlanish, ma‘lumot bilan bog‘langan holda barkamol insonni
voyaga etkazishdir.Seminar  (amaliy)  mashg‘ulotlarni  olib  borish –
topshiriqlarni individual tarzda yoki guruhda bajarilishi, vaziyatli ishlanma –
keys-stadilar usuli, nazariy bilimlar asosida bilimlar va  ko‘nikmalarni
chuqurlashtirishga yo‘naltirilgan amaliy topshiriqlarni bajarilishidir
Ilg‗or
mahalliy va xorijiy ta‘lim muassasalarining tajribasini hisobga olgan holda
ta‘lim jarayonini tashkil etishning   zamonaviy shakllarini joriy etish va
uning mazmunini doimiy ravishda yangilab borish.
Oliy ta‘lim tizimini tubdan takomillashtirish, mamlakatni
ijtimoiy iqtisodiy rivojlantirishning ustuvor vazifalaridan kelib chiqqan
holda,
kadrlar tayyorlash mazmunini tubdan qayta ko‗rish, xalqaro standartlar
darajasiga mos oliy ma‘lumotli mutaxassislar tayyorlash uchun zarur sharoitlar
yaratilishini ta‘minlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2017-yil
20-apreldagi
≪Oliy ta‘lim
tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida≫gi PQ-2909-son qarori
qabul qilindi. Qabul qilingan qarorga ko‘ra, quyidagilar oliy ta‘lim tizimini
kelgusida kompleks rivojlantirishning eng muhim vazifalari etib belgilandi: har
bir oliy ta‘lim muassasasi tomonidan xorijdagi yetakchi turdosh ilmiy-ta‘lim
muassasalari bilan istiqbolli hamkorlik aloqalarini yaqindan yo‘lga qo‘yish,
o‘quv jarayoniga xalqaro ta‘lim standardariga asoslangan eng zamonaviy
pedagogik texnologiyalar, ta‘lim dasturlari va o‘quv-metodik materiallarni keng
joriy etish, ilmiy-pedagogik faoliyatga yuqori malakali chet el o‘qituvchilari
va olimlarini jalb etish; oliy ma‘lumotli kadrlarni tayyorlashning maqsadli
mezonlarini shakllantirish, oliy ta‘lim muassasalaridagi ixtisoslik
yo‗nalishlari va mutaxassisliklarni hududlar va sohalar bo‗yicha
joriy etilayotgan dasturlaring talab va ehtiyojlari, iqtisodiyot tarmoqlari va
hududlarni kompleks taraqqiy ettirish istiqbollarini inobatga olgan holda
optimallashtirish;«Ta‘lim texnologiyalari» fanining maqsadi bo‗lajak kasb
ta‘limi o‗qituvchilarini  «Ta‘lim to‗g‗risidagi» qonun,
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da belgilangan vazifalar hamda  Davlat talim
standartiga ko‗ra qo‗yilgan talablar darajasida  zamonaviy ta‘lim
texnologiyalar  va ularni  o‗quv – tarbiya jarayonida qo‗llash,
zamonaviy ta‘lim texnologiyalarning o‗quv – tarbiya jarayonidagi
o‗rni, ulardan foydalanish, shuningdek, ―Aqliy hujum‖,
―Tarmoqlar‖ (Klaster) usullari, ―O‗quv loyihasi‖,
―CHarxpalak‖,‖Muammoli vaziyatlar‖ kabi boshqa ta‘lim
texnologiyalar va ularni o‗quv – tarbiya jarayoniga qo‗llashning
nazariy asoslari bilan izchil qurollantirishdan iborat.
«Ta‘lim texnologiyalari» o‗quv
fanini o‗zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida
Talaba:
-
ta‘lim texnologiya tushunchasining ilmiy asoslari;
-
ta‘lim texnologiya kategoriya va tamoyillari;
-
ta‘lim texnologiyasi va uning tarkibiy qismlari;
-
o‗quv jarayonini tashkil etishga qo‗yiladigan
zamonaviy talablar;
-
ta‘lim oluvchi shaxsi, ta‘lim jarayonida shaxs sifatlarining
namoyon bo‗lishi;
-
ta‘lim texnologiyalarning tasnifi va asosiy jihatlari;
-
ta‘limni texnologiyalashtirish haqida tasavvurga ega bo„lishi;

-
ta‘lim texnologiyalarning tamoyillari bilan bog‗liqlikda
keyingi amaliy faoliyatda ta‘lim jarayonini pedagogik jihatdan yaxlit tarzda
tashkil etish va amalga oshirishni;
-
ta‘limga texnologik yondoshuv, o‗quv maqsadlarini
aniqlashtirish, pedagogik faoliyatni oqilona rejalashtirish va tashkil
etishni;
-
ta‘lim oluvchi shaxsining har tomonlama barkamol rivojlanishi,
ta‘lim jarayonining «jonli», ijodiy tashkil etishga yordam beruvchi ta‘limning
interfaol metodlarini bilishi va ulardan foydalana olishi;
-
innovatsion faoliyatni tashkil etish;
-
ta‘lim texnologiyalarning tasnifi va asosiy jihatlaridan
foydalana olish;
-
ta‘limga texnologik yondoshuv, o‗quv maqsadlarini
aniqlashtirish;
-
pedagogik faoliyatni oqilona rejalashtirish;
-
ilg‗or pedagogik texnologiyalarni ta‘lim jarayonida
qo‗llay olish ko„nikmalariga ega bo„lishi kerak.
YUqorida keltirilgan
ko‗nikmalar fan bo‗yicha amaliy mashg‗ulotlarda
shakllantiriladi. Mazkur uslubiy qo‗llanmada ―Ta‘lim
texnologiyalari‖ fani bo‗yicha amaliy mashg‗ulotlarda
talabalar faoliyatini tashkil etish va amalga oshirish oid uslubiy tavsiyalar
keltirilgan.

2.“Ta‟lim texnologiyalari” fani bo„yicha seminar
mashg„ulotlarni tashkil etish metodikasi

Amaliy mashg„ulot – bu
ta‘lim beruvchini ta‘lim oluvchilar bilan faol suhbatga kirishishiga
yo‗naltirilgan, nazariy bilimlarni amaliy faoliyatda amalga oshirish
uchun sharoitni ta‘minlovchi, mashg‗ulotni o‗qitish shaklidir.
Amaliy mashg‗ulot darslarini
ikki turga ajratish mumkin. Bular ma‘ruza darsi mavjud bo‗lgan va ma‘ruza
darsi mavjud bo‗lmagan fanlardan (masalan, chet tillar)
o‗tkaziladigan amaliy mashg‗ulotlar. Amaliy mashg‗ulot
darslari fan dasturlari va ishchi dasturlari hamda kalendar tematik rejalariga
qat‘iy amal qilingan holda o‗tkaziladi. Amaliy mashg‗ulotlarni
o‗tkazish bo‗yicha zarur adabiyotlar ro‗yxati beriladi.
Ma‘ruza darsi mavjud bo‗lgan amaliy mashg‗ulotlarda asosan ma‘ruza
darslarida o‗tilgan materiallar mashqlar bajarish yordamida
mustahkamlanadi.  Amaliy mashg‗ulot quyidagi maqsadlarga erishish uchun
qo‗llaniladi:  nazariy materialni tartibga
solish.
-
ko‗nikmalarni hosil qilish.
-
bilimlarni nazorat qilish.
Ta‘lim beruvchi amaliy
mashg‗ulotni samarali o‗tkazish uchun quyidagilarni hisobga olish
zarur:
-
o‗zining tayyorgarligi, bunda savol va javob texnikasiga
ega bo‗lishi;
-
o‗quv guruhining holati: uning motivatsiyasi, uning tashkil
etish xususiyati;
-
o‗quv jarayonining texnik jihozlanishi.
―Ta‘lim
texnologiyalari‖ fani bo‗yicha amaliy mashg‗ulot darslarida
yangi pedagogik texnologiyalar yoki interaktiv usullardan foydalanish uchun
imkoniyatlar katta bo‗ladi. O‗qituvchi darsga kirib, tashkiliy
ishlarni o‗tkazadi. Xonaning darsga tayyorgarligi, doskaga yozish va
o‗chirish vositalarining mavjudligi hamda talabalar davomati aniqlanadi.
Darsda o‗tiladigan mavzu e‘lon qilinib, doskaga yozib qo‗yiladi.
O‗tgan mavzuning asosiy mazmuni qisqacha bayon qilinib, yangi mavzu
rejasi beriladi. Ma‘ruza darslari mavjud bo‗lgan fanlardan amaliy
mashg‗ulot darslari albatta ma‘ruza o‗tilgandan keyin
o‗tkaziladi. Ma‘ruzada o‗tilgan materiallarning asosiy xulosalari
tushuntiriladi, ma‘ruza bilan amaliy mashg‗ulot bog‗lanadi. Amaliy
mashg‗ulotlar fanning, hattoki mavzularning xususiyatlaridan kelib
chiqib, turli xil usullarda o‗tkazilishi mumkin.
―Ta‘lim
texnologiyalari‖ fani bo‗yicha seminar mashg‗ulot darslarida
savol javoblar, diskussiyalar tashkil qilinadi, faol ishtirok etgan talabalar
rag‗batlantirilib ball qo‗yiladi.
Seminar mashg‗ulot darslarining qat‘iy dastur
bo‗yicha sifatli o‗tilishini, talabalar bilimining o‗z
vaqtida baholanishini fandan ma‘ruza olib boruvchi o‗qituvchi muntazam
nazorat qilib borishi shart. SHuningdek amaliyot o‗qituvchisi bilan
dastur bajarilishi, amaliyot darslarida nimalarga alohida e‘tibor qaratilishi,
ma‘ruzada mavzularni qaysi qismlari kam yoki ko‗proq yoritilganini va
boshqa o‗quv-uslubiy masalalarda maslahatlashib, fikrlashib turishi
lozim.
Seminar mashg‗ulotlarni
o‗tkazishning asosiy yo‗li ta‘lim oluvchilar tomonidan tayyorlangan
ma‘ruza va ma‘lumotlarni jamoaviy muhokama qilishni tashkillashtirishdan iborat
bo‗ladi.
Seminar mashg‗ulotlar
samaradorligi ta‘lim oluvchilarni amaliy mashg‗ulotga tayyorlanish sifati
bilan aniqlanadi. Ma‘ruza va yangiliklar bilan chiquvchi, ta‘lim oluvchilarning
tayyorgarligi ahamiyatga ega bo‗ladi. Xar bir mashg‗ulot uchun
texnologik xaritalar ishlab chiqiladi. Texnologik xaritani loyihalash pedagogik
mahorat cho‗qqisi hisoblanadi, chunki mashg‗ulot davomida
bajariladigan amaliy ish jarayoni texnologik xaritada ketma-ketlik qoidasi
asosida tasvirlanadi.
O‗quv maqsadlari muayyan ta‘lim
jarayoni yakunida ta‘lim oluvchi tomonidan o‗zlashtirilishi, yangi hosil
qilinishi lozim bo‗lgan bilim, hatti-harakat bilan bog‗liq
bo‗lgan amaliy topshiriqni uddalay olish mahorati, shaxsiy fazilatlar va
xulqni belgilaydi. Har bir fanning o‗quv maqsadlari to‗g‗ri
belgilanishi muhim ahamiyatga ega. Umumiy o‗quv maqsadlarining mazmuni
yo‗naltiruvchi maqsadlardan kelib chiqib belgilanadi.
Seminar mashg„uloti - bu
ta‘lim beruvchini ta‘lim oluvchilar bilan faol suhbatga kirishishiga
yo‗naltirilgan, nazariy bilimlarni amaliy faoliyatda amalga oshrish uchun
sharoitni ta‘minlovchi, mashg‗ulotni o‗qitish shaklidir.
Seminar quyidagi maqsadlarga erishish
uchun qo‗llaniladi: nazariy materialni tartibga solish;
ko‗nikmalarni hosil qilish; bilimlarni nazorat qilish.
Ta‘lim beruvchi seminarni samarali
o‗tkazish uchun quyidagilarni hisobga olish zarur: o‗zining
tayyorgarligi, bunda savol va javob texnikasiga ega bo‗lishi; o‗quv
guruhining holati: uning motivatsiyasi, uning tashkil etish xususiyati;
o‗quv jarayonining texnik jihozlanishi.
Seminr mashg‗ulotga tayyorgarlik
va seminarni olib borish bir qator savollarga javob berishni talab etadi:
1.
Nima uchun? - Vazifa va seminarni olib borish umumiy qilib
olganda ta‘lim berish maqsadlariga mos bo‗lishi kerak.
2.
Seminar shaklida olib borish texnologiyasini Qanday qilib? -
ishlab chiqish kerak
3.
Seminar vaqtida muhokama qilish kerak bo‗lgan, material
mazmunida - Nimani? ishlab chiqish zarur.
4.
Seminarni  boshqarish uchun uning samaradorligini ta‘minlash
maqsadida undan foydalanish mumkin bo‗lgan, ta‘sir etish vositasini- Qanday
yo‘l bilan? aniqlash mumkin.

 3.“Ta‟lim
texnologiyalari” fani bo„yicha seminar mashg„ulotlarni tashkil etish
va
o„tkazish bo„yicha metodik
tavsiyalar
NAMUNA

1
-SEMINAR  Kasb-hunar kollejlardagi ta‟lim jarayonining o‟ziga
xos xususiyatlari.

Reja.
1. Ta‘lim
texnologiyalari‖ fani pedagogikaning mustaqil sohasi sifatida 2. ―Ta‘lim
texnologiyalari‖ fanining predmeti, maqsadi va vazifalari.
3.     ―Texnologiya‖
―Pedagogik texnologiya‖ tushunchalariga ta‘rif.
4.     Ta‘lim
texnologiyalari turlari va xususiyatlari

Asosiy
tushunchalar: Ta‘lim sohasida zamonaviy axborot va kompyuter
texnologiyalari. Kadrlar tayyorlash milliy modelining asosiy tarkibiy qismlari:
shaxs, davlat va jamiyat, uzluksiz ta‘lim, fan va ishlab chiqarish. Pedagogik
texnologiyaning maqsad va vazifalari. "Texnologiya" tushunchasi.
Texnologik jarayon. ―O‗qitish texologiyasi‖, ―Ta‘lim
texnologiyasi‖ tushunchalari taxlili.
Ta‘lim sohasini tubdan isloh
qilish sabablari. Talim jarayoniga texnologik yondoshuv. Ta‘lim
texnologiyasining rivojlanish bosqichlari, ta‘lim texnologiyasining mohiyati va
komponentlari. «Ta‘lim texnologiyasi» tariflarini tahlili. O‗quvchi
shaxsi – ta‘lim texnologiyasida ob‘ekt va sub‘ekt sifatida rolini asoslanishi.
Qo„llaniladigan ta‟lim texnologiyalari: dialogik
yondashuv, aqliy xujum, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyasi metodlari,
klaster.

Seminar
mashg„ulotning o„tkazilishi.

1.     Mavzuga
oid bilimlarni faollashtiruvchi savollar beriladi.
2.     Ixtiyoriy
belgi bo‗yicha talabalarni  4 kichik guruhlarga bo‗linadilar.
3.     Har
bir guruh mavzuning bir savol bo‗yicha ―ekspertlar‖
bo‗lishini va boshqalarni o‗qitishini ma‘lum qiladi. A3
qog‗oz varaqlarini va ekspert varaqlarini (4-ilova) tarqatadi va
guruhlarda ishlarni tashkillashtiradi
4.     Guruhlarda
ishlash qoidasini eslatadi, yo‗naltiradi, tushuntiradi.

Guruh ish natijalarini baxolash
mezonlari

Ko„u r s a t k i ch l a r

Maks.bal
l

Gurux ishi
  natijalarining baxosi

1

2

3

4

Ma‘lumotning
  to‗liqligi

1,0

Takdimot              (ma‘lumotning
chizmali tarzda takdim
  etilishi)

0,6

Guruhning
  faollik darajasi (kushimchalar kiritish, savoljavoblar berish)

0,4

Ballarning maksimal
  xajmi

2

2.
seminar Kasb-hunar kollejlarida muammoli ta‟lim.
                                                                                Reja:

1.
Muammoli ta‘lim va uning o‗ziga xosliklari Muammoli
o‗qitishning   mohiyati.   Muammoli   vaziyat    belgilari    va
o‗quv muammosi. SHartli muammoli o‗qitish.
2.
Muammoli ta‘limning asosiy uslubi.
3.
Muammoli seminarlar. Muammoli amaliy mashg‗ulotlar.

Tayanch tushunchalar:
 Tarbiya, tarbiya texnologiyalari,
tabaqlashtirilgan yondoshuv, jamoaviylik.zamonaviy texnalogiya, Muammoli ta‘lim
Muammoli o‗qitish
Zamonaviy ta‘lim - yuksak malakali
mutaxassislarni bozor iqtisodiyoti talablarini inobatga olib tayyorlashni,
talabalarning tanlagan ixtisosliklari bo‗yicha bilim, ko‗nikma va
malakalarni shakllantirishni, mustaqil ravishda amaliy faoliyatga
o‗rgatishni  ta‘minlashi kerak.
SHuning uchun ham tadqiqotchilar
va ilg‗or o‗qituvchilar talabalarda  o‗quv faoliyatiga ijodiy
yondashishni rivojlantirish yo‗llari, texnologiyalari va usullarini
qidirib topmoqdalar. Bu izlanishlar jamiyatni tarbiyalashning yangi tuzilmasini
yaratishdan iborat umumiy jarayonning davomi va rivojidir. Bugungi kunda ta‘lim
jarayonida ijobiy samara berayotgan ilg‗or pedagogik texnologiyalardan
biri muammoli o‗qitishdir.
Muammoli o‗qitish, ta‘lim
berishning eng samarali usullaridan bo‗lib, u asosan  ilmiy  bilimlar
asosida muammoli vaziyatlar mantiqini namoyish etadi. Muammoli vaziyatlar
kiritilib, an‘anaviy bayon etish o‗quv materialining eng optimal tarkibi
hisoblanadi.
Muammoli ta‘lim – bu
o‗qituvchining talabalarni ketma-ket muammoli vaziyatlar tizimini
oldindan o‗ylab qo‗yilgan yaratish yo‗li bilan muammoli
o‗rgatish shartlarini ta‘minlash va ularni talabalar tomonidan echish
jaraënini boshqarish bo‗yicha faoliyatidir.
  Muammoli o‗rganish –
ta‘lim oluvchilarning bilimlar va muammoli vaziyatni tahlil qilish, muammoni
ifodalash hamda ularni echish faoliyat usullarini – taxminlarni o‗rtaga
tashlash, asoslash va farazni isbotlash orqali o‗zlashtirishi
bo‗yicha ijodiy o‗quv faoliyatini maxsus tuzilishidir.
Muammoli
o„qitish deganda o‗qituvchi rahbarligida muammoli vaziyatlarni
qo‗yish va ularni echish bo‗yicha talabalarni faol mustaqil
faoliyatini ko‗zda tutadigan va natijada ijodiy ravishda kasbiy (ëki
predmet) bilim, ko‗nikma va malaka (BKM)lari ijodiy egallangan hamda ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantiradigan o‗quv mashg‗ulotlarini tashkil
etish tushuniladi.
Muammoli texnologiyaning
maqsadi  ta‘lim oluvchilarga bilim, ko‗nikma va malakalarni
egallatish, ular tomonidan mustaqil faoliyat usullarini o‗zlashtirish,
ularning bilish va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishdan iborat.
                T.V.Kudryavsev
   muammoli    o‗qitish    mohiyatini    quyidagida    ko‗radi:
muammoli o‗qitish talabalar oldida muammoli
vaziyatlarni yaratishda, talabalarning mustaqilligida va o‗qituvchining
umumiy rahbarligi ostida, maktab o‗quvchilarining o‗qituvchi bilan
birgalikda faoliyati borishida bu vaziyatlarni anglash, qabul qilish va hal
qilishda xulosalanadi. Biroq, bunday  aniqlash muammoli o‗qitishni
tushunishning butun hajmini aks ettirmaydi. Bundan tashqari, ba‘zan
o‗qitishning tadqiqot usullari guruhi ham muammoli o‗qitish deb
yuritiladi. Ehtimol, bu erda «muammoli» so‗zini tadqiqot ma‘nosida
tushunish ta‘sir ko‗rsatadi.
O‗qituvchisi tomonidan
qo‗yilgan muammoni hal etish jarayonida talaba ma‘lumotlarni qayta
ishlabgina qolmaydi, balki ularni o‗zlashtiradi va o‗zi uchun yangi
bilimlarni kashf etadi. Muammoli o‗qitishning asosiy mohiyati hamda
afzalligi shundaki, o‗qituvchi ta‘lim usullari (muammoli savollar
qo‗yish, gipotezalarni ilgari surish va ularni tasdiqlash yoki rad etish,
talabalarga «yordam so‗rab» murojaat etish va boshqalar) orqali ularni
ijodiy fikrlashga hamda munozaraga chorlaydi.
Muammoli metodlar – fandan
muammoli vaziyatlar yaratishga, talabalarning maxsus fanlardan bilimlarini
faollashtirishni talab etadigan, murakkab masalalarni izlash va echishga,
tahlilga, alohida faktlar ortida hodisa va qonunlarni ko‗ra olishlariga
asoslangan metodlardir.
  Hozirgi zamon psixologiyasi va
didaktikasi shunga asoslanadiki, fikr yuritish jarayonining boshlang‗ich
momenti, odatda, muammoli vaziyat bo‗ladi. Insonda biror narsani
tushunishga talab  paydo  bo‗lganidagina u fikr yurita boshlaydi.
Muammoli vaziyat – muayyan
qiyinchilik sabab yuzaga kelgan holat bo‗lib, uni bartaraf etish
yo‗li topilishi kerak.  Vazifa engil hal  etiladigan yoki aksincha hal
etilishi mumkin bo‗lmagan paytda muammoli vaziyat vujudga kelmaydi.
Muammoli o‗qitish
jarayonida o‗qituvchi  avvalo muammoli vaziyat yaratadi, savollar
qo‗yadi, masalalarni, eksperimental topshiriqlarni taklif qiladi,
muammoli vaziyatni echishga qaratilgan muhokamani uyushtiradi, xulosalarining
to‗g‗riligini tasdiqlaydi. Talabalar oldingi bilim va tajribalariga
asoslanib muammoli vaziyatni hal qilish yo‗llari to‗g‗risida
o‗ylaydilar hamda takliflar kiritadilar. Oldin olgan bilimlarini
umumlashtirib, hodisalarning sabablarini aniqlagan holda, ularning kelib
chiqishini tushuntiradi, muammoli vaziyatni echishning eng oqilona variantini
tanlaydilar. Bu metod ta‘lim oluvchilarning bilim qiziqishini oshiribgina
qolmay, ularda fikrlash qobiliyatini ham rivojlantiradi.
 Muammoli vaziyatni
o‗rganish mavzuga oid materialni tahlil qilishda talaba shu vaziyatga
o‗zi kirishishi, uni tushunishi, baholay olishi kerak. Ushbu holatda u
qanday muammo borligi va qo‗yilayotgan muammoning mohiyati nimada ekanini
aniqlashi lozim, muammoni hal etishdagi o‗zining roli va bunda o‗zini
qanday tutishi kerakligini belgilashi kerak. Muammoli vaziyatlar metodi
tayyorlov, tanishuv, tahlil va yakuniy qaror qabul qilish bosqichlariga
bo‗linadi. Tayyorlov bosqichida o‗qituvchi maqsadni belgilab,
kerakli vaziyatni rejasini ishlab chiqadi, ya‘ni:
a) beriladigan misol nazariy kursni
mantiqan davom ettirishi va talabalarning kelgusidagi kasbiy ehtiyojlariga
muvofiq bo‗lishi kerak;
b)qo‗yilayotgan muammo
murakkabligi ta‘lim oluvchilarning imkoniyatlari darajasida bo‗lishini
hisobga olish kerak, ya‘ni talaba bir tomondan vazifani bajara olsin, ikkinchi
tomondan uni bajarish ishtiyoqi hamda muvaffaqiyat hissi paydo bo‗lsin;
v) talabalarga muammo ustida
ishlash bo‗yicha yo‗l-yo‗riqlar berilishi kerak. Tanishuv
bosqichida talabalar muammoni real, ya‘ni jonli muhokama qilishga jalb etiladi.
O‗qituvchi ta‘lim oluvchilarning ma‘lum sohadagi bilim,
ko‗nikmalarini hisobga olgan holda bajariladigan, ishning umumiy izohini
belgilaydi. Individual
ravishda yoki butun guruhni qo‗yilayotgan
muammoning mazmuni bilan tanishtiradi. Tahlil va yakuniy qaror qabul qilish
bosqichida muammoli vaziyatni tahlil etish guruhiy ish bo‗lgani uchun
muammo ochiq bahs-munozara shaklida hal etilgani ma‘qul. Muhimi, talabalardagi
faollikni rivojlantirish va muammoni hal etish bo‗yicha boshqalar  kiritgan
taklifga xolis baho berish. Bu esa ishlab chiqarishda yuzaga keladigan
vaziyatlarni tahlil etish ko‗nikmasining takomillashuviga va mustaqil
ravishda qaror qabul qila olish qobiliyatini rivojlantirishga imkon yaratadi.
Barcha tahlillardan so‗ng yakuniy xulosa chiqaradilar.
Maqsadga yo‗naltirilgan muammoli vaziyatlarni
yaratishda quyidagilarga e‘tibor berish lozim:
1.     Muammoli
vaziyat ta‘lim oluvchilarning ishlab chiqarish faoliyatiga asoslangan
bo‗lishi kerak.
2.     Muammoli
topshiriq talaba o‗zlashtirgan bilim, ko‗nikma va malakalar
darajasiga mos bo‗lishi lozim.
3.     Muammoli
vaziyat yangi mavzuni tushuntirishdan oldin qo‗yilishi kerak. Agar mos
muammoli vaziyatni hal etishga talabalar malakasi etarli bo‗lmasa, ularga
ayrim amallarni bajarishdagi ish usullarini ko‗rsatish, zarur
bo‗lgan bilimlarni eslatish lozim.
4.     Bilim,
ko‗nikma va malakalar takomillashuv jarayoni bevosita o‗qituvchipedagogning
rahbarligi ostida muammoli vaziyatlarni hal etish yo‗li bilan amalga
oshiriladi. Muammoli vaziyat yaratish bilan birga, xulosa chiqarishlariga
yordam beradigan yo‗llovchi savollar berib borishni ham nazarda tutish
lozim.
Muammoli o‗qitish jarayonini
qurish uchun mos ravishdagi muammoli vaziyatlarni oldindan ko‗zda
tutilgan va tizimli yaratish talab qilinadi. Quyida keltirilganlar maxsus
fanlarni o‗qitish amaliyoti uchun xarakterli hisoblanadi.
Birinchi toifa. Muammoli
vaziyat ko‗pincha  talaba yangi amaliy sharoitlarda oldin
o‗zlashtirgan bilimdan foydalanish zaruriyati bilan duch kelganda hosil
bo‗ladi. Bunda ta‘lim oluvchilar amaliy topshiriqlarni echish uchun
bilim, ko‗nikma va malakalarning etarlicha emasligi dalili bilan tez-tez
duch keladi. Bu dalilni anglash talabalarda ongli qiziqishni uyg‗otadi
hamda yangi bilimlarni izlashga undaydi.
Ikkinchi toifa.
Topshiriqni echishning nazariy  mumkin bo‗lgan yo‗li va tanlangan
usulning amaliy jihatdan amalga oshirilmasligi orasida qarama-qarshilik
bo‗lgan holda muammoli vaziyat oson yuzaga keladi.
Uchinchi toifa. O‗quv
topshirig‗ini bajarish natijalariga amaliy jihatdan erishish va
talabalarda uni nazariy asoslash uchun bilimlarning yo‗qligi orasida
qarama-qarshilik bo‗lganda muammoli vaziyat yuzaga keladi.
To„rtinchi toifani eng
ko‗p tarqalgan deb hisoblash mumkin. Agar talabalar qo‗yilgan
masalaning echish usulini bilmasa, ya‘ni talabalar tomonidan yangi dalilni
tushuntirish uchun oldingi bilimlarining etarli emasligi tan olingan holda
muammoli vaziyat yuzaga keladi.
YUqoridagilardan kelib chiqib
shuni aytish mumkinki, muammoli vaziyat o‗quv-ishlab chiqarish jarayonida
talabalarda kasbga bo‗lgan qiziqishlarni shakllantirish va
rivojlantirishning eng muhim omili bo‗ladi.
O‗quv materialini muammoli
bayon qilish uslubini qo‗llash, amaliy muammoli-qidiruv ishlarini
bajarish, hatto tadqiqot ko‗rinishidagi amallarni olib borish
to‗g‗risida so‗z yuritish mumkin.
O‗quv materialini muammoli
uslub yordamida o‗tish muammoli tuzilgan ma‘ruza uslubi orqali bilim
bayoni davomida mulohaza yuritish, isbotlash, umumlashtirish, dalillarni tahlil
qilish, talaba fikrini o‗z ortidan ergashtirish,  uni  faolroq
bo‗lishiga undash kabi usullardan foydalanishni ko‗zda tutadi.
Muammoli bayon -  ta‘lim
oluvchilarni muammoli o‗qitishga o‗ziga xos tayyorlashdan
iboratdir.  Bu shunday o‗qitishki, unda talabalar oldida bilim olish
sohasiga doir vazifalar qo‗yiladi  hamda ular bu vazifalarni hal etish
yo‗llarini mustaqil ravishda yoki o‗qituvchi yordamida  izlaydilar.
O‗quv materialini muammoli bayon qilish shunday tuziladiki, bunda
o‗qituvchining  o‗zi  muammo qo‗yadi, o‗zi uni hal
etadi, talabalarga muammoni hal etish namunasini ko‗rsatadi. U talabalar
tafakkurini turli usullar bilan faollashtiradi, talabalar ham muammoning qanday
hal etilishini kuzatib boradilar. O‗qituvchi talabani muammoni hal
etishning  ishtirokchisiga aylantiradi. Bunda o‗qituvchi fikr yuritishni
faollashtirishning tajribalar o‗tkazish, diafilmlar va kinofilmlar,
virtual lavhalarni namoyish qilish, masalalar qo‗yish hamda ta‘lim
oluvchilarning tajriba boshlanishidan oldin turli taxminlarni aytishlari
singari vositalardan foydalanadi. SHu tarzda talabalarning tajribaga jiddiy
e‘tiborini qaratishga, ularni fikr yuritish faoliyatiga, tajriba ma‘lumotlarini
umumlashtirishga, xulosalarni ta‘riflashga jalb  etishga erishiladi.
Ammo talabalar o‗qituvchi  muammoni hal etish sari qanday yo‗l
bilan borayotganligini faqat kuzatib tursalar, ilmiy fikr yuritish metodini
egallay olmaydilar. Talabalarning o‗zlarini izlanish faoliyatiga
asta-sekin jalb etish ana shu maqsadga xizmat qiladi.
 Muammoli ta‘limda qisman izlanma va evristik qidiruv
metodlarini qo‗llash mumkin. Bunda o‗qituvchi ta‘lim oluvchilar
oldiga qator izchil va o‗zaro uzviy bog‗liq bo‗lgan savollar
majmuini qo‗yadi. Talabalar ularga javob berganda qandaydir shakllarni
aytadilar. Aytganlari to‗g‗riligini mustaqil isbotlashga harakat
qiladilar. SHu bilan birga yangi bilimlarni o‗zlashtirishda mustaqil
ravishda oldinga siljishni amalga oshiradilar. Agar evristik suhbatda bunday
taxminlar yangi mavzuning faqatgina biror qismiga aloqador bo‗lsa,
muammoli – qidiruv suhbatda talabalar muammoli vaziyatning butun bir tizimini
echadilar.Ta‘limning muammoli – qidiruv uslublarida ko‗rgazmali qo‗llanmalar
esda saqlashni faollashtirish maqsadida emas, balki darsda muammoli vaziyatni
yaratadigan eksperimental masala-larni qo‗yish uchun ishlatiladi. Bu
usulda talabalarga mustaqil fikrlashining ustuvor sabablarini aniqlash oson
ko‗chadi.
«Muammo»
texnologiyasi namunasi:

Muammo turi

Muammoning  kelib chiqish sabablari

Muammoni bartaraf etishga nisbatan
  Sizning harakatingiz…

Ishlab chiqaruvchi va
  buyurtmachi o‘rtasidagi o‘rtasidagi ziddiyat

 Aqliy
hujum metodini qo‟llash. Bunda talabalarda berilgan «Shaxsga  yo‘nalganlik»
tushunchasining mohiyatini
anglagan holda dastlabki fikr

 yuritish ko‘nikmalari shakllanadi. Shu bilan birga ular
o‘zlarining fikrlarini erkin bayon etishni, asoslashni, himoya qilishni,
boshqalarning fikrlarini
    eshitishni va hurmat qilishni
o‘rganadilar, ya‘ni ular:

1.   Darsda yangi
ma‘lumot olish uchun harakat qiladilar.
2.   Talabalar o‘z
nuqtai-nazarlariga ega  bo‘ladilar.
3.
Berilgan
bilimlarni amalda qo‘llaydilar, tengdoshlarining va boshqalarning  fikrlarini
hurmat qilishga o‘rganadilar.
4.   O‘zaro fikr,
tajriba almashishga harakat qiladilar;
5.   Erkin ilm
egallashga, o‘z dunyoqarashini kengaytirishga intiladilar.

 Aqliy hujum  metodi uchun
―Muammoli o‘qitish texnologiyasi‖  to‘g‘risida fikrlaringizni
bildiringiz.
 Fikringizni
bayon qiling.Muammoli o‘qitish nima?  Unday     o‘qitishning qanday turlarini
bilasiz? 3-Seminar  O‟quvchilar faoliyati faolligini jadallashtirish
asosidagi ta‟lim texnologiyalari.

Reja
1.
O‗yinli texnologiyalar va ularning funktsiyalari.
2.
O‗yinli texnologiyalarning maqsad va vazifalari.
3.
Pedagogik o‗yinlar klassifikatsiyasi.
4.
Tadbirkorlik o‗yinlari va ularning turlari Tаyanch
so‟z vа iborаlаr:

O‗yinli teхnologiyalаr,
o‗yin funktsiyalаri, o‗yin tuzilmаsi, pedаgogik o‗yin,
tаdbirkorlik o‗yinlаri.

O‗yinli teхnologiyalаrdаn
foydаlаnishning аsosini tаlаbаlаrning fаollаshtiruvchi vа jаdаllаshtiruvchi
fаoliyati tаshkil etаdi.

O‗yin olimlаr tаdqiqotlаrigа
ko‗rа mehnаt vа o‗qish bilаn birgаlikdа fаoliyatning аsosiy
turlаridаn biri hisoblаnаdi.

Psiхologlаrning
tа‗kidlаshlаrichа, o‗yinli fаoliyatning psiхologik meхаnizmlаri
shахsning o‗zini nаmoyon qilish, hаyotdа o‗z o‗rnini bаrqаror
qilish, o‗zini o‗zi boshqаrish, o‗z imkoniyatlаrini аmаlgа
oshirishning fundаmentаl ehtiyojlаrigа tаyanаdi.

O‗yin ijtimoiy tаjribаlаrni
o‗zlаshtirish vа qаytа yarаtishgа yo‗nаlgаn vаziyatlаrdа, fаoliyat
turi sifаtidа belgilаnаdi vа undа shахsning o‗z хulqini boshqаrishi
shаkllаnаdi vа tаkomillаshаdi.

D.N. Uznаdzening tа‗rifichа,
o‗yin shахsgа хos bo‗lgаn ichki immаnent psiхik (ruhiy) хulqi
shаklidir.

L.S. Vigodskiy o‗yinni bolаning
ichki ijtimoiy dunyosi, ijtimoiy buyurtmаlаrni o‗zlаshtirish vositаsi
sifаtidа tа‗riflаydi.

А.N. Leontьev o‗yingа shахsning
хаyolotdаgi аmаlgа oshirib bo‗lmаydigаn qiziqishlаri (mаnfааtlаri)ni
хаyolаn аmаlgа oshirishdаgi erkinligi sifаtidа qаrаydi.

Psiхologlаr tа‗kidlаydilаrki,
o‗yingа kirishib ketish qobiliyati kishi yoshigа bog‗liq emаs,
lekin hаr bir yoshdаgi shахs uchun o‗yin o‗zigа хos bo‗lаdi.

O‗yinli
fаoliyat muаyyan funktsiyalаrni bаjаrishgа bаg‗ishlаngаn bo‗lаdi.
Ulаr quyidаgilаr: mаftunkorlik; kommunikаtivlik;
o’z
imkoniyatlаrini аmаlgа oshirish; dаvolovchilik;

tаshхis;
millаtlаrаro muloqot; ijtimoiylаshuv.

O‗yinlаr turli mаqsаdlаrgа
yo‗nаltirilgаn bo‗lаdi. Ulаr didаktik, tаrbiyaviy, fаoliyatni
rivojlаntiruvchi vа ijtimoiylаshuv mаqsаdlаrdа qo‗llаnаdi.

O‗yinning didаktik mаqsаdi
bilimlаr doirаsi, bilish fаoliyati, аmаliy fаoliyatidа bilim, mаlаkа vа
ko‗nikmаlаrni qo‗llаsh, umumtа‗lim mаlаkа vа
ko‗nikmаlаrni rivojlаntirish, mehnаt ko‗nikmаlаrini
rivojlаntirishni kengаytirishgа qаrаtilgаn bo‗lаdi.

O‗yinning tаrbiyaviy mаqsаdi
mustаqillik, irodаni tаrbiyalаsh, muаyyan yondаshuvlаr, nuqtаi nаzаrlаr,
mа‗nаviy, estetik vа dunyoqаrаshni shаkllаntirishdаgi hаmkorlikni,
kollektivizmni, jаmoаgа kirishib ketа olishni, kommunikаtivlikni tаrbiyalаshgа
qаrаtilgаn bo‗lаdi.

Fаoliyatni rivojlаntiruvchi
o‗yinlаr diqqаt, хotirа, nutq, tаfаkkur, qiyoslаsh mаlаkаsi,
chog‗ishtirish, o‗хshаshini topish, fаrаz, хаyol, ijodiy qobiliyat,
empаtiya, refleksiya, optimаl echimni topа olish, o‗quv fаoliyatini motivаtsiyalаshni
rivojlаntirishgа qаrаtilgаn.

Ijtimoiylаshuv o‗yinlаri
jаmiyatning me‗yorlаri vа qаdriyatlаrigа jаlb qilinish, muhit
shаroitlаrigа ko‗nikish, ehtiroslаrni nаzorаt qilish,
o‗z-o‗zini boshqаriщ, muloqotgа o‗rgаtish, psiхoterаpiyani
nаzаrdа tutаdi.

O‟yinli texnologiyalar aspekti

O‗yin faoliyat sifatida

Maqsadni belgilab olish, rejalashtirish va amalga oshirish,
  natijalarni  tahlil  qilishni  qamrab  oladi  va  bunda shaxs sub`ekt
  sifatida o‗z imkoniyatlarini to‗la amalga oshiradi

Jarayon sifatida o‗yin
  tuzilmasi

 O‗ynash
  uchun olingan rollar;
 Rollrni
  ijro etish vositasi bo‗lgan o‗yin xarakatlari;
 Predmetlarni  ya`ni
  xaqiqiy  narsalarni  shart,  o‗yin

narsalari o‗rnida qo‗llash;

 O‗yinda
  shartli   ravishda   yaratilgan   syujet   yoki mazmun-ijro sohasi.

O‗yindan tushunchalar

Mavzu, o‗quv
  predmeti bo‗limini o‗zlashtirishda o‟qitish metodi
  va mustaqil texnologiya sifatida foydalaniladi O‗yinli pedаgogik
  teхnologiyalаrning mohiyati.

–
O‗yin mehnаt vа o‗qish bilаn birgаlikdа fаoliyatning
аsosiy turlаridаn biri hisoblаnаdi;

–
O‗yin  fаoliyatining  psiхologik  meхаnizmlаri  shахsning
o‗zini  nаmoyon

qilish, hаyotdа o‗z o‗rnini bаrqаror qilish
jihаtlаridа аks etаdi.

Ishlаb chiqаrishdаgi reаl
vаziyatni modelini ko‗chirish vа ishlаb chiqаrish dinаmikаsini хisobgа
olish.Ishlаb chikаrish jаrаyoni rivojlаnish , doimiy o‗zgаrish
хаrаkterigа egа ekаnligini yaхshi bilаmiz. Аnа shu o‗zgаruvchаnlik vа
dinаmik rivojlаnish ishbilаrmon o‗yinlаrni tаshkil etish jаrаyonidа
аlbаttа хisobgа olinishi tаlаb etilаdi.

“Ishbop o‟yin” metodining tuzilmаsi
“Ishbop
o‟yin” metodining bosqichlаri quyidаgilаrdаn iborаt:

1.
Tа‗lim beruvchi mаvzu tаnlаydi, mаqsаd vа nаtijаlаrni
аniqlаydi. Qаtnаshchilаr uchun yo‗riqnomаlаr vа bаholаsh mezonlаrini
ishlаb chiqаdi.

2.
Tа‗lim oluvchilаrni o‗yinning mаqsаdi, shаrtlаri vа
nаtijаlаrni bаholаsh mezonlаri bilаn tаnishtirаdi.

3.
Tа‗lim oluvchilаrgа vаzifаlаrni tаqsimlаydi, mаslаhаtlаr
berаdi.
4.
Tа‗lim oluvchilаr o‗z rollаri bo‗yichа
tаyyorgаrlik ko‗rаdilаr.

5.
Tа‗lim oluvchilаr tаsdiqlаngаn shаrtlаrgа binoаn
o‗yinni аmаlgа oshirаdilаr. Tа‗lim beruvchi o‗yin jаrаyonigа
аrаlаshmаsdаn kuzаtаdi.

6.
O‗yin yakunidа tа‗lim beruvchi muhokаmаni tаshkil
etаdi. Ekspertlаrning хulosаlаri tinglаnаdi, fikr-mulohаzаlаr аytilаdi.

7.
Ishlаb chiqilgаn bаholаsh mezonlаri аsosidа nаtijаlаr bаholаnаdi.

Hаr bir rolni ijro etuvchi
o‗z vаzifаsini to‗g‗ri bаjаrishi, berilgаn vаziyatdа
o‗zini qаndаy tutishi kerаkligini nаmoyish etа olishi, muаmmoli
holаtlаrdаn chiqib ketish qobiliyatini ko‗rsаtа olishi kerаk. “Ishbop
o‟yin” metodining аfzаlliklаri:

                tа‗lim oluvchilаrning
  bilimlаrini vа tаjribаlаrini o‗z qаrаshlаri vа hulqlаri
orqаli ifodа etishgа yordаm
  berаdi;

                tа‗lim
oluvchining boshlаng‗ich bilimlаri vа tаjribаlаrini sаfаrbаr etish
uchun yaхshi imkoniyat yarаtilаdi;

                tа‗lim
oluvchilаr o‗z bilimlаri doirаsidаn kelib chiqqаn holdа
imkoniyatlаrini nаmoyish etishlаri uchun shаroit yarаtilаdi.

“Ishbop
o‟yin” metodining kаmchiliklаri:
                tа‗lim
beruvchidаn kаttа tаyyorgаrlikni tаlаb etаdi;

vаqt ko‗p sаrflаnаdi;
tаnlаngаn mаvzu tа‗lim
oluvchining bilim dаrаjаsigа mos kelishi tаlаb etilаdi;

                       tа‗lim oluvchining
his-hаyajoni to‗g‗ri qаror qаbul qilishgа hаlаqit berishi
mumkin.

Tadbirkorlik o‟yinlarining modifikatsiyalari (turlari,
ko‟rinishlari)
Bunday  o‗yinlardan
maqsad  qaysidar  tashkilot,  muassasa  va  uning qismlari faoliyati andoza
qilinadi. Voqealar, kishilarnig biror faoliyati (ish bitirish majlislari,
rejani muhokama qilish, suhbatlar o‗tkazish va b;),faoliyat   holati
va   shartlari   andoza   qilib   olinishi
Immitatsion mumkin.
Stsenariyda  bo‗nday  o‗ynash  to‗la  tuzilmasi  yozib
chiqilgan o‟yinlar va immitatsiya qilinadigan ob`ektlar va
jarayonlar belgilanadi.
Operatsion   Bunday
o‗yinlarda aniq o‗ziga xos voqea xodisaning bajarilishi o‟yinlar
  mashq qilinadi. Operatsion o‗yinlar ish jarayoniga xos
modellashtiriladi
Rol ijro Unda  konkret  shaxsning
hulqi,  hatti-harakati,  o‗z  vazifalari  va etish o‟yinlari
majburiyatlarini bajarilish taktikasi mashq qilinadi.
             Tadbirkorli           Bunda
qandaydir bir vaziyat va undagi  kishining xulqi o‗ynaladi.
k teatri Bu
o‗yinning  asosiy  vazifasi  turli  holatlarda  mo‗ljalni
to‗g‗ri  baholay olishni  o‗rgatish,  o‗zining
hulqiga  to‗g‗ri  baho  berish,  boshqa kishilarning
imkoniyatlarini baholay olish, ular bilan muloqot o‗rnata olishga
o‗rgatishdir.

“Rolli o‟yin” metodi - tа‗lim
oluvchilаr tomonidаn hаyotiy vаziyatning hаr хil
shаrt-shаroitlаrini sаhnаlаshtirish orqаli ko‗rsаtib beruvchi metoddir.

Rolli o‗yinlаrning ishbop
o‗yinlаrdаn fаrqli tomoni bаholаshning olib borilmаsligidаdir. SHu bilаn
birgа «Rolli o‗yin» metodidа tа‗lim oluvchilаr tа‗lim
beruvchi tomonidаn ishlаb chiqilgаn stsenаriydаgi rollаrni ijro etish bilаn
kifoyalаnishsа, «Ishbop o‗yin» metodidа rolь ijro etuvchilаr mа‗lum
vаziyatdа qаndаy vаzifаlаrni bаjаrish lozimligini mustаqil rаvishdа
o‗zlаri hаl etаdilаr.

Rolli o‗yindа hаm ishbop
o‗yin kаbi muаmmoni echish bo‗yichа ishtirokchilаrning birgаlikdа
fаol ish olib borishlаri yo‗lgа qo‗yilgаn. Rolli o‗yinlаr
tа‗lim oluvchilаrdа shахslаrаro muomаlа mаlаkаsini shаkllаntirаdi.

«Rolli o‗yin» metodidа
tа‗lim beruvchi tа‗lim oluvchilаr hаqidа oldindаn mа‗lumotgа
egа bo‗lishi lozim. Chunki rollаrni o‗ynаshdа hаr bir tа‗lim
oluvchining individuаl хаrаkteri, хulq-аtvori muhim аhаmiyat kаsb etаdi.
Tаnlаngаn mаvzulаr tа‗lim oluvchilаrning o‗zlаshtirish dаrаjаsigа
mos kelishi kerаk. Rolli o‗yinlаr o‗quv jаrаyonidа tа‗lim
oluvchilаrdа motivаtsiyani shаkllаntirishgа yordаm berаdi. Quyidа
«Rolli o‗yin» metodining tuzilmаsi keltirilgаn .

O‗yin fаoliyatning
psiхologik meхаnizmlаri shахsning o‗zini nаmoyon qilish, hаyotdа
o‗z o‗rnini bаrqаror qilish, o‗zini o‗zi boshqаrish,
o‗z imkoniyatlаrini аmаlgа oshirishning fundаmentаl ehtiyojlаrigа
tаyanаdi.

O‘yin ijtimoiy tаjriblаrni
o‘zlаshtirish vа qаytа yarаtishgа yo‘nаlgаn vаziyatlаrdа, fаoliyat turi
sifаtidа belgilаnаdi vа undа shахsning uz хulqini boshqаrishi shаkllаnаdi vа
tаkomillаshаdi. SHundаy qilib, tаdbirkorlik o‘yinlаri mаteriаllаrni yangi
bilimlаrni egаllаsh, o‘tilgаnlаrni mustаhkаmlаsh, ijodiy qobiliyatlаrini
rivojlаntirish, umumiy mаlаkаni shаkllаntirish kаbi bir qаtor vаzifаlаrni
echishdа foydаlаnilаdi.

3. Pedаgogik jаrаyonni tаshkil
etishning bir qаtor metodlаri vа usullаri hаmdа turli shаkldаgi pedаgogik
o‗yinlаr «o‗yinli pedаgogik teхnologiyalаr»ni tаshkil
etаdi.Pedаgogik o‗yindа tа‗limning pedаgogik mаqsаdlаri аniq qilib
qo‗yilаdi.Pedаgogik o‗yinlаr аsosidа tаlаbаlаrni o‗quv
fаoliyatigа yo‗llovchi o‗yinli usullаr vа vаziyatlаrni vujudgа
keltirish yotаdi.

G.K. Selevko tomonidаn pedаgogik
o‗yinlаr tаsnifi vа uni аmаlgа oshirishning аsosiy yo‗nаlishlаri
ishlаb chiqilgаn.

Pedаgogik o‗yinlаr quyidаgi аsosiy
yo‗nаlishlаrdа bo‗lаdi:
                   didаktik
mаqsаd o’yinli vаzifа shаklidа qo’yilаdi;     o’quv fаoliyati o’yin
qoidаlаrigа
bo’ysunаdi;

o’quv mаteriаlidаn o’yin
vositаsi sifаtidа foydаlаnilаdi;  o’quv jаrаyonigа didаktik
vаzifа o’yingа аylаntirilgаn tаrzdа
musobаqаlаshish
unsurlаri kiritilаdi;  didаktik vаzifаning muvаffаqiyatli
bаjаrilishi o’yin nаtijаlаri bilаn
bog‟lаnаdi.

Pedаgogik
o‗yinlаr fаoliyat turlаri, pedаgogik jаrаyon хаrаkteri, o‗yin
metodikаsi, sohа хususiyati, o‗yin muhiti bo‗yichа tаsnif
qilingаn    O‗yinli pedаgogik

teхnologiyalаrning
mohiyati.O‗yinli pedаgogik teхnologiyalаrdаn foydаlаnishning аsosiy
tаlаblаrini fаollаshtiruvchi vа jаdаllаshtiruvchi fаoliyat tаshkil etаdi:

O‗yin mehnаt vа o‗qish
bilаn birgаlikdа fаoliyatning аsosiy turlаridаn biri hisoblаnаdi;O‗yin
fаoliyatining psiхologik meхаnizmlаri shахsning o‗zini nаmoyon qilish,
hаyotdа o‗z o‗rnini bаrqаror qilish jihаtlаridа аks etаdi.

Pedаgogik
o‟yinlаrning аhаmiyati. Dаrsdа o‟quvchilаrning o‟quv mehnаti
fаoliyatini tiklаsh, chаrchog‟ini yozish, kаyfiyatini ko‟tаrish,
dаm oldirish uchun pedаgogik o‟yinlаrdаn foydаlаnish tаvsiya etilаdi.

“Bаliq ovi” o‟yini -O‗quvchilаrning
hаr biri kichik vаrаqchаlаrgа o‗zlаrigа qiziqаrli
bo‗lgаn bittаdаn sаvol yozаdilаr. Uni buklаb skrepkа bilаn
mаhkаmlаydilаr, o‗qituvchi uni mахsus qutigа yig‗ib olаdi hаmdа
sаvollаrni аrаlаshtirib yuborаdi. O‗quvchilаr mаgnit-qаrmoq bilаn
bittаdаn sаvolni tortib, ungа jаvob berаdilаr. Qаrmoq – ipgа bog‗lаngаn
mаgnit bo‗lib, qog‗ozgа qistirilgаn skrepkа mаgnitgа yopishib
chiqаdi. Shu tаriqа guruhning bаrchа а‗zolаridаn gаlmа – gаl
o‗zlаri «ovlаgаn bаliq» sаvollаrigа jаvob berish tаlаb etilаdi. Sаvol –
jаvobning bu usuli o‗quvchilаrdаgi qiziqishni oshirаdi, tezkorlikgа
o‗rgаtаdi.Kаsbiy fаoliyatni mаzmunini vа shаklini hisobgа olish. Oliy
tа‗limning eng аsosiy vаzifаlаridаn biri yukori mаlаkаli kаdrlаrni etkаzishdir.

“Rolli o‟yin” metodining tuzilmаsi

“Rolli
o‟yin” metodining bosqichlаri quyidаgilаrdаn iborаt:

1.
Tа‗lim beruvchi mаvzu bo‗yichа o‗yinning mаqsаd
vа nаtijаlаrini belgilаydi hаmdа rolli o‗yin stsenаriysini ishlаb
chiqаdi.

2.
O‗yinning mаqsаd vа vаzifаlаri tushuntirilаdi.
3.
O‗yinning mаqsаdidаn kelib chiqib, rollаrni tаqsimlаydi.

4.
Tа‗lim oluvchilаr o‗z rollаrini ijro etаdilаr. Boshqа
tа‗lim oluvchilаr ulаrni kuzаtib turаdilаr.

5.
O‗yin yakunidа tа‗lim oluvchilаrdаn ulаr ijro etgаn
rolni yanа qаndаy ijro etish mumkinligini izohlаshgа imkoniyat berilаdi.
Kuzаtuvchi bo‗lgаn tа‗lim oluvchilаr o‗z yakuniy
mulohаzаlаrini bildirаdilаr vа o‗yingа хulosа qilinаdi.

Ushbu metodni qo‗llаsh uchun
stsenаriy t‗lim beruvchi tomonidаn ishlаb chiqilаdi. Bа‗zi hollаrdа
tа‗lim oluvchilаrni hаm stsenаriy ishlаb chiqishgа jаlb etish mumkin. Bu
tа‗lim oluvchilаrning motivаtsiyasini vа ijodiy izlаnuvchаnligini
oshirishgа yordаm berаdi. Stsenаriy mахsus fаn bo‗yichа
o‗tilаyotgаn mаvzugа mos rаvishdа, hаyotdа yuz berаdigаn bа‗zi bir
holаtlаrni yoritishi kerаk. Tа‗lim oluvchilаr ushbu rolli o‗yin
ko‗rinishidаn so‗ng o‗z fikr-mulohаzаlаrini bildirib, kerаkli
хulosа chiqаrishlаri lozim.

“Rolli
o‟yin” metodining аfzаllik tomonlаri:
 o‗quv
jаrаyonidа tа‗lim oluvchilаrdа motivаtsiya (qiziqish)ni shаkllаntirishgа
yordаm berаdi;  tа‗lim
oluvchilаrdа shахslаrаro muomаlа mаlаkаsini shаkllаntirаdi;       nаzаriy
bilimlаrni аmаliyotdа qo‗llаy olishni o‗rgаtаdi;

 tа‗lim oluvchilаrdа berilgаn
vаziyatni tаhlil qilish mаlаkаsi shаkllаnаdi.
“Rolli
o‟yin” metodining kаmchilik tomonlаri:
ko‗p vаqt tаlаb etilаdi;
tа‗lim beruvchidаn kаttа tаyyorgаrlikni tаlаb
etаdi; tа‗lim oluvchilаrning o‗yingа tаyyorgаrligi turlichа bo‗lishi
mumkin;

                bаrchа
tа‗lim oluvchilаrgа rollаr tаqsimlаnmаy qolishi mumkin.

«Bilaman,    bilishni xohlayman,    bilib oldim» metodi

№

Mavzu  savollari

Bilaman
(+)

Bilishni xohlayman (?)

Bilib
  oldim  (-)

1
2

 3
4

5
6
7

8
9
10
11
12

O‘yinli texnologiyalar O‘yinli
  texnologiyaning funktsiyasi.
O‘yinli texnologiyalarning maqsadi
 O‘yinli texnologiyaning vazifalari. O‘yinli
  texnologiyaning sinflanishi
Tadbirkorlik o‘yinlari
Tadbirkorlik o‘yinlarining turlari
Maftunkorlik
Kommunikativlik
O‘z imkoniyatlarini amalga
oshirish Davolovchilik
Tashxis
Millatlararo muloqot

4-seminar
Ta‟limning interfaol strategiyalari.

 Reja
1.Ta`lim jarayonida zarurati.

2.Tanqidiy tafakkur texnologiyalari.
3.Ijodiyy masalalarni hal qilish texnologiyasi.
4. Debatlar texnologiyasi.

Tayanch
so‟z va iboladar:

Tanqidiy tafakkur, Debatlar,
Klaster, Bumerang, Veer, insert,»B.B.B» ,»Qora quti», «Kundaliklar» , «6x6x6»
Ta`limning interfaol strategiyalari “Keys”stadi
texnologiyalarni Keysning asosiy maqsadi: O‗rta maxsus
kasb-hunar ta`limi metodlari

klassifikatsiyasi, kasb-hunar
ta`limining og‗zaki, amaliy metodlari, ko‗rgazmalilik metodlari
to‗g‗risida tushuncha berish. Ta`lim metodlarini tanlash mezonlari.
Ta`limning interfaol strategiyalarini o‗rganish, tahlil etish va kasb
ta`limining umumiy metodlarini klassifikatsiyasi tayyorlash.

O‟quv
faoliyatidan kutiladigan natijalar:

Ta`lim jarayonida yangi ta`lim
texnologiyalarni qo‗llashning ahamiyati va zarurati. Klaster, Bumerang,
Veer, insert,»B.B.B.»

Muammoli ma`ruza, Integral
texnologiya, Modulli o‗qitish texnologiyasi, Aqliy hujum, Amerikacha
munozara, Qarorlar shajarasi, Tajriba vositasida o‗qitish tsikli, rolli
hamda ishbilarmon o‗yinlar kabi yangi ta`lim texnologiyalar asosida
kasbiy fanlarni o‗qitish.

Ijodiyy masalalarni hal qilish
texnologiyasi. «Qora quti» uslubi. «Kundaliklar» uslubi. «6x6x6» uslubi.
Sintetik (filmoteka) texnologiya. Muammoning qo‗yilishi. Izlanish
maqsadi. Masalalarni hal qilish, analog. To‗g`ridan- to‗g`ri,
shaxsiy, ramziy, hayoliy- fantastik izlanishlar. Tanqidiy tafakkur
texnologiyalari. Tanqidiy jarayonning tahlili. Chaqiriq, fikrlash, tafakkur yuritish
bosqichlari.Debatlar texnologiyasi.

Ushbu
keysni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun talabalar oldindan
quyidagi bilim, ko‟nikma va malakalarga ega
bo‟lishlari lozim: Talaba quyidagilarni bilishi kerak:

Ta`lim jarayonida yangi ta`lim
texnologiyalarni qo‗llashning ahamiyati va zarurati. Klaster, Bumerang,
Veer, insert,»B.B.B.» Muammoli ma`ruza, Integral

texnologiya, Modulli
o‗qitish texnologiyasi, Aqliy hujum, Amerikacha munozara, Qarorlar
shajarasi, Tajriba vositasida o‗qitish tsikli, rolli hamda ishbilarmon
o‗yinlar kabi yangi ta`lim texnologiyalar asosida kasbiy fanlarni
o‗qitish.

Ijodiyy masalalarni hal qilish
texnologiyasi. «Qora quti» uslubi. «Kundaliklar» uslubi. «6x6x6» uslubi.
Sintetik (filmoteka) texnologiya. Muammoning qo‗yilishi. Izlanish
maqsadi. Masalalarni hal qilish, analog. To‗g`ridan- to‗g`ri,
shaxsiy, ramziy, hayoliy- fantastik izlanishlar. Tanqidiy tafakkur
texnologiyalari. Tanqidiy jarayonning tahlili. CHaqiriq, fikrlash, tafakkur
yuritish bosqichlari.Debatlar texnologiyasi.

Talaba
quyidagi ko’nikmalarga ega bo’lishi kerak:

             tahlil
   etish,    taqqoslash,    umumlashtirish,    abstraktlashtirish,    loyihalash,

modellashtirish.
Talaba
quyidagi malakalarga ega bo’lishi kerak:

individual va hamkorlikda ishlash, kognitiv, evristik,
kreativ faoliyat malakalari.

Ushbu keysdan «Ta`lim texnologiyasi»,
«Kasb ta`limi metodikasi» va «Kasbiy pedagogika» fanlarini o‗qitishda
foydalanish mumkin.

Tavsiya etilayotgan keysni echish quyidagi natijalarga
erishishga imkon beradi:
1)
Ta`limning interfaol strategiyalari tuzilish, fazasi haqidagi
bilimlarni mustahkamlash;

2)
topshiriqlarni        hal     etish  orqali          kasb-hunar  ta`limi
        metodlari
klassifikatsiyasiga doir modellarni o‗zlashtirish;

3)
mustaqil ravishda kasb-hunar ta`limi metodlari
klassifikatsiyasini modellashtirish ko‗nikmasini egallash.

 “B-B-B”
METODI

O„YINLI

TEXNOLOGIYA

FUNKSIYALARI

BILAMAN

BILISHNI

XOXLAYMAN

BILIB
OLDIM

Maftunkorlik

Kommunikativlik

O‗z imkoniyatlarini amalga oshirish

Davolovchilik

Tashxis

Millatlaroaro        muloqot

Ijtimoiylashuv

16-ilova
«REZYUME» texnologiyasi

Imitatsion
  o„yinlar

tashkil etishda engilligi

tashkil etishda qiyinchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

Operatsion yoki voqeiy o„yinlar

tashkil etishda engilligi

tashkil etishda qiyinchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

Rolli o„yinlari

afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

Tadbirkorlik o„yinlari

tashkil etishda engilligi

tashkil etishda qiyinchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

1-muammoli topshiriq. Ta`limning
interfaol strategiyalarini ravishda uch guruhga: Ma`lumotlarni
tarkiblashtirish va tarkibiy bulib chiqish, urganilayotgan tushunchalar,
ma`lumotlarni taxlil kilish, solishtirish va taqqoslash usul va vositalari,
muammoni aniklash, uni xal etish, taxlil qilish va rejalashtirish usullari va
vositalari kabilarga bo‗linishiga doir modellarni o‗rganing va har
biriga tavsifnoma (xarakteristika) yozing.

2-muammoli topshiriq. Quyidagi
kasb ta`limining umumiy metodlarini shartli ravishda uch guruhga:
og‗zaki, ko‗rgazmali va amaliy kabilarga bo‗linish modelini
ishlab chiqish uchun tayyor chizma berilgan. Siz chizmaga uning tarkibiy
qismlarini shunday ketma-ketlikda joylashtiringki, natijada kasb ta`limining
umumiy metodlari modeli hosil bo‗lsin.
                                                                                3-ilova

“Ta`limning interfaol strategiyalari” jadvalini
to‟ldiring

Modellarning

Modellarni umumiylari

Modellarni

yo‗nalishlari

modernizatsiyalashni
talab etuvchi jihatlar

4-ilova

Keys
bilan ishlash jarayonini baholash mezonlari va ko‟rsatkichlari

Talabalar
ro‗yxati

Modellarning ta`limning
Interfaol
  strategiyalari yo‗naltirilgan jihatlari va
modernizatsiyalashni talab
etuvchi jihatlari  aniqlangan. – mak.2 ball.

Ta`limning interfaol
strategiyalari modeli ishlab chiqilgan.  – mak. 3 ball.

Jami.  – mak.
5 ball.

Eslatma: guruhlar faoliyatini
baholash uchun yuqoridagi jadvalning birinchi ustuniga «guruhlar
ro‗yxati» jumlasi qo‗yiladi. Biroq guruhning to‗plagan
ballari talabalarning reyting bali hisobiga kiritilmaydi. Siz talabaga
hamkorlikda ishlash uning bilim, ko‗nikma va malakalarini
rivojlantirishga xizmat qilishini tushuntirishga tayyor bo‗ling.

5-ilova

O‟quv metodik hujjatlar

Ta`lim metodi deganda
o‗qituvchi va o‗quvchilarning
birgalikdagi faoliyat yo‗llari tushuniladi.
Bularning yordamida o‗quvchilar bilim,malaka ko‗nikma, kasbiy
mahoratlarni egallashga erishadilar, aqliy va jismoniy kuch va ijodiy qobiliyat
rivojlanadi.

“Model” tushunchasi
ilm-fanning ko‗p sohalarida qo‗llaniladi. Model – sxema,
fizik konstruktsiyalar, belgili shakllar va formulalar ko‗rinishida
sun`iy hosil qilingan ob`ekt bo‗lib, u tadqiq qilinayotgan ob`ektga
o‗xshash bo‗ladi, uning tuzilishini, xususiyatlarini, ob`ektning
elementlari orasidagi o‗zaro aloqalar va munosabatlarni sodda va
tushunarli tarzda aks ettiradi
Modellashtirish tadqiqotchilik
faoliyatining yaxlit turkumini aks ettirishga xizmat qiladi.
Tadqiqotchi turkum mohiyatini sinchiklab o‗rganib chiqadi. Zero, u
yakuniy model sifatida nazariyani xulosa va g‗oyalar bilan boyitadi.
Demak, modellashtirish tanlangan ob`ekt turkum ko‗rinishida tasavvur
etishga imkon beradi

Og‟zaki metodlarga
o‗quv materialining o‗qituvchi tomonidan og‗zaki bayon
qilinishiga, hikoya, tushuntirish, suhbat o‗quvchilarning texnik
adabiyoti bilan mustaqil ishlashi yozma instruktsiya berish, ovoz yozuvchi
televidenie kabilar kiradi.

Materialni og‟zaki
bayon qilish - kasb ta`limida hikoya qilish, tushuntirish, ma`ruza,
suhbat, o‗quv materialini og‗zaki bayon qilishning asosiy metodlari
hisoblanadi.

Hikoya - o‗kituvchi
tomonidan o‗quv materialini tartibli,
mantiqiy, izchil, nisbatan kengroq bayon qilishda foydalaniladi.
U puxta reja asosida tuzilishi, materialni bayon qilishda noaniqlikka
yo‗l qo‗ymaslik uchun barcha detallari bilan tayyorlanishi lozim.

Tushuntirish -
hikoyaga yaqin bo‗lgan ta`lim metodi
hisoblanadi. Kasb ta`limida hikoya va tushuntirishdan alohida
holda kam foydalaniladi. Masalalarni bayon qilishda, masalan: mashinalar,
mexanizmlar tuzilishi yoki texnologik jarayonlarning borishini bayon qilishda
ko‗pincha hikoya va tushuntirish birga qo‗shib olib boriladi.
Hikoya tushuntirish muvaffaqiyatli o‗tkazilishi uchun o‗qituvchi
o‗quvchilarning amaliy tayyorgarligini hisobga olgan holda etkaziladigan
materialni qabul qila olishlarini tasavvur qilish kerak.
«Insert» strategiyasi
Strategiya o‘zlashtirilishi ko‘zda
tutilgan yangi mavzu bo‘yicha tahsil oluvchilarning muayyan tushunchalarga
egaliklarini aniqlash va ularda matnga nisbatan tahliliy yondashish
ko‘nikmalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Strategiyani qo‘llash jarayonida quyidagi harakatlar amalga
oshiriladi:
–       kichik
guruhlar shakllantirilib, ular nomlanadi;
–       har
bir guruhdan o‘zlashtirilishi rejalashtirilayotgan mavzuga oid ikkita fikr
bildirish so‘raladi;
–       guruhlar
navbatmanavbat mulohazalarni bayon etadilar;
–       bayon
etilgan fikrlar yozuv taxtasiga yozib boriladi;
–       so‘ngra
o‘qituvchi yangi mavzu mohiyatini yorituvchi matnni guruhlarga
tarqatadi;
–       guruhlar
matn bilan tanishib chiqib, matn va o‘zlari bildirgan fikrlarning birbiriga qay
darajada muvofiq kelganligini aniqlaydilar (o‘xshashlik va farqlar maxsus
belgilar yordamida qayd etiladi);
–       guruh
a‘zolari shaxsiy qarashlarini ifoda etadilar va maxsus belgilar soni
umumlashtiriladi;
–       guruh
a‘zolari orasidan liderlar belgilanadi;
–       liderlar
sinf jamoasini guruh natijalari bilan tanishtiradilar;
–       guruhlarning
yondashuvlari umumlashtirilib, yakuniy xulosa chiqariladi.  Strategiyani
qo‘llashda tahsil oluvchilar qo‘yidagi sxemalar bo‘yicha faoliyatni tashkil
etadilar:
1.     Guruhlar
tomonidan bildirilgan fikrlar bilan matn qiyosiy taqqoslanganda:

Maxsus
belgilar

Maxsus belgilarning ma‘nosi

Z

Matnda guruhlar
  tomonidan bildirilgan fikrlar o‘z aksini topgan bo‘lsa

S

Matnda guruhlar
  tomonidan bildirilgan fikrlar o‘z aksini topmagan bo‘lsa

?

Matn bilan tanishish
  jarayonida savollar tug‘ilsa (tushunmovchiliklar yuzaga kelsa)

2.
Liderlarning hisobotidan so‘ng  guruhlarning natijalarini
o‘rganish chog‘ida:

Maxsus belgilar ning tartib raqamlari

Guruhlarning nomlari

Kopernik

Galiley

Gippokr at

Ibn Sino

1.

2.

3.

Strategiya tahsil oluvchilarda mantiqiy
fikrlash, shaxsiy xatolar ustida ishlash ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam
beradi
Xulosalash texnologiyasi

V. SHatalovning texnologiyasi

Afzalligi

kamchiligi

ü
ü

ü
ü

ü

ü

Xulosa:

G. Selevko texnologiyasi

afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Xulosa:

S. Lisenkova texnologiyasi

afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Xulosa:

SH.Amonashvili
  texnologiyasi

afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Xulosa:

 .  «Maktab
o‟rtoqlik sudi»
Sudning
asosiy vazifasi–maktab Ustavi hamda ichki tartibqoidalari, umumjamiyat axloq va
huquqiy me‘yorlari talablarini buzgan, ularga amal qilishdan bosh tortgan,
pedagogik nazoratdan chetda qolgan tahsil oluvchilar xattiharakatlarini tahlil
etish, ularning sabablarini o‘rganish, xulosalar va bunday xattiharakatlarning
barham topishiga ko‘mak beruchi choratadbirlarni ishlab chiqarishdan iborat.
«Maktab o‘rtoqlik sudi»
faoliyatini uzluksiz olib borish maqsadida ommaviyaxborot vositalari, xususan,
vaqtli matbuot nashrlari sahifalarida berilayotgan, voyaga etmagan yoshlar va
ularning faoliyatlari masalasiga taalluqli bo‘lgan materiallarni o‘rganib,
ularning mazmunini rolli jarayonni hosil etish orqali tahsil oluvchilarga
namoyish qilish usulidan ham foydalanish mumkin.
Buning uchun mashg‘ulot mavzui va
mazmunidan chetga chiqmagan holda sud jarayoni stsenariysi ishlab chiqiladi va
ijro etiladi. Hayotiy voqelik tasvir etilgan ushbu jarayonning borishi,
yakunlari xususidagi xabar «Qonun va yoshlar» nomli maxsus devoriy gazetasi
sahifalarida yoritib borish o‘yin samarasini to‘laqonli tasavvur etish imkonini
beradi.
Sud jarayonining tashkil
etilishida tahsil oluvchilardan iborat sud raisi, sudya va xalq
maslahatchilari, advokat hamda davlat qoralovchisi (prokuror)ning roli va
ularning muvaffaqiyatli bajarilishi muhim ahamiyatga egadir.
Rollarni bajarish vaqtida o‘yin
ishtirokchilarining yuridik nutq hamda madaniyat qoidalariga amal qilishlari
o‘qituvchi tomonidan nazorat qilib boriladi, bu holat tahsil oluvchilarda
yuridik so‘z va iboralarni to‘g‘ri qo‘llash, fikrni tinglovchilarga aniq
etkazib berish, notiqlik mahoratini shakllantirish imkonini berdi. Sud ishida
otaonalar, mahalla faollari, faxriy yoki turdosh sinflar, shuningdek, boshqa
bosqich sinflarining tahsil oluvchilari ham kuzatuvchi sifatida ishtirok
etishlari mumkin.  Bilag‟onlar ko‟chasi
Bu
erda har guruh portretlarda tasvirlangan yoki o‘zlari tanlab olgan varaqalarda
nomlari yozilgan davlat, siyosat va huquq arboblarining hayoti, faoliyati
to‘g‘risida hikoya qilib berishlari kerak bo‘ladi. O‘yinda
Aristotel, Platon, Abu Nasr Forobiy, Burhoniddin
Marg‘iloniy, Amir Temur,
Mirzo Ulug‘bek, Jaloliddin Davoniy, Zahiriddin Muhammad
Bobur, Ahmad
Donish,
Fayzulla Xo‘jaev, Akmal Ikromov, Sharof Rashidov, Jahon Obidova, Xadicha Sulaymonova,
Islom Karimov kabilar to‘g‘risidagi ma‘lumotlarni berish talab etiladi.
Shuningdek,
mazkur «ko‘chada» «Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi», «Bola huquqlari
konventsiyasi», BMT, Gaaga sudi, O‘zbekiston Respublikasida faoliyat yurituvchi
«Inson huquqlarini muhofaza qiluvchi ombudsman» to‘g‘risida ma‘lumotlarning
berilishi kabi shartdan ham foydalanish mumkin.

 Konstitutsiya
ko‟chasi
U
erda har bir guruhning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi mazmunini qay
darajada bilishlari hamda sharhlay olishlari aniqlanadi. Guruh a‘zolarining bu
boradagi
bilimlarini aniqlash Respublika Qomusi bo‘yicha tuzilgan savollarga ularning
bergan javoblarini besh balli tizim bo‘yicha baholash asosida kechadi .
«Qora quti» metodi
Ta’lim jarayonida mazkur metodni qo’llashdan maqsad –
tahsil oluvchilar tomonidan mavzuni puxta o’zlashtirishga erishish bilan birga
ularni faollikka undash, ularda hamkorlikda ishlash, ma’lum vaziyatlarni
boshqarish hamda mantiqiy tafakkur yuritish ko’nikmalarini shakllantirishdan
iborat. Metoddan foydalanishda quyidagi harakatlar tashkil etiladi:
–
tahsil oluvchilar juftlikka biriktiriladilar;
–
juftliklarga mavzu mohiyatini yorituvchi asosiy tushunchalar
(tayanch so’zlar, sanalar, raqamlar, belgilar va h.k.)ni kartochkalarga qayd
etish vazifasi yuklanadi;
–
o’qituvchi tahsil oluvchilar bilan hamkorlikda guruhlar
tomonidan topshiriqning bajarilishini tekshiradilar;
–
topshiriqni to’g’ri bajargan guruhning bir a’zosi o’qituvchi
rolini bajaradi va topshiriqning echimini yozuv taxtasiga yozadi;
–
sinf tahsil oluvchilari yozuv taxtasida qayd etilgan fikrni
sharhlaydilar
(tayanch
so’zlar, sanalar, raqamlar, belgilar qanday ma’noni anglatishini aytadilar);
–
to’g’ri javob bergan tahsil oluvchi o’qituvchi rolini bajarib,
juftliklarga mavzu mohiyatini yorituvchi sxema, jadval yoki tasvir yaratishni
topshiradi va o’qituvchi yordamida topshiriqning bajarilishini tekshiradi.

 «Beshinchisi
(oltinchisi, ettinchisi, ...)  ortiqcha» metodi
Tahsil
oluvchilarning mantiqiy tafakkur yuritish ko‘nikmalariga ega bo‘lishlarida
ushbu metod alohida ahamiyatga ega. Uni qo‘llashda quyidagi harakatlar amalga
oshiriladi:
–
o‘rganilayotgan mavzu mohiyatini ochib berishga xizmat qiluvchi
tushunchalar tizimini shakllantirish;
–
hosil bo‘lgan tizimdan mavzuga taalluqli bo‘lgan to‘rtta (beshta,
oltita, ... ) va taalluqli bo‘lmagan bitta tushunchaning o‘rin olishiga
erishish;
–
tahsil oluvchilarga mavzuga taalluqli bo‘lmagan tushunchani
aniqlash va uni tizimdan chiqarish vazifasini topshirish;
–
tahsil oluvchilarni o‘z harakatlari mohiyatini sharhlashga undash
(mavzuni mustahkamlash maqsadida tahsil oluvchilardan tizimda saqlanib qolgan
tushunchalarga ham izoh berib o‘tishlari hamda ular o‘rtasidagi mantiqiy
bog‘liqlikni asoslashlarini talab etish lozim).
Mavzu mohiyatini yorituvchi
tushunchalar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni ko‘rsata  va asoslay olish
tahsil oluvchilarda mustaqil fikrlash, shaxsiy yondashuvlarini asoslay olish,
shuningdek, tengdoshlarining fikrlari bilan shaxsiy mulohazalarini o‘zaro taqqoslash
ko‘nikmalarini ham shakllantiradi.

«3G‟3»  («4G‟4», «5G‟5», ...) metodi
Mazkur metod ham yuqorida qayd
etilgan metodlarning muqobili hisoblanib, tahsil oluvchilardan o‘rganilayotgan
mavzu (yoki bo‘lim, bob) yuzasidan tahliliy mulohaza yuritish, shuningdek, eng
muhim tayanch tushunchalarni ifodalay olishni talab etadi. Unga ko‘ra
o‘qituvchi mavzu (bo‘lim, bob) yuzasidan uchta (to‘rtta, beshta va hokazo)
to‘g‘ri va unga teng nisbatda (uchta, to‘rtta, beshta) bo‘lgan va noo‘rin
qo‘llanilgan tushunchalar (so‘zlar, belgilar, tasvirlar va boshqalar)dan iborat
tizimni shakllantiradi. Tahsil oluvchilar ushbu tizimdan mavzu (bo‘lim, bob)ga
taalluqli bo‘lmagan tushunchalarni ajratadilar va harakatlarining mohiyatini
izohlaydilar.
Metodni qo‘llashda quyidagi harakatlar tashkil etiladi:
–
o‘qituvchi o‘zaro teng nisbatda mavzu (bo‘lim, bob)ga oid va oid
bo‘lmagan asosiy tushunchalar tizimi yaratadi;
–
tahsil oluvchilar mavzu (bo‘lim, bob)ga oid va oid bo‘lmagan
asosiy tushunchalarni aniqlaydilar va daxldor bo‘lmagan asosiy tushunchalarni
tizimdan chiqaradilar;
–
tahsil oluvchilar o‘z harakatlarining mohiyatini izohlaydilar.
Metoddan individual, guruhli va
ommaviy shaklda tahsil oluvchilar tomonidan mavzuning puxta o‘zlashtirilishini
ta‘minlash hamda ularning bilimlarini aniqlash maqsadida foydalanish mumkin.
5-Seminar
Rivojlantiruvchi ta‟lim texnologiyalari Reja:
1.     Rivojlantiruvchi
ta‘lim texnologiyalari
2.     Muammoli
ta‘lim va uning o‗ziga xosliklari: muammoli vaziyatlarni yaratish, faol
bilish faoliyati, murakkab masalalarin mustaqil izlash va hal etish.
3.     Muammoli
o‗qitishning   mohiyati.

1.Rivojlantiruvchi
ta‟lim texnologiyalari.
Bugungi zamonaviy ta‘limning
asosini tashkil etayotgan rivojlantiruvchi ta‘limda shaxs o‗qitishning
diqqat markazida bo‗lib, shunga binoan, ta‘lim maqsadi, mazmuni va
shakllari o‗quvchiga, uning shaxsiga qaratilganligi bilan o‗zgacha
mazmun kasb etadi. Bu ta‘limning maqsadi mazmunida shaxsning qiziqishlari va
ehtiyojlari asosiy ko‗rsatkichlar sifatida qabul qilinib, ushbu jihatlar
bo‗lajak mutaxassis shaxsida kasbiy bilimlarni o‗zlashtirish
jarayonini takomillashtirish bilan birga, o‗quv topshiriqlari, ularni
tahlil etish va yechish borasidagi zaruriy ko‗nikma hisoblangan ijodiy
tafakkur operatsiyalarini rivojlantirish kabi vazifalarni amalga oshiradi.
Rivojlantiruvchi ta‘limning asosiy tamoyillaridan biri o‗qitishda
ko‗proq axborot shaklidan ilmiy izlanish, o‗quvchilarning mustaqil
ishlari, imkoniyatlaridan keng foydalanish asosida o‗qitishning faol
metod va shakllariga o‗tishni, boshqacha qilib aytganda, ―qayta
takrorlash‖dan ―tushunish, fikrlash‖ga o‗tishni
ko‗zda tutadi. Bu o‗zgarishlarni: - mavjud ta‘lim mazmunini
modernizatsiyalash; - uning tashkiliy shakllariga nisbatan texnologik
yondashuvni shakllantirish; - ta‘lim oluvchi shaxsining individualligi,
o‗ziga xosligi va ehtiyojlari doirasidan kelib chiqib o‗kitishni
tashkil etishga xizmat qiluvchi yangicha ta‘lim shakllari tizimini yaratish tamoyillari
tashkil etadi. Zamon talablariga mos holda ma‘ruzalarning rivojlana borishi
an‘anaviy ta‘lim modeli doirasida cheklangandir. Chunki ma‘ruzaga faqat
o‗qitishning bir tashkiliy formasi sifatida emas, balki talabalar
mustaqil fikrlashini, muammoli vaziyatlardan chiqishda mustaqil qarorlar qabul
qilishlarida amaliy ko‗nikmalar hosil qilishlarining boshqaruvchi
vositasi sifatida ham qarash lozimdir. Buning uchun rivojlantiruvchi ta‘lim,
ushbu ta‘lim modelida ma‘ruzaning tutgan o‗rni va funksional vazifasi
to‗g‗risida to‗xtalib o‗tish lozim hisoblanadi.
Zamonaviy ma‘ruzalarni ta‘lim jarayonida tutgan o‗rni, mohiyati va
funksional vazifasini aniqlash uchun rivojlantiruvchi ta‘limning quyidagi ikki
modelini qisqa tahlil qilib chiqamiz.
1.  Rivojlantiruvchi ta‘limning
siklik modeli
2.  Faoliyatni
rivojlantirish modeli
Rivojlantiruvchi ta‘limning siklik
modeli. Andragogikaning asosiy konsepsiyasiga muvofiq katta yoshdagilarni
o‗qitish bir necha sikllarni o‗z ichiga oladi. O‗qitish va
ta‘limni rivojlantirish siklik jarayon davomida yuzaga kelib, tajribalarga
asoslanadi va quyidagi bosqichlardan tashkil
Faoliyatni
rivojlantirish modeli. Oddiy o‗qitishdan farqli o‗laroq, oliy
ta‘limda talabalarga nafaqat fan bo‗yicha yangi bilim va ma‘lumotlar
beriladi, balki olingan bilimlarni amalda qo‗llash ko‗nikmalarini
hosil qilish, bilimlarni rivojlantirish va
qayta
ishlashga ham o‗rgatiladi. Ta‘lim berish jarayonida modellar o‗rni
almashadi - kasbiy faoliyat ko‗rinishi o‗zgaradi, talabaning
qobiliyati, uquvi rivojlanadi, o‗quv maqsadi o‗zgaradi. Ta‘lim
faoliyatining rivojlanish samarasi ham aynan shu bilan
xarakterlanadi.
Rivojlanuvchi faoliyat quyidagi uch xil yo‗nalishda amalga oshadi: 1.
Shaxsiy faoliyatda 2. Faoliyat refleksiyasida 3. Metodologik muhitda Bu yerda
metodologiya bilim olishda yuzaga keladigan qiyinchiliklarga qaratilgan
g‗oyalar,
konsepsiyalar, uslublar va vositalar majmui sifatida
qaraladi. Ta‘lim jarayoni nuqtai
nazaridan ushbu modelni quyidagicha o‗qish mumkin:
talaba o‗z faoliyati davomida refleksiv holatga olib chiquvchi bir qancha
muammolarga duch keladi va ketma-ket
ravishda quyidagi uch jarayonni
amalga oshiradi: □ tahlil - o‗z faoliyatini tadqiq qilish, ya‘ni
faoliyatni qayta shakllantirish va o‗zlashtirishdagi muammoli
vaziyatlarni
aniqlash; □ tanqid - o‗zlashtirishdagi muammolar sababini
aniqlash;me‘yorlashtirish
-faoliyatni rivojlantirish. Muammoni barataraf etishga
qaratilgan g‗oyalar, gipotezalar va usullarni
o‗ylab topish, yangi me‘yorlarni tuzish.
An‘anaviy va rivojlantiruvchi ta‘lim
modellarini taqqoslab quyidagilarni aniqlashimiz mumkin: An‘anaviy ta‘lim
modelining maqsadi va natijasi standart
vazifalarni
yechish bo‗yicha bilimlar berish hamda amaliy ko‗nikmalar hosil
qilishdan
iborat. Rivojlantiruvchi ta‘limning maqsadi va natijasi bo‗lajak
mutaxassislarni
aniq ishlab chiqarish sharoitida muvaffaqiyatli faoliyatini amalga oshirishga
qaratilgan kompetentligini rivojlantirish, nafaqat standart vaziyatlarda, balki
o‗zgaruvchan nostandart vaziyatlarda ham mustaqil qarorlar qabul qilish
bo‗yicha
bilimlar berish va amaliy ko‗nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Rivojlantiruvchi
ta‘lim modelida ma‘ruza dialog shaklida olib boriladi va talabada ma‘ruza
mazmuni bo‗yicha tahlil qilish, izlanish, yangi g‗oyalar hosil
bo‗lish, o‗z g‗oya va fikrlarini bayon etish, boshqa
talabalarning ushbu muammo bo‗yicha
fikrlarini tinglash va unga
o‗z munosabatlarini bildirish imkoniyati yaratiladi. Mashq savollari:

Muammoli
ta‟lim Maqsadi

Shaxs va uning
  qobiliyatlarini rivojlantirish

Mujassamlash

O‘quvchilarning layoqati, qiziqish va qobiliyatini

tirilgan o‟qitish Maqsadi

aniqlash uchun qulay
  sharoitlarni yaratish

Modulli ta‟lim Maqsadi

O‘quvchilar faolligini
  tashkillashtirish

Rivojlan- tiruvchi
ta‟lim Maqsadi

O‘quvchilarning bilish faolligi
va ijodiY mustaqilligini
  oshirish

Differentsial
  ta‟lim Maqsadi

SHahsni his qilish hususiyatlariga maksimal darajada
  yaqinlashtirilgan ta‘lim jarayonini tuzilmasini yaratish

Faol (majmuaviy)
  o‟qitish Maqsadi

Ta‘lim mazmunini shahs individual ehtiyojlari va uning
  bazaviy tayyorligi darajasiga muvofiqlashtirish

O‟yin
  tehnologiyalari Maqsadi

Tadqiqotchilik metodlari, bilish faoliyatiga yo‘naltirilgan
  masalalarni echish

Muammoli ta‟lim  mehanizmi

Bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishning shahsiy
  faoliyat tavsifida bo‘lishini ta‘minlash

Mujassamlash tirilgan o‟qitish
  mehanizmi

Muammoli  yondashuvni         amalga
           oshirishning induvidial maromi

Modulli ta‟lim mehanizmi

O‘quvchilar ish qobiliyati dinamikasini hisobga oluvchi
  ta‘lim metodlari

Mashq
javoblari:

Muammoli
ta‟lim Maqsadi

O‘quvchilarning bilish faolligi
va ijodiY mustaqilligini
  oshirish

Mujassamlash tirilgan o‟qitish
  Maqsadi

SHahsni his qilish hususiyatlariga maksimal darajada
  yaqinlashtirilgan ta‘lim jarayonini tuzilmasini yaratish

Modulli ta‟lim Maqsadi

Ta‘lim mazmunini shahs individual ehtiyojlari va uning
  bazaviy tayyorligi darajasiga muvofiqlashtirish

Rivojlan- tiruvchi
ta‟lim Maqsadi

SHahs va uning
  qobiliyatlarini rivojlantirish

Differentsial
  ta‟lim Maqsadi

O‘quvchilarning layoqati, qiziqish va qobiliyatini aniqlash
  uchun qulay sharoitlarni yaratish

Faol (majmuaviy)
  o‟qitish Maqsadi

O‘quvchilar faolligini
  tashkillashtirish

O‟Yin tehnolo-giyalari

Bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishning

Maqsadi

shahsiy faoliyat tavsifida
  bo‘lishini ta‘minlash

Muammoli ta‟lim  mehanizmi

Tadqiqotchilik metodlari, bilish faoliyatiga yo‘naltirilgan
  masalalarni echish

Mujassamlash tirilgan o‟qitish
  mehanizmi

O‘quvchilar ish qobiliyati dinamikasini hisobga oluvchi
  ta‘lim metodlari

Modulli ta‟lim mehanizmi

Muammoli  yondashuvni         amalga
           oshirishning induvidial maromi

SHAXS BILISH FAOLIYATINING IZLANISH
DAVRINI MAHSUS SHEMALARDA IFODALASH MUMKIN:
 muammoli vaziyat                 o`quv muammosi
 o`quv muammosini
echish uchun izlanish      muammoning echilshii.

MUAMMOLI O`QITISH SHARTLARI:

muammoli o`qitishni tashkil
etishning birinchi sharti o`quv ahborotlarining takomillashib borishi tizimidir.
Muammoli o`qitishning ikkinchi
shartida muammoli o`qitish amalga oshiriladi va unda ahborotning
o`quv vazifasiga o`tkazilishi vaqtida uni echish usulini tanlash imkoniyati
ko`zda tutiladi.
Muammoli o`qitishning uchinchi sharti talim oluvchining
subektiv mavqei, ularning bilish maqsadlarini anglab etishi va qaror qabul
qilishi, masalani hal qilish ia natijani qo`lga kiritish uchun o`zlarining
ihtiyorida bo`lgan vositalarni baholay bilishidir.

6-seminar Tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi
texnologiyalar.
                                                          Reja:

1.  Tanqidiy
fikrlashni shakllantiruvchi texnologiyalar haqida tushuncha.
2.  Tanqidiy fikrlashni
shakllantiruvchi texnologiyalar turlari.
3.Muammoli vaziyat yaratish,
 4.O‘yinli texnalogiyalar haqida tushuncha

MUAMMOLI VAZIYAT YARATISH
USULLARI :

• hodisalar,   o`rganilayotgan   tushunchalar   mohiyatini
tushuntirish   uchun   muammoli vazifalar
ko`yish;
• olingan bilimlarning amaliy tadbiqi usullarini topish uchun
muammoli vazifa qo`yish;
• talabalarni hodisalar  va harakatlar orasidagi  ziddiyatlar
va  nomuvofiqliklarni tushuntirib berishlariga undash;
• ilmiy    tushunchalari    va   hayotiy    tasavvurlari
orasidagi    ziddiyatni    keltshrib chiqaradigan fakt va hodisalarni tahlil
qilishga undash;
• talabalarni   fakt,   hodisa,   hatti-harakatlar,
hulosalarni   solishtirish,   kiyos qilishga undash;
 •talabalarni go`yo tushunib
bo`lmaydigan harakterdagi va fan tarihida ilmiy muammoning qo`yilishiga sabab
bo`lgan faktlar bilan tanishtirish.

«TANQIDIY FIKRLASH»

jamoa hamkorligi asosida, ahborotlarni qabul qilish,
ularga o`z munosabatini bildirish, hatolik va nomunofiqlarni izlash, o`z
mulohazalarida nuqsonlarga yo`l qo`ymaslikka intilish, o`z
tushunmovchiliklarini anglash, farqlash, aniq hulosalar chikarishga yo`llashdan
iborat.
«TANQIDIY FIKRLASH»

 ongli mustaqil tahliliy fikrlash jarayoni bo`lib,
bunda – o`quvchi o`ziga taklif etilgan ma‘lumotlar, ahborotlar, nuqtai-nazar va
ahloq kodekslari to`g`risida sog`lom fikr yuritish imkoniyatini beradigan
metoddir.

«TANQIDIY FIKRLASH»

«Insonning sharoitlar va tajriba natijalariga
nisbatan tanqidiy fikrlashgina shahs istagi va qiziqishlarini to`g`ri yo`lga
sola oladi».

«TANQIDIY FIKRLASH»

 o`qitishning ohirgi bosqichi bo`lmasdan, ahborotlarni
oddiy tarzda tushunish, boshlang`ich uzatish bo`lgani sababli, hir bir
ishtirokchini ongli, tahliliy fikrlashga o`rgatadi. Natijada ishtirokchi
vazminlik bilan mantiqli, maqsadli fikrlash qobiliyatini o`zida tarbiyalashga
harakat qiladi. Demokratik jamiyatda bunday shahsni tarbiyalash muhimdir,
shuning uchun ham «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» vazifalarini oqilona hal
etish uchun ham bu metod ahamiyatlidir.

«TANQIDIY FIKRLASH»

ahborotlarni qabul qilishdan boshlanib, karor qabul
qilish bilan tugaydigan fikrlash, o`ylash jarayoni ekan, bu jarayonda
o`quvchi-yoshlar bahsli muammolarni echish vaqtida tinglash, muloqotga
kirishish madaniyatini o`rganadilar, turlicha nuqtai nazarlarni taqqoslaydilar,
hulosalar chiqaradilar, o`zgalar fikriga befarq qaramaydigan, analitik fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishga intiladigan insonlar bo`lishga harakat
qiladilar. SHuning uchun ham bu metod faoldir.

Tajribaning ko`rsatishicha bu
bosqichlarda o`qituvchi o`qitishning interfaol metodlarini aniq tanlasa va
qo`llasa, dars samaradorligi oshadi, o`quvchilarda tanqidiy fikrlash
rivojlanadi.
CHaqiruv bosqichida, o`qituvchi o`quvchi talablarining
yangi mavzuga oid dastlabki tushunchalarini aniqlaydi. Bunda u albatta
o`quvchilarning boshlang`ich, oldingi bilimlariga tayanish va ular hisobga
olish lozim. Agar o`quvchi yangi bilimlarni, oldingi egallangan bilimlarga
tayanib, ular bilan bog`lab olib bormasa, ahborotlar o`z kuchini yo`qotadi va
faoliyat samarasiz bo`ladi. Aynan, shu bosqichda tushunmovchiliklar, bilim
olishdagi hatoliklar aniqlanadi, bu esa o`z navbatida tanqidiy fikrlash uchun
harakatlanuvchi kuch bo`ladi.

Chaqiriq
bosqichining maqsadi:
-   dastlabki
ma‘lumotlarni aniq, erkin namoyon qilish orqali, o`quvchilarni faollashtirish;
-   qiziqishlarni
oshirish, o`qitish matnlarini hosil qilishdan iborat.
Mazmunni anglash bosqichida o`quvchi yangi tushunchalar,
g`oyalar bilan to`qnashadi.
Buning uchun o`qituvchi o`quvchilarning dastlabki
egallagan ma‘lumotlari, tushunchalariga tayanib, ularni yangi bilim bilan
boyitishi kerak ya‘ni o`qituvchining bilgan va bilmagan ma‘lumoti to`ldiriladi.
Bunda o`quvchilar bilmayman, bilmoqchiman, bilib oldim qoidasi asosida
ish tutishi lozim. Buning uchun matn mazmunini o`qish, diafilm, kinofilmdan
parchalar namoyish etish, ma‘ruza (albatta bolalar tomonidan) va nutq eshitish,
tajribalar o`tkazish kabi ishlar amalga oshirilishi mumkin. O`quvchi ushbu
ishlarni o`tkazishi jarayonida mustaqil va faol qatnashib, o`z bilimlari,
fikrlari nuqtai-nazarlariga tayanib, yangi bilimlarni taqqoslaydilar,
solishtirib ko`radilar, mohiyatini tushunib etishga harakat qiladilar. Oldingi
bilimlari bilan yangilarni bog`laydilar, sintezlaydilar, taqqoslaydilar va
tahlil qiladilar shunga ko`ra mazmunni anglash bosqichining maqsadi:
-   dastlabki
ma‘lumotlarni yangilari bilan to`ldirish;
-   o`quvchilarda
ishlarni bajarishda qiziqishni orttirish;
-   taqqoslashga,
mohiyatini tushunishga tahlil qilishga o`rgatish;
-   YAngi masalani
yangicha bayon etish, ya‘ni yangi darsni bayon etishdan iborat bo`lishi lozim.
Fikrlash bosqichida yangi olingan bilimlar tanqidiy
fikrlashlar yordamida, yangi g`oyalar, ahborotlar mustahkamlanadi, to`ldirilgan
tushuncha, ma‘lumotlar tahlil qilinadi, ular mohiyati ustida fikr yuritiladi.
O`zaro fikr almashish, o`zgalar takdim etgan ma‘lumotlar bilan tanishish
asosida o`quvchilarda so`z boyligi oshish imkoniyatlari yaratiladi.
Bunda o`quvchilar erkin, mustaqil holda o`tilgan mashg`ulot,
yangi mavzu to`g`risida o`z fikrlarini bildiradilar va tanqidiy fikrlashni
o`rganadilar.
Ma‘lumki tanqidiy fikrlaydigan, mushohada yuritadigan
insonning dunyoqarashi rivojlanadi, shahsiy fazilatlari boyiydi, ular
boshqalarga nisbatan hayotiy muammolarga echim topishda qiynalmaydi. SHuning
uchun ham bugungi kunda o`quvchilarni tanqidiy fikrlashga o`rgatish muhimdir.
Zero, I.G.Agapov ta‘kidlaganidek, «Tanqidiy fikrlash
o`quvchilarda matn bilan ishlash malakasini rivojlantirish, og`zaki va yozma
nutqning barcha ko`rinishlarini egallash, muayyan matn bo`yicha tengdoshlari
bilan fikr almashuv (muloqot malakalari, guruh bilan ishlash malakalari)ga
yo`naltirilgan pedagogik texnologiyadir» Endi ayrim pedagog ta‘limot
manbalariga asoslanib, «Tanqidiy fikrlash» metodini qo`llash jadvalini
keltiramiz.
«Tanqidiy fikrlash» metodi
O`rtaga tashlagan masala yoki muammo yuzasidan fikr
aytish, o`zgalar fikrini tanqidiy idrok etish, o`z nuqtai nazarini asoslab
berish va saqlab qolish imkoniyatiga ega bo`lishga undaydigan texnologiyadir.
Bu metoddan bahs-munozara hususiyatiga ega bo`lgan masalalar
muhokamasida foydalaniladi.
1.
Bahs-munozara hususiyatiga ega bo`lgan muammo yoki topshiriq
qo`shilib savollar o`rtaga tashlanadi.
2.
O`quvchi talabaga o`z nuqtai nazarini aniqlash, fikrlash bir
joyga tuplash uchun vaqt beriladi.
3.
O`quvchi talaba o`z nuqtai-nazarini asoslaydi, dalillar
keltiradi.
4.
Muhokama qiliniyotgan masala yuzasidan o`z fikrlarini erkin
bildirishlari uchun o`quvchi-talabalarga imkon yaratiladi.
5.
Bildirilgan fikrlar, nuqtai-nazarlar o`quvchi-talabalar
hamkorligida muhokama qilinadi.
6.
O`zaro fikr olishish o`quvchi-talabalardan hamsuhbatini diqqat
bilan tinglash, uning so`zini bo`lmaslik, so`z qo`shmaslik talab etiladi.
7.
Muhokama qilingan ahborotni tahlil qilish, izohlash, g`oyalardan
yakuniy hulosa chiqarish bilan yakunlanadi.

«Tanqidiy
fikrlash» metodini qo`llash qoidalari:
1.
Tanqidiy fikrlash uchun vaziyat yaratish.
2.
O`quvchilarning fikr-g`oyalarini asoslash uchun guruhlarni
tashkil qilish.
3.
Har bir guruh fikrini aniq yohud muhokama jarayoniga ahborotlarni
tahlil qilish va hulosa chiqarish uchun kuzatuvchi (ekspert)lar tayinlash.
4.
Aniq hulosalar, tahlil fikrlar kuzatuvchilar (ekspertlar)
tomonidan rag`batlantirishga imkon yaratish.

«Tanqidiy fikrlash» bahsli-tortishuvlarga sabab
bo`ladigan muammolarni echishga qaratilganligi sababli, o`quvchi-talabalarda
tinglash, o`zgalar fikrini bo`lmaslik, unga tanqidiy ko`z bilan qarash,
taqqoslash, tegishli hukm chiqarishga e‘tiborni qaratish lozim. Uning
natijasida har qanday o`quvchi-talabada:
-   o`ziga ishonch
ko`zi bilan qarash;
-   munozarada faol
ishtirok etish;
-   o`zgalar
fikriga va taqdiriga befarq bo`lmaslik;
-   tengdoshlari,
kuzatuvchi (ekspert)lar bilan fikr tortishish;
-   o`z
nuqtai-nazarini, fikrini dalillashga intilish his-tuyg`ulari tarbiyalanadi. Bu
o`z navbatida analitik fikrlash qobiliyatini rivojlanishiga, bosqichma-boqich
tafakkur yurgizish bir-birlarini chuqurroq o`rganish imkoniyatining
yaratilishiga hamda o`zgaruvchan tanqidiy fikrlashga olib keladi.
Oqibat-natijada o`quvchilarning fikrlashi faollashadi, qiziqish kuchayadi,
o`zini ifoda etish ishonchi uyg`onadi, tanqidiy fikrlash rivojlanib boradi.

Xulosalash texnologiyasi

V. SHatalovning texnologiyasi

Afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Xulosa:

G. Selevko texnologiyasi

Afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Xulosa:

S. Lisenkova texnologiyasi

Afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Xulosa:

SH.Amonashvili
  texnologiyasi

Afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Xulosa:

7- seminar: Kasb ta‘limi o‘qituvchisiga
qo‘yiladigan talablar.O‘qituvchining faoliyati va pedagogik  mahorati.
                              Reja

1.O‟qituvchining
faoliyati va pedagogik mahorati
2.Kasb
ta‟limi o‟qituvchisiga qo‟yiladigan talablar
3.Pedagogik
faoliyat va qobilyat
Pedagogik mahorat - bu
o‘qituvchi – tarbiyachining shunday shaxsiy (bolajonligi, xayrixohligi,
insonparvarligi, mehribonligi va h.k.) va kasbiy (bilimdonligi,
zukkoligi, fidoyiligi, ijodkorligi, eruditsiyasi va h.k.) fazilatlarini
belgilaydigan hususiyatki, u o‘z o‘quv fanini chuqur va atroflicha bilishida,
pedagogik – psihologik va metodik tayyorgarligida,  talaba – yoshlarni
o‘qitish, tarbiyalash va rivojlantirishning optimal yo‘llarini izlab topib,
amaliy faoliyatga  qo‘llashida namoyon bo‘ladi.
Pedagogik mahorat - pedagogik
jarayonda tarkib  topadi. Pedagogik jarayon esa kasbiy va shahsiy
tayyorgarlikni yo‘lga qo‘yib, bo‘lajak mutahassisni mehnatga, hayotga
tayyorlash uchun davlat, jamiyat, millat va kelajak avlod oldida javob
beradigan mutahassislarni tayyorlashga hizmat qiladi. SHuning uchun, pedagog
shahsiy va kasbiy fazilatlar egasi bo‘lishi lozim. Pedagogning shahsiy
fazilatlari sirasiga iymon – e‘tiqodi, dunyoqarashi, ijtimoiy ehtiyoj va
faolligi, odob – ahloqi, fuqarolik burchlarini his qilishi, ma‘naviyati,
dilkashligi, talabchanligi, qat‘iyligi va maqsadga intilishi, insonparvarligi,
huquqiy bilimdonligi va h.k.lar kiradi. Bular o‘qituvchiga kasbiy
hususiyatlarni o‘zida tarbiyalab borishga ko‘maklashadi.
Yuqorida qayd etib o‘tilgan va
pedagogik mahoratga berilgan ta‘rif, hamda o‘qituvchi-tarbiyachining
professiogrammasi hususiyatlari va o‘qituvchiga qo‘yiladigan
ijtimoiy–iqtisodiy, siyosiy-madaniy talablardan kelib chiqib pedagogika
nazariyasi pedagogik mahoratni quyidagi asosiy komponent (tarkibiy qism)lardan
iborat bo‘lishi lozimligini ifodalaydi. (1.1 jadvalga qarang).
Bularning barchasi hususiy mohiyat-mazmun
kasb etsada, ular yahlit holda o‘qituvchi-tarbiyachi(pedagog)ning kasbiy
malakalarining mazmunini ifodalaydi. ero, pedagogik tehnika – o‘qitish,
ta‘sir ko‘rsatish, ta‘lim tarbiya oluvchilarga o‘z his-tuyg‘ulari, bilimlari,
ahloqiy fazilatlarini uzatish tehnologiyasini ifodalasa, pedagogik muomala –
o‘qituvchi kasbiy faolligining bir ko‘rinishi bo‘lib, ta‘lim - tarbiyada shu
jarayon ishtirokchilarining o‘zaro ta‘sir va hamkorligini aks ettiradi.
Pedagogik ijod – o‘qituvchining
mahorat pilapoyalaridan ko‘tarilishida yaratuvchanlikni, tashabbuskorlikni,
pedagogik uddaburonlikni va tadbirkorlikka eltuvchi yo‘lni, bu yo‘ldagi
qiyinchiliklardan qo‘rqmaslikni anglatadi. O‘z navbatida bu sohada
o‘qituvchining pedagogik qobiliyati ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Chunki u pedagogik jarayonda
o‘qituvchining aqliy, emotsional – irodaviy jihatlarini, tashkilotchiligini,
bilimdonligini va ularning bir-biriga bog‘liqligini hamda yahlit bir butunlik
kasb etishini ifodalaydi.
Pedagogik madaniyat o‘qituvchi-tarbiyachilik
burchi, mas‘uliyati, qadrqimmati, vijdoni, ahloqiy e‘tiqodini nazarda tutib,
o‘qituvchining talabchanligi, adolati, komilligi, rostgo‘yligi, to‘g‘riligini
anglatadi. Pedagogik mahorat tizimida pedagogik nazokat (takt) –
o‘qituvchining pedagogik maqsadga muvofiq, foydali, qimmatli harakatlarining
o‘lchovi, me‘yori va ta‘sir vositasining chegarasi sifatida harakterlanadi.
Pedagogik mahoratning qayd qilingan tarkibiy qismlari o‘qituvchining kasbiy
hususiyatlarini boyitadi va uni mohirlik sari etaklaydi va o‘qituvchi -
tarbiyachida pedagogik mahorat malakalarining tarkib topishiga yordam beradi.
Ammo, o‘z kasbining mohir ustosi bo‘lish uchun faqatgina ularga tayanib, ish
tutish kutilgan natijani bermasligi mumkin. Buning uchun muntazam ravishda
pedagogik fikrlash, pedagogik o‘ylash, pedagogik ish tutish lozim bo‘ladi. Bu
deganimiz, o‘z faoliyatini pedagogik hodisalarni, vaziyatlarni tahlil qilish,
ularning har bir bog‘lanish joylarini anglashga intilish, kunlik natijalarni
mustaqil ravishda tahlil qilishi va yangi ta‘lim-tarbiyaga doir  g‘oyalarni
avvalgilari bilan taqqoslay olishga odatlanishi ham lozim bo‘ladi. Asosiy
pedagogik-psihologik muammolarni topa olish ularni hal etishning eng qulay
yo‘llarini topish ustida o‘ylash ham kerak.
1.1-jadval.
Pedagogik mahoratning tarkibiy qismlari

Pedagogik  faoliyat.
Inson  faoliyatiga  xos  bo‘lgan  xususiyatlar  uning  ongliligi  va  maqsadga
yo‘naltirilganligidir.  Inson  faoliyati  oldindan  belgilangan  reja  asosida

 tashkil  topgan,  davomli  va
muntazam  ravishda  amalga  oshiriladi.  Masalan,  uy  ko‘rish,  xayvonlarni
parvarish  qilish,  o‘quv  yurtini  tamomlash  va  bashqalar.  Bu  harakatlar
ma‗lum  yunaltirilgan  va  maksadga  karatilgan  motivlar  asosida
issik,  sovuq,  yogingarchilikdan  o‘zini  ximoya  qilish  uchun  uy  ko‘radi,
ma‗lum  bilim  va  huquqlarga  ega  bo‘lish  uchun  o‘quv  yurtlarini
tamomlaydi.
     Kishilarning  extiyoj  va
qiziqishlari  turli – tuman  bo‘lganidek,  shu  extiyoj  va  qiziqishlarni
kondirishga  karatilgan  faoliyati  ham  xilma – xil  bo‘ladi.
Ammo  bu  xilma – xillik  uchta  asosiy  to‘rga  bulinadi:
Mexnat; o‘qish; o‘yin.
Mehnat - bu  moddiy  va
ma‗naviy  boyliklar  yaratishga  karatilgan  faoliyat  jarayonidir.
Ijtimoiy  mexnat  jarayonida  inson  xayvonlar  olamidan  ajralib  chikdi.
Mexnat  insoniyatning  yashashi  va  rivojlanishi,  shuningdek  har  bir
ayrim  shaxsning  psixik  kamol  topishi  uchun  muxim  vosita  buldi.  Inson
faoliyatidagi  mexnat  esa  akliy  va  jismoniy  mexnatdan  iborat.
 O‘qish  --  mexnat  faoliyatiga
tayyorgarlikning  o‘ziga  xos  boskichidir.  Faoliyat  turi  sifatida  u
o‘ziga  xos  ijtimoiy  boylik  xisoblangan  bilimlarni  egallash,  muayyan
kunikma  va  malakalarni  xosil  qilishga  karatilgan.  Ukishning  mustakil
faoliyat  turi  bo‘lib  ajralib  chikishi,  inson  mexnatining  tuxtovsiz
murakkablashib  borishi,  foydalanishi  uchun  chuqur  bilim,  kunikma  va
malakalar  talab  kilinadigan  tobora  murakkablashib  borayotgan  ishlab
chikarish  vositalarining  joriy  kilinishi  natijasida  sodir  bo‘ladi.
Ukish  hamisha  iroda  kuchini,  zur  berib  ishlashni  va  kuch  sarflashni  talab
etadi.
Inson  faoliyatining  yana  bir
turi  bo‘lgan   uyin   --  ana  shunday  yetakchi  faoliyat  turi
xisoblanadi.  Faqat  uyinda  va  uyin  orkali  bola  vokelikni,  shu
jumladan,  kishilarning  ijtimoiy  munosabatlarini,  xulqini,  xatti – harakatlarini
bilib  oladi.
Har qanday faoliyatda bo‘lgani
singari, pedagogik faoliyatning ham bir nechta tarkibiy qismlari mavjud. Bular:
maqsad, vosita, ob‘ekt, sub‘ekt. Avvalo, pedagogik faoliyat maqsadi o‘ziga
hosligi bilan ajralib turadi. Bular quyidagilar:
1.
O‘qituvchilik ishi maqsadi jamiyat tomonidan belgilanadi, ya‘ni
o‘qituvchi o‘z mehnati yakuniy natijalarini tanlashda erkin emas, uning
hatti–harakatlari har tomonlama barkamol shahsni shakllantirishga qaratilgan
bo‘lishi lozim. Pedagogik faoliyat avlodlar o‘rtasidagi ijtimoiy vorisiylikni
amalga oshirish, yoshlarni mavjud ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq insoniyat
ijtimoiy tajribasini egalashdagi tabiiy imkoniyatlarini yuzaga chiqari uchun
hizmat qiladi.
Ammo maqsaddan kelib chiqadigan
muayyan vazifalarni sharoitga mos ravishda o‘qituvchining o‘zi belgilashi
kerak. SHunday qilib, pedagogik faoliyat maqsadi yakuniy natijasiga ko‘ra
jamiyat tomonidan belgilanadigan aniq ijtimoiy buyurtma bo‘lib, uning vazifalari
muayyan pedagogik vaziyatlarda turlicha belgilanadi. Ana shu holatning o‘ziyoq
o‘qituvchidan ijodiy yondoshuvni, maqsadni ko‘ra olish, uni muayyan sharoit
bilan taqqoslay olishni talab etadi.
2.
O‘qituvchi faoliyati har doim boshqa faoliyat orqali boshqariladiga
faoliyatdir. Bu o‘ziga hos meta–faoliyat bo‘lib, o‘quvchilarning faoliyatiga
mos etib quriladi. Jaloliddin Rumiyning ustoz sifatidagi faoliyati bilan
bog‘liq yuqorida keltirilgan misol ustoz – murabbiyning jazavaga tushish,
baqirish bilan emas, balki o‘zini tutish, og‘ir – vazmiylik, kamtarlik va
samimiyat, qat‘iyat bilan bergan javobi, tolibning hatosini darhol tushunib
etishi va qilmishidan qattiq hijolat bo‘lishiga va majlisni tashlab chiqib
kelishgan sabab bo‘ladi. Ilm tolibining bu tutgan yo‘li uning yuksak
darajasidagi ongliligini belgilamasada, shu hatti – harakatning o‘ziyoq
pedagogik faoliyat maqsadiga tamon birgalikda qo‘yilgan qadamdir. Binobarin,
pedagogik faoliyat maqsadining o‘ziga hosligi shundaki, u o‘qituvchining ham,
o‘quvchining ham maqsadi bo‘lishi kerak. Meta – faoliyatning mohiyati ana
shunda.
3.
Boshqa kishi faoliyatni boshqarish shuning uchun ham murakkabki,
o‘qituvchining maqsadi tarbiyalanuvchining kelajagiga qaratilgan bo‘ladi. Bu
maqsad o‘qituvchi uchun yaqin va tushunarlidir. U ―Sen bilishing, bajara
olishing va bajarishing kerak‖, - deya talab qiladi. O‘quvchi esa bugungi
kunning quvonchiyu tashvishlari bilan yashaydi, kelajak uning uchun juda yiroq.
SH.A.Amonashvilli bu ziddiyatga ―tarbiya fojiasining asosi‖ deb
baho beradi. O‘qituvchi ayni zamonda yashab turib kelajakni barpo etadi. Bu
juda murakkab vazifa .
Buni chuqur anglagan
usta–pedagoglar har doim o‘z faoliyati logikasi o‘quvchi ehtiyojlariga tayanib
quradilar. Masalan, SH.A.Amonashvilli o‘z faoliyat dasturini bola dasturiga
yaqinlashtirishga intilgan. E.N.Ilina esa doimiy matnlardan foydalanib,
sinfdagi vaziyatga ta‘sir o‘tkazishga harakat qiladi.
Demak, pedagogik faoliyat maqsadi
o‘qituvchidan jamiyatning ijtimoiy topshirig‘iga nisbatan shahsan qabul qilish;
muayyan hatti-haraktlarning maqsad va vazifasiga ijodiy yondoshish; o‘quvchi
qiziqishlarini hisobga olish va uni o‘quv faoliyati maqsadi sifatida
takomillashtira olishni talab etadi.

8-Seminar  Kasb-hunar
kolleji o‘qituvchisining innovatsion faoliyati nazariyasi va xususiyatlari.

                                                    Reja

1.Kasb-hunar
kolleji o‟qituvchisining innovatsion faoliyati nazariyasi va
xususiyatlari.
2.
Pedagogik qobiliyatlar
3.
Innovаtsiya turlari va nazariy asoslari.
1.Kasb-hunar
kolleji o‟qituvchisining innovatsion faoliyati nazariyasi va
xususiyatlari.       1.Innovаtsiya (inglizchа innovation) - yangilik
kiritish, yangilikdir.
А.I. Prigojin innovаtsiya degаndа
muаyyan ijtimoiy birlikkа - tаshkilot, аholi, jаmiyat, guruhgа yangi, nisbаtаn
turg‗un unsurlаrni kiritib boruvchi mаqsаdgа muvofiq o‗zgаrishlаrni
tushunаdi. Bu innovаtor fаoliyatidir.
Pedаgogik innovаtsiya deb
o‗quv tаrbiya jаrаyonini vа uning nаtijаlаrini yaхshilаshgа хizmаt
qiluvchi yangiliklаr tizimigа аytilаdi.Pedаgogik innovаtsiyalаr tаshаbbuslаr vа
yangiliklаr аsosidа tug‗ilib, tа‗lim mаzmunining rivoji uchun
istiqbolli bo‗lаdi, shuningdek tа‗lim tizimining rivojigа hаm
ijobiy tа‗sir ko‗rsаtаdi.
Innovаtsiya ingilizchа so‘zdаn olingаn
bo‘lib yangilik kiritish degаn mа‟noni аnglаtаdi. Innovаtsiya – tizimning
ichki tuzilishini o‘zgаrtirish demаkdir.
Innovаtsion jаrаyonlаr hаm
stiхiyali, shuningdek, ongli boshqаrilishi mumkin. YAngilik kiritish – bu eng
аvvаlo, tаbiiy vа sun‗iy o‗zgаrishlаr jаrаyonini boshqаrish
funktsiyasi. SHuning uchun tа‗limdаgi innovаtsion jаrаyon – bu
tа‗limdаgi o‗zgаrishlаrni boshqаrish jаrаyoni demаkdir.
Innovаtsiya jаrаyoni bosqichlаri:
 Yangi g‗oya tuzilishi yoki yangilik kontseptsiyasini
pаydo bo‗lish bosqichlаri.
 Iхtiro qilish, ya‗ni yangilik yarаtish bosqichi.
 Yarаtilgаn yangilikni аmаliy qo‗llаy bilish
bosqichi.  Yangilikni keng tаdbiq etish bosqichi.
 Muаyyan sohаdа hukmronlik qilish
bosqichi. Bu bosqichdа yangilik o‗zining yangiligini yo‗qotаdi,
uning sаmаrа berаdigаn muqobili pаydo bo‗lаdi.
 Yangi muqobillik аsosidа, аlmаshtirish
orqаli yangilikning qo‗llаnish doirаsining qisqаtirish bosqichi.
•      O‗qituvchining
innovаtsion fаoliyati o‗z ichigа yangilikni tаhlil qilish vа ungа bаho
berish, kelgusidаgi hаrаkаtlаrning mаqsаdi vа kontseptsiyasini shаkllаntirish,
ushbu rejаni аmаlgа oshirish vа tаhrir qilish, sаmаrаdorlikkа bаho berishni
qаmrаb olаdi.
Tа‘lim jаrаyonidа qo‘llаnilаdigаn
o‘qitish metodlаridаgi innovаtsiyani quyidаgi metodlаrdа ko‘rishimiz mumkin:
 Аktiv metod – bu metod tаlаbа yoshlаrni
dаrs jаrаyonidа fаollаshuvigа, mа‗lum bir holаt vа voqelikgа nisbаtаn
fikrlаshgа – mulohzа yuritishgа undаydi.
 Pаssiv metod – bu metod dаrs jаrаyonidа
tаlаbаlаrdа o‗rgаnilаyotgаn mаvzu bo‗yichа bir tomonlаmа tushunchа
хosil bo‗lishigа olib kelаdi.
 Interаktiv metod – bu metodni mаqsаdi
dаrs jаrаyonidа o‗qituvchi vа tаlаbаlаrni birgаlikdаgi fаol hаtti –
hаrаkаtlаrigа аsoslаnаdi.
Dаrs shаklidа innovаtsiyani quyidаgi ko‘rinishi mаvjud:
•      а)
stаndаrt dаrs – dаrs ichidаgi strukturа o‗zgаrmаydi.
•      b)
nostаndаrt dаrs – dаrs ichidаgi strukturа o‗zgаrаdi.
•      v)
vertuаl dаrs – ya‗ni mаsofаdаn o‗qitish.
Pedаgogik yangilik o‗z
mohiyatigа ko‗rа ommаviy tаjribаlаr mulki bo‗lib qolishi lozim.
Pedаgogikа yangilikni dаstlаb аyrim o‗qituvchilаrning fаoliyatigа olib
kirilаdi. Keyingi bosqichdа - sinаlgаndаn vа ob‗ektiv bаho olgаndаn
so‗ng pedаgogik yangilik ommаviy tаtbiq etishgа tаvsiya etilаdi..
3.O‟qituvchining innovаtsion fаoliyatigа nisbаtаn
yondаshuvlаri:
1.Gumаnistik аksiologiya –
аksiologiyadа insongа oliy qаdriyat vа ijtimoiy tаrаqqiyotning birdаn-bir
mаqsаdi sifаtidа qаrаydi. Innovаtsion fаoliyatgа аksiologik yondаshuv insonning
o‗zining yangilik yarаtish jаrаyonigа bаg‗shidа qilishi, uning
tomonidаn yarаtilgаn pedаgogik qаdriyatlаr mаjmuаsini аnglаtаdi.
Аkmeologik yondаshuv – аkmeologiya
yunonchа oliy nuqtа, o‗tkir, gullаgаn, etuk, eng yaхshi dаvr degаn
mа‗nolаrni bildirаdi.Аkmeologiya-insonning etuk аqliy rivojlаnishi,
shахsiy hаmdа ijodiy rivojlаnishidа ulkаn muvаffаqiyatgа erishish uchun kerаk
bo‗lgаn ob‗ektiv – sub‗ektiv omillаrning teхnologiyalаrini
ishlаb chiqаdi.
Kreаtiv yondаshuv – аtаmаsi АQSHdа
XX аsrning 60 yillаridа pаydo bo‗ldi. U individning yangi tushunchа
yarаtishi vа yangi - yangi ko‗nikmаlаr hosil qilish qobiliyati, hislаtini
bildirаdi.
Refleksiv yondаshuv – (lotinchа
reflektsiya – ortgа qаytish) sub‗ektning o‗z ichki psiхik
tuyg‗u vа holаtlаrini bilish jаrаyoni sifаtidа qаrаlаdi. Innovаtsiyani
joriy etish jаrаyoni
 Inkor etish
 Qаrshilik
3.
Kengаytirish
4.
Аn‗аnаviylаshtirish
Innovаtsion fаoliyatdа eng muhim mаsаlаlаrdаn
biri-o‗qituvchi shахsidir.
O‗qituvchi-novаtor
sermаhsul ijodiy shахs bo‗lishi, kreаtivlikni, keng qаmrovli  qiziqish vа
mаshg‗ullikni, ichki dunyosi boy, pedаgogik yangiliklаrgа o‗ch
bo‗lishi lozim.

O‗qituvchining komumnikativ ko‗nikmasi:
o‗zini namoyon qila bilish, nutq vositasi hamda so‗zsiz holatda
inson ruhiyatini tushuna olish.
2.Pedagogik
qobiliyat
O‗qituvchining faoliyatida eng
muhim narsa – bu uning nutqi va o‗quvchilar bilan muloqatidir. Nutq - bu
og`zaki kommunikatsiya, ya`ni til yordamida munosabat qilish jarayoni demakdir.
Ijtimoiy tajribada biron – bir mohiyatni anglatadigan so‗zlar og`zaki
kommunikatsiya vositasi hisoblanadi. So‗zlar eshittirib yoki ovoz
chiqarmasdan aytilishi, yozib qo‗yilishi yoki kar – soqov kishilarda
biron - bir mohiyatga ega bo‗lgan imo - ishoralar bilan almashtirilishi mumkin.Odamlar
o‗rtasidagi munosabatni telegraf orqali axborot berishga o‗xshatish
mumkin emas. Odamlar munosabatiga aloqa bog`lovchilarning his - hayajoni ham
qonuniy ravishda jalb etilgan bo‗ladi. U kommunikatsiyaning mazmuni
hisoblanishi narsaga ham, munosabatga kirishganlarga nisbatan ham taalluqli bu
his- hayajonli munosabatda o‗zgacha nutqsiz kommunikatsiya tarkib topadi.
Nutqsiz kommunikatsiya vositalariga qo‗l, barmoq va yuz harakatlari, imo
- ishora, ohang, pauza, tark - tarovat, kulgu, ko‗z yosh qilish va shu
kabilar kiradiki, bular og`zaki kommunikatsiya vositalari – so‗zlarni
to‗ldiruvchi va kuchaytiruvchi, ba`zan esa o‗rnini bosuvchi
belgilar sistemasini hosil qiladi
Perseptiv qobiliyat: tashqi
olamni va muhitni sezish, idrok etish, ya'ni kuzatuvchanlik muhim
rol o‘ynaydi. O‘qituvchining shijoati natijasida rivojlanadi, takomillashadi.
O‘qituvchi o‘quvchining psixologiyasini, psixik holatini o‘ziga singdirib idrok
etadi, sinf jamoasining holatiga pedagogik vaziyatiga odilona baho beradi.
Empatik
qobiliyat: bolalarga bo‘lgan muxabbatdan kelib chiqadigan
o‘quvchilarning his-tuyg‘usini, psixologik holatlarini
qalbdan his etish, tushunish, idrok etish, ularga achinish xususiyatlaridir.
Ta'lim jarayonini
muqobillashtirish qobiliyati: o‘qituvchi o‘z bilimini o‘quvchi
ongi va tafakkuriga kam kuch sarflash evaziga yetkaza olishi, ta'lim va
tarbiyada belgilangan muddatda maqsadga erishish qobiliyatidir.
Didaktik qobiliyat: o‘quvchilar
bilan muloqot qilishda, pedagogikaning ta'lim va tarbiyaviy
qonuniyatlarini hamda metodlarini chuqur o‘zlashtirgan holda samarali dars
berish qobiliyatidir.
Tashkilotchilik qobiliyati:
pedagogik qobiliyatning tarkibiy qismidir. U sinf o‘quvchilarining
o‘qituvchi tomonidan turli jamoat ishlariga, to‘garaklarga jalb qila olishida,
sinf jamoasining har bir o‘quvchiga faol vaziyatni ta'minlab berishida namoyon
bo‘ladi.
Konstruktiv qobiliyat: o‘qituvchining
o‘quv–tarbiyaviy faoliyatni puxta rejalashtirishi asosida yuzaga
keladigan kasbiy pedagogik vaziyat bosqichlarini oldindan ko‘ra olishi.
Bilish qobiliyati: o‘qituvchining
o‘z fanini va boshqa fanlarni chuqur bilishida, o‘zlashtirishi va
amaliyotda namoyon etishi.
Anglash (tushunish) qobiliyati:
o‘qituvchining ziyrakligi va uddaburonligi, voqyea va
hodisalarni chuqur idrok etib, ularga adolatli munosabatda bo‘lishi.
Pedagogik qobiliyatlarning tayanch
xususiyatlari kuzatuvchanlik – ko‘ra bilish ko‘nikmasidir. Bu – individual
narsaning o‘ziga xos tomonini, ijodiy faoliyat uchun boshlang‘ich materialni
ko‘ra bilishi demakdir. Rassomning kuzatuvchanligi, tabiatshunos olimning
kuzatuvchanligidan farq qilishi o‘z-o‘zidan ravshan. Ularning kuzatuvchanligi
turlicha yo‘nalishda bo‘lganligi sababli, har biri o‘z tafakkuri va
dunyoqarashiga ega. O‘qituvchining kuzatuvchanligi o‘quvchilar jamoasini ta'lim

Qobiliyatning yetakchi xususiyati
ijodiy tasavvur qilishdir. Bu xususiyat faqat rassomga, matematika
o‘qituvchisiga, adabiyotshunosga xos bo‘lmasdan, balki aynan barcha fan
o‘qituvchilariga ham tegishli.
Pedagogik qobiliyatlar tizimiga
kiradigan yordamchi xususiyatlar va hislatlar quyidagilardan iborat:
 aql–idrokning
muayyan turlari, hozirjavoblik; kamchiliklarga tanqidiy
e'tibor, sobitqadamlik;  o‘qituvchining nutqi: notiqlik
san'ati, so‘z boyligining teranligi;
 aktyorlik
xususiyati: mimika va pantomimika, xayoliy fantaziya ishlata olish,
ruhiy hissiyotni jilovlay olish.
 pedagogik
takt va pedagogik nazokatga ega bo‘lish.
         3. Innovаtsiya turlari va nazariy asoslari.
1.Innovаtsiya (inglizchа innovation) - yangilik kiritish,
yangilikdir.
А.I. Prigojin innovаtsiya degаndа
muаyyan ijtimoiy birlikkа - tаshkilot, аholi, jаmiyat, guruhgа yangi, nisbаtаn
turg‗un unsurlаrni kiritib boruvchi mаqsаdgа muvofiq o‗zgаrishlаrni
tushunаdi. Bu innovаtor fаoliyatidir.
Pedаgogik innovаtsiya deb o‗quv
tаrbiya jаrаyonini vа uning nаtijаlаrini yaхshilаshgа хizmаt qiluvchi
yangiliklаr tizimigа аytilаdi.Pedаgogik innovаtsiyalаr tаshаbbuslаr vа
yangiliklаr аsosidа tug‗ilib, tа‗lim mаzmunining rivoji uchun istiqbolli
bo‗lаdi, shuningdek tа‗lim tizimining rivojigа hаm ijobiy
tа‗sir ko‗rsаtаdi. Innovаtsiya ingilizchа so‘zdаn olingаn bo‘lib
yangilik kiritish degаn mа‟noni аnglаtаdi. Innovаtsiya – tizimning ichki
tuzilishini o‘zgаrtirish demаkdir.
Innovаtsion jаrаyonlаr hаm stiхiyali,
shuningdek, ongli boshqаrilishi mumkin. YAngilik kiritish – bu eng аvvаlo,
tаbiiy vа sun‗iy o‗zgаrishlаr jаrаyonini boshqаrish funktsiyasi.
SHuning uchun tа‗limdаgi innovаtsion jаrаyon – bu tа‗limdаgi
o‗zgаrishlаrni boshqаrish jаrаyoni demаkdir.
Innovаtsiya jаrаyoni bosqichlаri:
 Yangi g‗oya tuzilishi yoki
yangilik kontseptsiyasini pаydo bo‗lish bosqichlаri.
 Iхtiro qilish, ya‗ni yangilik yarаtish bosqichi.
 Yarаtilgаn yangilikni аmаliy qo‗llаy bilish
bosqichi.  Yangilikni keng tаdbiq etish bosqichi.
 Muаyyan sohаdа hukmronlik qilish
bosqichi. Bu bosqichdа yangilik o‗zining yangiligini yo‗qotаdi,
uning sаmаrа berаdigаn muqobili pаydo bo‗lаdi.
 Yangi muqobillik аsosidа, аlmаshtirish
orqаli yangilikning qo‗llаnish doirаsining qisqаtirish bosqichi.
•      O‗qituvchining
innovаtsion fаoliyati o‗z ichigа yangilikni tаhlil qilish vа ungа bаho
berish, kelgusidаgi hаrаkаtlаrning mаqsаdi vа kontseptsiyasini shаkllаntirish,
ushbu rejаni аmаlgа oshirish vа tаhrir qilish, sаmаrаdorlikkа bаho berishni qаmrаb
olаdi.
Tа‘lim jаrаyonidа qo‘llаnilаdigаn
o‘qitish metodlаridаgi innovаtsiyani quyidаgi metodlаrdа ko‘rishimiz mumkin:
 Аktiv metod – bu metod tаlаbа yoshlаrni
dаrs jаrаyonidа fаollаshuvigа, mа‗lum bir holаt vа voqelikgа nisbаtаn
fikrlаshgа – mulohzа yuritishgа undаydi.
 Pаssiv metod – bu metod dаrs jаrаyonidа
tаlаbаlаrdа o‗rgаnilаyotgаn mаvzu bo‗yichа bir tomonlаmа tushunchа
хosil bo‗lishigа olib kelаdi.
 Interаktiv metod – bu metodni mаqsаdi
dаrs jаrаyonidа o‗qituvchi vа tаlаbаlаrni birgаlikdаgi fаol hаtti – hаrаkаtlаrigа
аsoslаnаdi.
Dаrs shаklidа innovаtsiyani quyidаgi ko‘rinishi mаvjud:
•      а)
stаndаrt dаrs – dаrs ichidаgi strukturа o‗zgаrmаydi.
•      b)
nostаndаrt dаrs – dаrs ichidаgi strukturа o‗zgаrаdi.
•      v)
vertuаl dаrs – ya‗ni mаsofаdаn o‗qitish.
Pedаgogik yangilik o‗z mohiyatigа
ko‗rа ommаviy tаjribаlаr mulki bo‗lib qolishi lozim. Pedаgogikа
yangilikni dаstlаb аyrim o‗qituvchilаrning fаoliyatigа olib kirilаdi.
Keyingi bosqichdа - sinаlgаndаn vа ob‗ektiv bаho olgаndаn so‗ng pedаgogik
yangilik ommаviy tаtbiq etishgа tаvsiya etilаdi..
3.O‟qituvchining innovаtsion fаoliyatigа nisbаtаn
yondаshuvlаri:
1.Gumаnistik аksiologiya – аksiologiyadа
insongа oliy qаdriyat vа ijtimoiy tаrаqqiyotning birdаn-bir mаqsаdi sifаtidа
qаrаydi. Innovаtsion fаoliyatgа аksiologik yondаshuv insonning o‗zining
yangilik yarаtish jаrаyonigа bаg‗shidа qilishi, uning tomonidаn
yarаtilgаn pedаgogik qаdriyatlаr mаjmuаsini аnglаtаdi.
Аkmeologik yondаshuv – аkmeologiya
yunonchа oliy nuqtа, o‗tkir, gullаgаn, etuk, eng yaхshi dаvr degаn
mа‗nolаrni bildirаdi.Аkmeologiya-insonning etuk аqliy rivojlаnishi,
shахsiy hаmdа ijodiy rivojlаnishidа ulkаn muvаffаqiyatgа erishish uchun kerаk
bo‗lgаn ob‗ektiv – sub‗ektiv omillаrning teхnologiyalаrini
ishlаb chiqаdi.
Kreаtiv yondаshuv – аtаmаsi АQSHdа XX
аsrning 60 yillаridа pаydo bo‗ldi. U individning yangi tushunchа
yarаtishi vа yangi - yangi ko‗nikmаlаr hosil qilish qobiliyati, hislаtini
bildirаdi.
Refleksiv yondаshuv – (lotinchа
reflektsiya – ortgа qаytish) sub‗ektning o‗z ichki psiхik
tuyg‗u vа holаtlаrini bilish jаrаyoni sifаtidа qаrаlаdi. Innovаtsiyani
joriy etish jаrаyoni
 Inkor etish
 Qаrshilik
3.
Kengаytirish
4.
Аn‗аnаviylаshtirish

T-
SXEMA «Test nazorati»

YUtug‗i

Kamchiligi

Vatqni tejalishi

Nutqning rivojlanmasligi

Frontal holda ish olib
  borish imkoni

Muloqatni yo‗qligi.

Mantiqiy fikrni
  rivojlantirish.

Hamkorlikda fao-liyatning
  yo‗qligi

Pedagogik munosabatning yo‗qligi

13 -ilova

«Nima uchun?» texnikasining sxemadagi ko„rinishi

                                           «Nima uchun?»
sxemasini tuzish qoidalari

1.Qanday piktogrammadan foydalanishni o‗zingiz hal
etasiz.
2.Mulohazalarning sxematik ko‗rinishi qanday
bo‗lishini o‗zingiz hal etasiz. 3.Har bir strelka fikr
yo‗nalishini ko‗rsatishi lozim.

9 -seminar  Pedagog mehnatini tashkil etishning ilmiy
asoslari.
Reja
1.Pedagogik mehnat maqsadi.
2.   Pedagog
mehnatini tashkil etishning mohiyati.
3.   O‗qituvchining
majburiyatlari.

Pedagogik mehnat maqsadi - har
tomonlama etuk bo'lgan komil insonni tarbiyalash. Pedagogik mehnat natajasi
o'quvchilarning musgaqil ishlay olishi, darslarda o'z fikrini bildira olishi,
isbotlay olishi, taxlil qila olishidir.
Pedagogik
mehnatning mohiyati, o‟ziga xosligi shundaki:
a)   ikki tomonlama
ta'sir etishi;
b)  faqat bir o'quvchi
bilan emas, jamoa bilan ishlashi;
c)   o'quvchi va
o‘qituvchining birgalikdagi faoliyatidir.
Qonuniyat va tamoyillarning bajarilishi o'qituvchi
mehnatining yo'nalishiga bog‟liq:
1.     Ish
tajribasi;
2.     O'rganish
va tushuntirish tajribasi;
3.     Ishlash
uchun sharoitning yaratilishi va ish joyining jihozi.
1-yo'nalish.
O‟qituvchi kasbiga oidlari:
•
o'z ishiga, kasbiga oid chuqur bilimlarni egallash;
•
davlat tomonidan qabul qilingan hujjatlar, qonunlarni bilish;
•
pedagogika, psixologiya va xususiy metodikani o'rganish;
•
bolalar jamoasi va shaxsi haqidagi bilimlarni o'rganish;  ilg‘or
tajribani o'rganish va o'z ishida tadbiq etish;          o‘z
ustida ishlash va o'z-o'zini tarbiyalash. 2-yo'nalish. O‟z mahorat
elementlarini hosil qilish:
•
o‘z ishiga kerakli bo'lgan va pedagogik mahorat va texnikani
oshirishdagi ko'nikma va malakalarni egallash;
•
o'z kuchi va qobiliyatinn to'g‘ri ishlata olishi;  o'z
vaqtida kerakli va to'g‘ri qaror qabul qilish.  3-yo'nalish:
•
ishlash sharoiti va jamoadagi ma'naviy holat;
•
jamoadagi psixologik holat;
•
ijodiy yondashuv;   insonparvarlik;
 rag‘batlantirish;

•
gigiena qoidalariga rioya qilish;
•
kunni to'g‘ri  tashkil
etish.
4-yo‟nalish. O'qituvchining o'z mehnatini ilmiy
asosda tashkil etish uchun unda ma'lum darajada pedagogik fazilatlar bo'lishi
kerak:
•
kim bilan ishlayotganini aniq bilishi uchun ular hayoti haqida
to'liq ma'lumotga ega bo'lish;
•
o'z xohish va maqsadini aniq bilish;
•
o'z oldiga vazifa qo'ya olish;
•
kerakli mazmun, shakl, metodlarni tanlay olish;
•
har ishning holatini tahlil qila olish;
•
metodik qo'llanmalarni o'rganish va ularni to'play olish;  vaqtni
to'g‘ri taqsimlash.
Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishda
o'qituvchiniig kun tartibi va ish joyi muhim rol o'ynaydi. O'qituvchi o'zi
uchun eng optimal, yuqori unum beradigai kun tartibini topa olishi kerak.
Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishga qo'yiladigan talablarni I. P.
Radchenko, R. Rasulova (Tashauzlik olima) tomonidan ishlab chiqilgan. Ularning
tavsiyasiga ko'ra pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishning muhim talablari
bu:
•
asosiy ishlarni rejalashtirish, faolligini uyushtirish;
•
unda qatnashayotganlarning kuchini yagona maqsadga
bo'ysundirish;
•
rag‘batlantirish;
•
operativ nazoratni hisobga olish.
Ishni rejalashtirishdagi asosiy masala
uyushtiriladigan barcha faoliyat turlarini unda qatnashayotgan jamoa a'zolarini
umumiy pedagogik maqsadga bo'ysundirishni ko'zda tutadi, bunda yaqin, o'rta,
uzoq maqsadlarni inobatga olish ko'zda tutiladi.
Shunday qilib, o'qituvchining kun
tartibi uning faoliyati va hayotini tartibga soluvchi asbobdir. U yo'q joyda
mehnat unumi ham past bo'ladi, salomatlik yo'qolib boradi. Natijada o'qituvchi
sarf qilgan kuchini qayta tiklay olmaydi, ish qobiliyati yo'qoladi, oqibatda
sifati kasayadi, Demak, ilmiy asoslangan kun tartibi o'qituvchilarning o'z
mehnatini almiy tashkil etish vazifasini hal etishga qo'yilgan qadam bo'ladi.
Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etish shartlaridan yana biri ish o'rnini
tartibga solish va mehnat sharoitini tashkil etishdir. O'qituvchining ish joyi
ish jarayonining bir qismi bo'lib, mehnat unumining yuqori bo'lishiga ta'sir
etadi. O'qituvchining ish joyi, xususiyati, pedagogik mehnatning mazmuni va
xususiyati bilan belgalanadi.
Mehnat sharoiti tushunchasi kompleks
tushuncha. Mehnatni ilmiy tashkil etish tajribasida mehnat sharoiti deganda
insonning mehnat qilayotgan joyi, konkret vaziyat ko'zda tutiladi. Yana unga
psixofiziologik, ijtimoiy, psixologik va gigienik omillar ham ta'sir etadi.
2.
Pedagog mehnatini tashkil etishning mohiyati
Mehnatni
ilmiy tashkil etish - bu faoliyatni ichki va tashqi tomondan tartibga keltirish
va yo‗naltirish demakdir. U o‗z navbatida quyidagi qonuniyatlarga
asoslanadi:
-
vaqtdan unumli foydalanish va uni maqsadli tejash;
-
mehnat va dam olishni unumli tashkil etish va foydalanish;
-
mehnat jarayonida ishtirokchilarning sog‗ligi va kamoloti
haqida g‗amxo‗rlik
qilish;
Shuningdek mehnatni ilmiy tashkil etish
prinsiplarga egaki, ularni quyidagicha guruhlashtirish mumkin: Pedagogik
mehnatning mohiyati, o‟ziga xosligi shundaki:
d)  ikki tomonlama ta'sir
etishi;
e)   faqat bir
o'quvchi bilan emas, jamoa bilan ishlashi;
f)    o'quvchi
va o‘qituvchining birgalikdagi faoliyatidir.

I.
Faoliyatni tashkil etish prinsipi:
-
faoliyat maqsadi va vazifalarini aniqlash, belgilash;
-
faoliyatning maqsadga muvofiq shakl va usullarini tanlash; -      rejalashtirish;
-
normalash(me‘yorlash).
II.
Uyushtirish o„lchovlari prinsipi:
-
hisob- kitob; -         nazorat;

-
istiqbolni ko‗zlash;
III.
Umum tashkiliy belgilash prinsipi:
-
natija;
-
umumlashtirish; -    rag‗batlantirish;

Mehnatni ilmiy tashkil etishning mazkur
qonuniyat va prinsiplari o‗z navbatida pedagogik faoliyatga ham
ta‘luqlidir.
Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etish
fan va texnika taraqqiyotining obyektiv ehtiyojlari bilan bog‗liqdir.
Chunki, pedagogik faoliyat bilan shug‗ullanuvchilar ijtimoiy voqelik
bilan hamnafas bo‗lib, har bir yangilik, o‗zgarishlar bilan
yaqindan tanishib borishlari, amaliyotga ularni tadbiq etib boradilar.
Pedagogik
mehnat o‗z navbatida ikki tomonlama, ya‘ni o‗qituvchi va
o‗quvchilar faoliyatini o‗z ichiga oladi. Bundan tashqari
mehnatning bu turi aniq vaqt birligi bilan chegaralanmaydi ham. Demak,
o‗qituvchi faqatgina dars davomidagina mehnat qilib qolmasdan, balki
darsdan tashqari vaqtlarda, dam olish daqiqalarida faoliyatini davom ettiradilar.

Hozirgi zamon maktablarida
o‗qituvchi mehnatini ilmiy tashkil etish o‗ta muhimdir. Chunki,
undan ko‗zlanadigan maqsad maktablardagi o‗quv – tarbiya jarayonini
yanada takomillashtirishdan iborat. U o‗z navbatida quyidagi omillarga
egadir:
-
o‗qituvchining ijodkorligi, taraqqiyot darajasi; -      pedagogik mahoratni
takomillashtiri; -          o‗z
stida ishlash va malakasini oshirish; -
   maktabning moddiy – texnik ta‘minoti;
-
pedagogik mehnatni rag‗batlantirilishi;
-
mehnatni va dam olishni to‗g‗ri uyushtirish
(rejalashtirish, tartiblash).
Bu o‗rinda shuni ham ta‘kidlab
o‗tish lozimki, har bir o‗qituvchi pedagogik mehnatini ilmiy
tashkil etish bo‗yicha quyidagilarni bilishlari zarur:
-
pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishlishi nazariyasi va
amliyoti muammosining dolzarbligi;
-
pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishning hozirgi kundagi
darajasi; -  pedagogik
mehnatni ilmiy tashkil etishning kelajakdagi istiqboli.
Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishda
tomonlar, xususan o‗qituvchi va maktab ma‘muriyatining majburiyatlari ham
muhim o‗rin tutadi.
3. O„qituvchining
majburiyatlari: O‗qituvchining majburiyatlari:
-
har bir dars va tarbiyaviy tadbirga puxta tayyorlanish;
-
ish tartibiga qat‘iy rioya qilish;
-
me‘yoriy xujjatlarni o‗z vaqtida yuritish;
-
maktabdagi har bir tadbirlarga o‗z vaqtida qatnashish; -   texnika vositalari,
ko‗rgazmalardan unumli foydalanish; -
       ma‘muriyatning topshiriqlarini vaqtida bajarilishi.
Ma‘muriyatning majburiyatlari:
-
o‗quv xonalarini zaruriy vositalar bilan ta‘minlash;
-
mashg‗ulotlarni jadval asosida o‗tilishligini
ta‘minlash;
-
topshiriqlarning aniqligi;
-
dam olishni uyushtirish;
-
o‗qituvchilarning o‗z ustida ishlashlariga sharoit
yaratish; -      pedagogik
faoliyatni rag‗batlantirish.
Ma‘lumki, pedagogik mehnatni ilmiy
tashkil etish har bir o‗qituvchidan o‗z o‗z shaxsiy mehnatini
ta‘minlashga ham ega bo‗lishni taqozo etadi. Shaxsiy mehnat
o‗qituvchining asosan maktabdagi faoliyatidan keyingi mehnat turi bo‗lib,
unga uy yumushlari (dam, olish, madaniy xordiq, bolalar tarbiyasi, tamorqadagi
ishlar kabi) kiradi. Shuni ham ta‘kidlab o‗tish joizki, shaxsiy mehnatni
to‗g‗ri tashkil etilmasligi o‗z navbatida pedagogik
faoliyatda muvafaqqiyatsizlikni yuzaga keltiradi.
Bu o‗rinda aytib o‗tish kerakki,
shaxsiy mehnat ham o‗z me‘yorida bo‗lmog‗i kerak. Me‘yorga
ega bo‗lmagan yoki unga amal qilmaslik har qanday kishida charchash,
toliqishga olib keladi. Ayniqsa, pedagogik faoliyat bilan shug‗ullanuvchi
kishilar bu masalaga alohida ahamiyat berishlari zarur. Chunki, pedagogik
faoliyat aqliy zo‗r berishni talab etadi. Aqliy yoki jismoniy jihatdan
toliqqan o‗qituvchi dars jarayonida o‗zini xorg‗in his
qiladi. Natijada darsni shunchaki xolatda tashkil qiladi. Buni esa kechirib bo‗lmaydigan
xol hisoblanadi.
Vaxolanki, dars jarayoni har bir o‗qituvchidan teran
fikrlash, dars mavzusida ilgari surilgan g‗oya mazmuni,
qo‗yilayotgan muammoning yechimini aniqlashda faoliyat
ko‗rsatmog‗i lozim. Shunday ekan, o‗qituvchi ma‘lum muddat
davomida dam olishi, kelgusi kundagi pedagogik faoliyat uchun kuch ham
to‗plamog‗i zarur.
Kitob bilan ishlash pedagogik faoliyatda
muhim o‗rin tutadi. Darhaqiqat, tajribali o‗qituvchi har bir darsga
tayyorgarlik ko‗rar ekan, faqatgina darslikning o‗zi bilangina
kifoyalanmasdan, balki mashg‗ulot materialining mazmunini boyitish,
o‗quvchilarga keng tushuncha, ma‘lumotlar berish maqsadida ilmiy,
ilmiy-ommabop kitoblarni ham mutoala qiladilar. O‗z – o‗zidan
ravshanki, bunday o‗vqituvchilarning har bir dars mazmunli, qiziqarli
bo‗lib, undan o‗quvchilarda qoniqish hissi paydo bo‗ladi.
Qo‗shimcha manbalar ustida ishlash esa bir muncha vaqtni talab etadi.
Kitob bilan ishlash texnikasiga ega bo‗lish ortiqcha vaqt sarflanishining
oldini olishga qo‗l keladi. Kitob bilan ishlash texnikasi – tegishli
kitobni tanlash, ularning bibliografiyasini tuzishni taqazo etadi.
Bibliografiyani quyidagicha shaklda tuzilishi maqsadga muvofiq bo‗ladi.

№

Kitobning nomi

Muallifning ismi familiyasi

Nashriyotning nomi,
  nashr yili

Qisqacha mazmuni

Pedagogik faoliyat jaryonida
o‗qituvchi har bir dars mashg‗uloti uchun ishlanma,
ko‗rgazmali qurol, tarqatma materiallar, biluv topshiriqlari, shuningdek
yozma ishlarni ham tekshirish va baholash, maktabdagi darsdan tashqari turli
tadbirlarda ishtirok etish, bo‗sh o‗zlashtiruvchi, tarbiyaga muxtoj
bo‗lgan o‗quvchilar bilan ishlash kabilar bilan ham
shug‗ullanadi. Pedagogik mehnatning ilmiy tashkil etilishi esa yuqoridagi
ishlarning tartiblanishiga, belgilangan vaqtda amalga oshirilishiga va nihoyat
o‗qituvchining vaqt byudjetini oqilona taqsimlashga imkoniyat
tug‗diradi. O'qituvchi mehnatini nazorat qilish va xisobga olishning
muntazamliligi, izchilligi quyidagilardan tashkil topadi:
•
o'quv materiallari va tarbiyaviy tadbirlarga tayyorarlikda
o'z-o'zini nazorat qilish;
•
darsdan tashqari vaqtlarda ta'lim-tarbiyani nazorat qilish va
o'z-o'zini kuzatish;
•
o'qituvchining darsdan tashqari vaqtda nazorat qilish;
•
ota-onalar va jamoatchilik bilan bajariladigan ishlarni nazorat
qilish;   o'z
ustida ishlashni nazorat qilish.
Mehnat
shaxsning bir maqsadga yo'naltirilgan ijtimoiy-foydali faoliyati
bo‟lib, u aqliy, jismoiiy kuch, zo'r g‟ayratni
talab etadi. Mehnatni ilmiy asosda tashkil etish tamoyillari:
1.       Rejalashtirish.
2. Tashkil etish
3.
Boshqarish.
4.
Nazorat qilish.
O‘qituvchi mehnati - ijodiy kasblar
turiga kiradi. Chunki shu mehnat orqali har tomonlama etuk bo'lgan komil
insonni tarbiyalaydi. Pedagogik mehnat predmeti – tirik shaxs.

 “B-B-B”
METODI

O„YINLI

TEXNOLOGIYA

FUNKSIYALARI

BILAMAN

BILISHNI

XOXLAYMAN

BILIB
OLDIM

Maftunkorlik

Kommunikativlik

O‗z imkoniyatlarini amalga oshirish

Davolovchilik

Tashxis

Millatlaroaro        muloqot

Ijtimoiylashuv

16-ilova
«REZYUME» texnologiyasi

Imitatsion
  o„yinlar

tashkil etishda engilligi

tashkil etishda qiyinchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

Operatsion yoki voqeiy o„yinlar

tashkil etishda engilligi

tashkil etishda qiyinchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

Rolli o„yinlari

afzalligi

kamchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

Tadbirkorlik o„yinlari

tashkil etishda engilligi

tashkil etishda qiyinchiligi

ü
ü
ü

ü
ü
ü

Rezyume:

Savollarga
javob yozing

                            1.Mehnatni
ilmiy tashkil etish deganda nimani tushunasiz?
               2.Pedagogik mehnatni ilmiy tashkil etishning
o‗ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat
 3.O‗qituvchining majburiyatlariga nimalar kiradi.

“MUAMMOLI VAZIYAT” metodi asosida
ta‟lim jarayonini  tashkil etish bosqichlari:

O‗qituvchi:
1. Texnologiyani o‗tkazish yo‗llarini tushuntiradi va tarqatma
materiallar tarqatadi.
2.      Muammoli vaziyatning foydali va
muammoli  tomonlari ko‗rib chiqiladi.
3.      Haqiqiy muammo tanlab olinib va
o‗qituvchi ko‗rsatmasi bilan kichik guruhlarga bo‗linishlari
iltimos qilinadi.
4.      Har bir guruhga ma‘lum bir muammoni
belgilab beradi.
5.
Guruhlar
o‗z fikrlarini yozma ravishda bayon etishlari uqtiriladi, himoyaga
chiqishlari tashkillashtiriladi. 6. O‗qituvchi fikr mulohazalarni taxlil
etadi, natijani belgilaydi. Talaba: 1. Texnologiyani o‗tkazish
yo‗llarini tushunib oladi.
2.Muammoli vaziyatning foydali va
muammoli  tomonlarini tahlil etadi.
3.  Haqiqiy muammo tanlab olinib va
o‗qituvchi ko‗rsatmasi bilan kichik guruhlarga bo‗linadilar.
4.  Har bir guruhga ma‘lum bir muammoni
tanlab oladi.
5.  Guruhlar o‗z fikrlarini yozma
ravishda bayon etadilar va himoyaga chiqadilar. 6. Fikr mulohazalarni tahlil
etadilar va natijani qo‗lga kiritadilar.
Kutiladigan natija: Talabalar
texnologiyani amaliyotga tadbir etishni o‗rganadilar.

19-ilova
«KEYS-STADI»
TUZISH BO„YICHA TALABALARGA  USLUBIY KO„RSATMALAR

 ish bosqichlari

maslahat
  va tavsiyanomalar

keys va uning axborot ta‘minoti bilan tanishish

muammoli topshiriqlar bilan tanishish

muammoli topshiriqni tahlil etish

muammoli topshiriqlarni echish usul va vositalarini
  tanlash hamda asoslash

20-ilova

muammoni kelib chiqish sabablari

muammoni
  echish yo‘llari
va
  pedagogning harakatlari

ü o‗qishga qiziqmasligi;  ü ish yoqmasligi;
ü bu talabaga e‘tiborning kamligi;
ü
o‗qituvchi
  talabani darsga jalb qila olmasligi.

ü individual yondashuv;
ü ota-onalar bilan suhbat;
ü boshqa fan o‗qituvchilari
  bilan suhbat;
ü o‗qituvchining refleksiv
  qobiliyatini rivojlantirish;
ü o‗qituvchining ijodiy
  faoliyatini rivojlantirish.

ILOVALAR

1- ilova
TA‟LIM USULLARI

 Ta‟lim  berish  usuli – belgilangan
ta‘lim berish maqsadiga erishish bo‗yicha ta‘lim beruvchi va ta‘lim
oluvchilar o‗zaro faoliyatini tartibli tashkil etish yo‗lidir.
 Usul (metod) – yunoncha so‗zdan olingan
bo‗lib, ―Metodos‖ – biror narsaga yo‗l ma‘nosini
anglatadi. Ta‘lim  berish  usuli, ta‘limiy maqsadni amalga oshirish
bo‗yicha ta‘lim beruvchi va ta‘lim oluvchi bilan hamkorlik faoliyatining
murakkab jarayonining asosi hisoblanadi. Usullar: ushbu ta‘lim berish davridan
chiqqanda  ta‘lim oluvchi bilishi, uddalashi va qadrlashi lozim bo‗lgan
ko‗zlanayotgan erishishni ta‘minlaydi.
-
Usullarni tanlashni asosiy qoidasi – turlicha emas ta‘lim berish
maqsadiga mos kelish.  Usullarga qo‗yiladigan
asosiy talab – natija beradigan, faqat bittasini qo‗llash.
-
Usulning asosiy natijaviyligining mezoni – belgilangan vazifani
hal etish uchun uni qo‗llashning mosligi va tejamkorligi.
-
Ta‘lim texnologiyasini loyihalashda usulni ongli tanlash, ularni
har birining imkoniyatlarini ko‗ra bilishi kerak.
 Yaxshi yoki yomon usullar mavjud emas. Usulning
natijaviyligini bajarilgan yoki bajarilmagan vazifa bo‗yicha xulosa
chiqarish mumkin.
Qanday qilib, keng tarqalgan usullar, jumladan aqliy hujum
yoki guruhli munozarani natijaviyligini o‗quv mashg‗ulotida
echiladigan topshiriqlar bilan bog‗liqsiz, yoki aniq amaliy vaziyatni
tahlil qilish va echish (keys-stadi) usulini natijaviyligini, ushbu usul
qo‗llanayotgan o‗quv mashg‗ulotining maqsad va vazifalaridan
uzilishda oldindan baholash mumkin.
 Tajribalarning ko‗rsatishicha, usulning asosiy
natijaviylik mezonlari quyidagilar:
-
belgilangan vazifalarni hal etish uchun uni qo‗llashning
mosligi:  uni qo‗llashda soddalik va
osonlik:
-
nafaqat eng yaxshi natijalarni ta‘minlashi, balki ularga
erishishning yuqori ishonchliligini ta‘minlay olishi.

Muammoli vazifalar usuli

Muammoli vazifalar usuli – talabalarga
muammoli vaziyatlarni va ularning bilish faoliyatini tashkil etishga asoslangan
usuldir. U aniq vaziyatlarni tahlil qilish, baholash va keyinchalik qaror qabul
qilishdan iborat.  Bu usulning asosiy vazifalari:
-
o‗rgatuvchi: bilimlarni aktuallashtirishga asoslangan;
-
rivojlantiruvchi: tahliliy tafakkurni, alohida faktlar orqasidagi
hodisa va qonuniylikni ko‗ra bilishni shakllantirish;
-
tarbiyalovchi: kommunikativ ko‗nikmalarni shakllantirish.

Individual (amaliy) usul

 Individual usul laboratoriya usulidan
shunisi bilan farq qiladiki, unda ko‗pincha, talabalar faoliyatida
olingan bilimlarni amaliy vazifani echishga qaratadilar. Nazariyotni amalda
tatbiq qila bilish birinchi o‗ringa chiqadi. Ushbu usul bilimni,
mahoratni chuqurlashtirish vazifasini bajaradi, shuningdek, o‗rganish
faoliyatini kuchaytirishni ta‘minlaydi. Amaliy usul talabalarni vazifalarni
vijdonan bajarishga, mehnat jarayonini puxta tashkil etishga boshqa usullardan
ko‗ra ko‗proq ko‗maklashadi.

Munozara (muhokama) usuli

Munozara-faol ta‘lim usuli bo‗lib,
muhokama, ma‘lum muammo bo‗yicha fikr almashuv ko‗rinishida
o‗tadi.
Munozara barcha vazifalarni bajaradi.
Mazkur usuldan quyidagi maqsadlar uchun foydalanamiz:
-
yangi bilimlarni shakllantirish;
-
talabalarda u yoki bu savollarni chuqur o‗ylab
ko‗rish, tub ma‘nosini tushunib etishga motivatsiyani ta‘minlash;
-
talabalarga dalil va dalilga asoslangan  xulosa orasidagi farqni
tushunib etishni o‗rgatish;
-
kommunikativ ko‗nikmalarni shakllantirish;
-
erkin munozaralarga kirishib ketishni ta‘minlash;  nutq madaniyatini
rivojlantirish;  mantiqan fikrlashga
o‗rgatish va h.k.
 Ko‗p hollarda amaliy
mashg‗ulotlari orasida o‗qituvchi monologlari bilan
bo‗linadigan talabalar monologlari shaklida o‗tadi, qolgan
talabalar esa shu paytda zerikib o‗tiradilar. SHuning uchun darsda
«munozara usuli»ni qo‗llash barcha talabalarning faolligini oshirib,
zerikishlariga yo‗l qo‗ymaydi.

«Munozara»ni o„tkazish

1.
O‗qituvchi munozara mavzusini tanlaydi va talabalarni taklif
qiladi.
2.
O‗qituvchi talabalarga «Aqliy hujum» masalasini beradi va
uni o‗tkazish tartibini belgilaydi, talabalar guruhlarga bo‗linadi.

3.
«Aqliy hujum»  vaqtida bildirilgan g‗oya va fikrlarni yozib
borish uchun kotib tayinlanadi. Bu bosqichda guruh a‘zolarining har biri
o‗z fikrini bildirishlariga sharoit yaratiladi.
4.
Talaba (etakchi) ikkinchi bosqichga o‗tishdan avval qisqa
tanaffus e‘lon qiladi. Ikkinchi bosqichda bildirilgan fikr va g‗oyalarni
umumlashtirib, ularni tahlil qilishga o‗tiladi.
5.
Tahlil orqali qo‗yilgan vazifani eng maqbul echimini
topishga harkat qilinadi.
 Talabalar fikrlari qanday
bo‗lishidan qat‘iy nazar, unga munosabat bildirishga shoshilmaslik
munozara yuritishning qat‘iy qoidasi bo‗lib hisoblanadi. O‗qituvchi
fikrlarining  bildirilishiga ham yo‗l qo‗ymasligi lozim.
Odobli xulq bilan fikrlarning
asosliligini, aytilgan yoki qo‗llab-quvvatlangan fikrning
to‗g‗riligini oydinlashtirib, ularda g‗oyaning mantiqiy
oqibati to‗g‗risida fikrlashga  qiziqish uyg‗otish zarur.

Aqliy hujum usuli

Aqliy hujum – g‗oyalarni
generatsiya qilish usuli. Qatnashchilar birlashgan holda qiyin muammoni
echishga harakat qiladilar: uni echish uchun shaxsiy g‗oyalarini ilgari
suradilar (generatsiya qiladi). U ishtirokchilarni o‗z tasavvurlari va ijodlaridan
foydalanishga rag‗batlantiradi.
«Aqliy hujum»ning  vazifasi kichik
guruhlar  yordamida yangi-yangi g‗oyalarni yaratishdan iborat. Bu usul
muammoni  hal qilayotgan talabalarning  ko‗proq aql, bovar  qilmaydigan
va hatto  fantastik g‗oyalarni yaratishga  undaydi. G‗oyalar qancha
ko‗p bo‗lsa,  shunchalik yaxshi hisoblanadi. Ularning hech
bo‗lmaganda  bittasi ayni  maqsadga muvofiq bo‗lishi mumkin.

«Aqliy hujum» ning qoidalari:

Birinchi qoida. Fikr va g‗oyalar
hech qanday  cheklanmagan holda iloji boricha baralla aytilishi lozim.
Ikkinchi qoida. Bildirilgan fikr va
g‗oyalar takliflar berish to‗xtatilmaguncha muhokama qilinmaydi,
baholanmaydi.
Uchinchi qoida. Bildirilgan har qanday g‗oya va
fikrlar hisobga olinadi.
To‗rtinchi qoida. Qancha
ko‗p g‗oya va fikrlar bildirilsa shuncha yaxshi. Beshinchi qoida.
Bildirilgan g‗oya va fikrlarni to‗ldirish va kengaytirish mumkin.
Oltinchi qoida. Barcha aytilgan takliflar yozib boriladi.
Ettinchi qoida. Takliflarni bildirish uchun vaqt aniq
belgilanadi.
Bu usul barcha funksiyalarni bajaradi,
lekin uning asosiy vazifasi muammoni mustaqil tushunish va echishga ta‘lim
oluvchilarning motivatsiyasini uyg‗otishdan iboratdir.

Muzyorar usuli

Ko‗pchilik odamlar notanish
vaziyatda (kursning boshlanishida) bo‗lganlarida o‗zlarini
jur‘atsiz sezishadilar. Ko‗pincha bir-birlarini bilishmaydi. Agar hech
bo‗lmaganda bir kishi bilan tanish bo‗lsalar, ular birga
bo‗lishadilar. SHuning uchun o‗qituvchi  (yoki boshlovchi)
talabalarga o‗zlariga ishonch hissiyotini beradigan do‗stona
muhitni va ular o‗zlari o‗rganishlari kerak bo‗lgan narsaga
diqqatlarini qarata oladigan vaziyatni yaratishi kerak. Bunda «Muzyorar
usuli»dan foydalanish mumkin.
Bu usul ta‘lim  beruvchi va ta‘lim oluvchilar
o‗rtasidagi «Muzni» eritish
«parda» ni  yo‗qotishga qaratilgan usul.
Muzyorarga quyidagi misollarni keltirish mumkin:
1.
Taqdim etish.
Talaba yoki ishtirokchilardan ular
o‗zlarini tanishtirishlari va o‗zlari to‗g‗risida
muayyan axborot berishlari so‗raladi. Ular taqdim etgan axborot
saylanmasining xususiyatiga bog‗liq. Bu quyidagilar bo‗lishi mumkin.:

-
ismi sharifi;
-
yashash joyi;
-
qiziqishi;
-
fanlarga munosabati.
Bu axborot jadval shaklida katta
qog‗oz varag‗iga yozib jamlansa yaxshi bo‗ladi. Bu usul kam
vaqtni (har bir talabaga 1-2 minut), biroq undan 30 kishidan ko‗p
guruhlarda foydalanib bo‗lmaydi. Bizda ular haqida axborot kam
bo‗lgan, ulardagi odamlar bir-birlarini yaxshi bilmaydigan guruhlar uchun
yaxshi, biroq u har doim ham guruh a‘zolarining yaxshi tanishlariga kafolat
bermaydi.
2.
Intervyu.
Bir-birlarini yaxshi tanimaydigan
juftliklar tuzilib, ularga tanishib olishlari uchun 2-3 minut vaqt beriladi.
So‗ng juftlikning har bir a‘zosi butun guruhga  o‗z sherigi
to‗g‗risidagi ma‘lumotlarni biror qiziqarli faktni qo‗shgan
holda taqdim etadi.
Bunda guruhdagi har bir kishi bitta odam
bilan tanishishi kafolatlanadi. Bu usul ishtirokchilarga dadillik hissini
beradi. Biroq bu usulni 25 kishidan ortiq guruhda qo‗llash mumkin emas.
3.
Jadvallar.
Har bir ishtirokchiga flomaster va katta
qog‗oz varag‗i beriladi. Qog‗oz to‗rt qismga
bo‗linib, har biriga quyidagi axborotni yozish topshiriladi;
-
qog‗ozni yuqoridagi chap burchagida: o‗zini bir
so‗z bilan tasvirlasin!
-
qog‗ozni yuqoridagi o‗ng burchagida: nima bilan
faxrlanishini yozsin!
-
qog‗ozni pastdagi chap burchagida: o‗zi haqida
qandaydir bir sirni oshkor qilsin (bu jiddiy bo‗lishi majburiy emas,
biroq shunday axborot bo‗lsinki, u haqda ishtirokchilardan hech kimga
ma‘lum bo‗lmasin)!
-
pastdagi o‗ng burchakda: o‗z xobbisini chizib bersin
(jadvalning katakchalarini guruh xususiyatiga qarab o‗zgartirish
mumkin).
 Hamma ishtirokchilar ishni
tugatganlaridan keyin ular jadvalni oldilarida ushlab zalning o‗rtasiga
chiqishadi. U yoq – bu yoqqa o‗tib ishtirokchilar o‗z ismlarini
jadvallarga yozib, ularni devorga ilib qo‗yishadilar.

Klaster usuli

 Klasterlarga ajratish talabalarga
biror-bir mavzu to‗g‗risida erkin va ochiq tarzda fikr yuritishga
yordam beradigan pedagogik strategiyadir. Bu usul ko‗p variantli
fikrlashni o‗rganilayotgan tushuncha (hodisa, voqea)lar o‗rtasida
aloqa o‗rnatish malakalarini rivojlantiradi. «Klaster» so‗zi
bog‗lam ma‘nosini anglatadi. Klasterlarga ajratishni da‘vat, anglash va
mulohaza qilish bosqichlariga fikrlashni rag‗batlantirish uchun
qo‗llash mumkin. U asosan, yangi fikrlarni uyg‗otish, mavjud
bilimlarga etib borish strategiyasi bo‗lib, muayyan mavzu bo‗yicha
yangicha fikr yuritishga chorlaydi. Biror mavzu bo‗yicha klasterlar
tuzishdan bu mavzuni mukammal o‗rganmasdan oldin foydalanish maqsadga
muvofiqdir. Klaster usulini tuzish ketma-ketligi
1.
Qog‗ozning o‗rtasiga yoki  sinf doskasiga yoxud
yozish uchun foydalanish mumkin bo‗lgan sathga «kalit» so‗z yoki
gap yoziladi.
2.
SHu mavzuga tegishli deb hisoblangan va xayolga kelgan so‗z
va gaplar yoziladi.
3.
Fikrlar paydo bo‗lganda va ularni yozganda fikrlar
o‗rtasida mumkin bo‗lgan bog‗lanishlarni belgilash.
4.
Fikrlar tugamaguncha yoki vaqt tamom bo‗lguncha xayolga
kelgan barcha fikrlar yozilaveradi.
5.
Keltirilgan so‗z va fikrlar mazmuni va yaqinligiga qarab
toifalarga ajratib chiqiladi.

«Qarorlar
shajarasi» («qarorlar qabul qilish») usuli

«Qarorlar shajarasi» usuli muayyan fan
asoslari borasidagi bir qadar murakkab mavzularni o‗zlashtirish, ma‘lum
masalalarni har tomonlama, puxta tahlil etish asosida ular yuzasidan muayyan
xulosalarga kelish, bir muammo xususida bildirilayotgan bir necha xulosalar
orasidan eng maqbul hamda to‗g‗risini topishga yo‗naltirilgan
texnik yondoshuvdir. Ushbu usul, shuningdek, avvalgi vaziyatlarda qabul
qilingan qaror (xulosa)lar mohiyatini yana bir bora tahlil etish va tushunishga
xizmat qiladi. Guruh yoki sinflari ishtirokida qo‗llaniladigan «Qarorlar
shajarasi» bir necha o‗n nafar talabalarning bilimlari darajasini aniqlash,
ularning fikrlarini jamlash va baholash imkonini beradi. Ta‘lim jarayonida
mazkur usulning qo‗llanilishi muayyan muammo yuzasidan oqilona qaror
qabul qilish (xulosaga kelish)da talabalar tomonidan bildirilayotgan har bir
variant, ularning maqbul hamda maqbulsiz jihatlarini mufassal tahlil etish
imkoniyatini yaratadi. Mashg‗ulot jarayonida talabalar quyidagi chizma
asosida tuzilgan jadvalni to‗ldiradilar (yoki ushbu tartibdagi faoliyatni
olib borishda doskadan foydalanadilar):

«Qarorlar shajarasi» usuli quyidagi shartlar asosida
qo‗llaniladi:

O‗qituvchi mashg‗ulot
boshlanishidan oldin munozara, tahlil uchun mavzuga oid biror muammoni
belgilaydi. Guruhlar tomonidan qabul qilingan xulosa (qaror)larni yozish uchun
plakatlarni tayyorlaydi.
O‗qituvchi talabalarni 4 yoki 6
nafar kishilardan iborat guruhlarga ajratadi. Muammoning hal etilishi, u borada
eng maqbul qarorning qabul qilinishi uchun muayyan vaqt belgilanadi.
Qarorni  qabul qilish  jarayonida
guruhlarning har  bir a‘zosi  tomonidan bildirilayotgan  variantlarning
maqbullik hamda maqbulliksiz darajalari batafsil muhokama qilinadi. Har bir
variantning afzallik va afzalliksiz jihatlari yozib boriladi. Bildirilgan
variantlar asosida muammoni ijobiy hal etishga xizmat qiluvchi usul xususida
guruh a‘zolari bir to‗xtamga kelib oladilar.
Munozara uchun ajratilgan vaqt
nihoyasiga etgach, har bir guruh a‘zolari o‗z guruhi qarori borasida
axborot beradilar, Zarur hollarda o‗qituvchi rahbarligida barcha
talabalar bildirilgan xulosa (qaror)larni bir-biri bilan qiyoslaydilar. Muammo
yuzasidan bildirilgan qarorlar borasida savollar tug‗ilsa, ularga
javoblar qaytarilib boriladi, noaniqliklarga aniqlik kiritiladi. Agarda barcha
guruhlar tomonidan muammo yuzasidan bir xil qarorga kelingan bo‗lsa,
o‗qituvchi buning sababini izohlaydi.
«Qarorlar shajarasi» usuli quyidagi loyihaga asoslanadi:

«Qarorlar shajarasi» usuli

MUAMMO

Umumiy

1 – qaror varianti

2 – qaror

3 – qaror

Afzalligi

Kamchi- ligi

Afzal-ligi

Kamchi- ligi

Afzalligi

Kamchiligi

Qaror:

«Tajriba
vositasida o„qitish sikli» (D.Kolb g„oyasi)

Mazkur usul quyidagi to‗rt omil asosida quriladi:

«Tajriba vositasida o‗qitish sikli» usulining asosiy
omillari.
YUqorida qayd etilgan omillarning har
biri muayyan shior (g‗oya)ga asoslanadi. CHunonchi:
1)
Talabalar uchun mashq (topshiriq)lar mazmunini tanqidiy
o‗rganish va ular ustida fikr yuritish imkonini beruvchi sharoitni
yarating (reflektiv kuzatish);
2)
Talabalarga zarur nazariy bilimlarni bering;
3)
Muammo yuzasidan bildirilgan fikrlarni umumlashtirish va
xulosalash uchun sharoit yarating (abstrakt xulosalash (konseptuallash));
4)
Talabalarga mukammal shakllangan,  ayni vaqtda yana bir bor
tekshirib chiqilishi lozim bo‗lgan mashq (topshiriq)larni   ishlab
chiqish   imkonini   bering
(faol tajriba olib borishga tayyorlanish);
5)
YAkuniy  xulosani  shaxsiy  tajribadan  o‗tkazing  va
faoliyatda undan foydalaning (aniq tajriba o‗tkazish).

O„quv keyslari

O‗quv muammoli vaziyat
(o‗quv keysi) tashkil etishning maqsadi guruh xonasida aniq muammoli
vaziyatni mavjud imkoniyatlar va tavakallikni hisobga olgan holda muqobil
echimlarini muhokama qilish orqali qarorlar qabul qilish muhitini yaratishdan
iboratdir.
Keys usulini samarali qo‗llash
o‗quv guruhiga muammoli vaziyatni muhokama qilish imkoniyatini berish
orqali talabalarning anglashini faollashtiradi, o‗z bilimi va
g‗oyasini mujassamlashtirish, muhokama jarayoni va mazmunini kuzatish
uchun sharoit yaratadi.
Ma‘lumki, o‗qitishning dastlabki
bosqichlarida talabalar juda ham faol bo‗lmasdan o‗z fikrlarini
ochiq bayon etishga qodir bo‗lmaydi. Bunday to‗siq talaba uchun
qarashlari va fikrlarini guruh yoki o‗qituvchi tomonidan tanqidga
uchrashishi mumkinligidan xavfsiragan holda ma‘lum qiyinchiliklar
tug‗diradi.
Ko‗pincha shunday hollar
bo‗ladiki, o‗qituvchi vaqtning tig‗izligi tufayli talabalar
bilan suhbat-muloqot yoki to‗liq savol-javob o‗tkaza olmaydi. Ana
shunday hollarda zamonaviy pedagogik texnologiya usullaridan biri bo‗lgan
keys usulidan foydalanish mumkin.
-
echilishi zarur bo‗lgan muammoni qamrab olgan haqiqiy
vaziyat ifodasi;
-
tinglovchilar tomonidan muhokama qilinishi mumkin bo‗lgan
va odatda, qaror qabul qiluvchi menejer nuqtai nazaridan bayon etilgan vaziyat;

-
auditoriyada mavjud imkoniyatlar va tavakkalni hisobga olgan
vaziyat bo‗yicha qaror qabul qilish muhitini tashkil qilish;
-
kelgusida aniq tadqiqotlar o‗tkazish uchun manba.

Keyslardan foydalanish usullari:
1.  YAkka holda namoyish
qilish.
2.  Jamoa tomonidan
namoyish etish.
3.  Guruhlarda muhokama
qilish va so‗ngra guruhda munozara o‗tkazish. 4. Ishbilarmonlik
o‗yini.
Keys
muhokamasi tartibi:
Keys muhokama qilishni quyidagi ketma-ketlikda
o‗tkazish lozim:
1.  Keys mazmuni bilan
shaxsan tanishish.
2.  Kichik guruhlarda
muhokama qilish («Sindikat» usuli).
3.  Guruhda umumiy
muhokama o‗tkazish.
Keys muhokamasida e‘tiborni quyidagilarga qaratish tavsiya
etiladi:
-
qaralayotgan keysning asosiy maqsadini aniqlash;
-
keysdagi vaziyatni haqiqiy holatlar bilan taqqoslash imkoniyatini
ko‗rib chiqish;
-
mumkin bo‗lgan «tuzoqlar»ni aniqlash ya‘ni ikkinchi
darajali masalalarni muhokama qilish, noto‗g‗ri qarorlar qabul
qilish va h.k;  o‗quvchi-talabalar uchun
tushunarsiz ma‘lumotlarni aniqlash;
-
keysda bayon etilgan muammoni echishda muhim ahamiyatga ega
bo‗lgan ma‘lumotni aniqlash;
-
keysdagi muammoni echish uchun oraliq qadamlarni ilg‗ab
olish;
-
muammoning hal etish muqobil yo‗llarini belgilash;
-
munozarani tugatish tartibini belgilash;
-
yakuniy izohlash va munozara natijasini xulosalash.
YUqorida keltirilgan usullar bilan bir
qatorda faol o‗qitish metodlari sarasiga kiruvchi «Ishbilarmonlik», yoki
«Boshqaruv» deb yuritiluvchi o‗yinlar bilim  va ko‗nikmalar hosil
qilishda o‗z samarasini ko‗rsatadi.
«Ishbilarmonlik o‗yinlari – faol
o‗qitish metodlaridan biri bo‗lib u real «o‗rganilayotgan
ob‘ektni to‗g‗ri anglash maqsadida tahsil oluvchining u yoki bu
vaziyatini o‗yin holida talqin qilishga qaratilgan usuldir».
«Kompyuterli «ishbilarmonlik»
o‗yinlari ham o‗z mohiyati bo‗yicha muayyan faoliyat motivi,
unda aqliy operatsiyalarning ishtiroki va hissiy ko‗rinishi jihatidan
muammoli vaziyatlarni tahlil qilishga mo‗ljallanadi. «Kompyuterli
ishbilarmonlik» o‗yinlari quyidagi maqsadlarga yo‗naltirilgan
bo‗ladi:
-
o‗quv maqsadlariga, ya‘ni o‗quv jarayonida
mutaxassislarni tayyorlash yoki qayta tayyorlash va bilimlar tizimini
o‗zlashtirishga;
-
ilmiy-izlanuv, boshqaruv tajribasini tahlil qilishga;
-
ijodiy faoliyat natijasida vujudga keladigan muammolarni va
ishlab chiqarishni rivojlantirishga mo‗ljallangan real axborot
materialiga  tayanishga va h.k..».
-
Bizning fikrimizcha, yuqorida keltirilgan innovatsion yangicha
usullar orqali talabalarda tushunchalarni shakllantirish quyidagi holatlarda
ijobiy kechadi:
-
birinchidan: muammoli vaziyatlarni mashg‗ulot boshlanishida
talabalarga taklif etish yoki predmet mavzusini ifoda eta oladigan maxsus
muammoli topshiriqlar berish;
-
ikkinchidan: muammoli vaziyatlar orqali talabaning qiyinchiliklarni
engish, innovatsion usul va harakatlarni izlab topishni talab qilish;
-
uchinchidan: talabalarning motivatsion doirasiga ta‘sir
o‗tkazish, ya‘ni ichki harakatlanuvchi kuchini yuzaga keltirish, fanga
bo‗lgan qiziqishini orttirish;
-
to‗rtinchidan: talabalarning kreativ (noyob, standartli
bo‗lmagan)  qobiliyatlarini rivojlantirish;
-
beshinchidan: talabalarni mustaqil fikrlab, to‗g‗ri
xulosa chiqarishga tayyorlash.
 Bu metodlar talabalarda jahon
andozasiga mos bilimlarni egallashlariga imkon beradi va albatta, ta‘lim
samaradorligiga erishga olib keladi.

Rolli hamda ishbop o„yinlar

O‗yinli texnologiyalar ta‘lim
jarayonining samaradorligini ta‘minlash, talabalarda muayyan faollikni yuzaga
keltirish, shuningdek, bilim, ko‗nikma va malakalarni hosil qilishga
xizmat qiluvchi vaqt oralig‗ini qisqartirish, ta‘limni jadallashtirishga
yordam beradi.
O‗yinli texnologiyalardan
foydalanishda bir qator psixologik xususiyatlar ham namoyon bo‗ladiki,
buning oqibatida har bir talaba o‗zining shaxsiy imkoniyatlarini namoyish
eta oladi, ijtimoiy hayotda o‗zi egallagan o‗rinni barqarorlashtiradi,
o‗z-o‗zini boshqarish ko‗nikmalarini hosil qiladi.
O‗yinli texnologiyalar nafaqat nazariy bilimlarni mustahkamlash, ularning
amaliy ko‗nikma va malakalarga aylanishini ta‘minlabgina qolmay, balki
talabalarda muayyan axloqiy, irodaviy sifatlarni ham tarbiyalashga yordam
beradi. O‗yinlarni tashkil etishda quyidagi maqsadlar ko‗zda
tutiladi:
-
ta‘limiy (didaktik) maqsad;
-
tarbiyaviy maqsad;
-
faoliyatni rivojlantirishga yo‗naltiruvchi maqsad;  ijtimoiy maqsad. O‗yin
psixopedagogik jarayon sanalib, u quyidagi tuzilmaga ega bo‗ladi:

2-ilova
GLOSSARIY

-
Bilish faoliyati - idrok qilish hissi, iazariy fikrlash va
amaliy faoliyat birligi.
-
Boshqarish - tashkil etish, qaror qabul qilishga
qaratilgan faoliyat, ob‘ektni o‗z xizmat vazifasi doirasida nazorat
qilish, tartibga solish, ishonchli axborotlar asosida tahlil qilish.
-
Burch - muayyan ahlokiy majburiyatlarni his qilish, uning
zarurligini anglash.
-
Verbal – ifodali, og‗zaki.
-
Grafikli organayzerlar  – fikriy jarayonlarni
ko‗rgazmali taqdim etish vositasi.
-
Gumanizm - 1) nnsonning insonga bo‗lgan
mehri-muxabbati, unnng sha‘ni, qadrini xurmat qilish, kishi manfaatlari uchun
qayg‗urish g‗oyalari bilan sug‗orilgan va kishilar
o‗rtasidagi tenglik, halollik, insoniy munosabat tamoyillariga asoslangan
dunyoqarash;
-
Davlat ta‟lim standarti - uzluksiz ta‘limning
muayyan bosqichida shaxs (mutaxassis)ning tayyorgarlik darajasi va mazmuniga
qo‗yiladigan minimum talablar.
-
Didaktika - talim va o‗qitish nazariyasi xamda
o‗qitish jarayonida tarbiyalash mazmunini ifodalovchi pedagogikaning
tarkibiy kismi.
-
Ilmiy muammo (masala) - fan orqali hal qilinadigan asosiy
ziddiyatlar.
-
Intellekt - shaxsning turli faoliyat turlarini
muvaffaqqiyat  bilan o‗zlashtirishini belgilaydigan tug‗ma va
o‗zlashma barcha   aqliy  qobiliyatlar to‗plami.
-
Innovatsiya – yangilanishni, o‗zgarishni amalga
joriy etish jarayoni va faoliyati, yangilik kiritish. Ilmiy texnika yutuqlari
va ilg‗or tajribalarga asolangan texnika, texnologiya, boshqaruv va
mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli
sohalari va doiralarda qo‗llanishini aks ettiradi.
-
Interfaol mashg„ulot – o‗qituvchi va talabalar
o‗zaro faol ishtirok etadigan mashg‗ulot. Bunda jarayon
o‗zaro hamkorlikda kechadi.
-
Interfaol usul – bu ta‘lim beruvchi va ta‘lim oluvchi
o‗rtasidagi faol hamkorlikdagi ta‘lim usuli bo‗lib, unda ta‘lim
oluvchi va ta‘lim beruvchi bir-birini to‗liq tushunishga erishiladi.
-
«Inter» so‗zi lotincha bo‗lib, o‗zbek tilidagi
«oraliq», «o‗rtasi», «o‗zaro» kabi ma‘nolarni bildiradi. SHu
sababli ham interfaol usullar ta‘lim beruvchi va ta‘lim oluvchilar
o‗rtasidagi faollika asoslangan ta‘lim uslubiyati deb ham atash mumkin.
-
Kognitiv- bilish jarayoni.
-
Kreativlik - betakror qadriyatlar yaratuvchi, nostandart
echimlar qabul qiluvchi individning botiniy qobiliyati.
-
Ko„nikma - avtomatik tarzda bajariladigan harakat.
Ko‗nikmalar biror xarakatni nazoratsiz avtomatik tarzda bajarish
qobiliyatidir.
-
Ma‟ruza - oliy o‗quv yurtlarida biror fan
mazmunini og‗zaki bayon qilishga asoslangan o‗quv jarayoni shakli
va metodi.
-
Metod – maqsadga qaratilgan yo‗l, xarakat qilish
usuli.
-
Metodika- biror ishni tashkil kilishda maqsadga muvofiq
qo‗llanadigan metodlar yig‗indisi.
-
Metodologiya - dunyoni ilmiy bilish metodi xaqidagi
ta‘limot.
-
Pedagogik jarayon –ta‘lim masalalari, uning taraqqiyotini
hal qilishga qaratilgan, maxsus tashkil etilgan pedagog va
tarbiyalanuvchilarning o‗zaro munosabatlari.
-
Pedagogik malaka - muayyan toifadagi vazifalarni xal
kilish imkoniyatiga ega bo‗lgan mutaxassisning kasbiy pedagogik
tayyorgarligi darajasi va turi.
-
Pedagogik masala - pedagogik jarayonning asosiy birligi,
o‗ziga xos tizimidir. U voqelikni bilish va qayta yaratish zaruriyati
bilan bog‗lik, tafakkur kilinadigan pedagogik vaziyatdir. Ta‘lim
katnashchilarining ma‘lum bir maqsadni ko‗zlagan ta‘lim va tarbiyadagi
moddiydashtirilgan vaziyatdir.
-
Pedagogik mahorat - pedagogik jarayonni bilish, uni
tashkil eta olish, xarakatga keltira olish, pedagogik jarayonning yuqori
samaradorligini belgilovchi shaxsning ish sifati va xususiyatlari sintezi.
-
Pedagogik muloqot - ta‘lim oluvchilariing maqsadlari xamda
ularning birgalikdagi faoliyatlari mazmunidan kelib chiqadigan o‗zaro
aloqalarni o‗rnatish va rivojlantirishni, bir-birini anglash va
qo‗llab-kuvvatlashni tashkil etishning ko‗p qirrali jarayoni.
-
Pedagogik takt - bolalar faoliyatining turli doiralarida
ular bilan muloqotda bo‗lishning pedagogik tamoyili, o‗lchovi,
o‗quvchilar bilan ularnnng shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda
to‗g‗ri muloqotda bo‗la olish malakasi.
-
Pedagogik texnika - 1) xar bir ta‘lim oluvchiga va jamoaga
pedagogik ta‘sir o‗tkazishni samarali qo‗llash uchun zarur
bo‗lgan malaka va ko‗nikmalar majmuasi; 2) har bir ta‘lim oluvchi
va jamoaning faolligini pedagogik jihatdan ta‘minlash uchun zarur bo‗lgan
malaka va ko‗nikmalar.
-
Pedagogik texnologiya - I) oldindan loyihalashtirilgan
pedagogik jarayonni amaliyotda rejali va bir maromda tatbiq, etish yoki
pedagogik masalani echishga qaratilgan pedagogning uzluksiz o‗zaro
bog‗langan xarakatlari tizimidir; 2) ta‘lim va tarbiya metodlarining u yoki
bu to‗plamini qo‗llash bilan bog‗lik bo‗lgan
pedagogning uzluksiz, o‗zaro shartlangan xarakatlari tizimidir;
3)pedagogning yutuqlariga kafolat beradigan aniq, ishlab chiqilgan va qatiy
ilmiy loyihalashtirilga pedagogik xarakat; 4) ta‘lim shakllarini
optimallashtirishga qaratilgan, texnika hamda inson omillari, uning
o‗zaro hamkorligi asosida qo‗itish jarayoni va bilimlarii egallash,
yaratish, qo‗llash xamda belgilashning tizimli metodidir.
-
Pedagogik tizim - shaxsni rivojlantirish va yaxlit
pedagogik jarayonni birlashtirgan ta‘limning o‗zaro bog‗langan
tashkiliy tuzilmasi.
-
Pedagogik faoliyatga yo„nalganlik - 1) shaxsning
―pedagogik kasbga qiziqishi va faoliyatning ushbu turi bilan
shug‗ullanishga bo‗lgan ishtiyoqi‖ (N.V. Kuzmina); 2)
bolalarga bo‗lgan munosabat, pedagogik mehnatga ishtiyoq, pedagogik
kuzatuvchanlik qobiliyati (V.A. Slastenin). Demak, shaxsning pedagogik
faoliyatga yo‗nalganligi uning dunyoqarashi, pedagogik kasbga qiziqishi,
u bilan shug‗ullanishga bo‗lgan layoqati bilan belgilanadi.
-
PEDAGOGIK LOYIHALASH (PL) – yaratilayotgan modelni
dastlabki va yakuniy ko‗rinishda ishlab chiqish va uni amaliy
qo‗llash darajasiga etkazishdan iborat. Pedagogik faoliyatda loyihalash
ob‘ektlari sifatida pedagogik jarayon, pedagogik – vaziyat, pedagogik – tizim,
bo‗lishi mumkin.
-
Ta‟lim – bu ta‘lim oluvchiga maxsus tayyorlangan
mutaxassislar yordamida bilim berish va ulardagi ko‗nikma hamda
malakalarni shakllantirish jarayoni bo‗lib, u kishining shaxs sifatida
hayotga va mehnatga ongli ravishda tayyorlash vositasi.Ta‘limning
boshlang‗ich (dastlabki) vazifasi ta‘lim oluvchini o‗qitishdan
iborat. SHuning bilan birga u oila, ishlab chiqarish va boshqa sohalarga
ma‘lumot berish vazifasini ham bajaradi.

“Ta‟lim
texnologiyalari” faniga oid qo‟shimcha topshiriqlar Pedagogik holatni
tahlil qiling:
1.     Birinchi
va ikkinchi hodisadagi doskaga chiqarib og‘zaki so‘rashning samarasini
baholang. Bu vaziyatlar o‘rtasida biron-bir umumiylik bormi?
Bunda o‘quvchilar xulqidagi qanday xususiyatlarni payqash
mumkin? Ular nimalar tufayli paydo bo‘lishi mumkin?
2.     O‘qituvchi
birinchi va ikkinchi xodisada doskaga chiqarib individual so‘rashni uyushtirib,
o‘z oldiga ongli holda qanday ta‘limiy va tarbiyaviy masalalarni qo‘yadi?
3.     O‘qituvchi
tomonidan qanday pedagogik vaziyatlar e‘tiborga olinmagan?
4.     O‘quvchilardan
og‘zaki so‘rashning samaradorligi, yangi pegogik texnologiya usullari orqali
bilimlarni tekshirishning afzalliklarini aniqlang?
TOPSHIRIQLAR
1-topshiriq. ―Hamma kutgan DARS‖
mazusida suhbat uyushtirish, zamonaviy maktab taraqqiyotining asosiy
xususiyatlarini tahlil qilish, o‘qituvchi shaxsiga qo‘yiladigan talabalarni va
shart-sharoitlarni aniqlash.
2-topshiriq. Televidenie orqali
ilg‘or pedagoglar chiqishlari yozilgan videolavhalar bilan tanishish. Ko‘rilgan
lavhadagi faktlarga asoslanib, zamonaviy o‘qituvchiga qo‘yiladigan talabalarni
aniqlash.
3-topshiriq. Talabalarning
oldingi topshiriqlardan chiqarilgan xulosalari asosisda ideal o‘qituvchi umumiy
sifatlari tartibini tuzish. Bu sifatlarga tayanib, 5 balli baho mezoni asosida
o‘z-o‘zini tahlil qilish (―5‖-barqaror shakllangan
sifat,‖1‖-umuman yo‘q).
5-topshiriq. Pedagogik tasavvurlarni
rivojlantiruvchi mashqlarni bajarish.
a)      grafik-tasvir
orqali ideal o‘qituvchi yoki, umuman, o‘qituvchilik kasbi
ramzini ifodalang (mass., yosh bola va katta kishi
qo‘llarini bir-biriga cho‘zib turishibdi...);
b)     chizilgan
grafik-tasvirlar vositasida o‘zining ayni paytdagi pedagogik
faoliyatga tayyorgarlik darajasini ifodalash.
Bunday mashqlar talabalarda mohiyatni
anglash, pedagogik tasavvurlarni rivojlantirish, kasbiy muvofiqlikka baho
berish imkonini yaratadi.
 Tushurib
qoldirilgan so‟zlarni yozing
O‘rganilgan bilimlarni eslab qolish va
qayta tiklashni belgilaydigan kategoriyani aniqlang – .......................
Predmetlar va ularga xos bo‘lgan xususiyatlarni fikran
bir-biriga solishtirish
– .............................
Javob:

O‘rganilgan bilimlarni eslab qolish va
qayta tiklashni belgilaydigan kategoriyani aniqlang – bilish
Predmetlar va ularga xos bo‘lgan
xususiyatlarni fikran bir-biriga solishtirish – tushunish

Savollarga javob bering
1.Qiyosiy pedagogikaning predmeti mazmuni va mohiyatini
tushuntiring.
2.Qiyosiy pedagogikaning metodologik asoslarini aytib
bering.
3. Qiyosiy pedagogikaning vazifalari nimalardan iborat.

KLASTER Jadvalni to‘ldiring va izohlang

Tushirib
qoldirilgan so‟zlarni yozing
O‘rganilgan bilimlarni eslab qolish va
qayta tiklashni belgilaydigan kategoriyani aniqlang – .......................
Predmetlar va ularga xos bo‘lgan xususiyatlarni fikran
bir-biriga solishtirish
– .............................
Javob:

O‘rganilgan bilimlarni eslab qolish va
qayta tiklashni belgilaydigan kategoriyani aniqlang – bilish
Predmetlar va ularga xos bo‘lgan
xususiyatlarni fikran bir-biriga solishtirish – tushunish

 Teksda
tushirib qoldirilgan so‟zlarni to‟ldiring.

Hayot,
halokat, najot, falokat, mamot, saodat.

Tarbiya biz uchun yo .............. yo ...............,
yo................ - yo ......................, yo ...................... - yo
.................... masalasidir.
Javob:

Tarbiya biz uchun yo hayot yo mamot, yo najot - yo
halokat, yo saodat - yo falokat masalasidir.

Savollar

1.     Hindistonning
amaldagi konstitutsiyasi 1950-yil 26-yanvardan kuchga kirgan, keyinchalik
o‘zgartirish kiritilgan.
2.     Hindiston
mustaqillikka erishgan paytda mamlakat aholisining 100% savodsiz bo‘lgan.
3.     1949
– yilda qabul qilingan konstitutsiya bo‘yicha 10 yoshdan 18 yoshgacha to‘lgan
bolalar uchun bepul majburiy ta‘lim joriy etildi.
4.     2005
– yilda savodxonlik darajasi 52% ga yetdi.
5.     Bu
mamlakatda bolalar bog‘chalari mavjud, xalq ta‘lim tizimiga kiradi.
6.     Maktabgacha
yoshda asosan bolalar ingliz tilini o‘rganadilar.
7.     Bolalar
maktabga 4 yoshdan boshlab boradi.
8.     Birinchi
10 yillikda bepul, majburiy va umumta‘lim dasturiga muvofiq amalga oshiriladi.
9.     10
yillik ta‘lim hamma uchun bir  xil standart emas.
   10.O‘rta ta‘limda davlat va xususiy muassasalar mavjud.
11.   Xususiy
maktablarda to‘lovlar mavjud emas.
12.   Mamlakatda 200
dan ziyod oliy o‘quv yurtlari tashlik qilingan,
13.   Oliy ta‘lim 3
bosqichli ananaviy yevropa shaklida taqdim etiladi.
14.   Universitetlar
orasida Kalkutta, Mumbay, Dehli, Rajastan kabi mashhurlari mavjud.

t/r

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

Ha

Yo‘q

Javoblar: 1ha,   2 yo‘q,  3 yo‘q,  4 ha,  5 yo‘q,  6
ha,  7 ha, 8 ha,  9 yo‘q, 10 ha, 11 yo‘q,  12 ha, 13 ha,  14 ha.

Foydalaniladigan
adabiyotlar ro„yxati Asosiy adabiyotlar:

1.
Педагогика / Нопедагогик олий таълим муассасалари учун дарслик.
У.Иноятов, Н.Муслимов, Д.Рўзиева, М.Усмонбоева. – Тошкент: Низомий номидаги
Тошкент давлат педагогика университети, 2013.

2.
Pеdаgоgikа. // M.Tохtахоdjаеvаning umumiy tаhriri оstidа. – T.:
O`zbеkistоn Fаylаsuflаri Milliy jаmiyati, 2010.

3.
Ibragimov X.I.., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi. - T.:
―Fan va texnologiyalar‖ nashriyoti, 2008.

4.
Yuzlikayeva E., Axmedova M., Qurbonova G., Sh.Tashmetova. Umumiy
pedagogika. – T.: TDPU, 2012.

5.
Юзликаева Э., Мадьярова С., Янбарисова Э., И.Морхова. Теория и
практика общей педагогики. – Т.: ТГПУ, 2014.

6.
Калдыбекова  А.C.  Жалпы  педагогика  теориясы  және
практикасы. I. Педагогика теориясы. – Т.: ТДПУ, 2013.

7.
Ҳошимов К., Нишонова С., Иномова М., Ҳасанов Р.
Педагогика тарихи. – Т.: Ўқитувчи, 1996.

8.
Hashimov K., Nishonova S. Pedagogika tarixi. – T.: O`zbekiston
Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2005.

9.
Ҳошимов К., C.Очил. Ўзбек педагогикаси антологияси. – Т.:
Ўқитувчи, 1999.
10.
Ҳошимов К., C.Очил. Ўзбек педагогикаси антологияси. – Т.:
Ўқитувчи, 2010.

11.
Азизхўжаева Н.Н. Педагогик технология ва педагогик маҳорат.
– Т.: Фан, 2006.

12.      Omonov
X., Xo`jayev N., Madyarova S., Eshchonov E. Pedagogik texnologiyalar va
pedagogik mahorat. – T.: IQTISOD-MOLIYA, 2009.

13.
Xoliqov A.A. Pedagogik mahorat. – T.: IQTISOD-MOLIYA, 2011.
17.
Подласый И.П. Педагогика. Москва. Высшее образование, 2003.

18.
Пидкасистый П.И. Педагогика. Москва.: Педагогическое общество
России, 2006.

19.
Пискунов А.И. История педагогики и образования. Qo`shimcha
adabiyotlar:

20.
Мирзиѐeв Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий
тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик-ҳар бир раҳбар фаолиятининг
кундалик қоидаси бўлиши керак. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг 2016 йил якунлари ва 2017 йил истиқболлариига
бағишланган мажлисдаги Ўзбекистон
Республикаси Президентининг нутқи//
Халқ сўзи газетаси. 2017 йил 16 январ, №11
21.
Мирзиѐeв Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон
давлатини биргаликда барпо этамиз. ―Ўзбекистон‖ 2016.
22.
Мирзиѐeв Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олийжаноб
ҳалқимиз билан бирга қўрамиз. ―Ўзбекистон‖ 2017
23.Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиѐев 2017—2021
йилларда Ўзбекистонни ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича
ҳаракат стратегияси. 7 февраль 2017 йил.

24.Хасанбоев Ж, Тўракулов Х., Хайдаров М.,
Ҳасанбоева О. Педагогика фанидан изоҳли луғат. – Т.: Фан ва
технология, 2008.
25.
Калдыбекова А.С. Умумий педагогика назарияси ва амалиѐтидан
лаборатория машғулотлари. – Т.: ―Fan va texnologiya‖
нашриѐти, 2013.
26.
Niyozov G`., Axmedova M. Pedagogika tarixidan seminar
mashg`ulotlari. – Т.: NOSHIR, 2011.
27.Маънавият юлдузлари (Марказий
Осиѐлик машҳур сиймолар, алломалар, адиблар). - Т.: А.Қодирий
номидаги Халқ мероси нашриѐти, 1999.
28.    Hartlej
I. Stratedies from Programmed Instrukctionanal Technologj.Lоndon,2006, 179 р.
29.    Heckhausen
H. Motivation und Handeln. Berlin: Springer, 2011 - 244 p.
30.
Бордовская Н.В., Реан А.А., Педагогика. СПб: Издательство ―
Питер‖,
2000.
31.
Сластѐнин В.А., Исаев И.Ф., Шиянов Е.Н., Педагогика.
Москва, Академия, 2015.
32.
Гребенюк О.С., Общая педагогика. Калинингр. ун-т. Калининград,
1996. 107 с.
33.
Сластенин В.А., Каширин В.А., Педагогика и психология. Москва,
Юрайт, 2013.
34.
Раджабов С.Р., Хашимов К.Х., Муминходжаев К.М., Каримова С.К.,
Антология педагогической мысли Узбекской ССР, М.: Педагогика, 1986.
35.
Гессен  С.И.,  Основы      педагогики.         Введение    в        прикладную
философию.Берлин, Слово, 1923.
36.    Бартольд
В.В., Тюрки: Двенадцать лекций по истории турецких народов
Средней Азии. Алматы: Жалын, 1993
37.    Бородулина
  С.Ю. Коррекционная педагогика. Ростов на
                                 Дону:
―Феникс‖, 2004.

Internet saytlari:
38.    www.
tdpu. uz
39.    www.
pedagog. uz
40.    www.
Ziyonet. uz
41.    www. edu.
uz
42.    tdpu-INTRANET.
Ped

file_name: Amaliy talim tex metodichka.pdf

alt: O„ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKASI OLIY VA

alt: Ushbu metodik ko‘rsatmada O‗zbekiston

alt: Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga og‘ishmay rioya etilishini ta‘minlaydigan demokratik huquqiy davlat hamda fuqarolar jamiyati qurishga, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishga, jamiyatni ma‘naviy yangilashga, jahon…

alt: Aqliy hujum‖, ―Tarmoqlar‖ (Klaster) usullari, ―O‗quv loyihasi‖, ―CHarxpalak‖,‖Muammoli vaziyatlar‖ kabi boshqa ta‘lim texnologiyalar va ularni o‗quv – tarbiya jarayoniga qo‗llashning nazariy asoslari bilan izchil qurollantirishdan…

alt: O‗quv maqsadlari muayyan ta‘lim jarayoni yakunida ta‘lim oluvchi tomonidan o‗zlashtirilishi, yangi hosil qilinishi lozim bo‗lgan bilim, hatti-harakat bilan bog‗liq bo‗lgan amaliy topshiriqni uddalay olish mahorati,…

alt: O‗yin faoliyat sifatida

alt: Ta`lim metodlarini tanlash mezonlari

alt: Modulli o‗qitish texnologiyasi,

alt: O‗z imkoniyatlarini amalga oshirish

alt: Rezyume:

alt: Sudning asosiy vazifasi–maktab

alt: U erda har bir guruhning O‘zbekiston

alt: Mavzu mohiyatini yorituvchi tushunchalar o‘rtasidagi mantiqiy bog‘liqlikni ko‘rsata va asoslay olish tahsil oluvchilarda mustaqil fikrlash, shaxsiy yondashuvlarini asoslay olish, shuningdek, tengdoshlarining fikrlari bilan shaxsiy mulohazalarini…

alt: Rivojlantiruvchi ta‘lim modelida ma‘ruza dialog shaklida olib boriladi va talabada ma‘ruza mazmuni bo‗yicha tahlil qilish, izlanish, yangi g‗oyalar hosil bo‗lish, o‗z g‗oya va fikrlarini bayon…

alt: Modulli ta‟lim Maqsadi

alt: TANQIDIY FIKRLASH» ongli mustaqil tahliliy fikrlash jarayoni bo`lib, bunda – o`quvchi o`ziga taklif etilgan ma‘lumotlar, ahborotlar, nuqtai-nazar va ahloq kodekslari to`g`risida sog`lom fikr yuritish imkoniyatini…

alt: Oldingi bilimlari bilan yangilarni bog`laydilar, sintezlaydilar, taqqoslaydilar va tahlil qiladilar shunga ko`ra mazmunni anglash bosqichining maqsadi: - dastlabki ma‘lumotlarni yangilari bilan to`ldirish; - o`quvchilarda ishlarni…

alt: Xulosa:

alt: Ukishning mustakil faoliyat turi bo‘lib ajralib chikishi, inson mexnatining tuxtovsiz murakkablashib borishi, foydalanishi uchun chuqur bilim, kunikma va malakalar talab kilinadigan tobora murakkablashib borayotgan ishlab…

alt: Mantiqiy fikrni rivojlantirish

title: Ta'lim texnologiyalarida metodik qo'llanma