extracted_text:
ӘЙГІЛІ
ШЫҒЫСТЫҢ ҒҰЛАМА ҰЛЫ ОЙШЫЛЫ
ӘБУ-НАСЫР
МҰХАММЕД ИБИ МҰХАММЕД ИБН ҰЗЛАҒ ИБН ТАРХАН
 ӘЛ-ФАРАБИ
ТАРИХЫНА САЯХАТ
Ожаева Б.Б.,
оқытушы
Өскемен
экономика және қаржы колледжінің
тарих
пәнінің  І санат педагог сарапшы оқытушысы
     Әбу Наср Әл-Фараби өзінің философия көзқарастарында
басты үш бағыт анық аңғарылады: ол
дүниенің мәңгілігін мойындады, танымның
болмысқа тәуелділігін растады, ақыл-парасат туралы ілімді
саралады. Мәңгілік пен тәуелділік бастауларын
құдіретті Алладан, аспан әлеміндегі
құбылыстардың мәнінен, ақыл-парасаттан,
адамның жан-дүниесінен, түр мен материя арақатынасынан
іздеді. Аристотель қағидаларынан
өз дүниетанымына жақындарын қабылдады және оны
осы тұрғыдан түсіндірді. Әбу Наср
Әл-Фарабидің философиялық көзқарасын тарихи
жағдайда, оның өз дәуірімен байланысты
қарағанда ғана терең түсінуге болады. Орта
ғасырларда философиялық ойдың дамуы діни ілім негіздеріне
сүйенді. Демек, Әбу
Наср Әл-Фарабидің философиялық
ілімін де өз кезеңінің діни түсініктері
тұрғысынан қарастырған лазым. Бірақ ол бұл
түсініктерді философиялық тұрғыдан дамытты. Ол,
әсіресе, “Аспан астындағы дүние” ілімінен
неғұрлым айқын көрінеді. Бұл Аристотельдің жасампаз
ақыл жөніндегі көзқарасын әрі қарай дамыту
еді. Жасампаз ақыл — тек “аспан астындағы дүниенің”
қозғалыс себебі ғана емес, өз алдына логос. Осы
дүниенің заңдылығы — жер бетіндегі дүниеге іштей
тән ақыл. Жеке адамның
ақылы әлемдік санамен ұштасса ғана дамиды.
Соңғысы, яғни әлемдік сана — мәңгі. Адам
болса дүние салады, өткінші. Осыдан барып жанның мәңгі
екенін және басқа жаққа ұшып кетуін бекерге
шығару туады, мұның өзі діни қағидалар мен
философияның арасындағы күреске тиек болған тезис еді. Ұлы
ойшыл философияға үлкен мән берді, оған көп үміт артты. Ол философияны
қоғамды оятатын зерде, парасат шамшырағы, халықты
әділетті қоғамға жеткізетін негізгі бағыт,
ұрпақтар арасындағы рухани-мәдени сабақтастықты
ғасырларға жалғастыратын құрал,
әлеуметтік-этикалар күрделі мәселелердің шешімін,
уақыт талаптарының жауабын табатын әдіс деп түсінді.
Осы деңгейде дұрыс ойланып, оңды әрекеттену үшін
философияның 9 қағидасын оқып-білу қажеттігін ескертеді.
Мұндағы мақсат — тұтастықты,
ақиқатты, ізгілікті, жаңа игілік көздерін
іздестіру, соған қол жеткізу. Философ адамды өз болмысын
өзі танып білуге тәрбиелеу ісіне үлкен мән берді.
Бұл мәселені логикалық, этикалық, педогогикалық,
тілдік тұрғыдан кеңінен саралап, бұларды бір-бірімен
өзара сабақтастықта қарастырады. Рухани
жоғарғы мақсат нышандарын адамдарды өзара
байланыстыратын бастаулардан — жан-дүние үндестігінен, әдеміліктен,
қайырымдылықтан, бақыттан іздестіреді.
 “Қайырымды қала
тұрғындарының көзқарасы”[4], “Мемлекет
қайраткерлерінің қанатты сөздері” және т.б.
саяси-әлеуметтік трактаттарында қайырымдылық пен бақыт мәселесіне
кеңірек тоқталды. Қайырымдылық дегенде ақыл-ой,
әділдік, бақыт және теңдік идеяларын
құптаған ежелгі ойшылдар дәстүріне сүйенді.
Тек бақыт туралы
нақты білімі бар, оған жету жолдарын айқын білетін,
соған сәйкес әрекет жасайтын қауым ғана
қайырымдылыққа икемді екенін ескертті. Әл-Фараби сезім мен
ойлау, тәрбие мен
іс-әрекет жүйесін жетілдіру мәселесіне қайта айналып
соғып отырған. Білімсіз адамгершілік молаймайды,
білімсіз адам өзгенің абзал қасиеттерін тани алмайды.
Жан-дүниені тәрбиелемей үлкен жетістікке жету
жоқ. Ғылым мен
тәрбие ұштасса ғана рухани салауаттылыққа жол
ашылмақ. Мінез-құлқын түзей алмаған
адамның ақиқат ғылымға қолы жетпейді деп
ескертеді.  Әбу Наср Әл-Фараби ілімі шығыс ойшылдарына,
аристотельдік және жаңа платоншылдық көзқарастарға
сүйенеді, оларға жаңа сипат береді. Ол өзінің “Философияны үйрену үшін қажетті шарттар
жайлы трактат” атты еңбегінде Аристотелдің философиясын
меңгеруге қажет болатын тоғыз шарт жайлы өз пікірлерін
ортаға салады. Аристотельдің “Никомахтың этикасында”
(1-кітап, §1) келтірілген схемасын негізге ала отырып, әл-Фараби
философияны теориялық және практикалық деп екіге
бөледі. Теориялық философия өзгермейтін, өткінші емес
заттарды, практикалық философия өзгертуге немесе жасауға
болатын заттарды зерттейді. Философия, Әбу Наср Әл-Фарабидің
білуінше, адамда ғана болатын “ең ерекше” игілік — ақыл,
парасат арқылы меңгеріледі. Ақыл, парасаттың
қызметі қалай болса, солай бет-алды жүргізілмеуге тиіс, онда
мақсаттылық сипат алады. Оның негізін логика өнері
қарастыратын ойлаудың дұрыс әдістері
құрады. Әбу Наср Әл-Фарабидің атап
көрсетуінше, адам өзінің бақытқа жету жолын
логикадан бастаған жөн. Бір сөзбен айтқанда, Фараби
адамдардың өз көздеген мақсатына жетуі оның
өзіне ғана байланысты екенін айтады. Адам рухани жағынан
үнемі өзін-өзі жетілдіріп отыруға тиіс, адам тек ақиқатты,
айналадағы дүниені танып-білу арқылы жетіледі деп түйін
жасайды. Әбу Наср Әл-Фарабидің азаматтық, саяси, адам, қоғам жөніндегі
ойлары “Фусул ал-мадани” (“Мемлекеттік
қайраткерлердің нақыл сөздері”) трактатында
қаралады. Бұл трактаттың тақырыптары әр
түрлі болса да, негізінен бір мақсатқа — адам мен
қоғамның арақатынасы, оның жетілуіне арналған.
Еңбектің өзіне тән бір ерекшелік сипаты — тәндік
және рухани құбылыстардың салыстырылып отыратындығы.
Фараби «Азаматтық саясатта» қоғамды талдауды қаладан
бастаса, “Нақыл сөздерде...” ол мұны ең кішкене
ұядан, от басынан немесе үйден бастайды. Аристотель сияқты ол
үйді бірнеше бөлекке — ері мен әйелі, қожайыны мен
қызметшісі, ата-анасы мен баласы, мүлкі және иесі деп
бөледі.Үйдің өзіне тән мақсаты болады,
бірақ қаланың бір бөлшегі болғандықтан ол
қала белгілейтін ортақ мақсатқа қызмет етуге
арналады, сөйтіп бұл арада адамның өз басының
мүдделерін қоғам мүдделеріне бағындыру туралы
пікір айтылады. Бұл жерде Фарабидің қала дегенін мемлекет деп
түсіне отырып, оның ойларынан үлкен азаматтық гуманизмнің биік
көріністерін табамыз. Мұнда тек жеке басының мүдделері
ғана емес, қоғам мүдделерін жоғары санауы
үлкен бір азаматтықтың, адамгершіліктің қасиетті
көріністері деп білеміз. Әбу Наср Әл-Фараби адам міндетті түрде адал
ниетті болу керек деп есептейді. өйткені жақсы істер істеп,
мұның төлеуін күтсе, адам бұл істерін
жамандыққа айналдырады. Жетік философ теориялық
ғылымдарды да білуге, бұл ғылымдарды басқа
ғылымдарда да қолдана білуге тиіс. Платон мен Аристотель нағыз
философқа әкімнің міндеттері жүктелуге тиіс деп санады,
бірақ Платонның пікірінше
философ өзгермейтін ақиқаттарды меңзеп, мемлекетті
басқаруды жоғары мақсатқа жетуге бөгет жасайтын
ауыртпалық деп есептейді, ал Әбу
Наср Әл-Фараби, керісінше, тіршілік істерден
бойын аулақ салмайды, қайта адамдардың
ақиқатқа жету жолына түсуіне көмектесуге
тырысады. Бұл арада ол дін мен философияны салыстырады. Оның
пікірінше дін философияға ұқсас: екеуі де жоғары
принциптерге, бір заттардың бастамаларына түсінік береді.
Бірақ философия дәлелдеуді, дін сенуді керек етеді. Заң шығарушы өте
жақсы пайымдаудың арқасында адамның мүдделеріне
сай келуге тиіс заңдарды дұрыс жүзеге асыра алады.
Әбу Наср Әл-Фараби
өз заманындағы ғылымның барлық салаларынан,
әсіресе, математика, астрономия, физика, жаратылыстану ғылымдарынан
көп мұралар қалдырды. “Ғылымдар
тізбегі” деген еңбегінде сол кездегі ғылымды
үлкен-үлкен бес салаға бөледі:
1.
тіл білімі және оның тараулары;
2.
логика және оның тараулары;
3.
математика және оның тараулары;
4.
физика және оның тараулары, метафизика және
оның тараулары;
5.
азаматтық ғылым және оның тараулары,
заң ғылымы және дін ғылымы.
Ғалым бұл
ғылымдардың бәрінің пәнін анықтап,
қысқаша мазмұнына тоқталады.
Әбу Наср Әл-Фараби
математик ретінде өзара тығыз байланысты үш салада
еңбек еткен. Олар: 1) математиканың методол. мәселелері (математикалық
ғылымының пәні, негізгі ұғымдары мен
әдістерінің шығу тегі), 2) математикалық жаратылыстану,
3) математиканың кейбір нақты тарауларын жасауға
қатысуы. Әбу Наср Әл-Фараби математиканы жеті тарауға
бөледі (арифметика, геометрия, оптика, астрономия, музыка, статика, механика —
әдіс айла жөніндегі ғылым). Ол — алгебраны
математиканың дербес бір саласы ретінде қарастырып, алгебра
пәнін алғаш анықтаған оқымыстылардың бірі.
Осыған байланысты Әбу Наср Әл-Фараби сан ұғымын
оң нақты сан ұғымына дейін кеңейту туралы аса
маңызды идея ұсынды. “Ғылымдардың шығуы” деп
аталатын трактатында математиканың шығу тегі мен себептерін
ашуға тырысады. “Евклидтің бірінші және бесінші
кітаптарының кіріспелеріндегі қиын жерлерге түсініктеме” деп
аталатын еңбегінде матем-ның методол. мәселелері
жөнінде құнды-құнды пікірлер айтқан. Ол
ұзақ уақыт мінсіз, мүлтіксіз саналып келген Евклид “Негіздерін”
сынауға, өңдеуге, түзетуге болатынын іс жүзінде
көрсетіп, математиктерге дұрыс жол сілтеген. Әбу Наср
Әл-Фараби математиканың философия ірге
тасын қаласумен қатар, оны табиғат құбылыстарын
зерттеуге батыл қолданудың қажеттігін іс жүзінде
танытты. Әбу Наср Әл-Фараби пікірінше, математика анық,ақиқат білімді
береді және басқа ғылымдардың дамуына күшті
ықпал жасайды. “Астрологиялық болжамдарда не дұрыс, не теріс”
деп аталатын еңбегінде ол ғылыми астрологияны астрономиядан
бөліп қарап, Аристотельдің логикалық
шығармаларында айтылған қағидалар мен жаратылыстану
ғылымдарының жетістіктеріне сүйене отырып, белгісіз,
кездейсоқ құбылыстарды алдын ала болжауға болатынын
немесе болмайтынын ажыратуға тырысады.Әбу Наср
Әл-Фарабидің бұл пікірлерінің кейіннен ықтималдар
теориясының философия,
логикалық негіздерін қалыптастыруда маңызы зор болды. Ол
математикалық, жаратылыстану саласында ірі еңбектер жазған.
Әбу Наср Әл-Фараби ежелгі гректің ұлы математигі
және астрономы Птолемейдің “Алмагесіне”
көлемді түсініктеме жазған. Бұл еңбек “Алмагеске
түсініктеме” деген атаумен белгілі. Астрономия және
математикалық тарихында үлкен маңызы болған Әбу
Наср Әл-Фарабидың бұл трактаты тригонометрияны дамытуға
да игі ықпал жасады. Ол өзіне дейінгі және тұстас
математиктердің еңбектеріне сүйене отырып, тригонометрия сызықтар
жөнінде өз ілімін жасады. Мұндағы негізгі бір
жаңалық Әбу Наср Әл-Фараби синус, косинус, синус-ферзус, тангенс,
котангенс сызықтарын бірыңғай радиусы тұрақты
шеңбер ішінде қарастырды. Олардың арасындағы бірсыпыра
қатынастарды ашты, кейбір қарапайым қасиеттерін
айқындады. Ол тригонометрияның кестелер жасауда аса қажет
болып табылатын бір градус доғаның синусы мен косинусын
анықтауда елеулі табыстарға жеткен. Әбу Наср Әл-Фараби
осы айтылған тригонометрия мағлұматтарға және
басқа да қосымша математика материалдарға сүйене
отырып, “Алмагесте” қарастырылған астрономия және география мәселелерін математика жолмен
шешудің ең жеңіл әдістерін ұсынады.
“Геометриялық фигуралардың егжей-тегжейі жөнінде табиғи
сырлары мен рухани әдіс-айлалар кітабы” геометрия салу есептерін
сұрыптап, бір жүйеге келтірген. Жүзден аса есептің салу
әдістері көрсетілген. Бұлардың ішінде: парабола салу,
бұрышты трисекциялау, кубты екі еселеу, дұрыс көп бұрыштар
салу, көп жақтар салу, жазық фигураларды түрлендіру
т.б. бар. Әбу Наср Әл-Фараби адымы тұрақты циркуль мен
бір жақты сызғыш жәрдемімен шешілетін есептерді мол
қарастырды. Осы еңбекте 3, 4, 5 т.б., яғни өлшемді куб
салу есебін ойша қалай шешу идеясы бар, оның “Болжамдағы
геометрияға кіріспе” атты трактат жазғаны мәлім, бірақ
ол еңбегі бізге жетпеген. Осыған қарағанда Әбу
Наср Әл-Фараби көп өлшемді
абстракция геометрияның идеясын алғаш айтушылардың бірі деп
жорамалдауға негіз бар. Әбу Наср Әл-Фарабидің трактатын
математикалық тарихшылары осы уақытқа дейін
атақты Хорасан математигі
Әбу-л-Уафаға теліп келгені анықталды. Әбу Наср
Әл-Фараби арифметикалық саласында “Теориялық
арифметикаға қысқаша кіріспе” деп аталатын еңбек
жазған. Оның көптеген логикалық еңбектерінде
математикалық логиканың элементтері де кездеседі. Әбу Наср
Әл-Фарабидің математикалық идеяларын, мұраларын Әбу-л-Уафа, Әбу
Әли ибн Сина (Авиценна), Әбу Райхан Бируни, Омар һайям сияқты
шығыс ғұламаларымен қатар Роджер Бэкон, Леонардо да Винчи тәрізді Еуропа ғалымдары
да көп пайдаланған. Физика саласындағы
Әбу Наср Әл-Фарабидің көрнекті еңбегі “Вакуум туралы” деп
аталады. Мұнда ол вакуум жоқ екенін ежелгі гректерде сирек
кездесетін тәжірибеге сүйенген логикалық қорытындылар
арқылы дәлелдеуге тырысқан. Әбу Наср Әл-Фараби
бұл еңбегінде вакуум мәселесінен басқа да
физиканың әр түрлі мәселелерін қарастырып, сол
кездегі ғылымның дәрежесіне сай өз шешімдерін дұрыс
тапқан (дененің жылудан ұлғаюы не кішіреюі,
түсірілген кернеуге, қысымға байланысты ауа көлемінің
ұлғаю немесе кішірею заңдылықтары, ауаға
түсірілген кернеудің берілуі, т.б.). “Алхимия өнерінің
қажеттігі туралы” атты трактатында өз тұсындағы
алхимиялық білімдерді талдап, алхимияның жалған
қабыршағынан ғылыми дәнін бөліп алып, оны белгілі
бір зерттеу пәні бар жаратылыстану ғылымының бір саласы
ретінде қарастырады. Әбу Наср Әл-Фараби медицина саласында
“Адам ағзалары жөніндегі Аристотельмен алшақтығы
жөнінде Галенге қарсы
жазылған трактат”, “Жануарлар ағзалары”, “Темперамент туралы” т.б.
еңбектер жазған, онда негізінен медицинаның теория
мәселелерімен айналысып, медицина өнерінің пәнін,
міндет-мақсатын анықтап беруге тырысады.
Әбу Наср Әл-Фарабидің философия және натурфилософия еңбектерінде
жаратылыстанудың көптеген мәселелеріне тоқталады. Астрономида
күн апогейі орнының тұрақты болмайтынын өз
тәжірибесі арқылы бақылап анықтаған.
Сәуленің таралуын геометрия оптика заңдылықтарымен
дәлелдеп береді. Сәуленің жиналу, сыну, тарау,
шоғырлану заңдылықтарын геометриялық дәл
әдістермен тапқан Әбу Наср Әл-Фарабидің
шұғыла туралы түсінігі Еуропа ғылымына
17 ғасырда ғана мәлім болды. Оны неміс астрономы И. Кеплер
арабшадан аударып “фокус”
атаған. Мұны Әбу Наср Әл-Фараби сегіз ғасыр
бұрын “күйдіру”, “оттық орын” мәнінен шығарып
“мұхарақ” атаған. Ол және өз қолымен ойыс
айна, яғни парабола, линза жасап,
бұларын ғылымда қолданған да болатын. Әбу Наср
Әл-Фараби ежелгі гректің ұлы астрономы Клавдий
Птоломейдің еңбектерін түсіндіре, кемелдендіре отырып,
өз тарапынан да теориялық (математикалық), практикалық
мәні зор қорытындылар жасап, соны идеялар, пікірлер айтады. Мысалы,
ол тарихта тұңғыш рет Шолпан планетасының
Күннің бетін басып өтуін бақылайды,
“Астрологиялық болжамдарда не дұрыс, не теріс” деп аталатын
трактатында ғұлама ғылыми астрономияны,
жұлдыздардың орны, түр-түсі, қозғалысы т.б.
көрінерлік қасиеттеріне сүйеніп, жер бетіндегі
оқиғалардың, адам өмірінің болашағын
алдын-ала болжауға болады дейтін дүдәмал, күмәнді
ғылымсымақты астрологиядан бөліп қарайды. Ғұламаның
ғылыми-философиялық еңбектерін байыптап қайта
қарау барысында оның педагогика тарихындағы ұлы
тұлғалардың бірі болғандығын көреміз. Ол —
шығыс елдерінде тұңғыш сындарлы педагогикалық
жүйе жасаған ағартушы оқымысты.
Жас ұрпақтың
сана-сезімін қалыптастыру үшін үш нәрсенің
ерекшелігін жүйелеп, дәйектеп алу шарт:
1.
Баланың ішкі ынта-ықыласы,
құмарлығы;
2.
Ұстаздың шеберлігі, ар тазалығы;
3.
Сабақ процесінің алатын орны.
Ғалым дене
тәрбиесі мен адамгершілік тәрбиесінің
ұқсастығына, оның бір-біріне тигізетін әсеріне
ерекше мән берді. Әбу Наср Әл-Фараби. өзінің “Риторика”,
“Поэзия өнері туралы”, “Бақытқа жол сілтеу” туралы
трактаттарында этикалық, эстетикалық мәселелерге
көңіл бөліп, көркемдік, сұлулық, бақыт,
мейірбандық білім категорияларының бетін ашып, солардың
негізін дәлелдеп берді. Этиканы ол, ең алдымен,
жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік
беретін ғылым деп қарады. Сондықтан оның этика
жөніндегі тұжрымыдамаларында жақсылық,
мейірбандық категориясы басты орын алады. Ғұламаның
этикалық ойларынан терең гуманизмнің лебі еседі, ол [адам]
баласын жаратылыстың, бүкіл жан иесі атаулының биік
шоқтығы, сондықтан да оны құрметтеу,
қастерлеу керек деп түсінеді. Фараби жасаған
қортындының басты түйіні — білім, мейірбандық, сұлулық үшеуінің
бірлігінде. Фарабидің гуманистік идеялары әлемге кең тарады.
Ол ақыл-ой мен білімнің биік мәнін дәріптеді.
Фараби көркемдік, сұлулық
хақында былай дейді: ол өмір шындығының өзіне
тән қасиеті, болмыстың, нақты
құбылыстардың, әлеуметтік өмірдің
көкейдегі елесі. Көркемдік — тән мен жан
қасиеттерінің сұлулығын көрсететін белгі деп
санайды.
Әбу Наср Әл-Фараби
әмбебап музыкант та
болған. Саз аспаптарында ойнап, ән салған, өз жанынан
ән, күй шығарған. “Музыканың
ұлы кітабы” — ғұламаның әрі
музыка жайында, әрі физика-математика жайында жазған тарихи
үлкен туындысы. Мұнда музыкалық акустика мәселелері
барынша кең қамтылып, дыбыстың табиғаты,
тегі, таралуы т.б. жайында көптеген дұрыс, соны пікірлер
айтылған. Музыканың тәжірибелік (эксперименттік) және
теориялық (математикалық) негіздерін жасап,
физика-математикалық заңдылықтардың белгілі музыка
аспаптарда қалай жүзеге асу жолдарын көрсетеді. Әбу
Наср Әл-Фараби ғылми танымның жалпы (универсал)
теориялық үш шартын анықтап, соның негізінде музыка теориясын
жаңадан қалыптастырды. Ол шарттар: біріншіден, ғылымның
барлық түпкі негіздерін — принциптерін білу; екіншіден, осы
принциптерден сол ғылымға жататын қажетті
қорытындыларды, нәтижелерді шығара білу; үшіншіден, осы
ғылым жайлы бұрын-соңды айтылмаған ой-пікірлерді талдай
білу, дұрысын терісінен ажыратып, қателерін түзете білу.
Музыканың математика теориясын
жасау жолында Әбу Наср Әл-Фараби математиканың көптеген
түбегейлі мәселелерін қамтиды. Олар: қатынастар
теориясы, комбинаторикалық талдау мәселелері, функционалдық
тәуелділіктер және оны кескіндеу, аксиоматика идеясы т.б. Абайдың Фараби
еңбектерімен таныстығы жөнінде нақтылы мәліметтер
жоқ. Дегенмен Сағдидық:
«... философияға, даналыққа зор
мән берген Абай әл-Фараби, ибн Синалармен таныс болуымен бірге осы
ғақпиялар кітаптарынан да мағлұматы бар еді»
(Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейі. Инв.
№172, 17-6.), - деп айтылған пікірі Абайдың Фараби
еңбектерімен таныс болғандығын анықтай
түседі. Абай өз шығармаларында
нәр татқан рухани бұлақтар төркінін жасырмайды,
ол қайта: «Ғылымды іздеп, Дүниені көздеп, Екі
жаққа үңілдім..,» - деп ескертуінде мәні
терең сыр жатыр. Фараби мен Абай шығармаларындағы пікір
сабақтастығын, ақын шығармашылығы
нәр алған рухани көздерінің түп-төркінін
қарастырғанда, алдымен екі ұлы ойшылға ортақ «жан
қуаты» немесе Абайдың өз сөзімен айтқанда
«өзін танымақтық» жөніндегі көзқарасына
айрықша назар аудару қажет.[5] Адамзат тарихында
ғылыми ойдың үздіксіз даму барысында «өзін
танымақтың» немесе «жан қуаты» туралы ойлардың
қалыптасу жолдарын танып білу күрделі мәселеге айналып,
бастан-аяқ қарама-қарсы көзқарастардың
өріс алуына түрткі болды. Адамның өзін танымақтық
жөніндегі ілімнің алғашқы қадамы көне
дүние философтарынан басталса да, оны өз заманында ғылыми
жүйеге түсіріп, қалыптастырған Фараби еңбегі
ерекше көзге түседі. Жалпы «жан қуаты» немесе «өзін
танымақтық» жайлы күрделі ой сарасына қазақ
топырағында арғы заманда Фараби, соңғы дәуірде
Абайға терең барлап барған. Абай өлеңдері мен
қарасөздеріндегі жан қуаты жайлы ой толғануында «жан
құмары», «жанның жибили қуаты», «жан қуаты»,
«жанның азығы» т. б. осы іспеттес философиялық
сарындағы ойларын таратқанда: «Жан қуаты деген қуат-бек
көп нәрсе, бәрін мұнда жазарға уақыт
сиғызбайды» - деп, айрықша ескертуінің өзіндік
себептері бар. Бұл тұжырымынан ақынның «өзін
танымақтығы» жөніндегі ілімнің тарихымен толық
таныстығы анық байқалып, өз тарапынан ойларын кең
түрде тыңдаушыларына молынан жеткізе алмаған өкініші де
сезіледі. Жан қуаты жөнінде Фараби қолданған филос.
терминдер Абайдың өлеңдері мен Жетінші, Он жетінші, Жиырма
жетінші, Отыз сегізінші, Қырық үшінші
қарасөздерінде сол түпнұсқадағы
қапыға немесе қазақы ұғымға сай
балама сөздермен беріледі. Ақынның Он төртінші, Он
жетінші қарасөзі мен «Әуелде бір суық мұз
ақыл зерек...», «Көзінен басқа ойы жоқ...»,
«Малға достың мұңы жоқ малдан басқа...»,
«Алла деген сөз жеңіл...», «Жүрек - теңіз,
қызықтың бәрі асыл тас...» өлеңдерінде
арнайы сөз болып, талқыланатын ақыл, қайрат, жүрек жайлы
филос. мағынадағы ойларының бастау алар көзі Фараби еңбектерінде
жатыр.[6] Фараби «Ізгі қала
тұрғындарының көзқарастары туралы трактат» атты
еңбегінде адамның өзін танымақтығы жөнінде
айтылатын ойларын «өсімдік жаны», «хайуан жаны», «адам жаны» деп
жүйелейді. Адам жанына (интеллект),
оның ішкі және сыртқы сезім
мүшелеріне (хауас) талдау бергенде
жүрекке үнемі шешуші мән беріп, ерекше даралай көрсетіп
отырады. Жалпы жан қуаты жөніндегі танымға булай қарау
мешаиын (перепатетиктер) мектебіндегілерге
тән құбылыс. Бұл жөнінде Фараби мен Абайдың
ой қорытулары сабақтас, өзара іліктес келеді. Фараби
«Жүрек - басты мүше, мұны
тәннің ешқандай басқа мүшесі билемейді.
Бұдан кейін ми келеді. Бұл да басты мүше, бірақ,
мұның үстемдігі бірінші емес» (әл - Фараби.
Философиялық трактаттар. -А. , 1973, 289-6.), - деп, жүрекке шешуші
мән бере қараса, Абай да: «Сен үшеуіңнің
басыңды қоспақ менің ісім депті. Бірақ, сонда
билеуші жүрек болса жарайды» деген тұжырымға келеді.
Бұдан екі ұлы ойшылдың да жүрек жөніндегі
танымдарының негізі бір екені, тек баяндау түрі басқаша
берілгені көрінеді. Ақын Фараби ұйғарысындай
жүрекке шешуші мән-мағына берумен қатар, оны ізгілік,
рақым, шапағат атаулының шығар көзі, тұрар
мекені деп біледі. Ойшыл-ақын көп көңіл
бөлген мораль философиясы
да осы танымға негізделген. Абай туындыларының өн бойына
таралып отыратын адамгершілік, имандылық ойларының бәрі де
осы көзқараспен ұштасады. Ақынның «хауас»,
«үш құю» (имани гүл), «жә уан мәрелік»,
«әділет», «шапағат» жайлы ой толғаныстарының желісі де
осы таным шеңберіндегі ұғымдар. Бұлар Фарабидің
жоғарыда аталған еңбегіндегі адамның жеке басының
ең кемелденген (камили инсани) үлгі-өнегесі жайлы арналы
танымының негізіне саяды. Осы Фараби дәстүрінің
жалғасы Абайдың «толық адам» жөніндегі ой-пікірінен
айқын сезіледі. Абайда жиі сөз болатын «толық адам», «жарым
адам», «адам болу», «инсаниаттың кәмаләттығы»,
«бенделіктің кәмаләттығы», «толық инсаниат»,
«адамшылық», «адамның адамдығы», «адам болу» т. б.
атаулық мәні бар ұғымдар, сөздер тобы, ол жайлы
пікірлердің шығар көзі Фараби еңбектеріндегі ой
желісінен туындайды. Фараби «Табиғат ғылымдарының негіздері»
(космогония)
жайлы еңбегінде жалпы хакасқа, әсіресе, оның хауаси
хамса заһири деп аталатын сыртқы сезім мүшелеріне ерекше
назар аударған. Фарабидің қоршаған орта
болмысының сырын тануда басты орын алатын сезім мүшелері - хауаси
хамса жайлы филос. ұғымдары Абайдың Жиырма жетінші, Отыз
сегізінші қарасөзі мен «Алла деген сез жеңіл»
өлеңінде сол түпнұсқадағы қалпында
берілген. Ақынның «Жансыз жаратқандарынан пайда алатын жан
иесі хайуандарды жаратып, жанды хайуандардан пайдаланатын ақылды инсанды
(адамды) жаратыпты» деген тұжырымы дүниенің жаралуы жайлы
Фарабидің тәңірі әуелі жансыз дүниені,
өсімдіктерді, жан-жануарларды, содан соң ақыл иесі адамдарды
жаратқан дейтін сатылы танымынан туындайды. Бұл таным Фараби
көзқарасының әлсіз жері болса, Абай танымының да
осал жағы болып табылады. Ойшыл ақын өз шығармаларында
Фараби дәстүрімен хауаси хамса заһириге ерекше мән
береді. Ақыл, сана дегеніміз бізді
қоршаған өмір шындығының сыртқы бес сезім
арқылы, яғни, танымның жибили қуаты мен адамның
санасында сәулеленуінен пайда болатын рухани құбылыс деп
таниды. Абайдың ақыл мен сананың пайда болуы туралы
дүниетанымының негізі Фарабидің «Ақыл дегеніміз
тәжірибеден басқа ешнәрсе де емес» (әл-Фараби.
Философиялық трактаттар, 295-6.) деген ой желісімен өзектес келеді.
Фараби жан қуатын қозғалдыратын қуат және танып
білетін қуат деп екіге бөліп, адам бойындағы танып білетін
қуатты ішкі және сыртқы жан қуаты ретінде
қарастырады. Фарабидің бұл танымы Абайдың шығармашылығында
сол тұрғыдан психол. ұғымдардың баламасы ретінде
сөз етіледі. Ақынның қарасөздерінде адамның
сыртқы бес мүшесі мен ішкі сезім мүшелері бірлікте алынып,
хауас ретінде түсіндіріледі. Абайдың хауас үғымы -
көбінесе, бейнелеу қағидасымен (ахси жиһан) ұштасатындықтан,
Қырық үшінші сөзінде адам бойындағы жан
қуаты жөніндегі Фараби танымдарымен іштей сабақтасып жатады.
Ақынның «адамды танымақтық» деп өз алдына
сараланатын ұғымдары Фарабидің жан туралы ойларымен
өзектес келеді. Фарабидің адамның дүниені танып білу қуатына
(әл-қуат алмутехаййла) ерекше мән бере қараған,
негізгі ой желілері Абайда арнайы сөз болатын хауас,
хауаси хамса заһири, хауас сәлем ұғымдарынан
көрініс тапқан. Фараби жан қуаты жөнінде өзіндік
соны ойлар желісін таратқанда, оларды өсімдік жаны, хайуан жаны,
адам жаны деп үшке жіктеп, таным процесін адам жанына тән тума
қасиет ретінде қарастырады. Осындай тұжырымдар Абайдың
Жетінші, Он тоғызыншы, Жиырма жетінші, Отыз сегізінші, Қырық
үшінші сөздерінде ұшырасады. Жетінші сөзінде
«жанның тамағы» жайында тоқтала келіп, Абай: «...
өрістетіп, өрісімізді ұзартып құмарланып
жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның
тамағы еді», - деп, оны жан құмары арқылы дамитын сезім
тұрғысында түсіндіреді. Жиырма жетінші сөзінде хайуан
мен адам арасындағы
ерекшелікті олардың дүние тану үрдісіне қарай жіктеп,
«... Һәмма мақлұққа да қара,
өзіңе де қара, жаңды бәрімізде де беріпті.
Жанның жарығын бәрімізге де бірдей ұғарлық
қылып беріп пе? Адам алдын, артын, Һәм осы күнін -
үшеуін де тегіс ойлап тексереді. Хайуан артын, осы күнін де
бұлдыр біледі, алдыңғы жағын тексермекке тіпті
жоқ» деп тану қабілетінің адамда зор сапалық
ерекшелікте болатынын атап өтеді. Ақын Фарабидің
түсіндіргеніңдей жан құмары, жан қуаты деген
қасиеттер тек адамға ғана тән нәрселер деп
таныған.[7] Фараби заманында мұсылман қауымының
ой санасында бүкіл болмысты, ондағы сан түрлі
құбылыстың бәрін мүтекәллимиңдік
негізде түсіндіретін жаңа бағыт қалыптасты.
Мүтәкәллиминдердің танымындағы түбірлі
қателігін аяусыз сынаған Фарабидің сыншыл ойын Абай
панисламизм идеясы қанат жайған тұста одан әрі дамыта
түсті. Ақынның Фараби сынаған
мүтәкәллиминді: «Ақыл мен хауас барлығын, Білмей
дүр жүрек, сезе дүр, Мүтәкәллимин,
мантикин, Бекер босқа езе дүр..,» - деп, түбегейлі
әшкерелеп терістеуінде терең таным сыры жатыр. Абай арнайы
көтеріп отырған хауас жайындағы ұғымы ақын
шығармаларында «хауаси хамса заһири», «хауас сәлем», «хауас»деген
үш түрлі мағына даушы растады. «Алла деген сөз
жеңіл» өлеңіңде мүтәкәллиминдер мен
логиктердің хауасты түсіндірудегі пайымдауларын әшкерелей
терістеуі ақынның әлеум. ортасындағы батып
сыншылдық бағьггты танытты. Абайдың
дүниетанымындағы ерекше назар аударар нәрсе
ақынның Фараби түзген ғылымды классификациялау принципі
мен таныс болуы. Ақынның Фараби жасаған ғылымды
жүйелеудегі принципімен таныстығы жеңілде нақтылы дерек жоқ.
Дегенмен де, Абай шығармаларында ғылымды жүйелеу
жөніндегі пікірін белгілі бір дәрежеде нақтылы деректермен
білдіреді. Мәселен, Қырық бірінші сөзінде. «...
дүниеде есепсіз ғылымның жолдары, бар, сол әрбір жолда
бір медресе бар...», - деп, ғылым салаларының молдығын,
нақтылы атауларын жеке-жеке атап өтеді. Ақынның Отыз сегізінші
сөзінде ғылым салаларын
біршама жүйелеу принципі ұшырасады. Ғалым, хакімдер туралы
пікір қозғағанда:«... адам баласының ақыл-пікірін
ұстартып, хақ бірлән батылдықты айырмақты
үйреткендігі...» - деп, қоғамдық ғылымдарды
өз алдына дербес топтастырады. Абай Отыз сегізінші сөзіндегі
«адамның білімі», «алланың ғылымы», «өзіндік ғылым»,
«дүниенің ғылымы», «заһири ғылым», «дүниені
танымақтық» тәрізді ғылым салаларын Фарабидің
филос. тұжырымдарында қолданылатын атау сөздермен не
қазақы ұғымға сай балама түрдегі атаумен
қарастырады. Ғалым мұраларының бізге жетуін төрт
кезеңге бөлуге болады: 1. Орта ғасырдағы араб, парсы және басқа
тілдерде жазған ғұламалар арқылы (Ән-Надим,
әл-Баиһақи, Ибн Саид әл-Кифти, Хаджи Халифа, Венике,
Камерариус т.б.); 2. Жаңа дәуір кезеңдеріндегі Батыс Еуропа мен Америка ғалымдары
арқылы (Леонардо да Винчи, Спиноза,
И.Г.Л. Козегартен, Г. Зутер, Ф. Диетереци, К. Брокель, Дж. Сартон, М.
Штейншнейдер, Д. С. Марголиус, т.б.); 3. 20 ғасыр,
әсіресе Кеңес
Одағы шығыстанушы ғалымдары арқылы (В. В.
Бартольд, Е. Э. Бертельс, Б. Ғафуров, С. Н. Григорьян, В. П. Зубов,
А. Сагадеев, Ю. Завадовский, түріктер А. Сайылы, Х. Үлкен т.б.);
4. Қазақстан мен Орта Азия оқымыстылары
арқылы (Ә. Марғұлан, А. әл-Машани, О. Жәутіков, А.
Қасымжанов, А. Көбесов, М. Бурабаев, Ә. Дербісәлиев, І.
Жарықбаев, Ш. Хайруллаев т.б.). Әбу Насыр әл-Фараби
мұраларының Қазақстанда түбегейлі
зерттелуі 20 ғасырлардың 60-жылдарында ғана қолға
алынды.[9][10]
1.
  Қазақ әдебиеті.
Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС,
2010.ISBN 9965-26-096-6
2.
Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы:
“Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1
3.
 Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың
түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344
бет. ISBN 9965-822-10-7
4.
 Әлімқұлова Р., Сәтімбеков Р. Ә
55 Биология: Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған
оқулық. - 2-басылымы, өңделген,
толықтырылған. – Алматы: Атамұра, 2008. - 320 бет. ISBN
9965-34-812-Х
5.
 Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3
6.
 Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2

Скачано
с www.znanio.ru

file_name: ӘЙГІЛІ ШЫҒЫСТЫҢ ҒҰЛАМА ҰЛЫ ОЙШЫЛЫ.docx

alt: Мұнда музыкалық акустика мәселелері барынша кең қамтылып, дыбыстың табиғаты , тегі, таралуы т

title: ӘЙГІЛІ ҒҰЛАМА ОЙШЫЛ ҒАЛЫМ ӘБУ-НАСЫР ӘЛ-ФАРАБИ


extracted_text:
Уставный капитал

      Уставный (акционерный)
капитал – это совокупность вкладов (долей), акций (по номинальной стоимости)
учредителей в денежном выражении в имущество организации при ее создании для
обеспечения деятельности в размерах, определенных учредительными документами.
      Статья 26 Федерального закона от 26.12.1995
№ 208-ФЗ «Об акционерных обществах» определяет минимальный размер
уставного капитала для открытых акционерных обществ (ОАО) – 1000 МРОТ, для
закрытых акционерных обществ (ЗАО) – 100 МРОТ. Верхний предел законодательно не
регламентирован.
      После государственной регистрации
организации, созданной на средства учредителей, согласно учредительным
документам на величину объявленного уставного капитала в бухгалтерском учете
оформляется запись:
       Дебетсчета 75«Расчеты с
учредителями» Кредитсчета 80«Уставный капитал».
      Вкладами учредителей в уставный капитал
могут быть денежные средства, ценные бумаги, другие вещи или имущественные
права либо иные права, имеющие денежную оценку. При поступлении денежных
средств и материальных ценностей от учредителей в качестве взносов в уставный
капитал составляются записи:
       Дебетсчетов 07«Оборудование
к установке», 08«Вложения во внеоборотные активы, 10«Материалы», 41«Товары»,
50«Касса», 51«Расчетные счета» и др. Кредитсчета 75.
      При увеличении уставного капитала в
бухгалтерском учете осуществляются следующие действия:
      • путем присоединения части прибыли: Дебетсчета
84«Нераспределенная прибыль (непокрытый убыток)» Кредитсчета 80;
      • путем присоединения части добавочного
капитала: Дебетсчета 83«Добавочный капитал» Кредитсчета 80;
      • путем дополнительных взносов учредителей:
Дебетсчета 75«Расчеты с учредителями» Кредитсчета 80«Уставный
капитал».
      При уменьшении уставного капитала в
результате выхода одного из участников необходимо произвести записи:
       Дебетсчета 80 Кредитсчета 75;
       Дебетсчета 75 Кредитсчетов 50,
51, 90«Продажи», 91«Прочие доходы и расходы».
      Размер уставного капитала не должен быть
меньше, чем величина чистых активов организации.
       Складочный(долевой) капитал
формируется в полных товариществах или товариществах на вере. Товарищества
регистрируют на основе учредительного договора, в котором определены размер и
состав складочного капитала. Величина складочного капитала определяется
учредительными документами. Она не является фиксированной и может изменяться.
Учет складочного капитала ведется на счете 80, который в данном случае
называется «Вклады товарищей».
      Формирование складочного капитала
отражается бухгалтерской проводкой:
       Дебетсчета 75«Расчеты с
учредителями» Кредитсчета 80.
      На каждого участника открывается отдельный
аналитический счет, на котором учитывается сумма его вклада. Внесенный капитал
учитывают как долевой. Поступившая от учредителей (товарищей) оплата отражается
по дебету счетов 50 «Касса», 51 «Расчетные счета» и др. и кредиту счета 75.
Оценка вклада производится по согласованной участниками стоимости.
      При выбытии члену товарищества выплачивают
часть стоимости имущества пропорционально его доле в складочном капитале. При
ликвидации товарищества имущество распределяется между участниками.
       Паевой фондпроизводственного
кооператива формируется за счет обязательных взносов его членов и перечисления
в паевой фонд части полученной прибыли.
      Формирование паевого фонда отражается по
дебету счетов 10 «Материалы», 41 «Товары», 50 «Касса», 51 «Расчетные счета» и
др. и кредиту счета 80, который в данном случае называется «Паевой фонд».
      Выбывшие члены кооператива имеют право на
получение пая за счет паевого фонда.
      Паевой фонд уменьшается на покрытие убытка.
Уменьшение паевого фонда отражается по дебету счета 80 «Паевой фонд» и кредиту
счета расчетов с членами производственного кооператива (75 «Расчеты с
учредителями», 76 «Расчеты с разными дебиторами и кредиторами»).
       Уставный фондформируют в
установленном порядке государственные и муниципальные унитарные предприятия –
это совокупность выделенных предприятию государством или муниципальными
органами основных и оборотных средств.
      Для отражения расчетов унитарного
предприятия с государственным или муниципальным органом – учредителем этого
предприятия – должен применяться счет 75 «Расчеты с учредителями». На нем
накапливается информация о состоянии расчетов по формированию уставного фонда
унитарного предприятия и выплате доходов, причитающихся государственному или
муниципальному органу. Если у унитарного предприятия возникают какие-либо иные
расчеты с государственным или муниципальным органом, то для учета таких
расчетов должны использоваться соответствующие счета Плана счетов.
      Наделение унитарного предприятия имуществом
(формирование уставного фонда) отражается по дебету счета 75 и кредиту счета
80.
      Принятие решения государственным
(муниципальным) органом о пополнении оборотных средств унитарного предприятия
отражается по дебету счета 75 и кредиту счета 80.
      Фактическое получение имущества от
государственного (муниципального) органа отражается по дебету счетов 01
«Основные средства», 04 «Нематериальные активы», 07 «Оборудование к установке»,
51 «Расчетные счета», 58 «Финансовые вложения» и др. и кредиту счета 75.

alt: Уставный капитал Уставный (акционерный) капитал – это совокупность вкладов (долей), акций (по номинальной стоимости) учредителей в денежном выражении в имущество организации при ее создании для…

title: Уставный капитал


extracted_text:
Балашовский
филиал
государственного
автономного профессионального образовательного учреждения Саратовской области
«Саратовский областной базовый медицинский колледж»

Контролирующий
материал
кроссворд
для текущего контроля знаний по теме:
«Возбудители
бактериальных кровяных инфекций»

Дисциплина
«Основы микробиологии и иммунологии»

Специальность: 31.02.01
Лечебное дело

Курс 1

Балашов
2022
«Возбудители
бактериальных респираторных инфекций». Контролирующий материал
(кроссворд) для текущего контроля знаний по дисциплине «Основы микробиологии и
иммунологии».  Автор: Тимофеева Оксана Сергеевна. Балашов, 2021 г.

«Утверждено»
на
  заседании ЦМК
Общепрофессиональных
  дисциплин
Протокол
  №__ от «__» ______ 2022г.
Председатель
  ЦМК _____________

«Согласовано»

методистом
Балашовского
  филиала
ГАПОУ
  СО «СОБМК»
________________________

КРОССВОРД
ПО ТЕМЕ
«ВОЗБУДИТЕЛИ
БАКТЕРИАЛЬНЫХ КРОВЯНЫХ ИНФЕКЦИЙ»

ПО ГОРИЗОНТАЛИ
4. Образуется на месте укуса
клеща при патогенезе болезни Лайма.
8. Мелкие полиморфные грам
(-) палочковидные бактерии, облигатно паразитирующие в клетках членистоногих и
теплокровных, являющиеся возбудителями сыпного тифа.
9. Патология, возникающая 1)
на второй стадии развития болезни Лайма при поражении ЦНС; 2) при нарушении
микроциркуляции в головном мозге вследствие поражения сосудов головного мозга
при сыпном тифе; 3) как вторичное поражение головного мозга при туляремии.
11. Возврат симптомов
сыпного и возвратного тифа после выздоровления.
13. Сыпь характерная
для сыпного тифа, возникающая вследствие повреждения капилляров кожи с
кровоизлиянием.
14. Рецидив сыпного
тифа - болезнь ...................................................................................
.
16. Чума, туляремия, эндемический сыпной тиф передаются через укусы
........... .
17. Поражаются на
третьей стадии развития болезни Лайма.
19. Возвратный и
сыпной тифы, передаваемые от животных человеку.
21. Сыпь характерная
для сыпного тифа, возникающая вследствие расширения капилляров кожи.
23. Грам (-)
полиморфные мелкие овоидные палочки с характерной биополярной окраской и нежной
капсулой, вызывающие чуму.
24. При гонореи осуществляют
незавершённый фагоцитоз.
26. Группа болезней, в
которую входят болезнь Лайма и возвратные тифы.
27. Острая
зооантропонозная бактериальная кровяная инфекция, характеризующаяся поражением кожи,
лимфатических узлов, лёгких, ЖКТ, крови в зависимости от пути проникновения в
организм с тяжёлым течением, сильной интоксикацией, лихорадкой, и вызываемая
Yersinia pestis.
28. Зоонозная
трансмиссивная бактериальная кровяная инфекция, характеризующаяся
появлением после укуса мигрирующей эритемы с поражением ССС, ЦНС и ПНС,
опорно-двигательного аппарата, вызываемая Borrelia burgdorferi.
29. Острая зоонозная
природно-очаговая бактериальная кровяная инфекция, характеризующаяся поражением
кожи, лимфатических узлов, лёгких, ЖКТ, крови, глаз и др. органов в зависимости
от пути заражения с интоксикацией и лихорадкой, вызываемая Francisella
tularensis.

ПО ВЕРТИКАЛИ
1.
Грам
(-) полиморфные мелкие палочки, размером 0,1 – 0,3 мкм, имеющие капсулу и
являющиеся возбудителями туляремии.
2. Грам (-) тонкие спирохеты с крупными свободными завитками, вызывающие
болезнь Лайма и возвратные тифы.
3.
Серозногеморрагическое
воспаление лимфатического узла (лимфаденит) при чуме и туляремии.
5.
Туляремия,
болезнь Лайма, эндемические сыпной и возвратный тифы передаются через укусы
........... .
6.
Возвратный
и сыпной тифы, передаваемые от человека человеку.
7.
Термин
в переводе с греческого языка означает спутанность сознания, его используют для
характеристики соответствующего состояния при различных инфекционных болезнях.
10.
Симптом
характерный для чумы, туляремии, возвратного и сыпного тифов.
12.
Эпидемические
возвратный и сыпной тифы передаются через укусы ........... .
15.
Образуются
во внутренних органах при туляремии и сыпном тифе.
17.
Тиф,
вызванный риккетсиями.
18.
Тиф,
вызванный боррелиями.
20.
Источник
чумы, туляремии, болезни Лайма, эндемических возвратного и сыпного тифов.
21.
Возбудитель
лихорадок и сыпного тифа.
22.
Риккетсия
Провачека размножается в ................. кровеносных сосудов.
25.
Патология,
возникающая 1) на второй стадии развития болезни Лайма при поражении сердца; 2)
при нарушении микроциркуляции в миокарде вследствие поражения сосудов сердца
при сыпном тифе.

Критерии оценки ответов
на ситуационные задачи
Оценка «отлично» ставится,
если ответ на вопросы задачи дан правильно; объяснение хода её решения
подробное, последовательное, грамотное, с теоретическими обоснованиями (в том
числе из лекционного курса). Ответы на дополнительные вопросы верные, чёткие.
Оценка «хорошо» ставится,
если ответ на вопросы задачи дан правильно, объяснение хода её решения
подробное, но недостаточно логичное, с единичными ошибками в деталях,
некоторыми затруднениями в теоретическом обосновании. Ответы на дополнительные
вопросы верные, но недостаточно чёткие.
Оценка «удовлетворительно» ставится,
если ответы на вопросы задачи даны правильно; объяснение хода ее решения
недостаточно полное, непоследовательное, с ошибками, слабым теоретическим
обоснованием, в том числе лекционным материалом. Ответы на дополнительные
вопросы недостаточно четкие, с ошибками в деталях.
Оценка «неудовлетворительно» ставится,
если ответы на вопросы задачи даны неправильно. Объяснение хода её решения дано
частичное, непоследовательное, с грубыми ошибками, без теоретического
обоснования. Ответы на дополнительные вопросы не даны.
СПИСОК
РЕКОМЕНДУЕМОЙ ЛИТЕРАТУРЫ

Основная
литература:
1.     Камышева К.С.
Основы микробиологии и иммунологии. – Ростов н/Д: Феникс, 2018.
2.     Белоусова А.К.
Инфекционные болезни с курсом ВИЧ-инфекции и эпидемиологии: учебник/ А.К.
Белоусов, В.Н. Дунайцева; под ред. Б.В. Кабарухина. – Изд. 2-е. – Ростов н/Д:
феникс, 2018.

Дополнительная
литература:
1.     Атлас по
микробиологии и вирусологии. Н.С. Мотавкина, В. Д. Артемкин. М., «Медицина»,
1976.
Интернет
– ресурсы:
1.     http://microbiology.ucoz.org/index/sanitarnaja_mikrobiologija/0-205
2.     http://micro.moy.su/
3.     http://collegemicrob.narod.ru/microbilogy/index.html
4.     http://nano-biology.ru/o-sajte/

5.     Скачано с www.znanio.ru

file_name: кроссворд Возбудители бактериальных кровяных инфекций.docx

alt: Возбудители бактериальных респираторных инфекций »

alt: КРОССВОРД ПО ТЕМЕ «ВОЗБУДИТЕЛИ

intro: Методический материал предназначен для текущего контроля знаний студентов специальности 31.02.01. Лечебное дело медицинских колледжей по теме "Возбудители бактериальных кровяных инфекций" дисциплины "Основы микробиологии и иммунологии".

title: Кроссворд по теме "Возбудители бактериальных кровяных инфекций"


extracted_text:
Анализ
плана взаимодействия с родителями
Группа
старшая (разновозрастная) за октябрь - ноябрь месяцы

Формы взаимодействия с семьей

Тема

Цель

Задачи

Примечания

коллективные формы работы

Родительское
  собрание

«Взаимодействие
  МБДОУ и семьи в рамках нового учебного года»

-
  Установление партнерских отношений участников педагогического процесса,
  приобщение родителей к жизни детского сада.
-
  Активизация участия родительской общественности в социально-личностном,
  нравственном, трудовом и патриотическом воспитании детей.

-
  Привлечь родителей к активному участию в деятельности ДОУ;
-
  Создать условия для трансляции родителям знаний в области социализации,
  охраны и укрепления здоровья, правильного развития и обучения детей в ДОУ.
-
  Расширить способы и методы работы с родителями;

Родительские
  собрания проводятся в соответствии с перспективным планом работы.

Групповая
  консультация

«Хвалим
  ребенка правильно»

-
  Формирование конструктивного взаимодействия родителей и детей, гармонизация
  детско – родительских отношений.

- Определить
  родительские приоритеты по отношению к ребенку, которые помогут им
  реализовать доверительные межличностные отношения с ребенком.
- Помочь
  родителям осознать возможность их непосредственного участия в жизни своих детей.

Консультация
  проводилась по инициативе воспитателей.

Выставки
  совместного с детьми творчества и детско-родительских рисунков и поделок.

1. «Осенние красоты».
2.
  «Моя страна».
3.
  «Тебе, мамочка любимая».

· Совместное творчество детей и родителей в украшении интерьера
  приемной и групповой комнат детского сада.
· Воспитание патриотизма и любви к своей стране.
· Формирование детско-родительских отношений, воспитание доброго и
  заботливого отношения к маме.

· Приобщать родителей к жизни детского сада и заинтересовывать в
  совместном творчестве со своими детьми.
· Способствовать пробуждению чувства уважения и любви к матери.
· Развивать творческие способности, желание делать подарки маме.

Выставки
  творчества могут быть тематическими или приурочены к празднику

индивидуальные формы работы

Индивидуальная
  консультация

«Воспитание
  гиперактивных детей»

· Ознакомление родителей с понятием «гиперактивность».

· Объяснить основные аспекты формирования гиперактивности у ребенка.
· Проработать с родителями поведенческую программу работы с ребенком,
  по коррекции проявлений признаков гиперактивности.

Консультация
  проводилась по запросу родителей

Беседы

«Профилактика
  респираторных заболеваний»

                      «Сказки
  на ночь»

· Оказание родителям своевременной помощи в вопросах профилактики
  заболеваний гриппом и ОРВИ.

· Обращение
  внимания родителей на значение совместного чтения сказок перед сном.

· Познакомить родителей с различными видами профилактических
  мероприятий для укрепления иммунитета детей.
· Показать необходимость применения эффективных методик и технологий для
  оздоровления детей в условиях дошкольного учреждения и семьи.
· Показать значимость совместного чтения и дальнейшего обсуждения
  прочитанного, в эмоциональном развитии ребенка.
· Помочь родителям в правильном выборе «сказки на ночь»,
  ориентируясь на возраст своего ребенка.

Беседа
  проводилась в связи с высоким уровнем заболеваемости детей.

Выводы: на каждый учебный год педагогами составляется перспективный план
работы с родителями.  В начале учебного года в каждой возрастной группе проходят
групповые собрания, на которых родителей знакомят с задачами воспитания и
обучения детей на данный учебный год. Индивидуальные консультации в основном
проводятся по инициативе родителей, которые могут быть некомпетентны в
определенных вопросах воспитания и могут получить рекомендации от более
осведомленных в этих вопросах педагогов. Воспитатели, при составлении
календарного планирования в начале каждого месяца, прописывают работу с
родителями, где указывают темы индивидуальных (если таковые были учтены), и
групповых консультаций, тематику наглядной информации, работу с родительским
комитетом.
Главной задачей взаимодействия
педагогов с родителями является установление партнерских отношений, создание
атмосферы общности, интересов и воспитательных усилий. Решение этой задачи требует от обеих сторон высокого уровня
доверия и информированности. Регулярно предоставляя информацию о содержании
учебных занятий и достижениях детей, воспитатель помогает родителям понять,
насколько необходимо быть внимательными к всестороннему развитию детей,
осознать свою роль в этом процессе.

file_name: Анализ плана с родителями.docx

intro: Подробный анализ плана взаимодействия с родителями, формы взаимодействия, цели и задачи

родителям

group: Педагогика


extracted_text:
муниципальное дошкольное
образовательное учреждение
«Детский сад № 32 Дзержинского района
Волгограда»

                   ТЕМА: «ИЗГОТОВЛЕНИЕ ЭКОКОРМУШЕК
СВОИМИ РУКАМИ»

 Конспект
образовательной деятельности

с детьми подготовительной группы (6-8 лет).

Направление  содержание дошкольного
образования
по  освоению детьми образовательных областей:
социально-коммуникативное развитие,
познавательное развитие, физическое развитие.

Номинация:  методическая разработка

Автор: Никитина Елена Валентиновна
Должность: воспитатель

Волгоград, 2022 год
Актуальность:
Многие
дети с дошкольного возраста не знают названий птиц, обитающих на территории
своего города. Наша задача - познакомить детей с птицами, зимующими в нашей
местности, с их видами и особенностями; научить заботиться о птицах, помогать
им в холодное зимнее время. И мы, педагоги, совместно с родителями, должны
научить воспитанников видеть это, пополняя представления о зимующих птицах, их
повадках и образе жизни, создать условия для общения ребенка с миром природы,
вызвать интерес у детей к зимующим птицам, сострадание, желание узнавать новые
факты из жизни, научить помогать им.
Образовательная
область: «Познавательное развитие»

Интеграция
образовательных областей: «Художественно-эстетическое»,
«Социально-коммуникативное развитие», «Физическое развитие», «Познавательное
развитие».

Тип:
интегрированное.

Возраст
детей: 6-8 лет.

Продолжительность
мероприятия: 30 минут.

Формы
образовательной деятельности: использование
наглядности, объяснение воспитателя,  художественное слово,  вопросы.

Формы
организации: подгруппа 8 человек.

Цель:
Формирование представлений у детей о птицах, зимующих в Волгоградской области и
бережного отношения к ним.
Задачи:
1.
Образовательные:
•
Расширять представления детей о птицах, зимующих в Волгоградской области.
2.
Развивающие:
•
Развивать наблюдательность, внимание, мышление (умение анализировать, обобщать,
делать выводы).
•
Развивать связную речь у детей.
3.
Воспитательные:
•
Воспитывать любовь и бережное отношение к родной природе, желание помогать
птицам в трудных зимних условиях.

Словарь
новых слов: «Пойма».

Предварительная
работа:
1.
Наблюдения за живой природой на прогулке;
2.
Разучивание стихов о природе, о птицах;
3.
Наблюдения за птицами на территории МОУ;
4.
Чтение литературы природоведческого характера;
5.
Рассматривание иллюстраций о птицах.

Оборудование
и материалы: иллюстрации птиц, аудиозапись пения птиц в
лесу, мяч, зерно овса, пшеницы, ржи, мука, растительное масло, формочки для
экокормушек, нитки, чашка для размешивания корма, желатин, стакан кипятка, пластиковая
трубочка, поднос для сушки готовых изделий.

Последующая
работа: Фотовыставка «Как я забочусь о птицах зимой».

Ожидаемые результаты:
Заинтересованность детей совместно с родителями в заботе о птицах, желание
помогать им в зимний период (изготовление кормушек, подкормка птиц зимой).

Список
методической литературы:

1)
О.А.Воронкевич «Добро пожаловать в экологию!» - Спб.: «Детство-пресс», 2016.
2)
https://www.vospitatelds.ru

Ход организованной
образовательной деятельности.
Введение в ситуацию.
Дети
входят в группу, где звучит пение птиц.
-
Ребята, куда это мы с вами попали?  (В лес)
-
Почему вы решили, что это лес?
-
Птицы поют, вокруг много деревьев.
-
Хотите прогуляться по лесу? Тогда послушайте стихотворение:
Улетели птичьи стаи,
Лес в сугробах до ветвей.
Вот тогда мы и дождались
Наших северных гостей.
Зимний лес не спит, а дремлет,
Серебром окутан весь.
Не покинув эту землю,
Много птиц осталось здесь.
- Ребята, а как называются птицы,
которые не улетают в тёплые края, а остаются зимовать здесь?
- Зимующие.
- А как зимуют наши младшие друзья –
птицы? Чем мы можем  помочь им в это трудное время?
- Подкармливать их, оставлять
небольшие отверстия под крышами, чтобы птицы могли погреться.
Педагог вывешивает картинку с
изображением кормушки:
 - К нам прилетели птицы на
кормушку. Посмотрите, все ли правильно нарисовано? Выберите только тех птиц,
которые остаются на зиму.
      (Дети выбирают
картинки и объясняют свой выбор).
   - Ребята, расскажите,
как зовут этих птиц.  Почему убрали других птиц?
Что это за птицы?
- Перелетные: ласточка, мухоловка,
зарянка.
- А какие птицы остались на кормушке?
- Воробьи, синицы, голуби.
 - Да, на наши кормушки
прилетают воробьи, синицы, вороны, голуби, в морозы прилетают и северные птицы
– снегири и свиристели.
-
 А сейчас давайте  поиграем в игру  с мячом “Назови птицу”. Я бросаю мяч, а
тот, кто этот мяч поймал, называет птицу (проводится игра).
-
Чем похожи все птицы между собой?
-
У них есть клюв, хвост, крылья, перья.
-
Но не все птицы, которые вы назвали, обитают в Волгоградской области. Пойдемте
дальше и узнаем, какие птицы обитают в нашем городе и в наших лесах. В
Волгоградской области Волго-Ахтубинская пойма является одним из уникальнейших
мест на земле по богатству животных, растений и птиц.

Актуализация знаний.

- Ребята, а вы знаете, что такое пойма? (ответы детей)
Пойма
- это часть долины, которая оказывается под водой в периоды половодья или
паводков. Волго-Ахтубинская пойма образована реками Волга и Ахтуба и находится
она очень не далеко от того места, где мы с вами живём. Так вот сегодня мы с
вами поговорим о птицах, которые обитают в этой пойме и чем она знаменита.

Наступила зима, основная часть перелетных птиц уже в теплых краях активно
кормится и набирается сил к следующему гнездовому сезону.

 В наш же регион, пока его не засыпало снегом, откочевали на кормежку птицы из
более северных районов.
В конце осени – начале зимы в пойме появляются зимняк, полевой лунь и серый
сорокопут, изредка отмечаются беркут и филин. Все чаще в зимний период стала
встречаться желна (черный дятел). На зимовку прилетают мелкие
воробьинообразные: чижи, чечетки, коноплянки, свиристели.
Среди зимних гостей поймы есть и редкие виды. Так, филин и беркут занесены в
Красные книги РФ и Волгоградской области, а желна и серый сорокопут – в Красную
книгу Волгоградской области.

Физкультминутка.
Ну-ка,
птички, полетели,
Полетели и присели,
Поклевали зернышки,
Поиграли в полюшке,
Водички попили,
Перышки помыли,
В стороны посмотрели,
Прочь улетели. (Ходьба, переходящая в бег.)

- Чем дальше вступает в свои права
зима, тем труднее зимующим птицам добывать корм. В холодное время года зимующим
птицам жизненно важно прокормиться. Доступной пищи становится значительно
меньше, но потребность в ней возрастает. Иногда естественный корм становится
практически недоступным, поэтому многие птицы не могут пережить зиму и
погибают.
              А как могут люди помочь птицам в
такой трудный для них период?
- Люди вывешивают кормушки,
которые заполняют разным кормом: семечками, несолёным салом, ягодами рябины,
боярышником, пшеном, овсом и пшеницей.
Сегодня я предлагаю нам всем вместе
сделать экокормушки, их называют ещё вкусными кормушками. Так как наш детский
сад совсем новый и деревья, на которые мы смогли бы повесить обычные кормушки
ещё не выросли, то экокормушки для птиц – сейчас для нас самый лучший вариант.
Для изготовления экокормушки мы с вами
возьмём  зерно овса, пшеницы, ржи, муку, растительное масло, формочки для
экокормушек, нитки.
Сначала возьмём стакан кипятка и добавим
туда пакетик желатина. Муку смешиваем с кормом и перемешиваем. Заливаем
желатиновую смесь и перемешиваем. Форму смазываем маслом и заполняем её смесью.
Пластиковой трубочкой делаем дырочку, чтобы подвесить потом кормушку на нитку.
Оставляем свои работы на подносе на ночь, утром вынимаем изделия из формочек и
продеваем в них нитку. Вкусные кормушки готовы, теперь мы можем пойти и
развесить их на прогулочном участке нашего детского сада.

Итог ОД. Рефлексия.

-
Ребята, от нас с вами зависит, будут ли  вить гнезда веселые птицы. И тогда не
придется заносить птиц в Красную книгу Волгоградской области только потому, что
их очень мало осталось или они погибли от голода и мороза.

 -
Сегодня мы узнали только небольшую часть о птицах. За ними наблюдают и изучают
их ученые – орнитологи.  А наша с вам задача – помочь птицам в это трудное
время, «чтоб без песен не пришлось нам встречать весну».

file_name: Конспект ОД Изготовление экокормушек своими руками..docx

alt: Детский сад № 32 Дзержинского района

alt: Поклевали зернышки, Поиграли в полюшке,

title: Конспект ОД "ИЗГОТОВЛЕНИЕ ЭКОКОРМУШЕК СВОИМИ РУКАМИ"


extracted_text:
Ответы к заданиям
районной олимпиады по  русскому языку
среди обучающихся 4 классов
2011 – 2012 учебный год

1.
Змея,
своя, я, извиваясь

2.
 У
меня печальный вид. Голова моя болит. Я чихаю, я охрип. Что такое? Это грипп!
Не румяный гриб в лесу, а ужасный грипп в носу.

3.
1)

4.
Позавчера,
вчера, сегодня, завтра, послезавтра.

5.
Осень,
чистописание, шалун, прыгать, дождь.

6.
Пробовать.

7.
1)
язык                                     3) вода
2)
каша                                     4) ветер

8. кукла (1) – кулак (2)

тьма (1) – мать (3)

кочан (2) – ночка (1)

банка (1) – кабан (2)

9.
1группа:
солнце, в лесу,  потеплей, берёза, зелёные, в серёжках,
в
листве, стоит, солнцем, лесной.

2
группа: пригрело, стало, с тонких, в белое, на опушке.
Основание
для классификации - место орфограммы в слове ( в корне, в окончании).

10.  глагол    сущ.
пр.   сущ.         глагол     сущ.    с     нар.   глагол

Сяпала
Калуша  по  напушке, увязала  бутявку и  букло   заволила.

11.  е, и, е, у, и, и, я.

12.  Дружный…класс…..,
дружеский…взгляд……,                тяжёлый…портфель…,тяжкий…труд……,
каменный …дом., каменистый…берег….,рыбный…пирог…, рыбий…хвост
.., обидный  разговор., обидчивый…человек.

       13. Света всегда
кладёт  свои книги на место.

Маша надела пальто и пошла гулять.

Деревья росли по обеим сторонам дороги.

alt: Маша надела пальто и пошла гулять

title: ключи 2012