extracted_text:
9-
sinflarda ishqoriy yer metallari mavzusini o`qitishda zamonaviy pedago`gik
texnologiyalar va AKT lardan foydalanish
Reja:
1.
Kirish.
2.
Asosiy
qism.
2.1.
Zamonaviy
pedago`gik texnologiyalarning ta`limdagi ahamiyati.
2.2.
Kimyo
darslarida AKTdan unumli foydalanish.
2.3.
9-
sinflarda ishqoriy yer metallari mavzusini o`qitishda zamonaviy pedago`gik
texnologiyalar va AKT lardan samarali foydalanish.
3.
Hulosa.
4.
Foydalanilgan
adabiyotlar.
5.
Tavsiya
va takliflar.
Kirish
Har bir
jamiyatning kelajagi uning ajralmas qismi va hayotiy zarurati bo`lgan ta`lim
tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi. Bugungi kunda
mustaqil taraqqiyot yo`lidan borayotgan mamlakatimizning uzluksiz ta`lim
tizimini isloh qilish va takomillashtirish, yangi sifat bosqichiga ko`tarish,
unga ilg`or pedagogik va axborot texnologiyalarini joriy qilish hamda ta`lim
samaradorligini oshirish davlat siyosati darajasiga ko`tarildi. “Ta`lim
to`g`risida”gi Qonun va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”ning qabul qilinishi
bilan uzluksiz ta`lim tizimi orqali zamonaviy kadrlar tayyorlashning asosi
yaratildi.
Ta`limning barcha
bosqichlariga oid umumiy pedagogik va didaktik talab o`quvchining dasturiy
bilim, tasavvur va ko`nikmalari asosida mustaqil ishlash samaradorligini
takomillashtirish, ilmiy fikrlashga, o`quv faniga qiziqishini kuchaytirish,
kasbiy bilimlarini chuqurlashtirish, nazariy va amaliy mashg`ulot mobaynida
ularning faolligini oshirishdan iboratdir. Jahon pedagogik tajribasi, zamonaviy
pedagogik texnologiyalarining o`quvchilarni fanlarga qiziqtirishga, ularning
mustaqil ishlashda faolliklarini oshirishga imkoniyati cheksiz ekanligini
tasdiqlamoqda.
Ta`limning bugungi
vazifasi o`quvchilarni kun sayin oshib borayotgan axborot – ta`lim muhiti
sharoitida mustaqil ravishda faoliyat ko`rsata olishga, axborot oqimidan
oqilona foydalanishga o`rgatishdan iboratdir. Buning uchun uzluksiz ravishda
mustaqil ishlash imkoniyati va sharoitini yaratib berish zarur.
O`zbekiston
Respublikasi demokratik, huquqiy va fuqarolik jamiyatini qurish yo`lidan
borayotgan bir paytda ta`lim sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning bosh
maqsadi va harakatga keltiruvchi kuchi har tomonlama rivojlangan barkamol
insonni tarbiyashdan iboratdir. Bu barobarida darslarda yangi pedagogik
texnologiyalardan foydalanish yaxshi samara beradi.
I. Didaktik o`yin texnologiyalari
Didaktika yunoncha
“didaktikos” so`zidan kelib chiqqan bo`lib, o`qitish, o`rganish ma`nosini
bildiradi. O`quvchilarga bilim berishda yangi inavatsion tehnalogiyalardan
foydalanib darslarni olib borish yaxshi natija beradi.
So`ngi paytlarda
asosiy didaktik kategoriyalar sirasiga ta’limning didaktik tizimi va ta’lim
texnologiyasi kabi tushunchalarni ham kiritish taklifi ilgari surilmoqda.
Tadqiqotchilar mavjud didaktik konsepsiya (tizim)larni umumlashtirib quyidagi
guruhlarga ajratdilar.

An’anaviy
     2. Progressiv. 3. Zamonaviy.

Ushbu darslarda
o`quvchilarning bilim olish jarayoni o`yin faoliyati orqali uyg`unlashtiriladi.
Shu sababli o`quvchilarning ta’lim olish faoliyati o`yin faoliyati bilan
uyg`unlashgan darslar, didaktik o`yinli darslar deb ataladi. Inson hayotida
o`yin faoliyati orqali quyidagi vazifalar amalga oshiriladi
- o`yin faoliyati
orqali shaxsning o`qishga va mehnatga bo`lgan qiziqishi ortadi.
- o`yin davomida
shaxsning muloqatga kirishishi ya’ni komunativ – muloqat madaniyatini egallash
uchun yordam beriladi.
- shaxsning o`z
iqtidori, qiziqishi, bilimi va o`zligini namoyon etishiga imkon yaratiladi.
- hayotda va o`yin
jarayonida yuz beradigan turli qiyinchiliklarni yengish va mo`ljalni to`g`ri
olish ko`nikmalarni tarkib topishiga yordam beradi.
- o`yin jarayonida
ijtimoy normalarga mos xulq – atvorni egallash, kamchiliklarga barham berish
imkoniyati yaratiladi.
- shaxsning ijobiy
fazilatlarini shakllantirishga zamin tayyorlaydi.
- insoniyat uchun
ahamiyatli bo`lgan qadriyatlar tizimi ayniqsa ijtimoiy, manaviy – madaniy,
milliy va umuminsoniy qadriyatlarni o`rganishga etibor qaratiladi.
- o`yin
ishtirokchilarida jamoaviy muloqat madaniyatini rivojlantirish ko`zda tutiladi.
Didaktik o`yinlar
texnologiyalari o`quvchi faoliyatining faollashtirish va jadallashtirishga
asoslangan. Ular o`quvchiga ijobiy imkoniyatlarni ro`yobga chiqarish va
rivojlantirishning amaliy yechimlarini aniqlash va amalga oshirishda katta
ahamiyatga ega. Didaktik o`yinlar o`quvchilarda tahlil qilish, mantiqiy
fikrlash, tatqiq qilish hisoblash, o`lchash, yasash, sinash, kuzatish,
solishtirish, xulosa chiqarish, mustaqil qaror qabul qilish, guruh yoki jamoa
tarkibida ishlash axloq – odob o`rgatish, nutq o`stirish til o`rgatish, yangi
bilimlar o`rgatish va boshqa faoliyat turlarini rivojlantirishga yo`rdam
beradi.
Didaktik
o`yinlarning asosiy turlari intellektual (aqliy) va harakatli hamda aralash o`yinlardan
iborat. Bu o`yinlar ishtirokchilarda aqliy – jismoniy, axloqiy, psixologik,
estetik, badiiy tadbirkorlik, mehnat va boshqa ko`nikmalarni rivojlantirishga
yordam beradi. Bularning orasida didaktik o`yinlar ta’lim – tarbiya
vazifalarini amalga oshirish imkoniyatini oshirib borishi bilan alohida o`ringa
ega.
Quyida kimyo
darslarida didaktik o`yinlar qo’llash haqida fikr yuritamiz.

Ishchanlik o`yin darsi – dars mavzusi bo`yicha masalalarni
hal etish jarayonida o`quvchilarning faol ishtirok etishini ta’minlash orqali
yangi bilimlarni o`zlashtirish mashqi.
Kimyoda “7-sinifda
Suvning tarkibi va xossalari” mavzusida o`quvchilarni 3 ta kichik guruhlarga
bo`lib xar bir guruhga sovollar beriladi.

Suv qanday
     modda. 2. Suvdan qanday foydalanamiz. 3.suvning tarkibi qanday.

Ro`lli
o`yin darsi - dars mavzusi bo`yicha masalalarni o`rganishda
o`quvchilarga oldindan ma’lum ro`llarni taqsimlash va dars jarayonida shu
ro`lni bajarishlarini tashkil etish asosida bilimlarni mustaxkamlash darsi.
Masalan; 7-sinifda
“Birikmalardagi elementlar atomlarining valentligi” mavzusida o`quvchilarga
element belgilari berilib ularni valetlik asosida birikishi ko`rsatiladi.
H2 O
 H-------O ----------H ,       N2 O                 N-------O--------N.

Teatrlashtirilgan dars – dars mavzusi bilan bog`liq sahna
ko`rinishlari tashkil etish orqali dars mavzusi bo`yicha chuqur, aniq
ma’lumotlar berish darsi.
8-sinif
“Elektrolitlar va elektrolitmaslar ”mavzusiga sahna ko`rinishi tayyorlash
mumkin
Kompyuter darsi
– tegishli o`quv fani bo`yicha dars mavzusiga doir
kompyuter materiallari ( multimediya, virtual o`quv kursi va shu kabilar )
asosida o`tiladigan dars.
Kim oshdi savdosi darsi – o`quv fani ayrim bo`limi bo`yicha
bilimlarni har bir o`quvchi qanchalik ko`p bilishini namoyish etish darsi.
Bunda o`quvchlarga sovollarni berib to`gri lavoblarni yutib olishini tashkil
qilinadi.
Yamarka darsi – dars mavzusini bo`laklar bo`yicha oldindan
o`zlashtirish o`quvchilarning o`zaro muloqat asosida sinfga qiziqarli
tushuntirish orqali o`tiladigan dars.
Formulalar darsi – o`quvchilarning formulalarni puxta
o`zlashtirishlari bo`yicha turli o`yinlar shaklidagi mashqlar o`tkazish darsi.
Bunda o`quvchilarga reaksiya tenglamalari yozilgan varaqlar beriladi va ularga
mos sherikni toppish aytiladi, natijada o`quvch bilimini tekshirish mumkin.
O`yin darsi – dars mavzusiga mos o`yin orqali
o`quvchilarning o`zlashtirishlarini tashkil etish darsi.
Tergovchi bilimdonlar olib boradigan darsi – dars mavzusini
oldindan puxta o`rgangan o`quvchilar yordamida qiziqarli savol – javoblar,
tahlillar asosida isbotlab, tushuntirish mashqlari bo`lib, bunda o`quvchilar
dars mavzusini o`zlashtirib eslab qolishlari uchun qulaylik yaratadilar.
Integral ( integratsiyalangan ) dars – bir nechta fanlarga
doir integratsiyalash uchun qulay bo`lgan mavzular bo`yicha tashkil qilingan
dars (5)
Umumta’lim maktablarida kimyo ta’limi samaradorligini oshirishda taklif
etilayotgan didaktik o’yinlar

O`qitishning
individuallashuvi jamoa bilan yanada chuqur bog`lanishiga olib boradi,
jamoadagi o`zining “men” ini namoyish qilishning, shaxsiga aylanishning yorqin
istiqbollarini vujudga keltiradi. Shaxsni ta’sir ko`rsatishning jamoaviy
vositasida tarbiyalash – unda jamiyatga to`g`ri munosabatni tegishli faoliyat
bilan qo`shilishining axloqiy – estetik normalar haqidagi, ularga ongli
yondashish to`g`risidagi tushunchalarni tarkib toptirishni bildiradi.
Mustaqillik va faollikni, o`ziga xoslikni rivojlantirish esa ijtimoiy
konstruktiv – ijodiy ishlarda o`zini yaqqol namoyon etishdir.
“Individuallik” –
tushunchasi shaxsning boshqa kishilardan farqlanadigan alohida va yagona
xususiyatini o`z ichiga oladiki, bu xususiyat shaxsga jamiyatda o`ziga xoslik
va takrorlanmaslik baxsh etadi, yani kishi – kishini eksploatatsiya qilmaydigan
tizimda jamiyat va shaxs o`zaro qarama–qarshi bo`lmaydi. Har qanday
individullikning betakrorligi jamiyatdan ajralib qolmaydi, balki jamiyatning
uzviy bog`liqligi uning manfaatlarini va harakat qonuniyatlarini
tushinishdadir. Jamiyatsiz shaxs bo`lmaydi, individullik bo`lmaydi, chunki
kamolatning manbai jamiyatdadir. Shaxsning kamol topishida o`zining kuch
g`ayrati, bevosita faoliyati juda katta ro`l o`ynaydi. Bizning tarbiya va talim
tizimimiz har bir bolada iste’dod, faollik, onglilik va ijodkorlikni
rivojlantirishga qaratilgan.
Avval
xususiyatlarni hisobga olib, umumiylikni, keyin umumiyni hisobga olib,
alohidalikni rivojlantirish kerak. Respublikamizda ta’lim jarayonini
takomillashtirish bo`yicha izlanishda o`qitishning yangi shakllari asta – sekin
mustahkam o`rin olmoqda. Bular gimnaziya, ixtisoslashtirilgan sinflardir. Lekin
ta’limning yangi shakllari asosan maktabning o`rta va yuqori bo`g`inlariga
dahldordir. Ho`sh, boshlang`ich maktabda nimalar bo`lyapti? Boshlang`ich maktab
har qanday holda ham o`quvchilardagi bilimlarni shakllantirishda va ularning
qobilyatlarini aniqlashda asosiy rol o`ynaydi, keyin ham shunday bo`lib qoladi.
Ammo boshlang`ich maktabdagi barcha o`quvchilar, bolalarning qobilyatlarini
aniqlash va rivojlantirish uchun tegishli ishlarni amalga oshiryaptimi? Masalan
: nima uchun yuqori sinflarda a’lo bahoga o`zlashtiradigan bolalar soni kamayib
bormoqda? Maktabni bitta yoki ikkita o`quvchi imtiyozli bitirishini qanday tushinish
kerak? Iste’dodli, qobilyatli bolalar yo`qmi yoki o`qitish jarayoni shunchalik
samarasiz bo`lib qolganmi? Bularning sababi nima? Sababi ko`p. Birinchidan,
boshlang`ich sinflar o`qituvchining bolalar bilan individual ish olib borish
imkoniyati cheklangan. Sinflarda bo`sh o`zlashtiradigan o`quvchilarga e’tibor
berish zarur.
Kimyoga oid
qiziqarli mavzularga krossvord, rebus va ijodiy izlanishga undaydigan
masalalarni kiritish mumkin. Bunday qiziqarli masalalar quyidagi didaktik
talablarga javob berish kerak.
1.Qiziqarli
masalalar tezkor va obrazli fikrlashni rivojlantirib, ularni yechish jarayonida
ijodiy motivatsiya hosil qilishi.
2.Taqdim
etilayotgan materialning o`quvchilar uchun yangi va qiziqarli bo`lishi.
3. O`quvchilarning
o`quv-biluv faoliyati darajasini oshirish maqsadida topshiriqlarning mazmunida
uni turli usullar bilan yechilishining ko`zda tutilishi.
4. Qiziqarli
masalalarning yechish jarayonida bosqichma-bosqich o`quvchilarning
ijodkorligini yuzaga chiqarishga yo`naltirilishi.
5. O`quvchilarning
mustaqil ishlashini taminlash uchun topshiriqlarning variativ bo`lishi.
6. Topshiriqlarni
o`quvchilarning fazoviy tasavvur va tafakkurini rivojlantirishga qaratilishi.
Kimyoni o`qitishda
krossvord va rebuslardan foydalanish o`quvchilarni zeriktirmaslikka, kimyo
atamalaridan so`z boyligini oshirish va tez fikrlashga o`rgatadi. Kimyoga oid
rebursni tuzoishda turmushda uchraydigan va o`quvchilarga ma’lum bo`lgan
obyektlar, shakllar yoki tajribalarni tanlash maqsadga muvofiq. Rebusda
berilgan turli hil obyektlar, shakllar va tasvirlar o`quvchilarga ma’lum
bo`lgani uni o`qitishning hamma bosqichida qo`llash mumkin. O`quvchilarni fanga
qiziqtirish, darsda qiziqarli masalalar va didaktik o`yinlardan unumli
foydalanib faol o`quv – biluv jarayonini vujudga keltirish orqali
o`quvchilarning grafik tayyorgarligi darajasini oshirish va kasbiy
shakllantirish mumkin. O`quv jarayonida didaktik o`yinlar o`quvchilarning
oldiga qo`ygan maqsadidan kelib chiqib:
1. Yangi mavzular
tushuntirishdan oldin (bunda o`yin muammoli vaziyat sifatida )
2.Yangi mavzuni
tushuntirish vaqtida ( o`quvchilarning diqqatini jalb qilish maqsadida )
3.Mavzuni
mustahkamlashdan oldin, shuningdek o`quvchilarning bilim, ko`nikma va
malakasini tekshirish vaqtida ( o`quvchilarni o`ziga hos o`yinga jalb
etib,
kichik guruhlar xosil qilish va raqobatni yuzaga keltirish ) qo`llash mumkin.
Yuqoridagi fikrlar
aosida kimyo fanidan didaktik o`yinlar ishlab chiqish va imkon qadar kompyuter
o`yinlari tarzida yaratib, dars jarayonida foydalanish o`quvchilarning
qiziqishini orttiradi. Kimyo fanidan yaratilgan o`yin dasturlari o`quvchilarda
o`quv motivatsiyasini shakllantirishga, ijodiy fikrlashga, mustaqil ishlash va
bilim boyligini oshirishga xizmat qiladi.
Kimyo fanida
kompyuter o`yinlarini ishlab chiqish texnologiyalari quyidagi bosqichda amalga
oshiriladi.
1.O`quvchilarni
o`zlashtirishida murakkab bo`lgan mavzu tanlab olinadi.
2.O`yinning
maqsadi va sharti tanlab olinadi.
Ta’limiy maqsad –
o`yin davomida o`quvchi mavzuning mohiyatini to`liq tushunib oladi.
Tarbiyaviy
maqsad-o’quvchilarda kuzatuvchanlik, ziyraklik, ogohlik, topqirlik va estetik
did kabi fazilatlarni tarbiyalaydi.
Rivojlantiruvchi
maqsad- o’quvchilarning fazoviy tasovvur qilish, mantiqiy fikrlashva ijodkorlik
qobilyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
3.Tanlangan mavzu
bo’yicha o’quvchini o’ylashga va fikr yuritishga majbur qiladigan, eng
asosiysi, o’yinni o’ynashga ehtiyoj sezdiradigan qiziqarli dizayn va g’oya
yaratiladi.
4.O`yinning
tuzilishi va o’ynash bosqichlari ishlab chiqiladi.
5.O`yin metodi
asosida o’quvchilarning tanlangan mavzu bo’yicha bilm ko’nikmalarini
shakillanishini ta`minlovchi pedagogik talablar aniqlanadi.
6.O`quvchining
boshlang’ich bilmini va o’zlashtirilishini nazorat qiluvchi masalalar tizimi
ishlab chiqiladi.
7.O’yin
meto’dining samaradorligini aniqlovchi nazorat va kompleks topshiriqlar tizimi
ishlab chiqiladi.
"Bumerang” texnologiyasi
Texnologiyaning qo`llanilishi.
Amaliy
mashg`ulotlar, seminar yoki laboratoriya mashg`ulotlari, hamda, suhbat –
munozara shaklidagi darslarda yakka tartibda, kichik guruh va jamoa shaklida
foydalanishi mumkin.
Mashg`ulotda
foydalaniladigan vositalar:
O`quvchi dars
jarayonida mustaqil o`qishlari, o`rganishlari va o`zlashtirib olishlari uchun
mo`ljallangan tarqatma materiallar (o`tilgan mavzu yoki yangi mavzu bo`yicha
qisqa matnlar, suratlar va ma`lumotlar.)
Mashg`ulotni
o`tkazish tartibi:             Ushbu texnologiya bir necha
bosqichda o`tkaziladi;

o`quvchilar
     kichik guruhlarga ajratiladi;

     o`quvchilar darsning maqsadi va tartibi bilan tanishtiriladi.

     O`quvchilarga mustaqil o`rganish uchun mavzu bo`yicha matnlar tarqatiladi;

     Berilgan matnlar o`quvchilar tomonidan yakka tartibda mustaqil
     o`rganiladi;

     Har bir guruh a`zolaridan yangi guruh tashkil etiladi;

     Yangi guruh a`zolarining har biri guruh ichida navbati bilan mustaqil
     o`rgangan matnlari bilan axborot almashadilar, ya`ni bir – birlariga
     so`zlab beradilar, matnni o`zlashtirib erishadilar;

     Berilgan ma`lumotlarni o`zlashtirilganlik darajasini aniqlash uchun guruh
     ichida ichki nazorat o`tkaziladi, yani guruh a`zolari bir-birlari bilan
     savol-javob qiladilar;

     Yangi guruh a`zolari dastlabki holatdagi guruhlariga qaytadilar;

     Darsning qolgan jarayonida o`quvchilar bilimlarini baholash yoki to`plagan
     ballarini hisoblab borish uchun har bir guruhda “guruh hisobchisi” tayinlanadi;

     O`quvchilar tomonidan barcha matnlar qay darajada o`zlashtirilganligini
     aniqlash maqsadida o`qituvchi (yoki opponent guruh) o`quvchilarga savollar
     bilan murojaat etadilar, og`zaki so'rov o`tkazadilar;

     Savollarga berilgan javoblar asosida guruhlarni to`plagan umumiy ballari
     aniqlanadi;

     Har bir guruh a`zosi tomonidan guruhdagi matnning mazmunini hayotga
     bog`lagan holda bittadan savol tuziladi;

     Guruhlar tomonidan tayyorlangan savollar orqali savol javob tashkil
     etiladi;

     Guruh a`zolari tomonidan to`plangan umumiy ballar yig`indisi aniqlanadi va
     guruh a`zolari o`rtasida teng taqsimlanadi.

Izoh: O`qituvchi
darsni shu tartibda tugatishi yoki o`quv materialini o`quvchilar tomonidan
yakka tartibda qanday o`zlashtirilganini yana bir bor o`z-o`ziga baho berish
tartibida nazorat qilish uchun “Charxpalak” texnologiyasidan foydalangan holda,
o`qilgan va o`zlashtirilgan matnlar asosida tayyorlangan tarqatma materiallarni
o`quvchilarga tarqatib, o`z bilimlarini tekshirib olishga imkoniyat yaratishi
mumkin.
“Rezyume”
texnologiyasi.
Texnologiyaning tavsifi: Bu texnologiya murakkab,ko’p tarmoqli,mumkin
qadar muammoli mavzularni o’rganishga qaratilgan. Texnologiyaning mohiyati
shundan iboratki, bunda bir yola mavzuning turli tarmoqlari bo’yicha axborot
beriladi. Ayni paytda ularning har biri alohida nuqtalardan muhokama qilinadi.
Masalan, ijobiy va salbiy tomonlari, afzallik va kamchiliklari, foyda va
zararlari belgilanadi.
Texnolgiyaning maqsadi: O’quvchilarni erkin, mustaqi, tanqidiy
fikrlashga, jamoa bo’lib ishlashga, izlanishga,fikrlarni jamlab taqqoslash
uslubi yordamida mavzudan kelib chiqqan holda o’quv muammosini yechimini
topishga hamda kerakli xulosa yoki qaror qabul qilishga, jamoaga o’z fikri
bilan ta’sir etishga, uni ma’qullashga, shuningdek, berilgan muammoni yechishga
o’rgatish.
Texnologiyani qo’llanilishi: Ma’ruza darslarida(imkoniyat va
sharoit bo’lsa), semenar, amaliy va laboratoriya mashg’ulotlarida yakka (yoki
kichik guruhlar ajratilgan tartibda o’tkazish, shuningdek uyga vazifa berishda
ham qo’llash mumkin.
Mashg’ulotda foydalanadigan vositalar: A-4formatdagi qog’ozlarida
(guruh soniga qarab) tayyorlangan tarqatma materiallar, flomaster yoki rangli
qalamlar.
Mashg’ulotlar o’tkazish tartibi:

O’qituvchi
     o’quvchilarning soniga qarab 3-5 kishidan iborat kichik guruhlarga
     ajratadi.

O’qituvchi
     o’quvchilarni mashg’ulotning maqsadi va o’tkazilish tartibi bilan
     tanishtiriladi va har bir kichik guruhga qog’ozning yuqori qismida yozuvi
     bo’lgan, ya’ni asosiy muammo, undan ajratilgan o’quv muammolari va ularni
     yechish yo’llari belgilangan, xulosa yozma bayon qilinadigan varaqlarni
     tarqatadi.
Har bir guruh a’zolari ularga tushgan
     varaqlardagi muammolarning afzalligi va kamchiliklarini aniqlab, o’z
     fikrlarini flomaster yordamida yozma bayon etadilar. Yozma
     bayon etilgan fikrlar asosida ushbu
     muammoni yechimini topib, eng maqbul variant sifatida umumiy
     xulosa chiqaradilar.
Kichik guruh
     a’zolaridan biri tayyorlangan materialni jamoa nomidan taqdimot etadi.
     Guruhning yozma bayon etgan fikrlari o’qib eshittiriladi, lekin xulosa
     qismi bilan tanishtirilmaydi.
O’qituvchi
     boshqa kichik guruhlardan taqdimot etgan guruhning xulosasini so’rab, ular
     fikrini aniqlaydi, guruhlar fikridan so’ng taqdimot guruhi o’z xulosasi
     bilan tanishtiradi;
O’qituvchi
     guruhlar tomonidan berilgan fikrlarga yoki xulosalarga izoh berib, ularni
     baholaydi, so’ngra mashg’ulotni yakunlaydi.

Ilova
(misol tariqasida)

O'quvchilar
  billimini nazorat qilish

  Neft

  Tabiiy gaz

  Toshko'mir

  Yangi energiya turlari

  Afzalligi

  Kamchiligi

  Afzalligi

  Kamchiligi

  Afzalligi

  Kamchiligi

  Afzalligi

  Kamchiligi

  Xulosa:

"Muammo" texnologiyasi
Texnologiyaning maqsadi: O'quvchilarga o'quv predmetining mavzusidan
kelib chiqqan turli muammoli masala yoki vaziyatlarning yechimini to'g'ri
topishlariga o'rgatish ,ularda muammoni yechishning ba'zi usullari bilan
tanishtirish va muammoni yechishda mos uslublarni to'g'ri tanlashga
o'rgatish,muammoni kelib chiqish sabablarini va muammoni yechishdagi
xatti-harakatlarni to'g'ri aniqlashga o'rgatish.
Mashg'ulotning o'tkazish tartibi:
O'qituvchi
o'quvchilarni guruhlarga ajratib, ularni mos o'rinlarga joylashtirgandan so'ng,
mashg'ulotni o'tkazish tartib-qoidalarini va talablarini tushuntiradi, ya'ni u
mashg'ulotni bosqichli bo'lishini va har bir bosqich o'quvchilarni maksimum
diqqat-e’tibor talab qilishini, mashg'ulot davomida ular yakka,guruh va jamoa
bo'lib ishlashlarini aytadi. Bunday kayfiyat o'quvchilarga berilgan
topshiriqlarni bajarishga tayyor bo'lishlariga yordam beradi va qiziqish
uyg'otadi. Mashg'ulot o'tkazish tartib-qoidalari va talablari tushuntirilgach,
mashg'ulot boshlanadi.
- O'quvchlar
tomonidan mashg'ulot uchun tayyorlangan kino lavhani diqqat bilan tomosha
qilib,unda yoritilgan muammoni aniqlashga harakat qilish, xotirada saqlab
qolish yoki daftarlariga belgilab qo'yish (agar kinofilm ko'rsatishning
imkoniyati bo'lmasa, u holda o'qituvchi o'quv pretmetining mavzusi bo'yicha
plakat, rasm, afisha yoki biror muammo bayon qilingan matn,kitobdagi o'quv
materialidan foydalanishi mumkin);
- har bir guruh
a'zolari tomonidan ushbu lavhadan (rasm,matn,hayotiy voqeadan) birgalikda
aniqlangan muammolarni vatman yoki A-4 formatdagi qog'ozga flomaster bilan
yozib chiqadi;
- berilgan vaqt
tugagach, tayyorlangan ishni guruh vakili tomonidan o'qib eshittiriladi;
- o'qituvchi
guruhlar tomonidan tanlangan va muammolar yozilgan qog'ozlarni almashtirgan
holda guruhlarga tarqatiladi;
- tarqatilgan
qog'ozlarda guruhlar tomonidan yozilgan muammolardan har bir guruh a'zosi
o'zini qiziqtirgan muammoni
birini tanlab oladi;
- o'qituvchi
tomonidan tarqatilgan quyidagi chizmaga har bir guruh a'zosi tanlab olgan
muammosini yozib, mustaqil ravishda tahlil etadi.

Muammoning
  turi

Muammoni
  kelib chiqish sabablari

Muammoni
  yechish yollari va sizning harakatlaringiz

Toza
  ichimlik suvining
kamligi

Suvni
  toza saqlashga e'tiborning kamligi

Tabiat
  va suvni saqlashga oid
tadbirlar
  o'tkazish

Masalan:
- yakka tartibdagi faoliyat tugagandan so'ng har bir o'quvchi bajargan tahliliy
ishini barchaga o'qib eshittiradi;
- muammolar va
ularning yechimi bo'yicha jamoaviy fikr almashinadi;
- himoyadan so'ng
o'qituvchi mashg'ulotga yakun yasaydi.
Kichik guruhlarga
qiziqarli ishlari ushun minnatdorchilik bildiradi va uyga vazifa beradi.
Bunday texnologiya
bilan o'tkazilgan mashg'ulot natijasida o'quvchilar qaysidir muammoni
yechishdan avval uning sababini aniqlanishi kerakligini, keyin esa ularga zarur
bo'lgan uslub va usullarni tanlashi hamda o'z harakatlarini aniq belgilab
olishlari kerakligini bilib oladilar.
"Blits-so'rov" usuli
Usulning tavsifi: Ushbu usul o'quvchilarni harakatlar ketma-krtligini
to'g'ri tashkil etishga, mantiqiy fikrlashga, o'rganayotgan fani asosida
xilma-xil fikrlar, ma'lumotlar ichidan keraklisini tanlab olishni, shu bilan
bir qatorda,o'zgalar fikrini hurmat qilish va ularga o'z fikrini o'tkaza olish
hamda o'z faoliyati, kunini rejalashtira olishni o'rgatishga qaratilgan.
Usulning maqsadi: ushbu usul orqali o'quvchilarga tarqatilgan
qog'ozlarda ko'rsatilgan harakatlar ketma-ketligini avval yakka tartibda
mustaqil ravishda belgilash, kichik guruhlarda o'z fikrini boshqalarga o'tkaza
olish yoki o'z fikrida qolish, boshqalar bilan ham fikr bo'la olish kabi
ko'nikmalarni shakllantirish.
Mashg'ulotni o'tkazish tartibi.
- O'qituvchi
o'quvchilarga ushbu mashg'ulot bir necha bosqichda o'tkazilishi haqida
tushuncha beradi. Har bir bosqichga moljallangan vazifalarni bajarishga aniq
vaqt berilishi, o'quvchilar esa shu vaqtdan unumli foydalanishlari kerakligi
haqida ularni ogohlantiradi.
- Keyin hammaga
alohida-alohida tarqatma material beradi va ushbu materialni sinchiklab
o'rganishlarini so'raydi;
- o'qituvchi
tarqatma material mazmuni va bajariladigan vazifani tushuntiradi va "o'quvchining
ismi va familiyasi" va "sinfi" bo'limlarini
to'ldirishni aytadi.
- tarqatma
materialda berilgan vazifa dastlab yakka tartibda bajarilishini ta'kidlaydi;
- har bir o'quvchi
o'zining shaxsiy fikri asosida tarqatma materialdagi "o'quvchi javobi" bo'limiga
berilgan savollardan 3xil variantli javobdan bittasini
yozadi,
javoblar raqamlar yoki harflar bilan ko'rsatilishi mumkin.
- berilgan vaqt
ichida yakka tartibdagi ishlar tugagach tarqatma materiallar o'zaro
almashinadi.(almashtirishni turlicha tashkil qilish mumkin, masalan yonidagi
o'quvchi bilan , kichik guruhlarda yoki orqadagi o'quvch bilan)
- tarqatma
materiallar almashingach, oqituvchi to'g'ri javoblarni o'qiy boshlaydi,
oquvchilar bir-birini ishini tekshira boshlaydi va "to'g'ri
javob" bo'limiga "1" balldan, agar noto'g'ri bo'lsa
"0" ball qo'yib chiqishadi.
- o'qituvchi
baholash mezonini tushuntirib beradi va tarqatma materiallar qaytadan o'z
egalariga almashtirilishi so'raydi,o'z xatolarini ko'rib olishlariga imkon
beradi.
- o'qituvchi
tarqatma materiallarni yig'shtirib olib baholaydi va e'lon qiladi.
Izoh: misol
tariqasida "Metallar" mavzusidagi blits-so'rov jadvalini keltirish mumkin(har
bir o'qituvchi o'z pretmeti bo'yicha o'tayotgan, avval o'tgan mavzu yoki
umumlashtiruvchi darslarda usbu jadvaldan foydalanib blits-so'rov tuzishi
mumkin).

O'quvchining
  ism, familiyasi _______________

  Sinfi:" ", mavzu: Metallar

  №

Savol

A

B

C

O'quvchi
  javobi

To'g'ri
  javob

1

Natriy
  metali Ar-?

23

22

11

2

Kumush
  metalining kimyoviy belgisi

Au

Ag

Ar

  3

Suvda
  eriydigan metallarni toping

Au,Na,Fe

Ca,
  Cu, Mg

Na,K,Li

  4

Eng
  oson suyuqlana- digan metall

  Hg

  Os

  W

5

Eng
  qattiq metall

Cu

Al

Cr

Mavzuning
katta -kichikligiga qarab savollar sonini ko'paytirish mumkin.
Xulosa
Hozirgi zamon
mutaxassislari , faoliyat doiralari qanday bo’lishidan qat’iy nazar yangi
pedagogik texnologiyalar bo’yicha keng ko’lamdagi bilimlarga, zamonaviy
hisoblash texnikasi informatsion aloqa va kommunikatsiya tizimlari, orgtexnika
vositalari va ulardan foydalanish borasida etarli malakalarga ega bo’lishi
kerak. Ayniqsa kimyo fanini o’qitishda amaliy mashg’ulotlar va laboratoriya
jixozlari o’rni beqiyos bo’lib, shu darslarni olib borishda yangi metodlar
o’qituvchiga qo’l keladi.
Yangi pedagogik
texnologiyalar bilan o’tkazilgan darslar o’quvchini mustaqil fikrlashga, nutqi
rivojlanishiga, o’zaro bir-biri bilan muloqatga va xatto o’zi xulosa
chiqarishga o’rgatadi. Qo’llanmada keltirilgan interfaol dars usullar kimyo
darslarini yanada qiziqarli o’kazishga va barcha o’quvchilarni dars davomida
faol qatnashishiga undaydi. Bu usullar bilan dars olib borgan o’qituvchi
sinflarda yuqori sifat ko’rsatgichiga erishadi. Bundan tashqari kimyo
darslarida nafaqat didaktik materiallardan, balki axborot kommunikatsion
texnologiya(AKT)laridan foydalanilsa maqsadga muvofiq bo’lar edi. Biz AKT dan
o’qituvchilar va o’quvchilar o’rtasidagi kimyoning dunyoviy muammolari bilan
bog’liq bo’lgan munozara yig’ilishladagi aloqalarga ko’maklashish maqsadida
foydalanishimiz kerak. Huddi shunday laboratoriya tajribalarini modellashtirish
o’quvchilarimuzga real maktab laboratoriyasida o’tkazilishi muammo bo’ladigan
murakkab tajribalarni boshqarish imkonini beradi va moddalarni tejaydi.
Darslarda elektron darsliklardan foydalanishimiz, kimyodagi qiyin atom (molekular)
jarayonlarni, elektron bulut va elektronlar qo’zg’alishi, struktur izomeriya,
gibrid orbitallar tushunchalarini osonlashtiradi.
Shunday ekan, biz
o’quvchilarning fikrlash qobiliyati va fanning rivojlanishini ta’minlashimiz
kerak.
Foydalanilgan
adabiyotlar ro`yxati
1.Karimov I.A.Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch.
Toshkent.Manaviyat,2008.61 b.
.2.Tolipov O’.,No’monova N.Ta’lim-tarbiya jarayonida zamonaviy pedagogik
texnalogiyalar.G’G’ Xalq ta’limi.-Toshkent,2002.-N 3.23-29b.
3.Zunnunov A.,Maxkamov U., Didaktika (Ta’lim nazaryasi).O.O’Yu uchun
qo’llanma.-Toshkent.Sharq,2006.-132 b.
4..Begmatov U.E.Umumiy o’rta maktablarda kimyodan darsdan tashqari ishlarni
dars bilan boqlashning nazariy-metodologik
asoslari.Diss...kand.ped.nauk.T.2004.- 152 b.
5..Pletner Yu. V. , Polosin V. S. , Ximiya o`qitish metodikasidan praktikum.
“O`qituvchi” Toshkent 1967.189 b.
6...Asqarov I.R.,To’xtaboyev N.X.,G’opirov K.G’.Kimyo. 7-sinf o’quvchilari
uchun darslik.-Toshkent 2010.47-49 b
1.
Каталог: upload -> book
book
-> Sana: 03. 04. 2015. Fan: Jahon tarixi Sinf
book
-> Tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti
book
-> Qayta tayyorlash va malakasini oshirish
book
-> Tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti
book
-> 6-sinf тарих (umumta’lim maktablari
uchun)
book
-> 6-§ Ilk sivilizasiyalarning vujudga kelish davri
book
-> Mavzu: Ishlab chiqarish asoslari mashg`ulotlarini o`tkazish metodikasi
Mehnat ta’limi jarayonida o`quvchilarga ishlab chiqarish to`g`risida quyidagi tushunchalar
beriladi
book
-> Uslubiy qo`llanma
book
-> Samarqand viloyati xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirish instituti maktabgacha, boshlang‘ich va maxsus ta’lim
kafedrasi kichik maktab yoshidagi oʻquvchilarni miqdorlar bilan
tanishtirish
book
-> Samarqand viloyati xalq ta’limi xodimlarini qayta tayyorlash va ularning
malakasini oshirish instituti maktabgacha, boshlang‘ich va maxsus ta’lim
kafedrasi savod oʻrgatish darslarida ta’limiy oʻyinlardan foydalanish

Кимё саноатини жадал
ривожлантириш... - Шавкат Мирзиёев
ru-ru.facebook.com › Mirziyoyev ›
posts
16 окт.
2018 г. - Кимё саноатини жадал ривожлантириш бўйича топшириқлар ... Шавкат Мирзиёев хакида кундалик ахборот бериб борувчи Норасмий сахифа. ... Шавкат Мирзиёев - Shavkat Mirziyoyev добавил(-а) 2 новых фото от ...
Кимё саноатини жадал ривожлантириш бўйича топшириқлар берилди
www.president.uz/uz/2092
Президент Шавкат Мирзиёев халқ билан мулоқот қилиб, шаҳар ва туманларда амалга оширилаётган бунёдкорлик ишларини кўздан кечириш мақсадида 22 июнь куни Фарғона вилоятига келди

Read more: https://sputniknews-uz.com/politics/20170622/5666554/Shavkat-Mirziyoyev-Fargonaga-keldi.html
Саноат маҳсулотининг 96 %дан ортиғи кимё, нефть-кимё, енгил саноат, озиқ-овқат саноати, машинасозлик ва қурилиш материаллари тайёрлаш каби замонавий тармоқларда ишлаб чиқарилмоқда. Фарғона нефтни қайта ишлаш заводи, "Фарғона азот", "Автоойна", Қўқон механика заводи, "ДЭУ текстиль Фарғона", "Қўқон Индорама текстиль" каби йирик саноат корхоналари нафақат вилоят, балки мамлакатимиз иқтисодиётида алоҳида ўрин эагаллайди.

Read more: https://sputniknews-uz.com/politics/20170622/5666554/Shavkat-Mirziyoyev-Fargonaga-keldi.htmlМирзиёевнинг 2017 йил 12 январдаги фармонига асосан ташкил этилаётган "Қўқон" эркин иқтисодий зонаси бу борадаги имкониятларни янада кенгайтиради.

Read more: https://sputniknews-uz.com/politics/20170622/5666554/Shavkat-Mirziyoyev-Fargonaga-keldi.html
Президент мактабларида
математика, физика, кимё, биология ва ахборот технологиялари ҳамда
хорижий тиллар чуқур ўргатилади

M U N D A R I J A
I bob.
Kirish……………………………………….………………..………4
II
bob. Adabiyotlar taxlili…………………………………………………8
2.1.
Yangi axborot kommunikatsion texnologiyalar………….………8
2.2.
Zamonaviy axborot texnologiyalari ta’lim tizimida………….…..12
2.3.
OFFICE dasturlar paketi……………………………………….…..14
2.4.
AKTga oid atama va tushunchalar…………………………….…..34
2.5.
O‘qituvchilar uchun qo‘shimcha internet resurslar……………...44
III
bob. Tajribaviy qism…………………………………………….…..52
3.1.
“Bog‘langan azot” mavzusini kasb-hunar kollejlarida
o‘qitish
bo‘yicha 1 soatlik dars ishlanmasi……………………....52
IV. Olingan
natijalar va ularning taxlili………………………….……56
4.1.
“Bog‘langan azot” mavzusini konspekti…………………..56
4.2. Kimyoni
o‘qitishda AKT……………………………………69
V. Xulosa…………………………………………………………………75
VI.
Adabiyotlar………………………………………………………….76
1.    Umumiy
xarakteristika
2.    Berilliy
olinishi, xossalari, birikmalari.
3.    Magniy,
olinishi, xossalari, birikmalari.
4.
Kalsiy gruppacha elementlari, olinishi, xossalari, birikmalari.
5.    Stronsiy
olinishi, xossalari, birikmalari.
6.
bariy va radiy olinishi, xossalari, birikmalari.
7.
Kalsiy (lot. Calx, Calcis — ohak
soʻzidan olingan; Calcium), Ca — Mendeleyev davriy sistemasining II
guruhiga mansub kimyoviy element. Ishqoriy-yer metallariga kiradi; tartib
raqami 20, at m. 40,08. Tabiiy Kalsiy oltita barqaror izotopdan tuzilgan: 40Ca
(96,94%), 44Ca (2,09%), 42Ca(0,67%), 48Ca (0,187%), 43Ca (0,135%) va 46Ca
(0,003%). Oksidlanish darajasi +2, goho + 1; ionizatsiya energiyasi Ca°—>
Ca+—" Ca2+, tegishlicha 6,11308 va 11,8714 eV ga teng; Poling
boʻyicha elektromanfiyligi 1,0; atom, radiusi 0,197 nm, ion radiusi (qavslarda
koordinatsiyasi son keltirilgan) Ca2+ 0,114 nm (6), 0,126 nm ( ,
0,137 nm (10), 0,148 nm (12).
8.
Yer poʻstida tarqalganligi jihatidan beshinchi oʻrinda
(O, Si, Al, Fe dan keyin) turadi, massasi jihatidan 3,38%ni tashkil qiladi.
Tabiatda faqat minerallar (400 ga yaqin) holida uchraydi. Kalsiyning turli
silikat va alyumosilikatlari, mas, anortit Ca[Al2Si208], diopsid CaMg[Si2O6],
vollastonit Ca3[Si309] keng tarqalgan. Bulardan tashqari, kalsiy
karbonat-CaCO3, (tabiiy shakllari — ohaktosh, boʻr, marmar), dolomit CaMg(CO3)2,
fosforit Ca5(PO4)3 (OH2SO3),apatitlar Ca5(PO4)3(Gʻ, C1), gips CaSO4*2H2O,
flyuorit CaGʻ2 va boshqa sanoat ahamiyatiga ega. Kalsiy birikmalari
tabiatdagi togʻ jinslari, suvlar va tuproq, tarkibida ham bor. Kalsiy
biogen elementyaardan biri boʻlib, oʻsimlik, odam va xayvonlar
suyagining asosini tashkil etadi. CaCO3 — mollyuskalar, shilliqqurtlar va tuxum
poʻstlogʻi tarkibida koʻp miqdorda boʻladi.
9.
Katta yoshdagi odamlar vaznining 1,4—2%i Kalsiydan iborat. 12
yoshgacha boʻlgan bolalar organizmining Kalsiyga kundalik ehtiyoji 0,5—0,6
g , 12—18 yoshdagilarda 0,7—0,8 g , katta yoshdagilarda 0,5 g va homilador
ayollarda 1 g . Kalsiy kumush kabi oq metall. Suyuqlanish temperaturasi 842°,
qaynash temperaturasi 1495°; zichligi 1,54 g/sm3. Plastik, yumshoq, oson bolgʻalanadi,
pichoq bilan kesish mumkin. Juda faol metall boʻlganligi sababli odatdagi
temperaturadayoq havo kislorodi bilan reaksiyaga kirishib, oksid parda bilan
qoplanadi. Shuning uchun u moyda yoki jips yopiluvchi idishda saqlanadi. Suv va
kislotalar bilan reaksiyaga kirishib vodorod ajratib chiqaradi. Havoda
qizdirilganda CaO (soʻndirilmagan ohak), suv taʼsirida Ca(OH)2
(soʻndirilgan ohak) hosil boʻladi. Vodorod bilan bevosita birikib,
Kalsiy gidrid CaH2, azot bilan Kalsiy nitrid (Ca3N2), uglerod bilan Kalsiy
karbid-CaC2 hosil qiladi, galogenlar bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi.
Birikmalarda II-valentli. Kuchli qaytaruvchi, metallarning oksidlari,
sulfidlari va galogenidlaridan tegishli metallarni siqib chiqaradi. K, Al, Ag,
Cu, Li, Mg, Pb, Sn va boshqa metallar bilan intermetall birikmalar hosil
qiladi. Sanoatda Kalsiy CaCl2 (75-85%) + KC1 (15-25%) aralashmasini elektroliz
qilib, shuningdek, kalsiy oksidi (CaO)ni alyuminiy kukuni ishtirokida termik
qaytarish usuli bilan olinadi:bCaO + 2A1 -> ZCaO • A12O3 + ZCaK.
metallurgiyada U, Th, Ti, Zr, Cs, Rb va baʼzi lantanoidlarni ularning
birikmalaridan ajratib olishda, poʻlat, bronza va boshqa qotishmalarni
tarkibidagi kislorod, azot, oltingugurt, fosfor kabi qoʻshimchalardan
tozalashda, organik suyukliklarni suvsizlantirishda, vakuum qurilmalarida
getter sifatida, alyuminiy va magniyning qotishmalariga qoʻshimcha
sifatida qoʻllaniladi.
10.
Kalsiy birikmalari. Kalsiy gidroksid, soʻndirilgan ohak,
Ca(OH)2 — kuchli asos. Rangsiz kristall modda. Zichligi 2,34 g/sm3. Tabiatda
portlantid minerali holida uchraydi. 1 va 0,5 molekula suvli
kristallogidratlari maʼlum. Qizdirilganda suvini yoʻqotib, kalsiy
oksid (CaO) ga aylanadi. Nam havoda karbonat angidrid bilan birikib kalsiy
karbonat hosil qiladi. Qurilishda, kimyo sanoatida (xlorli ohak, soda olishda),
metallurgiyada, qand va teri (koʻn) ishlab chiqarishda, q.x.da suvni
tozalashda va boshqada ishlatiladi.
11.
Kalsiy karbid, CaC2 — kalsiyning uglerod bilan hosil qilgan
birikmasi. Kimyoviy sof holdagi Kalsiy — rangsiz kristall modda, texnikada
qoʻllaniladigani kulrang yoki qora rangli. Suyuqlanish temperaturasi
2160°, qaynash temperaturasi 2300°; zichligi 2,22 g/sm3. Suv bilan shiddatli
reaksiyaga kirishib atsetilen hosil qiladi. Kalsiy — kuchli qaytaruvchi;
deyarli barcha metall oksidlarini karbidlar yoki erkin metallargacha qaytaradi.
Soʻndirilmagan ohakni elektr pechlarida uglerod bilan qaytarib olinadi.
Sanoatda kalsiy sianamid va atsetilen olishda ishlatiladi.
12.
Kalsiy oksid, CaO — soʻndirilmagan ohak, CaO — kalsiyning
kislorodli birikmasi. Rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 2627°,
qaynash temperaturasi 2850°; zichligi 3,37 g/sm3. Suv bilan nixryatda shiddatli
reaksiyaga kirishib, soʻndirilgan ohak Ca(OH)2 hosil qiladi. Reaksiya
natijasida koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Kalsiy karbonatni
900—1000° temperaturada kuydirib, oʻta sof holdagi Kalsiy esa yuqori
temperaturalarda Ca(NO3)2 ni parchalash yoʻli bilan olinadi. Bog'lovchi
materiallar (sement, gips, alebastr), xlorli ohak, soda, Ca(OH)2, CaC2 va kalsiyning
b. birikmalarini olishda, metallurgiyada flyus, organik sintezda katalizator
sifatida qoʻllaniladi.
13.
Kalsiy sulfat, CaSO4 — sulfat kislotaning kalsiyli tuzi. Rangsiz
kristall modda. Tabiatda digidrat CaSO42*H2O (gips, alebastr) va angidrit CaSO4
holida uchraydi. Suyuqlanish temperaturasi 1460°; zichligi 2,98 g/sm3. Ikkita
bekaror geksagonal panjarali modifikatsiyasi maʼlum (a-va r-CaSO4 a —
CaSO4 ning zichligi 2,587 g/sm3. (3-CaSO4 niki 2,484 g/sm3. Ikkala
modifikatsiya ham suvda eriydi, gigroskopik, 0,5 va 2 molekula suvli
kristallogidratlar hosil qiladi. Tabiiy suvlar tarkibida Kalsiy miqdori ortishi
bilan ularning qattiqligi ham ortib boradi. Koʻmir bilan birga
qizdirilganda CaS gacha qaytariladi. Kalsiy kalsiy xloridga kaliy sulfat
taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Tabiiy Kalsiy boglovchi
materiallar, sunʼiy usulda olingan Kalsiy esa termolyuminissent
materiallar olishda qoʻllaniladi.
14.
Kalsiy xlorid, CaC12 — xlorid kislotaning kalsiyli tuzi. Rangsiz
kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 775°, qaynash temperaturasi 1957°;
zichligi 2,512 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi. Soda va bertolle tuzi olish
jarayonida koʻp miqdorda hosil boʻladi. Yogʻoch va matolarga
Kalsiy eritmasi shimdirilsa, oʻtga chidamliligi ortadi. Kalsiy kalsiy metali
va uning tuzlarini olishda, gaz va suyuqliklarni quritishda, betonning qotish
jarayonini tezlashtirishda, tibbiyotda asabni tinchlantiruvchi, qon
toʻxtatuvchi dori sifatida, allergik kasalliklarni davolashda
qoʻllaniladi.
15.
Kalsiy fosfatlari —rangsiz kristallar. Ortofosfat Ca(PO4)2 — a
(suyuqlanish temperaturasi 1200°; zichligi 2,81 g/sm3) va R (suyuqlanish
temperaturasi 1670°; zichligi 3,07 g/sm3) modifikatsiyalarda mavjud. Suvda juda
oz eriydi; kislotalar bilan oson reaksiyaga kirishib, gidrofosfatlar hosil
qiladi. Fosforit, apatit, gidroksilapatit minerallari tarkibiga kiradi.
Suyaklar tarkibida ham bor. Tabiiy hamda sintez yoʻli bilan olingan
ortofosfat mol va qushlarning ozuqalariga qoʻshib beriladi. Kukun holidagi
Ca3(PO4)2 — fosforit uni oʻgʻit sifatida, shakar qiyomini tozalashda,
keramika va shisha, tish pastalari, yuvish vositalari va abraziv materiallar
ishlab chiqarishda, fosfor va fosfat kislota olishda qoʻllaniladi.
Gidroortofosfat CaHPO4 va digidrat CaHPO4*2H2O qoramolga qoʻshimcha ozuqa
hamda fosforli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. CaHPO4*2H2O ni 900° da
kuydirib, tish poroshoklarini tayyorlashda yumshoq abraziv sifatida
qoʻllaniladigan, yuvuvchi vositalar, tish sementlarining komponenti
boʻlgan pirofosfat Ca2P2O7 olinadi.
16.
Digidroortofosfat Ca(HPO4)2 — gigroskopik modda. Uning
monogidrati Ca(H2PO4)2*H2O suvda oz (30° da 100 g da 1,8 g) eriydi. Kalsiy
ohakka fosfat kislota taʼsir ettirib, Ca(H2PO4)*2H2O esa appatit yoki
fosforitga fosfat yoki sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Birinchi
usulda qoʻsh superfosfat, ikkinchisida oddiy superfosfat, Ca(HPO4)2ni
kuydirilsa, optik shisha ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan polifosfat
Ca(PO3)2 hosil boʻladi.
17.
Magniy (Magnesium), Mg — Mendeleyev davriy sistemasining II
guruhiga mansub kimyoviy element; ishkoriy - yer metallarga kiradi. Tartib
rakami 12, atom massasi 24,305. Tabiiy Magniy 3 ta barqaror izotopdan iborat.
24Mg (78,60%), 25Mg (10,11%), 26Mg (11,29%). Uchta sunʼiy radioaktiv
izotopi (23Mg, 27Mg, 28Mg) olingan. Magniyni 1808 i. dastlab ingliz fizigi
Magniy Devi amalgama holida olgan. 1829 yilda fransuz kimyogari Magniy Byussi
magniy xloridga kaliy bugʻi taʼsir ettirib, Magniyni metall holida
ajratib olgan. Magniy massa jihatidan yer poʻstining 2,35% ni tashkil
qiladi. Magniyning 100 dan ortiq minerallari boʻlib, ulardan dolomit,
forsterit yoki olivin, magnezii, karnallit va boshqa ahamiyatlidir. Olivin
jinslarining yuvilishidan ilonizi serpentin minerali hosil boʻladi. Uning
tolasimon turi asbest deyiladi. Ilon-izisimonlar chuqur yer osti karbonat
angidrid gazlarining taʼsirida parchalanishi natijasida talk jinslariga
aylanadi. Tula parchalanganda esa magnezit (MgCO3)ra oʻtadi. Ohaktoshlar
MgCl2 eritmalari taʼsirida dolomitga MgCa(CO3)2 aylanadi. Oʻzbekistondagi
dolomit konlarining eng kattasi Samarqand viloyatida joylashgan.
18.
Dengiz suvida 0,38%; baʼzi koʻllar suvida 30% magniy
xlorid boʻladi. Magniy kumushdek oq, yumshoq, choʻziluvchan, yengil
metall, havoda yupqa oksid parda bilan qoplanib, qoramtir tusga kiradi. Bu
parda uni keyingi oksidlanishdan saqpaydi. Magniyning zichligi
1740 kg/m³, suyuqlanish temperaturasi 650°, kaynash temperaturasi
1105°. Magniy birikmalarida 2 valentli. Kimyoviy jihatdan juda faol metall.
Havoda qizdirilganda koʻzni qamashtiruvchi oq shuʼla chiqarib yonadi
va oq rangli magniy oksid MgO, qisman koʻkimtir magniy nitrit Mg3N2 hosil
qiladi. Xona haroratida suv bilan reaksiyaga kirishmaydi. Qaynatilganda esa
suvdan sekin-asta vodorodni ajratib chiqaradi. Suv bugʻi bilan 400° da
shiddatli reaksiyaga kirishadi. Qizdirilganda azot, oltingugurt, galogenlar va
boshqa metallmaslar bilan birikadi. Suyultirilgan kislotalarda oson erib,
vodorod ajratib chikaradi. Oddiy sharoitda ishqorlarning suvdagi eritmasida
erimaydi. Vodorodli muhitda 400—500° gacha qizdirilganda gidrid MgH2 hosil
qiladi. Magniyni 500—600° gacha oltingugurt yoki SO2 va H2S bilan qizdirilganda
sulfid MgS hosil boʻladi. MgF2 himoya pardasini hosil qila olishi sababli
ftorid kislotada erimaydi. Ishqoriy bikarbonat va ammoniy tuzlari eritmalarida
eriydi. Magniyning barcha tuzlari rangsiz, achchiq, suvda yaxshi eriydi. Magniy
koʻpgina metallar bilan qotishmalar hosil qiladi.
19.
Magniy oʻsimlik va hayvonlar organizmining ajralmas
qismidir. Baʼzi suv oʻtlari, foraminiferalar, ohakli bulutlar Magniy
konsentratlari hisoblanadi (ular tarkibida 3—4% gacha Magniy boʻladi). Magniy
oʻsimliklarning yashil pigmenti — xlorofill tarkibiga kiradi.
20.
Barcha oʻsimliklarning hujayra organellarida va barcha tirik
organizmlarning ribosomshritsa Magniy borligi aniqlangan. Magniy fosfat kislota
tuzlari shaklida fitin tarkibida boʻladi. Odam va hayvonlar organizmi
Magniyni ovqatdan oladi. Odamning bir kecha-kunduzda Magniyga ehtiyoji 0,3—0,5
g . Ovqatda Magniy tuzlari yetarlicha boʻlmasa, nerv sistemasining normal
qoʻzgʻaluvchanligi, muskullarning qisqarishi buziladi. Qoramollar
yemida Magniy yetishmaganda muskullari tortishib, oyoqlari rivojlanmay qoladi.
21.
Sanoatda Magniy elektrolitik, metallotermik va ugletermik usullar
bilan, lekin, asosan, MgCl, KC1 va NaCl eritmalari aralashmasini elektroliz
qilib olinadi. Metallotermik usulda xom ashyo boʻlib dolomit, qaytargich
boʻlib ferrosilitsiy yoki silikoalyuminiy xizmat qiladi. Ugletermik
usulda Magniy MgO bilan uglerod aralashmasini 2100° dan yuqori haroratda
germetik pechlarda qizdirib olinadi.
22.
Pirotexnikada, metallurgiyada qotishmalar, qiyin qaytariladigan
metallar (vanadiy, titan, uran, sirkoniy), mustahkam choʻyan olishda, atom
texnikasida, kino, fotografiya va yoritish texnikasida ishlatiladi.

Начало
формы

Конец формы

ISHQORIY-YER METALLAR
ISHQORIY-YER METALLAR — Mendeleyev davriy
sistemasining ikkinchi guruhi berilliy guruhchasidagi
magniy, kalsiy, stronsiy, bariy, radiy elementlari.
Ular S-elementlar boʻlib,
asl metallardir. Bu metallar atomlarining
tashqi pogonasida ikkitadan elektron boʻlib,
birikmalar hosil qilganda ularni berib, oksidlanish
darajasi +2 ga teng boʻladi.
I.-ye. m. — kuchli qaytaruvchilar, lekin
ishqoriy metallarga qaraganda birmuncha kuchsizroq. Ular kimyoviy jihatdan
ancha faol boʻlib, havoda oson oksidlanadi.
Bunda RO koʻrinishidagi asosli oksidlar hosil
boʻladi, ularga (ROH)2
tuzilishidagi asoslar muvofiq
keladi.
I.-ye. m. vodorod bilan
birikib, umumiy formulasi RH2 boʻlgan gidridlar hosil
qiladi. Ushbu metallardan magniy va kalsiy katta
ahamiyatga ega.
Bariy
Bariy – Mendeleyev kimyoviy
elementlar davriy jadvalning VI davr II guruhga mansub, atom raqami 56 bo‘lgan
element. Ba formulasi
bilan belgilanadi. Oddiy modda shaklidagi bariy yumshoq, oq-kumush rangidagi
ishqoriy yer metallidir.
Kashf
etilishi tarixi va atama etimologiyasi.
Bariyni dastavval bariy
oksidi – BaO ko‘rinishida 1774-yilda Karl Sheele va Yuxan Gadolin tomonidan
kashf etilgan. 1808-yilda esa, ingliz kimyogari Gemfri Devi bariy
gidroksidni elektroliz qilish
usuli bilan, bariyning simob bilan
qotishmasi – bariy amalgammasini olishga muvaffaq bo‘lgan. Ushbu qotishmadagi
simobni bug‘latib yuborish orqali esa, olim sof metall holidagi bariyni ajratib
olgan.
 Elementga bunday nom berilishining
sababi, uni birinchi marta, Skandinaviya taraflarda «og‘ir shpat» deb
nomlanadigan mineral tarkibidan ajratib olingani sabab bo‘lgan. Ushbu mineral
nomidagi «og‘ir» so‘zi yunon tilida «baros»
deyiladi. Olimlar shundan kelib, yangi elementga bariy nomini berishgan, Ya’ni,
uning nomi «og‘ir» degan ma’noni anglatadi.
Tabiatda
tarqalganligi.
Yer qobig‘ida bariyning
massa ulushi 0,05% ni tashkil etadi. Dengiz va okeanlar suvlarida esa, bariy
miqdori 0,02 mg/l atrofida bo‘ladi. Bariy anchayin faol element bo‘lib,
ishqoriy yer metallari tarkibiga kiradi va minerallar tarkibidagi bariy
mustahkam bog‘langan bo‘ladi. Tarkibida bariy tutuvchi asosiy minerallar bu –
barit (BaSO4) va viterit (BaCO3) bo‘ladi. Shuningdek,
bariyning «bariyli dala shpati» deb nomlanuvchi (bariy alyumosilikati), hamda,
gialofan, nitrobarit nomli nodir minerallari mavjud.
Mineral tarkibiga ko‘ra,
bariy rudalari ikki xil bo‘ladi: monomineralli va kompleks rudalar. Kompleks
rudalarda bariy, bariy sulfidli, bariy kalsitli, temir-bariyli, hamda,
bariy-flyuoritli minerallar mavjud bo‘ladi. Ularning tarkibida bariyga yondosh
ravishda, mis va temir kolchedani, qo‘rg‘oshin, nikel, oltin va kumush
sulfidlari, simob va kvars mavjud bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan ham, sanoat
miqyosida olish uchun odatda kompleksli bariy rudalariga e’tibor qaratiladi.
Monomineral bariy
rudalarida esa, odatda bariy faqat bariy sulfidi, yoki, bariy-flyuoriti
ko‘rinishida mavjud bo‘ladi va bunday rudalar gidrotermal ko‘rinishda bo‘ladi.
Izotoplari.
Tabiatda bariyning 130Ba, 132Ba, 134Ba, 135Ba, 136Ba, 137Ba, 138Ba
ko‘rinishidagi yetti xil barqaror izotopi mavjud. Ular ichida 138Ba
eng keng tarqalgan bo‘lib, tabiatdagi umumiy bariy miqdorining 71,66 % ulushini
tashkil qiladi. Shuningdek,  bariyning uran, toriy, va plutoniyning
radioaktiv parchalanishi natijasida paydo bo‘ladigan radioaktiv izotoplari ham
ma’lum. Radioaktiv bariy izotoplari ichida nisbatan barqarori 140Ba
bo‘lib, uning yarim yemirilish davri 12,7 sutkani tashkil qiladi.
Quyidagi jadvalda xlorning
izotoplari haqida ma’lumot keltirilgan.

Izotop

Atom massasi
  (m.a.b.)

Yemirilish jarayoni

Yarim yemirilish davri

Yadroviy spini

130Ba

129,9063208

Qo‘shaloq β-yemirilish

1,6(±1,1)⋅1021 yil

0+

132Ba

131,9050613

‒

Barqaror

0+

134Ba

133,9045084

‒

Barqaror

0+

135Ba

134,9056886

‒

Barqaror

3/2+

136Ba

135,9045759

‒

Barqaror

0+

137Ba

136,9058274

‒

Barqaror

3/2+

138Ba

137,9052472

‒

Barqaror

0+

140Ba

139,910605

β‒

12,752 kun

0+

141Ba

140.914411(9)

β‒

18,27 daqiqa

3/2−

142Ba

141.916453(7)

β‒

10,6 daqiqa

0+

Olinishi.
Bariy olishda asosiy
xom-ashyo bu 80-95% li barit konsentrati bo‘lib, o‘z navbatida, uni ham barit
mineralini flotatsiyalash usuli bilan olinadi. Keyin esa, bariy sulfatni koks,
yoki tabiiy gaz orqali tiklanadi.

Keyin esa, qizdirish orqali
sulfidni bariy gidroksid Ba(OH)2 gacha gidrolizlanadi, yoki, CO2 ta’sirida
erimaydigan bariy karbonati BaCO3 ga aylantiriladi. Keyin
esa, qizdirish yo‘li bilan, u bariy oksid – BaO ga aylantiriladi. Bunda, Ba(OH)2 ni
800 ℃ gacha; BaCO3 ni
esa 1000 ℃ gacha qizdirish talab etiladi.
Metall bariyni erigan
holdagi suvsiz bariy xloridni elektrolizlash usuli bilan olinadi.

Fizik
xossalari.
Bariy – kumush rangli oq
metall. Keskin zarba ta’sirida qizib ketadi. Bariyning ikki xil allotropik
shakli mavjud. Birinchisi α-Bariy deyiladi va 375 ℃
haroratgacha barqaror chidaydi xolos; bariyning ikkinchi allotropik shakli β-Bariy
esa, undan yuqori darajalarda ham barqaror bo‘la oladi. Moos shkalasi bo‘yicha
qattiqlik ko‘rsatkichi 1,25 ga teng.
Metall bariyni havoda
darhol kislorod bilan reaksiyaga kirishib ketadi. Buni oldini olish uchun, uni
parafin qatlami ostida saqlanadi.
Kimyoviy
xossalari.
Bariy – ishqoriy yer
metalli. Havoda u tezkor oksidlanib, bariy oksidi – BaO hamda, bariy nitridi Ba3N2 dan
iborat aralashma hosil qiladi. Sal qizdirilishi bilanoq tezkor alangalanib
ketadi. Suv bilan juda shiddatli reaksiyaga kirishadi va bariy gidroksidi Ba(OH)2 hosil
qiladi:

Bariyning aksariyat tuzlari suvda
yaxshi erimaydi, yoki, umuman erimaydi. Lekin,
kalsiy sulfid (CaS) dan farqli ravishda, bariy sulfid BaS suvda yaxshi eriydi.
Bariyning suvda eriydigan tuzlari orqali, eritmada oltingugurt kislotasining mavjudligini
aniqlash mumkin.
Bariy galogenlar bilan
yaxshi reaksiyaga kirishadi va galogenidlar hosil qiladi.
Vodorod bilan
qizdirilganda, bariy gidrid BaH2 hosil qiladi va o‘z navbatida,
u litiy gidrid LiH bilan qo‘shilib, Li[BaH3] kompleksi yuzaga keltiradi.
Bariy orqali, ko‘plab
metallarning oksidi, galogenidi va sulfididan, metallning o‘zini tiklab olish
mumkin.
Qo‘llanishi.
Metall bariyni alyuminiy
bilan qotishma shaklida asosan vakuumli asboblarda, gaz yutuvchi getter
sifatida ishlatiladi. Sirkoniy bilan birgalikda bariy metallurgiyada,
antikorrozion qo‘shimcha sifatida metallar tarkibiga qo‘shiladi. Bariy titanati
esa keramik kondensatorlar tayyorlashda dielektrik sifatida, hamda,
pyezoelektrik asboblar uchun ishchi material sifatida qo‘llaniladi. Bariy
ftoridni optika sohasida, linza va
prizmalar tayyorlashda ishlatiladi. Pirotexnik vositalarga mushakbozlikda
yashil rang hosil qilish uchun, bariy peroksidi qo‘shiladi. Shuningdek, suvda
erimaslik xossasiga ko‘ra, va odam organizmiga zararsizligi tufayli, bariy
sulfat tibbiyotda oshqozon-ichak traktini rentgenoskopik tasvirini olishda
qo‘llaniladi.
Biologik
ahamiyati.
Bariyning biologik
ahamiyati yaxshi o‘rganilmagan. Bu element inson hayot faoliyati uchun muhim
bo‘lgan mikroelementlar tarkibiga kirmaydi. Bariyning suvda yaxshi eriydigan
barcha tuzlari juda yuqori toksik moddalar bo‘lib, ichakda keskin
o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi va atiga bir necha soat ichida o‘limga olib
kelishi mumkin.
Bariy tuzlari bilan o‘tkir
zaharlanishda odam tanasida juda ko‘p so‘lak kelishi, jig‘ildon qaynashi va
og‘izga ichkaridan achchiq suyuqlik chiqib kelishi kabi alomatlar kuzatiladi.
Qorin sohasida kuchli og‘riq turadi. Qayt qilish, sanchiqlar, ich ketishi, qon
bosimining ortishi, qaltiroq kabi yaqqol simptomlar biroz o‘tib yuzaga chiqadi.
Keyinchalik, bemor qo‘l-oyoqlarini va hatto kallasini ham qimirlata olmay
qolishi mumkin. Til ketib qolishi, nafas siqishi yuzaga keladi.
Bariyning suvda eriydigan
tuzlari bilan o‘tkir zaharlanishda o‘lim bir sutka ichida sodir bo‘ladi.
0,2-0,5 gramm miqdorda bariy tuzlari og‘ir zaharlanishni keltirib chiqaradi.
0,8-0,9 gramm miqdordagi bariy tuzlari dozasi o‘limga sabab bo‘ladi.
Bariy
haqida ma’lumotnoma jadval:

Umumiy ma’lumotlar

Nomi

Bariy;

Formulasi

Ba

Raqami

56, VI-davr, II guruh;

Atom xossalari

Atom massasi

137,327(7) m.a.b. (g/mol);

Elektron konfiguratsiyasi

[Xe] 6s2

Atom radiusi

222 pm;

Kimyoviy xossalari

Kovalent radiusi

198 pm;

Ion radiusi

(+2e) 134 pm;

Elektrmanfiyligi

0,89 (poling shkalasi bo‘yicha);

Elektrod potensiali

−2,906 V;

Oksidlanish darajasi

+2

Ionizatsiya energiyasi (birinchi elektron)

502,5 kJ/mol; (5,21 eV);

Termodinamik xossalari

Zichligi (m.sh.)

3.5 g/sm3;

Erish harorati

728.85 °C,  1002 K;

Qaynash harorati

1636.85 °C; 1910 K;

Erish issiqligi

7,66 kJ/mol;

Bug‘lanish issiqligi

142 kJ/mol;

Molyar issiqlik sig‘imi

28,1 kJ/(K∙mol);

Molyar hajmi

39 mol/sm3;

Issiqlik o‘tkazuvchanligi

(300 K) 18,4 Vt/(m·K);

Struktura panjarasi shakli

Kubik, hajmiy markazlashgan;

Panjara parametrlari

5,020 Å

Ishqoriy Yer Metallar: Qisqacha Tavsifi
Ishqoriy yer metallar davriy jadvalida ikkinchi guruhga
tegishli bo'lgan elementlardir. Bu, masalan, kaltsiy, magniy, bariy,
Berilyumdaki, strontsiy, va Radiy kabi moddalar kiradi. Bu guruh nomi, ular
suvda ishqoriy reaktsiyaga bildiradi.
Ishqor va ishqoriy yer metallar, yoki aksincha, ularning
tuzlari, tabiatda keng tarqalgan. Ular minerallar tomonidan taqdim etiladi.
istisno bir nodir element hisoblanadi radiy, deb.
Yuqorida metallar barcha biri guruh ularni birlashtirish
imkonini beradi, ba'zi bir umumiy sifatlarga ega.
Ishqoriy yer metallar va ularning jismoniy xususiyatlari
Deyarli bu elementlarning barcha (kamida normal sharoitda
va ostida qattiq kul rang , muhit harorati). Aytganday, jismoniy xususiyatlari
gidroksidi metallar ancha chidamli bo'lsa-da, bu moddalar, lekin osonlikcha
fosh etiladi - oz farq qiladi.
Qizig'i shundaki, jadvalda natija raqami bilan o'sadi va
zichligi sifatida metall qismi. temir o'xshash radiy zichligi esa, masalan, bu
guruhda, kaltsiy eng past indeks ega.
Ishqoriy yer metallar: Kimyoviy xususiyatlari
Birinchidan, u kimyoviy faolligi ortadi davriy jadvalda
seriya soniga ko'ra ta'kidlash joiz. Misol uchun, berilliy juda chidamli
element hisoblanadi. kislorod va galogenlar bilan reaksiyaga faqat kuchli
isitish bilan keladi. Shu magniy uchun amal qiladi. Lekin ega kaltsiy, hatto
xona haroratida sekin oksidlamoq uchun. Qolgan uch vakili guruhi (radiy, bariy
va strontsiy) tez, hatto xona haroratida havoda kislorod bilan reaksiyaga.
kerosin qatlami o'z ichiga olgan, bu elementlar saqlash, shuning uchun.
Shu tarzda bu metallar ortadi faoliyati oksid va
gidrokiyedlar. Misol uchun, berilliy gidroksidi suvda eruvchan emas va bir
amfoterik modda hisoblanadi va bariy gidroksid juda kuchli ishqor bo'lgan.
Ishqoriy yer metallar va ularning qisqacha xususiyatlari
Berilliy yuqori zaharliligini ega bo'lgan metall chidamli
engil kul rang hisoblanadi. Birinchi element bir kimyogar Vauquelin tomonidan
1798 yilda aniqlangan edi. berill, Phenacite, danalite va chrysoberyl:
Tabiatda, qaysi eng mashhur quyidagi bir necha berilliy minerallar mavjud.
Aytganday, Berilyumdaki ba'zi izotoplari yuqori radyoaktiviteyi bor.
Bu berill ayrim shakllari qimmatbaho zargarlik buyumlari
toshlar ekanligini qiziq. Bu zumrad, Aquamarine heliodor o'z ichiga olishi
mumkin.
Berilliy ba'zi qotishmalari
qilish uchun ishlatiladi asosiy omili. Yilda atom
elektr sanoati , bu
element neytronlarni sekinlashtiruvchi uchun ishlatiladi.
Kaltsiy ishqoriy yer metallar eng mashhur biridir. sof
shaklda u kumush oq rang bilan yumshoq material hisoblanadi. birinchi sof
kaltsiy 1808 yilda ajratilgan qilindi. Tabiatda, bu element masalan, marmar,
ohaktosh va gips kabi minerallar shaklida mavjud bo'ladi. Kaltsiy keng,
zamonaviy texnologiyalar bilan ishlatiladi. Bu kimyoviy yonilg'i manbai,
shuningdek, yong'in chidamli material sifatida ishlatiladi. Bu kaltsiy Murakkab
qurilish materiallari va dori-darmon ishlab chiqarishda foydalaniladigan hech
kimga sir emas.
Bu element, shuningdek, har bir tirik organizmda mavjud.
Asosan, bu tayanch-harakat tizimi uchun javobgar bo'ladi.
Magniy xarakterli kul rang bilan
engil va yetarlicha yumshoq metall hisoblanadi. uning sof shaklda u 1808 yilda
izolyatsiya qilingan, lekin uning tuzlari ancha oldin ma'lum bo'ldi. Yilda
tabiiy sharoitlarda, magniy kabi Kieserite magnezit, dolomit, karnallit, deb
minerallar mavjud. Aytganday, magniy tuz beradi suv qattiqlik. Bu
moddaning birikmalar katta miqdori dengiz suvi topish mumkin.
Ishqoriy Yer Metallar Kimyoviy Xususiyatlari. Ishqoriy
Yer Metallar Foydalanish. Ishqoriy Yer Metall Jismoniy Xususiyatlari
ishqoriy yer metallar kimyoviy xususiyatlarini ko'rib
chiqaylik. , Ariza, qabul tabiatda bo'lish, ularning tuzilishi xususiyatlarini
aniqlang.
SS VAZIYAT
Bu elementlarning start joyini aniqlash uchun davriy
jadvalda Mendeleev. Ular asosiy kichik guruhlar ikkinchi guruhda joylashgan. Bu
kaltsiy, stronsiyum, radiy, bariy, magniy, berilliy o'z ichiga oladi. tashqi
energiya darajasi ikki valentli elektronlar o'z ichiga ulardan barcha mavjud.
Umuman, berilliy, magniy va ishqoriy yer metallar tashqi NS2 elektronlar bor.
kimyoviy moddalar, deb ular Oksidlanish davlatni +2 namoyish. boshqa moddalar
bilan o'zaro davomida, ular tashqi energiya darajasidan elektronlar berib,
xususiyatlarini kamaytirish namoyish.
XUSUSIYATLARINI
O'ZGARTIRISH
oshirish
asosiy berilliy atomining, magniy va ishqoriy yer metallar , ularning
atomlarning radiusiga o'sish bor, chunki, ularning metall xususiyatlarini
oshirish. ishqoriy-yer metallar jismoniy xususiyatlarini ko'rib chiqaylik.
normal davlat po'lat kulrang ma'sumligi bilan bir metall bilan berilliy
hisoblanadi. Bu qalin, olti
burchakli billur panjara bor. kislorod bilan aloqada, berilliy, darhol shu
tariqa uning reaktivligini, hosil Matt, qoplama kamaytirish, bir oksidi film
hosil qiladi.
JISMONIY XUSUSIYATLARI
oddiy modda sifatida Magniy havoda oksidi qoplama tashkil
oq metall hisoblanadi. Bu olti burchakli billur panjara bor.
ishqoriy yer metallar, kaltsiy, bariy, shunga o'xshash strontsiy
jismoniy xususiyatlari. Ular havo kislorod sarg'ish film ta'siri ostida qamrab,
kumush Sheen bilan tipik metallar ifodalaydi. kaltsiy va strontsiy yuz-markazli
kub, katak da, bariy tana-markazli tuzilishga ega.
Ular munosabatlar metall tabiatiga ega ekanligini aslida
asoslangan Kimyo ishqoriy yer metallar. Ular yuqori elektr va issiqlik
o'tkazuvchanlik bilan ifodalanadi, shuning uchun. gidroksidi metallar ko'ra
kattaroq erish va tiklanish nuqtalari haroratlar.

TAYYORLASH UCHUN USULLARI
sanoat miqyosida berilliy ishlab chiqarish metall ftorli
kamaytirish tomonidan amalga oshiriladi. kimyoviy reaktsiya oqimining holati
isitish hisoblanadi.
Tabiatda ishqoriy yer metallar magniy, strontsiy, ularning
tuzlari eritmalarning kaltsiy Boshlovchi elektroliz uchun birikmalar shaklida
ekanligini hisobga olib.

KIMYOVIY
XUSUSIYATLARI
ishqoriy
yer metallar kimyoviy xossalari oldin ularning yuzasida bir oksidi kino qatlami
uchun bartaraf qilish zarurati bilan bog'liq. Bu suv uchun bu metallarning
ataleti belgilaydi. Kaltsiy, bariy gidroksid hosil qilish suvda erigan
strontsiy, asosiy xususiyatlarini zikr etib.
ishqoriy
yer metallar kimyoviy xususiyatlari kislorod bilan o'zaro taxmin. bariy
peroksid reaktsiya mahsuloti uchun reaktsiya keyin hosil boshqa barcha oksidi,
deb. oksidi bu sinfning barcha a'zolari asosiy xususiyatlarini, faqat berilliy
oksid amfoterik xususiyati xususiyatlarini namoyish etadi.
ishqoriy yer metallar kimyoviy xususiyatlari ko'rsatilgan
va oltingugurt, halojen, azot bilan reaksiyaga qilinadi. Bu elementlarning
kislota tarqatib yuborish bilan reaktsiya kuzatiladi bo'lsa. berilliy amfoterik
elementlar bilan bog'liq, deb hisobga olib, u kimyoviy alkaliler ega.
SIFAT REAKSIYALARINI
tuzlari bilan bog'liq noorganik kimyo kursi ko'rish
ishqoriy yer metallar asosiy formulalari. Boshqa elementlar bilan birga, bu
sinf a'zolarini aniqlash uchun, siz sifatli qat'iyat foydalanishingiz mumkin.
alkogol-chiroq olov ishqoriy yer metallar tuz qo'llashda, olov, binoni kationlari
kuzatiladi. apelsin va yashil ohang bariy katyonun - stronsiy katyonun quyuq
qizil rang, kaltsiy katyondur beradi.
sifatli tahlil sulfat anyonlardaki ishlatiladigan bariy
kation aniqlash uchun. Bu reaktsiya mineral kislotalarda erimaydigan bo'lgan oq
bariy sulfat natijasida.
Radiy kichik miqdorda tabiatda mavjud bo'lgan radioaktiv
element hisoblanadi. kislorod bilan magniy bilan reaksiyaga bo'lsa, bir ajoyib
flesh bor. qorong'i joylarda suratga olayotganida bu jarayon bir necha marta
ishlatiladi. Endi magniy flesh elektr tizimini keldi o'zgartiring. ishqoriy yer
metallar oila ko'p kimyoviy moddalar bilan reaksiyaga tiqiladi berilyum, degan
ma'noni anglatadi. Kaltsiy va magniy alyuminiy Xuddi shunday, titan, volfram,
molibden va niyobyum sifatida nodir metallar saqlab qolish mumkin. Bu
jarayonlar olish metallar uchun kaltsietermiey va magnietermiey ataladi.
QO'LLASH XUSUSIYATLARI
ishqoriy yer metallar foydalanish qanday? Kaltsiy va magniy
yengil qotishmalar va nodir metallar ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
Kabel sumkasi va yaratish
konlarni tayyorlash uchun ishlatiladigan bir qismi qo'rg'oshin qotishmalar -
Misol uchun, magniy Dural va kaltsiy tarkibi mavjud. Keng oksidi shaklida
san'at ishqoriy yer metall foydalaning. Ohak (kaltsiy oksidi) va
kuydiriladigan magniy (magniy oksidi) qurilish sektori uchun talab qilinadi.
suv bilan kaltsiy oksidi reaktsiya yilda issiqlik katta
miqdorda ozod etiladi. Ohak (kaltsiy gidroksid) qurilishi uchun ishlatiladi.
moddalar (ohak suti) oq ishlab chiqarish, lavlagi sharbati tozalash jarayoni
uchun shakar sanoatida ishlatiladi.

IKKINCHI GURUH
METALLARNING TUZLARI
magniy, Berilyumdaki, ishqoriy yer metallarning tuzlari
tegishli oksidlarning kislotalari bilan reaksiyaga tomonidan tayyorlangan
bo'lishi mumkin. Xloridlari, ftoridlar, yodidlar ma'lumotlar elementlari oq
kristal aralashmalari, suvda, odatda, yaxshi eriydi. sulfat orasida piksellar
faqat magniy va berilliy tarkibdan bor. Biz bariy sulfat uchun berilliy tuzlari
bir pasayishiga kuzatish. Karbonatlar suvda deyarli erimaydigan yoki minimal
o'lchamlari bor.
ishqoriy yer elementlari Sülfitler og'ir metallar
kichik miqdorda mavjud. Agar nur ularni jo'natish bo'lsangiz, ranglarning turli
olishingiz mumkin. Sülfitler lyuminessent kompozitsiyalar kiritilgan,
fosfor chaqirdi. nuroniy teradi yo'l belgilari yaratish uchun ushbu ranglar
qo'llaniladi.
ISHQORIY YER METALLAR KENG TARQALGAN MODDALAR
Kaltsiy karbonat yer yuzasining eng ko'p element
hisoblanadi. Bu, masalan, ohaktosh, marmar, bo'r sifatida birikmalar tarkibiga
kiradi. Ular orasida, asosiy foydalanish ohaktosh hisoblanadi. Bu mineral
qurilishida, ajoyib bino tosh hisoblanadi zaruriy hisoblanadi. Bundan tashqari,
mazkur moddalar, noorganik so'ndirilmagan ohak va ohak, shisha va tsement
bo'ladi.
ohaktosh shag'al foydalanish yo'l hissa qo'shadi, balki
kukun tuproq kislotaliligi kamaytirish mumkin. Tabiiy bo'r bir qobiq eng
qadimgi hayvonlar hisoblanadi. Bu aralashma maktab olib yozgan yaratish,
rezina, qog'oz ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
me'morlar, haykaltaroshlar tomonidan marmar talab. Bu
marmar qilingan Mikelanjelo ko'plab noyob asarlari yaratildi. Moskva metrosida
stantsiyalaridan qismi marmar kafel bilan qoplangan, deb. Magniy karbonat
g'isht, tsement, shisha ishlab chiqarishda katta miqdorda ishlatiladi. Bu
chiqindilarni tosh olib tashlash uchun metallurgiya sanoatida talab qilinadi.
gips (kaltsiy sulfat kristal) shaklida tabiiy mavjud
kaltsiy sulfat qurilish sohasida ishlatiladi. Tibbiyotda, Murakkab
plastinalarni ishlab chiqarish uchun ishlatiladi, va gips bandajını
ishlab chiqarish.
suv bilan reaksiyaga suvash (gips hemihidrat) issiqlik
katta miqdorda oshkor bo'ladi. Bu, shuningdek, sanoatda ishlatiladi.
bir surgi sifatida tibbiyotda ishlatiladigan Epsom tuz
(magniy sulfat). Bu modda u dengiz suvi topilgan, achchiq ta'mga ega.
(Bariy sulfat) "Barit bo'tqa" suvda eruvchan
emas. Bu tuz radiologiya ishlatiladi, shuning uchun. Tuz oshqozon-ichak trakti
kasalliklari aniqlash mumkin rentgen tutadi.
fosfat tosh (rock) va kaltsiy fosfat tarkibi alohida
uchraydi. oksidlari, gidroksidlar: Ular kaltsiy birikmalar ishlab chiqarish
kerak bo'ladi.
Kaltsiy alohida ahamiyatga ega, tirik organizmlarni uchun
o'ynaydi. Bu metall suyak suyaklarni qurish uchun muhim ahamiyatga ega bo'lgan.
Kalsiy ionlari yurak sozlash uchun zarur bo'lgan, qon ivishini oshirish. uning
yo'qligi asab tizimi, bir ishlamay, ivishining yo'qotish, odatda qo'l unsurlar
bilan har qanday saqlab qolish qobiliyatini yo'qotadi nima bo'ladi.
sog'liqni saqlash muammolarni oldini olish uchun, har kuni
kaltsiy 1,5 gramm iste'mol qilishi kerak. Asosiy muammo organga yog '1 gramm
yeb kerak kaltsiy 0,06 gramm shimib deb aslida yotadi. metall maksimal miqdori
marul, petrushka, tvorog, pishloq tarkibidagi.
XULOSA
hayoti
va zamonaviy insonning ishi uchun zarur bo'lgan asosiy guruhcha davriy
jadvalida ikkinchi guruh barcha vakillari. Misol uchun, magniy organizmdagi
metabolik jarayonlarni bir ogohlantiruvchidir hisoblanadi. Bu asab
to'qimalarining, qon, suyak, jigar mavjud bo'lishi kerak. Bu klorofil qismi
sifatida magniy, o'simliklar faol ishtirokchisi va fotosintez bo'ladi. Inson
suyak umumiy og'irligi beshdan biri haqida. Ya'ni ular kaltsiy va magniy o'z
ichiga oladi. Oksidlari, gidroksidi tuproq metall tuzlari, qurilish sanoati,
farmatsevtika va tibbiyot turli dasturlar topdik.

Ca tuzlari. Calsiy
  barcha kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Ularning barchasi suvda yaxshi
  eriydi hamda                            ulardan eng muhimlari–CaCO3 va
  CaSO4 hisoblanadi.
CaCO3 eng
  ko`p uchraydigan foydali qazilmalar qatoriga kiradi. Binokorlik toshi sifatida, shuningdek, ohak, CO2 va
  sement ishlab chiqarishda, metallurgiyada, qishloq xo`jaligida tuproqlarni
  ohaklash (kislotaliligini kamaytirish va tuproq strukturasini yaxshilash
  maqsadida) ishlatiladi.
CaSO4•2H2O
  ko`p uchraydi. Gipsni 150-1800C da kuydirish orqali oq
  kukun–kuydirilgan gips yoki alebastr CaSO4•0,5H2O
  olinadi. Agar alebastr suvga qorilsa, u tez orada qotib, yana qaytadan gipsga
  aylanadi:
CaSO4•0,5H2O
  + 1,5H2O = CaSO4•2H2O
Gips ana shu
  xossasi tufayli binokorlikda to`siq plita va panellar tayyorlash, turli xil
  buyumlardan quyma shakl va nusxalar olishda, tibbiyotda gipsli bog`lam,
  suvoqchilikda ohak-gipsli qorishmalar tayyorlashda ishlatiladi. Bu binokorlik
  mahsulotining kamchiligi suvda oz bo`lsa-da, erishidir.

3. Suvning qattiqligi va uni yo`qotish usullari.
Tabiatda toza
  suv uchramaydi: uning tarkibida doimo biror moddalar aralashgan bo`ladi.
  Jumladan, suv yer qobig`idagi tuzlar bilan o`zaro ta`sirlashib, muayyan
  qattiqlikka ega bo`lib qoladi.

Suvning qattiqligi–suvda kalsiy kationlari Ca2+ va
  magniy kationlari Mg2+ borligidan
  kelib chiqadigan xossalari to`plamidir.
Agar suvda bu
  kationlarning konsentratsiyasi yuqori bo`lsa, u holda suv qattiq, agar kam
  bo`lsa–suv yumshoq deyiladi.
Kalsiy
  kationlari Ca2+ kalsiyli qattiqlikni, magniy
  kationlari Mg2+ magniyli qattiqlikni keltirib
  chiqaradi. Umumiy qattiqlik kalsiy va magniyli
  qattiqliklardan, ya`ni suvdagi Ca2+ va Mg2+ kationlarining
  konsentratsiyalari yig`indisidan hosil bo`ladi.
Suvni yumshatish
  jarayonlariga nisbatan olganda karbonatli va karbonatsiz qattiqliklar
  bo`ladi. Ca2+ va Mg2+ kationlarining suvdagi
  gidrokarbonat ionlari HCO3- ga ekvivalent bo`lgan
  qismi keltirib chiqargan qattiqlik karbonatli qattiqlik
  yoki muvaqqat qattiqlik deyiladi. Qaynatilganda Ca2+ CaCO3 holida
  cho`kmaga tushadi:      Ca2+ + 2HCO3- =
  CaCO3↓ + H2O + CO2
Mg2+ esa
  gidroksikarbonat yoki Mg(OH)2 (pH>10,3 bo`lganda) holida
  cho`kmaga tushadi:
Mg2+ +
  2HCO3- + 2OH- = (MgOH)2CO3↓
  + H2O + CO2
Qattiqlikning
  suv qaynatilgandan keyin ham qoladigan qismi karbonatsiz qattiqlik deyiladi.
  U suvda kuchli kislotalarning, asosan sulfatlar va xloridlarning kalsiyli va
  magniyli tuzlarining miqdori bilan aniqlanadi.
K = Ca2+/20,04
  + Mg2+/12,16
Bunda [Ca2+]
  va [Mg2+] - Ca2+ va Mg2+ ionlarining
  konsentratsiyasi, mg/l.
Odatda suvning
  qattiqligini yo`qotish uchun suvga turli xil kimyoviy moddalar bilan ishlov
  beriladi. Masalan, karbonatli qattiqlikni so`ndirilgan ohak qo`shish yo`li
  bilan yo`qotish mumkin:
Ca2+ +
  2HCO3- + Ca2+ + 2OH- =
  2CaCO3↓ + 2H2O
Mg2+ +
  2HCO3- + 2Ca2+ + 4OH- =
  Mg(OH)2↓ + 2CaCO3↓ + 2H2O
Ohak bilan soda
  bir vaqtning o`zida qo`shilganda karbonatli va karbonatsiz qattiqlikdan xalos
  bo`lish mumkin (ohak-sodali usul). Bunda karbonatli qattiqlikni ohak,
  karbonatsiz qattiqlikni soda yo`qotadi:
Ca2+ +
  CO3- = CaCO3↓; Mg2+ +
  CO3- = MgCO3
MgCO3 +
  Ca2+ + 2OH- = Mg(OH)2 + CaCO3↓
Suvning
  qattiqligini yo`qotishning boshqa usullari ham qo`llaniladi, ulardan hozirgi
  vaqtda eng ko`p foydalaniladigani kationitlar ishlatishga asoslangan
  (kationitli usul). Tarkibida tashqi muhit ionlariga almashina oladigan harakatchan
  ionlar bor qattiq moddalar ionitlar deyiladi.
Ionitlar ikki
  guruhga bo`linadi. Ulardan biri o`z kationlarini muhit kationlariga
  almashtiradi va kationitlar deyiladi, boshqalari o`zining anionlarini almashtiradi
  va anionitlar deyiladi.
Ca2+ +
  Na2R = 2Na+ + CaR; Mg2+ + Na2R
  = 2Na+ + MgR
CaR + 2Na+ =
  Na2R + Ca2+; MgR + 2Na+ = Na2R
  + Mg2+
Takrorlash
  uchun savollar.

       Litiy guruhchasiga qaysi elementlar kiradi, ularni sanab bering?

       Na va K qanday usullar bilan olinadi, ular qanday xossalarga ega?

       Na va K ning asosiy birikmalari va tuzlari haqida nimalarni bilib
       oldingiz?

       Berilliy guruhchasiga qaysi elementlar kiradi, ularni sanab bering?

       Ca qanday usullar bilan olinadi va u qanday xossalarga ega?

       Ca ning asosiy birikmalari va tuzlari haqida nimalarni bilib oldingiz?

Mavzuga
  oid tayanch iboralar.
Ishqoriy metallar, ishqoriy-yer metallari, suvning qattiqligi,
  kalsiyli-, magniyli-, umumiy-, karbonatli-, karbonatsiz- qattiqliklar,
  kationitlar, anionitlar.
Mavzuga
  oid adabiyotlar.
1. G. P.
  Xomchenko. Kimyo. Oliy o`quv yurtlariga kiruvchilar uchun, Toshkent, «O`qituvchi», 2001.
2. K. R. Rasulov
  va boshqalar. «Umumiy va anorganik kimyo», Toshkent, «O`qituvchi», 1996.
3. G. E.
  Rudzitis, F. G. Feldman. Anorganik kimyo. 8-9-sinf darsliklari, Toshkent,
  «O`qituvchi», 1992.
4. A. G.
  Muftaxov, H. T. Omonov, R. O. Mirzayev. Umumiy kimyo. Toshkent, «O`qituvchi»,
  2002.
5. M. M.
  Abdulxayeva, O`. M. Mardonov. Kimyo. Toshkent, «O`zbekiston», 2002.
6. S.
  Masharipov, I. Tirkashev. Kimyo. Toshkent, «O`qituvchi», 2002.

Ishqoriy metallarning ayrim xossalari

  Element- ning nomi

  Elementning tartib nomeri

  Nisbiy
  atom massasi

  Suyuqlik harorati,
0С

  Qaynash harorati,
0С

  Zichligi, g/sm3

  Qattikligi

  Litiy Natriy Kaliy Rubidiy Seziy

3
  11
  19
  37
  55

  6,94
  22,99
  39,09
  85,48
  132,91

  180,5
  97,9
  63,5
  39,3
  28,5

  1340
  886
  771
  690
  672

  0,53
  0,97
  0,86
  1,53
  1,90

  0,6
  0,4
  0,5
  0,3
  0,2

4. Natriy,
tabiatda uchrashi, fizik va kimyoviy xossalari, muhim birikmalari,
ishlatilishi.
Natriyning atom massasi 22,99 ga teng. Uning atom radiusi 0,189 va ion radiusi
0,098 nm ga teng bo’lib, ionlanish energiyasi esa, 5,14 eV ga teng. Natriy
tabiatda ko’p tarqalgan element, u yer po’stlog’ining 2,64% ini tashkil qiladi.
Quyoshda va yulduzlarda ham natriyning borligi aniqlangan. Natriy minerallari
qatoriga NaCl galit yoki toshtuz, Na2SO4∙H2O mirabilit yoki glauber tuzi, Na2AlF6 kriolit, Na2B4O7∙10H2O bura, Na2CO3∙10H2O soda, NaCl∙KCl silvinit, Na2SO4∙3K2SO4 glazerit, Na2SO4∙MgSO4∙4H2O astraxanit, NaNO3 chili selitrasi va boshqalar kiradi. Natriy
boshqa elementlar bilan birga silikat va alyumo-silikatlar tarkibida, o’simliklarda,
inson va hayvonlar organizmida, shuningdek, dengiz va tuzli ko’l suvlarida ko’p
miqdorda uchraydi.
Natriy osh tuzining suyuqlanmasini elektroliz qilish yo’li bilan olinadi. Katod
va anod bo’shlig’i diafragma bilan ajratilgan bo’ladi, natriyning musbat ioni
katoddan elektron biriktirib oladi ya’ni neytral atomga aylanadi. Natriyning
neytral atomlari katodda suyuqlangan metall holida yig’iladi. Anodda xlor
ionlari elektronlarini beradi, ya’ni oksidlanish sodir bo’ladi va gaz holida
erkin xlor ajralib chiqadi. Bu jarayonlarni quyidagicha tasvirlash mumkin:
NaCl = Na+ + Cl-
Na+ + e- = Na0 (katodda); Cl- - e- = Cl0; 2Cl0 = Cl2(anodda)
Natriy olish uchun soda bilan ko’mir aralashmasini qattiq qizdirish kerak:
Na2CO3 + 2C =2Na + 3CO
Hosil qilingan natriy kerosin ostida yoki berk metall idishlarda saqlanadi.
Natriy yumshoq pichoq bilan oson kesiladigan yengil metall, kub shaklida
kristallanadi. Natriy bug’i alangani sariq tusga kiritadi. Natriy kimyoviy
xossalari jihatidan juda aktiv havoda tez oksidlanadi, ftor va xlor
atmosferasida uy haroratida alangalanadi. Qizdirilganda brom, yod, oltingugurt,
vodorod va boshqa moddalar bilan reaktsiyaga kirishadi shuningdek, suv bilan
reaksiyaga kirishib, vodorodni ajratib chiqaradi:                 2Na + 2H2O = 2NaOH + H2
Yonib ketgan ishqoriy metallni suv sepib o’chirib bo’lmaydi, balki uning
ustidan kalsinatsilangan soda kukuni sepish kerak.
Natriy oksid Na2O suv
bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, o’yuvchi natriy hosil qiladi.
Na2O + H2O = 2NaOH
Natriy havoda yonganda asosan, natriy peroksid Na2O2(va juda oz
miqdorda Na2O) hosil
bo’ladi, Na2O bevosita
yo’llar bilan olinadi:                 2Na + 2NaOH 2Na2O + H2
yoki                     2Na + Na2O2 2Na2O
Agar natriy 1800C haroratda
ozroq miqdorda kislorod bilan oksidlansa Na2O hosil bo’ladi   4Na + O2 = 2Na2O
Natriy peroksid Na2O2 sarg’ish kukun
holidagi modda. Unga suv ta’sir ettirilganda ishqor va vodorod peroksid hosil
bo’ladi:
Na2O2 + 2H2O = 2NaOH+ H2O2
Agar reaksiya qizdirish bilan olib borilsa, vodorod peroksidning parchalanishi
natijasida kislorod ajralib chiqadi. Vodorod peroksid Na2O2 ga suyultirilgan kilota (H2SO4) ta’sir ettirib olinadi, natriy peroksid esa
havodagi karbonat angidrid bilan reaksiyaga kirishadi:
Na2O2 + 2HCl = 2NaCl+ H2O2                                                2Na2O2 + 2CO2 = 2Na2CO3+O2
Shu sababli Na2O2 nafas olish apparatlarida havoni
regenerasiyalab kislorod ajratib chiqarish uchun foydalaniladi. Na2O2 gazlamalar, suyak, soch va boshqalarni oqartirish
uchun ishlatiladi.
Natriy giperoksid NaO2 yuqori (300
atm) bosimda va 5000С da kislorod bilan Na2O2 ning o’zaro ta’siridan hosil bo’ladi:
Na2O2 + O2 → 2NaO2
bu moddaga suv ta’sir ettirilsa quyidagi reaksiya boradi.
2NaO2 + 2H2O = 2NaOH+ H2O2 + O2
Natriy gidrid NaH ni olish uchun natriy vodorod atmosferasida
qizdiriladi. NaH oq tusli qattiq moddadir, uning tarkibidagi vodorod manfiy bir
oksidlanish darajasiga ega. Agar natriy gidrid suyuqlantirilib elektroliz
qilinsa, vodorod anodga va natriy esa katodga boradi.

Natriy gidroksid NaOH o’yuvchi natriy yoki kaustik soda deyiladi. U
oq tusli qattiq moddadir. Uni laboratoriyada olish uchun natriy yoki natriy
peroksid suvda eritiladi. Texnikada sodani kaustiklash va osh tuzining suvdagi
eritmasini elektroliz qilish usuli bilan olinadi:
a) Na2CO3 + Ca(OH)2 = 2NaOH+CaCO3                                 b) NaCl = Na+ + Cl-                           H2O = H+ + OH-
Katodda: 2H+ + 2e- = 2H0 → H2                                  Anodda 2Cl- -
2e- = 2Cl0 → Cl2
Natriy gidroksidning suvdagi eritmasi kuchli ishqordir, terini
kuydiradi, ko’zga tushsa ko’r qiladi, shuning uchun u bilan ishlashda nihoyatda
ehtiyot bo’lib ishlash lozim. Natriy gidroksid sovun tayyorlashda,
to’qimachilik va ko’nchilik sanoatida, organik moddalar olishda, neftni
tozalashda, viskoza usulda sun’iy ipak hosil qilishda, kimyo laboratoriyalari
va boshqa ko’pgina sohalarda ishlatiladi.
Natriyning barcha tuzlari suvda yaxshi eriydi, Na[Sb(OH)4]esa suvda erimaydi. Analitik kimyoda ana
shu birikmani hosil qilish yo’li bilan Na+ ioni topiladi. NaCl oziq-ovqat sanoatida
ishlatiladi.
Natriy xlorid, gidrokarbonat, nitrat, arsenat, bromid, yodid, sulfat va
silitsilatlari tibbiyotda, shuningdek Na2CO3 shisha
ishlab chiqarishda ishlatiladi.
5. Kaliy, tabiatda uchrashi,fizik va kimyoviy xossalari muhim birikmalari,
ishlatilishi.
Kaliyning atom radiusi 0,236, ion radiusi 0,133 nm, ionlanish energiyasi 4,34
eV ga teng. Tabiatda uchraydigan izotoplarning massa sonlari 39, 40 va 41 ga
teng bo’lib, yer po’stlog’ining 2,6% ini tashkil qiladi. Kaliy, rubidiy, seziy
va fransiy elementlari kaliy guruhchasini tashkil qiladi. Bularning kimyoviy
xossalari natriy va litiynikidan farq qilishga sabab ularning atom
tuzilishlariga bog’liq. Kaliy faol bo’lganligidan tabiatda faqat birikmalar
holida (eng muhimlari dala shpati, slyuda) bo’lib, ularning nurashidan suvda
eriydigan tuzlar hosil bo’ladi. Kaliy tuzlari tuproqqa yaxshi shimilgani
sababli ko’pgina daryo va dengiz, ko’l suvlariga borolmaydi (kaliy tuzlari
dengizda 0,038%, natriy tuzlari esa 3,5% gacha bo’ladi).
Kaliy ham natriy kabi suyuqlantirilgan KCl yoki KOH ni elektroliz qilib
olinadi. Kaliy yumshoq va yengil metall, kuchli qaytaruvchi, suv bilan
reaksiyasi vaqtida ajralib chiqqan vodorod yonib ketadi. Havoda kaliy tez
oksidlanadi, xlor va ftorda o’z-o’zidan yonib ketadi, suyuq bromda esa
portlaydi. Kaliy juda ko’p metallar bilan intermetall birikmalar (KSn2, KSn kabi) ni hosil
qiladi. Kaliyni kesish vaqtida ham qattiq portlash sodir bo’lishi mumkin, shu
sababli nihoyatda ehtiyot bo’lish lozim.
Kaliy shu’lalantirilsa o’zidan elektron chiqargani uchun fotoelementlar
tayyorlashda ishlatiladi. Kaliy berk idish yoki kerosin ostida saqlanadi.
Kaliy gidrid (KH) hosil qilish uchun kaliy vodorod atmosferasida 2000C gacha qizdiriladi. Kaliy gidrid juda
faol, oq kristall modda, zichligi 1,52 g/sm3 ga teng, havoda yonadi, suv bilan shiddatli
reaksiyaga kirishadi, kuchli qaytaruvchi. Kaliy kislorod bilan oksid K2O, peroksid K2O2, giperoksid
KO2 va
ozonid KO3 hosil
qiladi. Kaliy havoda yonganda K2O2 va KO2 larning aralashmasi hosil bo’ladi, ular suv
va kislotalar ta’sirida parchalanadi. O’yuvchi kaliyga ozon ta’sir ettirilsa,
KO3 hosil
bo’ladi:                  4KOH + 4O3 = 4KO3 + O2 + 2 H2O
Kaliyning kislorodli birikmalari (ayniqsa KO3) kuchli oksidlovchilardir. Kaliy gidroksid KOH
kaliyning suv bilan juda shiddatli reaksiyasidan hosil bo’ladi:    2K + 2H2O = 2KOH + H2
Kaliy gidroksid texnikada KCl yoki KOH ning suvdagi eritmasini elektroliz
qilish yo’li bilan olinadi, shuningdek K2CO3 ga ohak
ta’sir ettirib ham olinadi. O’yuvchi kaliy rangsiz kristall modda, 4100C da suyuqlanadi, qizdirilganda
parchalanmay bug’lanadi. Havodan o’ziga nam tortadi, suvda juda ko’p issiqlik
chiqarish bilan eriydi, eng kuchli ishqor, dissotsilanish darajasi qariyb 100%
ga teng KOH havodagi nam va CO2 bilan tez
reaksiyaga kirishadi, shuning uchun u berk idishlarda saqlanadi. Texnikada
o’yuvchi kaliy sovun tayyorlashda, laboratoriyalarda moddalarni quritishda
ishlatiladi. Kaliy tuzlarining ko’pi suvda yaxshi eriydi, tuzlari esa alangani
gunafsha tusga kiritadi. KHC4H4O6 va K3[Co(NO2)6] tuzlari
suvda erimaydi, analitik kimyoda, ko’pincha shu tuzlarning hosil bo’lishiga
qarab, kaliy topiladi. Kaliyning atsetat, gidrotartrat, bromid, yodid kabi
tuzlari tibbiyotda, K2CO3 shisha sanoatida
ishlatiladi. Kaliy o’simliklar uchun nihoyatda zarur elementdir, shu sababli
minerallardan to’g’ridan-to’g’ri o’g’it sifatida foydaniladi. Kaliyli o’g’itlar
(ko’pincha KCl, KNO3, K2SO4) qishloq xo’jaligida va kaliy nitrat qora porox
tayyorlashda ishlatiladi.
6. II guruh bosh guruhchasi elementlarining umumiy tavsifi

Davriy sistemaning ikkinchi guruhning asosiy guruhchasiga berilliy, magniy,
kalsiy, stronsiy, bariy va radiy elementlari kiradi. Asosiy guruhcha
elementlari bir-biridan xossalari bilan nihoyatda farq qiladi. Ular
atomlarining sirtqi qavatida ikkitadan elektron bo’lib, qaytaruvchilik
xossalari ishqoriy metallarnikiga qaraganda kuchsizroq ifodalangan. Kalsiy,
stronsiy va bariy ishqoriy-yer metallar deb ataladi, ular yengil metallardir,
faqat radiy radioaktiv xossaga ega bo’lgan og’ir metalldir. Yer qobig’ida Ca
ning 6 ta, Sr ning 4 ta, Ba ning 7 ta barqaror izotopi bor. Bulardan eng ko’p
tarqalganlari 40Ca
(96,97%), 88Sr
(8,56%), 138Ba (71,66%)
dir.
Bu elementlar suyuqlanish harorati va qattiqligining yuqoriligi bilan ishqoriy
metallardan farqlanadi, ularning faolligi kalsiydan bariyga tomon ortib boradi.
Berilliy va magniy gidroksidlari suvda qiyin eriganligi tufayli suv bilan sekin
reaksiyaga kirishadi. Ishqoriy-yer metallari havo kislorodi va azoti bilan
birikib, MeO va Me3N2 tipdagi birikmalarini hosil qiladi.
Bu guruh elementlarining peroksidlari Me2O2 ishqoriy
metallarnikiga qaraganda barqarordir. Bu elementlar oksidlarining suv bilan
birikishi va gidroksidlarining suvda erishi va ishqor xossasi berilliydan
bariyga tomon ortib boradi. Be(OH)2 amfoter gidroksid, Mg(OH)2 kuchsiz asos, Ca(OH)2 kuchli asos, Ba(OH)2 esa suvda yaxshi eriydigan kuchli
ishqordir. Ishqoriy-yer metallar aktiv metallmaslar bilan oddiy sharoitda reaksiyaga
kirishadi. Reaksiya natijasida issiqlik ajralib chiqadi, ya’ni ekzotermik
reaksiya sodir bo’ladi. Bu elementlar vodorod bilan MeH2 tipdagi gidridlarni hosil qiladi,
ko’pgina tuzlari, sulfat, karbonat, fosfat va ftoridlari suvda amalda eriydi;
xlorid, bromid, yodid va nitratlari yaxshi eriydi.
7. Magniy, tabiatda uchrashi, fizik-kimyoviy xossalari, muhim birikmalari,
ishlatilishi
Magniyning atom massasi 24,32 (Z = 12) ga teng. U tabiatda ko’p tarqalgan
metallardan biri bo’lib, Yer po’stlog’ining 2%ga yaqinini tashkil qiladi.
Magniyning 24Mg
(78,6%), 25Mg
(10,11%), 26Mg (11,29%)
kabi tabiiy va uchta sun’iy izotopi bor.
Tabiatda magniy silikatli, karbonatli va xloridli minerallar holida uchraydi,
shuningdek dengiz suvida (~4%) magniy tuzlari bo’lib, suvning taxirligi shu
tuzdandir. Magniy o’simliklardagi xlorofill tarkibiga kiradi va fotosintezda
ishtirok etadi. Magniy yetishmasa, odam va hayvonlarda turli kasalliklar paydo
bo’ladi. Buning sababi organizmdagi ko’pgina biokimyoviy jarayonlarda magniy qatnashadi.
Oq karlik yulduzlar asosan magniydan iborat ekanligi aniqlangan. Magniy
suyultirilgan MgCl2 ni yoki
karnallit (MgCl2 × KCl × 6H2O) ni ~750°C da
elektroliz qilish yo’li bilan olinadi. Bundan tashqari u metallotermik usulda
va magniy oksidini yuqori haroratda ko’mir bilan qaytarib ham olinadi. Juda
toza magniy olish uchun texnik magniy vakuumda bir necha marta sublimatlanadi.
Magniy kumushdek oq va yengil metall, havoda oksidlanadi va oksid pardani hosil
qiladi. Magniy havoda 550-600° C gacha qizdirilsa, ko’zni kamashtirarli
darajada oq shu’la bilan yonadi. Magniy sovuq suv bilan deyarli reaksiyaga
kirishmaydi, qaynoq suv va suyultirilgan kislotalarga ta’sir etib, vodorodni
ajratib chiqaradi. Magniy qizdirilgan metallmaslar va ayrim metallar bilan reaksiyaga
kirishib, birikmalar hosil qiladi. Magniydan yengil qotishmalar (Al, Zn, Mn
kabilar bilan) tayyorlanib, ular qattiq, puxta va korroziyaga chidamliligidan
samolyotsozlik va avtomobilsozlikda ishlatiladi. Magniydan fotografiyada,
pirotexnikada va shuningdek ba’zi sintez reaksiyalarda, rezina sanoatida,
tibbiyotda foydalaniladi.
Magniy gidrid MgH2 ni olish
uchun magniy dimetil 175°C da parchalanadi:
Mg(CH3)2 → MgH2 + C2H4
Magniy oksid MgO texnikada karbonatni va laboratoriyada magniy
gidroksidning parchalashidan olinadi:     MgCO3 → MgO + CO2            Mg(OH)2 → MgO + H2O
MgO - 2800°C da suyuqlanadigan kristall modda bo’lib, undan
o’tga chidamli idishlar, tigel va boshqa buyumlar tayyorlanadi. Magniy oksid
suvda erimaydi, ammo kislota va kislotali oksidlarda yaxshi eriydi.
Magniy gidroksid Mg(OH)2 suvda kam eriydigan o’rtacha kuchga ega bo’lgan asos,
uning eruvchanlik ko’paytmasi (EK) 1,2×10-12 ga teng. U
quyidagicha olinadi:
MgCl2 + 2NaOH
= Mg(OH)2 + 2NaCl
MgCl2 + 2NH4OH = Mg(OH)2 + 2NH4Cl
Magniy xlorid MgCl2 ko’mir
bilan MgO aralashmasiga xlorni ta’sir ettirib olinadi, undan magnezial sement
tayyorlanadi, uni qipiq bilan aralashtirib, izolyatsiya materiali bo’lgan
ksilolit olinadi. Magniy sulfat MgSO4 tabiatda har xil minerallar shaklida
uchraydi, eritmada esa kristallogidrat monogidrat MgSO4 × H2O (kizerit minerali) va geptagidrat (MgSO4 × 7H2O) (taxir tuz minerali) holida
kristallanadi. Suvda eriydi, tibbiyotda surgi dori sifatida, qishloq
xo’jaligida o’g’it sifatida ishlatiladi. Magniy karbonat MgCO3 tabiatda magnezit va dolomit (MgCO3×CaCO3) holida uchraydi. MgCO3 suvda oz eriydi, uning suvdagi
eritmasiga ishqoriy metall karbonatlari ta’sir ettirilsa, Mg2(OH)2CO3 hosil
bo’ladi, uning aniq tarkibi 3MgCO3Mg(OH)2×3H2O bo’lib, oq magneziya (tabiatda kam
uchraydi) deb ataladi. Oq magneziya tibbiyotda, qog’oz va kauchuk sanoatida
ishlatiladi.
8. Сalsiy,
tabiatda uchrashi, fizik-kimyoviy xossalari, muhim birikmalari, ishlatilishi
Kalsiyning atom massasi 40,08 (Z = 20) ga teng. U tabiatda eng ko’p tarqalgan
metallardan biri bo’lib, Yer po’stlog’ining taxminan 3% ini tashkil etadi.
Tabiatdagi asosiy birikmalari ohaktosh, bo’r va marmar, shuningdek dolomit
(MgCO3×CaCO3), fosforit (Ca3(PO4)2), flyurit va
turli silikatlardir. Kalsiy o’simlik va hayvonlar organizmi uchun zarur
element. Odam suyagining 25% i qon va turli to’qimalarda oz miqdorda kalsiy
bo’ladi. Kalsiy suyuqlantirilgan CaCl2 ni elektroliz qilib (ozroq CaF2 qo’shiladi) olinadi.

Kalsiy kumushdek oq metall bo’lib, havoda tez oksidlanadi. Shuning uchun
kerosin ostida saqlanadi. Ochiq havoda qolsa, uning sirti oksid, peroksid,
nitrid qavatlari bilan qoplanadi. Kalsiy birmuncha qattiq bo’lishiga qaramay
yassilanuvchi metall, suv va kislotalardan vodorodni siqib chiqaradi. Kalsiy,
stronsiy va bariy aktiv metallmaslar bilan odatdagi sharoitda birikadi. U
kislorod bilan oksid CaO va peroksid CaO2, vodorod bilan gidrid, CaH2, azot bilan nitrid Ca3N2, uglerod bilan karbid CaC2, galogenlar bilan birikib, galogenid
CaHal2 larni
hosil qiladi.
Metall holidagi kalsiyning ishlatilishi uning yuqori kimyoviy aktivligiga
bog’liq, undan metall birikmalaridan (uran, xrom, sirkoniy, seziy, rubidiy
kabi) metallarni qaytarishda, po’lat va ayrim qotishmalardagi kislorod va
oltingugurtni yo’qotishda, organik suyuqliklarni suvsizlantirishda hamda vakuum
asboblaridagi qoldiq gazlarni yuttirishda foydalaniladi. Kalsiy faolligi past
bo’lgan metallarning oksidlaridan va galogenidlaridan kislorodni va galogenlarni
siqib chiqarib, qaytaruvchi xossasini namoyon qiladi.
Ca + TiO2 = 2CaO +
Ti ;                   2Ca +TiCl4 = 2CaCl2 + Ti
Kalsiy gidrid CaH2 qattiq,
kristall modda, suv ta’sirida Ca(OH)2 ni hosil qiladi:
СaH2 + 2H2O = Ca(OH)2 + 2H2↑
Bu reaksiya natijasida ko’p issiqlik ajralib chiqib, vodorod yonib ketadi.
CaH2 ko’p
miqdorda vodorod ajralib chiqarish xususiyatiga ega bo’lgani uchun. vodorod
ajratib olish uchun ishlatiladi, hamda undan kristallogidratdan suvni tortib
oladigan juda samarali quritgich sifatida foydalaniladi.
Kalsiy oksid CaO ohaktoshning qizdirilishidan hosil bo’ladi:
CaCO3 →
CaO + CO2 - 178 kJ
Reaksiyani o’ng tomonga yo’naltirish uchun CO2 ning konsentratsiyasini kamaytirish yoki
haroratini ko’tarish lozim. CaO nihoyatda o’tga chidamli, taxminan 2600°C da
suyuqlanadigan oq modda, texnik CaO sarg’ish yoki bir oz kul rangroq bo’lib,
so’ndirilmagan yoki kuydirilgan ohak deb ataladi. CaO binokorlikda,
metallurgiyada, shisha ishlab chiqarishda va boshqa ko’pgina sohalarda
ishlatiladi. Agar ohakka suv ta’sir ettirilsa, shiddatli reaksiya sodir bo’lib,
ko’p issiqlik ajraladi, bunda suvning bir qismi bug’ga aylanadi:
CaO + H2O = Ca(OH)2 + 65 kJ
Hosil bo’lgan Ca(OH)2 so’ndirilgan
ohak deyiladi. Ca(OH)2 oq
kukun, suvda kam eriydi, ( 1 litr suvda 250C – 1,56 g Ca(OH)2 ) uning eritmasi esa kuchli asosdir. Ca(OH)2 ning tiniq eritmasi orqali CO2 o’tkazilsa yoki eritma ochiq
qoldirilsa, loyqalanib qoladi, demak, CaCO3 hosil bo’ladi:                Ca(OH)2 + CO2 = CaCO3 + H2O
Ca(OH)2 ning
to’yingan eritmasi ohakli suv deyiladi.
Kalsiy oksid suv bilan so’ndiriladi va binolarni oqlash uchun ishlatiladi. Bino
devorlarida Ca(OH)2 havodagi
CO2 bilan
birikib, CaCO3 ga
aylanadi. Agar Ca(OH)2 ga qum
aralashtirilib suvga qorilsa, g’isht terishda ishlatiladigan qorishma olinadi,
bu qorishma qotganda CaCO3 va CaSiO3 hosil bo’ladi.
Kalsiy tuzlaridan CaCl2 bilan
Ca(NO3)2 suvda yaxshi eriydi, CaSO4 bilan CaSO3 oz eriydi, Ca3(PO4)2 va CaSO3 amalda erimaydi.
Tabiatda suv ohakli tog’ jinslaridan oqib o’tganda CO2 bilan birikib, kalsiy va magniy
karbonatlarni tegishli eruvchan bikarbonatlarga aylantiradi:

CaCO3 + H2O + CO2 = Ca(HCO3)2
MgCO3 + H2O + CO2 = Mg(HCO3)2
Bikarbonatlar suvda karbonatlarga qaraganda ancha yaxshi eriydi, ular eritmaga
o’tadi va natijada suv qattiq suvga aylanadi. Bunday suvda sovun yaxshi
ko’pirmaydi, sabzavotlar yaxshi rivojlanmaydi, bug’ qozonlarida quyqa hosil
bo’lib, u qozonning portlashiga sabab bo’ladi. Qattiq suvni ishlatishdan oldin
yumshatish lozim. Karbonatli suv muvaqqat qattiqlikka, xlorid va sulfatli suv
doimiy qattiqlikka ega. Suv har ikkala tuzlarning mavjudligi bilan bog’lik
bo’lgan aralash qattiqlikka ega. Qattiqlikni yo’qotishda Ca(HSO3)2 yoki Mg(HCO3)2 erimaydigan
holatga o’tkaziladi:               Mg(HCO3)2 →
MgCO3↓ + H2O + CO2
Hosil bo’lgan karbonatlar cho’kmaga tushadi, natijada suvning qattiqligi
yo’qoladi. Qattiqlikni suvga ohakli suv qo’shish yo’li bilan ham oson yo’qotiladi:
Ca(HCO3)2 + Ca(OH)2 = 2CaCO3¯ + 2H2O
Doimiy qattiqlikka ega bo’lgan suvni bu usullar bilan yumshatib bo’lmaydi, uni
yumshatish uchun soda qo’shiladi: MgSO4 + Na2CO3 = MgCO3¯ + Na2SO4
MgCl2 + Na2CO3 = MgCO3¯ + 2NaCl
Bu usulni karbonatli qattiqlikni ham, binobarin, aralash qattiqlikni ham
yo’qotish uchun bemalol tadbiq etish mumkin:     Mg(HCO3)2 + Na2CO3 = 2NaHCO3 + MgCO3¯
Suvning qattiqligi graduslarda ifodalanadi.  Suvning qattiqligi 1 l suvdagi
kalsiy va magniy ionlarining milligramm - ekvivalentlari yig’indisi bilan
o’lchanadi. 1 gradus qattiqlik 0,35663 mg-ekv kalsiy yoki magniy ionlariga
teng. Qattiqlikning har bir mg ekvivalenti suvda 20,04 mg/l Ca2+ yoki 12,16 mg/l Mg2+ bo’lishiga to’g’ri
keladi. Suvning qattiqligi 1,5 mekv/l dan kichik bo’lsa, juda yumshoq, 1,5-4
mekv/l bo’lsa, yumshoq, 4-8 mekv/l bo’lsa, o’rtacha qattiq, 8-12 mekv/l bo’lsa,
qattiq va 12 mekv/l dan katta bo’lsa, juda qattiq bo’ladi. Qora dengiz suvining
qattiqligi 65,5 mekv/l ga okean suvining qattiqligi 130,5 mekv/l ga teng.
Savollar
3.Magniy va kalsiy qanday usullar bilan olinadi?
4. Magniy va kalsiyning fizik-kimyoviy xossalarini taqqoslang.
5. Magniy va kalsiyning muhim birikmalarini sanab o’ting.
6. I guruh bosh guruhchasi elementlariga umumiy tavsif bering.
7. Natriy va kaliy tabiatda qanday birikmalar holida uchraydi? Formulalarini
yozing.
8. Natriy va kaliyning fizik hamda kimyoviy xossalari haqida nimalarni bilasiz?
9. Natriy va kaliyning ishlatilishi haqida nimalarni bilasiz?
Kimyo, ximiya
— moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo
boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy
ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan
ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish
maqsadida roʻyobga chiqdi. Odamlar qadimda rudalardan metallarni ajratib
olish, turli xil qotishmalar tayyorlash va qoʻllash, jumladan, shisha
tayyorlash va undan turli maqsadlarda foydalanishni bilganlar. Miloddan avvalgi
Misrda kimyoviy jarayonlarga asoslangan hunarmandchilik rivojlanganligi
maʼlum. Pishiq charm tayyorlash, uni boʻyash, rangli shisha olish,
oʻsimliklardan dori-darmon va xushboʻy hidli moddalar tayyorlash,
sopol buyumlar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Oʻsha
davrlarda kimyoviy mahsulotlar Hindiston, Xitoy va Oʻrta Osiyoda ham
ishlab chiqarilgan. "Kimyoi hunar" sohibi boʻlgan kimyogar bir
moddadan ikkinchi mahsulotni tayyorlash ishi bilan shugʻullangan. Oʻzbekistondan
oʻtgan Buyuk ipak yoʻli orqali miloddan avvalgi 1-ming yillikning
2-yarmidan boshlab, mamlakatga savdo-sotiq bilan birga hunarmandchilik ham
kirib keldi. Topilgan juda koʻp tarixiy buyum va yodgorliklar
Oʻzbekiston hududida yashagan aholining kimyo hunaridan qadimdan boxabar
ekanligidan darak beradi. Buxoro yaqinidagi Poykend manzilgohidan 8-asrga
taalluqli kimyo lab. topilgan. Lab. jihozlari ichida turli idishlar, shisha
asboblar, bolalar sumagi uchraydi.
Kimyoning fan sifatida shakllanishini
tadqiqotchilar Misr bilan bogʻlashadi. Savdo-sotiq, xunarmandchilik va
maaaniy alokalar juda rivojlangan bu mamlakatda ilm, falsafiy qarashlar, sanoat
va qishloq xoʻjaligi yaxshi rivoj topali. Nil boʻyidagi Iskandariya
shahrida 1-asrda yozilgan traktatlarda koʻpgina kimyoviy maʼlumotlar,
jumladan, kimyoviy ji-hozlarning koʻrinishlari, kuydirish, pishirish,
toblash, quruq haydash, eritish, kristallanish, ajratish va boshqa usullar
haqida maʼlumotlar keltiriladi. Mazkur manbada oddiy metallardan oltin
olish gʻoyasi ham ilgari surilgan boʻlib, mavhum bu izlanish fanning
rivojlanishiga maʼlum darajada toʻsqinlik qildi, olimlar fikrini
boshka — amalga oshmaydigan yoʻnalishga burib yubordi. Iskandariya
traktatlari maʼlumotlaridan foydalangan arab olimlari tez orada bir nechta
yangi moddalar, jumladan, nitrat kislota, tuzlar va boshqalarni olishni kashf
qildilar. Misrlik olimlar tilidagi Kimyoga arablar "al"
qoʻshimchasini qoʻshib mashhur "Alkimyo"ga asos soldilar.
Natijada koʻpgina ilmiy asarlar, kitoblar, maqolalar va tajribalar
ifodalari paydo boʻldi. Keyinchalik bu soʻz Yevropa mamlakatlarida
"Ximiya" nomi bilan ommalashdi. Muhammad Xorazmiy 10-asrda
"Kimyo" soʻzi arabcha "kamoyakmi", yaʼni
"yashirmoq", "berkitmoq" ni anglatadi, deydi. Turk olimi
Toshkoʻpir-zodaning fikriga koʻra, mazkur soʻz yahudiycha
"kimyax" dan olingan. Baʼzi olimlar "Kimyo" soʻzi
Misrning qad. nomi "Xem" yoki "Hame"dan olingan degan
fikrni ilgari surishadi. Bu soʻz "qora" yoki
"qoramtir" maʼnosini anglatib, manbalarda "Kimyo"
"Misr fani" degan maʼnoda keladi. Boshqa bir guruh olimlar esa
"Kimyo" soʻzi yunoncha "kimyo" iborasidan kelib
chiqqan boʻlib, "suyuqlik", "eritilgan metall"ni
anglatishiga ishora qiladilar. Ammo, qanday boʻlishidan qatʼi nazar,
mazkur fanning Sharq mamlakatlarida bir kator rivojlanganligi, bu borada
oʻrta osiyolik olimlarning xizmati katta ekanligi tarixiy manbalardan
maʼlum.
"Alkimyo" asoschisi Jobir ibn
Xayyom metallarning paydo boʻlishidagi oltingugurt-simob nazariyasini
olgʻa surgan, yaʼni yer qaʼrida quruq bogʻlanishdan
oltingugurt ("metallar otasi"), nam bugʻlanishdan esa simob
("metallar onasi") paydo boʻladi degan fikrni aytadi. Ularning
turli xil nisbatlarda birikishidan oltin, kumush, mis, temir, qalay,
qoʻrgʻoshin, shisha hosil boʻladi. Shu asnoda oddiy metallarni
nodir metallarga oʻtkazish haqida maʼlumotlar beriladi.
"Element" tushunchasiga koʻra, oltingugurt — yonuvchanlik, simob
— uchuvchanlik, tuz esa eruvchanlikni bildiradi. Shoʻnga koʻra, bu
moddalar turining kashf qilinishi asosiy fikr boʻldi. Olimning izdoshlaridan
boʻlgan Abu Nasr Forobiy oʻzining "Us todi Soniy" asarida
alkimyo ilmining yoʻnalishini maʼqullaydi. Sharq allomalaridan Abu
Bakr ap-Roziy "Sirlar kitobi"da alkimyo maʼlum boʻlgan
moddalarni oʻrganish, asbob-uskunalarni yigʻish va foydalanish hamda
tajribalar oʻtkazishni keltiradi. Roziy oʻz asarida oʻngacha
maʼlum boʻlgan moddalarni tasniflab, asbob va tajribalarni
maʼlum bir tizimga solgan. Abu Abdullo al-Xorazmiyning "Bilimlar
kaliti" kitobida Kimyoga alohida boʻlim ajratilib, unda turli
moddalar, asboblar, tajribalar toʻgʻrisida mukammal maʼlumotlar
keltirilgan. Abul Hakim al-Xorazmiy esa alkimyo fani tajribalarida
qoʻllanilgan taroziga ahamiyat beradi. Al-Haziniy tomonidan 1125 yilda
yozilgan "Dono tarozu haqida kitob"da turli koʻrinish va
tuzilishdagi tarozilarda tortish usullari bayon qilinganligi manbalardan
maʼlum. Abu Ali ibn Sino "Al-qonun" kitobida oʻsimlik,
hayvonot, minerallar, tuzlar, kislotalar, ishqorlar, metallar, oksidlar va
boshqa birikmalarning 750 dan ortiq turini yozadi. Ularning nomi, xossalari,
ishlatilishini tula ifo-dalaydi. Uning "taboshir kulchalari"dan
(Indoneziyada oʻsadigan bambukdan olib kulchaga qoʻshib
oyoq-qoʻli singan bemorlarga beriladigan kremniy oksidi — inson
organizmida tez erib singadigan modda) qanchadan-qancha odamlar shifo topgan.
Ibn Sino Jo-birdan farqli ravishda metallarning xususiyatini chuqur va mukammal
oʻrgan-di, uning xatolarini tuzatdi. Ibn Sino nafaqat Jobirning , balki
barcha alkimyogarlarning xatolarini ilmiy jihatdan asoslab berdi. U oddiy
metallardan nodir metallar, jumladan, oltin olib boʻlmasligini birinchi
boʻlib amalda isbot etdi. Fransuz olimi M. Bertlo, rus olimi B.
Menshutkin, akad. O. Soimovlarning fikricha, Abu Ali ibn Sino asarlarida
hozirgi zamon anorganiq kimyo fanining ilk kurtaklari namoyon boʻlgan. Abu
Rayhon Beruniyning "Mineralogiya"sida moddalarning moddalik
xususiyatlari uz aksini topgan. Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik in-ti
fondida mineralogiyaga oid 18 ta, Kimyoga oid 31 ta qulyozma mavjud. Bular
arab, fors, eski oʻzbek (turk) tillarida bitilgan "Hunarlar javohiri"
kitobidagi marvarid, boʻyoqlar, sir, zaharga qarshi ishlatiladigan
dorilar, upa-elik tayyorlash usullarini oʻz ichiga olgan manbalardir.
8-asrdan 17-asr oʻrtalarigacha davom
etgan alkimyo bir tomondan fanni rivojlantirgan boʻlsa, ikkinchi tomondan
uning tez qadamlar bilan oʻsishiga toʻsqinlik qildi. Ingliz kimyogari
R. Boyl Kimyoni oʻrganishda yangicha yondoshish va faqat tajribalar
yordamida olingan maʼlumotlarga ishonishga undadi. Uning fikricha,
Kimyoning maqsadi jismlar tuzilishini aniqlash, shundan soʻng uni
elementlarga ajratib, tahlilga oʻtishdan iborat boʻlishi kerak.
Bunday ilgor ilmiy fikrlar paydo boʻlishiga qaramay Kimyoning haqiqiy
yoʻlga tushishiga yana bir asr kerak boʻldi. Nemis kimyogari G.E.
Shtal (1659—1734)ning flogiston nazariyasiga qarshi oʻlaroq, M. V.
Lomonosov 1756 yilda yonish, yaʼni oksidlanish — oksidlovchi moddaning
havo bilan birikishidan iborat ekanligini miqdoriy tajribalar asosida
koʻrsatib berdi. Fransuz kimyogari A. Lavuazye esa 1772—77-yillarda turli
moddalar ustida tajribalar oʻtkazib, ular yonganida kislorod bilan
birikishini koʻrsatdi hamda kimyoviy reaksiyalarda moddalar
ogʻirligining saqlanish qonunini isbotladi. Mazkur qonun tasdiqlangach,
Kimyo sifat-tavsif ilmidan miqdoriy bilimga aylandi. Endilikda massaning saqlanish
qonuni deb ataluvchi mazkur qonun muhim ahamiyat kasb etadi. Bir qancha gazlar
kashf qilinishi natijasida pnevmatik kimyoga asos solindi. Flogiston nazariyasi
tamomila rad etildi, kislorodli yonish nazariyasi oʻz tasdigʻini
topdi. Natijada koʻpgina nazariy tasavvurlar oʻzgardi, yaʼni
kimyoviy nomenklatura ishlab chiqildi. Mana shu davrda kimyoning analitik
tahlil yoʻli shakllandi.
19-asr Kimyo fani tarixida nazariy asoslarni
ishlab chiqish davri boʻldi. Natijada ato m - molekulyar taʼlimot
maydonga keldi. Ingliz olimi Jon Dalton 1803 i. moddaning atom tuzilishi
haqidagi tasavvurlarga suyangan holda tajribalar oʻtkazdi. Elementlarning
muayyan bir miqdorda reaksiyaga kirishuvini ularning ayrim zarrachalardan,
yaʼni boshqacha aytganda atomlardan tashkil topganligidan deb bildi.
Karrali nisbatlar qonuni deb atalmish fikri asosida kimyoviy elementlarning
bir-biri bilan maʼ-lum ogʻirlik nisbatlarida birikishini
koʻrsatib, atom ogʻirliklariga alohida ahamiyat berdi. Nisbiy atom
ogʻirlik tushunchasini fanga kiritib, eng yengil element sifatida vodorod
atomi ogʻirligini birga teng deb qabul qildi va uni birlik sifatida taklif
etdi. Dalton elementning atom ogʻirligi sifatida mazkur element atom
ogʻirligining vodorod atomiga boʻlgan nisbatini oldi. Italiyalik olim
A. Avogadro atom va molekula tushunchasining bir-biridan farq qilishini aniqlab
berdi. U moddaning kichik zarrachasi molekula, elementlarning eng kichik
zarrachasi esa atom deb taʼrifladi. Pekin uning bu fikri faqat oradan
ancha vaqt oʻtgach, tan olindi. Gep-Lyussakning hajmiy nisbatlar qonuni
(q. Gey-Lyussak qonunlari)
eʼtirof etilgach, Avogadroning bir xil temperatura va bosimda olingan
ixtiyoriy gazlarning teng hajmlaridagi molekulalar soni teng boʻlishi
haqidagi qonuni (gipotezasi) amaliyotga kiritildi. Fransuz fizigi J. B. Perren
(1870—1942) tajribalari asosida hisoblab topilgan 6,022SH23 soni Avogadro soni
deb ataldi.
1852 yilda ingliz kimyogari E. Franklend
fanga valentlik tushunchasini kiritdi. A. M. Butlerov tomonidan 1861 yil
eʼlon qilingan tuzilish nazariyasi Kimyoning rivojida muhim bosqich
boʻldi. Mazkur nazariya asosida organiq moddalarning molekulalardagi
atomlar valentliklariga muvofiq bir-biri bilan birikishi, moddalarning
xossalari kimyoviy tuzilishi (tarkibi)ga bogʻliqligi, atomlar bir-biri
bilan qanday ketma-ketlikda birikkanligini aniqlash, kimyoviy tuzilish
formulasi birikma xossasini ifodalashi, molekuladagi oʻzaro birikkan va
birikmagan atomlarning bir-biriga boʻlgan taʼsirining borligi yotadi.
Nazariya yangi moddalar sintez qilishni, ularning xossalarini oldindan aytib
berishni va nazariy jihatdan muhim boʻlgan izomeriya hodisasini ilmiy
nuqtai nazardan isbotlab berdi.
19-asrda fandagi tarixiy kashfiyotlardan biri
1869 yil D. I. Mendeleyev tomonidan ochilgan kimyoviy elementlar davriy qonuni
va sistemasi boʻldi. Mendeleyev elementlarni ilmiy asosda sinflarga
ajratdi, ular orasidagi ichki bogʻlanish qonuniyatlarini topdi, hali
nomaʼlum boʻlgan elementlar mavjudligini oldindan bashorat qildi. Uch
nomaʼlum elementning xossalarini oldindan aytib berib, ularga
"ekabor", "ekaalyuminiy" va "ekasilitsiy" degan
shartli nomlar berdi. Oradan 15 yil oʻtar-oʻtmas uning ba-shorati
amalda tasdikdandi. Bu elementlar fransiyalik Lekok de Buabodran, shvetsiyalik
Nilson va germaniyalik Vinklerlar tomonidan kashf etildi. Ekaalyuminiyga
Fransiyaning eski nomi Galliyadan olinib "galliy" nomi, ekaborga
"skandiy" (Skandinaviya nomidan) va ekasilitsiyga
"germaniy" degan nomlar berildi. Mendeleyevning maʼlumotlari
boshqa olimlar maʼlumotlariga juda yaqinligi bilan ilmiy tasdigʻini
topdi. Uning yana 11 elementning tez orada ochilishini nazarda tutib boʻsh
kataklar qoʻyganligi qonun va uning grafik ifodasi boʻlgan davriy
sistemaning katta ilmiy gʻalabasi boʻldi. Sistemada davrlar va
guruhdar shunday joylashtirildiki, bunda valentlik, atom massalari, atom
radiuslarining oʻzgarishi va shahrik. xossalar oʻz ifodasini topdi.
Natijada ilgari tasdikdanmagan kimyoviy elementlar sistemalaridagi xatolik va
kamchiliklarga barham berildi, atom massalariga tuzatishlar kiritildi, nodir
elementlar va asl gazlar xossalari toʻgʻri talqin qilindi. Davriy
qonun nafaqat Kimyo uchun, balki boshqa tabiiy fanlar, falsafadagi miqdorning
sifatga oʻtish qonuniyatlarini aks ettiruvchi tabiatning fundamental
qonuni boʻlib qoldi. Buning isboti sifatida davriy qonun va sistema
asosida kimyo qonunlari va tabiatning yuzlab boshqa qonunlari, jumladan,
radioaktiv elementlarning kashf qilinishi, ingliz fizigi E. Rezerfordning atom
tuzilishi modelini taklif qilishi, Daniya fizigi N.Borningatomlarda elektron
qobiqlari va qobiqchalari ketma-ket joylashuvini topishi, atom energiyasining
nihoyatda ulkan kuchidan foydalanish qabilarni koʻrsatish mumkin. Ayni
vaqtda Kimyo fani Mendeleyev davriy qonuni va sistemasi asosida oʻqitiladi.
19-asr ning 70-yillaridan boshlab organiq
kimyo tez rivojlana boshladi. Uglevodorodlar, spirtlar, aldegidlar, ketonlar,
karbon kislotalari, galogenlar, nitrobirikmalarning muhim hosilalari olindi,
xossalari oʻrganildi va bularning maʼlum qismi sanoat miqyosida ishlab
chiqarila boshladi. 80-yillarda toʻyinmagan uglevodorodlar asosidagi
sintezlarga asos solindi, purin moddalari, qandlar, tabiiy pigment va oqsillar
oʻrganila boshlandi. Natijada stereokimyo tasavvurlari rivojlandi. Bu
davrda elektrokimyoviy (M. Faradey) va termokimyoviy jarayonlar (G. I. Gess, M.
Bertlo), elektrolitik dissotsiatsiya (S. Arrenius), kimyoviy reaksiyalar
tezligi (Ya. Vant-Goff) oʻrganildi. Buning natijasida kimyoviy
termodinamika faniga asos solindi.
19-asr oxiri va 20-asr boshlari fizikada atom
tuzilishining oʻrganilishi, radioaktivlik hodisasining ochilishi,
elektronning amaliyotdagi ahamiyati oʻrganilishi va kvant kimyosinit
chuqur nazariy yutuqlaridan foydalanish Kimyo fanining olamshumul yutuqlaridan
boʻldi. Mac, tabiiy hodisa — Adriatika dengizining
fosforessensiyalanishini 1835 yildayoq fransuz fizigi A. [[Bekkerel sezganligi
maʼlum. Ammo oradan 60 yil dan ortiqroq vaqt oʻtib uning nabirasi Anri
[[Bekkerel 1896 yilning 1
martida uran hosilalari, bir oz keyinroq esa uranning oʻzi ham shunday
xossaga egaligini aniq-ladi (q. [[Bekkerel). 1895 yili V. Rentgen
tomonidan kashf etilgan nurlar ham shunday xossalarga ega ekanligini [[Bekkerel koʻrsatib
oʻtgan edi. ʼL.Skladovskaya-Kyuri bu nurlarni radioaktiv nurlar,
nurlanish hodisasini esa radioaktivlik hodisasi deb atadi. U bu hodisani
shaxsan oʻzi toriy elementida uchratdi. U P. Kyuri bilan birgalikda uran
minerallaridan 2 ta yangi radioaktiv element — poloniy va radiyni ajratib
olishga muvaffaq boʻddi. Yangi elementlarning biri M.
Skladovskaya-Kyurining vatani boʻlmish Polshaning eski nomi sharafiga
poloniy deb nomlanadi. Shunday keyin aktinoidlar qatori tuzildi. Radioaktiv
elementlarning yarim yemirilish davri, yaʼni har bir radioaktiv moddaning
yarmisi parchalanishi uchun ketgan vaqtni belgiladilar. E. Rezerford, ingliz
olimi F. Soddi, keyinroq Iren va Jolio-Kyurilar radioaktivlikni chukur
oʻrganishdi, Kyurilar sunʼiy radioaktivlik hodisasini tadqiq
qilishdi. Yadro reaksiyalari yordamida davriy sistemadagi barcha kimyoviy
elementlarning sunʼiy radioaktiv izotoplarini olish mumkinligi ishlar
koʻlamini fizika bilan bir qatorda Kimyoga ham olib kirdi. Natijada
Kimyoning zanjir reaksiyalari mukammal oʻrganildi va amaliy ahamiyat kasb
etdi. Pozitron chiqishi yoki (3+-yemirilish va K-zabt etish (yadroning yaqinida
turgan K-qobiqchadagi elektronni yutishi) turli elementlar radioizotoplarini
oʻrganishga yordam berdi. Hozirgigacha bunday radioaktiv izotoplardan 1500
dan ortigʻi olingan. Sunʼiy radioizotoplarni oʻrganish
aylanishlarning yangi xillarini topishga imkon berdi. Radioaktiv moddalarning
xossalarini oʻrganadigan, ularni ajratib olish, yigʻish va tozalash
usullarini ishlab chiqadigan fan radiokimyo nomini oldi.
Kimyoning tez suratlar bilan rivojlanishi
natijasida elektron va u haqsagi tushunchalar aniqlanib, kvant kimyosi hamda
sunʼiy sintez qilingan transuran elementlar kimyosi shakllandi. Oqsillar
kimyosida misli koʻrilmagan yangiliklar ochildi. Million atmosfera bosimda
olib boriladigan kimyoviy jarayonlar oʻrganildi, sunʼiy olmos
olishning nazariy yoʻllari koʻrsatildi, xilma-xil polimerlar sintez
qilindi.
18-asr oxiri va 19-asr oʻrtalarida
Gʻarb mamlakatlarida rivoj topa boshlagan Kimyo Rossiya orqali
Oʻzbekistonga ham kirib keldi. Toshkentda 1869 yil kimyo lab. tashkil etildi.
Keyin shu yerda koʻmirni gazlashtiruvchi moslama koʻrib ishga
tushiriladi, lab.dagi xonalar gazlashtiriladi. Lab. xodimlari tomonidan
mahalliy va olib kelinuvchi portlovchi moddalar tarkibi tekshiriladi.
Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligida zarb qilingan tangalar
oʻrganiladi. Turli oʻsimliklardan alizarin boʻyogʻini
ajratib olish, chigitni tozalash, tolani presslash, suv va tuproqni analiz
qilish, oʻlkada sanoatni rivojlantirishga zarur boʻlgan togʻ
jinslarini tadqiq qilish, sabzavot ekinlari tarkibidagi shakar miqdorini
aniqlash, shisha uchun kerakli giltuproq va qumtuproq tarkibi hamda sifatini
aniqlash, uzumni bijgʻitib spirt tayyorlash, anor poʻstlogʻidan
oshlovchi moddalar tayyorlash, sement eritmalari va toshqol olish, don va dukkakli
oʻsimliklardagi kraxmalni aniqlash, qamish, gʻoʻzapoya va
daraxtlarning oʻtinlaridagi yonilgʻi birliklarini hisoblash kabi i.t.
ishlari olib boriladi. 1913 yil yanv.gacha ishlab turgan mazkur lab. bajargan
ishlari asosida Oʻzbekistonda bir necha sanoat tarmoqlarini tashkil qilish
mumkin degan xulosaga kelinadi, lekin bu ishlarga amaliy yondoshilmaydi.
1918 yil Toshkentda Turkiston untining
tashkil etilishi va uning tarkibida kimyo f-tining ochilishi Oʻzbekistonda
Kimyo fanining rivojida yangi bosqich boʻldi.
Kimyo va uning sanoatiga yondosh boʻlgan
qurilish, oziq-ovqat, neft, suv va boshqa tarmoqlar rivojlanishi bu ishlarga
ijobiy taʼsir koʻrsatdi. Mahalliy aholi orasidan A. Shamsiyev, 3.
Saidnosirova, M. Hakimov, M. Niyozov, M. Azizov kabi dastlabki kimyogarlar
yetishib chiqsi. Ular yosh kadrlarni tayyorlashga katta hissa qoʻshdilar.
1920 yil Turkiston Respublikasi Markaziy xalq
xoʻjaligi kengashida sanoat bilan bogʻlangan Kimyo boʻlimi
tashkil qilinib, unda lab. ochiladi. Lab. Respublika xalq xoʻjaligining
turli tarmoklari uchun zarur boʻlgan ilmiy muammolar bilan
shugʻullana boshlaydi. 1921 yil esa i.t. institutlari Kengashi tashkil
etilib, oʻnga prof. S.N. Naumov rais qilib tayinlanadi. Dorivor
preparatlar tayyorlab, analitik tahlillar olib boriladi. Ishlar natijasi Xilkovo
(hozirgi Bekobod) sement z-di va Ashxobod shisha z-dining ishga tushirilishida
qoʻl keladi. Tez orada un-tda texnik kimyo kafedrasi ochiladi. Bu yerda N.
L. Karavayev, M. S. Elgort, D. A. Alekseyev, Ye. I. Poznerlar tomonidan
anorganiq va fizik Kimyo boʻyicha i.t. ishlari olib boriladi. V. A.
Novikov bilan B. G. Zapromyotovlar ilmiy ishlar qatorida mahalliy kadrlar
tayyorlash bilan ham shugʻullanadilar. 1927 yil Oʻzbekiston
sanoat-iqtisod i.t. instituta (keyinroq Oʻzbekiston mahalliy sanoat i.t.
instituta) tashkil qilinadi. In-t lab.larida keramika, bogʻlovchi
materiallar, sellyuloza-qogʻoz va yoqilgʻi sektorlari ochiladi.
30-yillarda fanning rivojiga S. N. Naumov, M.
I. Usanovich, A. P. Rostovskiy, S. M. Muqimov, I. S. Kansepolskiylar katta
hissa qoʻshdilar. 1933 yil un-tning kimyo fti qoshida Kimyo tadqiqot
instituti tashkil qilinadi. In-t lab.larida diketoefirlar kimyosi, gaz
reaksiyalari kimyosi, elektr kimyosi, aralashmaydigan suyuqliklar kimyosi,
tabiiy va sintetik kolloid sistemalar, alkillash reaksiyalari, kislota-ishqor
nazariyasi, soz tuproq asosida keramik materiallar ishlab chiqarish kimyosi va
texnologiyasi, chigitdan yogʻ olish kabi muhim i.t. ishlarini
rivojlantirishda tadqiqotchilar sanoat bilan hamkorlikda ishladilar.
30- yil larda un-tning kimyo f-tida S.
Yunusov, O. Sodiqov, K. Axmedov, Sh. Tolipov, H. Usmonov, A. Sultonov, H.
Rustamov, Y. Toshpoʻlatov, A. Abdu-rasulova, F. Tojiyev, A. Murtazoyev, H.
Rahimov kabi isteʼdodli yoshlar yetishib chikdi. 2-jahon urushi yillarida sharoit
ogʻir boʻlishiga qaramay fan rivojiga ahamiyat berildi, tadqiqotlar
kamroq boʻlsada davom ettirildi. 40-yillar boshida Ittifoq FA ning
Oʻzbekiston filiali tashkil qilinib, uning tarkibiga A. S. Shamsiyev
rahbarlik qilayotgan Kimyo in-ti ham kiritildi. S. Muqimov, F. Xoʻjayev va
frontdan qaytgan S. Yunusov, K. Ahmedov, Sh. Tolipov, A. Sultonov, H. Rustamov,
I. S. Kansepolskiy va boshqa olib borilayotgan i.t. ishlariga oʻzlarining
munosib hissalarini qoʻshdilar. Ular Oʻzbekiston FAning i.t. institutlari
tarkib topishi va rivojida ham ishtirok etishdi. Urush davrida Chirchiq elektr
kimyo k-tining bosh muxandisi lavozimida ishlagan M. Nabiyev kimyo sanoatining
rivojiga katta hissa qoʻshdi, keyinroq u mineral oʻgʻitlar
kimyosi yoʻnalishining bosh mutaxassisi sifatida koʻp yillar faoliyat
koʻrsatdi. Xalq xoʻjaligining eng asosiy tarmogʻi boʻlgan
paxtachilik rivojlantirildi, oʻgʻitlar va mikroelementlarning yangi
xillari topildi.
Umumiy va anorganiq Kimyoda tuzlar kimyosi,
gidrolizi va eruvchanligi sohasidagi muammolar hal qilinib, yerga solinadigan
oʻgʻitlar hamda ularning kimyosi chuqur oʻrganildi. Ekinga
solinadigan mikroelementlar kimyosi M. Azizov tomonidan rivojlantirildi,
ularning anchagina kompleks birikmalari sintez qilindi, bulardan dori-darmon
tayyorlashda foydalanish ham oʻrganildi. Prof. H. Rahimov nodir va rangli
metallarning kompleks birikmalari kimyosi ustida ish olib bordi. Polimetalli
xom ashyolar kimyosi rivojlantirildi, ogʻir metallarning geterotsiklik
birikmalari, ularning N-oksidlari, kompleksonlari aniqlandi. Suv-tuz sistemasi
chuqur tahlil qilindi, ekstraksiya jarayonlari yaxshilandi. Kompleks birikmalar
va kompleksonlar kimyosi chuqur oʻrganildi hamda xalq xoʻjaligining
turli jabhalaridan keng oʻrin oldi.
Akad. N. Parpiyevning nodir va oʻtkinchi
metallar kompleks birikmalari xossalarini oʻrganish, yangilarini sintez
qilish va amaliyotda qoʻllash boʻyicha ishlari diqqatga sazovordir.
Kremniy, germaniy, titan, sirkoniy, gafniy, molibden va vanadiy ftoridlarning
vodorod ftorid kislo-tasi bilan taʼsiri oʻrganildi. Yuqori molekulali
ftorli kompleks birikmalarning barqarorlik konstantalari topildi, anion
almashishining mexanizmi tahlil qilindi. Qator komplekslarning IQ-spektrlari,
termografiyasi, elektr oʻtkazuvchanligi, rentgen-fazaviy tahlili amalga
oshirildi. Volfram ajratib olish ishi yoʻlga qoʻyildi. Yangi kompleks
birikmalardan qishloq xoʻjaligida, tibbiyot va farmatsev-tikada
foydalanish boʻyicha amaliy ishlar qilindi.
Analitik Kimyodagi dastlabki ishlar akad. Sh.
Tolipov rahbarligida olib borildi. U shogirdlari bilan birga ftorli birikmalar
kimyosini chuqur oʻrgandi, natijada qator elementlarni aniqlashning
ogʻirlik, hajmiy va amperometrik usullari ishlab chiqildi. Bu ishlar
"boʻysunmagan element" boʻlgan ftorning sanoat miqyosida
ishlab chiqarilishini yoʻlga qoʻyishda muhim omillardan boʻldi.
Anorganiq moddalarning lyuminessent tahlili boʻyicha R. Jiyanboyeva olib
borgan ishlar oʻz vaqtida butifosning zararli xossalarini aniqlashda rol
oʻynadi.
Kimyo fanining shon-shuhratini jahon
miqyosiga olib chiqishda akad. S. Yunusovning alkaloidlar kimyosini
rivojlantirishga oid ishlari muhim hissa boʻlib qoʻshildi. 4000 dan
ortiq oʻsimlik alkaloidlari tadqiq qilinib, ulardan 600 dan ziyod muhim
alkaloidlar ajratib olindi, ularning tarkibiy qismlari, tuzilishi va xossalari
chuqur oʻrganildi. 50 dan ortigʻi tibbiyotga joriy etildi, olingan
oqsillar qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoati uchun taklif etildi. Vilt
kasalligiga qarshi qoʻllaniladigan preparatlar kashf qilindi. Prof. F.
Qoʻchqorov va uning shogirdlari tomonidan atsetilen kimyosi
rivojlantirildi. Akad. I. P. Sukervaniq, A. Abdurasuleva va boshqa alkillash
reaksiyalarini oʻrganib, fan rivojiga hissa qoʻshdilar.
Dekarbonillash boʻyicha Yo. Aliyev tadqiqotlari u rahbarlik qilgan Kimyo
in-tida karboksillash reaksiyalarini oʻrganishda qoʻl keldi.
Organiq kataliz neftni kayta ishlash in-ti
(hozirgi A. Sultonov nomidagi Kataliz in-ti)da rivoj topdi. Intda koʻpgina
yangi katalizatorlar kashf qilindi, aromatik uglevodorodlar kimyosi, qishloq
xoʻjaligi va ipakchilikning rivojlanishi uchun amaliy ishlar olib borildi.
Akad. O. Sodiqov tomonidan bioorganiq kimyo
faniga asos solindi. Olim tashkil etgan Bioorganiq kimyo in-tida (1973 yil)
oʻsimliklarning ikkilamchi metaboliti, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi
uchun zarur preparatlarni olish usullari, hayvonlar va oʻsimliklardagi
oqsil tabiatli zaharlarning taʼsir mexanizmi oʻrganildi. Ilon,
chayon va boshqa zaharining sunʼiy analoglari olindi, taqribiy qismlari
hamda xossalari tadqiq qilindi. N-oksidlar, anabazin, dipiridil, paxikarpin,
morfin, sitazin va boshqa kimyosi chuqur oʻrganildi. Stereokimyo,
konformatsion analiz, tabiiy birikmalarning elektron tuzilishi va reaksiyaga
boʻlgan xususiyatlari tadqiq qilindi. Gossipol kimyosi oʻrganildi,
gʻoʻzapoyadan turli mahsulotlar olish kimyosi va texnologiyasi ishlab
chiqildi, viltga qarshi ishlatiladigan preparatlar kashf qilindi. Akad. A.
Abduvahobov sintez qilgan feromonlar paxtachilik rivojiga muhim hissa
qoʻshdi. Akad. Sh. Solihov rahbarligida olib borilayotgan i.t.lar, tibbiyot,
qishloq xoʻjaligi, farmatsevtika va biokimyo ehtiyojlarini qondirishga
qaratildi.
Fizik Kimyo 20- yil lar oxirlarida D.
Alekseyevning portlash jarayonlari kinetikasini oʻrganish bilan boshlandi.
Keyinroq N. A. Kolosovskiy. M. I. Usanovich va V. V. Udovenkolarning
termodinamika hamda fizik-kimyoviy tahlil masalalarini bajarish bilan davom
ettirildi. Polimerlarning fizik-kimyoviy xossalarini tekshirish (H. Usmonov),
kimyoviy reaksiyalar kinetika-sini oʻrganish (H. Rustamov), elektr
kimyoviy jarayonlarni tadqiq qilish (A. Murtazoyev) ustidagi ishlar
kengaytirildi. Olimlar suyuq eritmalarning elektr oʻtkazuvchanligini
oʻlchash, rangli va nodir elementlar hamda ular qotishmalarini elektr
kimyoviy usulda choʻktirib ajratish, elektr kapillyar hodisalari
oʻlchamini bilish bilan shugʻullandilar. Kislota-asos katalizatorlari
ishtirokida oʻtadigan qator reaksiyalarning kinetik qonuniyatlari va
mexanizmi oʻrganildi, ionitlardan foydalanish ishlari olib borildi.
Koʻp atomli spirtlardan erituvchi sifatida foydalangan holda koʻpgina
reaksiyalar kinetikasi va mexanizmi ravonlantirildi.
Fizik Kimyo bilan chambarmas bogʻliq
boʻlgan kolloid Kimyo ustidagi tadqiqotlar B. G. Zapromyotov (30-yillar),
urush davridan boshlab esa akad. K. Ahmedov boshchiligida olib borildi.
Oʻsha davrlarda giltuproq, tabiiy mineral boʻyoqlar, loyqa suvlar va
shahrik. boshqa dispers sistemalar; gidrolizlar, kolloid choʻkmalar
hisoblangan koagulyantlar, koagel, kserogellar oʻrganildi. 50-yillardan
boshlab esa polimerlar fizik kimyosi va termokimyosiga oid tabiiy gazlar hamda
gaz kondensatlaridan sirt-faol moddalar olish, suvda eruvchan yuqori molekulali
birikmalar sintez qilish, ularning xossalarini oʻrganish ishlari amalga
oshirildi. Liofob gidrozollar, liofill polimerlarning kolloid xossalarini
oʻrganish, ularning tuzilishini boshqarish va zarur xususiyatlarni
singdirish, tabiiy mineral sorbentlardan amaliyotda foydalanishga doyr
anchagina ishlar diqqatga sazovordir. K. Axmedov oʻz shogirdlari (E.
Oripov va boshqalar) bilan hamkorlikda "K-4", "K-9", "PAA-1"
kabi preparatlarni kashf qilib sanoatga tadbiq etdi. Endilikda bunday
preparatlardan burgʻilashda, qishloq xoʻjaligida, yoʻl qurilishi
va choʻllardagi uchuvchan qumlarni muqim holatga oʻtkazish ishlarida
foydalaniladi. Mana shunday ishlar natijasi oʻlaroq choʻl zonalarida
ekinzorlar barpo qilish, shahar va qishloqlar qurish ishi osonlashdi, sirt-faol
moddalardan foydalanish turli sanoat korxonalari faoliyatini jadallashtirishga,
ishlab chiqarish hajmini oshirishga olib keldi.
Yuqori molekula(polimer)li birikmalar kimyosi
urushdan keyingi yillarda rivojlandi. 1946 yildan boshlab paxta sellyulozasi va
uning turli efirlari ustida ilmiy izlanishlar olib borildi. Yangi monomerlar
sintez qilish, ularni polimerlash, tola choʻzish kabi ishlar yoʻlga
qoʻyildi.
H. Usmonov boshchiligida vinil monomerlari
u-nurlari taʼsirida qator polimerlarga payvandlandi, ularning xossalari
tadqiq qilindi, olingan birikmalarda fiziologik faollik borligi aniqlandi. Bu
ishlarning natijalari olingan polimerlardan tibbiyotda foydalanishga yoʻl
ochdi. Vinilftorid va shahrik. boshqa ftorid monomerlarini polimerlab olingan
yangi xossalarga ega boʻlgan yuqori molekulali birikmalar sintez qilindi.
Olingan sunʼiy tolalardan kord, polinoz tolalar, fortizanlar, sunʼiy ipak,
yonmaydigan, chirimaydigan, oson boʻyaladigan hamda elektr tokini yaxshi
oʻtkazadigan polimerlar olindi. Itakon kislotasi, uning qator hosilalari,
ionitlar, polielektrolitlar va shahrik. moddalar akad. M. Asqarov tomonidan
oʻrganildi. Polimerlarning stabillashuv jarayonlari chuqur tadqiq qilindi,
sopolimerlar sintezining yangi usullari, ionlanuvchi polimerlar va sopolimerlar
xususiyatlari tadqiqotlari nihoyasiga yetkazildi. Natijada qator
stabilizatorlar, toʻldirgichlar, qotiruvchi moddalar va plyonkalar
sanoatga tadbiq etildi. Armirlangan plyonkalardan ipak qurti boqishda
foydalanish katta samara berdi.
Paxta va yogʻoch sellyulozasi kimyosi
akad. T. Mirkomilov tomonidan rivojlantirildi. Sellyulozani modifikatsiyalab,
olingan mahsulotlarning nurga chidamliligini oshirish, oʻtga chidamli
qilish, ezilib mijgilanmaydigan boʻlishini taʼminlash, mexaniq
jihatdan pishiq, chirimaydigan, kirishmaydigan va shahri k. boshka ijobiy
xossalarni oʻzida mujassamlashtirgan mahsulotlar olish ustida tadqiqotlar
olib borildi.
Respublikamizda kompozitsion materiallar
kimyosi akad. S. Neʼmatov rahbardigida rivojlantirildi. Yangi xossalarga
ega boʻlgan qoplama materiallar, sirlar, kremniy organiq suyuqliklar
keramik materiallar ishlab chiqarishga tatbiq etildi. Bu materiallardan yoʻl
qurilishlarida, avtomobil, qishloq xoʻjaligi mashinalari, turli beton
plitalari ishlab chiqarish va boshqa sohalarda keng foydalaniladi.
Silikatlar Kimyosi va texnologiyasi sohasida
I. S. Kansepolskiy tomonidan tabiiy kuygan tuproq (gliyej)larni portladsementga
qoʻshimcha sifatida qoʻllash, sement korrozitsiyasi va oʻnga
qarshi kurash choralarini izlashga doir tadqiqotlar olib borildi. Fosfogipsning
kalsiy alyuminatlari bilan reaksiyalari oʻrganildi, mahalliy xom ashyolar
asosida sulfoalyuminatbelitli sement olindi, kam energiya sarflab sement olish
texnologiyasi ishlab chiqildi (T. A. Otaqoʻziyev). Ishqoriy-yer metallari
silikatlari va alyumosilikatlari hamda ularning galliy va germaniyli
analoglarining yuqori temperaturalarda oʻzaro birikishi, turli sharoitlarda
bir-birida erish qonuniyatlari ilmiy jihatdan asoslab berildi. Sanoat
chiqindilari va ikkilamchi xom ashyolardan foydalanib, xalq xoʻjaligi
uchun zarur shisha va keramik buyumlar tayyorlash texnologiyalari ishlab
chiqildi va amaliyotga tadbiq etildi (N. A. Sirojiddinov, A. P.
Erkaxoʻjayeva). S. S. Qosimova va uning shogirdlari tomonidan yangi
tarkibli, rangli, boʻgʻiq hamda maxsus optik shishalar olindi va
ishlab chiqarishga tavsiya etildi.
Akad. S. Rashidova va uning shogirdlari
tomonidan erkin radikallarni yutib, stabillash xususiyatiga ega boʻlgan
funksional guruqchalarni oʻz ichiga olgan monomerlarning polimerlanish
reaksiyalari oʻrganildi. Chigitning unib chiqishini boshqaradigan ishda
qoʻl keladigan polimer qoplamalar kashf qilinib, qishloq xoʻjaligiga
tatbiq etildi.
Kimyo texnologiyasining jarayon va uskunalari
fani akad. 3. Salimoye va uning shogirdlari tomonidan oʻrganildi. Chigitni
quritish, undan yogʻ olishni intensifikatsiyalash, ekstraksiya, gazlar
adsorbsiyasi va shahrik. muhim jarayonlarni tadqiq qilishda yangi
maʼlumotlar olindi. Bu maʼlumotlar asosida bir qancha korxonalar
(Yangiyoʻl, Uchqoʻrgʻon yogʻ z-di) ishlari yaxshilandi.
Respublikamizda Kimyo fanining rivojlanishida
Oʻzbekiston FA tarkibida hamda turli vazirliklar tarmoq intlari sifatida
faoliyat koʻrsatib kelayotgan i.t. va loyiha in-tlari xizmati ham
salmoqlidir. Kimyo in-ti (hozirgi Umumiy va noorganiq kimyo instituti),
Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti, Polimerlar fizikasi va kimyosi
instituti, Kataliz instituti, OʻzMU, ToshTU, Toshkent kimyo-texnologiya
instituti, Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat instituti va boshqa
oliy oʻquv yurtlari kimyo lab.larida olib borilayotgan i.t. ishlari
mamlakatimizda Kimyo fanini yuqori pogʻonalarga koʻtarishda muhim
omillardan boʻldi.

Скачано с
www.znanio.ru

file_name: малака иш 2020.docx

alt: AKT lardan foydalanish Reja: 1

alt: An’anaviy 2. Progressiv. 3

alt: Mashg’ulotlar o’tkazish tartibi:

alt: Izoh: misol tariqasida "Metallar" mavzusidagi blits-so'rov jadvalini keltirish mumkin(har bir o'qituvchi o'z pretmeti bo'yicha o'tayotgan, avval o'tgan mavzu yoki umumlashtiruvchi darslarda usbu jadvaldan foydalanib blits-so'rov…

alt: Read more: https://sputniknews-uz

alt: Kalsiy fosfatlari —rangsiz kristallar

alt: Izotop Atom massasi (m

alt: Bariy – ishqoriy yer metalli.

alt: Atom radiusi 222 pm;

alt: K 2 CO 3 ga ohak ta’sir ettirib ham olinadi

alt: CaCO 3 + H 2 O + CO 2 = Ca(HCO 3 ) 2