extracted_text:
Мазмұны
Кіріспе ......................................................................................................2-3
Негізгі
бөлім
1.1.
“Тазы” сөзінің этимологиясы
мен шығу тарихы........................4-7
1.2.
 Қазақ
жерінде таралған тазының бірнеше түрі..........................8-10
1.3.
Тазы
бітімі.......................................................................................11-14

Қорытынды
.....................................................................................15-16
Әдебиеттер
тізімі.............................................................................17
Қосымшалар
.

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі:
Бұл  тақырып  менің әуестігім болар деймін. Тазылар
тарихы ендігі ретте бізді — әрбір қазақ баласы кішкентайынан
қызығып-құмартып өскен, аты аңызға
айналған қазақ тазысына да алып келді.  Ит – адамның
досы, сенімді серігі.  Атақты жүйрік аттармен
қоса тазы иттер де ру мен ел арасындағы мәмілеге,
бітімгершілікке себеп болған. Тіпті, "Кенесары
хан қырғыздармен
алғашқы ұрыстардың бірінде Ақыртөбе
деген жерде тазы итпен жауға шапқан. Кезінде қазақ
жерінде кең таралған тазы иттердің Кеңес өкіметі
жылдарында санының күрт кеміген. Алайда Кеңес өкіметі
кезіндегі отарлаушылық саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі
мен жердің экологиясына ғана зардабын тигізіп қойған
жоқ, тіптен ит пен тазының тұқымына да салқынын
тигізді. "Әр кезеңде қазақ жеріне келген бөгде
ұлт-ұлыс өкілдерінің өздерімен бірге ала келген
иттерімен араласып, будандасқан соң небір түрлі дүрегей
тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің
тұқымы азып кетті.
Тақырыптың мақсаты:
Ит болғанда жалпы барақ атаулы әңгіме емес, ит
төресі тазы туралы зерттедім. Қазақта “ит – жеті
қазынаның бірі” деген аталы сөз бар. Бұл өзі тым
ертеде дүниеге келген мәтел сияқты, себебі осы тектес
тіркестер аңшылықты кәсіп еткен көптеген
халықтарда кездеседі. Қазақ, сондай-ақ, баласын
еркелеткенде де “ботам”, “қозым”, “құлыным”, “күшігім”
дейді. Байқағанымдай, бұлардың ішінде зеңгі баба
мен шекшек ата төлі аталмайды, сөйте тұра “иттей болды”, “ит
қорлық” “ит мінез”, “ит өмір”, “иттей ырылдасу”, “итін
шығару” деп “өмірдегі барлық сәтсіздіктерді” ит
жазғанның басына үйіп-төгеді. Осы оймен “тазы”
сөзінің этимологиясына тағы да тереңдей түссем
деймін.
 Тақырыптың міндеті:
Қазіргі заманғы өркениеттегі иттің алатын орны туралы
ашып көрсету.Тазы иттің әлемдік деңгейдегі
маңызын дәлелдеу, тыңдаушыларға ашып көрсету.
Тақырыптың ғылыми болжамы:
Егер де әр қазақтың баласы тазы итті өсірсе, онда
барлығы да мен сияты бұл иттің түріне
қызығар еді, себебі “ит – жеті қазынаның бірі” емеспе.
Тақырыптың зерттеу базасы: бұл тақырып күнделікті арнайы ит түрлерін
өсіретін жерлерде және аңшылардың көмегімен
зерттелді.
Ғылыми жобаның жаңалығы: тазы итті өсіру әлі де әрбір қазақ
баласының қолында екенің дәлелдеу.Жалпы, итке деген
көзқарасты өзгерту.
Зерттеуде қолданылған әдіс-тәсілдер: күнделікті бақылау, сауалнама сұрақтары,
зерттеу жұмыстары.
Зерттеудің негізгі кезеңдері: пайдаланылған кітаптарға талдау жасалынды.
Зерттеудің
дерек көздері: 1.дерек
көздерімен жұмыс.2.ғаламтор желісіндегі ақпараттарды
өңдеу.3.тазы ит тақырыбындығы баспа материалдарын
талдау, талқылау, ой елегінен өткізу.

1.1.“Тазы”
сөзінің этимологиясы мен шығу тарихы.
 “Тазы”
сөзінің этимологиясы жұмбақ болып келді, бірақ
зерттеушілер оны парсы тілінен шыққан деп есептейді.
Шындығында парсы тілінің диалектісі болып табылатын пушту, дари
тілдеріне “тазы” атауы да көне парсыдан келгенге ұқсайды.
Парсы тілі мамандарының айтуынша Фирдоусидің әйгілі
“Шахнамасында” патшалар аңшылыққа ұстаған
иттің атын “Саг-и тази”, яғни “араб тазысы” деп атаған. Тазы
сөзінің қазақ тілдерінде бірнеше баламасы бар: таза,
алғыр, жүйрік. Әрине,  “тазы” қазақтың
“таза” сөзінен шыққан, бірақ бұл жадағай
пікір өз қазағымызды оңай иландырғанымен,
өзгені бірден сендіре қоймас. Осы оймен “тазы” сөзінің
этимологиясына тағы да тереңдей түссем деймін. Ауған
тазысын американдықтардан артық зерттеген ешкім жоқ
шығар. Солардың бірі Смитсон институтының докторы Ван Бик
“тазы” сөзі Йемендегі “Таиз” қаласының атынан
шыққан деген пікірді көлденең тартады. Таиз  портты
қала болған, олар теңіз жолымен саудаға араб
арғымақтарымен бірге тазы иттерді де алып шыққан. Сондықтан
таиздық иттердің атауы әуелгіде “таиз-и”, кейіннен
ықшамдалып “тази” болып кеткен деген тұжырымға келеді. Дұрысы
“тазы” көне парсы сөзінен шығып, түркі, ауған
тілдеріне сіңген. Ал тазының  пайда болу эволюциясы: перғауын
иті – салюки – парсы тазысы – ауған және қазақ тазысы
жолымен жүрген сияқты. Бүгінде  ит атаулымен
әуестенушілер ішінде ауған тазысын білмейтіндер кемде кем. Дэвид
Тейлордың  деректері бойынша ол алғаш рет 1886 жылы
Ұлыбританияға, ал 1926 жылы АҚШ-қа әкелініп, аз
ғана уақыт ішінде өз даңқына сәйкес талай
үйдің төрінен орын алған. Бұл асырып
айтқандық емес, тазы атаулы үйшіктен гөрі иесімен бірге
үйде тұруды қалаған. Оның  бұл
қасиетін жақсы түсінген иелері тазыны көбінесе
үйінде ұстаған. Бір–ақ “әттегенайы” — иттің
бұл тұқымы әлемдік классификаторға ауған
тазысы деген транскрипциямен емес, “ауған хаунды”деген атпен кіріп,
бүкіл дүние жүзіне осындай лақаппен таралып кетті.  Қазақ
тазысының атасы – салюки, ағайыны – ауған тазысы, оның
ішінде үлпілдек жүндісі емес, тықыры немесе далалық
ауған тазысы сияқты көрінеді. Тазы
мәселесін алғашқылардың бірі болып зерттеген А.Слудский
дерегі бойынша қазақтар Қараталда тазыны
қалыңдыққа берілетін құнға,
яғни 47 байталға сатып
алатын болған. Жақсы  тазының құны аттың
құнынан да кем түспеген. Таза қанды тазылар Бөкей Ордасында да өсірілген және
құны өте қымбат сол кездегі ақшамен 50
сомға тең келген. Кейінде ел кедейленген кезде аң алатын
иттің қарапайым күшігін бір құлынды биеге сатып
алған жайлар кездескен.[2;26]
Тазы
атаулының бәрі хаундтар, яғни аңшы иттер тобына жатады.
Жалпы, тақыр жүнді тазылардың атасы бұдан 5-6 мың
жыл бұрын қолға үйретіліп, перғауындар заманында
дербес ит тұқымы ретінде өсірілген перғауын иттері
сияқты көрінеді. Біздің дәуірімізге дейінгі 1350
жылдары өмір сүрген әйгілі Тутанхамонның
қабірінен табылған заттар ішінде ажал құдайы Анубис
бейнесінде осы қара түсті перғауын иті бейнеленген. Бір
ғажабы  тазы иттің осы тұқымы Солтүстік Африка
мен Мальта аралында күні бүгінге дейін дәл осындай
күйінде сақталған . Қазақта тазының
тұқымы араб, парсы жұртының салюки атты ит
тұқымынан бастау алады. Салюки мен қазақ
тазысының арасында бүгінде де еш айырым жоқ. Қазақ
 тазысының ең жақын атасы дүниедегі ең бекзат ит
тұқымы деп бағалаған осы ауған тазысы болуы бек
мүмкін.
.[4;34]
1942 жылы бұл американдық ауған
тазысының тарихы туралы арнайы зерттеу еңбегін жариялайды. Онда
автор қытай жылнама деректеріне сүйене отырып, шамамен біздің
заманымызға дейінгі 126-жылы Орталық Азияға иттің
бұл тұқымын хунндардан батысқа қарай Алтай
тауларында орналасқан өздерін өзі “юэчжи” деп атайтын
көшпелі тайпа әкелген деген деректі келтіреді. “Юэчжилер үйір-үйір
жылқы бағып, жылқы сүтін сусын ретінде ішкен. .[1;2]Сол
көп жылқыны үлкендігі тайдай, қара түсті
сабалақ иттер күзеткен. Бұл иттің қаһарына
қарсы тұрар хайуан жоқ”, — деп қытай жылнамашысы юэчжи
иттері туралы тамсана жазған. Дж. Сэнфорд келтірген қытай
жылнамасындағы иттің сипаты тазыдан гөрі
қазақтың төбетіне келеді. Қазақтың
деп отырғаным: біріншіден, әңгіме көшпелі тайпа туралы
болып отыр; екіншіден, юэчжилер хунндардың батысындағы Алтайда –
яғни бүгінгі қазақ жерінде орналасқан;
үшіншіден, қазақтар сияқты жылқы бағып,
қымыз ішкен; төртіншіден, қытай жылнамаларындағы
“юэчжи” деген тайпа – біздің заманымызға дейінгі бірінші
мыңжылдықта Алтай мен Алатау арасын мекендеген прототүріктік
үйсін тайпасы. .[2;18]
Мезолит дәуірінде қолға
үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан
оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте
қасқырдан шығып жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді
қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана
ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі
тұқымдар ұзақ эволюциялық (тарихи дамудың
нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық және көп
негізден шықты дейтін полифилетикалық теориялар бар. Жартас бетіне
салынған суреттерді есептемегенде тазыға ұқсас
кейіптегі бейнелер Мысыр перғауындарының ескерткіштерінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл
бұрынғы деректерде ұзын сирақты тұрықты,
тұмсығы үшкіл, құлақтары тік,
құйрықтары иректеліп дөңгеленген иттер
бейнеленген. Қысқасы олардың сүлбасы тазыға
көбірек келіңкірейді (ат пен иттің басқа
тұқымдары бұдан көп кейін бейнеленген, яғни
кешірек қолға үйретілген). .[1;15]Тазының
шыққан жері мекені туралы мәселе аса тартысты
болғанымен қазір адамзаттың көбі Солтүстік Африка мен Оңтүстік-Батыс Азияның
үстіртті даласы деп түсінеді. Қазіргі кезде тазының
таралған аймағында оған жақын тұқымдас деп
айтуға келетін екі түрлі ит тұқымы бар: ол Абиссиния
иті (бірақ оның 6 азу тісі бар, әрі шиебөріге
жақын. Күллі ит тұқымдасының азу тісі 8)
және үнділердің дол (колсун) иті. Соңғы
тұқым тазы тәрізді аңды үндемей баспалап келіп
алады, көп үрмейді, әрі батыл, түсі түлкіге ұқсас.
Бірақ олар ну орманды мекендейді, қимылы баяу, аяқтары
шомбал. Мысыр перғауындарының итіне ұқсайтын, Судан мен
Кордофанда тағылау, кесек бітімді иттерді тазының ең
көне "туысқаны" деп долбарланады. Бірақ Ніл дариясы аңғары қолға
үйретілген тазының шыққан жері деп саналады. Ол
аумақтан Араб түбегіне, ары қарай Кіші
Азия мен Парсы жеріне,
онан әлемге жаппай таралған делінеді. Осылай таралған иттер
бірнеше ондаған ғасырлар барысында жергілікті жердің
аумалы-төкпелі ауа райына үйлесіп, түрленіп сұрыпталып
отырды. Яғни, тақыр жүнді тазылар  бұдан 5-6 мың
жыл бұрын қолға үйретіліп, перғауындар заманында
дербес ит тұқымы ретінде өсірілген перғауын иттері
сияқты көрінеді. Біздің Осы күнгі перғауын
итінің ұзындығы 50-55 см, салмағы – 20-25 келі. Құлағы
тік және шашағы жоқ демесең қазақ тазысынан
еш айырымы бар деп айту қиын. Перғауын итінің жалпы тазы
атаулының арғы атасы демесең, таза қазақы
тазының тұқымы араб, парсы жұртының салюки атты
ит тұқымынан бастау алады. .[3;12]
 Салюки мен қазақ тазысының арасында
бүгінде де еш айырым жоқ  десе де болғандай.  Мысыр, Сауд
Арабиясы, Катар сияқты араб елдерінде  осы бір ит төресін
кездестіруге болады.Бойы 70-72 см, салмағы 25-27 келі шамасындағы
салюкиді сәл биіктеу, сәл ұзындау демесең айна
қатесіз тазы дерсіз. Иран еліндегі археологиялық қазбалар
кезінде біздің заманымызға дейінгі 4200 жыл шамасы
бұрынғы көне парсы көзелерінде осы салюкиге
ұқсас иттердің бейнелері табылған. Солтүстік
Ирактың Мосул қаласының маңында Ғаура-төбе
деген жерден табылған көне мөрде салюкиге ұқсас
иттердің таутекелерге аңшылығы бейнеленген.
Мөрдің жасы — археологтардың пайымдауынша – 5000 жыл.
Әуелгіде көне Ассирияға қараған бұл
өңірде кейін әйгілі Шумер мемлекеті орнаған. Демек
шумер бекзадалары да салюкиді аңға салып, қызығын талай
көрген. Біздің заманымызға дейінгі 430-350 жылдарда
өмір сүрген көне грек тарихшысы Ксенофонт Арабия туралы
жазбаларында түр-тұлғасы салюкиге өте жақын
тазылар туралы тамсана жазған. Арабтар ерекше сұлулығы мен
ерен жүйріктігі үшін салюкилерді құмды өлкенің
киіктері деп атаған. .[5;44] Арабтар ешуақытта салюкилерді
сатпаған: сыйлаған немесе жақын-жуықтарына тегін
берген. Ислам дінінің таралуымен мұсылмандар салюкиді Алланың
ерекше сыйы ретінде бағалаған. Көшпелі араб ақындары
ішінде салюкилерді жырға қоспағандары кемде кем. Салюки
бүгінде Сауд Арабиясы мен Парсы шығанағындағы Біріккен
Араб Әмірлігі, Катар, Оман, Бахрейн сияқты елдерде көп
тараған. Арабтар әлі күнге дейін салюкимен аңға,
әсіресе киік аулауға шығады екен. Ағылшын тіліндегі
әдебиеттерде иттің бұл тұқымын парсы грейхаунды
деп атағанымен дүниежүзілік классификацияға кейінгі
жылдары тек салюки деген атаумен енді. Осыдан шамамен 4000-3000 жыл шамасы
бұрын салюкидің тұқымы Таяу Шығыс, Парсы
жұрты арқылы Ауған жеріне де жеткен сияқты. Осы
күнгі аты аңызға айналған сабалақ деуге келмейтін,
жібектей төгілген үлпілдек жүнді ауған тазысының
да арғы атасы осы салюки болса керек. М.Э.Гилберттің  “Ауған
хаунды” атты тамаша  еңбегінде, Ауғанстанда иттің бұл
тұқымын тек “тазы” деген ортақ атаумен ғана атайтынын
және елдің жазық жерлері мен оңтүстік
өлкелерінде салюкиден айнымайтын тықыр жүнді түрі
тарағанын, ал үлпілдек жүнді түрі елдің
суықтау солтүстік өлкесінде ғана ұсталатынын
келтіреді. Міне, қазақ тазысының ең жақын атасы  дүниедегі
ең бекзат ит тұқымы деп бағалаған осы ауған
тазысы болуы бек мүмкін. .[6;22]
Еуропаға қарай
арийлермен келген тазы тұқымды иттер кеңінен таралып,
аңшылық пен күн көрудің негізгі арқауына
айналды, солтүстікте Балтық теңізі жағалуына таралды.
Ал тазылар бұлардан кейінірекбатыс Африкадан
көне Испания (Иберия)
жері арқылы кельттерғе, Галлиялықтарға жетіп,
солардың атымен аталатын тазы тұқымдары пайда
болғандығын Ұрым заманындағы жазбаларында
жазылған, онан әрі Ирландия, Шотландияға дейін
таралған. Соның айғағы қазіргі әлемдегі
көптеген ит тұқымдарының аталған қарт
құрлықтан кездесуі. Орта ғасырда тазымен аң
аулау, тазыны тарту ету еуропалықтарда үлкен
қызығушылыққа ие болған. Әсіресе,
ағылшындарда таза қанды тазы иттерді сұрыптау, белгілі
мақсаттарға пайдалану кеңінен етек алған. .[3;9]
Ал
араб бәдеуилерінің ермегі болған тазылар арабтардың дін
тарату жорығы кезеңінде Азияға
кеңінен таралған дейді зерттеушілер. Дін таратумен тазы да бірге
келді деуінің себебі ислам діні
таралған аумақта, дәлірек айтқанда Алтай, Гималай тауларына дейінгі
аралықта (батыста Испания
жерінедейін) арабытазыға ұқсас иттер ұшырасады. Орта
Азияның қатал
табиғатына үйлесу үшін тазыларды ғұндардың
итінің сипатына ұқсайтын ұзын сабалақ
жүнді, салпаң құлақты жергілікті
тұқыммен будандастырып, жаңа сұрып -
шығыстың салпаң құлақ тазысы дүниеге
келді. Оның құйырығы мен шонданайы ұзындау,
сабалақ жүнді иттер еді және оның пайда болған
және таралған аймағы тарихи кезеңіне қарай
бұл тұқымды "турік-татар тазысы" деп атауға
болады дейді. Батысқа  қарай ығысқан түрік
халықтары өзімен бірге салпаң құлақ тазысын
ала келіп, оңтүстік орыс даласы мен күңгей шығыс Еуропада
тазыға ұқсас жаңа ит тұқымдарының
пайда болуына негіз етті...
Ал
мұсылман емес
халықтарда тазы мүлде беймәлім деуге келеді. Атақты Марко
Поло
моңғол императорларында аушы құстар мен басы
қазандай, кесек тұлғалы иттер туралы тамсана жазады. Монах Иакинф қытайлар Шығыс Түркістанды иеленгеннен соң ғана тазымен етене таныса бастаған
дейді.
Махмұд Қашғаридің "Диуани
лұғат ат-түрік" сөздігінде (ХІғ.)
"тайған" сөзін келтіріліп, оған "тазы, алғыр
ит"
деген анықтама берді. (Қашғари
 М.,
Түрік
сөздігі,
А., 1998, 3-том, 238- бет).
Алайда,
қазақ  жеріне тазы тұқымы одан да бұрын,
дәлірек  айтқанда сақ заманнда келген. Оның
дәлелі тазы пошымды иттердің жартасқа салынған
бейнелері, атаудың өзінің  көне парсы  тілінен туындауы
тегін емес, оның таралуы  перғауын иті - салюки - парсы тазысы
ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы деген
болжамды ұсынады. .[5;32]

Қазақ
жерінде таралған тазының бірнеше түрі.
Қазақ
жерінде таралған тазының бірнеше түрі бар. Мысалы,
самарқанның тазысы - аласа бойлы, бірақ
мүше-мүшесі әсем де сүйкімді болған. Жем бойы мен
Aтыpay бойындағы
қазақтардың тазылары - табан жүні мен
құлағындағы шашағының
ұзындығымен ерекшеленеді. Ең соңында, Оңтүстік Сібір
тазыларына келер болсақ, олар табанының сүйірленіп бітісімен,
сондай-ақ өздерінің өте күштілігімен дараланады.
бұлар Ертіс бойында
таралған. Ал орыс деректерінде Түркістан тазысы аталған тазылар
қазақ жерінің оңтүстік пен солтүстік батыс
өңірлерінде көптеп таралған. Сібір тазылары
қазақ жерінде ғана емес, батысқа дейін жеткен
таңдаулы аң алғыш тұқым. 1889 ж. Сібірде самоед
тайпалары арасында үш ай болған британ зоологы Ернст Килбурн, онан
кейін Орал бойына
және Батыс
Сібірден әкелген ит тұқымын лайкаға
ұқсас самоед тазысы атаған тұқым осы атпен Еуропада
таралған.
VII-VIII
ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген
тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге
жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының
пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс
отаршылдары көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне
қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде Орта
Азия
тазысының өзіндік бір тармағы көбірек таралған. Оның
бойында таулық және қырымдық тазыларға
жақындығы басым болған. Қолдану жағдайына
байланысты тазыларды далалық және таулық деп бөлген:
далалығы бойы сұңғақ, жазықта алғыр
болса, таулық тазы бітімі кішкене, қия жартастарда жақсы жүгірген.
Қазақ  тазысына өте жақын туыс болып есептелетін ауған
тазысының да тақыр жүндісі жазық аумақта, ал
үлпілдек  жүндісі суықтау солтүстік аймақта
таралған. Ал қазақ тазысы орыстың аңшы
тазысының пайда болуына септігін тигізген.
Қазақтар
тазыны жарғақ құлақ тазы және шаша құлақ
тазы деп екіге бөледі. Оның бірін салюкиден , екіншісін слюггиден
таралған тұқым дейтіндіктен бірінің
құлағының жарғағы үлкен,
екіншісінің құлағында  көп жүн өскен.
Шынымен-ақ жарғақ құлақ тазының
құлағында ешқандай жүн болмайды, ал шашақ
құлақ тазының құлағының
жүні үзын, шашақ тәрізді болады. Ал бұған
қоса "дүрек" (дүрегей тазы) деп аталатын тазы мен
қазақы иттердің будандасуынан шыққан терісі
қалың, суыққа шыдамды, денесі кесек,
қасқырды алатын батыл тұқымы да кездеседі. Қазақ
жерінде тазының құмай, қайың қаптал,
ауған, орыс, түрікмен деген түрлері ұшырасқан.
Қазақы тазыны тау тазысы және дала тазысы деп бөлген.
Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында. .[3;11]
Ал
қазақ-тазысына ең жақын деп айтып өткен
ауған тазысы әлемдегі ең дегдар тұқымға
саналады, бойы 70-74 см, мінезі қатаңдау болғанымен иесіне
шексіз берілген, тамаққа талғампаз, жеке емес, иесімен бірге
үйде тұрғанды сүйетін тұқым. Ол өз
олжасын көзімен торуылдап, жіті бақылау арқылы алады. Тіпті
иесінің көмегінсіз өз бетімен аң аулайтын
тұқым. Оның әлемге кеңінен таралып, үлкен
қызығушылыққа ие болуы - батыс елдерінің
әскери жорықтарымен тура байланысты. XIX ғ. Екінші жартысынан
батыс әлеміне белгілі болған ауған тазысын британ
әскерилері алып келген, 1907 ж.-дан тіптен көптеп келіп
тазының түрлі линияларын Еуропада
дүниеге әкелген. Дегенмен онан сәл бүрын 1809 ж.
салынған сурет 1813 ж. Лондонда
жарық көрген болатын. 1920 ж. Ауғанстанның
оңтүстігіндегі Балукыстаннан апарған тазы Шотландияда,
солтүстіктен апарғаны Англияда онан
әрі Америка
құрлығына таралып, дербес линияны дүниеге
әкелген. Теңдесі жоқ сұлу бітімге ие ауған тазысы
мен араб салюкиін өсіретіндер арасында I960 жылдардан бастап Dog World
кәсіби журналының бетінде басталған дау әлі бір
мәмілеге жеткен жоқ. Бір тобы тазыны салюкиден шыққан
дейді де ежелгі Мысыр мен Месопотамия, парсы жерінде
табылған б.з.д. 4 мың жыл бұрынғы ит
қаңқалары Ауғанстан жерінен
ұшыраспайтындығын алға тартады. Сауда-саттық
арқасында қазақ  жеріне әкелінген иттер жергілікті
ортаға бейімделген дейді. Оған қоса салюкидің
иығы мен санына, кейде басына қарай үлпілдек, мақта
тәрізді жүн ұшырасуы сирек кездеспейді деген уәжді
алға тартады. Қазақ  жеріндегі салюки биік таулы
өңірге бейімделуден жүні қалың, жүндес
болып, ұзара түскен, тіптен жағы, арқа жота, құйрығына
дейін түк біткен. Қазақ  тазысының 6 бірдей сүрпы
бар болғанымен климаттық негізінен екі түрге бөледі:
күңгей, батыс өңірдегілері жүндері
сұйықтау әрі ашық түсті болса, солтүстіктегілері
баран түсті, қою жүндес.
Кезінде
қазақ жерінде кең таралған тазы иттердің
Кеңес өкіметі жылдарында санының күрт кемуіне
алаңдаған осы тақырыпты арнайы зерттеген А.А.Слудский дабыл
қағып, оларды қорғауға алу қажеттігін
ескерткен еді. Алайда Кеңес өкіметі кезіндегі отарлаушылық
саясат жергілікті жердегі елдің бет бейнесі мен жердің экологиясына
ғана зардабын тигізіп қойған жоқ, тіптен ит пен
тазының тұқымына да салқынын тигізді. "Әр
кезеңде қазақ жеріне келген бөгде ұлт-ұлыс
өкілдерінің өздерімен бірге ала келген иттерімен араласып,
будандасқан соң небір түрлі дүрегей
тұқымдар пайда болып, тазы мен төбеттің
тұқымы азып кетті",- дейді  мамандар. Қолда қалай
болса солай ұсталған тазылар осылай дүрегейленді,
мылтықтың көбірек қолданылуы олардың
аңға пайдалану парқын азайтты. Осы мәселе дер кезінде
көтеріліп, Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан ауданы, Бәйдібек
ауданы,
тазыларын көптеп әкеліп қан жаңғырту, тазы
тұқымын сақтап қалу шаралары жүрілген-ді.
Тазылардың түр-түсіне тоқталар болсақ,
қазақ жерінде кездескен тазылар туралы деректерде оның
қара, сары, көкшіл сұры болады. Көк тазылар өте
жоғары бағаланады. .[6;2]
Егемендіктен
соңғы жылдардағы кәсібилер мен
әуесқойлардың тізе қосып қимылдап,
ұлттың дәстүрлі мәдениетін замана талабына сай
хоббиына айналдырған азаматтардың қолдауымен қазір тазы
тұқымын сақтап қалу, санын өсіру, асылдандыру,
түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру арқасында
қазір Қазақстанда таза
тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...
Қасқыр
мен түлкіні қатар алатын қазақ (қыпшақ)
тазыларымен будандастырып, тұқымын асылдандыра отырып Орталық
Россияда аң қағатын орыс тазысының (борзая) кейінгі орта
ғасырда дүниеге келгендігі тарихтан белгілі. XI ғ. француз
Генрик I үйленген орыстың Мудрый Ярославтың қызы некесі
кезінде орыс тазысы борзая туралы алғашқы дерек жазылған.
Олар аң қаққыш, әрі суыққа
төзімді, ұзақта суыт жүріске шыдамды жүріске
мықты келетін борзаямен аң аулау 1861 ж. басыбайлылықты
жойғанға дейін жақсы дамыды. Өздерімен бірге
батысқа қарай алып жеткен ит тұқымдарын сақтап
қалған Анадолы түріктерінде қаңғал
(қаңлы), ақбас, қарабас деп аталатын, ал мадьярларда
(венгрлерде) кубас, комондор (құмандұр) аталатын иттің
тамаша тұқымдары бүгіндері әлемге әйгілі. Соңғылары
қасқыр алатын күшті иттер де бар. Олар жалғыз жарым да
екеулеп немесе тобымен жүріп, "ұтылап" аң алады, ал
үйретілген болса аушы құспен де тізе қосып
қимылдайды. Тазы иттердің түгі салыстырмалы түрде аз, сүйықтау
келеді. Ал кескін сымбатына қарай таулы, орманды өңірдегі
аңшыл иттер ірі сүйекті, шомбал денелі болса, далалы
құмды өңірлерде дене бітімі шағын, шарғылау
келеді. .[4;8]

Тазы
бітімі.
Тазы
бітімінің  негізі Тазының екі аяғы дене тұрқымен салыстырғанда
ұзын болуы, оның қозғалысына қолайлылық
тудырады. Оған қоса артқы аяқтары мен ондағы
бұлшық еттер өте жақсы дамығаны, ал
құрсағы жіңішке болып қазақтар
"қаншырдай" қатқан деп атайтын іші жотасына
қарай жақын бітуі тазының қозғалысын өте
қолайлы етеді. Биіктігі сиырдың бұзауындай, көсілгенде
есік пен төрдей жерге жететін келісті қазақ тазысыньщ адымы
ұзын, қимылы ширақ, ұмтылған жерден
шабан-шалағай аңды құтқармайтын алғыр
келеді.Тазының жылдам, ширақ қозғалуына оның
сүйек қаң- қаларының берік жетілгендігі,
шеміршек, жұлын-тұтасының, сүйектер мен
сіңір-тарамысының бір-бірінің қимыл-
қозғалысын икемдей, шапшаңдыққа келтіре
алатындығымен тура байланысты. Мойын омыртқа жетеу, ауыз
омыртқасы қанаты жұқа, жалпақ, артқа
қарай көсіле жатқан, үстінде шүйделі
төмпегі болмайды. Арқа омыртқа он үш, олардың
жоталық өсінділері жуан, алдыңғы омыртқалар да
иіле келген. Оған ұштасқан он үш жүп
қабырғаның тоғызы дөңгеленіп иіліп
тұрады. Олардың ұшы бір-бірімен біте қайнасып
кеткендіктен төстің етегінде бар болғаны сегіз  ғана
өскін байқалады. Қабырғаның
ұзындығынан көкірек қуысының терең
дігібірден- бір байланысты болады. Шоқтығы денесінің
артқы жағынан биіктеу келеді. Иттің бел омыртқасы
жетеу, қанаттары алға сүйірлене жантайған, ұштары
жуандау. Арқа жон тұсы төмен қарай ойысып,
қайқыбелденіп келеді де, бел тұсынан жоғары қарай
томпайып кетеді.Тұрық тұтасының ең
қозғалмалы бөлігі болып саналатын құйрық
омыртқалар саны итте 18-22, артқа қарай кішірейе береді.
Дегенмен бұл шық еттің омыртқалы басы ал
ғашқы құйрық омыртқаларынан
басталады.Төс сүйегі бір-бірімен шеміршек арқылы
байланысқан, пішіні төрт қырлы сегіз сегменттен тұрады.
Оның дөңгелек жиектігі тұтқасы мен семсерше
шеміршегі мөлшері жағынан кішілеу және жалпақ болып
келеді. .[4;15]
Итте
жауырын қыры буын ойысына дейін созылған,
құстұмсық өсіндісі шодырайып шыққан
оған сіңір еттер берік отырған. Иттің ортан жілігі
жіңішке, асықты жілігі иіліп келген, ал тоқпақ жілігі
жіңішке, төменгі басы сәл иіліңкіреп тұрады, бас
жағында тесігі көрінеді. Ит тізесінің төменгі
қатарында кәрі жілік және ортаңғы сүйектер
қосылып кеткен, әрі сәл ғана иіліңкі келеді
(кән дек иттерде ол өте иілген). Ал жіл іншік сүйектері
жақсы дамыған. Олардың шеткісі қысқа,
ортасындағы екеуі ұзын болғандықтан,
ортадағысының (үшінші, төртіншісінің) ізі
анық түседі. Бірінші башпайы (ол көп иттерде болмайды немесе
екінші башпаймен ұстасып кеткен) қысқа
болғандықтан ізі жерге басылмайды. Бақайдың ұзын
жазғыш бұлшық еті алдыңғы асықты жілік
бұлшық етін жауып жатады және екінші және шеткі
бақайларға бекиді.Иттің бөксесі мен саны өте
күшті, қуатты тек денені алға лақтыратын,
тазылардың қозғалысына екпін беретін, алға итермелейтін
міндеті бар. Сонымен бірге, әсіресе, тазыда мойын, арқа және
жамбастың жалпақ еті, мықынды бүгетін,
құйымшақ еттері, құрсақ қабырғасының
айқыш-ұйқыш келген еттері, төс бұлшықтары
жақсы дамығандығы шапшаң қозғалысының
бірден-бір кепілі. Бұлшық еттегі талшықтары басқа жануарларға
қарағанда салыстырмалы түрде көп. Итте өкше
бұлшық еті болмайды, тек тобық сүйегінің
сыртқы байламымен асықты жіліктің айдаршығынан
басталады. .[6;44]
Иттің
басындағы ми сауыты мен бет көлемі бір-біріне пара-пар, яғни
1:1 шамасында. Бас сүйегі екі-үш қабат қабыр-
шақшадан түрады, орталары ауаға толы келеді. Итте сүт
тісі 28, ересектерінде 42 тіс болады, ол қысқасауытты тістерге
жатады. Түрақты тістердің жанасу беттерінде
үш-үштен өткір тісшелер болады. Сойдақ тістер конус
тәрізді, бір ғана тісшесі бар көлемі кішілеу тісті "ит
тіс" дейді. Тістер қабу, қорғану, ұсату міндетін
атқарады. Жақсы тазылардың астыңғы, үстіңгі
тіс қатары бір- бірімен жымдасып тұрады, яғни
жоғарғы маңдай тіс сыртынан 1/3 бөлігіне дейін
айқасып келеді. Ондайда артқы азу тістер бір-бірімен беттесіп
келеді.Аң алатын иттің жотасы, жоны кейін толық
бұлшық етті нығыз болып келеді. Терең келген төс
жағынан құрсағы артқа қарай
дөңгеленіп келіп құймышақтың тұсына
неғұрлым жақын орналасқан. Ондай кейіпті
қазақтар арыстанның ұрғашысының
құрсағына теңеп, "қаншырдай
қатқан" құрсақ деп есептейді.Қарын мен
ішектердің сыртынан шарбы жауып тұратындықтан, құрсақты
суық тиюден сақтайды. Сондықтан иттер суық сазды
жерлерде бауырын төсеп жата береді. Ит бауырының салыстырмалы
мөлшері басқа жануарларға қарағанда көлемді
келеді. Итте жүрек 3-ші қабырға мен 7-ші қабырға
аралығында жантая орналасқан.
Иттің
еріндері жұқа және нашар қозғалады. Ауыз
саңылауы ұзынынан созылып, оның езулері
үшінші-төртінші азу тістерінің қатарына дейін жетеді. Төменгі
ерні алға салпиып озып шығып тұрады. Иттің
өңеші орасан үлкен болып кеңи алады, оның
асқазанға ұласқан тұсында жауып тұратын
"қақпақ" тәрізді өскіні болмайды.
Сондықтан да ит өте оңай құсып тастайды. Саятта
итті тамақтандырмай шығуға тырысатындығы соған
байланысты. құрсақ пен кеуде екі қуыс арасындағы
көк ет тыныс алуда қосалқы міндет атқарады. Итте күрек
тістері жақсы жетілген, сойдақ тістері жіңішке әрі
иіліп келген, ал азу тістері доғал, әрі шайнауға бейімделген.
Иттің астыңғы үстіңгі тіс қатары
жақсы жымдасып, үстіңгі жағы астыңғы
қатарының 1/3-ін жауып тұрса жақсылықтың
нышаны дейді. Tic қатары жымдаспаған, озық шыққан
немесе кемиек болып жетпей тұрса, ондай иттер тазы бола
алмайды.Иттің үш қабаттан тұратын терісінің
арасында май шығаратын бездер терінің түгін майлап
тұратындықтан түгі жылтырап тұрады, суықта дене
жылуынан айырылмай аязға төзімді келетін себебі сондықтан.
Қазақтар
"есті жануар" деп қасиет тұтатын иттің миы мен
сезім қабілетін зерттеу нәтижелері оның миында әрбір
әрекетті басқаратын (есту, көру, сезу, қимыл, тепе-теңдік,
дәм сезу, сипау және т.б.) орталықтары өте
күрделі байланыста екендігін айтады. Әсіресе, өте жақсы
дамыған иіс сезу мүшесінің көмегімен он литр суға
еріген бір шөкім тұздың иісін де сезе алады дейді. Неміс
қойшы итіне жүргізілген зерттеулер оның өн бойы мен
миындағы иіс сезу аумағы 1,5x1,5 метрлік (үлкен кілемдей)
аумақты алатындығын анықтаған. Бұл
көрсеткіш адамда 5x5 см. Иттер "танауымен"
ұйықтайды,яғни ұйықтап жатқан кезде не
болғандығын, иіске қатысты оқиға болса ол дереу
ажыратып, іске кіріседі екен. Иттің бұл қабілеті тазыда иіс
пен із "сезу" үрдісінде маңызды міндет атқарады. Ол
туабітті иісшілдігіне қоса, үйрету барысында көндіктіруге
тура байланысты болады дейді бүгінгі күнгі тазы ұстаушылар. Сондай-ақ
көз жанарының ойнақшып қозғалуы мен
көзінің қырағылығы да ширақ
қимылдауына үлкен көмек көрсетеді,
көзқарасы өткір, байқампаздығы жоғары,
қараңғыда дажақсы көреді,
өң-түстіжақсы ажырата алатындығы белгілі болып
отыр (бұрындар иттің көру қабілеті осал деп келген-ді).
Ал есту жағына келсек, ит өте сақ, ол секундына 30-40
мың тербелісті, тіптен 70-100 мың тербелісті қабылдап ажырата
алады екен (адамда  бұл
көрсеткіш 16-18 мың аралығында). Иттерді сабау немесежекіп
үрсу олардың агрессив әрекетін, қарсыласуын арттыра
түседі. Танауындағы "мұрты" мен
"сақалы" түнде адастырмайтын бағдар
нұсқаушы міндетінде. Иттің ерекше қимылы мен
шұғыл қозғалысы соның ішінде, тазының
ересен қозғалысы оның дене бітімінің сипатымен тура
байланысты: атап айтсақ, өзінше бір ерекше механикалық
тетікті, яки аспалы көпірге щсайды. Мұндағы көпірдің
екі жағындағы таянышы алдыңғы және артқы
аяқтар, ал оның арасындағы параболикалық
торланған конструкция орнында скелеттің статикалық
бөлігі жүреді. Ал, бас, мойын және құйрық,
құймышақ көпірдің екі жақ шетіндегі
кіреберісі ролінде. Жотадағы еттер мен сіңір,
құрсақ, төс қуысындағы ет, шеміршек,
қабырға, тері барлығы жайшылықта және
жүгірген кездегі дене массасын тең бөле отырып,
омыртқалар қаңқасының бүгіліп-жазылуын,
кинематикалық үйлесімді қимыл, ширақ
қозғалыс жасауын қамтамасыз етеді.Иттің омыртқа
қаңқасы өте қозғалмалы
болғандықтан, жүгірген кезде артқы аяғы
денесінің "жалғасы" тәрізді үйлесе
қимылдайды. Ит жай жүрген кезде төрт аяғы
қайшылай (диагональды түрде) қимылдай отырып, дененің
салмағын екі аяғы "алып жүреді", ізі бір
сызық бойына түседі. Сирақтарының дүрыс бітпеуі
мен олардың өзара пропорциясы, сәйкеспеген мүшелер
қимылды тежейтіндігі белгілі. Сондықтан да, тазы денесінің
сипаты мен өлшемдері "стандарт" іспетті қабылданады.
Тазы
денесінің шұғыл, ширақ қозғалысы
дененің ауырлы нүктесімен байланыста болады: қазан толмас
шеміршегінің артында "тқрған" (басқа жануарларда
алға қарай) нүкте басын көтеріп,
құйрығын жазған кезде артқа жылжиды. Яғни
көсіліп жүгірген кезде тазы денесінің дәл ортасында
ауырлық нүктесі түседі де тепе-теңдігін тауып,
алдыңғы және артқы аяқтарға (қол мен
санға) біркелкі күш қысым түседі. Ол жылдам
қозғалуға, әрі үзақ уақыт
мүшелердің шаршамауын қамтамасыз етеді. Ал жайшылықта
тұрғанда иттің дене салмағының 2/3 бөлігі
алдыңғы аяққа түседі. .[4;12]
Айталық,
тұрқы қысқа иттің ауырлық нүктесі
алға кетеді, жүгірген кезде аяқтарын "кісе басып"
алады, яки артқы аяғы алдыңғы аяғын
өкшесінен басып отырады. Мұндайда ит артқы аяғын баяу
тастайды, көсіле алмай, аңның артынан жүгірген кезде
баяулап, шабандап қалады. Бүлкілдеп желген кезде денесі селкілдеп,
алдыңғы оң аяқтың қозғалысымен сол
жақ артқы аяқ бірге жүрген кездегі қимылы
тәрізді "қайшылай" қимылдайды. Артқы
аяқтың күші алға итермелеп отырады. Тазының
сымбатты келіскен бітімі желген кезде алдыңғы аяқ ізіне артқы
аяқ дөп келеді. Ал денесі қиралаңдап, ізі
ирелеңдей түссе, ол тазыға тән емес, дүрегей иттің
қозғалысы саналады.
Итке
тән жылдам қозғалыс, секеңдеп көсіле шабу.
Қозғалысқа икемді омыртқа тұтасы, мықты
бұлшық етті ит артқы аяғынан үлкен екпінмен
алдыңғы аяғына қарай секіреді, жотасы домалана
бүкірейіп, артқы аяғын алға қарай жазады. Жерге
артқы аяғы алдыңғысынан озып жетеді. Иттің
көсіле жүгіруіне жалпақ, қиғаш біткен жауырын,
кең иық, бұлшық етке толы ұзын сан, сәл
ғана дөңес пружина тәрізді созылған арқа
мен құймышақ, барлығы үйлесе икемделіп
үлкен мүмкіндік тудырады. Қазақтар айтатын: аса
үлкен жылдамдықпен көсіле жүгіруіне -
"ұшуына" жоғарыдағы етпен, сүйекпен
қатар құрсақтың бұлшық еттері тізе,
артқы аяқтың секіретін еттері араласады.
Қартайған немесе болдырған иттер
"жорғалайды", яғни бір жағының
алдыңғы, артқы аяқтары қатар
қозғалады. Мұндайда ит қисалаңдап,
тепе-теңдігін әрең табады.
Иттің
қолы немесе алдыңғы аяғына жанынан
қарағанда ені қысқа жауырыны артқа қарай
сәл қисая кеткен ортан жілігі қолдың бойымен алға
сәл ғана еңкейген болса түзу бітіс деп санайды
(Жіліктік жауырын артқа кеткен болса ол дұрыс емес). Жауырын
қабырғаға жымдасып, жабысып алдынан қарағанда
тіп-тік жерді басып тұрса жақсы. Иттің сирағы етсіз,
тарамысты, шертіп керіп тұрады. Алдыңғы аяқтың
басқан ізі бір-бірінен алшақ талтақ, немесе шалыс басса,
аяғының басы екі жағын ақсиып тұрса немесе
маймақ болса ол жақсылықтың нысаны емес. Ал
құрықтың түбінің төменгі тұсы
артқы аяқтың жайшылықта тұрғанда маңдайына
дөп келіп тұрса, ол иттің қозғалысы аяқ
алысын жақсы деп жатады қазақтар. Артқы аяқ
дұрыс бітпесе ит аяғын сиырша сүйреп талтаңдап немесе
маймылша тойтаңдап жүреді, ондайлар аң қуған
кезде алысқа жүгіре алмайды.
Жайшылықта
тұрған иттің бұлшық еттері барлығы
жұмыс жасайтындықтан оңай шаршайды да жерге бір қырынан
жата кетіп дем алады. Бұлайша қырындап жатқан иттің
бұлшық еттері күш түспейді ал жанбасымен шоқиып
отырған иттің бұлшық еттері де жақсы дем алады.
Сондықтан тазыны үйрет- кен баулыған кезде оны шоқитып
отырғызу немесе қырынан жатқызуға көп
көңіл бөледі. .[6;32]

Қорытынды

Қорытындылай келе, “Тазы” сөзінің
этимологиясы әлі күнге дейін жұмбақ болып келді,
бірақ зерттеушілердің көбі оны парсы тілінен
шыққан деген тұжырымдамалар айтылды. Тазы сөзінің
қазақ тілдерінде бірнеше баламасы бар: таза, алғыр,
жүйрік. Әрине,  “тазы” қазақтың “таза”
сөзінен шыққан, бірақ бұл жадағай пікір
өз қазағымызды оңай иландырғанымен, өзгені
бірден сендіре қоймас. Мезолит дәуірінде қолға
үйретілген ит екі түрлі жабайы тұқымнан
оңтүстікте шиебөріден, солтүстікте
қасқырдан шығып жер бетіне тегіс тараған хайуан дейді
қазіргі ғылым. Иттің шығу тегі туралы бір ғана
ортақ ит тұқымынан бастау алған және түрлі
тұқымдар ұзақ эволюциялық яғни, тарихи
дамудың нәтижесі деп қарайтын монофилетикалық
және көп негізден шықты дейтін полифилетикалық
теориялар бар. Жартас бетіне салынған суреттерді есептемегенде
тазыға ұқсас кейіптегі бейнелер Мысыр
перғауындарының ескерткіштерінде бейнеленген. Осыдан 3400 жыл бұрынғы
деректерде ұзын сирақты тұрықты, тұмсығы
үшкіл, құлақтары тік, құйрықтары
иректеліп дөңгеленген иттер бейнеленген. Қысқасы
олардың сүлбасы тазыға көбірек келіңкірейді (ат
пен иттің басқа тұқымдары бұдан көп кейін
бейнеленген, яғни кешірек қолға үйретілген). Тазының
шыққан жері мекені туралы мәселе аса тартысты
болғанымен қазір адамзаттың көбі Солтүстік Африка мен Оңтүстік-Батыс Азияның
үстіртті даласы деп түсінеді. Ал, қазақ  жеріне сонау
замандардан яғни, дәлірек  айтқанда сақ заманыда
келген. Оның дәлелі тазы иттердің жартасқа
салынған бейнелері, атаудың өзінің көне парсы
тілінен туындауы тегін емес, оның таралуы  перғауын иті - салюки -
парсы тазысы ауған тазысы және қазақ (сақ) тазысы
деген болжамды ұсынады. Біріншіден, көшпелі тайпа туралы болып
отыр; екіншіден, юэчжилер хунндардың батысындағы Алтайда –
яғни бүгінгі қазақ жерінде орналасқан;
үшіншіден, қазақтар сияқты жылқы бағып,
қымыз ішкен; төртіншіден, қытай жылнамаларындағы
“юэчжи” деген тайпа – біздің заманымызға дейінгі бірінші
мыңжылдықта Алтай мен Алатау арасын мекендеген прототүріктік
үйсін тайпасы.
 VII-VIII
ғасырларда қазақ жеріне дін тарата келген арабтармен келген
тазы тұқымынан аңшы иттер тарихы басталады. Сонымен бірге
жергілікті жерде қалыптасқан тұқым деген тазының
пайда болуы туралы екі түрлі көзқарас бар. Кезінде орыс отаршылдары
көптеп келе бастаған замандағы зерттеу нәтижелеріне
қарасақ (Я.Полферов пікірінше) қазақ жерінде Орта Азия тазысының
өзіндік бір тармағы көбірек таралған.
Сонымен
қатар, тазы итке байланысты қазақ  халқымызда наным
–сенімдер өте көп. Атап айтсам, мысалы,  Қазақта баланы
қырқынан шығысымен ақын, шешен, батыр тәрізді атақты адамның
(т.б.) үзеңгісінен өткізіп алу ғұрпы сияқты
иттің күшігін де белгілі адамдардың үзеңгісінен өткізіп алатын ырым бар. "Бала
мен күшікті үзеңгіден өткізу
ғұрпы б.з.б. II ғасырларда көшпенділердің
үзеңгіні ойлап тауып, салтаттылық мәдениетті
жоғары сатыға көтеріп, қаһарлы күшке
айыалдырған дәуірден бастау алады", - дейді
зерттеуші А.Тоқтабаев. Адамзат тарихында садақ пен
жақ, дөңгелек сияқты айтулы бетбұрыс
жасаған үзеңгіні қаттылық пен беріктіктің,
алысқа жорту мен шабуылдың тиянағы дегеннен осы ырым
туған дейді ол. Иттің бағзы замандардағы
тотем-бабаға айналғандығының белгісі ит жейде салтынан
байқаймыз. Ол тек қазақта ғана емес көптеген
түрік халықтарына ортақ салт: қазақ,
қырғыз, өзбек және татарларда сақталып
қалған "ит жейде", "ит көйлек", "эт
кулмәк" ғұрпының мәні ортақ. Оны
нәресте туғанда кигізеді. Ит көйлекті (ит жейдені) көп
жасаған адамның киімінің қалдығынан жеңі
мен бойын тұтас пішіп, жағасын ойып, шетін бүкпей, екі жаны
тіккен жас баланың нәзік етіне
батпауы үшін тігісті сыртына қарата тепшіп тігеді. Сәби
қырқыңа толысымен ит көйлегін шешіп, оны әр
түрлі қант, кәмпит, өрік-мейіз сияқты тәттілерге толтырып,
иттің мойнына байлап қоя берген. Қазақ
қартайып, алжыған иттің аузына май тығып, басын
күн батысқа қаратып, малша бауыздап өлтіріп,
көметін болған. Манси мен угрлерде және алтайлықтарда
итті ағаш науаларға жерлеп,
бір аяғына қызыл, екінші аяғына қара таспа жіп байлап,
иттің денесін әсемдеген. Моңғолдар қазақтарға ұқсас
жолмен өлтірілген иттің құйрығын кесіп басына
жастайтын және түскен келінді итке тағзым еткізеді. Ол
үшін жас келін қайын атасына сәлем етіп, отқа май
құйған соң, үлкен үйдің итіне
тәу етеді. Үйге ит енгізіледі де келін етегіне салып ет беріп, сүт жалатып, арнайы
тілек атқан. Ит иесі, итін
күшік күнінен асыраған ең жақыны, сол үшін
итін өлімге қиып, қолы батпайды. "Ит
өлтірген мұсылман қажыға баратын
құқынан айырылады, Мекке топырағын басуға тиіс
емес",-
деп көрілетін қағида бар. Итті қорлауды, азаптау,
мазақ еткен адамның басына жаманшылық әкеледі деп
көреді халық. Итті атып өлтірген адам "иттің
қарғысына" қалады, ұзақ жасамайды,
кедейленіп, жарлылыққа, тапшылыққа,
жоқшылықтың қаріне ұшырайды деп сенген. "Ат
жақсысы - бозы, ит жақсысы - тазы" деген атам қазақ тазыны ер жігіттің үш
жолдасының бірі дейді: жүйрік ат, құмай тазы,
қыран бүркіт. Қазақ
халқымыз осындай наным-сенімдерге қарап тазы итті
құрметтей білген халық.Егемендіктен соңғы
жылдардағы кәсібилер мен әуесқойлардың тізе
қосып қимылдап, ұлттың дәстүрлі
мәдениетін замана талабына сай хоббиына айналдырған азаматтардың
қолдауымен қазір тазы тұқымын сақтап қалу,
санын өсіру, асылдандыру, түрлі кәсіптік шаралар ұйымдастыру
арқасында қазір Қазақстанда таза
тұқымды тазылардың саны жарты мыңнан ғана асты...Ендеше
тазы итті өсіру қазақ баласының әр біреуінің
қолында.

Әдебиеттер
тізімі

1.»Қазақ
тілінің түсіндірме сөздігі» 4 том
2.Историко-
культурное наследие и современная культура-Алматы-2000
3.К.Асылбеков
«Тақ тұяқтылар» Алматы-1999
4.
«Балапанды барқыт таз» .
5.Қазақ
энцикломедиясы 1 том.
6.Саятшылық қазақтың дәстүрлі
аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007.
 7.Шаңырақ :
Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы :
Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990
8.Слудский А. А. «Қазақ
иті тазы және аңшылығы» («Қазақстан жазығы»
жинағы ), Алматы «Қайнар», 1965.
9.Бабалықұлы
Ж., Турдыбаев А., «Құмай — тазы» («Саят» жинағы), Алматы,
1967.
10.Плахов К. Н.,
Шелестова А. С. «Тазы тарихы»

Скачано с
www.znanio.ru

file_name: тазы ит жоба.docx

alt: Мазмұны Кіріспе ............

alt: Кіріспе Тақырыптың өзектілігі:

alt: Шоқтығының биіктігі 80-85 см аралығында

alt: Көк тазылар өте жоғары бағаланады

alt: Тазы бітімі. Тазы бітімінің негізі

intro: бұл материалда тазы ит тарихы жайлы айтылып өтілген

title: Ғылыми жоба. тақырыбы " Тазы ит"


extracted_text:
муниципальное казенное
дошкольное образовательное учреждение
«Детский сад № 13
комбинированного вида» города Новосибирск

Конспект занятия
Тема: «Народная культура
и традиции»
для дошкольников

Выполнила:
Воспитатель 1 кв.
категории
Холманская А.Н.

Г. Новосибирск
2020 г.
Цель: Приобщение
детей к русским народным традициям посредством изучения русского быта, русского
народа, развитие интереса к прошлому.
Тема: «Ах эта
русская изба!»
Задачи:
Способствовать
расширению представлений о быте, культуре русского народа.
Вызвать
интерес к народным традициям, праздникам.
Развивать
связную речь посредством русских фольклорных запевок, поговорок, частушек и т.
д.
Обогащать
у детей словарный запас с помощью фольклора.
Воспитывать
гордость и любовь к русскому народу и их быту.
Ход НОД
Вход
воспитателя, на руке кукла в русском сарафане.
На
столе макет «Русская изба» накрыт большим платком.
Воспитатель голосом Марьи: Здравствуйте,
ребята! Зовут меня Марья, искусница я. Вы любите играть?
Приглашаю
я вас поиграть в русскую народную игру «Гори-гори ясно»
Воспитатель голосом Марьи: Ребятки,
вам понравилась игра, которая называется «Гори-гори ясно»?
Раньше
было очень много весёлых игр и ещё очень много интересного. Хотели бы вы
отправиться в путешествие?
Давайте
возьмёмся за руки и глаза закроем.
Идут за Марьей и приговаривают слова:
Вы ведите-ка нас ноги по загадочной
дороге,
Только сильно не спешите,
Ни то в яму угодите!
Останавливает
их вокруг стола на котором стоит макет русская изба.
Русская изба
Воспитатель голосом Марьи: Вот
мы и пришли!
Ребята,
вы узнали ребятки куда вы попали?
Молодцы!
В старину, входя в избу, люди желали здравия и делали низкий поклон. Давайте и
мы пожелаем здравия. Присаживайтесь на лавочки.
Давным-давно
люди строили себе избы из бревен, ещё их называли срубами. Мы сюда пришли,
чтобы узнать много интересного о жилище и быте наших прабабушек и прадедушек.
Печка
Ребята,
отгадайте что же являлось главной частью русской избы?
Стоит
девица в избе, а коса на дворе?
Дети: Печка!
Воспитатель голосом Марьи:
В народе говорили:
Всё
начинается от печки,
В избе она всему глава.
Она накормит и излечит,
И не пусты эти слова!
Ещё
печь ласково называли «Кормилицей». Потому что она действительно кормила людей
– в ней варили кашу, щи, пекли хлеб, картошку… От вытопленной печки в избе
оставалось тепло даже в самые лютые морозы.
Очаг
печки назывался горнилом, в нем разводили огонь и готовили еду. Под печкой
оставалось свободное место, оно так и называлось – подпечье. А использовалось
оно для хранения печного инвентаря: ухватов(разного размера), кочерга, совок и
т. д.
Над
горнилом в русской печи располагалась — лежанка. Для чего служило это место?
Ответы детей.
Воспитатель голосом Марьи: А
также изгоняли простудные заболевания, на печи сушили одежду (валеночки, носочки и т. д.).
Ребята
а чем нужно топить печь?
Дети: Дровами!
Воспитатель голосом Марьи: А
их в избе совсем нет! Давайте в лес за дровами сходим?
Физминутка
По
лесу с тобой гуляли (шаги на месте)
И пилу с собой мы взяли,
Чтоб вместе распилить бревно (имитация распиливания)
Очень толстое оно,
Много дров мы напилили
Топором их разрубили! (Имитация рубки топором.)
Воспитатель голосом Марьи: Ребята,
а каких мы дров набрали?
Дети: Берёзовых,
дубовых, липовых, еловых.
Воспитатель голосом Марьи: За
дровишками мы прогулялись и теперь проголодались.
Чугунок
Слушайте
внимательно и ответьте обязательно, в чём варили еду!
Загадка про чугунок.
Дети: Чугунок
Воспитатель голосом Марьи: Почему
он так назывался?
Дети: потому
что он чугунный.
Воспитатель голосом Марьи: Чугун
– это очень крепкий метал, он выдерживал любой огонь, и любой удар. Чугунок
незаменим был в хозяйстве, служил вместо кастрюли. Давайте сейчас свари суп из
перловых круп!
Игра: «Мы варили суп».
Воспитатель голосом Марьи: Ребята,
а какие вы знаете пословицы о еде?
Дети называют пословицы о еде.
Воспитатель голосом Марьи: Чтобы
брать горячий и тяжёлый чугунок, нужен был ухват.
Воспитатель голосом Марьи: Мне
кажется, что кто-то плачет в люльке. Как выдумаете, кто там?
Дети: Малыш.
Люльки для малышей
Воспитатель голосом Марьи: Видите,
ребята в старину, не было детских кроваток, колясочек и малышей убаюкивали вот
в таких люличках. Люльки закрепляли к матице, ближе к печке, потому что там,
очень тепло.
Как
же нам успокаивать малыша?
Дети: Нужно люльку
покачать и напеть колыбельные (поют колыбельные).
Колыбельные «Баю
– баю – баиньки» и т. д.
Детей
в семье раньше было очень много.
Старинные игрушки для детей
Игрушки
для своих детей делали родители сами, вот как они выглядели:
свистульки
из дерева;
деревянные
матрёшки;
лошадки-качалки;
глиняные
игрушки;
тряпичные
куклы собранные из разных лоскутов ткани.
Воспитатель голосом Марьи: Как
вы думаете ребята, что это?
Дети: Это
икона.
Красный уголок в избе
Воспитатель голосом Марьи: В
каждой избе был «красный
уголок» — значит, красивое и главное место!
В
этом углу висели иконы, накрытые вышитым полотенцем — рушником. В красном углу
стояли стол, лавки.
Самовар
Блестящий
на столе стоял выпускал он жаркий пар древний чайник.
Дети: Самовар.
Воспитатель голосом Марьи: Самовар
— был очень нужен для семейного уюта и дружеского общения.
Труд в старину
Воспитатель голосом Марьи: Люди
в старину очень много трудились, почти все делали своими руками.
Как
выдумаете, какую работу выполняли прабабушки и прадедушки?
Дети: (ответы детей).
Воспитатель голосом Марьи: Русский
народ считается очень трудолюбивый. В зимнее время женщины и девушки пряли
пряжу, шили одежду, вязали.
Мужчины с сыновьями рукодельничали: из
дерева вырезали различные детские фигурки, разделочные доски, кадушки и т. д, а
ещё лапти плели, а в летнее время в полях трудились, рыбу ловили.
Посмотрите
вот на таких прялках пряли пряжу. Подвязывали кудель (шерсть, лен) и с
помощью веретёшки спрядали в нити.
Женщины пряли пряжу да
приговаривали: «Мы прядём, а ниточка тянется, нам работа
наша нравится.»
Воспитатель голосом Марьи: Скажите,
а как использовали пряжу?
Ответы детей.
Воспитатель голосом Марьи: Какую
одежду носил русский народ?
Дети: Рубахи,
косоворотки, платки, сарафаны и т. д.
Воспитатель: Обувью
в старину были лапти, которые зимой плёл хозяин.
Ребята,
а какие пословицы и поговорки о труде и лени вы знаете?
Пословицы и поговорки о труде.
Воспитатель голосом Марьи: Ребята,
а как вы понимаете пословицу: Делу — время, а потехе — час.
Дети: После
выполненных работ, можно и отдохнуть.
Субботинушка
Воспитатель голосом Марьи: Выходным
днём была суббота и называлась она «Субботинушка». Люди в этот день плясали,
играли в различные игры, пели песни, водили хороводы!
Показывает на сундук.
Ребята,
смотрите, здесь красивый сундук стоит! Вам хочется узнать, что в нём? Давайте
посмотрим! Открывают.
Посмотрите
тут лежат картинки с предметами. Я буду их показывать и называть предметы, а вы
будете называть эти предметы так, как называли их раньше.
Игра «Что сейчас стало – что раньше
было».
Рефлексия
Воспитатель голосом Марьи: Ребята,
вам понравилось в русской избе?
Дети: Да!
Воспитатель голосом Марьи:
Что
особенно запомнилось?
Какие
новые слова вы запомнили, что вам было особенно интересно?
(Ответы детей.)
Ребята,
вам в детский сад возвратиться пора, а здесь останусь. Приходите ко мне ещё в
гости. Буду очень вас ждать.
До
свидания, ребята!
Дети: До
свидания.
Воспитатель: Ребята,
давайте возьмёмся за руки закроем глаза и произнесём слова:
Вы
ведите-ка нас ноги по загадочной дороге,
Только сильно не спешите,
В детский сад нас приведите!
(Идут к стульчикам)
Воспитатель: Ну
вот мы и пришли в нашу группу.
А
сейчас ребята я приглашаю вас попить чай из настоящего блестящего самовара и
угоститься мягкими бубликами.

file_name: 3. Конспект занятия народная культура.docx


extracted_text:
Раздаточный материал по технологии.
Раздел черчение, 8-9 класс.

alt: Раздаточный материал по технологии

title: Технология, раздел черчение 8-9 класс. Раздаточная карточка №100


extracted_text:
План – конспект
воспитательного мероприятия
Тема: «Культура быта»
Форма проведения: устный журнал
Цель: расширить
представление детей культуре быта.
Задачи:
Образовательные:
способствовать
формированию понятия «эстетика быта»
Развивающие:
развивать способность к
духовному развитию, нравственному самосовершенствованию; развивать трудолюбие,
бережливость
Воспитывающие:
воспитывать эстетическое
отношение к действительности
Методическое обеспечение: медиапроектор,
презентация, ролик «Культура быта. Традиции и современность»
Использование современные
образовательные технологий: элементы технологии сотрудничества, коммуникативное обучение,
деятельностного подхода.

Ход
мероприятия.
Вступление
   5 мин.
Доклад
дежурного
Приветствие
воспитанников класса
Проверка
готовности личного состава к мероприятию.
Воспитатель.
Ребята! Вещи, которые нас постоянно окружают, дом, в котором мы живём, - всё
это так или иначе вовлечено в эстетическое поле культуры. Обращение людей с
повседневными вещами диктуется определёнными правилами, то есть подчинено
культуре.
Наш
классный час сегодня посвящен культуре быта.
Что
такое быт?
Уклад
повседневной жизни, который включает удовлетворение потребностей людей в пище,
одежде, доме, поддержании здоровья.
Отличается
ли быт людей разных стран? Почему? Чем? Приведите конкретные примеры.
Какие
факторы оказывают влияние на быт человека? Как?
Уровень
производства, отношения в обществе, культура, географические условия.
Какую
роль играет быт в жизни человека?
Как
быт влияет на личность?
Меняется
ли быт с течением времени? Почему? Как?
Одинаков
ли быт в городе и сельской местности? Какие ещё бывают разновидности быта?
Национальный, общественный, семейный, индивидуальный.
II.
Основной
этап
30 мин.
Воспитатель. Сегодня,
говоря о культуре быта, мы будем говорить об эстетике быта. Что мы вкладываем в
понятие «эстетика быта»?
Эстетика
быта - это не просто обои, мебель, шторы, хотя, в конечном итоге, в каждом
доме все это примерно одинаковое. Что же придает каждому дому в отдельности
неповторимое, индивидуальное звучание?
Воспитатель.
Что
зажигает очаг, греет, укрывает от невзгод, придает бодрости и сил? Дом
издревле считался священным местом, не случайно у каждого народа есть своя
традиция оформления жилища, включающая в себя множество элементов, опыт, накопленный
веками. Национальный быт - неотъемлемая часть культуры нации. Безусловно,
каждый промежуток времени накладывал свой отпечаток на быт людей, но неизменным
остается одно - быт всегда являлся отражением индивидуальности, внутреннего
мира хозяев дома, будь то особняк, квартира или комната в коммуналке.
Согласны
ли вы с утверждением о том, что жилище есть зеркало обитателя, его
автопортрет?
Ответы
воспитанников
Комната
проходит с хозяином все ступени его возраста, с ним взрослеет и старится, отражает
черты его характера. Детская с ее парадом игрушек и комната бабушки -
затесненная кладовая ее памяти, хранилище сувениров; кабинет делового человека
и дамский будуар - какие разные образы, но вовсе не архитектурные, а
человеческие. Быт включен, таким образом, в сложную систему человеческих
отношений. Он формируется ими.
Воспитатель. Какие
можно выделить типичные примеры жилища в зависимости от вкуса, «чувства дома»
хозяина и от характера его домашних контактов с внешним миром?
Ответы
воспитанников
Это
может быть «приличный дом», где «все, как у людей» - образ, постоянно
изменяемый чужим мнением, которое может оказаться неблагоприятным. Поэтому
здесь всегда есть некоторая церемонность, ответ на предполагаемый вызов. Иной
образ - «гнездышко», где тоже все обдумано, чистенько, но без холодности. Оно
уютно для себя, а также для друзей, сближает допущенных сюда в тесный кружок.
«Берлога» же - для себя одного. Сюда можно забраться, спрятаться, тяжело
ворочаясь внутри. Если гости здесь и бывают, то ничто не рассчитано прямо на
них. Ничего напоказ, никакого порядка, Его заменяет привычный беспорядок:
хозяин знает, где у него что может оказаться. Еще бывает дом-клуб, не очень
чистый, но яркий. Сорочий взгляд хозяйки обогатил его всевозможными пестроватыми
украшениями - от иконы и медного самовара до тряпичной куклы и плаката. Здесь
все хочет произвести впечатление, рассчитано на демонстрацию вкуса и
оригинальности. Все составляющие жилого интерьера - от его пространства до
мебели, посуды и украшений - связаны с духовным миром человека, служат
выражению его характера. Информационный век подарил возможность каждому
человеку заглянуть в различные эпохи, страны, культуры, места и ситуации,
заприметить там что-то понравившееся для себя и пытаться потом воплотить эти
фрагменты в своем жилище. Сознание человека нового тысячелетия перегружено
зрительными образами. Поэтому совсем неудивительно, что все отражается и в
эстетике быта. Приветствуются оригинальные, сложные, смелые, яркие решения. Если
сделать сегодня мысленный разрез современного жилого дома, внутри мы увидим
немало квартир в стиле средневекового замка или дворца Людовика, с колоннами
внутри квартиры, соседствующими с массой современной техники и современных
предметов.
Работа
в группах
Задание.
Опишите средства для создания неповторимого быта.
Растения.
Стоит только в комнате появиться самому крошечному цветочку, как комната
существенно преображается, а если не крошечному, з если пальме?
Домашние
животные: птицы, рыбки. Братья наши меньшие, бесспорно, не просто элементы
интерьера, это не безделушки, которые можно за ненадобностью выкинуть, и уход
за ними - целая наука.
Декоративные
украшения: картины, статуэтки, часы, рукоделие.
Воспитатель. Декоративные
узоры украшают многие предметы. Красивая вещь радует нас, ею приятно
пользоваться. Дома у вас тоже много красивых вещей: изящно расписанный чайный
сервиз, узорчатые драпировки, вышитые подушки, керамическая посуда... Попробуем
и сами украсить их.
В
старину  не каждый мог купить красивую вещь, особенно в деревнях, вдали от
больших городов. Люди сами делали необходимые предметы - деревянные ложки,
блюда, ковши для воды и другие вещи - и сами их украшали.
Такие
вещи сохранились и до нашего времени; многие из них выполнены с большим искусством.
Теперь эти вещи хранятся в музеях. Имен и фамилий умельцев мы не знаем, а их
искусство называем народным искусством.
Произведения
народных мастеров нас восхищают красивым сочетанием красок, изумительным
рисунком растений, птиц и животных. Посмотрите, как расписано блюдо: тут и
цветы, и диковинные птицы, и тонкие, изящные ветки растений. И как это все
красиво переплетается в узоре!
Воспитатель.
А теперь давайте познакомимся с традициями и современностью быта.
Просмотр
ролика «Культура быта. Традиции и современность»
III.
Заключение
10 мин.
Подведение
итогов и рефлексия
Воспитатель:
 Что такое быт?
Каким
может быть быт?
Что
влияет на создание быта?
Какое
значение придавалось вещам издревле?
Обобщение
Воспитатель. Создавайте
уют и красоту своими руками, с любовью относитесь к каждой вещи вашего быта,
соблюдайте порядок во всем – и тогда ваш дом, ваше пространство будет наполнено
положительной энергией, а вы будете чувствовать всегда комфортно.

file_name: Классный час Культура быта.docx

title: «Культура быта»


extracted_text:
Уроки
музыки

Мир русской духовной музыки
Мне не дороги ваши дары,
А мне дороги ваши души.
(Голубиная книга)
Среди вечных тем музыкального искусства
есть одна, которую даже трудно назвать «темой», так велико и так всеобъемлюще
её значение в музыке различных эпох. Она связана с той частью человеческого
существа, которая во все века стремилась к свету и истине, к высшему,
нетленному, одухотворяющему всё лучшее, что есть в мире: красоту природы,
великое искусство, добрые дела.
Вера в людях не умирала никогда; это она
двигала их стремлениями возводить храмы, это она учила любить своих ближних и
заботиться о них. Совесть, сострадание, со-радование - есть лучшие человеческие
качества, на деле, а не на словах выполняющие завещанный нам закон: «Друг друга
тяготы носите».
И точно так же, как велика созидательная
сила веры для человека, для становления его личности, так же велика она и для
искусства с его извечным стремлением к гармонии и красоте.
«Сам Бог говорил над моим ухом»,-
свидетельствовал Бетховен,
подобно многим и многим великим художникам признававший, что сила, порождающая
его музыку, неизмеримо выше человека.
Если представить историю музыки как ряд
великих имён, то среди них трудно назвать композитора, творчество которого не
включало бы духовно-музыкальных сочинений, то есть тех, что основаны на образах
и текстах Священного Писания (Библии). Бах,
Моцарт, Бетховен, Шуберт, Брамс, Верди;
в России - Глинка, Мусоргский, Чайковский, Римский-Корсаков, Рахманинов...
Духовная музыка, её темы, образы,
возвышенность её звучания была и остаётся источником самого прекрасного, что
вообще есть в музыкальном искусстве. И это не удивительно: ведь именно церковь
некогда была колыбелью музыки. Церковные песнопения, первоначально
одноголосные, без имён авторов, явились как свидетельства бого-вдохновенности
храмового пения, заключающие в себе отзвук небесной гармонии. Не случайно
многие люди признавались, что высшую радость своей жизни они испытывали во
время богослужения, слушая пение церковного хора.
Из церковных песнопений за многие века
выросло могучее древо музыкального искусства; и как бы далеко не ответвлялись
некоторые его направления от своего первоистока, всё же в лучших образцах
музыка несёт память о некогда осенившем её отблеске неземной красоты.
Если попытаться определить качества,
которые характеризуют звучание церковной музыки, то среди главных следует
назвать сдержанность, глубину, возвышенное благородство... И при этом есть в
ней что-то непостижимое, побуждающее нас задуматься о самых важных, самых
вечных вопросах - жизни и смерти, смысле существования человека на земле. Всё
мелкое, незначительное отступает перед этой музыкой, напоминающей о главном, о
душе, о высшем предназначении, ради чего и создан был человек по образу и
подобию Божию.
Церковная музыка начала своё развитие на
Руси с принятием в конце Х века христианства как государственной религии.
В 988 году произошло важное событие для
русского народа – Крещение Руси. Киевский князь Владимир (Красно Солнышко) по
примеру своей бабушки – княгини Ольги – провозгласил на Руси христианскую веру,
веру в единого Бога – Иисуса Христа. Обряд крещения киевлян происходил в водах
Днепра.
Прежде чем избрать веру, князь Владимир
отправил в разные страны послов. Красота богослужения, увиденная ими в Греции,
входившей в состав государства Византии, потрясла их. Этот восторг запечатлён в
древних летописях.
«И пришли мы в Греческую землю, и ввели
нас туда, где служат они Богу своему, и не знали – на небе или на земле мы: ибо
нет такого зрелища и красоты такой, и не знаем, как и рассказать об этом. Знаем
мы только, что пребывает там Бог с людьми, и служба их лучше, чем во всех
странах. Не можем мы забыть красоты той, ибо каждый человек, если вкусит
сладкого, не возьмёт потом горького; так и мы не можем уже здесь пребывать в
язычестве».
Церковное пение в древности было
одноголосным, унисонным, мужским. Это выражало идею единомыслия, соединения
сердец и умов: «Пусть язык твой поёт, а ум пусть прилежно размышляет над
смыслом песнопения».
Ещё одной отличительной чертой русской
православной музыки является пение без сопровождения – a capella. Человеческий
голос признавался единственным музыкальным инструментом, которым можно
воплотить слово о Боге в музыкальных звуках.
Овладевая церковной музыкальной культурой,
пришедшей на Русь из Византии, неизвестные создатели гимнов и распевщики не
могли сразу запеть на чужом языке, поэтому они обогащали церковные песнопения
родными русскими напевами, интонациями. Этот сплав народной русской культуры с
иноземной, византийской, выразился в таком явлении, как знаменный распев,
обладавший поразительной внутренней мощью, эпической силой, величественностью и
строгостью.
Для записи древней церковной музыки на
Руси употреблялась специальная нотация, которая называлась знаменной (от
славянского слова знамя – знак). Запись музыки осуществлялась
безлинейными знаками. Позднее знаменная нотация получила название крюковой, по
названию одного из главных её знаков – крюка.
В XV – XVI вв., знаменный распев
становится всё более протяжным, развитым, украшенным, сближается с лирической
народной песней.
В XV в. в русской иконописи активно
развивается богословское учение о Троице, триедином Боге – Отце, Сыне, Святом
Духе. Самой известной иконой того времени стала «Троица» Андрея Рублёва,
ученика русского святого Сергия Радонежского. В этот период появляется
многоголосная церковная музыка. Как в народной многоголосной протяжной песне,
три голоса церковных песнопений плавно текут, как три ленты, переплетаются и
снова звучат параллельно.
Великий русский иконописец Андрей Рублёв
(около 1340/1350 - 1430) оставил людям замечательную икону «Троица», слава о
которой гремит по всему миру. Эта икона была написана Рублёвым для Троицкого
собора Троице-Сергиевой Лавры в память о её великом основателе Сергии
Радонежском и в похвалу своему учителю. Именно признательность этому святому,
удивительно цельному и преданному своим идеалам человеку, заставила художника
продолжить в искусстве дело жизни преподобного Сергия - борьбу за единение
Руси, которую подвижник вёл мирным средством - убеждением. В то жестокое время
Сергий Радонежский с помощью слова, иносказания, притчи затрагивал самые
сокровенные чувства людей, примирял враждующих между собой князей, объединял
их, предрекал победу над общим врагом. Его любили и почитали в народе.
На иконе изображены три ангела, пришедшие,
согласно ветхозаветному преданию, к старцу Аврааму и его жене Сарре сообщить им
о том, что у них родится долгожданный сын. Авраам гостеприимно усадил юношей за
стол под знаменитым Мамврийским дубом и приготовил им угощение - тельца, голова
которого символически лежит в чаше посредине стола, напоминающего своей формой
древний жертвенник.
В центре композиции - Бог Сын, печально
благословляющий чашу и глядящий так, словно видит в ней, как в зеркале, своё
отражение. Бог Отец и Бог Дух Святой тихо и сосредоточенно наблюдают эту сцену.
Круговая композиция объединяет фигуры. И
это говорит о том, что, как ни тяжела жертва, которую должен принести Иисус
Христос, они идут на неё ради великой цели - спасения людей. Так Андрей Рублёв
с помощью иносказания призывает князей объединиться ради великой цели - свободы
Родины.
XVII в. был веком перемен в русской
духовной музыке. В начале появляется немало авторских и местных распевов
(Киевский, Смоленский, Кирилловский и др.). Во второй половине XVII в. русские
музыканты знакомятся с музыкальной культурой Западной Европы.
На Руси этого времени происходит «диалог
двух культур» - «старой», связанной с одноголосным сдержанно-суровым знаменным
пением, по образному строю близким к строгим ликам древних икон, и «новым» -
многоголосным партесным (от слова partes –
голоса) пением, отличающимся энергией, красочностью, богатством, полнокровностью
звучания, ощущением движения, света, огромного пространства.
Слушание: Херувимская (знаменная).
Слушание: Служба восьмиголосная (партесное
пение).
Русская церковная музыка воздействовала на
чувства и мысли верующих людей наряду с красотой храма, иконописи, обряда
богослужения.
Традиции древнерусского пения были
продолжены композиторами XIX-XX вв. – М. Березовским, Д. Бортнянским, П.
Чайковским, С. Рахманиновым, П. Чесноковым и др.
Звуки Музыки
Михаил Глинка. «Херувимская песнь»
27 ноября 1836 года после премьеры оперы
«Жизнь за царя» Император Николай I предложил Михаилу Ивановичу Глинке
возглавить Придворную певческую капеллу: «Надеюсь, ты не откажешь. Мои певчие
известны по всей Европе и, следственно, стоит, чтобы ты занялся ими. Только
прошу, чтоб они не были у тебя итальянцами». Глинка взялся за эту работу с
воодушевлением.
На тот момент искусство древней церковной
русской музыки было практически утрачено. Ещё в XVII веке старинные знаменные
распевы стали сменяться модными барочными мелодиями, а в XIX веке в некоторых
столичных храмах Херувимскую песнь исполняли на мотивы итальянских опер.
Поэтому первым же духовным опытом Глинки, полностью согласного в вопросах
итальянской музыки с императором, стала как раз Херувимская песнь. Это духовная
песнь Православной церкви, получившая своё название от первых слов текста «Иже
херувимы». Она поётся на литургиях Иоанна Златоуста и Василия Великого.
Слушание: Михаил Глинка. «Херувимская
песнь».
Новый этап в развитии русской духовной
музыки начался с появлением сочинений Петра Ильича Чайковского. «Литургия
Святого Иоанна Златоуста» (1879) создавалась за границей, где Чайковский
лечился от нервного расстройства, вызванного неудачным браком.
При работе он опирался на «Обиход нотного
церковного пения» и «Краткое изъяснение Божественной литургии». Литургия
задумывалась не как концертное сочинение, а как часть церковной службы.
Открытое исполнение «Литургии» получило неоднозначную оценку. Публика не
привыкла слушать в концертном зале произведение, которое раньше могло звучать
только в стенах церкви. В анонимном письме, опубликованном в одной из газет,
указывалось, что исполнение литургии в публичном зале за деньги может иметь
пагубные последствия для нравственности.
По признанию самого композитора, музыка
получилась слишком «европейской» вследствие того, что он оформил древние
церковные напевы средствами современной ему гармонии. И всё же Чайковский по
праву гордился тем, что первым среди русских музыкантов своей эпохи «потрудился
для восстановления первобытного характера и строя нашей церковной музыки».
Слушание: Пётр Ильич Чайковский. «Литургия
св. Иоанна Златоуста», соч. 41. «Отче наш».
Как и «Литургия», «Всенощное бдение»
(1882) было навеяно тяжёлыми личными переживаниями, усилившими религиозное
чувство Чайковского. «Я чувствую, что начинаю уметь любить Бога, чего прежде я
не умел», - писал он. Композитор углублённо изучал письменные и нотные
источники, связанные с всенощной, и создал музыкальную форму, которая послужила
образцом для многих последующих авторов (Рахманинова, Гречанинова).
Все песнопения «Всенощного бдения»
являются переложениями одного из традиционных распевов знаменного, киевского
или греческого. Некоторые из напевов Чайковский оставил без изменений, в
обращении с другими позволил себе некоторую свободу. Однако в целом цикл
выдержан в строгих традициях русского православного богослужения.
Слушание: Пётр Ильич Чайковский.
«Всенощное бдение», соч. 52. «Свете тихий».
Традиции, заложенные Чайковским, получили
продолжение в творчестве Сергея Васильевича Рахманинова. Область духовной
музыки привлекала композитора с первых лет творческой деятельности. Ещё в 1892
году он создал духовный концерт «В молитвах неусыпающую Богородицу...».
Слушание: Сергей Рахманинов. «В молитвах
неусыпающую Богородицу...».
Позднее серьёзное влияние на него оказали
виднейшие представители «возрожденческого» движения в церковном пении  -
композитор А. Кастальский и палеограф, директор Синодального училища С.
Смоленский, читавший в Московской консерватории курс истории русской церковной
музыки. Вместе с ними Рахманинов искал форму воплощения нравственного и
эстетического народного идеала. «От всего сердца Вам верю и буду стараться идти
по той же дороге, по которой и Вы идёте и которая только Вам одному и
принадлежит», - писал он Кастальскому во время работы над Литургией Святого
Иоанна Златоуста в 1910 году. В своём первом крупном духовном произведении
композитор не стал обращаться к церковным напевам Древней Руси, а предпочёл
создать свободную композицию,  выражая в ней собственное понимание
литургического действа, личное отношение к возвышенным текстам.
Критики не преминули упрекнуть автора в
«нецерковности», отмечая,  что это «не столько церковная музыка в тесном
смысле слова, сколько композиция на церковный текст».
Слушание: Сергей Рахманинов. «Литургия св.
Иоанна Златоуста». «Благослови, душе моя, Господа» (греческого распева).
«Всенощное бдение» (1915) создавалось
Рахманиновым во время Первой мировой войны. На этот раз он обратился к
обработкам древних мелодий, соединив знаменный распев с оригинальными
мелодиями, близкими к нему в музыкальном отношении. Законченную партитуру
Рахманинов посвятил памяти С. Смоленского.
Первое исполнение «Всенощного бдения» было
осуществлено Синодальным хором под управлением Н. Данилина. Публика восторженно
приняла новое произведение Рахманинова. В. Держановский, выступавший в печати
под псевдонимом Флорестан, отмечал: «Быть может, никогда ещё Рахманинов не
подходил так близко к народу, его стилю, его душе, как в этом сочинении. А
может быть, именно это сочинение говорит о расширении его творческого полёта, о
захвате им новых областей духа и, следовательно, о подлинной эволюции его
сильного таланта».
В последующие месяцы произведение
исполнялось несколько раз с неизменным успехом. Однако после Октябрьской
революции 1917 года новая власть начала борьбу со всеми религиозными
проявлениями, и «Всенощное бдение» было надолго запрещено.
Слушание: Сергей Рахманинов. «Всенощное
бдение». «Воскресение Христово видевшее».
«Всенощная» Рахманинова подвела итог многовековой
истории развития знаменного распева.
В советские годы обращение композиторов к
сфере церковной музыки не поощрялось, поэтому появление новых духовных
сочинений стало возможным только в последней трети ХХ века.

Скачано
с www.znanio.ru

alt: Слушание: Херувимская (знаменная)

title: Урок музыки: Мир русской духовной музыки


extracted_text:
МЕТОДИЧЕСКИЕ
РЕКОМЕНДАЦИИ ДЛЯ УЧИТЕЛЕЙ ИНОСТРАННЫХ ЯЗЫКОВ ПО ПОДГОТОВКЕ К ОГЭ

Основной характеристикой современного образования становится
универсальность. Требования, предъявляемые глобальным миром к освоению
дисциплины иностранный язык, соотносятся, и в определенной степени определяются
постулатами современной парадигмы образования. Основными постулатами
современного образования являются:
Ø   понимание необходимости образования на
протяжении всей жизни, т.е. осуществление непрерывного образования;
Ø   ученик - это субъект образования;
Ø   от знаний в освоении предметом к
компетенциям;
В процессе образования основными компетенциями становятся:
Ø   информационная компетенция, т.е. умение
владеть и оперировать данными и информацией, наличие навыков по владению,
поиском информацией;
Ø   коммуникативная компетенция;
Ø   драматизация, т.е. постановка сцен,
сюжетов по заданной теме;
Ø   социокультурная компетенция, т.е. создание
межпредметных связей.
Целью современного образования становится предметное и
межпредметное воспитание ученика. В этой связи к изучению предмета иностранный
язык предъявляются соответствующие требования по поиску наилучших форм передачи
и осуществления задач построения предметных и межпредметных связей, а так же
поиск лучших форм реализации базовых предметных компетенций на уроках
английского языка в основной школе. Исходя из этих базовых положений
осуществляется реализация ФГОС по дисциплине иностранный язык в основной школе,
так же ФГОС реализуется и в требованиях к проведения выпускного экзамена за
курс основной школы.
В аспекте подготовки к ОГЭ в 9-м классе ФГОС по требованиям к
освоению дисциплины соответствует требованиям, представленными в
Общеевропейской шкале уровней владения иностранным языком в рамках уровней
А2-B2, что создает основу для успешной сдачи любого экзамена по английскому
языку на данном этапе освоения дисциплины. Данный факт в большой степени
подтверждает мысль об особенности современного образования, как о приобретающем
глобальный характер, где учителю иностранного языка в современной школе необходимо
уметь владеть базовыми предметными компетенциями, в равной степени соотнося
осуществление процесса образования основываясь на парадигмах современного
образования. Этот факт необходимо учитывать так же при подготовке учеников к
ОГЭ, когда в процессе подготовки к устной части необходимо разъяснить ученикам
необходимость решения коммуникативной задачи, т.е. задача реализации
коммуникативной компетенции.
При подготовке учеников к сдаче ОГЭ в 2021 году в своей
деятельности учитель на уроках английского языка должен быть ориентирован на
пошаговое формирование умений в четырех видах речевой деятельности:
аудировании, чтении, письме и говорении. Это означает, что каждый урок должен
быть в той или иной степени ориентирован на формирование определенного вида речевой
деятельности, что на практике означает выполнение заданий, развивающих
отдельные микроумения, тренирующие необходимый языковой материал.
Чтение
Осуществление рецептивного вида деятельности подразумевает
изучение языкового и речевого изучаемого материала. При подготовке к ОГЭ
учителем должны предлагаться коммуникативно-ориентированные задания на контроль
лексики и грамматики, аудирование, упражнения на отработку отдельных навыков.
Требования, предъявляемые к учебным текстам должны учитывать такие
характеристики текста как: длина текста, место основной идеи, тематика текста,
проблематика, степень аутентичности, наличие изучаемой лексики по теме.
Необходимо ознакомить учеников с основными видами чтения текста и алгоритмом
выбора лучшего в зависимости от выполняемого задания в разделе «чтение».
Виды чтения:
- skimming (1 задание) определение основной идеи, темы текста
- scanning (2 задание) поиск конкретной информации в тексте
- reading for detail детальное понимание текста не только на
уровне содержания, но и на уровне смысла.
Также можно выделить следующие типы чтения: коммуникативное
чтение вслух и про себя, изучающее, поисковое, просмотровое, ознакомительное.
Для эффективного чтения необходимо сформировать следующие навыки:
Ø   игнорировать неизвестное, если оно не
мешает выполнению основной задачи;
Ø   вычленить информацию, необходимую для
понимания смысла текста;
Ø   читать, опираясь на ключевые слова;
Ø   иметь навык работы со словарем;
Ø   использовать сноски и комментарии,
представленные в тексте;
Ø   интерпретировать и трансформировать
информацию, представленную в тексте.
Работа с текстом
Работа с тестом делится на три этапа: дотекстовый, текстовый,
послетекстовый.
Дотекстовый этап.
Цели, которые ставит учитель при работе с текстом на дотекстовом
этапе: сократить речевые трудности, определить ключевые задачи, актуализировать
личный опыт учащегося, побудить стимулировать мотивацию. На практике это может
означать демонстрация картинки, образа, связанного с основной мыслей, темой
текста, вступительное слово учителя, содержащее подводку к заголовку текста,
наводящие вопросы по заголовку текста, предлагающие ученику догадаться о чем
текст по заголовку, «мозговой штурм» на поиск ассоциаций на ключевое слово из
текста и т.д.
Текстовый этап
Включает в себя задания, которые учащийся выполняет
непосредственно во время чтения. Первое прочтение предполагает чтение и
проверку своих догадок, озвученных на дотекстовом этапе. При повторном чтении
ученики решают коммуникативные задачи:
Ø    выделяют смысловые части, определяют
основную мысль каждой части текста
Ø    выделяют ключевые слова в каждой части
текста
Ø    отмечают незнакомую для себя информацию и
уточняют значение определенных слов
Ø    устанавливают связи между частями текста.
Следует обратить внимание, что на данном этапе работы с текстом
вопросы ориентированы преимущественно на смысл, а не на содержание текста, так
называемые motivating questions.
Послетекстовый этап
На данном этапе ученики определяют основную функцию текста,
отвечают на вопросы учителя, делятся личными впечатлениями о прочитанном.
Аудирование
Аудирование – это процесс восприятия и понимания речи на слух.
Трудности при аудировании:
Ø   трудности, обусловленные условиями
аудирования
Ø   трудности, обусловленные индивидуальными
особенностями источника речи
Ø   трудности, обусловленные языковыми
особенностями восприятия материала.
Трудности, обусловленные индивидуальными особенностями источника
речи, возникают в основном ввиду отсутствия практики восприятия на слух.
Трудности, обусловленные языковыми особенностями восприятия
материала, возникают в том случае, если в прослушиваемом тексте присутствует
большое количество незнакомой лексики, идиоматические выражения, разговорные
формулы, специальные термины, аббревиатуры.
Механизмы аудирования подразумевают использование речевого слуха,
памяти, вероятностное прогнозирование, артикулирование.
Система работы с аудиотекстами:
Дотекстовый
Подразумевает обсуждение вопросов, утверждений до прослушивания,
догадка по заголовку.
Текстовый
Этап собственно слушания текста. На этом этапе трудности можно
снять с помощью слов синонимов/ антонимов на доске.
Послетекстовый
На данном этапе ученики определяют основную функцию прослушанного
текста, отвечают на вопросы учителя, делятся личными впечатлениями об
услышанном.
Письмо
На данном этапе подготовки основным является обучение орфографии,
знакомство с типичными буквосочетаниями, исключениями, трудными словарными
словами. Это те слова, которые невозможно объяснить, их нужно запомнить, слова,
имеющие древний корень или заимствования. Данный вид речевого умения тренируют:
выполнение упражнений и заданий по формированию навыков записи, списывание с
доски с дополнительным заданием, выполнение упражнений на
трансформацию-видоизмение, упражнения на нахождение ошибок, выполнение заданий
на составление вопросов на ответы, правильная компоновка текста. При построении
работы с учениками на отработку письменного навыка при подготовке к ГИА,
учитель, прежде всего, должен руководствоваться кодификатором и критериями оценивания
письменного задания.
Говорение
Говорение – продуктивный вид речевой деятельности. Упражнения на
видоизменение текста, рассказ от лица героя тренируют этот вид речевой
деятельности. При подготовке речевого высказывания ученик должен помнить, что пересказ
– это не говорение. Главная задача, которую должен ставить перед собой учитель
при подготовке ученика к выполнению данного типа заданий – отработка навыков,
направленных на решение коммуникативной задачи: высказывание, содержащее
выражение своего мнения. Нужно учить пересказывать, запоминая текст с целью
дальнейшего его воспроизведения. Учитель должен использовать активные методы
обучения. Дети должны больше говорить. Учитель должен направлять ученика, а
выражать мысли он должен сам. Все дети участвуют в общении, нельзя допускать
монополию общения сильными учениками. Учащихся можно побудить к разговору
благодаря источнику мотивации, чем может служить картинка.
Важное значение при построении говорения должно придаваться
правильной мотивации. Учителю нужно создать атмосферу доверия,
доброжелательности. Нужно шире использовать парные, групповые формы работы.
Целевая мотивация – поставить цель что-то узнать. Мотивация успеха – хорошие
оценки. Учителю важно помнить, что серьезным инструментом при подготовке к
говорению является использование ИКТ на уроке английского языка. Это может быть
интерактивная доска, компьютерная презентация, проектор, так же может
использоваться планшет или электронный учебник. Основной задачей при подготовке
к говорению выступает выход на монологическое высказывание. Учителю важно
помнить, что никто его не заставляет давать программу строго по учебнику.
Ставить прохождение учебника самоцелью нельзя. Важным аспектом подготовки
является проведение интегрированных уроков. Это может быть урок истории с
английским или литературы с английским. Здесь также важно использовать
наглядные средства: картинку или/и музыку.
Распространенной проблемой, с которой может столкнуться учитель
при подготовке учеников к говорению остается факт, когда один ребенок говорит,
остальные молчат. В этом случае, если один ребенок выступает с презентацией или
с монологом, остальные дети в это время составляют вопросы или заполняют лист с
заданием. Основными характеристиками монолога являются: целенаправленность, непрерывный
характер, логичность, смысловая законченность, самостоятельность,
выразительность.
Диалог также бывает: стандартный и нестандартный. При подготовке к
диалогу учителю важно знать, что необходимым условием для выхода на диалог
является наличие реактивной ситуации, создание которой задача учителя. Одной из
характеристик диалога сейчас является отсутствие исходного образца: ученики
либо не умеют читать, либо работают в формате свободного диалога без опоры на
образец. В этом ключе у ученика необходимо формировать умение логично
формулировать серию вопросов, базирующихся на прочитанном с целью выхода на
диалогическое высказывание.
Проектная методика
Данные формы и методы требуют активного использования, начиная с
периода начальной школы во внеурочной деятельности. Модульное обучение,
например подготовка к празднику: подготовка к зимнему празднику, дни
английского языка, неделя английского языка, культуры являются хорошими
площадки для формирования УУД в начальной школе. Совмещение английского языка и
урока труда, внеурочной работы: кружок лепки, рисования, пения с использованием
иностранной лексики по заданной теме – хорошие инструменты для отработки навыка
повтора изученной лексики. Например, учитель делит детей на группы, одна группа
получает задание лепить гостиную, вторая лепит спальню вместе с мебелью. После
этого дети описывают свою работу, используя активную лексику по теме «дом,
квартира» и грамматическую конструкцию there is, there are.
Театральные формы
Проектная работа обязательно заканчивается красочным
выступлением.В этой связи задача учителей- это подготовка профессиональной
площадки для реализации проекта: организация жюри, выработка критериев для
оценки работ, организация работы площадки для осуществления выступления,
проведение научно-практических конференций, семинаров.
Подводя итог, хотелось бы сказать о необходимости аккумуляции
всего педагогического опыта учителей английского языка с целью реализации
всесторонней подготовки учеников к сдаче ГИА. Реалии современной системы
образования таковы, что изменяющиеся критерии оценивания и возросшие
требования, предъявляемые к знаниям учеников, проходящих выпускной экзамен за
курс средней школы, требуют от учителей постоянного профессионально роста,
повышения квалификации, обмена знаниями и практическим опытом с целью создания
необходимых условий на уроке для всесторонней успешной подготовки ученика к
сдачи ГИА.

Список дополнительной литературы для подготовки к ОГЭ
1.
Английский язык.
Тип. тест. зад. Е. Н. Соловова. Е. С. Маркова – 2018
2.
Exam.Success.
Rimmer W., Vinogradova S.- 2018
3.
Английский язык.
Подготовка к устной части М.Н. Бодоньи – 2020
4.
КИМ по английскому
языку Н.Н. Трубанева – 2019
5.
Банк открытых
заданий ГИА http://fipi.ru/

alt: МЕТОДИЧЕСКИЕ РЕКОМЕНДАЦИИ ДЛЯ УЧИТЕЛЕЙ

alt: УУД в начальной школе. Совмещение английского языка и урока труда, внеурочной работы: кружок лепки, рисования, пения с использованием иностранной лексики по заданной теме – хорошие…


extracted_text:
Краткосрочный план по русскому языку

Сквозная тема:

Путешествие

Школа:

Дата:

ФИО
  учителя:

Класс:

Количество
  присутствующих:     отсутствующих:

Лексическая
  тема:

Великие
  путешественники

Тема урока:

Связное
  высказывание.

Цели обучения, которые достигаются на данном уроке
  (ссылка на учебную программу):

2.1.5.1
  строить монологическое высказывание на заданную и интересующую учащихся тему,
  раскрывая тему и основную мысль на основе опорных слов
2.2.6.1
  сравнивать тексты описательного и повествовательного характера по следующим
  параметрам: тема, основная мысль, тип текста, ключевые слова (с помощью
  учителя)
2.3.2.1
  составлять и писать короткие тексты на заданную тему по опорным словам и по
  плану (с помощью учителя)

Развитие
навыков:

1.5
  Составление монологического высказывания на заданную тему
2.6.
  Сравнительный анализ текстов
3.2
  Создание текста по плану и опорным словам

Критерии
  успеха (Предполагаемый результат):

Все учащиеся смогут:
Узнать
  о письменном и устном связном высказывании.
Узнать
  о составлении текстов по вопросам.
Большинство учащихся смогут:
Исследовать
  предложения и текст.
Озаглавливать
  текст.
Отвечать
  письменно на вопросы.
Выбирать
  предложения, в которых отражены тема и основная мысль
Построить
  монологическое высказывание на заданную тему и, объясняя тему и идею на
  основе ключевых слов, продемонстрировать.
Сравнивать
  тексты описательного и повествовательного характера по следующим параметрам:
  тема, основная мысль, тип текста, ключевые слова.
Составить
  и писать короткий текст на заданную тему по плану с помощью учителя.
Некоторые учащиеся смогут:
Найти
  информацию в дополнительной литературе и построить высказывание по плану о
  великих путешественниках.

Языковая
цель

Основные термины и словосочетания:
Устное
  и письменное высказывание, тексты, вопросы, ответы, предложение, название
  текста, основная мысль, иллюстрации, пословица, письмо, энциклопедия,
  журналы, справочники, упражнение.
Используемый язык для диалога/письма на уроке:
Вопросы для обсуждения:
–
  Почему родителям было непонятно письмо сына?
–
  Каких великих путешественников знаешь ты?
–
  Что ты можешь о них рассказать?

Привитие

ценностей

Ценности,
  основанные на национальной идее «Мәңгілік ел»: казахстанский
  патриотизм и гражданская ответственность; уважение; сотрудничество; труд и
  творчество; открытость; образование в течение всей жизни.

Межпредметные

связи

-    Литература * физическая культура * самопознание * трудовое
  обучение

Навыки

использования
  ИКТ

На
  данном уроке учащиеся  не используют ИКТ

Предварительные

знания

Звуки
  и буквы, гласные и согласные звуки, печатные и рукописные буквы, алфавитные
  названия букв, слог, язык – средство человеческого общения, высказывание,
  текст, тема и основная мысль текста, заглавие и структура текста,
  текст-описание, текст – повествование, языковые и неязыковые средства
  общения, устная и письменная речь, предложение, прописная буква в начале
  предложения и в именах собственных, знаки препинания в конце предложения,
  виды предложений по цели высказывания и интонации, сила голоса и темп речи,
  словосочетание, главное и зависимое
слово
  в словосочетании, алфавитный порядок слов, перенос слов, ударные и безударные
  гласные, мягкий знак на конце и в середине слов, твердые и мягкие согласные,
  правописание жи-ши, ча-ща, чу-щу, чк, чн, нщ, рщ, шн, звонкие и глухие
  согласные, звук [й], разделительный Ь, состав слова,
окончание,
  корень, приставка, суффикс, родственные и однокоренные слова, лексическое
  значение слова, слова-предметы, слова-признаки, слова-действия, имена
  собственные, омонимы, синонимы, антонимы, части речи, имя существительное,
  слова с абстрактным и конкретным значением, род
имён
  существительных, единственное и множественное число существительных, имя
  прилагательное, род имени прилагательного, единственное и множественное число
  прилагательных, глагол, начальная форма глагола, единственное и множественное
  число глаголов, настоящее, прошедшее, будущее (простое) время глагола,
  предлог, союз, правописание
предлогов
  и приставок, сочинение, изложение.

Ход
  урока

Этапы урока, t

Запланированная
  деятельность на уроке

Ресурсы

Начало
  урока
0-2

Создание
  положительного эмоционального настроя
Вот
  звонок нам дал сигнал:
поработать
  час настал.
Так
  что время не теряем
И
  работать начинаем
Н.С.
  Борбат

2-5 мин

Актуализация
  жизненного опыта. Целеполагание.
Цель:
  ввод ситуации для открытия и постановки целей урока.
Учитель
  предлагает учащимся ответить на вопросы:
–
  Каких великих путешественников вы знаете?
–
  Какие великие открытия они совершили?
Учащиеся
  с помощью учителя формулируют тему урока.
Постановка
  задач:
–
  Что помогают определить ключевые слова?
–
  Чем связаны между собой предложения в тексте?
–
  Как должны быть связаны предложения в тексте- повествовании?
–
  Что содержит первое предложение в тексте-описании?
–
  Какова роль остальных предложений в тексте-описании?
–
  Как должны быть выстроены предложения в тексте?
– Почему важно
  правильно выстраивать предложения?

Критерии
  успеха

Ученики
  формулируют тему урока

Середина урока
6-12 мин

Работа
  над темой урока.
Цель:
  усвоение содержания темы.
(К,
  И) Минутка чистописания: запись
  пословицы.
Обсуждение.
  Почему так говорят?
(К,
  И) Работа с текстом.
Ученики
  читают отрывок из произведения Э.Успенского;
отвечают
  на вопросы учебника, строя монологические высказывания с помощью учителя или
  самостоятельно;
демонстрируют
  его в классе;
правильно
  выстраивают письмо Дяди Фёдора;
вспоминают,
  чем закончилась данная история.
(Можно
  предложить ученикам посмотреть фрагмент данного мультфильма.)
(К,
  И) Работа со словарём.
  Слово «увидеть».
(К,
  И) Работа с правилом.
Работа
  по теме урока.
Цель:
  выполнение практических заданий.
(К,
  И) Исследовательская работа.
Учащиеся
  читают предложения;
доказывают,
  можно ли считать эти предложения текстом;
отвечают
  на вопрос: «Что нужно сделать, чтобы получился текст?;
составляют
  текст, используя правило о построении предложений в тексте.

Учебник,
рабочая
тетрадь
http://www.y
oumult.net/st
uff/2-1-0-756

13-14 мин

(Д, К) Физминутка для глаз.

15-22 мин

Работа
  с учебником.
(К,
  И) Работа с вопросами.
Ученики,
  отвечая на вопросы, используя опорные слова (взятые из вопросов), или без них
  составляют короткий текст на заданную тему с помощью учителя или
  самостоятельно;
придумывают
  название текста; записывают название и полученный текст грамматически правильно.
Выборочная
  проверка.
(Г)
  Работа с иллюстрациями.
Дети
  по иллюстрациям составляют рассказ с помощью учителя или самостоятельно.
(К,
  И) Творческое задание.
Ученики,
  используя опорные слова или план (предоставленные учителем или самими
  учащимися) с помощью учителя или самостоятельно составляют продолжение
  рассказа о путешествии зверят в шляпе.
(К,
  И) Работа с дополнительным материалом.
Учащиеся
  читают материал о путешественниках, данный в учебнике; составляют простые
  (тонкие) и сложные (толстые) вопросы по материалу в учебнике; находят
  информацию о великих путешественниках в энциклопедиях, журналах,
  справочниках, интернете с помощью учителя, родителей, одноклассников или
  самостоятельно; строят монологическое высказывание на данную тему, используя
  план с помощью учителя; демонстрируют своё высказывание в классе.
Сравнивают
  тексты описательного и повествовательного характера по следующим параметрам:
  тема, основная мысль, тип текста, ключевые слова с помощью учителя.

Учебник,
рабочая
тетрадь
Энцикло-
педии,
журналы,
справочники

Критерии
  успеха

23-24 мин

(Д,
  К) Динамическая пауза.
Чок-чок,
  каблучок! (Потопать ногами.)
В
  танце кружится сверчок. (Покружиться.)
А
  кузнечик без ошибки (Движения руками, как при игре на скрипке.)
Исполняет
  вальс на скрипке.
Крылья
  бабочки мелькают. (Машем руками как крыльями.)
С
  муравьём она порхает. (Покружиться на подскоках.)
Приседает
  в реверансе (Делаем реверанс.)
И
  опять кружится в танце. (Покружиться.)
Под
  весёлый гопачок (Танцевальные движения, как в гопаке.)
Лихо
  пляшет паучок.
Звонко
  хлопают ладошки! (Похлопать в ладоши.)
Всё!
  Устали наши ножки! (Сесть или наклониться вперёд, руки свесить вниз.)

24-30 мин

Работа
  по учебнику
(П)
  Работа с текстом.
Учащиеся
  читают текст упражнения;
выбирают
  из него несколько предложений, в которых отражены тема и основная мысль;
составляют
  и записывают текст, используя план из предыдущего упражнения с помощью
  учителя, одноклассников или самостоятельно.
Взаимопроверка.
Составляют
  и записывают короткий текст об одном из великих путешественников по плану с
  помощью учителя или самостоятельно.
Выборочная
  проверка.

Учебник,
рабочая
тетрадь

31-32 мин

(Д,
  К) Пальчиковая физминутка.
Дай
  молока, Буренушка, (Показывают, как доят корову.)
Хоть
  капельку – на донышке.
Ждут
  меня котятки. ( Делают «мордочки» из пальчиков.)
Малые
  ребятки.
Дай
  им сливок ложечку,
(Загибают
  по одному пальчику на руках, начиная с
мизинцев,
  на каждое название молочного продукта.)
Творогу
  немножечко,
Масла,
  простоквашки,
Молока
  для кашки. (Снова «доят».)
Всем
  дает здоровье
Молоко
  коровье.

Конец урока
33-39
  мин

Работа
  в тетради «Что я знаю и умею»
Цель:
  оценка уровня усвоения навыка по теме.

Тетрадь «Что я знаю и умею»

39-40
  мин

Итог урока.
  Рефлексия. По выбору учителя.

Критерии
  успеха

Дифференциация

Оценивание

Здоровье и
  соблюдение ТБ

Мотивированные
дети
  могут сравнить
полезные
  и вредные
советы,
  находить в
словаре
  значение
слов.

Формативное оценивание.
–
  Самооценивание в тетради «Что я
знаю
  и умею».
–
  Взаимооценивание при работе в паре,
группе,
  классом.
–
  Результаты наблюдения учителем
качества
  ответов учащихся на уроке.
–
  Определение уровня усвоения навыка
по
  теме (тетрадь «Что я знаю и умею»).

Динамическая
  пауза.
«Стрекоза»
Вот какая стрекоза - как горошины глаза. (Пальцами
  делают очки.)
Влево-вправо, назад-вперед. (Глазами смотрят
  вправо- влево.)
Ну, совсем как вертолет. (Круговые движения
  глаз.)
Мы летаем высоко. (Смотрят вверх.)
Мы летаем низко. (Смотрят вниз.)
Мы летаем далеко. (Смотрят вперед.)
Мы летаем близко. (Смотрят вниз.)

file_name: русский 124.docx

alt: Краткосрочный план по русскому языку

alt: Ход урока Этапы урока, t

alt: К, И) Творческое задание. Ученики, используя опорные слова или план (предоставленные учителем или самими учащимися) с помощью учителя или самостоятельно составляют продолжение рассказа о путешествии…

title: конспект урока по русскому языку на тему: "Связное высказывание"