extracted_text:
MÜNDƏRİCAT

Ön
söz........................................................................4-5
  Giriş...........................................................................
6-7

           MƏNTİQİN
ƏSAS  ANLAYIŞLARI

I. MƏNTİQƏ
GİRİŞ
 1.”Məntiq”
elminin   yaranması   və   inkişaf   tarixi,
 öyrənilməsinin
əhəmiyyəti..........................................8-12
 2.Məntiqin
obyekti,predmeti, məqsəd və  vəzifələri....13
 3.Məntiqin
“qızıl  fondu”na   daxil   olmuş məşhur

məsələlər....................................................................14-16

II.MƏNTİQİN
ANLAYIŞLARI  VƏ   DİLİ
 4.Məntiqi
anlayış və tərif.............................................18

 5.Anlayışların
verilməsinin bəzi vasitələri...................19-21
6.Məntiqi
mülahizələr,doğru və yanlış
hökmlər..........22-23
 7.Eynigüclü
mülahizələr..............................................24

III.İQRARİ
VƏ   İNKARİ   MÜLAHİZƏLƏR

8.Fərdi,ümumi və  xüsusi  hökmlər..............................26-27

 9. Ümumi
iqrari  və  xüsusi  iqrari  hökmlər................28-29
10.Mülahizələrin
inkarı.Ümumi  inkari  və xüsusi
     inkari
hökmlər........................................................ 30-31
11.Üçüncü
halın  istisnasi   qanunu.............................32-33
12.Mövcudluq
barədə   hökmlər  və  onların  inkarı.....34

IV.MƏNTİQİ
ƏQLİ   NƏTİCƏ
13.Ardıcıl
və əlaqəli mülahizələr  əsasında
əqli nəticə..36-37.
14.Analogiya
əsasında   əqli   nəticə............................
38
15.İnduksiya
əsasında   əqli   nəticə................................39
16.Deduksiya
əsasında   əqli   nəticə..............................40

V.KONYUNKSİYA
VƏ   DİZYUNKSİYA
17.Mülahizələrin
konyunksiyası  (A^B).........................42-43
18.
Mülahizələrin  dizyunksiyası  (A∨B).........................44
19.Konyunksiya
və   dizyunksiyalı  ifadələr....................45

VI.TƏBİİ
DİLİN  MƏNTİQİ   TƏHLİLİ
  20.Fikrin  qeyri-müəyyən
ifadəsi.............................48
 21.Fikrin
düzgün  və  birmənalı  ifadəsi....................49
 22.Suallar
və   cavablar..............................................50-52

VII.MƏNTİQ
VƏ   ELMİ   TƏDQİQATLAR
23.Problemlər,tezislər,
hipotezlər...............................54-56
24.Arqumentləşdirmə(dəlillləşdirmə).........................57

25.Sübut
və   təkzib....................................................58-62

 VIII.HÖKMLƏRİN
  İSBATI
26.Real
və  məntiqi  ziddiyyətlər,ziddiyyətsizlik.......64
27.Ümumi
hökmərin   isbatı.......................................65
28.Xüsusi
hökmlərin  isbatı........................................66
29.İsbat
prosesində  inkari  mülahizələrdən və
    ziddiyyətlərdən
istifadə......................................... 67
30.
Mövcudluq  barədə   hökmlərin  isbatı..................68

MƏNTİQİ
TAPŞIRIQLARA  DAİR  NÜMUNƏLƏR:
 1.Diaqnostik
qiymətləndirmə   üzrə.........................72-73
 2. Summativ
qiymətləndirmə   üzrə..........................74-120
 3.Məntiqi
mühakimə  qabiliyyəti  üzrə....................121
 ƏLAVƏLƏR:
1.”Məntiq”
xüsusi  kursunun   proqramı...................122-140.
2.Məşhur
məntiq   alimləri........................................141-148

 Tövsiyə
ədəbiyyatı: .................................................149

Ön    söz

                Özünün uzun
dövr davam edən bütün tarixi ərzində məntiq
heç vaxt mücərrəd  elm  olmamışdır, ancaq
həssas və iti ağıl üçün
maraqlıdır , cəlbedicidir. Məntiq  elmi  diskussiyalarda, mühakimələrdə
 və  tədqiqat işlərində insan ağlını
demaqoqların yalanlarından qorumağa  bir “zireh” (sipər)
kimi xidmət etmişdir ki, onun  praktik  əhəmiyyəti
də bundadır.
                                            V.Minton-məşhur
şotland  alimi

          İstedadlı   uşaq
cəmiyyətin   milli   sərvətidir. İstedadlı
uşaq və  gənclərin  aşkara
çıxarılması, onların   potensial
imkanlarının  inkişaf  etirilməsi  müstəqil
Azərbaycan   Respublikasınin  təhsil   sahəsində
dövlət   siyasətinin   əsas   istiqamətlərindən
biridir. Azərbaycan  Respublikası   Prezidentinin   2006-cı il
17 aprel  tarixli   Sərəncamı  ilə  təsdiq
edilmiş   “XÜSUSİ   İSTEDADA   MALİK   OLAN  UŞAQLARIN
(GƏNCLƏRİN) YARADICILIQ   POTENSİALININ
İNKİŞAFI  ÜZRƏ   DÖVLƏT  PROQRAMI”(2006-2010-cu
illər) bu sahədə fəaliyyətin
əsaslarını   müəyyənləşdirmiş,
2010-cu  ildə   isə   Təhsil   Nazirinin   Əmri   ilə
Respublikamızın   8  şəhərində   regional
liseylər - xüsusi   istedada malik    şagirdlər üçün
liseylər fəaliyyətə   başlamışdır.
    Bu liseylərə qəbul  V
siniflərdən xüsusi seçimlə: müsahibə
və  imtahanla   həyata   keçirilir. Bu liseylərin tədris
planı da fərqlidir.Belə  ki, bu liseylərdə
ümumtəhsil  fənləri ilə yanaşı,
“MƏNTİQ” və “NİTQ  MƏDƏNİYYƏTİ”
kimi xüsusi kurslar da tədris olunur. Çox
təəssüf ki, bu   günə   qədər bu
liseylər üçün xüsusi əhəmiyyət
kəsb edən bu xüsusi kurslar üzrə heç bir
dərslik, dərs vəsaiti hazırlanmamışdır.
    Xüsusən, “MƏNTİQ”
xüsusi   kursu   ilə  bağlı   problem   daha   ciddidir.
Belə   ki, bu   kurs V-VII sinifləri   əhatə
etməklə   yarımçıq   tədris   olunur.
Dəfələrlə aidiyyatı   orqanlara  müraciət
olunsa  da,  bu   günə   qədər  yuxarı
siniflərdə (VIII-IX və X-XI) bu kursun tədrisi bərpa
edilməmişdir. Əsas   bəhanə müvafiq siniflər
üzrə proqramın və tədris vəsaitinin
olmamasıdır. Halbuki VIII-IX siniflər üçün
proqram tərtib olunaraq(müəllif  Elxan  Bəylərov)
Təhsil Nazirliyinə təqdim olunmuş, hansı
səbəbdənsə bu   proqramlar çap edilərək
yerlərə çatdırılmamışdır.

Bu
problemlərə son qoymaq, qarşıda duran   problemi
həll  etmək  məqsədi  ilə  Təhsil
İnstitutu ilə   əməkdaşlıq
şəraitində   “MƏNTİQ”  xüsusi   kursu
üzrə V siniflər üçün  tədris
vəsaiti  hazırlamağı
planlaşdırmışıq.Elmi araşdırmalar, 8-9 illik
təcrübə, illərlə   təkmilləşdirilməklə
qurulmuş   tədris   prosesi   bu   addımı   atmağa
əsas   verir.
İstedad   potensialının   aşkara
çıxarılmasında  “MƏNTİQ”  kursunun
tədrisinin   böyük  əhəmiyyəri  var:belə
ki,  məntiqi   mədəniyyəti   formalaş- dıran,
məntiqi   düşüncəni   inkişaf   etdirən
“MƏNTİQ” elmi  gələcək  elmi  potensialın
inkişafı  üçün   xüsusi aktuallıq  kəsb
edir.

Layihə
çərçivəsində  istedadlı  uşaqlar
üşün vəsaitlərin,    o cümlədən
“MƏNTİQ” üzrə  vəsaitin hazırlanması
istedadlı  uşaqların  aşkar   olunması və
dəstəklənməsi üçün   yaradıcı
mühitin  inkişaf   etdirilməsi  istiqamətində
xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.İnanırıq
ki,bu  layihənin   həyata   keçirilməsi
təhsilimizə  dəyərli   töhfə
verməklə  düşüncə   məktəbinə
doğru   inamla   gedən  Azərbaycan  Respublikası
təhsil  sahəsinin inkişafı   üçün aktual
olmaqla  gələcəyin   elmi   potensialı   olan
gəncliyimizi  müasir   tələblərə   uyğun
formalaşmasında   mühüm   rol   oynayacaq.
         Məqsədimiz   xüsusi
istedadlı   şagirdlər   liseyində
“MƏNTİQ”xüsusi   kursunu   tədris   edən
müəllimləri   və    bu  kursu öyrənən
şagirdləri   qismən  də  olsa zəruru
vəsaitlə  təmin   etməklə   fənnin   tədrisi
keyfiyyətinin   yüksəlməsinə   kömək
etməkdir.
Vəsaitin
hazırlanmasında   bizə   dəstək  olan,  maliyyə
dəstəyini   təmin   etmiş  Azərbaycan
Respublikası   Təhsil   Nazirliyinə
minnətdarlığımızı   bildiririk.

        Elmi  redaktor:
                   Elxan   Bəylər oğlu
Bəylərov
Psixologiya  üzrə elmlər doktoru,
Azərbaycan  Respublikası   Təhsil  İnstitutunun  Psixologiya
və yaş fiziologiyası şöbəsinin  müdiri

   Layihə  rəhbəri:
                     Rəfail
Şıxəli  oğlu   Əliyev,
                                    Azərbaycan Respublikasının
Əməkdar   müəllimi

 Mentiq.az saytı
üçün hazırlanmış məntiq üzrə
onlayn dərs.

Müəllim: Elxan Bəylərov

Dərs:Fiqurlarla xəyali əməliyyatların
aparılmasına aid testlər

Əlavə məlumat üçün daxil  olun : mentiq.az
info@mentiq.az
                  Əlaqə   telefonu :+994 12 493
09 12

  Giriş
     Əziz  məktəblilər,
“Məntiq”  xüsusi   kursuna   aid   bu  vəsait  sizin üçün
hazırlanıb.Bu   vəsait  “MƏNTİQ” xüsusi
kursunun hələlik  yalnız  V sinif üzrə
proqramını  əhatə   edir.Gələcəkdə  VI-VII,
VIII-IX  və  X-XI   siniflər üçün   də   bu
vəsaitin   davamı  hazırlanacaq.Vəsait,  əsasən,
xüsusi   istedadlı  şagirdlər  liseylərinin  V sinfi  üçün
nəzərdə  tutulsa  da,ondan ümumtəhsil
məktəblərinin   şagirdləri də   istifadə
edə   bilərlər.

Məktəbli   dostlar! “Məntiq”  xüsusi   kursu   sizin :
 -məntiqi
və  tənqidi   təfəkkürünüzü
inkişaf   etdirəcək;
 -idraki
imkanlarınızı   nizamlayacaq:
 -məntiqi
mədəniyyətinizi   formalaşdıracaq;
 -idraki
imkanlarınızdan  səmərəli   istifadəni
təmin  edəcək;
 -müxtəlif
elm   sahələrinə  tədqiqat
marağınızı   artıracaq;
 -təlim
nəticələrinizin   kəmiyyət   və  keyfiyyətcə
yüksəlişini   təmin   edə

cək;
 -fikir,mülahizə,
fərziyyə  və   dəlillərə  daha  məsuliyyətli.
tənqidi    yanaşma

bacarığınızı   stimullaşdıracaq;
 -məsələlərin
həllində,teoremlərin  isbatında,ideyaların əsaslandırılmasında

və  yoxlanılmasında  malik  olduqlarınız   potensial
imkanlarınızdan

səmərəli,nizamlı   və   çevik   şəkildə
istifadəyə   imkan   verəcək.

 “MƏNTİQ” xüsusi   kursunu   öyrənməklə
siz:

-müasir
dünya   gerçəkliyində
rəqabətədavamlı    insanlar  üçün
zəruri
  olan
idraki   bacarıq   və   vərdişlər   əldə
etmək;
-zəruru
həcmdə   informasiyaya   malik   olmaq;
-zəngin
söz   ehtiyatı  bazası  yaratmaq;
-mənimsədiklərini
yeni   sahə və  materiallara  tətbiq   etmək;
-səbəb-nəticə
əlaqələrini   qurmaq;
-örtülü
əlaqə və   asılılıqları   tapmaq;
-düzgün
nəticə   çıxarmaq;
-informasiyaları
təhlil,tərkib  interqasiya   etmək;
-mürəkkəb
problemlərin  həllində  iştirak  etmək;
-informasiyanı
təşkil və  səmərəli   istifadə
üçün  sistemləşdirmək;
-mürəkkəb
ideyaları  anlamaq, incə   fərqləri   görə
bilmək;
-ziddiyyətlərə
həssaslıqla   yanaşmaqla informasiya
axtarışında  alternativ
  yollardan
istifadə   etmək;
-prosesləri
təhlil  etməklə  nəticələri
qiymətləndirmək  və
  proqnozlaşdırmaq;
-mülahizə
yürütməyi  bacarmaq,  hipotezlər   qurmaq;
-ideyaları
praktikada    tətbiq   etmək;
-yeniliklər
etməyi   bacarmaq;
-təfəkkürün
tənqidiliyini  və   yüksək
maraqlılığı təmin   etmək    kimi
  keyfiyyətlərə
nail   olmaq   imkanı   əldə  edəcəksiniz.

1.”Məntiq”
elminin   yaranması   və   inkişaf   tarixi,
öyrənilməsinin    əhəmiyyəti
2.Məntiqin
obyekti,predmeti, məqsəd   və  vəzifələri
3.Məntiqin
“qızıl  fondu”na   daxil   olmuş məşhur
məsələlər

   1.  “MƏNTİQ”
ELMİNİN  YARANMASI   VƏ  İNKİŞAF  TARİXİ,

ÖYRƏNİLMƏSİNİN
ƏHƏMİYYƏTİ

“Məntiq”  elminin  yaranması və
inkişaf   tarixindən. İnsan fərdi, ailəvi
və ictimai həyatını tənzimləməsi
üçün ağıllı,düşünən və
təhlil edən bir varlıq olaraq yaradılmışdır.
İnsan yarandığı zamandan istər özündə
mövcud olan hallar üzərində, istərsə də
ətraf aləmdə baş verən hadisələrlə
bağlı düşünmüş, öz ibtidai dərkinə
uyğun icmali şəkildə əqli nəticələr
əldə etmişdir.Bu işdə  ona  məntiqi
düşüncə-məntiqi   təfəkkür
kömək  etmişdir. Buna əsasən, demək olar ki,
məntiqin həqiqi tarixi bəşər tarixi ilə eynidir.
Yeganə   düşünən   varlıq  olan  insan
çox  əvvəllər  məntiqi
düşünmədən   istifadə   etsə  də
məntiq   qədim   fəlsəfi  elm  kimi   sonralar  yaranmışdır.
Məntiq
elminin qanunları kağız üzərində
yazılmamışdan əvvəl də insan
düşünür, əşyalar və hadisələr
arasında müqayisələr aparır,
qarşılaşdığı məchulları həll
etməyə çalışırdı. Çünki insan
yaradılış etibarilə düşünən və
fikirləşən  varlıqdır. Amma, demək olar ki, bu
elmin şifahi yaradıcısı Yunan filosofları Pifaqor ,
Sokrat və b. olmuşdur. Hətta onlardan öncə də
insanlar məntiqi qanunlardan istifadə edirdilər.
Məntiq
elminin tarixi, təqribən, şifahi olaraq Sokrat və ondan
öncəki filosoflarla başlasa da, yazılı olaraq
Aristotellə bağlıdır. Yəni onlar
zehinlərində bu qanunlara söykənərək fikir
yürütsələr də, sonradan bu qanunlar Aristotel
vasitəsilə qələmə alınmışdır.

      ARISTOTEL

(e.ə.384-322-ci
illər)
          Aristotel
Frakiyanın   Stagiya  şəhərində anadan olmuşdur.
O, Platonun  tələbəsi   olmuş, müəlliminin
ölümündən   sonra   bir  müddət  Kiçik
Asiyada yerləşən Atarne, sonra  isə  Militena şəhərində
yaşamışdır.Gənc yaşlarından elmə
və fəlsəfəyə böyük maraq
göstərmişdir. Aristotel e. ə. 367-ci ildə Afinaya köçmüş,
Platonun Akademiyasında fəaliyyət göstərmişdir.
E.ə.343-cü  ildə  Makedoniya   kralı  Filippin
dəvəti  ilə  Makedoniyaya

köçmüş,
onun   sarayında  gənc  şahzadə  Aleksandrın (Makedoniyalı
İskəndərin-red.) müəllimi  olmuşdur.

E.ə. 335-ci ildə Afinaya qayıtmış, orada  Likeion (yun. Λύκειον) adlanan öz
fəlsəfi məktəbini açmışdır.Onu “Peripatetik” (ərəbcə
“məşşai”) məktəb də adlandırırlar.  Yaxınlığında
yerləşən yunan tanrısı Likeionlu Apollonun adı
ilə   adlanmışdır. Latınca      “liseum”  (liseum)
kimi         səslənir.
       Günümüzdə  “liseylər” adlanan
məktəblər Aristotelin likeionunun adını
daşıyır.Aleksandrın ölümündən sonra Afinada
makedoniyalıların tərəfdarla- rını təqib
etməyə başlamışdırlar. Ona görə
Aristotel e. ə. 322-ci Euboia ada- sında yerləşən
Xalkida şəhərinə köçmüş və orada
dünyasını dəyişmişdir.

  “Məntiq”  sözünün   ərəbcə  və
yunanca   mənaları :

“MƏNTİQ”
  ərəbcə

“LOQOS”yunanca ( λόγος)

1.düzgün
  təfəkkür qaydalarından  bəhs  edən  elm;
  2.nitq,dil  3.müsahibə,söhbət
  4.ağlabatan,düzgün,düz

Fikir,
         söz, zəka,

  qanunauyğunluq

         Məntiqin  tədrisinə  fərqli münsibət.
 Müxtəlif  dövrlərdə  məntiq
elminin   öyrənilməsinə  fərqli  münasibət olmuşdur.Azərbaycanın
da daxiil olduğu     keçmiş   SSRİ-də
məntiqin  tədrisi “Orta  məktəbdə  məntiq
və  psixolo-giyanın  tədrisi  haqqında”  Ümumittifaq
Kommunist   Partiyası Mərkəzi   Komitəsinin  4 dekabr 1946-cı
il  qərarı  ilə  əlaqədar  həyata keçirilmişdir.
Qərarda  qeyd  edilirdi ki,  1947/48-ci tədris  ilindən
başlaya- raq  orta  məktəb- lərin buraxılış
si- niflərində  məntiq  və psixologiya
dərsləri   tədris   olunsun.

     Bu  fənlərin tədrisini
həyata   keçirmək  üçün  kadr
hazırlığı   Ural  və   Azərbaycan
universitetlərinə   həvalə   olundu.

Bu məqsədlə   bu
universitetlərin  filologiya   fakültələrində  məntiq
 və   psixologiya  şöbələri  yaradıldı. Tədrisi
həyata  keçirmək  üçün  1947-ci ildə
S.N.Vinoqradovun  “MƏNTİQ   DƏRSLİYİ”(«УЧЕБНИК
ЛОГИ- КИ») nəşr  olundu. Sonrakı  illərdə   bu
dərslik “MƏNTİQ”(«ЛОГИКА»)  adı   altında
1955-ci ilə   kimi   A.F.Kuzminin   həmmüəllifliyi
ilə   təkrar  nəşr  olunmuşdur.1955-ci  ildən
SSRİ–də , eləcə də  Azərbaycanda   mənti- qin
tədrisi   dayandırıldı.

     Beləliklə, İosif
Stalin  məntiq   elmini  məktəblərə   qaytardı,
Nikita   Xruşşov  isə   bu   fənnin   orta  mək- təblərdə
tədrisini  qadağan   etdi.
     Bu   vacib  fənnin   tədrisi düşünən
cəmiy- yətin, mədəniyyətin   tərkib
hissəsi  olan   məntiqi   mədəniyyətin
formaşdırılması   zəru- rətindən
irəli   gəlir. Məhz  buna   görə  də1947/48-ci tədris
ilindən  başlayaraq, orta  məktəblərin buraxılış
siniflərində məntiq  və psixologiya  dərsləri
tədris   olunmağa   başlandı. Ancaq  İ.Stalinin
ölümündən   dərhal   sonra   tədrisin
çətinliyi, tədris   yükünün
ağırlığı   bəhanəsi   ilə   Məntiq
fənninin   tədrisi   dayandırıldı   və
qadağan   edildi. Əslində,  məntiqin
tədrisinin   qadağan   edilməsi
düşüncədən   kənar, manqurt   bir  nəsil
yetişdirmək,  tədrisi   yalnız
əzbərçilik, mexaniki   yaddaş
üzərində    formalaşdırmaq   idi. Birpartiyalı
dövlət   olan   keşmiş  SSRİ-də   azad
düşüncə, müstəqillik   qadağan   idi. İnsanlar
onlar   üçün   müəyyən  edilmiş
çərçivədən  kənara  çıxa
bilməzdilər.Sovet   rəhbərlərinə   belə
düşüncədən  məhrum   cəmiyyət
sərfəli  idi. Azərbaycan   da   Sovetlər  birliyinə
daxil  olduğu üçün   sərbəst   addım
atmağa   ixtiyarı   yox  idi. Ona görə   də   bütün
sovet   respublikalarında   olduğu   kimi   Azərbaycanda   da
1955-ci ildən   məntiqin   tədrisi
dayandırılmışdı.
    Azərbaycan   öz  milli
müstəqilliyini   yenidən   bərpa   etdikdən   sonra   tədrisin
yaddaş   müstəvisindən   təfəkkür
müstəvisinə   keçirilməsi  günün
vacib   məsələsinə   çevrildi. Ali
məktəblərin  bəzi   fakültələrində
məntiq   fənni   tədris   olunmağa   başladı. Bu
sahədə   sanballı   tədqiqatların,  dərslik
və   vəsaitlərin   müəllifi   kimi
məntiqçi  alim   Mahir   İsrafilovun   adı
xüsusi   qeyd   edilməlidir.İxtisasca
riyaziyyatçı  olan  Rauf   İmranoğlunun
orijinal   “MƏNTİQ”  dərsliyi də   çox   dəyərli
mənbə  kimi həm   geniş   oxucu   kütləsi, həm
də   mütəxəssislər   üçün
faydalıdır. Bu  kitab  məntiqə  yeni
baxışı   ilə   seçilir.

-

          Azərbaycanda   2010-cu  ildən
yalnız   xüsusi  istedadlı  şagirdlər  liseylərində
bu  fənn   xüsusi   kurs  kimi tədris  olunur.Azərbaycanda
kurikulumun   tətbiqi  şagirdlərdə məntiqi,
tənqidi  təfəkkürün   formalaşdırılmasını
tələb   edir. Məhz   buna   görə də       ümumtəhsil
məktəblərində də   bu   kursun   tədrisi, tədrislə
bağlı  yeni mükəmməl  və
təkmilləşdirilmiş   proqraqmın,  buna   uyğun
olaraq  dərslik,  qiymətləndirmə   vəsaitləri
və s.   hazırlanmasını   gündəmə
gətirir.

  Məntiq
elminin   öyrənilməsinin   əhəmiyyəti
haqqında.

   «Məntiq-əqli  kamilləşdirən, idrakda
insanı  düzgün yola, həqiqətə
yönəldən, onu  yanılmaqdan  qoruyan  qaydalar  məcmusudur»

                                                                             Əl-Fərabi
       «Məntiq  elə  bir  elm və
sənətdir  ki, onun  vasitəsi  ilə zehnin  məlumdan
məchula  keçməsinin  yolları  aşkar  edilir»

                                                                    Əbu
Əli  İbn Sina

         Məntiq   klassik   bir   elm  kimi  bu
gün də   öz   dəyərini   itirməmişdir. Məntiq
elminin   öyrənilməsinin   insan
təfəkkürünün   inkişafında  və   digər
elmlərin   öyrənilməsində   çox
böyük   əhəmiyyəti   var. Məntiq   elmi
biliklərə, kəşflərə,  dünyanın  dərkinə
açılmış    pəncərədir. Məntiq  elmi
insanlara düzgün danışmağı
öyrədir,nitq  mədəniyyətinin  tərkib   hissəsi
olan  məntiqi   mədəniyyəti   formalaşdırır.
Insanlar nitq prosesində təfəkkürün forma və
qanunlarından düzgün istifadə edəcəkləri
təqdirdə fikirlərini daha anlaşıqlı
şəkildə başqalarına çatdıra bilər,
ətraf aləmi daha dolğun və düzgün
şəkildə öyrənə bilərlər. Yalnız  məntiqi
düşünmək və danışmaqla,   düzgün
və ardıcıl şəkildə fikirlərini ifadə
etməklə, yəni öz mühakimələrində
ziddiyyətlərə yol verməməklə və
başqasının səhv fikirlərini aşkar
etməklə  yüksək   intellektin
daşıyıcısı  olmaq olar.    Məntiqi   bilik
və   bacarıqları   mənimsəməklə
digər   elmləri

də  mükəmməl
öyrənmək,  elmi   kəşflərə  yol
açmaq olar. Təsadüfi   deyildir   ki,  Azərbaycan  ədəbiyyatının
klassikləri,  Şərqin   böyük   alim- ləri  digər
elmləri   mənimsəmək   üçün, ilk
öncə ,  məntiq   elmini   öyrəniblər.
       Məntiq   elminin
əhəmiyyəti   mühakimə   prosesində  fikrin
əlaqə və  münasibətlərinin
ümumbəşəri  forma  və  qanunları  öyrənilməsi
ilə  müəyyən   olunur.İnsanın  əldə
etdiyi  elmi  və  məntiqi   biliklər   həqiqətə
nail olmağın   zəruri  şərtlərindəndir
      Məntiqi
öyrənmək   nəticəsində
təfəkkürün   qanunları-qaydalar   və
məntiqi  üsullarla   tanış oluruq. Bu qanun-qayda
və   üsulları  araşdırmaq  təfəkkür
prosesinə  şüurlu  yanaşmağa  imkan  verir ki,
nəticədə   təfəkkür   məntiqimiz,
məntiqi   mədəniyyətimiz  yüksəlmiş   olur.
       Məntiqi   öyrənməklə
biz  yalan   və  yanlışı  doğru   və
həqiqətdən   ayırır, yanlış  fikir  və
müddəaları   əsaslı  şəkildə
təkzib (rədd)  edirik.

    PİFAQOR                       SOKRAT                         PLATON

    (e.ə 570-e.ə 480)
(e.ə.469-e.ə.399)                (e.ə.428-e.ə.348)

Sərbəst
iş üçün   tapşırıqlar(müxtəlif  informasiya
mənbələrindən  istifadə)
   1.Məntiq
elminin   yaranma  və  inkişaf   tarixi   haqqında
təqdimat  hazırlayın .
   2.Məntiq
elminin   öyrənilməsinin   əhəmiyyəti   haqqında
düşüncələrinizi   əsaslandırın(kiçik
esse  yazın).

      Məntiq-düzgün  ........ün
forma   və  ............larından
 bəhs   edən fəlsəfi  elmdir.  Məntiq
müstəqil  elm  kimi
 e.ə. IV əsrdə qədim ............................da
yaranmışdır.
   Məntiq  elminin  banisi  qədim   yunan
filosofu   .
................ olmuşdur.

2.
MƏNTİQİN  OBYEKTİ, PREDMETİ, MƏQSƏD
VƏ VƏZİFƏLƏRİ

Məntiqin  obyekti  və  predmeti.Məntiq   qədim   fəlsəfi   elmdir.Hər
bir   elm  sahəsinin  rol   və   statusu  onun  obyekt-predmet
sahələri   ilə  müəyyənləşir. Məntiqin
də   bir  elm  kimi   obyekti   və   predmeti   var. Elmin
obyekti-fəaliyyətin   müəyyən   sahəsi  olub,
tədqiqatin   istiqamətini  müəyyənləşdirir.Hər
bir   elmin  predmeti  isə  onun   tədqiqat   sahəsi-öyrəndiyi
sahədir.
        Məntiqin  obyekti-insan
təfəkkürüdür.Təfəkkür isə
dərketmənin  mən- tiqi   mərhələsi  olub
ətraf  aləmin   cism   və  hadisələrinin   fikrən
beyində   ümumi   şəkildə  inikası, yəni  əks
olunmasıdır.
        Məntiqin  predmeti - düzgün   təfəkkürün   forma
və   qanunlarıdır.

        Məntiqin  məqsədi:1.İdrak   prosesinin   əsası  olan  məntiqi
düşünmək-əqli  nəticə çıxarmaq
qabiliyyətini   formalaşdırmaq;  2.Məntiqi
mədəniyyət   tərbiyə  etməkdir.
        Məntiqin   vəzifələri:1.İnsana  düzgün
düşünməyi,doğrunu  yalandan
ayırmağı,səhvi  düzdən
fərqləndirməyi  öyrədir.2.Düzgün  təfəkkürü
formalaşdırmaqla   elmi   idrakı  inkişaf etdirir  3.Bizi
əhatə edən  hadisələrə  şüurlu
yanaşmağı,düzgün   qiymət   verməyi
öyrətməklə  uyğunluqları
uyğunsuzluqlardan  ayırmağa   imkan   verir.
 Sərbəst   iş
üçün   tapşırıqlar(fənnin  obyekti,predmeti  və
əhəmiyyəti)
        1.Öyrəndiyiniz
fənlərdən   bir  neçəsinin   (ana  dili,
riyaziyyat,təsviri  incəsənət  və    s.)  obyekti
və  predmetini   müəyyən  edin.
        2.Bir  neçə   fənn
nümunəsində   (riyaziyyat , informatika,ana  dili  və
 və s.)  məntiqi  yanaşmaların
zərurəti  və  əhəmiyyətinin  konkret  misallar
üzərində  nümayiş  etdirin.

 3.
MƏNTİQİN “QIZIL   FONDU”NA  DAXİL  OLMUŞ

MƏŞHUR   MƏSƏLƏLƏR

      Paradoks-məntiqi
səhvlərdən   biri  olub, forma –məntiqi  baxımdan
düzgün  görünən, lakin   elmi  müddəalarla
düzgün  gəlməyən  gözlənilməz, qəribə
və   təəccüblü, ziddiyyətli
hadisələrdir. Paradoks sözün  geniş   mənasında
sağlam   düşüncə və həyat
təcrübəsi ilə  adət edilmiş   gözləntilərin
əksinə   yönəlmiş  olan qeyri-adi ,
təəccüblü, həlli   çətin   olan
vəziyyət   və   hadisələrdir. Məntiqi   paradoks-elə
qeyri-adi  və  təəccüblü   vəziyyətdir ki,
hətta   məntiqi  qanunların  (ziddiyyətsizlik   və
üçüncü   istisna)  gücü   xaricində   olan
iki   ziddiyyətli  hökm  eyni   zamanda  doğru   olub
bir-birindən   törəyir   və   bir-birini
şərtləndirir. Bütün   paradoksların  bir
ümumi-öz-özünə   tətbiq   olunmaq,geniş
yayılmaq və  ya  ümumiləşdirilmək   xassəsi  vardır.
Paradokslar  həllolunmaz   vəziyyətlər  olub  fikrin
dalana dirənməyidir. Məntiqdə   tarix boyu
paradoksların  müxtəlif   həlli  yolları   təklif
olunsa da bu  günə  qədər  heç bir  paradoks  sona
qədər  həll olunmamışdır.
        1.Paradoks
- yunanca  paradoxos  sözündən   olub “gözlənilməz”,
”qəribə”  mənalarını   verir.
        2.Sofizm
- yunanca  sophisma  sözündən olub” uydurma”, ”yalan”, ”biclik”
deməkdir.
         3.Apriori-yunanca  aporia
“çıxılmaz  vəziyyət”, “ağlabatmazlıq”
deməkdir.
             Sofizm
də   məntiqi   səhvlərdən   biri   olub
mühakimə   prosesində  qəsdən   və  ya
şüurlu   surətdə  kiməsə   əlverişli
şərait  yaratmaq   məqsədilə
bilərəkdən   buraxılan  səhvlərdir.
             Paradoksdan   fərqli  olaraq
sofizmlər   qəsdən,  məqsədli
şəkildə   buraxılmış   səhvlər
olduğu   üçün bu   səhvləri   aşkar
və  ifşa   edib   aradan   qaldırmaq  olar.

Paradoksların   bir   növü   də   apriori   adlanır.
Apriorilər   elə   ziddiyyətli  əhvalatlardır ki, buradakı
görüntülərlə düşüncələr
ziddiyyət  təş- kil   edir. Məşhur   apriorilər,
əsasən,   Eley  mək- təbinin   nümayəndəsi
Zenonun  adı  ilə  bağlıdır. Zenon   təsdiq
edirdi ki,hər   yerdə    müşahidə edilən hərəkət
təfəkkür   təhlilinin    predmeti   ola   bilməz.

ZENON

(e.ə.490-e.ə.425)

        Hərəkəti
görmək   olar, düşünmək  yox. “Axilles   və
tısbağa”, “Ox“, “Dixatomiya” kimi  məşhur
apriorilər   Zenonun   adı  ilə   bağlıdır.

“Axilles və
tısbağa” paradoksu bizim eradan əvvəl V əsrdə
qədim yunan filosofu Eleyli Zenon tərəfindən
yaradılmış aporiyalardan (məntiqi cəhətdən
doğru, lakin ziddiyətli ideya) biridir. Paradoksun mahiyyəti
ondan ibarətdir ki, əfsanəvi qəhrəman Axilles
tısbağa ilə qaçış yarışına
çıxmaq qərarına gəlir. Məlumdur ki,
tısbağalar ləng olmaqları ilə məşhurdur
və buna görə də Axilles öz rəqibinə 500 m.
güzəştə gedir.
Tısbağa 500 m.
məsafəni qət etdikdən sonra Axil- les 10 qat artıq sürətlə
yarışa başlayır. Daha doğrusu, tısbağa 50 m.
məsafə qət etməyə nail olduqda, Axilles
güzəştə getdiyi 500 m. geridə qoymuş olur.Daha
sonradan məşhur qəhrəman 50 metr də
qaçmış olduğu halda, tısbağa 5 m. irəli
getmiş olur.
Kənardan mənzərə
elə təsir bağışlayır ki, Axilles indicə
rəqibini geridə qoyacaq. Lakin tısbağa hələ
də öndədir və Axilles 5 m. qaçdığı
zaman o yarım metr irəliləmiş olur və bu, belə
davam edir. Onlar arasındakı məsafə sonsuz olaraq
qısalır. Lakin ideyaya əsasən heç vaxt onu
geridə qoya bilmir. Ləng tısbağa az fərqlə
də olsa daim irəlidədir. Bu  aprioridə   göstərilir ki, iti
gedən  Axilles  özündən  xeyli  qabaqda gedən
tısbağaya  heç vaxt  çata   bilməz,çünki
tısbağanın  olduğu   nöqtəyə
çatdıqda  tısbağa   başqa   nöqtəyə
çatacaqdır və   bu  sonsuzluğa   qədər  davam
edəcəyindən   Axilles   tısbağaya   heç vaxt  çatmayacaqdır.Aristotel
bu   aprioriyə   belə   cavab   vermişdir   ki, Axilles
nəinki   tısbağaya   çatar, hətta   onu
ötə də   bilər. Əgər Axilles bir qədər
sürətlə hərəkət etsə, o istənilən
halda tısbağanı geridə qoyacaq. Lakin Zenon ilk
növbədə öz düşüncələri ilə
ideallaşdırılmış bəzi riyazi anlayışların
real hərəkətdə düzgün tətbiq
edilmədiyini göstərmək istəyirdi.

Sərbəst
iş  üçün   tapşırıqlar (ziddiyyətlərin
araşdırılması,inşa-esselərin  yazılması)

1.Gündəlik
həyatınızda, təbiətdə   müşahidə
etdiyiniz  paradoksal   və   ziddiyyətli
hadisələrə   dair   nümunələr   toplayın,
fikrinizi  əsaslandırın.
2.”Ziddiyyətlər
haqqında   fikir  və   mülahizələrim”
mövzusunda   kiçik   esse  yazın.
3.İnternetdən   istifadə
etməklə   “Məntiqin  məşhur
məsələləri”  mövzusunda  slaydlardan
ibarət   elektron   təqdimat   hazırlayın.

 1.Məntiqi
səhvlərdən   biri  olub,forma –məntiqi
baxımdan  düzgün
görünən, lakin   elmi  müddəalarla
düzgün
 gəlməyən  gözlənilməz,qəribə
və   təəccüblü,
 ziddiyyətli
 hadisələr.................................adlanır.
 2.  ..........................lər
elə   ziddiyyətli  əhvalatlardır ki,
   buradakı
görüntülərlə düşüncələr  ziddiyyət
təşkil   edir.
 3. Məşhur  apriorilər, əsasən,
Eley  məktəbinin   nümayən
      dəsi................
adı  ilə  bağlıdır.  ..

4.Məntiqi
anlayış və tərif
5.Anlayışların
verilməsinin bəzi vasitələri
6.Məntiqi
mülahizələr, doğru və yanlış  hökmlər
7.Eynigüclü
mülahizələr

4.MƏNTİQİ
ANLAYIŞ   VƏ   TƏRİF

    Anlayış-düzgün
təfəkkürün   ilkin   formasıdır.İnsan
ətraf   aləm və  hadisələri, ilk   öncə,
anlayışlar  şəklində   dərk   edir.”Anlayış”
sözü   məntiqdə   eyni   mənanı   verən
ərəb   mənşəli  “məfhum”  sözü
ilə  də   ifadə  olunur.

n  Ələmət-əşyaları bir-birinə
bənzədən  və ya  ayıran
xüsusiyyətlərdir.
n  Xüsusiyyət-predmetin  fərdi, daimi
göstəricisidir.

MÜHÜM  ƏLAMƏT-predmetin  elə
fərqləndirici  əlamətidir  ki, bu  əlaməti
itirdikdə bu  predmet  əvvəlki  mahiyyətini
itirərək digər  predmetə   çevrilir.
      Məsələn: kvadratı
səciyyələndirən  üç mühüm   əlamət
var; dördbucaqlılıq,düzbucaqlılıq,bərabərtərəflilik.Əgər
həndəsi  fiqurda bu  əlamətlərdən biri  olmazsa,
onu  kvadrat   adlandırmaq  olmaz.
QEYRİ-MÜHÜM
ƏLAMƏT-
predmeti səciyyələndirməyən, onun  mahiyyətini
dəyişməyən  əlamətdir.
      Məsələn: insanın
gözünün,dərisinin  rəngi, yaşı   onu  unsan
kimi  səciyyələndirməyə mane olmur.
     Anlayış   nominativ(adlandırma)
xarakter   daşıdığı üçün
yalnız    söz
 və   söz  birləşməsi
kimi   dil   vahidləri  ilə  ifadə  oluna   bilər.
      Məsələn: a)  sözlərlə:telefon,
insan,  ada,terror,  müharibə  və  s.
         b)söz
birləşmələri  ilə:məktəb
direktoru,elektrik   haqili,
            qaz  sayğacı və s/
Hər  bir  anlayış
bir-biri  ilə  əlaqəli  iki  mühüm
cəhətə  malikdir; məzmun  və həcm.Məzmun
 anlayışın   mahiyyətini  ifadə edir  və
ona  verilən  təriflə  ortaya çıxır.Anlayışlar
ardıcıl   olaraq   həyata   keçiriılən  5
məntiqi   əməliyyat   nəticəsində
əmələ   gəlir .  Bu  əməliyyatlar
aşağıdakılardır: müqayisə təhlil,tərkib,
mücərrədləşdirmə  və
ümumiləşdirmə.
Anlayışların
verilməsinin   iki   üsulu   var :  təriflər
və   tərifə  bənzər  üsullar.

 5.
ANLAYIŞLARIN   VERİLMƏSİNİN  BƏZİ
VASİTƏLƏRİ

        Anlayışların
verilməsinin   əsas   vasitəsi  tərifdir. Ancaq
bəzən  məfhumlara  tərif  vermək  mümkün
olmur. Bu  zaman  anlayışların  verilməsində
bəzi vasitələrdən  istifadə  olunur ki,  bunlara  da  tərifə
bənzər  üsullar  deyilir.

n  NÜMAYİŞ-(göstərmə)predmetlə
bilavasitə  tanışlıqdır.Bu  proses   predmetlə
birbaşa   təmasla   hə- yata   keşirilir,  yəni
tərif   verə bilmədiyimiz   predmet  nümayiş,
göstərmə  yolu  ilə   tədim   edi- lir.Bu
üsuldan  xarici   dilin
öyrənilməsində,eləcə də  ana  dilində  mənası
anlaşılmayan   sözlərin   izahında   istifadə
olunur.Bu  üsulda   ya   predmet, ya da  onun  təsviri   olan
şəkillər
nümayiş  etdirilir.                                Məsələn:.Papaya   meyvəsi
n  TƏSVİR-predmetin  zahiri
əlamətlərinin  sözlə ,işarə  ilə
ifadəsidir.Bu   üsul  predmetin   oxşar
predmetlərdən   ciddi   fərqlənməyən   xarici
cizgilərinin (əlamətlərinin)   sadalanmasıdır.Təsvir
üsulu insanın   yaradıcı   və   bərpaedici
təsəvvürləri əsasında ona    predmetin
əyani-hissi obrazını   canlandırmağa   imkan
verir.Təsvir   özündə   həm   mühüm,
həm  də   mühüm   olmayan   əlamətləri
birləşdirə   bilər.Təsvir   üsulundan
bədii ədəbiyyatın   müxtəlif   janrlarında
geniş   istifadə   olunur.
           Məsələn:  “O,gənc,
gözəl, girdəsifət  bir  qız
idi...”(C.Cabbarlı
          “Firuzə”  hekayəsindən,)  “O,ortaboylu,bir
qədər dolubədənli,siması
          nurlu   bir   şəxs
idi”-Məhəmməd Peyğəmbərin   zahiri   təsviri
 və  s.

n  SƏCİYYƏLƏNDİRMƏ-məfhumun  müstəsna
xüsusiyyətlərinin sadalanmasıdır. Bu  üsul
insanın, hadisənin,predmetin  təsvirdəki  kimi   zahiri
görünüşünü   deyil,bir sıra   daxili
mühüm   əlamətlərini  sadalamağa   imkan  verir.

           Məsələn:”2
ədədi  cüt   olan  yeganə   sadə
ədəddir,””Aristotel-
               qədim   dövrün ən  böyük
mütəfəkkiridir” və s.

n  MÜQAYİSƏ-(bənzətmə) yeni  anlayışı
tanış olan  digər  anlayışın
xüsusiyyətləri  ilə izah etmək,  predmet   və
hadisələrin  oxşar   və   fərqli
cəhətlərinin
göstərilməsidir.Müqayisə  gerçəkliyin
həm  elmi,  hə də   bədii  idrak   səviyyəsini
ifadə   edir.Elmdə  müqayisə  qarşılaşdırılan
predmetlərin   oxşar   və   fərqli
cəhətlərini   aşkara   çıxarmağa   imkan
verən   təfəkkür   prosesidir.
n  Məsələn:”Böyrəklər-lobyaya
 bənzəyən   böyük   olmayan  cüt   orqanlardır”,

 “Noxud   çiçəyi
oturmuş   kiçik   kəpənəyi   xatırladır.”
və s.

 Gerçəkliyin   bədii
əksində   isə   müqayisə iki    predmetin ümumi
oxşar   cəhətlərinin  aydın   formada   obrazlı  ifadəsinə
imkan  yaradır.Bədii  müqayisədə   çox vaxt necə”,
”kimi”, ”sanki”,  ”guya ki”  və  s. kimi   sözlərdən
istifadə   olunur. Məsələn:“Sanki   bir
pəridir;pəri  yox,  bir  ay,
                 Qəhrəman   bir
qızdır-başda   kəlağay”....

FƏRQLƏNDİRMƏ - tanış  olmayan
anlayışı tanış olan  digər  anlayışla  fərqləndirməklə
şərh etməkdir.Bəzən  tərif verilən
məfhumun   xarakterik cəhəti cism və  hadisədə
hər   hansı  bir əlamətin   olmaması ilə
müəyyən- ləşir.Bu olmayan  cəhəti
göstərməklə  tərif   verilən məfhumu  ona
oxşar   digər   cisimlərdən  fərqləndiririk.Deməli,
fərqləndirmə öyrəndiyimiz  cism  və
hadisələri  başqalarından  ayırmaq   və   onlar
arasındakı    fərqləndirici  cəhətləri
öyrənmək   yolu  ilə  əldə   edilən
bilikdir.   Məsələn: ”Etibarı   olmayan  dost  düşməndən
də  betərdir”.        “Süddənyanıq   quzudan
qoç  olmaz”. “Sonu  “0”la  qurtarmayan  cüt
ədədlər   ikiyə   bölünmür.”

 Sərbəst
iş  üçün   tapşırıqlar(tərifə  bənzər
üsullarla   iş)
  1.”Tərifə   bənzər
üsullar” mövzusunda   yazılı   təqdimat
hazırlayın.
  2.”Ədəbiyyat”  dərsliyindən
səciyyələndirməyə   aid   nümunələr
seçib dəftərinizə   yazın.
  3. İnternetdən   istifadə
etməklə   tanımadığınız   qəribə
meyvə,  bitki və  ya heyvanlar   haqqında    elektron
təqdimat    hazırlayın, nümayiş, təsvir və
  müqayisə  üsullarından   istifadə
etməklə   slaydları   səsləndirin.

..................................-predmet  və
hadisələrin   mü
hüm və
fərqləndirici   əlamətlərini  ifadə edən
təfək
kür (fikir)
formasıdır.  ......................-anlayışın
məz
mununu
açan intellektual-nitqi   əməliyyatdır.  ...............-əşyaları
bir-birinə
bənzədən  və ya  ayıran
xüsusiyyətlərdir.
........................
- predmetin  fərdi, daimi
göstəricisidir.
məfhumlara
tərif  vermək  mümkün  olmadıqda
anlayışların
verilməsində  istifadə  edilən  digər  vasitə-
lərə .................................................
deyilir.

                       Özünü   yoxla :
1.Verilmiş   məfhumlara
tərif   ver: məntiq,
dil, nitq,kvadrat,
       söz
birləşməsi, tərif, isim

2.Düşün :  “mürəkkəb
söz”   və   “söz   birləşməsi”
anlayışlarının
  oxşar
cəhətləri   hansılardır ?

3.Eyni
anlayışı  ifadə  edən  söz  və  söz
birləşmələrinin  altından  xətt
çəkin :
   a) kvadrat,
romb, bərabərtərəfli   düzbucaqlı   b) göz,
ayna, görmə  orqanı
 c)maneəsiz
tələffüz  olunan  danışıq   səsi,heca,sait,
samit

4.Təriflərə
uyğun   olaraq   məfhumları   müəyyənləşdirin
:
     1.Vurma
nəticəsində   alınan   ədədə
....................... deyilir.
     2.Bütün
tərəfləri  və  qarşı  bucaqları
bərabər  olan   müstəvi   fiqur
        ...............
adlanır.

6.
MƏNTİQİ MÜLAHİZƏLƏR,DOĞRU VƏ  YANLIŞ
HÖKMLƏR

           Ətraf   aləmin  predmet
və   hadisələrinin   məntiqi   dərkinin   ikinci
mərhələsi  məntiqi   mülahizə  və
ya   hökm  adlanır.İnsan   fəaliyyət
prosesində  gerçək   aləmi   dərk   edir,predmet
və   hadisələr, onların  arasındakı
əlaqə   və  münasibətləri  aşkara   çıxarır
ki,  bu   dərk   olunmuş əlaqə və
münasibətlər   təfəkkürdə
anlayışların  əlaqəsini   özündə
əks  ifadə   edən   hökm   formasında    əks
olunur.

Hökmləri
anlayışlardan(məfhumlardan )  bir   sıra
xüsusiyyətləri   ilə   fərqlənir :
      1.İstənilən
hökm    bir-biri  ilə   əlaqədar  olan
məfhumlardan   ibarət   olur.
     2.İstənilən
hökm   cümlə   formasında   ifadə olunur.Hökmlər
,əsasən,  nəqli   cümlə  ilə   ifadə
olunur.
     3.İstənilən
hökm   həqiqi  və  yalan   ola   bilər
     4.Hökmlər
quruluşca   sadə   və   mürəkkəb   ola
bilər.
   Hökmlər    kəmiyyətcə
fərdi, xüsusi   və    ümumi,  keyfiyyətcə
isə   iqrari  və  inkari   olur.

Hökmün  məntiqi
strukturuna   aşağıdakılar    daxildir :
n SUBYEKT-hökmün  predmetini  ifadə edən
anlayış.
n PREDİKAT-predmetin əlamətı,xassəsi və
s. ifadə  edən  anlayış.
n BAĞLAYICI-subyekt ilə  predikat arasında
əlaqə və müna- sibətləri iqrar və ya inkar
edən  sonluqlar.(-dır4;  deyil)
n KVANTOR  SÖZLƏR-subyekti və ya onun
hissəsini  ifadə  edir.(“bütün”,”hər
bir”,”bəzi”,”bir çox” və s.)

Hökmlərin
quruluşca     növləri :
Hökmlər    quruluşca
2   cür   olur:  sadə   və   mürəkkəb
Subyekt   və   predikat
hökmün
terminləri    adlanır.
n Sadə  hökmlər  terminlərdən(S və P)
ibarət olur.
n Mürəkkəb  hökmlər  isə  sadə
hökmlərdən ibarət  olur.
          Gerçəkliyə
münasibətinə    görə   hökmlərin
növləri :
*HƏQİQİ(doğru)
HÖKMLƏR-gerçəkliyi
olduğu kimi  əks  etdirən   hökmlər.
      Məsələn:  Bütün
ağaclar   bitkidir.Xəzər  dənizi  dünyada  ən
böyük  göldür.
*YALAN   HÖKMLƏR-gerçəkliyi  təhrif
edən(olduğu   kimi  əks  etdirməyən)
hökmlər.
      Məsələn :Bütün
canlılar   insandır.Bütün  milçəklər
quşdur.
Qeyd:Bəzən   “yalan”   əvəzinə
“yanlış”  sözü   işlənir   ki,  bu da
düzgün   deyil.Çünki  “yalan”  həqiqəti
bilərəkdən   təhrif   etmək, “yanlış”
isə  biliksizliklə   bağlı   səhvin
buraxılması   nəticəsində   ifadə   olunan
hökm.
               Hökmlər
üzərində   aparılan   əməliyyatlar:
      Hökmlərin  məzmununun
aşkara   çıxarılmasında   onun
formalarının  dəyişdirilməsindən   tez-tez
istifadə  olunur ki, bunlar da  hökmlər  üzərində
aparılan  məntiqi   əməliyyat
adlanır.Bu   əməliyyatların   məqsədi
hökmlərdə  ifadə   olunan   anlayışların
məntiqi   əlaqəsini  aşkara  çıxarmaqdır.Bu
əməliyyatlar   aşağıdakılardır :

Dəyişilmə-subyekt  və   predikat
arasındakı   həcm  əlaqəsini
aydınlaşdıran   hökmün   terminlərinin qarşılıqlı
surətdə  yerdəyişmə
əməliyyatıdır.     Məsələn.:İnsan
düşünən   varlıqdır.Düşünən
varlıq  insandır.

Çevrilmə-hökmün   kəmiyyət   xarakterini
dəyişmədən  bağlayıcı   vasitəsi
ilə   keyfiyyətin  dəyişilməsi
əməliyyatıdır.
Məsələn:Bütün   insanlar
təfəkkürlüdür.  Heç bir   insan
təfəkkürsüz   deyil.

Qarşılaşdırma-əvvəlki
əməliyyatların  birləşməsindən
törəyən  əməliyyat  olub həm   subyektə,həm
də   predikata   görə hökmlərin   qarşılaşdırılması
şəklində  ifadə  olunur.
 Məsələlən: İnsan
düşünən   varlıqdır.Düşünən
varlıq  insandır(dəyişilmə).Heç bir
düşünən  varlıq  qeyri-insan
deyil.(çevrilmə)

       7.EYNİGÜCLÜ
MÜLAHİZƏLƏR

n  Eynigüclülük-ekvivalentlik,eynimənalılıq,
eyniyyət  deməkdir.
n  Eynigüclü  mülahizələr
müxtəlif  formada ifadə olunmuş eynimənalı
hökmlərdir.
n  Eynigüclü  mülahizələr
həm  riyazi  dildə, həm  də  təbii  dildə
ifadə  oluna  bilər.
n  Məsələn:
              a)8<19
və ya 19>8
              b)”Mən  səndən
böyüyəm” və ya
                “Sən məndən
kiçiksən”
n  Riyazi  işarələrdə  eyniliyin
işarəsi belədir:   <=>
n  Bu  işarənin  sol  və
sağındakı  ox işarələri
götürüldükdə   =  işarəsi  alınır
ki, bu da iki  ədədi  ifadənin  ədədi
qiymətinin  bərabərliyini
göstərir.Məsələn:8•2+2=28-10=18

Sərbəst   iş
üçün   tapşırıqlar(eynigüclü
mülahizələr üzrə  iş )
          Verilmiş   hökmlərdən
eynigüclü   hökmlər   qurun:
           1.İsim varlığın  adını
bildirən   əsas nitq  hissəsidir.
           2.Vurma   nəticəsində
alınan   ədədə   hasil   deyilir.
           2.Bölünmə
əlamətlərinə  dair(riyaziyyatda)   hökmlər
qurun,
             onları   tərif  şəklində
müxtəlif   variantlarda   ifadə   etməklə
              eynigüclü   mülahizələr
yaradın.

        1.Eynigüclü
mülahizələr   iki   hökmdən   ibarət
olur.Düşünün :
           belə   hökmlər
quruluşca  necə   hökmlərdir ?
         2.Hökmlərin   məntiqi
strukturuna   hansı   anlayışın   daxil  olması
             həmişə    mütləq
deyil ?

8.Fərdi,ümumi və
xüsusi  hökmlər
9. Ümumi  iqrari  və
xüsusi  iqrari  hökmlər
10.Mülahizələrin
inkarı.Ümumi  inkari  və xüsusi  inkari   hökmlər
 11.Üçüncü
halın  istisnasi   qanunu
 12.Mövcudluq   barədə   hökmlər
və  onların     inkarı

       8.FƏRDİ,ÜMUMİ
VƏ  XÜSUSİ  HÖKMLƏR

          Hər  bir  hökm   subyektin
həcmi   və   predikatın   keyfiyyətinə
 görə   fərqlənir. Subyektin  həcminə
görə   hökmlər   üç   qrupa
bölünür :

  •Fərdi   hökm-subyektinin   həsminə
yalnız   bir  predmetin  daxil  edildiyi  hökmdür.Belə
hökmlərdə   kvantor  söz
işlənmir.Məsələn : Bakı
şəhəri   Azərbaycanın paytaxtıdır.Dil
ünsiyyət  prosesi   deyil.
Fərdi   hökmün  sxemi  belədir:
“Bu   S-P-dir”  və ya  “Bu   S-P-deyil”
     Xüsusi   hökm-subyektinin   həcminə
ümumi, mühüm  əlamətlərə  malik olan
predmetlərin  müəyyən   hissəsinin  daxil  edildiyi
hökmdür.Belə   hökmlər   “bəzi”,”bir
çox”  və s.   kvantor   sözləri  ilə
işlənir.Məsələn : Bəzi  insanlar
idmançıdır.Bəzi   cingiltili  samitlər   kar
qarşılıqlı   deyil.
Xüsusi  hökmün  sxemi  belədir:
“Bəzi   S-lər  P-dir”  və ya  “Bir çox   S-lər P-deyil”
   Ümumi  hökm- subyektinin   həcminə
ümumi, mühüm  əlamətlərə  malik olan  bütün
predmetlərin    daxil  edildiyi   hökmdür. Belə
hökmlər   “bütün”,”heç  bir”  və
s.   kvantor   sözləri  ilə
işlənir.Məsələn : Bütün  insanlar
şüurludurHeç   bir   samit   səsin
tələffüzü  maneəsiz deyil.
Rəqəmlərinin  sayı  3-ə  bölünən
ədədlər  özləri də   3-ə
qalıqsız   bölünürlər.
Ümumi  hökmün  sxemi  belədir:
“Bütün   S-lər  P-dir”  və ya  “Heç  bir   S  P-deyil”
      Məntiqi   mülahizələrin,
hökmlərin  həqiqətə   uyğunluğu
barədə  fikir  ifadə  edərkən  “düzdür”,
“düz  deyil” və ya  “yalandır”  ifadələrinin
əvəzinə ,uyğun  olaraq,”doğrudur”  və
“yanlışdır”  ifadələri   işlədilir. “Yanlış”   və   “yalan”  ifadələri   yaxın
mənalı   olsalar   da  onlar   fərqli
anlayışlardır.Belə   ki, “yanlış”  biliyin
yetərincə   olmaması  ilə   bağlı   səhvdir,
“yalan”   isə  bilərəkdən  həqiqəti
təhrif   edən   fikrin   uydurulma-sıdır.İnsan
yanlışa   görə   tənbeh   olunur, yalana
görə isə    cəzalandırılırdı.

Sərbəst   iş
üçün   tapşırıqlar(kəmiyyətə
görə   hökmlərin    fərqləndirilməsi)
      1.”Hökmlərin
kəmiyyətə   görə   bölgüsü”
mövzusunda  yazılı   təqdimat      hazırlayın.
      2.Fərdi   hökmlərə    aid
5   nümunə   yazın,  fikrinizi   əsaslandırın.
      3.Kvantor   sözləri
dəyişməklə    ümumi    hökmləri
xüsusi   hökmlərə
        çevirin.  1)Bütün
şagirdlər  əlaçıdır.
  2)Hər  cür   tərif
hökm   formasında  ifadə   olunur.

.

         Subyektinin   həsminə  yalnız   bir
predmetin
 daxil
edildiyi  hökm ...........     .........................
     ...........
............-subyektinin
həcminə  ümumi,
 mühüm
əlamətlərə  malik olan  predmetlərin müəy-
yən   hissəsinin
daxil  edildiyi   hökmdür.
      ...................
..............- subyektinin
həcminə
ümumi,  mühüm
əlamətlərə  malik olan  bütün   pred-
metlərin  daxil
olduğu   hökm  nəzərdə  tutulur.

Özünü   yoxla :

 1.Hökmün    kəmiyyəti
dedikdə   nə   başa   düşülür ?
 2.Xüsusi    hökmlər   hansı
kvantorlarla    ifadə   olunur?
 3.Ümumi    hökmlərin
ifadəsində    hansı   kvantor   sözlərdən
istifadə  olunur?
 4.Subyekti   bir   predmetdən   ibarət
olan   hökmlər   hansı   kvantor   sözlə    ifadə
oluna    bilər ?
       Test
1.Ümuni   hökmləri   seçin:
1.İnsanlar   düşünən
varlıqlardır.  2. Bütün   ağaclar
bitkidir.3.Gəncə  Azərbaycanın   qədim
paytaxtıdır. 4.Heç bir  insan
təhlükədən  sığortalanmayıb. 5.Bəzi
uşaqlar   çox   istedadlıdırlar.6.Bir   çox
meyvələr dərman  xassəlidir.
              A)1,2,3     B)2,3,4     C)1,2,4
D)4,5,6      E)1,4,6

 9.ÜMUMİ  İQRARİ  VƏ  XÜSUSİ
İQRARİ  HÖKMLƏR

Hökmlər  kəmiyyətcə
olduğu  kimi   keyfiyyətcə  də   bir-birindən  fərqlənirlər.
       Hökmlərin
keyfiyyət   göstəricisi  onların  iqrar  və   inkarlığıdır.

       İqrarilik  təsdiq   deməkdir.Yəni
iqrari  hökmlərdə  cismdə  hər  hansı  bir
əlamətin, xassənin   olması   ifadə  olunur.
        Məsələn.:Bütün
ağaclar  bitkidir.Hər  bir  bakteriya   canlı
orqanizmdir.Bəzi  bitkilər  ağacdır. və  s.
 İqrari   hökmlər   iki  cür   olur
:
              1.Ümumi   iqrari
hökmlər.
              2.Xüsusi   iqrari
hökmlər

       Ümumi   iqrari
hökmlər.Ümumi  iqrari   hökmlər   subyekti   ümumi,
predikatı  təsdiqdə   olan   hökmlərdir.Belə
hökmlərin subyekti,əsasən, ümumilik kvantorları
ilə   ifadə   olunur,  predikatı isə   iqrarlıq
ifadə  edən  məntiqi  bağlayıcılarla
işlənir.
      Məsələn:
a)Hamının   təhsil  almaq   hüququ   var.b)Bütün
üçbucaqların   daxili   bucaqlarının   cəmi
180º -dir.c)Hər  bir   kitab  bilik  və   məlumat
mənbəyidir.
      Ümumi  iqrari hökmlərin
stukturu:
   Bütün  S-lər
P-dir.Hər  bir  S  P-dir.

          Xüsusi   iqrari
hökmlər.Xüsusi  iqrari   hökmlər   subyekti   xüsusi,
predikatı  təsdiqdə   olan   hökmlərdir.Belə
hökmlərin   subyekti,əsasən, xüsusilik kvantorları
ilə   ifadə   olunur,  predikatı isə   iqrarlıq  ifadə
edən  məntiqi  bağlayıcılarla   işlənir.
        Məsələn:a)Bəzi
şagirdər   idmançıdırlar. b)Bir   çox
şəhərlər  qədim   tarixə   malikdir.c)Bəzi
uşaqlar  istedadlıdır- lar.d)sonu  “0”  və  ya “5”  ilə
qurtaran   natural   ədədlər   5-ə tam
bölünürlər.
      Xüsusi iqrari   hökmlərin
stukturu:
       Bəzi S-lər  P-dir.Bir çox
S-lər  P-dir.

Sərbəst   iş
üçün   tapşırıqlar( iqrari   hökmlər
üzrə   iş   )

             1.Ümumi   iqrari
hökmlərə   aid   5   nümunə   yazın,  kəmiyyət

         və   keyfiyyət
göstəricilərini   izah   edin.

             2. Xüsusi   iqrari   hökmlərə
aid   5   nümunə   yazın,  kəmiyyət
         və   keyfiyyət
göstəricilərini   izah   edin.

             3.Ümumi    iqrari
hökmləri   xüsusi   iqrari    hökmlərə
çevirin,
              həqiqiliyə    münasibətini
müəyyənləşdirin.
                a)Bütün   insanlar
şüurludur.   b)Hər   bir   heyvan  otyeyəndir.

10.MÜLAHİZƏLƏRİN
İNKARI,ÜMUMİ    İNKARİ  VƏ  XÜSUSİ

İNKARİ   HÖKMLƏR

            Hökmlərin   keyfiyyət
göstəricilərindən  biri  də inkarlıqdır. İnkarlıq  iqrarlığın
əksi   olub  hökmlərdə  cismdə  hər  hansı
bir  əlamətin, xassənin  olmadığını  ifadə
edir.”İnkar
etmək”
anlayışı  təkzib    etmək, qarşı
çıxmaq,əleyhinə olmaq,  yalanlamaq  kimi
sözlərlə   oxşar   mənaları   ifadə   edir.Məsələn:

             a)Heç   bir  insan
şüursuz   deyil. b)Bəzi   şagirdlər
əlaçı   deyil.

                            İnkari  hökmlər
də  iki  cür   olur :
                    1.Ümumi  inkari   hökmlər.
2.Xüsusi inkari   hökmlər
             Ümumi  inkari
hökmlər.Ümumi  inkari   hökmlər   subyekti
ümumi,predikatı  inkarda   olan  hökmlərdir.Belə
hökmlərin   subyekti, əsasən,ümumilik kvantorları
ilə   ifadə   olunur,  predikatı isə   inkarlıq
 ifadə  edən  məntiqi  bağlayıcılarla
işlənir.Məsələn:a)Heç   bir  nida  və
əmr   cümləsi   hökm  deyil.b)Bütün  planetlər
ulduz   deyil.c)Bütün  düzbucaqlılar  kvadrat  deyil.
       Ümumi  inkari   hökmlərin
stukturu : Heç
bir  S  P-deyil.

Bütün  S-lər     P-deyil.
             Xüsusi  inkari
hökmlər.Xüsusi  inkari  hökmlər  subyekti   xüsusi,
predikatı  inkarda   olan   hökmlərdir.Belə
hökmlərin   subyekti,əsasən, xüsusilik kvantorları
ilə  ifadə   olunur,  predikatı isə   inkarlıq
ifadə  edən  məntiqi  bağlayıcılarla
işlənir.Məsələn: a)Bəzi   heyvanlar
otyeyən   deyil. B)Bəzi  göbələklər     yeməli
deyil.
           Xüsusi inkari   hökmlərin
stukturu : Bəzi
S-lər  P-deyil.

                        Bir  çox  S-lər  P deyil.
          Qeyd: Hökmlərin
kəmiyyət  və   keyfiyyətə   görə
birgə   bölgüsündə  fərdi  hökmlər
ümumi   hökmlərə   aid   edilir,çünki   bu
hökmlərdə söhbət  hökmün   subyektində
düşünülən  bütün  predmetlərdən  gedir.

           Hökmlərin
kəmiyyət   və   keyfiyyətə   görə
birgə  bölgüsü.Hər bir hökm  müəyyət
kəmiyyət  və   keyfiyyət  göstəricisi  ilə
səciyyələndirilir. Buna görə  də
məntiqdə  hökmlərin   kəmiyyət   və
keyfiyyətcə   birgə   bölgüsü   qəbul
edilmişdir. Bu   bölgüyə   görə
hökmlərin  4   tipi   müəyyən   edilmişdir.

              A-ümumi   iqrari
hökmlər.Strukturu:Bütün  S-lər   P-dir.
              İ-xüsusi   iqrari   hökmlər. Strukturu:  Bəzi   S-lər   P-dir.
                  İqrari   hökmlərin
şərti   işarələri  A
və   İ  hərfləri  “iqrar  edirəm” mənasını verən
latın   sözü  “affirmo”nun  ilk   iki   saitinin   adından   götürülüb.
              E-ümumi   inkari
hökmlər.Strukturu:Heç  bir  S   P   deyil.
              O-xüsusi   inkari
hökmlər. Strukturu:  Bəzi   S-lər   P deyil.
               İnkari   hökmlərin
şərti   işarələri də E  və   O
hərfləri  “inkar  edirəm” mənasını verən   latın
sözü  “ neqo”nun   iki   saitinin   adından
götürülüb.
      ¬ inkarlığın  simvolu

Sərbəst   iş
üçün   tapşırıqlar( inkari   hökmlər
üzrə   iş   )
           1.Bir-birinin   fikirlərini   inkar   iki
nəfərin   mübahisəsibdən  ibarət  dialoq   qurun.Dialoqda
ümumi və   xüsusi  inkari  hökmlərdən
istifadə  edin.
           2.Verilmiş
ifadələrdən   inkar   mülahizələrini
seçin,  fikrinizi  əsaslandırın: Bütün
tək  ədədlər  2-yə  tam  bölünmür.
Bəzi  şəhərlər  paytaxtdır.Heç  bir
cümlə  üzvü  köməkçi   nitq
hissəsi   deyil.Bütün  metallar   kimyəvi  elementdir.
           3.Hökmlərin   kəmiyyət
və   keyfiyyət   üzrə birgə
bölgüsünün   sxemini  hazırlayın.

   Predikatın   keyfiyyətinə
görə   hökmlər   iki  cür
  olur:................, .................... .
“iqrar   edirəm”
,...............”inkar   edirəm”........................
.

 1.Hökmün keyfiyyəti   nə
ilə   ifadə   olunur ?
 2. Dildə   inkarlığın
vasitələri   hansılardır ?
 3.İnkarı  inkar   nə  ilə
nəticələnir  ?
        Test :İnkari  hökmləri   seçin:
 1.Bütün  tək  ədədlər
ikiyə  bölünmür.2.Bəzi şəhərlər
pay-
taxtdır. 3.Heç bir  hadisə
səbəbsiz   deyil. 4.Bəzi  uşaqlar
istedadlıdır.5.Bütün  üçbucaqlarda   daxili
bucaqların cəmi   180   dərəcədir.6 .Bəzi
hadisələr   cinayət  deyil.
 A)1,2,3     B)2,3,4     C)1,2,4
D)1,3,6      E)1,4,6

  11.ÜÇÜNCÜ
HALIN  İSTİSNASI   QANUNU
     Məntiq elmi düzgün
təfəkkürün formalarını öyrəndiyi kimi. qanunlarını
da öyrənir.
     Təfəkkür  qanunları  məntiqdə
xüsusi  rol oynamaqla  ümumi   xarakter daşıyaraq   məfhum
və  hökmlərlə   bağlı   məntiqi
əməliyyatlatın  əsasında   dayanır,məntiqi
əqli  nəticə  və   sübut  prosesinin
gedişində  istifadə  olunur.
       Düzgün təfəkkürün
dörd qanunu  var:

  Bu  qanunlar  bütün  məntiqi
əməliyyatlarda  istifadə  edilir və  məntiq  elminin
əsas  qanunları  kimi  idrak  prosesində  xüsusi
əhəmiyyət   daşı- yır.Bu  qanunlardan
üçü :eyniyyət, ziddiyyət,
üçüncü   istisna  qanunları  klassik   məntiqin
banisi   Aristotel, kafi əsas  qanunu
isə  XVII  əsr  alman  alimi   Leybints
tərəfindən   kəşf   edilmişdir.
          Düzgün   təfəkkür
qanunları   yalnız   eyni   məkan   və   eyni   zaman
üçün  doğrudur.
     Hələlik   bu   qanunlardan
yalnız    birini –üçüncü  istisna  qanununu öyrənirsiniz.
  Digər  qanunları   isə  siz   yuxarı  siniflərdə
öyrənəcəksiniz.
   Aristotel  “Metafizika”
əsərində   bu   qanunu  belə   ifadə  etmişdir: “Bir-biri
ilə  ziddiyyət   təşkil   edən  iki   hökm
arasında   bərabər  şəkildə   heç
nə   ola  bilməz lakin bir   subyekt   haqqında   hər bir
ayrıca  predikat   ya  iqrar, ya da inkar oluna   bilər.”
    Üçüncü
halın  istisnası qanununa  görə   əgər
verilmiş   bir   mülahizə   doğrudursa, onun inkarı
mütləq   yanlışdır   və   əksinə.
Verilmiş   mülahizə   yanlışdırsa, onun  inkarı
doğrudur.Məsələn: Əgər biz   Vüqar   adlı   bir
şagird   haqqında  “Vüqar   əlaçıdır”
mülahizəsini   işlədiriksə   və
əgər   bu   mülahizə   doğrudursa,  onun   inkarı
“Vüqar  əlaçı deyil”  hökmü
mütləq   yalandır  və  ya   əksinə. Burada
üçüncü   hal   heç  vaxt  ola   bilməz.
    Müxtəlif   fənlərin   nümunəsində
bu  qanunu   nəzərdən  keçirək:
    Azərbaycan   dili :a)Tərkibində   bir   sait
olan   söz   hecalara   bölünmür.
    b)Tərkibində   bir   sait   olan
söz   hecalara   bölünür.
    Göründüyü   kimi   a  hökmü   döğru,  b   hökmü   yanlışdır.Üçüncü
hal   qeyri-  mümkündür: tək saiti  olan   söz
haqqında  eyni   zamanda  “hecalara   bölünür” və  “hecalara   bölünmür”  hökmü   verilə
bilməz.
        Riyaziyyat:a)Sonu cüt  və  0  olan
ədədlər   2-yə qalıqsız
bölünür.
                           b) Sonu cüt  və
0  olan   ədədlər   2-yə qalıqla
bölünür.

  Göründüyü
kimi   a  hökmü   döğru,  b   hökmü
yanlışdır.Üçüncü   hal   qeyri-mümkündür:ikiyə
bölünmə   əlaməti   kimi   həm
“qalıqsız  bölünür”,  həm  də  “
qalıqla   bölünür”  hökmü   verilməsi
də  heç bir  halda  doğru   qəbul edilə
bilməz.
   Beləliklə,üçüncü
istisna  qanununa   görə  hökm   həqiqiliyin   iki
məna- sından  birini   ifadə   edə bilər: ya
“doğru”,  ya  da  “yalan”  ola bilər.

         Qeyd:Üçüncü   halın
istisnası  qanunu   təbiətdə və
cəmiyyətdə   baş   verən keçid
prosesləri   üçün   özünü   doğrultmur.Məsələn:  klinik
ölüm   vəziyyəti,havanın   uzunmüddətli
proqnozu  və   s.
            Nümunəyə
müraciət   edək:  proqramlaşdırılmış
təlimdə  “İmtahançı”  adlanan    qurğuda
qarşıya   qoyulmuş   suala   üç  qrupda   cavab müəyyənləşir:
1)”düzgü cavab”, 2)“səhv  cavab” 3)”bilmirəm”(cavabsız)
.Beləliklə,  biliyin yoxlanılması   prosesində
əvvəlcə   təyin  etmə  məqsədi ilə
“təyin   edilməmişdir”  cavabı da   mövcud
olduğu   üçün   burada   üçüncü
istisna   qanunu   fəaliyyət   göstərmir.
 Sərbəst
iş  üçün   tapşırıqlar(üçüncü
halın  istisnası  qanunu üzrə   iş   )
1.Müxtəlif  fənlərdən
nümunələr   göstətməklə  üçüncü
istisna  qanununu  doğruluğunu    nümayiş   etdirən   təqdimat
hazırlayın.
 2.Doğru hökmün  inkarının
yanlış   və   ya   yalana   çevrilməsini
nümayiş   etdirin.
 3.Üçüncü   halın
istisnası  qanununa   aid   nümunələr
düşünüb  dəftərinizə  yazın.Üçüncü
halın   qeyri-mümkünlüyünü   sübut   edin.

     ..............   ..............  bütün
məntiqi  əməliyyatlarda
    istifadə   edilir və  məntiq
elminin   əsas  qanunları
    kimi  idrak  prosesində   xüsusi
əhəmiyyət   daşıyır.
    Düzgün  təfəkkürün
.......   qanunu    var: .................,
        ...........................,
....................   və  .........................

1.Təfəkkür   qanunlarından
hansı   məntiqi   əməliyyatların
gedişində   istifadə   olunur?
2.Üçüncü   istisna
qanununun    özünəməxsusluğu   nədədir ?

 12.MÖVCUDLUQ  BARƏDƏ
HÖKMLƏR  VƏ  ONLARIN

İNKARI
          Sadə   hökmlər   müxtəlif
əsalara  görə   növlərə
bölünür.Bu   bölgü- lərdən  biri  də  predikatın  məzmununa
görə
hökmlərin   bölgüsüdür.Bu    əsasa
görə   hökmlər  üç  yerə
bölünür:
      1.Artibutiv (xassələr)  2.Relyativ(münasibət) 3.Ekzistensial(mövcudluq).
      Bu  hökmlərdə  fikrin  predmeti
haqqında  nə isə  iqrar,yaxud  inkar  olunur; predmetin
özü,onun  əlamətləri  və
əlaqələri  aşkara   çıxarılır.
          1.Artibutiv (xassələr)hökmlər.Bu  hökmlərdə  predmet
və  hadisələrə dair məlum   xassə.vəziyyət,fəaliyyət
növlərini   iqrar   və   ya  inkar   edir. Məsələn:Qızıl
gülün  bihuşedici  ətri var. Müğənni
“leyli   və  Məcnun”  operasından  ariya  ifadə  edir. Sxemi
: “S-P-dir”.    “S-P
deyil”.
      2.Relyativ(münasibət) hökmlər.Bu  hökmlərdə
predmetlər   arasındakı  qarşılıqlı  əlaqə
və   münasibətlərdən   danışılır. Məsələn:Hər
cür   proton   elektrondan  ağırdır.Atalar   öz
övladlarından  yaşlıdırlar.
     Nisbət  hökmlərində  üç,dörd
və  daha çox  predmet   arasındakı  müna- sibət
ya  iqrar, ya  da  inkar  edilə   bilər.Məsələn:
Moskva   Sank-Peterburq   və   Kiyev  arasında  yerləşir.
Sxemi : a R b  və ya  R (a,b)  a  və  b-predmetlərin  adları,
R isə  münasibətlərin  adıdır.
       3.Ekzistensial (mövcudluq) hökmlər.Bu  hökmlərdə  hökmün  predme-
tinin-subyektin  varlığı və ya  yoxluğu  predikatla iqrar
və  ya   inkar   olunur.
        Ekzistensial   hökmlər
– onunla səciyyələnir ki, burada hökmün predmetinin
mövcud  olub – olmaması faktı ifadə olunur.Məsələn:“Atom
buzqıran gəmisi vardır”,“Səbəbsiz hadisə yoxdur.”Əbədi   mühərrik
olmur.və s.
    * Atributiv-latın  sözü  atributum  sözündən
olub  “ayrılmaz  əlamət” mənası  verir.

    * Relyativ-latın
sözü  relativus   sözündən  olub  “münasibət”
mənası   verir.
    *Ekzistensial- latın
sözü   existentia   sözündən  olub  “mövcudluq”
mənası   verir.
         Sərbəst
iş  üçün   tapşırıqlar( mövcudluq  hökmləri
üzrə)
      1.”Mövcudluq
hökmlərini  inkarı” mövzusunda  təqdimat
hazırlayın.

     Predmet  və
hadisələrə dair məlum  xassə.vəziyyət,
fəaliyyət   növlərini
iqrar   və   ya  inkar  edən  hökm
...............,
predmetlər   arasındakı  qarşılıqlı  əlaqə
və
 münasibətlərdən
 bəhs  edən hökm..............., hökmün
predmetinin-subyektin
varlığı və ya  yoxluğunu  predi
katla  iqrar
və  ya   inkar  edən  hökm  isə  ...................
  hökm
adlanır.

13.Ardıcıl
və   əlaqəli   mülahizələr  əsasında  əqli
  nəticə
14.Analogiya
əsasında   əqli   nəticə
15.İnduksiya
əsasında   əqli   nəticə
16.Deduksiya
əsasında   əqli   nəticə

  13.ARDICIL  VƏ
ƏLAQƏLİ  MÜLAHİZƏLƏR ƏSASINDA

        ƏQLİ   NƏTİCƏ

   Düzgün
təfəkkürün   üçüncü   forması  məntiq
  və   ya  əqli    nəticədir. Əqli  nəticə
elə  fikir  prosesidir ki,burada  bi-birinə bağlı olan
həqiq hökm- lərdən  obyektiv  gerçəkliyin
cism  və  hadisələri  haqqında  yeni   fikir  formalaşdırılır,
nəticə  biliyi   əldə   edilir.Düzgün
təfəkkürün   formaları   bir-biri  ilə
qarşılıqlı   əlaqədədir.Belə ki, hökmlərdə
məfhumlar,əqli   nəticədə isə
hökmlər  qarşılıqlı əlaqədədir. Məfhumlar
arasındakı   əlaqə  və   münasibət
hökmləri, hökmlər  arasındakı  əlaqə və
münasibətlər  əqli   nəticəni
yaradır.Əqli  nəticə təkcənin, xüsusi- nin, ümuminin,
oxşarlıq və  fərqin.konkret  və
mücərrədin və  bu kimi əks -liklərin  vəhdəti
əks   olunur.Fərdi, xüsusi  və  ümumi  bir-biri
ilə   qarşı- lıqlı   əlaqədədir.  Bir
nümunəni  nəzərdən  keçirək :

           Cökə   ağacdır.

           Ağac   bitkidir.
                       Deməli,
cökə  bitkidir.
       Bu  əqli  nəticənin
tərkibinə  “cökə”, “ağac”və “bitki”
kimi   üç məf- hum   daxildir.Burada   “cökə”
fərdini, “ağac” xüsusini, “bitki”   isə
ən  ümumini   bildirir.
         Bu  məfhumlar   arasında
məzmun  etibarı ilə də  bir   bağlılıq var,
ona  görə də onlar bir-biri  ilə  vəhdət
təşkil  etməklə   bir-birini  tamamlayır.

        Hər  bir  əqli  nəticə
müqəddimələrdən  və   nəticə   və
ya   çıxış   hökmündən   ibarət
olur.
         Müqəddimələr-yeni  hökmün
alınmasını  şərtləndirən
hökmlərdir.
         Nəticə   isə
müqəddimələrdən  məntiqi   yolla   alınan
yeni   hökmdür.
         Müqəddimələrdən
nəticəyə   keçid   isə  yekun   biliyi
adlanır.
         Məntiqi
nəticəçıxarmanın  istiqamətinə
görə  məntiqi  əqli  nəticənin
 üç növü var:      1.Analigiya(traduksiya)
əsasında  əqli   nəticə
                             2.İnduksiya
əsasında   əqli   nəticə
                             3.Deduksiya  əsasında
əqli   nəticə

  Sərbəst
iş  üçün   tapşırıqlar(əqli nəticə
çıxarma  üzrə   iş   )
1.Əqli
nəticəçıxarma  haqqında  məruzı
hazırlayın.
2.Əqli nəticənin
sxemlə   ifadə   edin.
3.Müxtəlif
fənlərdən   əqli   nəticə
növlərinə aid  nümunələr  seçin,
nəticələri   təhlil   edin.
4.Verilmiş   əqli
nəticələri   tamamlayın :
      A.Bəzi   sifətlər
keyfiyyət   bildirir.
     B.Ağıllı
sözü   də   keyfiyyət  bildirir.

      C. .........................................................

A.Bütün  cüt  ədədlər   ikiyə
bölühür.
                           B.12
də   cüt  ədəddir.

C...................................................

.......................-müəyyən  qaydalara
əsasən bir və ya
 bir
neçə  doğru  hökmdən  gerçəkliyin  cism
və  hadi
sələri
haq -qında  yeni  bilik  verən  mülahizələrin
(hökmün)
əldə   edilməsidir.
......................-yeni  hökmün   alınmasını
şərtləndirən
   hökmlərdir................
isə  müqəddimələrdən  məntiqi
  yolla   alınan yeni   hökmdür. Məntiqi
nəticəçıxarma-
nın  istiqamətinə görə
məntiqi  əqli  nəticənin   üç nö-
vü var: .......................,
........................  , ....................... .

          1.Verilmiş
əqli  nəticədə   müqəddimə   və
nəticə   hökmlərini
müəyyənləşdirin.
              A.
Bütün  ikiölçülü    fiqurlar
müstəvi   fiqurudur.

B. Trapesiya da    ikiölçülü   fiqurdur.

C.Deməli,  trapesiya   da   müstəvi  fiqurudur.

2.Verilmiş   əqli nəticə   nümunəsində
nəticə    ümumi, toxsa  xüsusidir ?
      Fikrinizi
əsaslandırın.

  14.ANALOGİYA
ƏSASİNDA ƏQLİ NƏTİCƏ
    Əqli  nəticənin
növlərindən  biri  olan   analoji   əqli   nəticə
ehtimali  əqli  nəticə  növüdür.Bu əqli
nəticənin  adı kimi  həm  yunanca “analogiya”*,   həm
də  latınca “traduksiya”*  terminlərindən   istifadə
olunur.Belə ki, bu əqli  nəticə  zamanı müqəddimə
hökmlər  tutuşdurulur, onlardakı  fərqli  əlamət
müəyyən  edilir,fərqli əlamətin  digər
hökm   üçün  də   mümkünlüyü
nəticəsinə gəlinir.Ona   görə  də   belə
əqli  nəticə   hər  iki   terminlə   ifadə
oluna   bilir.Nümunəni   nəzərdən
keçirək:
                       A-cismində  a,b,c,d,p
əlaməti  vardır.
                       B-cismində  a,b,c,d,p
və  r  əlaməti  vardır
                       Ehtimal  ki, A-cismində
də  r əlaməti  vardır.
      Bu  sxemdə  A  və   B
müqayisə   olunan  cisimlər, a,b,c,d,p   A və  B-nin
ümumi   əlamətləri,r isə  fərqli,
köçürülən  əlamətdir.Bütün
bunları  nəzərə  alaraq  sxemi  belə  oxumaq  olar: əgər
A və  B  cisimləri  a,b,c,d və p ümumi
əlamətlərə  malikdirsə, A-dan  fərqli  olaraq  B
cismində  r  əlaməti də  vardır.Onda  ehtimal   etmək
olar ki,  A  cismində  də  r  əlaməti   vardır.

      “Analogiya” terminindən  birinci  dəfə
qədim  yunan  riyaziyyatçıları  ədədlər   arasındakı
nisbət   oxşarlığını, uyğunluğu
ifadə  etmək  üçün  istifadə
etmişdilər.
      Məsələn : iki   ədədin
sistemi  başqa  iki  ədədin  sisteminə  oxşardır:
8:4  nisbəti  4:2  nisbəti  kimidir.
      Analoji  əqli  nəticə
belə   bir  prinsip  üzrə  aparılır  ki, cism
və  hadisələr   bir neçə  xassə və
əlamətlərinə   görə  oxşar  ola  bilər.
Məsələn:
       Yer  planeti   Günəş
sisteminə   daxildir; onda  atmosfer, su  və həyat  var.
       Mars  planeti də  Günəş
sisteminə   daxildir; onda  atmosfer və  su  var.
                          Ehtimal  ki,  Marsda  da
həyat  var.
         Analogiya(traduksiya) əsasında
əqli  nəticədə idrak  prosesi  vahiddən  vahidə, xüsusidən
xüsusiyə,yaxud da  ümumidən  ümumiyə  doğru
gedir,müqəddimə və   nəticələr  eyni
ümumilik dərəcəsinə malik  olur.
          *Analogiya-yunan
sözü  olub  “oxşarlıq”,”uyğunluq”
mənalarını  ifadə  edir.
          *Traduksiya-latınca
“traduktio” sözündən  olub “yerdəyişmə”,
“köçürmə” deməkdir.
 Sərbəst   iş
üçün   tapşırıqlar( analogiya  üzrə   əqli
nəticə üzrə)
1.Analoigiya   haqqında   yazılı
təqdimat   hazırlayın.

15.
İNDUKSİYA   ƏSASINDA  ƏQLİ  NƏTİCƏ

 Təcrübə,müşahidə
idrakın  çıxış  nöqtəsidir.Təbiətdə
və  cəmiyyətdə  ümumi fərdi,konkret  və
ayırıcı   vasitəsilə   təzahür
edir.Ümuninin  dərk  olunması   insanın  təbiətə.ətraf
aləmədə  inkişafın  gedişinə  fəal
təsir  nəticəsində  əldə  etdikləri
biliklərin məqsədəuyğun
formasıdır.Ümumini dərk  etməyin
vasitələrindən  biri  də  induksiyadır*.İnduksiya
əsasında əqli nəticədə  idrak  prosesi   az   ümumidən-növdən
cox  ümumiyə-cinsə  doğru gedir.Əqli
nəticənin   digər  növləri  kimi,induksiyadan  da  elmi
qanunların   kəşf  olunması  prosesində, sübutda,
elmi  hipotezlərin  yaranmasında  geniş  istifadə  olunur.Məsələn:

Yupiter   hərəkət  edir.

Mars   hərəkət   edir.

Venera  hərəkət  edir.

Yupiter,Mars,Venera-planetdir

      Bütün  planetlər  hərəkət  edir.
       İnduksiya  daha   çox
riyaziyyatda   işlənən   məntiqi əqli
nəticə   növüdür.İnduk siyadan  sadə  isbat
məsələlərində  istifadə olunur.
Riyazi
induksiya-riyazi
isbat metodu  olub  bütün  natural  ədədlərin
həqiqiliyini  təsdiq  etmək  üçün  istifadə
olunur.

      Məhz  bu  metodla
riyaziyyatda   hesablamalar   üçün  ümumu   qaydalar
ortaya  çıxarılır.Məsələn:

  Bərabərtərəfli   üçbucağın
perimetri  tərəfin  3  mislinə  bərabərdir.

   Bərabərtərəfli   dördbucağın  perimetri  tərəfin
4  mislinə  bərabərdir.

 Bərabərtərəfli   beşbucağın  perimetri
tərəfin  5  mislinə  bərabərdir.
               Bərabərtərəfli
çoxbucaqlının  perimetri  tərəfin bucaqlar
sayının

 mislinə  bərabərdir.(P=a·n)

*İnduksiya-latınca
“induktio” sözündən  olub   “yönəltmə”, “qurma”,
“düzəltmə”, “aid   etmə”  mənasını
bildirir.
Sərbəst
iş  üçün   tapşırıqlar( induksiya  üzrə   əqli
nəticə üzrə)
     1. İnduksiya
haqında   yazılı  təqdimat  hazırlayın.
Nümunələri  riyaziyyat  fənnindən   seçin.
     2.Riyaziyyat
fənnindən   induksiya   əsasında   müəyyən
edilmiş  ən  azı   üç   müxtəlif
qaydanın   izahını   verin.Fikrinizi
nümunələrlə  əsaslandırın.

  16. DEDUKSİYA
ƏSASINDA  ƏQLİ  NƏTİCƏ
     Əqli  nəticənin
növlərindən  biri  də   deduksiyadır.Deduksiya
induksiyanın   əksi  olub  ümumi   qaydanın   xüsusi
hallara   tətbiqini  nəzərdə   tutur.Deduksiya  əqli
nəticə   çıxarmanın   elə
növüdür  ki, burada  təfəkkür   prosesi  daha
ümumi  biliklərdən  az  ümumi  biliklərə,
yəni   ümumidən   xüsisiyə,  fərdiyə,
cinsdən  növə  doğru   gedir.Məsələn:
                            Bütün
ulduzlar  enerji   şüalandırır.
                            Günəş-ulduzdur.

Günəş   enerji   şüalandırır.
Göründüyü
kimi,birinci   müqəddimə  ümumi  qaydanı  ifadə
edir,ikinci  müqəddimə   isə  xüsusi   halın
ifadəsidir  ki, ikinci   hökmün   köməyi  ilə
əqli   nəticəkimi   xüsusi   hal  meydana
çıxır:əgər  bütün   ulduzlar enerji
şüalandırırsa,  Günəş  də  enerji
şüalandırır,  çünki  Günəş
də   ulduzdur.
    Deduktiv   əqli
nəticə   zamanı  mühakimə  prosesi
ümumidən  xüsusiyə,böyükdən
kiçiyə,  yeni   biliyi  ifadə  edən  hökm isə
inandırıcı gücə  malik  olan  dəqiq,vacib,
zəruri   nəticə kimi  ortaya   çıxır.Bu halda
meydana   çıxmış   nəticə hökmü
yeganə   mümkün   halı   ifadə   edir.Buradakı
əqli   nəticə   üç   anlayış
arasındakı   münasibəti  ifadə   edir  ki,  bunu da
Eyler   dairəsi   ilə   belə  ifadə   etmək  olar:
   Anlayışlar : 1.Ulduzlar(U)
                       2.Enerji
şüalandıran  cism(C)

3.Günəş (G)

 .

*
Deduksiya latınca.deductio
sözündən  olub— izah etmək, nəticə
çıxarmaq  deməkdir.

Sərbəst   iş  üçün   tapşırıqlar( deduksiya  üzrə   əqli
nəticə üzrə)
1.Deduksiya
haqqında   yazılı   təqdimat
hazırlayın.Nümunələri  müxtəlif  elm
sahələrindən   seçin.
 2.Deduksiya
əsasında   əqli   nəticəyə   aid
araşdırma  aparın.  Fikrinizi   müxtəlif
fənlərdən   seçdiyiniz
nümunələrlə   əsaslandırın.
 3.Əqli
nəticə  çıxarmanın   növləri və
xüsusiyyətlərini   cədvəl   şəklində
ifadə   edin.Əqli  nəticə   növlərinin
oxşar   və   fərqli   cəhəıtlərini
müəyyənləşdirin.
 4.Əqli
nəticə  çıxarma   növlərinin   hansı
sizə  daha   çox   kömək  edir?

17.Mülahizələrin
konyunksiyası  (A^B)
18. Mülahizələrin
dizyunksiyası  (A∨B)
19.Konyunksiya  və
dizyunksiyalı  ifadələr

17.MÜLAHİZƏLƏRİN
KONYUNKSİYASI(A^B)

 Mülahizələr
quruluşca   sadə  və  mürəkkəb  olur.Mürəkkəb
hökmlər  sadə  hökmlərin   müxtəlif
bağlayıcılarla   birləşməsindən
əmələ   gəlir.

 Konyunktiv  hökmlər-birləşdirici, dizyunktiv
hökmlər-ayırıci, impliktiv  hökmlər-şərti,
ekvivalent  hökmər-eynigüclü, inkari
hökmlər isə-bir-birinə  zidd  hökmlərdir.
   Ekvivalent  hökmlər
haqqında  əvvəlki   dərslərdə   məlumat
almışsınız. (“Eynigüclü
mülahizələr”).Bu  dərs ilində  isə
yalnız   konyunktiv  və  dizyunktiv   mülahizələri
öyrənəcəksiniz.
   Konyunksiya  mürəkkəb
hökmlərin  “və”  birləşdirici
bağlayıcısı  ilə  əmələ
gəlməsidir.
      Konyunktiv  hökm
məntiqdə  ^  işarəsi  ilə   göstərilir.
      Formulu  belə
yazılır :  A^B. A və  B  subyektləri   və  ya
predikatları   eyni  olub  bir  mürəkkəb
hökmdə   birləşdirilməsi   mümkün  olan
sadə  hökmlərdir.
     Məsələn : Fuad
bu   hadisənin   şahididir. Həsən   bu  hadisənin
şahididir.Bu  iki  sadə  hökmdə  predikatlar   eyni   olduğu
üçün   onlaın   subyektlərini
birləşdirməklə   mürəkkəb  hökm
yaratmaq  olar:  Fuad  və  Həsən   bu  hadisənin
şahidləridir.Bu  hökmün  sxemini   belə  yazmaq
olar : S1^S2-P-dir.

Bağlayıcıların
yerləşməsinə   görə  konyunksiyanın
aşağıdakı   sxemləri   ola  bilər: S1^S2-P-dir;
S- P1^P2-dir. S1^S2-P1^P2-dir.
     Konyunksiya
nəticəsində  alınmış   yeni   hökm  o
zaman   doğru   olur ki, mülahizələrdən  hər
biri  doğru   olsun.Mülahizələrdən  biri
yanlış  olduqda, yekun  mülahizə   də
yanlış  olur.
    Konyunktiv   hökmlər
iqrari   mülahizələrdən   yarandığı  kimi
inkari   mülahizələrdən   də   yarana   bilər.
      Məsələn:  Yaquar
ev   heyvanı  deyi. Canavar   ev  heyvanı   deyil

     Konyunktiv   hökm :   Yaquar
və   canavar   ev heyvanı   deyil
      Formulu :   S1^S2-P-deyil

Sərbəst   iş  üçün   tapşırıqlar( konyunksiyalı
mülahizələr   üzrə)

1.”Sadə
və   mürəkkəb   hökmlər”
mövzusunda    məruzə  hazırlayın. Sadə

və  mürəkkəb   hökmləri   sadə   və
mürəkkəb   cümlələrlə  müqayisə

edin, oxşar   və   fərqli   cəhətləri
müəyyənləşdirin.Fikirlərinizi  nümu

nələrlə  əsaslandırın.Məruzədə
əldə  etdiyiniz   nəticələri   bir-iki  te-

zislə   ifadə   edin.

 2.Mülahizələrin
konyunksiyası  üzrə   təqdimat    hazırlayın.

 3.
10   hökm   fikirləşib   yazın.Onları
konyunksiyalı   mürəkkəb   hökm-

lərə   çevirin.

Test
tapşırığı :
Hansı
hökmləri   konyunksiyalı   hökmlərə
çevirmək   olar :

1.Hər   bir   insanın   hüquqları dövlət tərəfindən
qorunmalıdır.

2.Müharibə-ictimai  təhlükəli   hadisədir.

3.Sülh  əksər insanların  əbədi   və
əzəli   arzusudur.

4. Hər   bir   insanın   azadlıqları dövlət
tərəfindən   qorunmalıdır.

5.Əgər   su   100º S-yə  qədər   isidilirsə,
 onda   qaynayacaqdır

          A)1,5       B) 2,3       C)1,4
D)2,3

     18.
MÜLAHİZƏLƏRİN   DİZYUNKSİYASI (A∨B)
    Dizyunksiya  mürəkkəb
hökmlərin  “və   ya”   ayırıcı
bağlayıcısı  ilə  əmələ
gəlməsidir.Dizyunktiv  hökm  məntiqdə  “ v”
işarəsi  ilə   göstərilir.Formulu  belə
yazılır :  AvB. A və  B  subyektləri   və  ya
predikatları   eyni  olub  bir  mürəkkəb
hökmdə   birləşdirilməsi   mümkün  olan
sadə  hökmlərdir.Məsələn : Fuad  bu
hadisənin   şahididir. Həsən   bu  hadisənin
şahididir.Bu  iki  sadə  hökmdə  predikatlar   eyni
olduğu   üçün   onlaın   subyektlərini
birləşdirməklə   mürəkkəb  hökm
yaratmaq  olar:  Fuad  və ya  Həsən   bu  hadisənin
şahidləridir.Bu  hökmün  sxemini   belə  yazmaq
olar : S1vS2-P-dir.
    Bağlayıcıların
yerləşməsinə   görə  dizyunksiyanın
aşağıdakı   sxemləri   ola  bilər: S1vS2-P-dir;
S- P1vP2-dir. S1vS2-P1vP2-dir.
   Dizyunksiya   nəticəsində
alınmış   yeni   hökm  o zaman   doğru   olur ki,
heç olmasa mülahizələrdən  biri  doğru
olsun.Mülahizələrin  hamısı yanlış  olduqda,
yekun  mülahizə   də   yanlış  olur.
    Dizyunktiv   hökmlər
iqrari   mülahizələrdən   yarandığı  kimi,
inkari   mülahi- zələrdən   də  yanlış
olur.

Öyrəndiklərini
tətbiq  et:

Sərbəst   iş  üçün   tapşırıqlar( dizyunksiyalı
mülahizələr   üzrə)
1.”Dizyunksiyalı
mülahizə   nədir ?”  mövzusunda   təqdimat
hazırlayın.

2.Venn
diaqramı    çəkin,  konyunksiyalı   və
dizyunksiyalı  hökmləri  müqayisə   edərək,
onların  oxşar   və   fərqli   cəhətlərini
müəyyən  edin.

3. Konyunksiya
və   dizyunksiya   haqqında   öyrəndiklərinizi  yada
salaraq   cədvəllərdəki    boşluqları
doldurun   və   fikirlərinizi
əsaslandırınHökmləri   doğruluğunu   D,
yalanlığını   Y  hərfi   ilə
göstərin.

A

B

A^B

Y

Y

Y

D

D

Y

D

D

A

B

AvB

Y

Y

Y

D

D

Y

D

D

19.
KONYUNKSİYA   VƏ  DİZYUNKSİYALI   İFADƏLƏR
       Mürəkkəb
hökmlərdə  konyunksiya   və   dizyunksiya
ayrılıqda   işləndiyi   kimi, birlikdə   də
işlənə   bilir.Belə   ifadələr
konyunksiyalı   və   dizyunksiyalı   ifadələr
adlanır.Belə   hökmlərdə  konyunksiya
subyektlər   arasında  olursa, dizyunksiya   isə   predikatlar
arasında   olur.
     Məsələn : Şəbnəm
və   Toğrul  yarışda  ya  qalib   gələcək,
ya  da  məğlub   olacaq.
     Bu  mürəkkəb  hökmün   sxemi  belə  olur: S1^S2-P1v
P2
       Konyunksiyalı  və
dizyunksiyalı   ifadələrin   sxemləri
aşağıdakı   variantlada  ola   bilər :
               S1^S2-P1v
P2     S1v S2-P1^
 P2

Öyrəndiklərini
tətbiq  et:

Sərbəst   iş  üçün   tapşırıqlar( kontunksiyalı   və
dizyunksiyalı  mülahizələr   üzrə)
1.
“Konyunksiyalı
və   dizyunksiyalı    ifadələr”  mövzusunda
elmi
məruzə    hazırlayın.Fikirlərinizi
nümunələrlə   əsaslandırın.

2.Verilmiş
mülahizələri  konyunksiyalı    və
dizyunksiyalı   ifadələr  kimi   işlədin.
 a)  Çinarə   “Məntiq”   fənnini
həvəslə   öyrənir.Toğrul da  “Məntiq”
fənnini    həvəslə   öyrənir.

b)Neft
qiymətli   yanacaq  növüdür.  Neft   sənaye
üçün   qiymətli   xammaldır.

     Test   tapşırığı :
Konyunksiyalı   və    dizyunksiyalı
ifadə   hansıdır :
1.Toğrul
və   Çinarə  bilik   yarışının
qalibidirlər.
2. Toğrul   və   ya
Çinarə bilik   yarışının    gedəcək.
3. Toğrul   və
Çinarə  bilik   yarışında ya qalib
gələcək, ya da  məğlub  olacaqlar.
4. Toğrul   və
Çinarə  bilik   yarışının    qalib
gəlsələr  buraxılış  sinfində
qızıl   medal   almağa   namizəd   olacaqlar.
           A) 1         B)3       C) 4          D)2

     20.Fikrin
qeyri-müəyyən  ifadəsi
       21.Fikrin  düzgün
və  birmənalı  ifadəsi
       22.Suallar  və   cavablar

20.FİKRİN
QEYRİ-MÜƏYYƏN   İFADƏSİ

-

 Fikrin   qeyri-müəyyən
ifadəsi    dedikdə  fikrin  qeyri-dəqiqliyi, məzmunun
qeyri-müəyyənliyi   nəzərdə  tutulur.Belə
fikirlərdə  məna, məzmun  fərqli,  ziddiyyətli
yozula   bilir.Fikrin  qeyri-müəyyən  ifadəsi
müxtəlif  səbəblər-lə  bağlı  ola
bilsə də , əsas səbəb  məntiqi
qanunauyğunluqların  və   dil  norma larının
pozulmasıdır.Fikrin  qeyri-müəyyən  ifadəsi    aşağıdakı
səbəblərlə   bağlı  ola   bilər :
—Cümlədəki   sözlər
cümlədəki   məzmuna  uyğun
seçilməyə   bilər, yəni  müxtəlif
cür   yozula   bilər:
—Cümlədə   söz
sırasının   pozulması  məzmunun   düzgün
anlaşılmama- sına   şərait   yaradar:
—Qrammatik  şəkilçilərin
düzgün   seçilməməsi  məzmun
dolaşıqlığına  səbəb   ola bilər;
—Fonetik,  orfoqrafik  və   orfoepik
normaların   pozulması  fikrin   təhrif  olunması
şəklində   qeyri-müəyyənlik   yarada
bilər   və s.
   Məsələn :”Anam  başımın   yanında   dua  edirdi”   cümləsində  yanımda
sözü   yerinə   düşmür,  fikirdə
qeyri-müəyyənlik  yaranır, bu  söz  üstündə  sözü  ilə
əvəz   olunmalıdır.
  Şifahi   nitqdə  fikrin
qeyri-müəyyənliyi  isə   hər   cür
vurğunun  pozulması   ilə   bağlı   məna
dəyişikliyi   kimi   ortaya   çıxa  bilər.
Məsələn : Alma   faydalı   meyvədir
cüməsində   alma   söünün   vurğusunu
1-ci   hecanın   üzərinə   gətirsək,
cümlədəki   fikir   pozulacaq.[a`lma]
    Qeyri-müəyyən  fikir   həm  də
ziddiyyətli   olur; məntiqi   qanunların  pozulması
ilə   meydana   çıxır.
   Məsələn : “Qaynana”  pyesində
Çənnət   arvad   gəlinindən
narazılığını   bildirmək  üçün
deyir :
     —Bir  qurtum   çay   istədim, Soyuq    çayı
üstümə   töküb   məni   yandırdı....

  “Əhməd   haradadır ?”filmində də   belə
ziddiyyətə  rast  gəlirik : oğlunu   axtaran   Nərgiz
xalaya   Zülümov   bir   sərxoşu   göstərib
deyir:
      —Xala,  oğlunuzu   tapmışam.
 Əhmədin  atası   Şirin
kişi  Zülümova   istehza  ilə   deyir :
      —Bu  ki   heç   ayaq üstə
dura   bilmir?!...
Zülümov   dişlərini
ağarsıb  deyir ?
      —Neyləsin?   Yazıq   yetimdir   də
....
      Göründüyü   kimi,  son
cümlədə   fikir   ziddiyyəti   var :  soyuq  çay   yandıra   bilməz!
Ata-anası  olmayan da   yetim   olsa   bilməz !

21.FİKRİN
DÜZGÜN  VƏ   BİRMƏNALI  İFADƏSİ

          Düzgün  təfəkkür
fikrin  düzgün  və  birmənalı   ifadəsi
ilə   səciyyələnir.Yalnız   məntiqi
mədəniyyətə,  onun  tərkib  hissəsi  olan  nitq
mədəniyyətinə   sahib   olan   şəxs
fikirlərini   düzgün və  birmənalı   ifadə
edə   bilər.Düzgün  və  birmənalı  fikir
nitq   amili   kimi   mədəni  nitqin  tələblərinə
cavab   verməlidir.Bu  tələblər
aşağıdakılardır :
  1.Düzgünlük-dilin  fonetik,leksik
və   qrammatik  normalarınin  pozulmaması;
2.Dəqiqlik-dil  vahidlərinin
düzgün   seçilməsi  ilə  fikrin  dəqiq
ifadəsi
3.İfadəlilik-dildə  üslub
baxımından  bədii   təsvir   və  ifadə
vasitələrindən  istifadə  etmək;
4.Aydınlıq-heç bir çətinlik çəkmədən
izah və şərhə, əlavə vasitələrə
tələb yaranmadan başa düşülməsidir.
     Düzgünlük,dəqiqlik  və
aydınlıq  hamıdan  tələb  olunur, ifadəlilik
isə  söz   sənəkarlarına   aiddir.
    Bu  tələblərə   cavab
verməyən  fikir  düzgün  və   birmənalı   ifadə
oluna   bilməz.
    Şifahi   nitqdə   fikrin  düzgün   ifadəsi
nitq   prosesində  vurğu   və   intonasiyadan,  səs
tonundan, mimika   və  jestlərdən   düzgün
istifadə  ilə  təmin   olunur.
Zəngin   söz   ehtiyatına   malik
olan   insan  fikirlərini   çox   yığcam, səlis
ifadə   edə   bilir.Fikrin   az  sözlə    yığcam
ifadəsi   lakoniklik*  adlanır.
*lakonik –yunan  sözü  olub
“qısa”, “yığcam”, “azsözlü”  deməkdir.
Nümunələri
nəzərdən  keçirək :

     1. İncitək sözlər seç, az
danış, az din,
      Qoy az sözlərinlə
dünya bəzənsin.(Nizami   Gəncəvi)

2. Az danış, düz danış.(Atalar  sözü)

 3. Düz
baxanda meşəli təpələr, dağlar
görünürdü. Bu meşələrin
üstündə isə bir zirvə ucalırdı.
Başı kəllə qəndə oxşayırdı,
aşağı getdikcə qarlı şırımlar
açılırdı. Nəhəng ağ saqqallı bu
zirvə Savalan dağı idi.
 – Ana,
Savalanın zirvəsinə çıxsan hara
görünər?
 – Sən
ora çıxa bilməzsən, oğlum. Çox ucadı.
 – De
görüm hara görünər?
 –
Haranı görmək istəyirsən, oğlum?
 – Bu yanda
Təbrizi, o yanda Dəmir qapı Dərbəndi
Fərman   Kərimzadə
“Xudafərin  körpüsü”romanından

22.SUALLAR
VƏ  CAVABLAR

    -50-

Sual  ərəb   sözü   olub-.bir şey haqqında
cavab,məlumat almaq üçün müraciət etmə,
soruşma;sorğu   mənalarını   verir.Hər
hansı   informasiyanı   almaq   və ya
dəqiqləşdirmək   üçün   sualla
müraciət etmək   olar. Suallara  cavab   vermək  də    alınmış
infomasiyanı   dəqiqləşdirmək   və   ya  tamamlamaq
məqsədi   daşıyır. Yalnız   ritorik   suallar
cavab   tələb    etmir.Suallar   barədə
fikirləşmək  məntiqi   düşünmənin
inkişafına   əsaslı   şəkildə
kömək  edir.

Suallar
müxtəlif  əsaslara   növlərə   bölünür.Suallar
verilməsində  əsasən  iki  məqsəd
qarşıya   qoyulur:  məlum  informasiyanın
dəqiqləşməsi   və   ya   tamamlanması.
   Dəqiqləşdirici
sual-sorğuda  biliyin  həqiqiliyinin   aşkara
çıxarılmasına   yönəlmiş
sualdır.Belə  sualların   qrammatik  əlaməti  -mı4
ədatıdır.Dəqiqləşdirici   suallar
çox vaxt  “Doğrudurmu ki,” Belədirmi ki,” Həqiqidirmi
ki,”   və s.  bu  kimi   sözlərlə   başlayır. Məsələn
: Doğrudurmu  ki, sən  müsabiqənin   qalibisən?
   Dəqiqləşdirici
suallarda   ya   danışığın  predmeti  haqqında
bilik, ya da  onun  əlaməti  ifadə
olunur.Məsələn : Rüstəmili   vəkillər
kollegiyasının  üzvüdürmü?,
Doğrudurmu
ki, Simens   qardaşları  Gədəbəy
misəritmə  zavodundan  külli   miqdarda   qızıl
aparmişdır?
   Belə
suallara   həmişə   qisa   “hə” və  ya  “yox”
cavabı  vermək  olmur.Bir   çox  hallarda   cavabın
dəqiqləşdirilməsi   üçün
araşdırmalara   ehtiyac  duyulur.Belə   sualları
bəzən   qapalı   sual   da   adlandırırlar.
 Tamamlayıcı  sual-tədqiq
olunan  hadisələrdə  bu  və ya  digər  xassənin
aşkara   çıxarılmasına  yönəlmiş
sualdır.Belə   suallar  sual
 əvəzliklərinin iştirakı
ilə   yaranır  və   konkret   sual  əvəzliyinin

  cavabı
ilə  fikir   tamamlanır.Məsələn: “Əsrin
müqaviləsi”  nə   vaxt  və   harada
bağlanmışdır? Bu barədə   qərarı   kim
qəbul   etmişdir ?

Tamamlayıcı   suallara   konkret   cavab  vermək
üçün  əlavə   biliklər  tələb
olunur.Buna  görə   də   belə   suallar   açıq
suallar   adlandırılır.
   Suallar(
eləcə   də   cavablar)  konkretliyinə   görə
düzgün   və   düzgün  verilməyən  ola
bilir.Düzgün   verilən   sual-dolğun,birmənalı,
konkret  sualdır.Belə   sualın   cavabı da  əsas
biliyi   tamamlayır, həqiqi  və   ziddiyyətsiz   olur.Məsələn
:  Məntiq   elminin  banisi  kimdir ? Hansı
çoxbucaqlının   bucaqlarının   cəmi
açıq   bucağa  bərabər  olur ?
      Düzgün
verilməyən  sual  isə   zəif,yarımçıq,
qeyri-müəyyən  olub  özündə
yalan,zidiyyətli   və   qeyri-müəyyn   biliyi   ifadə
edir.Məsələn :  Ad  bildirən   sözlərə
nə   deyilir ? Üçbucaqın   neçə
növü  var ?
   Göründüyü
kimi   düzgün   verilən  suallara  konkret   cavab
vermək   mümkün   olduğu   halda   düzgün
verilməyən  suallara   konkret  cavab   vermək
mümkün   deyil.
   Suallar   birbaşa   və  dolayı
verilə bilər.
   Birbaşa   suallar-mahiyyəti
konkret  ifadə   edən suallardır.Məsələn :
 Kvadrat   nədir ?  İsmin   ümumi
qrammatik   mənası  nədir ?
   Dolayı   suallar isə   sualın
mahiyyətini   birbaşa,konkret  ifadə  etmir.
   Suallar   alternativ   də   ola bilər.Alternativ
sual-dəqiqləşdirici   suala   konkret  cavab   verilə
bilmədikdə  tələb  olunan  əlavə
suallardır.Məsələn: Həqiqətdirmi  ki,
Mürsəlzadə  məhkəmə   iclasını
peşəkarcasına   aparır ?”  sualına  “bəli”
cavabını   vermək  kifayət
deyil.Dəqiqləşmə   üçün  bu
mütəxəssis   haqqında  məlumatımız
olmalıdır, yəni  bu  mütəxəssisin  bu
işdə  zəngin  təcrübəsi  var, peşəkar
hüquq -şünasdır, obyektivliyi,   qüsursuz
fəaliyyəti  ilə   tanınmışdır  və   s.Yalnız
alternativ  suallarla   bu   xüsusiyyətlər   müəyyənləşdirildikdə
suala   qəti   dəqiq   cavab  vermək  olar.
    Suallar   quruluşca  da
növlərə   bölünür:  sadə  və   mürəkkəb
suallar.
    Sadə sual-özündə
yalnız  bir  sual  sözünü  birləşdirən
sualdır.Məsələn: Məntiqdən  böyük
summativ  nə vaxt   keçiriləcək ?
 Mürəkkəb  sual-özündə  bir
neçə  sadə  sualı  birləşdirən
sualdır. .Məsələn:Mal-qaranı  kim
oğurlayıb,oğurlanan  heyvanlar  harada  gizlədilib?
    Suallara   verilən  cavablar da
suallara   uyğun  şəkildə   müxtəlif  ola
bilər :dəqiqləşdirici və
tamamlayıcı,düzgün və səhv(düzgün
olmayan),birbaşa  və  dolayı,alternativ,sadə  və
mürəkkəb,  doğru  və  yanlış   cavablar.
     Doğru  cavab-həqiqi   faktlarla
təsdiq  olunan,həqiqəti  əks  etdirən  cavabdır.
 Yanlış  cavab  isə
məlumatsızlıqdan(biliksizlikdən)  həqiqəti
təhrif  edən  cavabdır.Məsələn :Rombun
qarşı  bucaqları   bərabərdir.-doğru  cavab,
rombun  bütün  bucaqları   bərabərdir-yanlış
cavabdır.

-

-52-

23.
Problemlər,tezislər, hipotezlər
24.
Arqumentləşdirmə(dəlillləşdirmə)

25.
Sübut  və   təkzib

   23.PROBLEMLƏR,TEZİSLƏR,
HİPOTEZLƏR

    Problem. Tarixin  müxtəlif
dönəmlərində  insan  qarşıya
çıxmış  çətinliklərin
həllinə  çalışır,bunun   üçün
həll  yolları  axtarır. Ziddiyyətlərdən  azad
olmaq  istəyir.Bu  zaman  vəziyyətin  həllinə
çalışaraq   yollar   axtarır,  yaranmış
vəziyyəti   təhlili  etməklə  onun izahını
verir. Gündəlik  həyatımızda,elmi   tədqiqatlar
zamanı, müxtəlif   situasiyalarda  idrakda  ziddiyyət
yaratmaqla  öz  həllini   gözləyən  nəzəri
və  ya  əməli  məsələlər,
qeyri-müəyyənliyin  nəzəri   izahını
gözləyən  hallar   problemlər *  yaradır.
Problem  ilk  başlanğıcda   problemli
vəziyyət  formasında  yaranır.sonra isə  aydın
dərk  edilərək   pqoblem  şəklində
formalaşır.Problem  utopik(reallıqdan  uzaq)
olmamalıdır.Problemin   qoyuluşu  dörd
mərhələdən  keçir:
                                  *lkin(müvəqqəti)mərhələ;
                                  *problemin
təhlili;
                                  *problemin
dəyərləndirilməsi;
                                  *layihənin
irəli   sürülməsi
    Təbiətdə   və
cəmiyyətdə  baş  verən
dəyişikliklər    daim   problemli   vəziyyətlər
yaradır,  sonrakı  idrak   mərhələsində   problemə
çevrilərək  öz   həllini
gözləyir.Hər  cür   problemin,  o cümlədən
də  elmi  problemlərin  həllində  tezis* və  hipotezlərin*  yeri və  rolu  vardır.

Tezis. Tezis — məntiqdə
həqiqiliyi (doğruluğu) əsaslandırılmalı,
sübut olunmalı olan müddəa, fikir mənasında
işlənir. Məsələn, tesiz irəli sürmək,
öz tezisini müdafiə etmək .
Tezis   digər
mənalarda   da   işlənir:
Tezis — məruzə,
mühazirə, məlumat və s.-nin adətən
yazılı surətdə, təfsilatsız ifadə olunan
əsas fikirlərinin qısa xülasəsi;
Məsələn, tezis yazmaq, mühazirənin tezisləri;
Tezis — elmi
əsərin, məqalənin və s.-nin əsas
müddəaları;
Tezis —
məruzənin, mühazirənin, əsərin məğzinin
və ya ətraflı məzmununun qısa ifadə edilməsi
və  s.
Antitezis (q.yun. ἀντίθεσις "antitesis" qarşıqoyma; lat. antithesis "antitezis")
—  fəlsəfi məntiqdə inkişaf prosesində əsas
müddəanın inkarı; tezisə qarşı irəli
sürülən fikir,hökm; tezisin ziddinə
yürüdülən mühakimə;           Antitezis Hegel
triadasının ünsürlərindən biridir. Tezis
irəli sürülən müddəadırsa, antitezis bu
iddianın qarşısına irəli sürülən fikir,
iddiadır.

 Hipotez. Elmdə hipotez anlayışı
çox vaxt təbiətin, yaxud ictimai həyat
hadisələrinin hər hansı bir sahəsini izah edən
fərziyə kimi başa düşülür. Hadisəni
izah etmək, onun səbəbini, başqa hadisə və proseslərlə
qanunauyğunluq əlaqəsini aşkara
çıxarmaqdır. Buna görə də, hipotez
əksər hallarda elmin həqiqi müddəalarına zidd
gəlməyən, lakin müəyyən hadisələr
və prosesləri doğuran səbəb haqqında irəli
sürülən, sübut olunmsı-   na ehtiyac duyulan
fərziyyə hesab olunur. Hipotezlər bir sıra müşahidə  və
nümunələrə söykənməli və
həqiqətə oxşamalıdır . Hipotezlər ya təsdiq
edilməli və fakta çevrilməli    və
ya da rədd edilərək əsassız iddia cərgəsinə
keçməlidir.Elmi tədqiqatlarda hipotezlər
müəyyən sayda müşahidələr,
təcrübədən alınan nəticələrə
əsaslanan mülahizələrin mü- əyyən
edilməsi deməkdir. İrəli sürülən
hipoteziərin yoxlanılması xüsusi eksperimentlə-    rin
gedişində
həyata keçirilə
bilər. Təsdiq edilməmiş və rədd
ediməmiş hipotez açıq problem adlanırlar.
     Hipotezin inkişaf
mərhələləri :
Birinci mərhələ: verilmiş
faktlar dairəsini izah edən səbəb haqqında
fərziyyənin yürüdülməsidir.
İkinci mərhələ :ehtimali
müddəalardan deduktiv yolla müxtəlif
nəticələrin çıxarılması və
onların təcrübi faktlarla tutuşdurulmasıdır.
Üçüncü
mərhələdə: diqqətli yoxlamalar
nəticəsində hipotez ya təsdiq, ya təkzib olunur.
Təsdiq olunan hipotez həqiqi biliyə çevrilir.
Hipotezin üç növü
vardır:
     1.Ümumi hipotez- hadisə,
yaxud hadisələr qrupu nəzərdən keçirilir,
burada təbii və ictimai hadisələrin
qanunauyğunluqları haqqında fərziyyələr
yürüdülür, nəticədə qanun kəşf
olunur.
     2.Xüsusi hipotez- hadisə
və proseslərin ayrıca tərəfi, xassəsi
haqqında mülahizələr yürüdülür. Konkret
tarixi hadisələrin qarşılıqlı əlaqəsi,
ayrı-ayrı şəxsiyyətlərin tarixi
fəaliyyəti, cinayətin ayrı-ayrı
tərəfləri, məqamları haqqında
yürüdülən fikirlər xüsusi hipotezləri
bildirir.
     3.İş hipotezi- isə
verilmiş problem haqqında müəyyən informasiyalar
toplanır, təhlil edilir və tədqiqatçıya konkret
istiqamət verilir. Bu hipotez, xüsusilə təbii-elmi
eksperimentləşdirmə sahəsində geniş
yayılmışdır.
   Elmi idrakın forması kimi
hipotez bir sıra şərtlərə tabedir:
1.    Konkret hadisə və
proseslər haqqında irəli sürülən və
izahı tələb olunan faktik materiallarla, elmdə qəbul
olunmuş qanun və nəzəriyyələrlə zidiyyət
təşkil etməməlidir;
2.Prinsip editabilə
yoxlanılmalıdır;
 3.Geniş
hadisələr dairəsini əhatə etməklə,
onların bütöv bir qrupuna tətbiq olunmalıdır;
 4.Sadə
olmalıdır, yəni mümkün qədər az sayda
prinsip və mülahizələr əsasında
qurulmalıdır;
 5.Nəzərdən
keçirilən hadisə və faktlara oxşar olmaqla,
çoxlu proses və hadisələri izah etməlidir;

      6.Tədqiq olunan hadisələrlə
yanaşı, həmin qrupa aid olmayan proses və
hadisələrin varlığını da qabaqcadan
söyləməlidir;
 7.Ümumi elmi prinsiplərə
və dialektik-məntiqi qanunlara, onun əsas
müddəalarına uyğun gəlməlidir;
 8.Nəticələri deduktiv
yolla əsaslandırılmalıdır.

*Problem (qədim yunan   sözü )προβλήμα) — öyrənilməsini
və həllini tələb edən mürəkkəb və
praktiki situasiya; hansısa vəziyyətin, obyektin,
qeyri-müəyyənliyin mürəkkəbliyinin
nəzəri isahını gözləyən hal.
*Tezis-(qədim  yunan sözü) θεσις  doğruluğu
dəlillərlə sübuta yetirilməli, yaxud inkar
edilməli olan fikir, iddia.
*Hipotez-
( qədim
yunan   sözü) ὑπόθεσις —
"əsas", "təxmini fikir") — təxmin
edilmə, fikrə gəlmə, təsdiq edilməmiş iddia.
      Öyrəndiklərini
tətbiq  et:

Sərbəst   iş  üçün   tapşırıqlar( problem,tezis, hipotezlər
üzrə)
 1.Sizi   düşündürən
ən   qazı   beç   problem   fikirləşib   yazın,
onlardan  birinin  həlli yollarını   araşdırın.
2.Həll   etmək   istədiyiniz
problemlə   əlaqədar   hansı   tezisləri   irəli
sürərdiniz ?
3.Hansı   elmə   daha   çox
marağınız   var?
4.  Elmi   tədqiqatla
məşğul  olmaq   istərdinizmi ?

1.Tezislə   hipotezin   oxşar
və   fərqli   cəhətləri   hansılardır ?
2.Problemlər   necə   yaranır?
3. Bütün   problemlərin   tez
bir   zamanda   həlli   mümkündürmü ?

24.ARQUMENTLƏŞDİRMƏ
(DƏLİLLƏŞDİRMƏ)

       Düzgün   təfəkkürün
vacib   keyfiyyəti
inandırıcılıq,əsaslılıq və
sübutluluqdur.Bu  vacib   keyfiyyətlər   o zaman əldə
edilir ki, mücərrəd   təfəkkürdə
nəticələrin  həqiqiliyi  əvvəllər
müəyyən   edilmiş   həqiqətlərə
uyğun  gəlsin. Hər hansı   mülahizənin
həqiqət   meyarı  isə   arqument, yəni  fikri
əsaslandıran  dəlillərlə  təsdiq   və ya
inkar  oluna bilər.Dəlillər   isə   həm  maddi
faktlar(əşyalar,fotoşəkillər,  videomateriallar
və s.),həm  də  öz  təsdiqini   tapmış
informasiya   şəklində   ola bilər. Arqumentləşdirmə
isə  hər   hansı  fikrin  sübutunu
əsasalandırmaq   üçün   onun   arqumentlərlə
zənginlədirilməsi   anlamına   gəlir.
     Arqumentləşdirmə
dedikdə, hər hansı bir hökmün məntiqi
üsullarla yanaşı, nitqin, emosional psixloji və başqa
metodlarla əsaslandırılması əməliyyatı
başa düşülür. Bu metodlar barəsində
gələcək dərslərdə danışacağıq.
Ümumiyyətlə, bu cür təsir metodlarından
müxtəlif elmlər istifadə edir. Bir çox
peşə sahibləri məsələn, psixoloq öz
xəstəsinə yaxşı mənada təsir etmək
üçün, vəkil məhkəmədə hakimə
təsir etmək üçün, müəllim
şagirdə  təsir etmək üçün və s.
arqumentləşdirmədən istifadə edirlər.
     Arqumentləşdirmənin forması, hər
şeydən əvvəl dialoq xarakteri alır və
arqumentator öz tezisini sübut etməklə yanaşı, qarşı
tərəfin antitezisini  də təkzib edir və
auditoriyanın dinləyicilərini tezisin doğruluğuna
inandıraraq, onları öz tərəfinə
çəkməyə çalışır.
     Bir sözlə insanları
inandırmağın təsir vasitələrinin
öyrənilməsi arqumentasiya nəzəriyyəsinin predmetidir.

Məsələn : nümunə   üçün
andlıların   məhkəməsində qarşı
tərəflərin   çıxışları; debatlarda
müxtəlif   tərəflərin  nümayiş
etdirdikləri  mövqeləri göstərmək   olar.

Öyrəndiklərini  tətbiq  et:

Sərbəst   iş  üçün   tapşırıqlar( arqumentləşdirmə
üzrə)
1.Hər
hansı  fikir   söyləyin,  onu   arqumentlərlə
əsaslandırın.
2.Arqumentləşdirməyə
aid   dialoq   qurun.

25.SÜBUT
VƏ   TƏKZİB

     Sübut
və arqumentasiya   bir-biri   ilə  sıx  əlaqədə
olsa da onları  eyniləşdirmək
olmaz.”Arqumentasiya”anlayışı  məzmun  və
mahiyyətinə   görə sübutdan  daha zəngindir.Sübut
və  onun  əksi  olan  təkzib   arqumentasiyanın
tərkib  hissələridir.
Çünki,
arqumentasiya  özündə  sübut və   təkzibi
birləşdirən  mühakiməyürütmə
üsuludur. Sübut-hər  hansı  bir   hökmün (tezis
və  ya  mülahizənin)   həqiqiliyinin
əsaslandırılması  üçün   istifadə
olunan  məntiqi   üsulların   məcmusudur .Sübutun   strukturuna
bir-birini   tamamlayan   üç   anlayış  daxildir:

   Tezis-həqiqiliyi
sübut   olunmalı  hökm, dəlil(arqument) sübut zamanı  istifadə
olunan  həqiqi   hökmlər,nümayiş   isə   sübutun   forması olub
tezislə   dəlili   məntiqi  əlaqələndirmə
üsuludur.
    Sübutun   mahiyyəti  üç   sualla
müəyyənləşir:
       1.Nə  sübut   olunur ?(tezis)
       2.Verilən  hökm
necə,hansı  üsul və  vasitələrlə
sübut  olunur?(dəlillər)
       3.Çıxış
hökmünün  doğruluğunu  necə
əsaslandırmaq   olar ?(nümayiş)
    Həm  tezislər, həm də
dəlillər  gerçəkliyə  uyğun gələn
həqiqi  hökmlər, fikirlər  olmalıdır.Əks
halda  tezis   əsaslandırıla   bilməz.
     Məntiqdə   dəlilin
aşağıdakı   növlərindən  istifadə   olunur :
    1.Həqiqiliyi  təsdiqini  tapmış  faktlar.Buraya  faktik  materiallar: statistik
məlumatlar,sənədlər,maddi  sübutlar  və s.
daxildir.Sübut   zamanı  faktlar,o cümlədən   elmi
faktlar   çox  böyük  əhəmiyyətə
malikdir.Lakin  faktların  rolunu   mütləqləşdirmək
olmaz.
     2.Təriflər.Bütün  elmlərdə
təriflər  məfhumun   məzmunu və  mahiyyətini
açdığı   üşün   dəlil  kimi  istifadə
olunur.
     3.Aksiom  və    postulatlar*.Bir  sıra   dəqiq
elmlərdə:riyaziyyat, mexanika,nəzəri  fizika və s.  istifadə
olunan   aksiom  və  postulatlar da arqument   kimi   ciddi
əhəmiyyətə   malik olub   elmi  mahiyyət
daşıyır.
  4.Müxtəlif  elmlərə   aid
qanunlar  və  əvvəllər   təsdiq  olunmuş
teoremlər.Fizika,kimya,
biologiya  və   digər  elmlərin  qanunları,
eləcə  də əvvəllər   sübutunu
tapmış  teoremlər də   dəlil  kimi
əhəmiyyət   daşıyır.

 Sübut   prosesində  bu
dəlillərin  bir yox,bir  neçə  növündən
istifadə  etmək   olar.
     *Postulát : [lat.]
fəls. Müəyyən elmi nəzəriyyənin başlanğıc
nöqtəsi kimi qəbul edilən və bir qayda olaraq,
həmin nəzəriyyəçərçivəsində
isbat olun- mayan prinsip və ya hökm. Məntiqdə   “postulat”
anlayışından “aksiom” anlayışının sinonimi
kimi də istifadə olunur.

     Sübutun
iki  növü    var: düzünə(birbaşa)  sübut,
dolayı  sübut.
Düzünə(birbaşa)
sübut-tezisin
doğruluğunu  birbaşa   dəlillərlə   əsaslandırır.
Dolayı
subut  isə
verilən  tezisi  antizisin*  yalanlığını  sübut
etmək yolu   ilə   əsaslandırmaqdır.
*Antitezis (q.yun. ἀντίθεσις "antitesis" —
qarşı qoyma;  lat. antithesis "antitezis")
 —  fəlsəfi məntiqdə inkişaf prosesində əsas
müddəanın inkarı; tezisə qarşı irəli
sürülən fikir, hökm; tezisin ziddinə
yürüdülən mühakimə
*Antitezis (qədim.yunan  sözü. ἀντίθεσις "antitesis" —
qarşı qoyma; tezisi  inkar  etmə.
  Məntiqdə  subutun   əksi
olan   proses  təkzib*   adlanır.Belə ki,  tezisin
doğruluğunu  sübut   etmək  mümkün   olduğu
kimi,tezisin  yalanlığını, əsassızlığını
da  müəyyən   etmək   mümkündür.
     Təkzib-ərəb  sözü   olub,  sübutun
əks   mənasında   işlənir, hər   hansı
tezisin   yalanlığını
müəyyənləşdirir.Tezisin   yalanlığı
aşağıdakı  üsullarla   aşkara
çıxarıla   bilər:
   1.Dəlillərin
yalanlığını
müəyyənləşdirməklə  nümayişin
əsassızlığı və  sübutun   düzgün
qurulmadsığı   açkara   çıxarılır.
   2.Tezis   yalandır,  çünki
dəlillər   onun   doğruluğunu   təsdiq   etmir.
    Təkzibi   tələb   olunan
hökm  təkzibin
tezisi,  tezisi
təkzib   edən  hökmlər   isə  hökmün   dəlilləri   adlanır.

   Təkzibetmənin   birinci   üsulu olan
tezisin   təkzibi   də   sübutdakı  kimi   iki
formada   aparıla   bilər :  düzünə   və
dolayı.
    Tezisin   təkzibinin   ən  uğurlu
üsulu  faktlarla*  təkzibdir.Doğruluğu   qabaqcadan
yoxlanılmış   faktlar   tezisin   doğruluğunu
əsaslandırdığı kimi,  yalanlığını
da   sübut edə   bilər,çünki   faktlar
təcrübədə   sınanmış
təkzibedilməz   reallıqdır,  baş
vermişlərin   gözlə   görünmüş
təsdiqidir.

Məsələn : “Venerada  canlı   həyat
vardır” tezisinin  yalan,  yanlış  olduğunu
aşağıdakı  faktlarla  təkzib   etmək  olar:
     1.Veneranın   səthində
istilik   470-480º  S-yə  çatır.
      2.Atmosfer  təzyiqi  95-97 civə
sütunudur.Bu
şərtlər  şəraitində  canlı
həyatın   mövcudluğu   mümkün  deyil.
*Fakt (lat. factum —
"baş vermiş", "olmuş") —
reallığın təsdiq forması.
  Elmi fakt –
nəticə çıxarmaq və təsdiq etmək
üçün əsas olan hadisə. Elmi biliyin
əsasını təşkil edən element.
      Tezisin
təkzibinin   dolayı  yolu   həmişə   uğurlu
olmaya  bilər, çünki   belə   halda  tam
əsalandırılmamış ,yoxlanılmamış
faktlardan   istifadə   olunur  ki, bu  da   tezizin   tam
təkzibini   əsaslandırmaqda   müəyyən
maneələr   yarada   bilir.

Təkzibetmənin   ikinci   üsulu   dəlillərin
təkzibi(təqidi)dir.Bu   prosesdə  təkzibedən
tərəfindən  tezisin  əsaslandırılması
üçün  istifadə olunan   dəlillərin
inandırıcı   olmadığı, tutarsız
olduğu   göstərilir. Əgər  opponentə
dəlillərin   şübhəli,yaxud   yalan  olduğunu
göstərmək  mümkün  olursa, onda   qarşı
tərəfin  mövqeyi   zəifləyir.

       Dəlillərin
tənqidi   vasitəsi  ilə   təkzib
aşağıdakı  şəkildə
əsaslandırıla  bilər:
    1.Verilmiş
dəlillərin  ümumiləşdirilməsində
ikimənalılığa  yol   verilmişdir;
    2.Heç
bir   dəlil   ekspert   yoxlamasından   keçməmişdir;
    3.Nəticələr
ictimai   təcrübədə  təsdiq
olunmamışdır.
       Məsələn:”Bütün
kvadratların  diaqonalları  bərabərdir”  tezisini
sübut  etmək   üçün   “Bütün
kvadratlar-rombdur”  arqumentindən  istifadə  olunub və
“Bütün  rombların   diaqonalları   bərabərdir”.Burada
arqumentləri   təkzib   etmək   üçün
“Bütün  rombların   diaqonalları   bərabərdir”hökmünün
yalan  olduğunu  sübut  etmək  kifayətdir. Belə
ki, bu  hökm  tezisi  sübut  əsas ola  bilməz.
      Təkzibetmənin
üçüncü   üsulu   nümayişin
əsassızlığı-nümayişin
tənqididir.Bu   üsul   sübutun  formasında  olan
səhvləri  göstərməklə  sübut  olunan
tezislə  dəlillər  arasında  zəruri   məntiqi
bağlılığın  olmadığını
aşkara   çıxarır.Bu  üsulun  tətbiqi
əqli   nəticənin   qaydalarına   əsaslanır, yəni
müqəddimə   hökmlərindən  ən  azı
birinin   doğruluğu   təsdiq  olunmursa,
şübhəli   xarakter   daşıyırsa,tezislə
dəlillər  arasında  məntiqi  bağlılıq
təsdiq  olunmur,  nəticə   də   əsassız  olur.

ELMİ
TƏDQİQATIN  MƏRHƏLƏLƏRİ:
    1.Hazırlıq
      2.Tədqiqatın  aparılması və

      3.Qiymətləndirmə

26.Real  və  məntiqi
ziddiyyətlər,ziddiyyətsizlik
27.Ümumi  hökmərin
isbatı
28.Xüsusi  hökmlərin
isbatı
29.İsbat  prosesində
inkari  mülahizələrdən və ziddiyyətlərdən
istifadə
 30. Mövcudluq  barədə
hökmlərin  isbatı

26.
REAL   VƏ   MƏNTİQİ   ZİDDİYYƏTLƏR, ZİDDİYYƏTSİZLİK

 Ziddiyyət-kəmiyyət   və
keyfiyyətcə  bir-birindən  fərqlənən  iki  hökm
arasındakı münasibətdir.Belə
hökmlərdən  biri  həqiqi, o biri isə
mütləq  ya- landır.Əvvəllər   öyrən- diyimiz
“Üçüncü   halın   istisnası   qanunu”na görə
eyni   münasibətdə  və  eyni  zamanda  bir-birinə
zidd  olan  iki fikrin (hök -mün)     biri   doğru, biri
yalandır, üçüncü  hal  mümkün deyil. Məsələn:
Bütün   şüurlular   insandır.(doğru) Heç
bir   şüurlu   insan   deyil(yalan)

 Ziddiyyətlər
həm  bizi  əhatə   edən  ətraf aləmdə,
həm  də   fikirdə  ola bilər. Ziddiyyətlər
bizim   iradəmizdən  asılı  ola  da  bilər,  olmaya
da.
     Real   ziddiyyətlər-bizdən
asılı  olmayaraq,ətraf  aləmdə,  kainatda,
gerçəklikdə  obyektiv    şəkildə   baş
verir. Belə   ziddiyyətlərin  səbəbi    gerçəklikdəki
qanunauyğunluqların   pozulmasıdır   ki,  buna  da
insan   müdaxiləsi   mümkün  deyil. Məsələn:
Yay   fəslində   havaların
kəskin   dəyişməsi   nəticəsində    qar
yağması.Qış  fəslində  havaların   isti
keçməsi   nəticəsində  ağacların
erkən  oyanaraq   çiçək  açması  və s.
     Məntiqi   ziddiyyətlər
isə  fikir   ziddiyyəti  olub, yalnız
təfəkkürdə  baş  verir.Belə
ziddiyyətlərin   səbəbi   məntiqsizlik,
məntiqi   mədəniyyətin   yoxluğu, məntiqin
qanun  və  prinsiplərinin   pozulmasıdır.Belə  ziddiyyətlərə
müdaxilə   edib  onları  dəyişmək
mümnkündür.Yetər ki,  təfəkkür
qanunlarının   tələblərinə   əməl
edilsin.Məntiqi  zid- diyyət   o zaman  baş  verir ki,  fikir
söyləyən  ya   əks   tərəfə
qarşı   qərəzli  mövqe   tutur,ya  əqli   qabiliyyəti
zəif  olur,  ya  da   diqqət  yayğınlığı
səbəbindən  dediyinin  fərqinə  varmır  və
s.Məsələn:
 ”A  parçası  şəkildə
verilən  parçaların ən   uzunudur və  A
parçası  sağındakı  B  parçasından
bir  qədər  qısadır.”
  Ziddiyyətsizlik-fikirlər
arasında  elə  məntiqi   qanunauyğunluğun
gözlənilməsidir  ki,  orada   fikirlər   bir-birini
rədd  etmir.

27.ÜMUMİ   HÖKMLƏRİN  İSBATI
Riyazi isbat - elm aləmində qəbul
olunmuş aksiom və qaydalar əsasında, ardıcıl məntiqi nəticələrdən
istifadə edərək, müəyyən riyazi
fərziyyənin      doğru olmasını
göstərmək deməkdir. Riyaziyyatda isbat fərziyyə, müddə-
alar teorem adlanırlar.
Misal üçün, fərz edək ki,
"Düzbucaqlı üçbucaqda katetlərin
kvadratları cəmi hipotenuzun kvadratına bərabərdir. Əgər a və b katetlər, c
isə hipotenuz olarsa onda a² + b² = c² ". Bu
fərziyyə həndəsi aksiom və qaydalar əsasında
isbat edilmişdir ( bax şəkilə) və Pifaqor (e.ə.
569-475-cı illər) teoremi adlanır.
Teorem (yun. θεώρημα) — doğruluğu digər
məlum təkliflər və  aksiom - lar  əsasında isbat olunan
təklifdir. Verilmiş bir teorem müxtəlif
şəkillərdə ifadə oluna bilər.
Fəlsəfədə teorem məntiqli
çıxarıla bilən, fikir və ya tezisdir
Hökmləri   isbatı  məntiqi
əqli   nəticə  çıxarma   üsulları
ilə  həyata   keçirilir.
   Ümumi   hökmlər    deduksiya   yolu
ilə   isbat  olunur.Nəticədə   xüsusi  hökm
formasında  nəticə   alınır.Məsələn : Deduksiyaya sadə misal olaraq
aşağıdakı mühakiməni göstərmək
olar:
"Bütün  insanlar ölümə
məhkumdur. Sokrat insandır.Onda Sokrat olümə
məhkumdur".
   Hazırda deduksiya deyəndə bu və
ya digər aksiomlar sisteminə əsaslanan ciddi riyazi
mühakimə başa düşülür.
   Buna görə, deduksiya
mühakimənin aksiomatik üsulu adlandırırlar.
Müəyyən bir təklifi isbat etmək üçün,
məsələn, həndəsədə onu ya isbat olunmuş
teoremə, ya da qəbul olunmuş aksiomların birinə, yaxud
bir neçəsinə gətirirlər.
     Riyazi induksiya prinsipinin köməyi
ilə müxtəlif teoremlərin isbatı deduksiyaya
misaldır.
   Sərbəst  iş  üçün
tapşırıqlar (ümumi
hökmlərin   isbatı   üzrə)

    1.Riyaziyyatdan
ümumi   hökm  kimi  ifadə olunmuş    iki-üç
teoremin   isbatını   nümayiş   etdirin.
     2.
Evdə  riyaziyyatdan   örəndiyiniz   3  sadə   teoremi
isbat   etməklə   yazılı   şərh
hazırlayın.

28.
XÜSUSİ   HÖKMLƏRİN  İSBATI
Xüsusi   hökmlər
isə    induksiya   yolu  ilə   isbat  olunur.Nəticədə
ümumi  hökm   formasında  nəticə   alınır.
Məsələn :
     A.Bərabərtərəfli
üçbucağın   perimetri  onun   bir   tərəfinin
3-ə   hasilinə   bərabərdir.
     B.Kvadratın   perimetri  onun   bir
tərəfinin  4-ə   hasilinə   bərabərdir.
 C .Hər  hansı
bərabərtərəfli  çoxbucaqlının   perimetri
onun   bir  tərəfinin   ölçüsünün
bucaqlar  sayına   vurulmasından  alınan  hasilə   bərabərdir.
     Bu   ümumi   nəticə
aşağıdakı   ümumi  düsturu
formalaşdırır :
  P= a •n
     P-çoxbucaqlının   perimetri
a-
çoxbucaqlının
tərəfi

n-bucaqların   sayı

29.İSBAT
PROSESİNDƏ   İNKARİ
MÜLAHİZƏLƏRDƏN   VƏ
ZİDDİYYƏTLƏRDƏN   İSTİFADƏ.

         İsbat
prosesində  iqrari  mülahizələrdən  istifadə
olunduğu kimi   inkari   mülahizələrdən  də
istifadə  oluna   bilər.İnkar   dedikdə  iqrari
hökmün  əksi   nəzərdə   tutulur,yəni
iqrari  hökmlər  hər  hansı  prosesin  iucrasını
nəzərdə   tutduğu  halda,  inkari  hökmdə
prosesin  icra   olunmadığı,
qeyri-mümkünlüyü  bildirilir.Məsələn :  Hər
hansı   üçbucağın   daxili   bucaqla- rının
cəmi   180º -dən   çox  ola   bilməz.
          Bir
nümunəni   nəzərdən   keçirək:
İsbat   edin ki,  üçbucağın   daxili
bucaqlarının   cəmi   180º-dir.
         İsbat
prosesində   inkari   mülahizəyə   müraciət
edək.Məlumdur   ki,üçbucaq   ən  kiçik
çoxbucaqlıdır  və  dördbucaqlının
diaqonal  boyunca
böldükdə   yarısına
bərabərdir.  Göründüyü   kimi  düzbucaq
lının
daxili  bucaqlarının    cəmi  90º x
4=360º.Üçbucağın  isə
daxili
bucaqlarının   cəmi  360º  :  2=180º  olacaq.

Ziddiyyət  isə
mülahizələrin   bir-birini   rədd  etməsidir.Məsələn
: A.Toplananların
hər  hansı  bir   qrupunu  onların   cəmi  ilə
əvəz  etdikdə  cəm  dəyişmir. B.Toplananların  hər
hansı  bir   qrupunu  onların   cəmi  ilə  əvəz
etdikdə  cəm  dəyişir.
    Bir-birini   rədd  edən   bu
mülahizələr   eyni   zamanda   doğru   ola
bilməz.Bunlardan   mütləq   biri  yalan  və
yanlışdır.Bu  mülahizələri   təcrübədə
yoxlamaqla  doğru   və   yalan   mülahizəni   aşkara
çıxarmaq  olar.Məsələn :Bizə   məlumdur
ki, toplamanın   yerdəyişmə   xassəsinə
görə   toplananların   yerini   dəyişdikdə
cəm  dəyişmir.30+54=54+30=84  Bu  xassəni   toplanan
qruplar   üzərində   də   müşahidə
edək :
8+10+23=(8+10)+23=18+23=41.
   İsbat   prosesində   zidd
hökmlərdən   istifadə   edərkən   3-cü
halın   istisnası   qanundan   istifadə   edilməlidir.
    Beləliklə, isbat   prosesində
düzgün   əsaslandırılmış
arqumentlərlə            ( doğru  mülahizə  və
faktlarla  )   verilmiş  mülahizə   isbat  olunur.
Sərbəst
iş   üçün  tapşırıqlar:(isbat  prosesində  inkar
və  ziddiyyətdən  istifadə)
1.İnkarın
tətbiqi  ilə   məsələ   qurun   və   həll
edin.
2.Ziddiyyətdən
istifadə   etməklə   riyaziyyatdan   öyrəndiyiniz
sadə   qaydalardan   birini   isbat   edin.

 30. MÖVCUDLUQ   BARƏDƏ
HÖKMLƏRİN  İSBATI
         Mövcudluq   barədə
hökmlərin  isbatında   analogiya(traduksiya)  üsulundan
istifadə   olunur.Nəticədə  hökmlərin
ümumilik  dərəcəsi   dəyişməz  olaraq
qalır.
Məsələn :
    A.Dörd   cüt   ədəddir, 2
–yə  qalıqsız  bölünür
    B. Altı   da   cüt  ədəddir

C.Deməli  altı   da   2-yə  qalıqsız
bölünür

Yekun   nəticə :  bütün   cüt  ədədlər
2-yə   qalıqsız   bölünür.

DİAQNOSTİK   QİYMƏTLƏNDİRMƏ
ÜZRƏ :

        DİAQNOSTİK
QİYMƏTLƏNDİRMƏ-1

1.Üçbucağın  ən
azı  neçə   iti   bucağı   ola   bilər ?
         A) 1       B)2     C)3
D)heç bir   cavab   düz   deyil

2. O,   hansı   natural
ədəddir   ki,  onun   10-luq  dairəsində (   0-dan
başqa)  hər  hansı
ədədə    hasilindən   alınan   ikirəqəmli
ədədin
 rəqəmlərinin
cəmi   onun   özünə   bərabərdir  ?
        A)3        B)6     C)7
D)9

3.Kvadratı    diaqonallar
neçə   üçbucağa   bölür ?
    A)4    B) 6  C)8  D)12

4.Aşağıdakı
şəkildə   neçə   parça    var ?

 A                              B                             C                               D
•                                    •
                            •                                   •
        A)  1        B) 4                C)
5                    D) 6

5.Qəfəsdə
dovşanlar   və   toyuqlar   var.Onların   birlikdə
ayaqları   20 –dir. Qəfəsdə  ən  azı
neçə  toyuq   ola bilər ?

A)2       B)3     C)4       D) 1

6.

                                             81

  49

A) 256      B)
64      C) 16       D)25

7.Kvadratı  dörd   eyni   düzbucaqlıya
ayırdılar.Düzbucaqlıların  hər   birinin
sahəsi   36 sm 2
oldu.Düzbucaqlının   perimetri   neçə   sm   olar ?

A)16      B) 30     C)32      D)  48

8.Sözün
son   hecasındakı    sait    U-dur.Sözə    hansı
şəkilçi    artırılmalıdır ?
     A)
–dır     B)-dir      C)-dur      D) –dür

9.Cümlədə
mübtəda   hansı   sözlə    ifadə   olunub ?

Dünən    idmançı    Rüfət
yarışda    qızıl   medal    aldı.

 A)
dünən      B) idmançı      C) Rüfət      D)
medal

10.
Azərbaycan   dilində   qarşılığı olmayan   neçə
danışıq   səsi   var ?
        A)4
B) 5   C) 6     D)bütün   danışıq
səslərinin   qarşılığı   var

11.Hansı
cümlədə   “qoca”   sifət   kimi   işlənməyib
?
   A)Qoca
qadın, nədəsə,  çox   narahat   idi.
    B)Qoca
nənəm  maraqlı   nağıllar   bilir.
    C)Qoca
çox  ehtiyatla   pillələri  endi.
    D)Qoca
bağban   ağaclara   qulluq   edirdi.

12.
Hansı    əvəzlik  “ nə? “ sualına   da    cavab
verir ?

A)mən      B)sən     C)o     D)  heç   biri

13.Fərqli
şəkil   hansıdır  ?

 A)
B)                              C)
D)

14.Aşağıdakı
ədədlərdən   hansı    düzbucaqlının
perimetri   ola   bilməz ?
   A) 44
B) 31       C)18         D)24

15.Üçbucağın
daxili   bucaqlarının   cəmi   nə   üçün
180º-dən   böyük  ola  bilməz ?  Fikrini
əsaslandır?
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

16.Hansı
saitlər  eyni   qrafik   işarənin   öz   oxu
ətrafında   fırlanma   nəticəsində
fərqlənir ?

SUMMATİV    QİYMƏTLƏNDİRMƏ
                                 V  siniflər   üzrə

                                 KSQ-1

I və II tədris  vahidləri  üzrə:

I
.MƏNTİQƏ   GİRİŞ   II.MƏNTİQİN
ANLAYIŞLARI  VƏ  DİLİ

1.Məntiq
elmi nə zaman, harada  yaradılıb, banisi  kimdir?
     A)bizim
eradan  əvvəl    IV əsrdə,  qədim  Romada,  Aristotel
     B)bizim
eradan  əvvəl    IV əsrdə,  qədim  Yunanıstanda,
Axilles
     C)bizim
eradan  əvvəl    IV əsrdə,  qədim Yunanıstanda,
Aristotel
     D)bizim
eradan  əvvəl    VI əsrdə,  qədim  Yaponiyada,
Arximed

2.Üç
ədədin  ədədi   ortası
20-dir.Ədədlərdən   ikisinin  cəmi  40  olarsa,

3-cü    ədəd  neçədir ?
       A)
25      B)30      C)35     D)20

3.Eynigüclü
(ekvivalent) mülahizələr   hansılardır?

1.Bütün   insanlar   canlıdırlar        2.Qurbağa
inəkdən   kiçikdir

3.Bütün  canlılar  insandır              4.Mən
səndən  ağıllıyam

5.Sən  məndən  yaxşısan
6.İnək   qurbağadan  böyükdür

7.20<25                                           8)20>8

A)1;3     B)4;5     C)2;6     D)7;8

4.Sait
səslər   nə üçün uzun
tələffüz   oluna  bilir ?
    A)
qalın  və  incə   olduğu  üçün       B)
maneəli  tələffüz  olunduğu üçün

C)açıq  və  qapalı  olduğu
üçün       D)maneəsiz  tələffüz
olunduğu  üçün

5.Anlayışın
məzmununu  açan   intellektual-nitqi  əməliyyat  nə
adlanır?

A)məntiq       B)təfəkkür      C)mülahizə
D)tərif

6.Məntiqin
“qızıl  fondu”na   daxil olmuş  məşhur
məsələ  hansıdır ?

A)Axillesin   dabanı           B) Axilles  və  qurbağa
      C)
Axilles  və  tısbağa        D)Axilles   və   əjdaha

7.Hökmün
predmetini  ifadə edən  anlayış   nədir ?

A)kvantor       B)predikat       C) subyekt       D)bağlayıcı

8.Anlayışların
dildə    ifadə     vasitələri  nədir ?
      A)
söz  və  cümlə         B)  söz  və  söz
birləşməsi
      C)
söz  birləşməsi  və  cümlə           D)
səs   və   cümlə

9.Hansı
sadə  ədədin başqa  sadə ədədlərlə
hasilindən  alınan ikirəqəmli  ədədin  rəqəmlərinin
cəmi    həmin   ədədin  özünə
bərabərdir?

x•n=ab;  a+b=x;  x=?
             A)
5        B) 8       C)   9       D)   3

10.Predmetin
ümumi,  mühüm  və  fərqləndirici  əlamətlərini
ifadə  edən

təfəkkür  forması  nədir ?

A)mülahizə          B)anlayış          C)əqli
nəticə         D)təsvir

11.
Şəkildə   neçə   müxtəlif   kvadrat  var?

A)36     B)30       C)16      D)22

12.”Bütün
təriflər  hökm  formasında  ifadə  olunur”
hökmünün  subyekti hansıdır ?
     A)
hökm          B) ifadə          C)təriflər         D)
bötün

 13.
                                                        10

                                                4                                            ?

A) 14       B)11       C)12        D)19

14.Hansı
söz  şəkilçi   qəbul   etməyib ?

A)çapıq       B)hüquq       C)sınıq
D)uçuq

15.Tahir
bir həyəti 4  günə  şumlayır , Samir  isə 2
günə bu  işi  görür.Tahir ilə  Samir bir
gün  bərabər çalışdılar.Sonra Samir
getdi.Qalan  işi Tahir  neçə  günə qurtara  bilir?
    A)
1           B) 2            C) 3           D) ½

16.    X, Y və Z  -in  yerinə
hansı  ədədlər   yazılmalıdır ?
         A)x=125;y=35;z=30
          B)
x=45;y=25;z=5
C)x=15;y=35;z=55
D)x=25;y=5;z=65

                                            KSQ-2

III
tədris   vahidi  üzrə : İQRARİ  VƏ  İNKARİ
MÜLAHİZƏLƏR

 1.”Verilmiş  iki  zidd
hökmdən  biri  həqiqi, digəri  yalandır,
üçüncü  heç nə ola  bilməz”  fikri təfəkkürün
hansı qanunudur ?

A)eyniyyət   B)ziddiyyət   C)üçüncü
halın  istisnası   D)kafi əsas

2.”Afirmo”
sözünün  mənası  nədir ?
      A)”inkar
edirəm”
     B)”rədd
edirəm “
      C)”iqrar
edirəm”
      D)”düşünürəm”

3.Sadə
hökmün  terminləri  hansılardır  ?

A)mübtəda və xəbər
      B)subyekt,predikat,bağlayıci,
kvantor

C)subyekt  və predikat
       D)subyekt
və  kvantor

4.Hökmlərdə
işlənən  “bütün”,”bəzi”,”heç  bir”
kimi  sözlər  nə adlanır ?

A)subyekt        B) kvantor        C)bağlayıcı          D)predikat

5.İdrak
prosesində  anlayışlar  arasındakı  əlaqəni
ifadə edən  təfəkkür  forması  nə
adlanır ?

A)məfhum       B)hökm        C)təsəvvür
D)əqli nəticə

6.”Bütün  S-lər  P-dir”
formulu  hansı   hökmün  ifadəsidir ?

A)ümumu iqrari
     B)ümumi
inkari
     C)
xüsusi iqrari
     D)xüsusi
inkari

7.Ümumi
inkari  hökmün  yazılışı   hansıdır ?
    A)  S A
P
     B)S İ
P
    C) S E
P
     D)S O
P

8.Hökmün
predmetini  ifadə  edən  anlayış  nə adlanır?

A)subyekt   B)predikat  C) bağlayıcı    D) kvantor

9.”Neqo”   sözünün
saitləri  hansı  hökmlərin  simvoludur ?

A)Ümumi  iqrari  və   xüsusi   inkari
     B)ümumi
inkari  və  xüsusi  inkari
     C)ümumi
iqrari və xüsusi iqrari
     D)ümumi
inkari  və  xüsusi   iqrari

10.Predikatın
məzmununa  görə sadə hökmlərin  hansı
növləri  var?

A)atributiv
    B)nisbət
və  mövcudluq
    C)iqrari
və inkari

D)atributiv,nisbət,mövcudluq

11.Hökmdə
informasiyanın  varlığı  və yaxud  yoxluğu
faktını  əks etdirən  hökm:
     A)mövcudluq

     B)nisbət

     C)atributiv

     D)yanlış

12.Anlayışın
məzmununu açan   intellektual-məntiqi  əməliyyat :
      A)təsnifat

      B)tərif

      C)təsəvvür

      D)təfəkkür

13.Tərifi
əvəz  edən  üsullar  hansılardır ?

A)analiz,sintez
     B)müqayisə,
ümumiləşdirmə
     C)göstərmə,təsvir,müqayisə,fərqləndirmə,səciyyələndirmə

D)mücərrədləşdirmə,
ümumiləşdirmə

14.Predmetin
mühüm və fərqləndirici  əlamətlərini
ifsdə edən  təfəkkür  forması  nədir ?
     A)hökm

     B)məfhum

     C)əqli
nəticə
     D)qavrayış

15.”Bakı
Azərbaycanın  paytaxtıdır”. –subyektin
həcminə görə  necə  hökmdür ?

A)ümumi
     B)fərdi

     C)xüsusi

     D)qeyri-müəyyən

 I
YARIMİLİN   YEKUNU -BSQ
         I-III
TƏDRİS   VAHİDLƏRİ   ÜZRƏ

1.Hökmlərdə
işlənən  “bütün”,”bəzi”,”heç  bir”
kimi  sözlər  nə adlanır ?
     A)subyekt
     B)
kvantor
     C)bağlayıcı

     D)predikat

2.İdrak
prosesində  anlayışlar  arasındakı  əlaqəni
ifadə edən  təfəkkür

forması  nə    adlanır ?

A)məfhum
     B)hökm

     C)təsəvvür

     D)əqli
nəticə

3.”Bütün
S-lər  P-dir” formulu  hansı   hökmün  ifadəsidir
?

A)ümumu iqrari
     B)ümumi
inkari
     C)
xüsusi iqrari
     D)xüsusi
inkari

4.”Verilmiş
iki  zidd  hökmdən  biri  doğru, digəri  yalandır,
üçüncü  heç nə ola  bilməz”  fikri
təfəkkürün  hansı qanunudur ?

A)eyniyyət
      B)ziddiyyət

      C)üçüncü
halın  istisnası
      D)kafi
əsas

5.”Afirmo”
sözünün  mənası  nədir ?
      A)”inkar
edirəm”
      B)”rədd
edirəm “
      C)”iqrar
edirəm”
      D)”düşünürəm”

6.Sadə
hökmün  terminləri  hansılardır  ?

A)mübtəda və xəbər
      B)subyekt,predikat,bağlayıci,
kvantor

C)subyekt  və predikat
       D)subyekt
və  kvantor

7.Predikatın
məzmununa  görə sadə hökmlərin  hansı
növləri  var?

A)atributiv
      B)nisbət
və  mövcudluq
      C)iqrari
və inkari
      D)atributiv,nisbət,mövcudluq

8.Hökmdə
informasiyanın  varlığı  və yaxud  yoxluğu
faktını  əks etdirən  hökm:

A)mövcudluq
      B)nisbət

      C)atributiv

      D)yanlış

9.Anlayışın
məzmununu açan   intellektual-məntiqi  əməliyyat :
    A)təsnifat

    B)tərif

    C)təsəvvür

    D)təfəkkür

10.Tərifi
əvəz  edən  üsullar  hansılardır ?

A)analiz,sintez

B)müqayisə, ümumiləşdirmə

C)göstərmə,təsvir,müqayisə,fərqləndirmə,səciyyələndirmə

D)mücərrədləşdirmə, ümumiləşdirmə

11.Predmetin
mühüm və fərqləndirici  əlamətlərini
ifadə edən  təfəkkür

forması  nədir ?

A)hökm
      B)məfhum

      C)əqli
nəticə
       D)qavrayış

12.Ümumi
inkari  hökmün  yazılışı   hansıdır ?
    A)  S A
P
    B)S İ
P
    C) S E
P
    D)S O
P

13.Hökmün
predmetini  ifadə  edən  anlayış  nə adlanır?

A)subyekt
      B)predikat

      C)
bağlayıcı
      D)
kvantor

14.”Neqo”
sözünün  saitləri  hansı  hökmlərin
simvoludur ?
       A)Ümumi
iqrari  və   xüsusi   inkari
       B)ümumi
inkari  və  xüsusi  inkari
       C)ümumi
iqrari və xüsusi iqrari
       D)ümumi
inkari  və  xüsusi   iqrari

KSQ-3
IV
və  V   tədris   vahidləri  üzsrə
:MƏNTİQİ ƏQLİ NƏTİCƏ ,
KONYUNKSİYA  VƏ   DİZYUNKSİYA

1.Məntiqi
ardıcıllığın  istiqamətinə  görə
əqli nəticənin  növləri

hansılardır ?

A)analogiya,deduksiya,induksiya
     B)
impliksiya,deduksiya
      C)
traduksiya,induksiya
     D)
analogiya,deduksiya
      E)
induksiya,deduksiya

2.Bağlayıcının
növlərinə görə   mürəkkəb
hökmlərin  hansı  növləri  var?
     A)iqrari
və inkari
     B)
xüsusi və ümumi
     C)
konyunksiya,dizyunksiya
     D)
konyunksiya
      E)
dizyunksiya

3.Dizyunksiyanın
simvolu  hansıdır ?
      A)>

      B)
<
      C)
^
      D)
v
      E)=

4.Konyunksiyalı
ifadələr   hansı  bağlayıcı ilə
yaranır ?
        A)
və ya
        B)
ilə
        C)
və
        D)
əgər
        E) gah

5.”Hər
bir  insanın  hüquq və  azadlıqları
dövlət  tərəfindən  qorunmalıdır”.hökmününn
sxemi  hansıdır ?
      A) S1
v S2=P
      B) S
= P1 ^P 2
      C) S1^P=S2
v P
      D) S1*S2=P

       E)S1^S2=P

6.    A.
Bütün   iynəyarpaqlı  ağaclar  tikintiyə
yararlıdır.

      B.  Şam
ağacı  iynəyarpaqlı  ağacdır.

C.______________________________________

 Bu
hökmlərdən  əqli nəticə   çıxart,
nəticənin   növünü  müəyyən  et.
________________________________________________________

7.Xüsusi
hökmlərdən  ümumi   hökmlərin  çıxarilması
əqli nəticənin   hansı  növüdür?
    A)
analogiya
    B)
deduksiya
    C)
traduksiya
    D)
induksiya
    E)impliksiya

8.”Silahlı
münaqişə,müharibə-ictimai  təhlükəli
və  hüquqa  zidd  işdir”.Hökmün  sxemi
hansıdır?
        A)S=P1∨P2
        B)S1-S2=P1^P2
        C)S=P1^P2

        D)S1^S2=P

        E)S1∨S2=P

9.Dizyunktiv
hökmün    simvolu  və  bağlayıcısı
hansıdır?
      A)A ∨ B. və
      B)A>
B,  və  ya
      C)A^B,və

      D)A∨B,və ya
      E)A<B,ilə

10.Konyunksiyalı,dizunksiyalı
hökmün     ifadə     formasının     sxemi
hansıdır?
        A)S1^S2=P1^P2

        B) S1∨S2=P1∨P2
        C) S1>S2=P1<P2

        D) S1^S2=P1∨P2
        E) S1∨S2=P1∨P2

 KSQ-4
           VI
və   VII tədris   vahidləri   üzrə :

TƏBİİ   DİLİN   MƏNTİQİ
TƏHLİLİ.

MƏNTİQ   VƏ   ELMİ   TƏDQİQATLAR
 1.Tezisin  yanlışlığını
və ya əsassızlığını  müəyyən
edən  məntiqi  əməliyya nədir?

A)sübut      B)arqument        C)təkzib         D) hipotez

2.Sual
nədir ?

A)sübut  olunmalı   mülahizə           B)şifahi
sorğu
     C)
məfhumun  məzmununu  açan  məntiqi  əməliyyat

    D)
informasiyanın   dəqiqləşdirilməsinə və ya
tamamlanmasına  yönəlmiş

məntiqi  əməliyyat

3.Təkzibin
üsulları   hansılardır ?
    A)tezisin  təkzibi,
dəlillərin  təkzibi,nümayişin
əsassızlığı

B)sübutun  təkzibi, arqumentin   təkzibi,sualın
əsassızlığı

C)problemin  təkzibi, nümayişin
əsassızlığı,dəlilin  inkarı

D)sualın  təkzibi,dəlilin  nümayişi

4.Sübutun
forması   hansıdır ?
     A)məfhum,
hökm, əqli nəticə
     B)tezis,
hipotez,təkzib
     C)
tezis,dəlil, nümayiş
     D)problem
və hipotez

5.”Doğrudurmu
ki,Simens  qardaşları   Gədəbəy  misəritmə
zavodundan   külli  miqdarda qızıl aparmışlar ?”
sualının  növünü  müəyyən et:
    A)tamamlayıcı

    B)ritorik

    C)dəqiqləşdirici

    D)bədii

6.Tezislə
dəlillərin  məntiqi  əlaqələndirilməsi
nə adlanır ?

A)hipotez         B)arqument         C) təkzib         D)nümayiş

7.”Əsrin
müqaviləsi  nə vaxt  və  harada
bağlanmışdır ?”-sualı  sualın  hansı
növüdür?

A)tənqidi
     B)qrammatik

     C)tamamlayıcı

     D)dəqiqləşdirici

8.Hər
hansı  hökmün  doğruluğunu  digər  doğru
mülahizələrlə  əsaslandıran
intellektual-məntiqi  əməliyyat  nədir  ?

A)antitezis                B)problem
      C)
sübut                  D) təkzib

9.Tezis
nədir  ?

A)intellektual  oyun
    B)elmi
problem

C)sübut  olunmalı  mülahizə
    D)həll
olunmalı  problem

10.Müəyyən
bir mülahizənin  məntiqi-nitqi,emosional-psixoloji və s.
üsul  və  metodlarla    əsaslandırılması
nədir ?
       A)
sistemləşdirmə
       B)
arqumentləşdirmə
       C)
hipotez
       D)
məntiqi  oyun

11.Təkzibin
son  mərhələsi   nədir ?

A)arqumentin   təkzibi
     B)tezisin
təkzibi

C)nümayişin  əsassızlığı
     D)sualın
təkzibi

12.Tezisin
sübutunda   istinad  edilən   doğru  hökmlər
nədir ?
       A)dəlil
B)antitezis

C)sübut                 D)termin

13.    Heydər
Əliyev   1994-cü  ildə   Moskvada  tribunadan
çıxışa
      başlayır:”1967-ci
ildə   Qarabağda  paltarımı  çıxarıb,
çayda
     üzməyə
getdim.Çaydan  çıxanda  gördüm
ki,ermənilər   paltarımı

oğurlayıb”.
          Bu
an    zalda  olan   erməni  nümayəndə   yerindən
qalxıb  qış-
      qırır:
“O vaxt   ermənilər   orada   yaşamırdı”.

Heydər    Əliyev :
        —Elə
mən   də   onu    sübut   etmək   istəyirdim......

Burada
Heydər   Əliyev   hansı   tezisi   təkzib
edir,hansını  sübut  edir
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

      KSQ-5

VIII   tədris  vahidi: HÖKMLƏRİN  İSBATI
1.”Toplananların
yerini  dəyişdikdə  cəm  dəyişmir”hökmünü
isbat  edin.
    (Toplananlar   A  və B,
cəm  C)
_____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

2. Məntiqi  ziddiyyətin
mənbəyi  nədir?

A)təbiət  qanunlarının  pozulması B)dil
qanunlarının  pozulması C)riyazi  qanunların
pozulması  D)təfəkkür  qanunlarının
pozulması

3.Azalan
və  çıxılan  20   vahid  artarsa, fərq  necə
dəyişər?
   A) 40 vahid
azalar.   B) Dəyişməz    C) 40  vahid  artar.   D) Fərq
azalana  bərabər  olar.

4.Üçbucağın
bir  bucağı  düz,  digər  bucağı  itidirsə,
üçüncü  bucağı  necə bucaq olar ?
    A) kor
bucaq    B) iti  bucaq   C) açıq  bucaq   D) düz  bucaq

5.Təfəkkürdən
asılı  olmayaraq  gerçəklikdə  obyektiv
şəkildə  baş verən  ziddiyyət   necə
adlanır ?

A)məntiqi  ziddiyyət    B)analoji   ziddiyyət     C)real
ziddiyyət   D)genetik  ziddiyyət

6.
Məntiqi  ziddiyyət  hansıdır?

A)Gülnar  şeiri  yaxşı
əzbərləmişdi.O,şeiri  gözəl  ifa  etdi.

B)Stəkanda  çay  çox isti  idi.Bir  qurtum
içmək  istədim,dilim-ağzım  yandı.
  C)İsti
günəş  od püskürürdü.Hər
tərəf  buza  dönmüşdü.
  D)Vüqar
gülləri  səliqə  ilə
yığdı.O,gülləri   iri  bir  güldana  qoydu.

7.
DƏNİZ  sözü  12537  olarsa, DƏRƏ
sözünü  hansı  ədəd ifadə  edə
bilər?

A)1282    B)1232    C)1272  D)1252

8.P=a· n
hökmünü   isbat  edin:
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

 9.                                                             ?

        A)
B)             C)                 D)

10.                    1                          2
2

A)            B)           C)          D)

11.  İsbat  edin:   a)12  cüt
ədədddir, 2-yə   bölünür

b)8 –də  cüt ədəddir  .....................

Nəticə:..........................................................................

12.
Təfəkkürdə   baş   verən   ziddiyyət
necə   ziddiyyətdir?
      A)real
ziddiyyət                                  B) məntiqi
ziddiyyət

C)təfəkkürdə   ziddiyyət  olmur
D)bütün  cavablar  səhvdir

13.Sübutun
formaları :
     A)
anlayış,hökm,əqli  nəticə      B) tezis,
dəlil ,  nümayiş
     B) tezis,
təkzib, nümayiş        D) məfhum, arqument,tezis

14.Sual
işarələrini   hansı   cavab   əvəz   edə
bilər ?

      7;12                       6;9
? ;?

A)1;9                 B)9;20     C)9;11           D)4;5

  15.        ·8=                         –

=  ?
                : 4=

· 6=84

A)
  7        B)
6       C)  8      D)  9

                             I
I      YARIMİLİN   YEKUNU -BSQ
         IV-VIII
TƏDRİS   VAHİDLƏRİ   ÜZRƏ

1.Gerçəkliyin  predmetləri
arasındakı  əlaqə  və  münsibətlər
haqqında  informasiyanı  iqrar  və  ya  inkar  edən  təfəkkür
forması   nədir ?
     A)sübut         B)məfhum
C)hökm          D)məntiqi   nəticə

2.Hökmün  predmetini   ifadə
edən  anlayış  nədir ?
    A)kvantor   söz         B)məntiqi
bağlayıcı           C)predikat           D)subyekt

3. Hansı   hökmlər
eynigüclü   ola  bilməz?
    A)hər ikisi   doğru
olan  hökmlər         B)hər  ikisi  yanlış  olan
hökmlər
    C) biri  doğru,biri
yanlış  olan  hökmlər         D)heç  bir  cavab
doğru   deyil

4.”Məntiq”  elmi   nəyi
öyrənir ?(tərif)
________________________________________________________
5.Məfhum (anlayış) nədir?
_____________________________________________________________
6.Düzgün   təfəkkürün
formaları   hansılardır ?
_____________________________________________________________

7.Biri   tərifi  əvəz
edən  üsullardandır:
       A)fərqləndirmə
B)əlaqələndirmə         C)nəticə
çıxarma         D)təkzibetmə
8.Sxemi   tamamla:

9.Məfhumların  ifadə
vasitələri  hansılardır?
       A) səs  və  hərf
                  B)heca  və  söz
       C)söz  və  söz
birləşməsi          D)söz  və  cümlə

10.Subyekt  və  predikat
arasında   əlaqə  və   münasibətləri
iqrar  və inkar  edən  anlayış  nədir?
      A)şəkilçi
B) durğu   işarələri             C)məntiqi
bağlayıcı             D)kvantor  söz

11.Kvantor   sözlər
hansıdır ?
     A)hər  şey,
heç  nə          B)bütün, məgər            C)hər
bir,bəzi             D)heç  kim,hamı

12.Hökmün   terminləri
hansı   sözlərlə   ifadə  olunub ?
       Bütün   metallar
kimyəvi  elementdir.

A)bütün,metallar          B)metallar,kimyəvi
C)metallar,element          D)kimyəvi,element

13.İnformasiyanın   dəqiqləşməsi
və  tamamlanmasına  yönəlmiş  məntiqi  əməliyyat
nədir?
_____________________________________________________________

14.Konyunksiyalı   ifadə
hansıdır ?
       A) S─P1v P2
B)S1∧ S2─P            C)
S1vS2─P1∧P2
D)Bəzi  S-lər─P-deyil.

15.Dizyunksiyalı   ifadələr
hansı   bağlayıcı  ilə  işlənir?
____________________________________________________________

16.Sxemi   tamamla :

17.Sübuta  ehtiyacı
olan   mülahizə   nədir ?
       A) dəlil(arqument)
B)tezis             C)problem             D)hipotez

18.Bölmə  əməlində
ən  böyük   kəmiyyəti    hansı
anlayış  ifadə   edir?
      A)bölən
B)qismət           C)bölünən           D)heç biri

19.Kub   neçə
kvadratın  birləşməsindən   əmələ   gəlir?
      A)4          B)6
C)8         D)10

20.Əqli   nəticənin
növləri   hansılardır ?

VI   sinif   üzrə :

       KSQ-1
1.İnkari
hökm   nədir?

A)rəddedici   hökm
    B)qabaqlayıcı
hökm
    C)təsdiqedici
hökm

D)atributiv   hökm
    E)yanlış
hökm

2.”S-P
deyil” hökmü  keyfiyyətcə   necə   hökmdür ?
     A)inkari
B)iqrari  C)sadə   D)qəti   E)fərdi

3..Gerçəkliyi
olduğu kimi   əks etdirən hökm hecə adlanır?
     A)iqrqri

     B)doğru
hökm
     C)aydın
hökm
     D)yanlış
hökm
     E)ixtiyari
hökm

4. Hansı
cümlələr  yalnız  mübtəda və
xəbərdən  ibarətdir ?
      1)Hava da
sakitləşdi.   2).Tək-tək   ulduzlar
göründü.   3). Tez-tez  gəl.
         4)Gəmini
gördük.  5)Buludlar da dağıldı.
       A)1;4
    B)3;5        C)1;5       D)2;5       E)1;3

5. Bərabərtərəfli
üçbucağın   perimetri   24  sm  olarsa ,
tərəflərinin   ölçüləri  neçə
sm   olar ?
      A)6sm,6sm,12sm

  B)10sm,10 sm,4sm

C)8sm,8sm,8sm

D)7sm,7sm,10sm

E)9sm,9sm,6sm

6.Parçanı
3 yerdən  kəsərək  bərabər
hissələrə  böldülər.Hər  hissənin
uzunluğu 5 m olarsa,parça  neçə metr uzunluqda idi ?

A)15
B)5     C)20      D)25      E)10

7.Təfəkkürün
formaları  hansılardır ?
   A)
duyğu, qavrayış, təsəvvür
   B)
təsəvvür  və anlayış
   C)
məfhum, hökm, əqli nəticə
   D)
təxəyyül, düşüncə
    E)
sillogizm,  hipotez

8.Gerçəklikdəki
cism və hadisələrin  ümumiləşmiş,vasitəli
və məqsədəuyğun  formada  beynimizdəki
inikası  nə adlanır ?

A)duyğu   B) hökm   C) təxəyyül
D)təfəkkür   E)təsəvvür

9.Hissi
idrakın  formaları   hansılardır ?
     A)müşahidə,təsəvvür

     B)
duyğu, qavrayış,təsəvvür
     C)
duyğu,təxəyyül,məfhum
     D)xəyal,arzu,düşüncə

      E)sübut
və təkzib

10.”mələk”,
“div” həcmcə necə  məfhumlardır ?

A)tək  B)ümumi   C)boş   D)toplayıcı   E) konkret

11.Təfəkkür
qanunları  hansılardır ?

A)düzgünlük, dəqiqlik
    B)
obyektivlik, subyektivlik
    C) eyniyyət,ziddiyyətsizlik,
üçüncü  halın  istisnası , kafi  əsas
    D)ziddiyyətsizlik,
obyektivlik
    E)kafi
əsas və  üçüncü  halın  istisnası
qanunu

12. Hansı
bənddəki  sözlər  kar  qarşılığı
olmayan  cingiltili  samitlərdən  ibarətdir ?

A)qoğal, bahar, məktub

B)zəng, dəmir, qarğa

C)nar, liman, maral

D)limon,ceyran,qan

E)un,yağ,duz

13. .Biri
tərifi  əvəz  edən  üsullardandır;
       A)nitq
       B)səciyyələndirmə

       C)analiz

       D)məcaz

       E)mücərrədləşdirmə

16.Predmetin
mühüm və fərqləndirici  əlamətlərini
ifadə edən  təfəkkür forması   nədir ?

A)mülahizə
     B)anlayış

     C)hipotez

     D)tərif

     E)məntiq

 KSQ-2

      Tədris
vahidi :” MƏNTİQİ   ÜSULLAR”
1.
İdrakın   mərhələləri   hansılardır ?

A)duyğu,qavrayış
B)duyğu.qavrayış,təsəvvür

C)təsəvvür,təfəkkür
D)duyğu,qavrayış,təsəvvür,təfəkkür

2.Obyektiv
aləmin  predmet  və hadisələrinin  oxşar və
fərqli  cəhətlərinin
dəyərləndirilməsi,

araşdırılması   hansı  məntiqi   üsuldur ?

A)analiz     B)sintez    C)müqayisə
D)ümumiləşdirmə

3.Gerçəklikdəki
cisim  və hadisələrin
ümumiləşmiş,vasitəli və
məqsədəuyğun
   formada
beynimizdə   inikası  nədir ?
     A)
duyğu      B) təfəkkür      C)təsəvvür
D)hökm

4.Məntiqi
üsullar   hansıdır?

A)ümumiləşdirmə  və
məhdudlaşdırma            B)təhlil  və tərkib

C)mücərrədləşdirmə  və
ümumiləşdirmə

D)müqayisə,təhlil,tərkib,mücərrədləşdirmə
və  ümumiləşdirmə

5.Təfəkkürün
duyğu və  qavrayışdan  fərqi  nədədir ?
__________________________________________________________________________________________________________________________
_____________________________________________________________

6.Hansı
təfəkkür  forması   bitmiş  fikir  bildirir?

A)hökm        B) söz  birləşməsi
C)məfhum          D)söz

7.
Predmetləri daha   dərindən   öyrənmək
üçün  onları  fikrən  öz  tərkib
hissələrinə

parçalanması  nə  adlanır ?
   A)təhlil
B)tərkib          C)müqayisə          D)təxəyyül

8.Duyğunun
mənbəyi  nədir ?
    A)maddi
aləm     B)təxəyyül       C)yuxu
D)təsəvvür

9.
Predmetləri  fikrən  tərkib hissələrinə
parçalanmış   hissələrinin bütöv
şəkildə

canlandırilması  nə   adlanır?
     A)təhlil      B)təfəkkür
C)təsəvvür    D)tərkib

 10.Məfhumun
tam  dərkedilmə  mərhələsi   hansı
məntiqi  üsullarlarla   həyata  keçirilir?

A)təhlil              B)mücərrədləşdirmə
və  ümumiləşdirmə

C)müqayisə  və  analiz             D)təhlil  və
tərkib

11.Müqayisənin
4-cü qaydasına  görə müqayisə  hansı
əlamətlərə  görə aparılmalıdır ?

A)təsadüfi          B)hər  hansı         C)vacib  və
əhəmiyyətli        D)bütün

12.Müqayisənin
düzgünlüyü  nə ilə
müəyyənləşir ?
____________________________________________________________________________________________________________________________________________

13.Müqayisə
oluna  bilən  anlayışlar  hansıdır ?
    A) su
və    qızıl    B) dəftər   və  kitab     C)vaqon
və kitab      D)çörək  və fikir

14.Məntiqin
vəzifəsi  nədir?
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

15.Obyektiv
gerçəklikdəki  cism  və hadisələrin
ayrı-ayrı  xassələrinin  (rəng,forma,iy,dad  və
s.)  beynimizdə  əks olunması  nə adlanır ?

A)qavrayış           B)duyğu
C)təsəvvür           D)təfəkkür

   KSQ-3
          Tədris
vahidi:” MƏNTİQİ   ÜSULLAR”(davamı)
1.Sxemi   tamamlayın:

2.Cism
və  hadisələrin   fikrən   parçalanması
nə   adlanır  ?

A)təkzib
    B)təhlil

    C)tənqid

    D)tərkib

    E)təhkiyə

3.Məntiqi
üsullarla  bağlı  doğru   fikri   tapın:

A)təhlil-tənqid
    B)təhlil-təkzib

    C)təhlil-tərkib

    D)təhkiyə-təhlil

    E)tənqid-tərkib

4.Məntiqi
üsullar   düzgün   təfəkkürün  hansı
formasının   əmələ  gəlməsində
iştirak   edir ?
   A)əqli
nəticə
    B)hökm

    C)sübut

    D)məfhum

    E)arqument

5.Hansı
bənddə   ümumiləşdirmə  doğrudur ?
    A)canlı-insan-Həsən

    B)bənövşə-lalə-nərgiz

    C)qarağat
kolu-kol-bitki
    D)cansız
əşya-stol-yazı stolu
    E)dastan-təmsil-bayatı

6.Cism
və  hadisələrin  ümumi  və   mühüm
əlamətlərinin  seçilib   ayrılması
hansı  məntiqi üsuldur?

A)məhdudlaşdırma
    B)ümumiləşdirmə

    C)fərdiləşdirmə

    D)mücərrədləşdirmə

     E)sintez

7.

A)
            B)              C)
D)            E)

8.Eyni
cinsdən  olan   cism   və  hadisələrin   fikrən
birləşdirilməsi    nədir?

A)duyğu
    B)mücərrədləşdirmə

    C)ümumiləşdirmə

    D)qavrayış

    E)təsəvvür

9.Ayrı-ayrı
hissələrə   parçalanmış  cism  və
hadisələrin  bir  tam  halda  birləşdirilməsi
hansı  məntiqi üsuldur ?

A)tərkib
    B)təhlil

    C)təkzib

    D)müqayisə

    E)mücərrədləşdirmə

10.Məfhumun
tam  formalaşdırılması   hansı  məntiqi
üsullarla   başa  çatır ?
_____________________________________________________________

11.Şəkildə
neçə   üçbucaq  var ?
   A) 6
   B)9
   C)8
   D) 14
   E) 12

KSQ-4

   Tədris
vadidi:” MƏFHUM VƏ  ONUN   MAHİYYƏTİ”

1.Cisimlərin
müxtəlif  xassələri  nə adlanır ?

A)xarakter
       B)əlamət

       C)kəmiyyət

        D)xasiyyət

2.Cism
və hadisələrin  ümumi  və  mühüm
əlamətlərini  əks

etdirən  təfəkkür forması   nədir ?

A)duyğu
         B)hökm

         C)məfhum

         D)hipotez

3.Məfhumun
dildə  ifadə  forması  hansıdır?

A)cümlə   B)mətn    C)jest    D)söz

4.Məfhum
öz  əhəmiyyətini  nə  zaman  itirir ?

A)həqiqəti  təhrif  etdikdə

B)həqiqəti düzgün  əks  etdirdikdə

C)məfhumdan  ümumi  və  mühüm  əlamət
çıxarılanda

D)nəzəriyyə təcrübədən  təcrid
edildikdə

5.Cism
və  hadisələrin  əyani  surəti  nədir?

A)duyğu

B)qavrayış
     C)təsəvvür

     D)təfəkkür

6.Təsəvvürə
aid  xüsusiyyətlər  hansılardır ?

1.Fərdi  səciyyəli olur

2.Ümumi  səciyyəli  olur

3.Mühüm  olmayan  əlamətlərdən
əmələ  gəlir
   4.Cism
və  hadisələrin  mahiyyətini  əks etdirir

A)1,2
         B)1,3

         C)1,4

         D)2,3

7.Nəzəriyyə
təcrübədən  təcrid  edildikdə  necə
məfhum yaranır?
        A)düzgün
məfhum
        B)müsbət
məfhum
        C)səhv
məfhum
        D)geniş
məfhum

8.Fikri
tamamla: “Həcm  etibarilə  daha  geniş  olan   məfhum

məzmun  etibarı  ilə daha .....   olur.”

    A)uzun

B)qısa
    C)maraqlı

    D)dar

 9.Aşağıdakı
anlayışlardan  hansılar  həcmcə  genişdir
?Altından  xətt  çək.

1.Ədəd.Kəsr  ədədi.

2.Həndəsi  fiqur.Kvadrat.

3.Göy göl.Göl.

4.İnsan.Müəllim.

10.Aşağıdakı
anlayışların  məzmununu   aç.

     İsim,
məntiq, hökm
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

11.Aşağıdakı
məfhumların  həcmini  aş.

        Nitq
hissələri, danışıq  səsləri
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

12.Mühüm
əlamətləri məfhumda  əks  olunan   cisimlər
zümrəsi  haqqındakı  bilik  nədir ?

A)Məfhumun  tərifi
      B)Məfhumun
keyfiyyəti

C)Məfhumun  həcmi
      D)Məfhumun
çəkisi

       KSQ-5
Tədris
vahidi:”MƏNTİQİ
ÜSULLAR  VƏ  MƏNTİQİ

ƏMƏLİYYATLAR ”
1.Məfhumların
əmələ  gəlməsində  hansı  məntiqi    üsullardan
istifadə  olunur?Ardıcıllıqla  yaz.
__________________________________________________________________________________________________________________________

2. “Əks  münasibət”
qanunu   necə   ifadə  olunur ?
__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

3.Təfəkkür
fəaliyyətində   məfhumların  həcmi  ilə
əlaqədar   bir-birinin    əksi  olan  hansı   məntiqi
əməliyyatlardan   istifadə   olunur ?

A)təhlil   və  tərkib
      B)mücərrədləşdirmə
və   ümumiləşdirmə
      C)məhdudlaşdırma
və   ümumiləşdirmə
      D)məhdudlaşdırma
və  mücərrədləşdirmə

4.Ümumiləşdirilməsi
mümkün  olmayan   ən   ümumi   məfhumlar  nə
adlanır ?
     A)fərdi
məfhum
     B)boş
məfhum
     C)kateqoriya

     D)ümumi
məfhum

5.Məhdudlaşdirmanın
son  nəticəsi   hansı   məfhumları   əmələ
gətirir?
_____________________________________________________________

6.Hansı
bəndəki   məfhumlar   kateqoriyadır ?

A)kitab,dərslik
      B)kainat,zaman

C)məkan,dəniz
      D)həndəsi
fiqur, natural  ədəd

7.”Məfhumun
ümumiləşdirilməsi-...........   ümumi  məfhumdan
...........   ümumi   olan  məfhuma  keçməkdir”.Nöqtələrin
yerinə   hansı   sözlər   yazılmalıdır?
       A)bir,iki

       B)çox,az

C)çox,xeyli
        D)az,çox

8.Məhdudlaşdırma
əməliyyatında  ardıcıllığı   pozan
məfhumun   altından   xətt  çəkin.

Çap  məhsulu, “Məntiq” dərsliyi,
kitab,dərslik,Malik  Aranlının   “Məntiq”  kitabı

9.Çox
ümumi   məfhumdan  az  ümumi   məfhuma  keçmək  hansı
məntiqi   əməliyyatdır ?
_____________________________________________________________

10.”Xəzər
dənizi”   həcmcə   necə   məfhumdur ?Fikrinizi
əsaslandırın.
_____________________________________________________________

11.Məntiqi
uyğunluğu   müəyyən  edin:
   Qırmızı,doqquzuncu,dünən,mən,....
     A)sən

     B)beş-altı

     C)gözəl

      D)aşağı

12.Şəkildə
neçə   üçbucaq   var?

A)10
B)9      C)8     D)7

13.                                                6457

?

A)4655     B)5564     C)5566    D)3544

14.

A)208
B)29       C)0.8         D)27
15.        +      =                                   +
-         =?
                   +3=8
      +      =9
A)   1       B)  2
C)  3      D)4

 BSQ-1  I  yarımil
üzrə

1.Uyğunluğu
oxlarla   müəyyənləşdirin:

 Qavrayış

  İdrak   prosesinin  başlanğıcı

Duyğu

  Hiss  üzvlərinə  təsir  edən  bütün
  əlamət və  xassələrin
  bütövlükdə   dərki

 Təfəkkür

  Hissi  və   məntiqi   idrak   arasında  keçid
  mərhələsi

Təsəvvür

  Gerçəkliyin  vasitəli və
  ümumiləşdirilmiş   idrakı

2.Obyektiv  aləmin   cisim
və   hadisələrindəki  bənzəyiş və
fərqlərin  müəyyən  edilməsi   hansı
məntiqi üsuldur ?
       A)bənzətmə
       B) təhlil
       C) tərkib
       D)
mücərrədləşdirmə
       E)müqayisə

3.KƏNİZ   sözü
12537  olarsa,NƏRƏ  sözünü  hansı
ədəd  ifadə  edə   bilər ?
       A)1282
       B)7232
       C)2875
       D)5272
       E)5212

4.Məntiqi   uyğunluğu
seçin .

                                                     ?

           A)
B)                 C)                 D)                  E)

5.İdrak
prosesinin   mərhələlərini   sxemdə   qeyd  edin:

6.”Fikirlərin
düzgün   qurulmasını  şərtləndirir”...fikri
hansı  anlayışı  ifadə  edir?

A)bədii  təfəkkür
         B)elmi
təfəkkür
        C)təfəkkür
məntiqi
        D)
tənqidi  təfəkkür
        E)
məntiq  elmi

7.Təfəkkür
prosesini  cəmiyyətə  çatdıran   zəruri
vasitə   nədir  ?

A)nitq        B)hiss          C)duyğu        D)anlayış          E)düşüncə

8.Məntiqi
qanunlar   hansılardır?Düzgün   cavabı  seçin:

A)uyğunluq,kafi  əsas
       B)davamlılıq,əsaslılıq

       C)sübutluluq,ardıcıllıq

D)müəyyənlik,ziddiyyətsizlik,ardıcıllıq,əsaslılıq

       E)əlverişlilik,ziddiyyətlilik

9.Uyğunluğu
müəyyən   edin,boşluqları   doldurun:

10.Fikirlərin
quruluşu  nədir ?
     A)
məntiq   elmi
     B)məntiqi
forma
     C)təfəkkür
məntiqi
     D)
məntiqi   nəticə
     E)məntiqi
qanun

11.Məntiqi
qanunlar    təbiət   qanunlarından   necə
fərqlənir?
__________________________________________________________________________________________________________________________

12.Hansı
sözlər   eyni   məfhumun   ifadəsidir ?

A)İnsan.Alim
     B)Kvadrat.Düzbucaqlı

     C)
Dərə.Təpə
     D)Nitq.Dil

     E)Eynək.Gözlük

13.Təhlil
zamanı  ayrı-ayrı  hissələrə  fikrən
parçalanmış  olan  cism və ya  hadisənin  bir
tamda   birləşdirilməsi   hansı   məntiqi
üsuldur?
_________________________________________________________________________________________________________________________

14.Məfhumun
əmələ  gəlməsində   istifadə   olunan
məntiqi   üsullar   hansılardır  ?
_____________________________________________________________

15.Məntiqin
tərifi   necədir  ?
__________________________________________________________________________________________________________________________

16.Ardıcıllığı
müəyyən  edin.

1-təfəkkür   2-duyğu  3-təsəvvür
4-qavrayış

A)1,2,3,4
      B)
4,2,3,1
      C)1,4,2,3

      D)
2,1,4,3
      E)2,4,3,1

17.Gerçəkliyin
vasitəli   və   ümumiləşmiş   idrakı
nədir ?

A)hipotez
      B)təsəvvür

      C)qavrayış

      D)təfəkkür

      E)duyğu

18.Hansı
məntiqi   üsulda   məfhumlar   fikrən   tərkib
hissələrinə  parçalanır ?

A)ümumiləşdirmə
      B)mücərrədləşdirmə

      C)təhlil

      D)müqayisə

      E)tərkib

19.Təfəkkürün
növləri  hansılardır ?
__________________________________________________________________________________________________________________________

20.İdrak
prosesi   nədən   başlanır  ?

A)təfəkkürdən
       B)hökmdən

       C)təsəvvürdən

       D)duyğudan

       E)qavrayışdan

 BSQ-2  II yarımil üzrə:

 1.Hansı
məntiqi   əməliyyatda   məfhumun   məzmunu
daralır?

A)bölgüdə
       B)tərifdə

       C)sübutda

       D)təkzibdə

2.Sxemi
tamamlayın:

3.Məntiqin
əsas  vəzifəsi   nədir?
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

4.İdrakın
mərhələləri   hansılardır ?
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

5.Məntiqi
idrakın  ilkin  forması   nədir?

A)əqli   nəticə
     B)məfhum

     C)hökm

     D)qavrayış

6.İdrakın
hansı   növü  hissi  idrakla  məntiqi  idrak
arasında  körpü rolu   oynayır?

A)duyğu
       B)qavrayış

       C)təsəvvür

       D)məfhum

7.Müəyyən
cism  və  hadisələr   arasındakı   oxşar  və
ya   fərqli  cəhətlər   nə  adlanır ?

A)keyfiyyət
      B)
kəmiyyət
      C)əlamət

      D)xüsusiyyət

8.Obyektiv
kerçəklikdəki  cism  və  hadisələrin
ayrı-ayrı xassələrinin  beynimizdəki  əksi
nədir?
     A)məfhum

     B)hökm

     C)duyğu

     D)qavrayış

9.Kerçəklikdəki
cism və  hadisələrin  beynimizdəki  əyani
obrazı  nədir?
___________________________________________________________________________________________

10.Məfhumun
 əmələ  gəlməsinin   son  mərhələsi
hansı  məntiqi   üsullardır?
__________________________________________________________________________________________________________________________

11.Gerçəkliyin
vasitəli    və      ümumiləşdirilmiş
idrakı  nə  adlanır?

A)təsəvvür
     B)tezis

     C)təfəkkür

     D)qavrayış

12.Müqayisə
hansı  əlamətlər  üzrə
aparılmalıdır?
____________________________________________________________________________________________

13.Hansı
məfhumlar  düzgün  məfhum   adlanır?
____________________________________________________________________________________________

14.Təfəkkür
fəaliyyətində   məfhumlar  üzərində
hansı  məntiqi  əməliyyatlar  aparılır?
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

15.Bölgü
məntiqi    əməliyyatında    həcmcə    ən
böyük   məfhum   necə   adlanır?
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

16.Bir
dairə ,bir  üçbucaqlı  hansı   fəza
fiqurunun   hissələridir?
       A)prizma

       B)konus

       C)silindr

       D)paraleloqram

17.
Hökmlə   cümlə  arasında   hansı
işarəni   qoymaq  olar?

HÖKM      CÜMLƏ

       A)=
   B)
<
       C)>
  D)

18.Sol
tərəfdəki   fikirlər   sağ  tərəfdəki
hansı  məfhumlara  aiddir?(oxla  göstərin .)

 19.Hansı
söz  və  söz birləşmələri  eyni
anlayışı  ifadə  edir?Altından  xətt
çəkin.

1.Göz,ayna, görmə  orqanı

2.Xəzər  dənizi,Qara  dəniz,dünyada  ən
böyük göl

20.Məfhumların
ümumiləşdirilməsinin  son   nəticəsində
alınan  məfhum  necə   adlanır ?

A)fərdi   məfhum
       B)boş
məfhum
       C)kateqoriya

       D) xüsusi
məfhum

VII sinif   KSQ-1
                      Tədris
vahidi:   MƏFHUMLAR

1.”Ağac”,
“cökə”, “palıd”  məfhumlarını   hansı
qrupa aid etmək  olar ?
       A)
eynimənalı
       B)
kəsişən
       C)
müştərək  tabeli
       D)tabeli

       E)müqayisə
edilməz

  2.   Şəkil  hansı  məfhumların
ifadəsidir?

A)eynimənalı
      B)kəsişən

     C)
tabeli
     D)
əks(kontrar)
     E)müştərək
tabeli

3.Predmetin
mühüm  əlamətlərinin  məcmusu  nə
adlanır ?

A)Anlayışın  həcmi
   B)Anlayışın
tərifi
   C) Anlayışın
məzmunu

D)Anlayışın  səciyyəsi
   E)
Anlayışın  dəyəri

4.”Bərabərtərəfli
dördbucaqlı”, “kvadrat” məfhumları  uyuşan
məfhumların hansı  növünə  aiddir ?

A)kəsişən
    B)tabeli
    C)eynimənalı

    D)
müştərək  tabeli
    E)
çarpazlaşan

5.Eynicinsli
cisim  və  hadisələri  əks etdirən  məfhumlar
necə  adlanır ?

A)fərdi
  B)mücərrəd

  C)
ümumi
  D)
müsbət
   E)
xüsusi

 6.”Şəhər”,
“paytaxt”, “Bakı” məfhumlarında   cins
anlayışı hansı  sözlərə  aid  ola
bilər ?

A)Bakı
   B) paytaxt
   C)şəhər

   D)şəhər,
paytaxt
   E)
şəhər, Bakı

7.Mücərrəd
, müsbət  anlayışlar  hansı sıradadır ?

A)ağac,kitab
    B)igidlik,
gözəllik
    C)mərdlik,
tərslik
    D)axmaqlıq,
qaranlıq
    E)yuxu,pislik

8.”mələk”,
“div” həcmcə necə  məfhumlardır ?

A)tək
     B)ümumi

     C)boş

     D)toplayıcı

     E) konkret

9.Həcmləri
bir-birinə  tamamilə və ya qismən  uyğun
gələn  məfhumlar  necə  adlanır ?
    A) uyuşan

    B)mənfi

    C)
uyuşmayan
    D)
kəsişən
    E) konkret

10.Antonimlər
arasında   hansı  münasibət   mövcuddur ?

A)zidd
     B)eynimənalı

     C)müştərək
tabeli
     D)əks

     E)tabeli

11.Aralarındakı
münasibətə  görə  anlayışların
qrupları   hansılardır ?
      A)
müsbət  və  mənfi
      B)
müqayisə  olunan  və  müqayisə  olunmayan
      C)
uyuşan  və  uyuşmayan
      D)əks
və zidd
      E)kəsişən
və kəsişməyən

 12.”Metal”, “qeyri-metal” məfhumları
arasında  hansı  münsibət  var ?
            A)zidd

            B)əks

            C)kəsişən

            D)tabeli

            E)müştərək
tabeli

13.Toplayıcı
məfhumlar  hansıdır ?
      A)qələm,
kağız
      B)ayı,dələ

      C)meşə,
kitabxana
      D)ordu,
əsgər
      E)sürü,
qoyun

14.”Riyaziyyat”,
“ana  dili”, “həyat  bilgisi”  məfhumları
arasındakı  münasibəti   müəyyən  et :

A)eynimənalılıq
     B)tabelilik

     C)ziddiyyətlilik

     D)müştərək
tabelilik

E)heç bir  münasibət   yoxdur

15.Təfəkkürün
formaları  hansılardır ?
       A)
duyğu, qavrayış, təsəvvür
       B)
təsəvvür  və anlayış
       C)
məfhum, hökm, əqli nəticə
       D)
təxəyyül, düşüncə
       E)
sillogizm,  hipotez

16.Çox
ümumi  məfhumlara  ...................    məfhumları
deyilir.

Nöqtələrin   yerinə   hansı   söz  uyğun
gəlir ?
          A)növ

          B)zümrə

          C)
cins
          D)
tabelilik
          E)əkslik

KSQ-2

Tədris  vahidi: MƏFHUMLARIN  TƏRİFİ

1.Biri
tərifi  əvəz edən  üsullardandır:

A)yerdəyişmə
     B)eyniyyət

     C)
fərqləndirmə
     D)duyğu

     E)
qavrayış

2.”Kvadrat
- üçbucaqlı deyil”   tərifində
tərifin  hansı qaydası  pozulub ?
__________________________________________________________________________________________________________________________

3.Fikri
tamamla: “Bölgü-məfhumun  həcmini, tərif
isə .........................açan məntiqi    əməliyyatdır”.

4.Kvantor
söz   sadə  hökmdə  nəyi  ifadə edir ?

A)predikatın  iqrariliyini
    B) subyekti
və ya onun  hissəsini
    C)
predikatın  inkariliyini
    D)
predikatın  həcmini
    E) subyekt
və  predikatın  keyfiyyətini

5.Dar
tərifin  ifadəsi   hansıdır ?
    A)Dfd>Dfn

    B) Dfd <Dfn
    C) Dfd <>Dfn
    D)  Dfd =Dfn
    E) Dfd -Dfn

6.  Dfd =Dfn  Tərifin
hansı  qaydasının  ifadəsidir?
__________________________________________________________________________________________________________________________

7.”Hidrogen
oksigendən onunla fərqlənir ki, özü yanır, lakin
yanmaya  kömək etmir”.
    Bu,  tərifi əvəz
edən  hansı  üsulun  ifadəsidir?

A)bənzətmə
      B)səciyyələndirmə

      C)göstərmə

       D)təsvir

       E)fərqləndirmə

8.Anlayışı
ifadə    edən  terminin  mənasını  izah  edən
tərif  necə adlanır?

A)real
     B)
normal
     C)
geniş
     D)nominal

     E) genetik

9.”Kvadrat-düzbucaqlıdır”
tərifində  hansı  qayda  pozulub və  düzgün
tərif necə olmalıdır ?
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

10.”Tərifdə
dövretmə  olmamalıdır”. Tərifin  bu
qaydası  pozulduqda  hansı  məntiqi səhv   baş  verir
?
       A)məhdud
tərif  alınır
       B)geniş
tərif  alınır
       C)inkari
tərif  alınır
       D)taftalogiya
baş  verir
       E)mütənasiblik
pozulur

11.Tərif
quruluşca  hansı hissələrdən  ibarətdir ?
__________________________________________________________________________________________________________________________

12.Məfhumun
məzmununu  açmaq  nə deməkdir ?
       A)məfhumu
müqayisə  etmək
       B)məfhumu
hissələrə  bölmək
       C)məfhumun
şəklini  çəkmək
       D)məfhuma
tərif  vermək
       E)məfhumu
təsvir  etmək

13.”Xörək
duzu-xlor və natriumun birləşməsi
nəticəsində  əmələ  gələn
kimyəvi  maddədir”.

Bu,hansı  tərifdir ?
     A)
nominal
     B)ideal

     C)
genetik
     D)
geniş
     E)dar

14.Predmetə
verilən  tərif  necə adlanır ?
      A)
nominal
      B)
real
      C)
genetik
      D)
aksiomatik
      E)
kontekstual

15.Hökmün
keyfiyyəti   nə  ilə ifadə olunur?
      A)
kvantorla
  B)
predikatla
C)
subyektlə
D)
məntiqi  bağlayici  ilə
E) konyunksiya
ilə

16.”Su
həyatın  cövhəridir”  fikrində   tərifi
əvəz edən  hansı  üsuldan  istifadə  edilib?
       A)təsvir

       B)fərqləndirmə

       C)bənzətmə

       D)səciyyələndirmə

       E)göstərmə

 KSQ-3

Tədris  vahidi: “MƏFHUMLARIN  BÖLGÜSÜ”

   Tədris
vahidi :”Məfhumların   bölgüsü”
1.Bölgü  üçün
götürülən  əlamət  nə adlanır ?

A)bölgü  üzvü
    B)bölgü
mexanizmi
    C)bölgü
əsası
    D)bölgü
sistemi

2.Məfhum
bölgüsünün   mahiyyəti   nədir  ?

A)Məfhumun  məzmununu  açmaq
    B)Məfhumun
əlamətlərini  göstərmək

C)Məfhumun   həcmini  açmaq
    D)Məfhumu
cinslərə  bölmək

3.Bölgüyə
cəlb  edilən  məfhum   necə   adlanır ?

A)çarpazlaşan  məfhum
    B)tərif
verən  məfhum

C)bölgü  üzvü
    D)bölünən
məfhum

4.Bölgü
prosesində   hansı   məfhum   cins  məfhumu  hesab  edilir
?
_____________________________________________________________

5.Bölgü
zamanı  alınan   növ  məfhumları  nədir ?

A)bölgü  əsası
    B)bölgü
üzvləri
    C)bölünən
məfhum
    D)bölünməz
məfhum

6.Məfhumun
tərifi  və  bölgüsü  arasında  hansı
münasibət  var?
__________________________________________________________________________________________________________________________

7.Bölünən
məfhum “Nitq  hissələri”,bölgü
üzvləri  “əsas  nitq  hissələri”və  “köməkçi
 nitq  hissələri”  olarsa, bölgü əsası
 hansı
ola bilər ?
    A)suala
cavab   verib-verməməsi
    B)cümlə
üzvü  olub-olmaması
    C)leksik
mənaya malik  olub-olmaması
    D)hiss-həyəcan
bildirib-bildirməməsi

8.Hansı  bölgü
ilkin  və   düzgündür ?

A)                                                                    B)

   C)                                                 D)

9.Bölgü
əsası  düzgün   götürülmədikdə
məfhumların   çarpazlaşması  hansı
qaydanın  pozulmasıdır ?
          A)Bölgü
mütənasib  olmalıdır

B)Bölgü  bir  və həm  də mühüm  əsas
üzrə  aparılmalıdır

C)Bölgü  üzvləri  bir-birini  istisna
etməlidir

D)Bölgüdə   sıçrayış
olmamalıdır.

10.Bölgünün
 III qaydası (“Bölgü  üzvləri  bir-birini
istisna  etməlidir”) pozulduqda   hansı  məntiqi
səhv  baş   verir ?
__________________________________________________________________________________________________________________________

          11 .Sxemi
tamamlayın :

 12.”Nitq
ifadə  formalarına   görə  şifahi  və
yazılı  nitqə   bölünür”.Bu
bölgüdə  bölünən  məfhum,bölgü
əsası  və  bölgü  üzvlərini
müəyyən  edin.
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

13.Cümlə
 üzvlərinin   baş  və  II  dərəcəli
üzvlərə  bölünməsinin   bölgü
əsasını    göstərin.
__________________________________________________________________________________________________________________________

14.Sual  işarəsinin
yerində  nə qədər   yük  olmalıdır  ki,
tarazlıq  pozulmasın

          9sm                                    6sm

A)5kq            B)6 kq             C)7,5  kq              D)9 kq

KSQ-4

        Tədris
vahidi :” BÖLGÜNÜN   NÖVLƏRİ  VƏ
ƏHƏMİYYƏTİ”
1.Iki
zidd  məfhuma  bölünmə  necə   bölgü
adlanır ?
       A)politomik
       B)trixotomik

       C)dixotomik
       D)monotomik

2.Dixotomik
bölgüyə   nümunə   hansıdır ?

A)ağ  rəng, qara rəng
      B)böyük
şəhər,kiçik şəhər

C)dadlı  meyvə,dadsız  meyvə
     D)üzvi
kimya,qeyri-üzvi kimya

3. Məntiqi   səhvlər
üzrə uyğunluğu   müəyyən  edin,

4.Bölgü
məntiqi   əməliyyatında   məfhum  cinslərə,
yoxsa  növlərə   bölünür?
____________________________________________________________

5.Bölgünün
məntiqi   strukturuna   hansı   anlayışlar   daxildir  ?
________________________________________________________________________________________________________________________

6.”Sıçrayış”
adlanan   məntiqi   səhv   bölgünün   hansı
qaydasının   pozulmasıdır ?Qaydanı   tam
şəkildə   ifadə  edin.

____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

7.Aşağıdakı
misalda  bölünən  anlayışı,bölgü
üzvlərini  və  bölgünün   əsasını
göstərin.
          Nitq
hissələri  əsas  və   köməkçi   nitq
hissələrinə   bölünür

1)bölünən
məfhum_____________________________________

2)Bölgü
əsası__________________________________________

3)Bölgü
üzvləri_________________________________________

8.Bölgü
üzvərindəki   səhvləri  müəyyənləşdirin.Düzgün
bölgünü  əsaslandırın.

Nitq
şifahi,yazılı,qarışıq,ağıllı
nitqə   bölünür.
1)Bölünən
məfhum__________________________________

2)Bölgü
əsası_______________________________________

3)Bölgü
üzvləri  _____________________________________
Düzgün
bölgü_________________________________________

9.Düzgün
bölgüdə bölünən  məfhumla
bölgü   üzvləri arasında hansı işarə
qoyula  bilər?
     A)
<
     B)
>
     C)=
     D)&

10.Aşağıdakı
misallarda  verilmiş   bölgü   üzvlərinə
əsasən    bölünən  məfhumu və
bölgü  əsasını   təyin  edin.

1.Yaz,yay,payız,qış
2.Kənd,qəsəbə,şəhər

3.Epik,lirik,dramatik  4.Toplama,çıxma,vurma,bölmə
__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

KSQ-5

 1.Bölgüyə
bənzər  üsula   nümunə  hansıdır?

A)Danışıq  səsləri  sait  və  samitdən
ibarətdir

B)Təbiət  üzvi  və  qeyri-üzvi
təbiətə  bölünür

C)Ağac   kök,gövdə, budaq  və  yarpaqlardan
ibarətdir
    D)Suyun
üç  aqreqat  halı  var :maye,buz,buxar

2.Cism
və hadisələrin  təbiətini  ifadə  edən
əsas  əlamət  üzərində  qurulan  bölgü
növü  nədir?
     A)bölgüyə
bənzər  üsul
     B)süni
təsnifat
    C)politomik
bölgü
    D)təbii
təsnifat

3.Kitabların
əlifba  kataloqu  necə  təsnifatdır? Fikrini
əsaslandır.
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

4.Məfhumların
sistemli  şəkildə   şaxələndirilməsi
hansı  məntiqi   anlayışdır ?
       A)bölgü

       B)tərif

       C)təsnifat

       D)bölgüyə
bənzər  üsul

5.Adi
bölgüdən   təsnifat   nə  ilə
fərqlənir  ?
     A)elmiliyi
ilə
     B)bölgü
qaydalarına  tabe  olmamağı  ilə

C)dəyişkən  xarakteri  ilə
     D)sabit
və  sistemli  xarakteri  ilə

6.Təsnifatda
bölgü   xüsusidən   ümumiyə, yoxsa
ümumidən   xüsusiyə   doğru  aparılır?
_____________________________________________________________

7.Nitq
hissələrinin   elmi   bölgüsü   necə
təsnifatdır?  Fikrini  əsaslandır.
_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

8.”Saylar
müəyyən,təribi  və  qeyri-müəyyən
saylara  bölünür”.Bu  bölgü
üçün  bölünən  məfhum  nədir ?
___________________________________________________________

9.Fərdi   məfhum    cinsdir,  yoxsa   növ
?     Fikrini   əsaslandır.

10.Azərbaycan
dilində   danışıq   səslərinin   elmi
tənifat   sxemini  çək.

11.
–11=                                                   +

=  ?

+18=29

–
         = 2

A)1        B)2         C)3        D)4

12.UYĞUNLUĞU
müəyyən   et:
      Un,
pambıqçı, kəklikotu, Xəzər
dənizi,........

A)istiot
      B)Kür
çayı
      C)dəvədabanı

      D)heyva

13.
                    +
13                             +                           20

+                             ?

A)
17         B)
20         C) 27       D) 31

KSQ-6

 1.Cins
anlayışlarının  altından  düz  xətt
çəkin.

1)İnsan.Alim     2)Həndəsi   fiqur.Kvadrat.
3)Göl.Göy göl.
       4)Kvadrat.Bərabərtərəfli
düzbucaqlı. 5)Burun.Qulaq.
       6)Dil.Azərbaycan
dili.

   2.Geniş
və  dar  təriflərin  yaranması  kimi   məntiqi
səhvlər  tərifin  hansı  qaydasının
pozulmasının    nəticəsidir ?
__________________________________________________________________________________________________________________________

3.Məfhumlar
arasındakı    münasibətləri    müəyyənləşdirin:

  MƏFHUMLAR

  MÜNASİBƏTLƏR

  Ağac,palıd

  Gənclər,tələbələr

  Ağ,qara

  Metal,qeyri-metal

 4.Verilən   cismin
mənşəyini   göstərən  tərif
.........................tərif    adlanır.
       A)
nominal
       B)
real
       C)
genetik
       D)aksiomatik

5.Uyğunluğu
müəyyən   edin:

6.Tərifin
qaydaları   hansılardır ?
________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

7.Məfhumlar
hansı   sxemə  uyğundur?  Dərsliklər: riyaziyyat,
ana dili, həyat  bilgisi

B)                         C)                         D)
 A)

8.Uyğunluğu
müəyyən   edin:

9.Antonim
sözlər   arasında   hansı   münasibət  var?

A)eyniyyət
            B)ziddiyyət

            C)
əkslik
            D)çarpazlıq

10.Məfhumda
əks   olunan   predmetlərin    mühüm
əlamətlərinin   cəmi   nədir?

A)məfhumun   həcmi
     B)məfhumun
məzmunu
     C)
məfhumun  adı
      D)məfhumun
mənşəyi

11.Qanunauyğunluğu
müəyyən  edin

52                                                 21

81                                                       ?

      A)
51          B) 16       C)71        D)61

12.Məfhumun   əmələ
gəlməsində   istifadə  edilən   məntiqi
üsulları   sxemdə   göstərin.

KSQ-7
1.”Döyüş”,”hücum”,”müdafiə”
məfhumları  hansı  sxemə  uyğun  gəlir?
 A)
B )                              C)                                    D)

2.Məfhumu
xarakterizə  edən  iki  mühüm  cəhət
hansıdır?
_____________________________________________________________

 3.Məfhumun
həcmini  açan   əməliyyat   hansıdır?
        A)tərkib

        B)təhlil

        C)bölgü

        D)tərif

4.Cins  və
növ  məfhumları  nədir?
__________________________________________________________________________________________________________________________

5.”Kateqoriya”
anlayışı   növ,  yoxsa   cinsdir?Fikrinizi   əsaslandırın.
_________________________________________________________________________________________________________________________

6.Bölgü
qaydaları   hansılardır ?
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

7.Bölgünün
I qaydasının   pozulması   nəticəsində
hansı  məntiqi  səhv  baş verir?
__________________________________________________________________________________________________________________________

8.Tərifin
qaydaları   hansılardır?
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

9.Tərif
və  bölgünün  hansı   qaydaları   eyni
cür  ifadə  olunur?Qaydaları  yazın.
____________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

10.Həcmcə
məfhumlar   hansı   növlərə   bölünür?
Sxemi   tamamlayın.

11.Bölgü
əməliyyatına   hansı   anlayışlar   daxildir?
__________________________________________________________________________________________________________________________

12.Tərifdə
dövretmə   hansı   məntiqi   səhvlə  nəticələnir?
__________________________________________________________________________________________________________________________

13.Hansı
tərif  məfhumun  mahiyyətini  daha  dəqiq  ifadə
edir?

14.Uyuşmayan
məfhumlar   arasında  hansı   münasibətlər
vardır?
      1.Eyniyyət
2.Tabelilik   3.Qismən  uyğunluq   4.Müştərək
tabelilik
      5.Əkslik
6.Ziddiyyət
             A)
1,2,3
             B)
4,5,6
             C)1,3,5

             D)2,4,6

15.Antonim
sözlərlə   ifadə  olunan   məfhumlar  hansı
münasibəti  ifadə   edir?
       A)tabelilik

       B)əkslik

      C)ziddiyyət

      D)müştərək
tabelilik

16.Bu
şəkildə   məfhumlar  arasında   hansı
münasibət  ifadə  olunub?
        A)əks
        B)çarpaz
        C)tabelilik

        D)müştərək  tabelilik

17.Dixotomik
bölgünün   bölgü   üzvləri  necə
anlayışdır?
     A)eyniyyət
     B)əks

     C)zidd

     D)qismən
uyğunluq

18.”Məfhumun
məzmununu   açmaq   onun .................................göstərmək
deməkdir.”Nöqtələrin  yerinə nə  yazılmalıdır?
     A)qeyri-mühüm   əlamətlərini

     B)kəmiyyətini

C)mühüm  əlamətlərini
     D)müvəqqəti
əlamətini

19.Tərifi
əvəz  edən  üsullar   hansılardır  və
onlardan  nə  zaman   istifadə  olunur?
______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

  Məntiqi mühakimə
qabiliyyətinin tədqiqinə dair test nümunəsi
А, B, C hərfləri bir-biri
ilə ədədi münаsibətdədir. Vеrilən məlumаtа
istinаd еdərəк аşаğıdа ">",
"<" işаrələri ilə göstərilən
münаsibətlərdən hаnsının dоğru оlduğu
müəyyən еdin.

1. А böyüкdür B -dən
8 dəfə, B кiçiкdir C-dən 5 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

2. А кiçiкdir B-dən 10 dəfə, B
böyüкdür C-dən 6 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

3. А böyüкdür B -dən 3 dəfə, B
кiçiкdir C -dən 4 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

4. А böyüкdür B -dən 4 dəfə, B
кiçiкdir C -dən 3 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

5. А кiçiкdir B -dən 3 dəfə, B
böyüкdür C dən 7 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

6. А böyüкdür B -dən 9 dəfə, B
кiçiкdir C dən 12 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

7. А böyüкdür B -dən 6 dəfə, B
böyüкdür C -dən 7 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

8. А кiçiкdir B -dən 3
dəfə, B böyüкdür C -dən 5 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

9. А кiçiкdir B -dən 10 dəfə, B
böyüкdür C -dən 3 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

10. А кiçiкdir B -dən 2 dəfə, B
böyüкdür C -dən 8 dəfə:

А>C

А<C

А=C

1

2

3

Azərbaycan Respublikasının təhsil
müəssisələrində

istedadlı şagirdlərdən ibarət V siniflər
üçün

“Məntiq”  kursunun nümunəvi  proqramı

İzahat
vərəqi

Elm, siyasət və
gündəlik həyat məsələlərinə
məntiqi yanaşmalar insan təfəkkürünün
imkanlarını inkişaf etdirir. Məntiq kursunun tədrisi
şagirdlərin:
- məntiqi və tənqidi
təfəkkürünü inkişaf etdirir;
- idraki imkanlarını
nizamlayır;
- təfəkkür
mədəniyyətini formalaşdırır;
- idraki imkanlardan
səmərəli istifadəni təmin edir;
- müxtəlif elmi
fəaliyyət sahələrinə marağı
artırır;
-
şagirdlərin təlim nəticələrinin
kəmiyyət və keyfiyyətcə yüksəlməsini
şərtləndirir;
- fikir,
mülahizə, fərziyyə və dəlillərə daha
məsuliyyətli, tənqidi yanaşmanı
tərbiyələndirir;
-
məsələlərin həllərində, teoremlərin
isbatında, ideyalarının əsaslandırılmasında
və yoxlanılmasında, malik olduqları potensial imkanlardan
səmərəli, nizamlı və çevik
şəkildə istifadəyə imkan verir.
Təfəkkürdə nizam,
fikrin aydınlığını isə öz
növbəsində təfəkkürlə nitqin sıx
əlaqəsi kontekstində verilən şərhlərin
sadəliyini, anlaşıqlılığını və
səlisliyini təmin edir. Bu keyfiyyətlər insan
fəaliyyətinin bütün sahələrində uğuru
şərtləndirən zəruri amillərdəndir.
Məntiqi və tənqidi
təfəkkürün inkişafı bütün elmlərin
açarı olan riyaziyyatın mənimsənilməsində
müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Məntiqi
təfəkkürün inkişafı şagirdlərə
maraq göstərdikləri sahələrdə ən
çətin, qeyri-standart şərtlərlə ifadə olunan
məsələləri həll etməyə imkan verir.
Yaradıcılıq sevinci və qələbə hissi
məhz belə çətin problemlərin həllinə nail
olduqda yaşanır və gələcək fəaliyyət
güclü emosional impulslarla müşayiət olunur. Bu amil
bütün uşaqların, xüsusilə, yüksək
yaradıcılıq potensialına malik olan istedadların
fəaliyyətində həlledici əhəmiyyət kəsb
edir.
Məntiqi
məsələlər üçün səciyyəvi olan
qeyri-standart şərtlər, “ağlagəlməz”
ideyaların zəruriliyi, gözlənilməz
çözümlər, özünəməxsus
incə-qaranlıq məqamlar, təxəyyülün bu
ümmanlarda pərvazı və insan
təfəkkürünün onları çözməsi
yaradıcılığın inkişafını
stimullaşdırır, təhsilin inkişafetdirici komponentini
aktuallaşdırır.
Məntiq kursu
şagirdlərə məntiqi, ardıcıl və
əlaqəli düşünməni aşılayır.
Problemlərə, onları şərtləndirən
amillərə və aradan qaldırılma yollarına
məntiqi-tənqidi yanaşmanı formalaşdırır.
Müasir təhsil
konsepsiyaları şagirdlərə daha çox öyrənməyi
öyrətməyi təqdir edir ki, bu prosesdə də
məntiqi, tənqidi, bərpaedici və yaradıcı
təfəkkürün rolu həlledicidir.
Müasir dünya
gerçəkliyində rəqabətədavamlı insanlar
üçün zəruri olan idraki bacarıq və
vərdişlər: zəruri həcmdə informasiyaya malik
olmaq; zən

gin söz ehtiyatı; mənimsədiklərini
yeni sahə və materiallara tətbiq etmək; səbəb -
nəticə əlaqələrini qurmaq; örtülü
əlaqə və asılılıqları tapmaq;
düzgün nəticə çıxarmaq; informasiyaları
təhlil, tərkib və inteqrasiya etmək;
mürəkkəb problemlərin həllində iştirak
etmək; informasiyanın təşkili, səmərəli
istifadə üçün sistemləşdirilməsi; mürəkkəb
ideyaları anlamaq; incə fərqləri görə
bilmək; ziddiyyətlərə həssaslıq; informasiya
axtarışında alternativ yollardan istifadə;
proseslərin təhlili və nəticələrinin
qiymətləndirilməsi; nəticənin
proqnozlaşdırılması; mülahizə
bacarığı; hipotezlərin qurulması; ideyaların
praktikada tətbiqi; yeniliklər etmək bacarığı;
təfəkkürün tənqidiliyi; yüksək
maraqlılıq və s.
Burada sadalanan keyfiyyətlər
yalnız sağlam məntiqi təfəkkür
zəminində əldə edilir.
Məntiq kursu şagirdləri
həyatın məntiq-məntiqsizlik gerçəkliyinə
hazırlayır, onlara bu sahədə ilkin bilik və
bacarıqlar aşılayır.
Müxtəlif sınaqlarda
təfəkkürə əsaslanan məntiqi tapşırıqların
çoxluğu, bütün fəaliyyət
sahələrində insanların məntiqi təfəkkür
bacarıqlarına təlabatın artması və s. ilə
bağlı məntiq kursu yalnız istedadlı
şagirdlər üçün deyil, ümumi təhsil
məktəblərinə fənn kimi daxil edilməsi
zərurətə çevrilir.
Məntiq kursu üzrə
proqramın əsas məqsədi orta məktəb
şagirdlərini məntiqi biliklərin ibtidai
əsaslarına dair zəruri biliklərlə tanış
etmək, onlarda məntiqi düşünmə
qabiliyyətinin ilkin vərdişlərini
formalaşdırmaqdır.
Bu kurs
çərçivəsində şagirdlərə məntiq
elmi, onun yaranma və inkişaf tarixi haqqında informasiya
verilməlidir.
Kursun əhəmiyyəti qeyd
edilməli, bir çox imtahan və sınaqlarda təfəkkür
və məntiqi sualların üstünlük təşkil
etməsi, ali məktəblərə qəbulda, işə
düzəlmə prosesində və s. vacib məqamlarda
əldə edilmiş məntiqi bacarıqların çox
faydalı olmasına dair əyani nümunələr
göstərilməlidir.
Kurs, məntiq üzrə
nəzəri məsələlərin və praktik
tapşırıqların üzvi vəhdətdə
öyrənilməsini, şagirdlərin məntiqi qanunauyğunluqları
nəzəri-təcrübi yanaşmalar əsasında
müşahidə və təhlil etməsini
nəzərdə tutur. Müəllim ilk növbədə
məntiq kursunun məqsəd və vəzifələrini,
ümumtəhsil və orta ixtisas məktəblərində
tədris olunan fənlər sırasında məntiq
fənninin yerini və digər fənlərlə onun
qarşılıqlı əlaqəsini şagirdlərə
izah etməli, bir neçə fənnin məzmununda
məntiqi mülahizələrdən istifadəyə dair
nümunələr göstərməklə dediklərini
əyani nümayiş etdirməlidir (məsələn,
riyaziyyatdan, informatikadan, fizikadan, ədəbiyyatdan və s).

Kursun tədrisində məntiq
elminin ümumi əsaslarına və təlimdə, həyatda
tez-tez rast gəlinən tətbiqlərinə geniş yer verilməlidir.
Proqramda məntiqin tərifinin verilməsi, bu fənnin predmeti,
əsas anlayışları, müxtəlif elmlərin
inkişafında məntiq elminin rolu, vəzifələri
uşaqların başa düşəcəyi dildə
açıqlanmalıdır. Həyati problemlərin həllində,
düzgün qərarların qəbul edilməsində,
səmərəli seçimlərin, düzgün və
uğurlu ehtimalların qurulmasında, hesabi və cəbri
məsələlərin sırf məntiqi yolla, tənlik
qurmadan həll edilməsində məntiqin imkanları
göstərilməlidir.
 .

Azərbaycan xalq
nağıllarının, atalar sözlərinin,
müxtəlif xalq deyimlərinin və oyunların məntiqi
əsaslarına dair şagirdlərlə fikir mübadiləsi

təşkil edilməli, alınan
nəticələr təhlil və şərh edilməlidir
(Məsələn: “qoyunu qoyun, keçini keçi
ayağından asarlar”, “anasına bax qızını al,
qırağına bax bezi al”, “işləməyən
dişləməz”, “itlə dostluq et, ancaq çomağı
yerə qoyma”, “ağıl yaşda deyil, başdadır, ancaq
başa da ağıl yaşla gəlir” və s).
Proqramdakı mövzuların
bir çoxunun digər fənlərin məzmununa, onların
istifadə etdikləri üsul və vasitələrə aid
olmasının səbəbləri uşaqlara şərh
edilməli, nümunələrlə izah olunmalıdır.
Müəyyən qərarların, qanun və
sərəncamların əsaslandırılmasında
məntiqi mülahizələrdən, mühakimə və
nəticələrdən geniş istifadə edildiyi
göstərilməli, bu məqamda yol verilə bilən
səhvlərin acı nəticələri şərh
edilməlidir (məsələn, bir zaman bəzi
ölkələrdə canavarların,
sərçələrin kütləvi şəkildə
tələf edilməsi və s).
Mövzuların
tədrisində düzgün, sağlam məntiqi
mülahizə bacarığının insanın həyat
və fəaliyyətində əhəmiyyətinə
xüsusi diqqət yetirilməlidir. Məntiqi
məsələlərin tərtibində sxem, diaqram,
cədvəl və alqoritmlərdən istifadə edilməsi
tövsiyə edilir.

Riyaziyyatla
məşğul olmaq insanın təfəkkür
potensialını, onun təməl imkanlarını
genişləndirib inkişaf etdirir. Məntiqlə
məşğul olmaq isə bu artmış, inkişaf etmiş
imkanları nizamlayır, cilalayır və ondan
səmərəli istifadəni təmin edir. Fikrimizcə,
məntiq kursunun məktəblərimizə
qayıdışı və onun təhsilin ilkin
mərhələlərindən tədrisi uşaqlarda
məntiqi təfəkkür mədəniyyətinin daha
əsaslı və yüksək səviyyədə formalaşmasını
təmin edəcək. Bu, həmçinin, digər
elmlərə marağın artmasını və
şagirdlərin təlim nəticələrinin
kəmiyyət və keyfiyyətcə yüksəlməsini
də şərtləndirəcək. Şagirdlərdə
fikir, mülahizə, fərziyyə və dəlillərə
daha məsuliyyətli, tənqidi yanaşmağı tərbiyələndirəcək,
onlarda tənqidi təfəkkürü inkişaf
etdirəcək. Şagirdlərə məsələlərin
həllərində, teoremlərin isbatında,
fikirlərində yaranan ideyaların
əsaslandırılmasında və yoxlanılmasında,
malik olduqları potensial imkanlardan səmərəli,
nizamlı və çevik şəkildə istifadəyə
imkan verəcək. Təfəkkürdə nizam, fikrin
aydınlığını isə öz növbəsində
təfəkkürlə nitqin sıx əlaqəsi kontekstində
verilən şərhlərin sadəliyini,
anlaqlılığını və səlisliyini təmin
edəcəkdir. Bu keyfiyyətlər insan fəaliyyətinin
bütün sahələrində uğuru
şərtləndirən əsas və zəruri
amillərdəndir.
Məntiqi və tənqidi
təfəkkürün inkişafı bütün elmlərin
açarı olan riyaziyyatın mənimsənilməsində
müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Məntiqi
təfəkkürün inkişafı şagirdlərə
maraq göstərdikləri sahələrdə ən
çətin, qeyri-standart şərtlərlə ifadə
olunan məsələlərin həllinə imkan
verəcəkdir. Əsl yaradıcılıq sevinci və
qələbə hissi məhz belə çətin
problemlərin həllinə nail olduqda yaşanır və
gələcək fəaliyyət, emosional sahədən
güclü impulslarla təmin olunur. Bu amil bütün
uşaqların, xüsusilə, yüksək
yaradıcılıq potensialına malik olan istedadların
fəaliyyətində həlledici əhəmiyyət kəsb
edir.
Məntiqi
məsələlər üçün səciyyəvi olan
qeyri-standart şərtlər, “ağlagəlməz” ideyalar,
gözlənilməz çözüm nöqtələri,
hər bir məsələnin

özünəməxsus incə və
qaranlıq məqamları və insan
təfəkkürünün bu zülmətləri
işıqlandırması, təxəyyülün bu
ümmanlarda pərvazı şagirdlərin
yaradıcılıq qabiliyyətlərinin
inkişafını stimullaşdıracaq, təhsilin
inkişafetdirici komponentini aktuallaşdıracaqdır.
Məntiq kursu uşaqlara
təhsilin ilkin mərhələlərindən məntiqi,
ardıcıl və əlaqəli düşünməni
aşılayır, məsələlərə tənqidi
yanaşmanı formalaşdırır. Bir vaxtlar
əsassız “repressiyaya” məruz qalmış məntiq
kursunun çağdaş təhsilimizdə reabilitasiyası
təhsilin ümumi inkişafına öz töhfəsini
verəcəkdir.
Müasir təhsil
konsepsiyaları şagirdlərə daha çox öyrənməyi
öyrətməyə üstünlük verir ki, bu
prosesdə də məntiqi, tənqidi təfəkkürün
rolu həlledici əhəmiyyətə malikdir.
Sürətlə qloballaşan dünyanın rəqabət
gerçəkliyində rəqabətədavamlı insanlar
üçün zəruri olan idraki bacarıq və
vərdişlər: zəruri həcmdə informasiyaya malik
olmaq; zəngin söz ehtiyatı; mənimsədiklərini
yeni materiala tətbiq etmək; səbəb - nəticə
əlaqələrini qurmaq; örtülü əlaqə və
asılılıqları tapmaq; düzgün nəticə
çıxarmaq; informasiyaları inteqrasiya və sintez
etmək; mürəkkəb problemlərin həllində
iştirak etmək; informasiyanın təşkili,
sistemləşdirilməsi, asan və səmərəli
istifadə üçün yerləşdirilməsi;
mürəkkəb ideyaları anlamaq; incə fərqləri
görə bilmək; ziddiyyətlərə həssaslıq;
informasiya axtarışının alternativ yollarından
istifadə; vəziyyətin analizi; prosesi eləcə də
onun nəticəsini qiymətləndirmək
bacarığı; nəticənin qabaqcadan görmə
bacarığı; mülahizə bacarığı; hipotezlərin
qurulması; ideyaların praktikada tətbiqi; yeniliklər
etmək bacarığı; təfəkkürün
tənqidiliyi; yüksək maraqlılıq. Bütün bu
keyfiyyətlər isə sağlam məntiqi
təfəkkür zəminində əldə edilə bilir.

Respublikamızın və
digər ölkələrin ali məktəblərinə qəbul
imtahanlarında məntiqi təfəkkürə əsaslanan
sualların və tapşırıqların artmaqda olan
çəkisi, işə qəbul və karyera yüksəlişi
ilə bağlı müxtəlif xarakterli sınaqlarda
məntiqi məsələlərin dominantlığı
belə bir kursun yalnız istedadlar üçün deyil,
ümumiyyətlə Milli Kurikuluma daxil edilməsi
zəruriyyətini aktuallaşdırmışdır.

 .

Azərbaycan Respublikasının təhsilmüəssisələ-
rində   istedadlı şagirdlərdən ibarət V
siniflər üçün “Məntiq” kursunun proqramı

№

Təlim vahidinin adı

               Məşğələlərin
  mövzusu

Dərslərin sayı

I

Məntiqə giriş

1.1. Məntiq elminin yaranma
  və inkişaf tarixi, öyrənilməsinin
  əhəmiyyəti

1

1.2. Məntiqin obyekti, predmeti,
  məqsəd və vəzifələri

1

1.3. Məntiqin “qızıl
  fonduna” daxil olmuş məşhur məsələlər

1

II

Məntiqin anlayışları
  və dili

2.1. Məntiqi anlayış
  və tərif

1

2.2. Anlayışların
  verilməsinin bəzi vasitələri

1

2.3. Məntiqi
  mülahizələr, doğru və yanlış
  hökmlər

1

2.4. Eynigüclü
  mülahizələr

1

II

İqrari və inkari
  mülahizələr

3.1. Fərdi, ümumi və
  xüsusi hökmlər

1

3.2. Ümumi iqrari və
  xüsusi iqrari hökmlər

1

3.3. Mülahizələrin
  inkarı. Ümumi inkari və xüsusi inkari hökmlər

1

3.4. Üçüncü
  halın istisnası qanunu

1

3.5. Mövcudluq barədə
  hökmlər və onların inkarı

1

IV

Məntiqi əqli
  nəticə

4.1. Ardıcıl və
  əlaqəli mülahizələr əsasında əqli
  nəticə

1

4.2. Analogiya  əsasında
  əqli  nəticə (traduksiya)

1

4.3. İnduksiya əsasında
  əqli nəticə

1

4.4. Deduksiya əsasında
  əqli nəticə

1

V

 Konyunksiya  və
  dizyunksiya

5.1. Mülahizələrin
  konyunksiyası (АВ)

1

5.2. Mülahizələrin
  dizyunksiyası (АВ)

1

5.3. Konyunksiyalı və
  dizyunksiyalı ifadələr.

1

VI

Təbii dilin məntiqi
  təhlili

6.1. Fikrin
  qeyri-müəyyən ifadəsi

1

6.2. Fikrin
  düzgün və birmənalı ifadəsi

1

6.3. Suallar və
  cavablar

1

VII

Məntiq və elmi tədqiqatlar

7.1. Problemlər,
  tezislər və hipotezlər

1

7.2.
  Arqumentləşdirmə (əsaslandırma,
  dəlilləşdirmə).

1

7.3. Sübut və təkzib

1

VIII

Hökmlərin isbatı

8.1. Real və
  məntiqi ziddiyyətlər, ziddiyyətsizlik

2

8.2. Ümumi hökmlərin
  isbatı

1

8.3. Xüsusi hökmlərin
  isbatı

1

8.4. İsbat prosesində inkari
  mülahizələrdən və ziddiyyətlərdən
  istifadə

2

8.5. Mövcudluq barədə
  hökmlərin isbatı

1

  Cəmi:

32

MÖVZULARIN TƏDRİSİNƏ DAİR
METODİK TÖVSİYƏLƏR

I təlim
vahidi. Məntiqə giriş
1.1. Məntiq elminin yaranma və inkişaf
tarixi,
öyrənilməsinin
əhəmiyyəti

Uşaqlara məntiq
sözünün ərəb və yunanca mənaları haqqında,
məntiq elminin yaranması və inkişafı tarixi
haqqında məlumatın verilməsi.
Uşaqlarda məntiqin
fəlsəfənin bir vasitəsi, təfəkkür haqqında
müstəqil bir elm olması barədə
təsəvvürün formalaşdırılması və
onun metod və əməliyyatlarından bütün
elmlərdə və insan fəaliyyətinin bütün
sahələrində istifadə edildiyinin misallar
üzərində nümayişi və şərhi.
Müxtəlif
dövrlərdə bu elmə olan fərqli münasibət
barədə məlumatın verilməsi, bir zamanlar onun
ümumtəhsil məktəblərində tədrisinin
dayandırılmasının səbəbləri və
hazırda daxil edilməsinin zərurəti barədə fikir
mübadiləsinin təşkili.
Məntiq elminin
öyrənilməsinin insan təfəkkürünün
inkişafında və digər elmlərin
öyrənilməsində əhəmiyyəti barədə
uşaqların fikirlərinin alınması və müvafiq
şərhlərin verilməsi.
Şagirdlərin iştirakı
ilə məntiqi səciyyəli sadə və
əyləncəli məsələlərin həlli və
şərhi.

1.2. Məntiqin obyekti, predmeti, məqsəd
və vəzifələri

Şagirdlərə məntiq
elminin obyekti, predmeti və onun məktəbdə tədris
edilməsinin məqsədi barədə məlumatların verilməsi.
Bu məlumatların fənlərdən verilən
nümunələr və həyati misallar əsasında
təsdiqlənməsi və möhkəmləndirilməsi.
Bir neçə fənn
nümunəsində məntiqi yanaşmaların tətbiqinin
zərurəti və əhəmiyyətinin konkret misallar
üzərində nümayiş etdirilməsi.
Müxtəlif
fənlərdən (riyaziyyat, informatika, ana dili və s.)
seçilmiş məsələlərin həllinə, qayda
və qanunların əsaslandırılmasına, məntiqi
mülahizələrin tətbiqinə dair
nümunələrin verilməsi və şərh edilməsi.

Anlayışlar, sözlər,
ədədlər və şəkillərlə bağlı
məntiqi qanunauyğunluqların tapılmasına dair
çalışmaların həlli.

1.3. Məntiqin “qızıl fonduna” daxil
olmuş
məşhur məsələlər

Paradoks və
ziddiyyətlərə dair motivasiyanın edilməsi.
Şagirdlərdən paradoks və ziddiyyətlərə dair
müşahidələri, fikir və təxminləri
barədə intervülərin alınması, müxtəsər
inşaların  yazılması.
Çətinliyinə
görə şagirdlərin yaş və inkişaf
səviyyələrinə uyğun məşhur məntiqi
məsələlər, paradokslar və rəvayətlər
haqqında məlumatın verilməsi. Məsələn:
“Axillles və tısbağa”, “Pişik və ət”, “Toyuq
və yumurta”, “Dustaqların cəza müddətinin yarı
bölünməsi” və s.
Bir neçə məşhur
məntiqi məsələnin (həllinin verilməməsi
şərti ilə) şərh edilməsi. Şagirdlərin
bu məsələlərin həll yolları
üzərində düşünməyə sövq edilməsi
və həvəsləndirilməsi.
Məntiqi paradokslar, onların
səciyyəvi xüsusiyyətləri barədə
məlumatın verilməsi.
Şagirdlərlə
gündəlik həyatımız, təbiətdəki cisim
və hadisələrlə bağlı paradoksal və
ziddiyyətli məsələlər və hallara dair fikir
mübadiləsinin təşkil edilməsi. Şagirdlərə
belə nümunələrin toplanılmasının
tapşırılması.

II təlim vahidi. Məntiqin
anlayışları və dili

2.1. Məntiqi anlayış və tərif

Anlayış və tərif
haqqında ümumi məlumat. Anlayışın tərifi
və şərhi. Anlayış predmetin (predmetlər sinfinin)
xüsusi (ümumi), mühüm və fərqləndirici
əlamətlərini ifadə edən fikirdir –
təfəkkür formasıdır. Tərif –
anlayışın məzmununu açan intellektual-nitqi
əməliyyatdır.
Anlayışların söz
və ya söz birləşmələri vasitəsi ilə
ifadə olunmasına dair nümunələr.
Anlayışların verilməsi. Toplananlar, cəm, azalan,
çıxılan, fərq, bölünən, bölən,
qismət, vuruqlar, hasil, misli və s. ifadələrin
anlayış kimi nəzərdən keçirilməsi.

2.2. Anlayışların verilməsinin
bəzi vasitələri

Göstəriş.
Göstəriş bilavasitə predmetlə
tanışlığa xidmət edir (N.Gəncəvi
“İskəndərnamə”ni, “Sirlər xəzinəsi”ni yazan
şairdir).
Təsvir. Təsvir tanış
olmayan anlayışı tanış olan anlayışlarla
əlaqələndirir.
Məsələn: “O, orta boylu,
bir qədər dolu bədənli, siması nurlu bir
şəxs idi” – Məhəmməd peyğəmbərin zahiri
təsviri.
Səciyyələndirmə
(xarakteristika). Səciyyələndirmə anlayışın
müstəsna xüsusiyyətlərinin sadalanmasıdır.

Məsələn: “Heydərbaba
– Şəhriyarın şah əsəridir”. “2 ədədi
cüt olan yeganə sadə ədəddir”.
Müqayisə. Tanış olan
digər uyğun anlayışla müqayisə əsasında
yeni anlayışla tanışlıq.
Məsələn: “Bu kaktusun
çiçəyi iri, yaraşıqlı, qanadları
xallı kəpənəyi xatırladır”.
Fərqləndirmə.
Tanış olmayan anlayışı tanış olandan
fərqləndirməklə şərh etmək.
Məsələn: “Etibarı
olmayan dost, düşməndən də betərdir”.
“Süddənyanıq quzudan qoç olmaz”. Sonu “0”-la qurtarmayan
cüt ədədlər 5-ə bölünməz.

2.3. Məntiqi mülahizələr,
doğru və yanlış hökmlər

Mülahizələr və idrak
prosesində onların rolu. Hökmlərin səciyyəsi
(xarakteristikası – iqrarlıq və inkarlıq) haqqında
məlumat. Hökmlərin quruluşu (subyekt, predikat və
bağlayıcı) və növləri, onlar
üzərində aparılan əməliyyatlar.
Mülahizə (hökm) –
gerçəkliyin predmetləri, yaxud onlar arasındakı
əlaqə və münasibətlər haqqında
(kəmiyyət, keyfiyyət, əlamət, xassə və s.)
informasiyanı  iqrar və ya inkar edən təfəkkür
formasıdır. Sadə və mürəkkəb
hökmlər. Doğru və yanlış hökmlər.
Hökmlərin quruluşu –
subyekt, predikat və bağlayıcı.
Subyekt (S) – hökmün
predmetini ifadə edən anlayışdır.
Predikat (P) – predmetin əlaməti,
xassəsi və s. ifadə edən anlayışdır.
Bağlayıcı –
subyektlə predikat arasında əlaqə və münasibətləri
iqrar və ya inkar edir.
Kvantor sözlər – subyekti
və ya onun hissəsini ifadə edir: “bütün”, “hər
bir”, “heç bir”, “bəzi”, “bir çox” və s.
Doğru və yanlış
hökm anlayışının verilməsi.
Gerçəkliyi olduğu kimi əks etdirən hökmün
doğru, təhrif edən hökmün isə yanlış
olması barədə izahatın verilməsi.

2.4. Eynigüclü  mülahizələr

Mülahizələrin
eynigüclülük (ekvivalent, eynimənalı, eyniyyət) anlayışının
verilməsi. Verilən mülahizələrdən eynimənalıların
müəyyənləşdirilməsi. Verilən
mülahizələrlə eynimənalı olan
mülahizələrin qurulması.
Məsələlərin
şərtində verilənlərin eynimənalı
mülahizələrlə əvəzlənməsi
vasitəsi ilə həllinə dair nümunələr.

1) Göstərilir ki,
eynigüclülük anlayışı yalnız riyaziyyata
deyil, bəlkə də daha çox təbii dilə aiddir.
2) Şagirdlərə
nümayiş etdirilir ki, hər hansı bir fikri həm adi,
həm də riyazi dildə bir neçə fərqli
variantlarda ifadə etmək mümkündür.
Məsələn:
a) 8 < 19 və ya 19 > 8;
b) “Mən səndən
böyüyəm” və ya “Sən məndən
kiçiksən”;
c) 6x + 10 = 28,  x = 3.
3) İfadələrin eyniliyi
qısa şəkildə “”simvolu vasitəsi ilə yazılır.
Məsələn: 8 < 19  19 > 8.
Bu simvolun sol və
sağından ox işarələri
götürüldükdə “=” işarəsinin
alınmasında rəmzi məna var. İki ədədi
ifadə arasında “=” işarəsi onların ədədi
qiymətlərinin bərabərliyini göstərir.
Məsələn:  8 ∙ 2 + 2 = 28 – 10 = 18
4) Qeyd etmək lazımdır
ki, eyniyyət təşkil edən mülahizələrin
hamısı eyni zamanda doğru və ya yanlışdır.
Məsələn: “Suda yaşayanların bəziləri
məməlilərdir” və “Məməlilərdən suda
yaşayanlar da var”.
 Biri doğru, digəri
yanlış olan mülahizələrin eynigüclü –
ekvivalent ola bilməməsinin nümayişi. Məsələn:
“Bütün alimlər biliklidirlər” və “Bütün
biliklilər alimdirlər”. Burada birinci mülahizə doğru,
ikincisi isə yanlışdır.
Mülahizələrin və
təriflərin (təyinlərin) eyniliyi. Eynilik təşkil
edən ifadələrə tərifin verilməsi. Uşaqlara
bir fikrin müxtəlif variantlarda ifadə edilə
bilməsinə dair nümunələrin verilməsi və
onların şərhi (bölünmə
əlamətlərinə dair hökmlərin
nümunəsində).
Təriflərin müxtəlif
formalarda, mənası artıq bəlli olan
sözlərlə  şifahi və yazılı
şəkildə ifadə edilməsi.

III təlim vahidi. İqrari və inkari
mülahizələr

3.1. Fərdi, ümumi və xüsusi
hökmlər

Fərdi hökmlərdə
subyektin bir predmetdən ibarət olduğu göstərilir
(Gəncə Azərbaycanın qədim paytaxtıdır).
Xüsusi hökmlərdə
subyektin həcminə ümumi, mühüm
əlamətlərə malik predmetlərin bir qisminin daxil
olduğu göstərilməlidir (Yalnız axırı 0
ilə qurtaran cüt ədədlər 5-ə
bölünürlər).
Ümumi hökmlər hər
hansı bir çoxluğun bütün elementlərinin
müəyyən bir xassəyə malik olmasını
ifadə edir.
Məhdud və az sayda
elementləri olan çoxluqlar üçün ümumi
hökmlərin isbatında elementlərin hər birinə dair
hökmün yoxlanılmasının tətbiqinin
nümayişi.
Çoxsaylı və ya sonsuz
sayda elementləri olan çoxluqlar üçün bu
üsulun tətbiqinin qeyri-mümkünlüyü
göstərilməli, belə hallarda isbatın digər
üsullarının tətbiqi əsaslandırılmalı.
Ümumi hökmə aid
nümunə: “Rəqəmlərinin cəmi 3-ə
bölünən ədədlər özləri də 3-ə
qalıqsız bölünürlər”. Bu, doğru hökmdür.

Məntiqdə
mülahizələrin, hökmlərin həqiqətə
uyğunluğu barədə fikir ifadə edərkən
“düzdür”, “düz deyil” və ya “yalandır”
ifadələrinin əvəzinə uyğun olaraq “doğrudur”
və “yanlışdır” ifadələri işlədilir.
“Yanlış” ifadəsinin
“yalan”dan fərqləndirilməsi.

3.2. Ümumi iqrari və xüsusi iqrari
hökmlər

Müxtəlif
fənlərdən göstərilən nümunələr
əsasında bu hökmləri şagirdlərin
fərqləndirmələrinə nail olmaq və bu nümunələri
şagirdlərin özlərindən almaq və şərh
etdirmək.
1. Ümumi iqrari hökmlər,
onlara dair nümunələrin verilməsi və
səciyyəvi xüsusiyyətlərinin
göstərilməsi.
Məsələn:
a) “Hamının təhsil almaq
hüququ var”;
b) “Bütün
üçbucaqlarda bucaqların cəmi 180 dərəcədir”.
2. Xüsusi iqrari hökmlər,
onlara dair nümunələrin verilməsi və
səciyyəvi xüsusiyyətlərinin
göstərilməsi.
Məsələn:
a) “Bəzi uşaqlar xüsusi
istedada malikdirlər”;
b) “Bütün
tərəfləri bərabər olan düzbucaqlılar kvadratdır”;
c) Sonu “0”
və ya “5” ilə qurtaran natural ədədlər 5-ə tam
bölünürlər.
3.3. Mülahizələrin inkarı.
Ümumi inkari və
xüsusi inkari hökmlər

Mülahizənin inkarı
anlayışının verilməsi. “İnkar” anlayışının
bir-birinin fikirlərini inkar edən iki şəxsin mübahisəsi
nümunəsində dialoq şəklində nümayiş
etdirilməsi.
Şagirdlərlə “inkar
etmək” ifadəsi ilə oxşar mənalı ifadələrin
müqayisəsi (təkzib etmək, qarşı
çıxmaq, əleyhinə olmaq, yalanlamaq və s.)
Şagirdlərə
mülahizələr kimi onların inkarlarının da
yanlış ola bilməsinin izah edilməsi və
nümunələrlə nümayiş etdirilməsi.
“İnkar” anlayışının
sadə formada, lakin bir qədər ciddi elmi dildə
təyininin (tərifinin) verilməsi (tövsiyə: inkar –
doğru mülahizəni yanlışa, yanlış
mülahizəni isə doğruya çevirən məntiqi
əməliyyatdır).
Verilən
mülahizələrin sadə formada inkarının
qurulması. Mülahizənin sadə halda inkarının
qurulması üçün onun qarşısına “doğru
deyil ki” ifadəsinin artırılmasına dair
nümunələrin verilməsi.
Verilmiş ifadələrdən
inkar mülahizələrinin seçilməsi.
Verilmiş dialoq
nümunələrində inkari mülahizələrin
seçilməsi. İnkari mülahizələrin dil
qaydalarına uyğun düzgün ifadəsi.
Təlim prosesində
müxtəlif fənlərdə, gündəlik həyat
və məişət şəraitində inkari
mülahizələrdən istifadəyə dair nümunələr
göstərilməsi, inşaların yazılması və s.
İnkari mülahizələrin
səciyyəvi xüsusiyyətləri. İnkarın inkarına
dair.
Ümumi inkari hökmlər,
onlara dair nümunələrin verilməsi və
səciyyəvi xüsusiyyətlərinin
göstərilməsi.
Məsələn:
a) “Heç bir dövlət
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü
şübhə altına almır”;
b) “Bütün tək
ədədlər 2-yə tam bölünmür”.
Xüsusi inkari hökmlər,
onlara dair nümunələrin verilməsi və
səciyyəvi xüsusiyyətlərinin
göstərilməsi.
Məsələn:
a) “Bəzi quşlar
uçmurlar”;
b) “Çıxış
qurğuları informasiyanı kompyuterdən çıxarmağa
xidmət edirlər”.
Ümumi və xüsusi
mülahizələrin inkarına dair təlim prosesindən
uşaqlara tanış olan bir neçə nümunənin
göstərilməsi və belə nümunələrin
uşaqların özləri tərəfindən təqdim
edilməsi.
“İnkar”ın işarəsinin
– simvolunun nümayişi, sadə və ya mürəkkəb
mülahizənin inkarının bu işarə vasitəsi
ilə yazılışı.
Şagirdlərin diqqətinin
ümumi və xüsusi inkar mülahizələrinin qurulmasında
yol verilən səciyyəvi xətalara yönəldilməsi
və onların baş verməməsi üçün
diqqət yetirilməli olan məsələlərin qeyd
edilməsi.
Ümumi və xüsusi
mülahizələrin inkarının şagirdlər
tərəfindən dil qaydalarına uyğun düzgün
qurulması və öz mülahizələrində
(mülahizələr ardıcıllığında) bu
qaydaların düzgün tətbiqi.
3.4. Üçüncü halın
istisnası qanunu

Üçüncü halın
istisnası qanununun formalaşdırılması. Göstərilməlidir
ki, əgər verilmiş mülahizə doğrudursa, onun
inkarı yanlışdır və əksinə, verilmiş
mülahizə yanlışdırsa, onun inkarı doğrudur.
Müxtəlif
fənlərdən olan nümunələr və həyati
vəziyyətlər üzərində bu qaydanın
doğruluğunun nümayiş etdirilməsi. Şagirdlərin
diqqətinin bu yanaşmada üçüncü halın
mümkün olmadığına yönəldilməsi.
Şagirdlərin
özlərinin belə nümunələri
göstərərək şərhlər
vermələrinə nail olmaq.
Məsələlərin,
problemlərin isbatı prosesində bu qanunun geniş
şəkildə və düzgün tətbiqinə dair
nümunələr göstərilməsi. Bu
fəaliyyətdə şagirdlərin yol verə
biləcəkləri səciyyəvi səhvlərin
təhlili.

3.5. Mövcudluq barədə hökmlər
və onların inkarı

“Heç olmazsa biri ...”
ifadəsi. Mövcudluq barədə hökmlərin
qurulması. Bu hökmlərin verilmiş çoxluğun
heç olmasa, bir elementinin müəyyən bir xassəyə
malik olmasını ifadə etdiyinin şərhi.

Verilmiş müxtəlif
mülahizələrdən mövcudluğa aid olanların
seçilməsi və şərhi.
Müxtəlif
fənlərə aid və ya həyati
vəziyyətlərlə bağlı nümunələr
üzərində mövcudluq haqqında
mülahizələrə dair nümunələrin verilməsi
və onların təhlili.
Mövcudluq barədə
hökmlərə dair şagirdlər tərəfindən
nümunələrin sadalanması və şərh
edilməsi. Mövcudluq barədə hökmlərin qurulmasında
yol verilən səciyyəvi xətaların
nümunələr üzərində nümayişi.
Mövcudluq barədə
hökmlərin şagirdlər tərəfindən dil qaydalarına
uyğun qurulması.
Mövcudluq haqqında təklif
edilən mülahizələrin inkarının sadə formada
qurulması. Verilmiş mülahizələrdən mövcudluğun
inkarına aid olanların seçilməsi.
Müxtəlif
fənlərə aid və ya həyati
vəziyyətlərlə bağlı nümunələr
üzərində mövcudluq haqqında
mülahizələrin inkarının qurulması və
şərhi.
Mövcudluq haqqında təklif
edilən mülahizələrin inkarının dil
qaydalarına uyğun düzgün qurulmasına dair
nümunələrin verilməsi və uyğun
nümunələrin şagirdlər tərəfindən
təklif edilməsi. Bu hallarda şagirdlərin yol verə
biləcəkləri səciyyəvi səhvlərin misallar
üzərində nümayişi.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair
tapşırıqların həlli.

IV təlim
vahidi. Məntiqi əqli nəticə

4.1. Ardıcıl və əlaqəli
mülahizələr əsasında əqli nəticə

Məntiqi nəticə
anlayışının formalaşdırılması.
Əqli nəticə –
müəyyən qaydalara əsasən bir və ya bir
neçə doğru hökmdən gerçəkliyin
predmetlərinə dair yeni mülahizənin alınması
kimi. Əldə olunmuş bilik və məlumatlardan
düzgün nəticənin çıxarılması,
əldə olunmuş bacarıqların tətbiqi.
Ardıcıl və
əlaqəli mülahizələr əsasında
nəticəçıxarmaya dair həyati
məsələlər və müxtəlif fənlər
üzrə nümunələrin verilməsi. Müxtəlif
atalar sözləri və məsəllərdən
çıxan nəticələrin şərh edilməsi.
Şagirdlərin
özlərinin ardıcıl və əlaqəli
mülahizələr əsasında
nəticəçıxarmaya dair nümunələr
göstərərək şərhlər verməsi. Bu
hallarda şagirdlərin yol verdikləri səciyyəvi
səhvlərin təhlili.
Məntiqi nəticə
əməliyyatının işarəsinin daxil edilməsi: “”. Bu işarənin iki
mülahizəni yeni üçüncü ümumi
mülahizədə birləşdirməsi və bu halın “AB” kimi ifadə olunması.
Məntiqi nəticənin
inkarına nümunələr əsasında
şərhlər vermək. Təklif edilmiş
mülahizələrə əks mülahizələrin qurulması.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair
tapşırıqların müstəqil həlli.

4.2. Analogiya əsasında əqli
nəticə (traduksiya)

Analogiyalar (analogiya: yunanca
oxşarlıq, uyğunluq; traduksiya: latınca traduktio –
yerdəyişmə, köçürmə) əsasında
nəticə çıxarılması. Analoji əqli nəticə
– oxşar əlamətlər əsasında
çıxarılan nəticədir.
Nümunələr əsasında
şagirdlərdə analogiya haqqında təsəvvürün
formalaşdırılması. Bir neçə fənnin
məzmunundan və həyati təcrübədən analogiyalara
dair nümunələr göstərilməsi.
Analogiyalara dair
nümunələrin uşaqlar tərəfindən
göstərilməsi və şərh edilməsi.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair
tapşırıqların həlli.

4.3. İnduksiya əsasında əqli
nəticə

İnduksiya (latınca induktio –
yönəltmə, qurma, düzəltmə, aid etmə) metodu
haqqında məlumatın verilməsi, onun xüsusi
halların ümumiləşdirilməsi kimi izah edilməsi.
Riyazi induksiya anlayışının verilməsi və
sadə isbat məsələlərində riyazi induksiya
metodunun tətbiqinə dair nümunələrin verilməsi.
İnduksiya əsasında əqli nəticənin
çıxarılması. İnduksiya metodunun tətbiqinə
dair müxtəlif fənlərə aid nümunələrin
verilməsi və şərhi.
Şagirdlərin
özlərinin induksiya əsasında əqli
nəticəyə dair nümunələr
göstərərək şərhlər verməsi və bu
zaman yol verilən səciyyəvi səhvlərin təhlili.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair
tapşırıqların həlli.

4.4. Deduksiya əsasında əqli
nəticə

Deduksiya (latınca deduktio – izah
etmək, nəticə çıxarmaq) əsasında
əqli nəticə çıxarılması. Məntiqi
deduksiyanın ümumi qaydanın xüsusi hallara tətbiqi
kimi şərh edilməsi. Deduksiya metodunun tətbiqinə dair
müxtəlif fənlərə aid nümunələrin
verilməsi və şərhi. Deduksiya metodunun sadə
məsələlərin həllində tətbiqinə dair
nümunələrin verilməsi.
Şagirdlərə deduksiya
əsasında əqli nəticə çıxarmağa dair
nümunələr göstərərək
şərhlərin verilməsi. Onların özlərinin belə
nümunələr göstərərək şərh
etmələri. Deduksiya metodu ilə bağlı yol verilən
səciyyəvi səhvlərin təhlili.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün deduksiya metoduna dair
tapşırıqların həlli.

V təlim
vahidi. Konyunksiya və dizyunksiya

5.1.  Mülahizələrin konyunksiyası
(АВ)

Konyunksiya (məntiqi “və”)
anlayışının verilməsi və bu haqda
şagirdlərdə düzgün təsəvvürün
formalaşdırılması.
“Konyunksiya”
anlayışının sadə formada və ciddi elmi dildə
təyininin (tərifinin) verilməsi (tövsiyə: Konyunksiya
– mülahizələri yeni bir mülahizədə
birləşdirən elə məntiqi “və”
əməliyyatıdır ki, alınmış yeni
mülahizə yalnız o zaman doğru olur ki,
tərkibindəki mülahizələrdən hər biri
doğru olsun. Mülahizələrdən biri belə
yanlış olduqda, yekun mülahizə də yanlış
olur).
Konyunksiya anlayışı ilə oxşar
mənalı ifadələrin  (həmçinin, həm
də, eyni zamanda və s.) müqayisəsi.
Mülahizələrin
arasına “və” bağlayıcısı artırmaqla
onların sadə konyunksiyalarının qurulması. Konyunktiv
ifadələrə dair nümunələrin verilməsi.
Şagirdlərdən  konyunktiv ifadələrə dair
nümunələrin alınması. Konyunksiyanın
inkarının qurulması.
Konyunksiyaya dair
şagirdlərə təlim prosesindən tanış olan
nümunələrin göstərilməsi və belə
nümunələrin uşaqların özləri
tərəfindən təqdim edilməsi. Şagirdlərdə
bu əməliyyatları praktikada işlətmək
bacarıqlarının formalaşdırılması.
Konyunksiya vasitəsi ilə
alınan mülahizələrin konyunktiv –
birləşdirilmiş mülahizələr
adlandırılması.
Konyunksiya vasitəsi ilə iki
və daha çox mülahizələrin
birləşdirilməsinin nümayişi. Sadə və /
və ya mürəkkəb mülahizənin
konyunksiyasının (Ù)
işarəsi – simvolu  ilə yazılışı.
Uşaqların diqqətinin
konyunksiya mülahizələrinin qurulmasında yol verilən
səciyyəvi xətalara yönəldilməsi və
onların baş verməməsi üçün zəruri
olan fəaliyyətin şərh edilməsi.

5.2. Mülahizələrin dizyunksiyası
(АВ)

Dizyunksiya (məntiqi “və ya”)
anlayışının verilməsi və bu haqda
şagirdlərdə düzgün təsəvvürün
formalaşdırılması. Ciddi dizyunksiya (“O, güldanı
qəsdən ya da bilmədən sındırmışdır”
– yalnız bir hal doğru ola bilər) və qeyri-ciddi
dizyunksiya (“Məntiqi öyrənmək üçün
xüsusi istedad və ya ciddi əzmkarlıq tələb olunur”
– eyni zamanda hər iki hal da mümkündür).
“Dizyunksiya”
anlayışının sadə formada, lakin mümkün
qədər ciddi elmi dildə təyininin (tərifinin)
verilməsi (tövsiyə: dizyunksiya – mülahizələri
yeni bir mülahizədə birləşdirən elə
məntiqi “və ya” əməliyyatıdır ki,
alınmış yeni mülahizə o zaman doğru olur ki,
tərkibindəki mülahizələrdən heç olmasa
biri doğru olsun və yalnız mülahizələrin
hamısı yanlış olduqda, yekun mülahizə də
yanlış olur).

Dizyunksiya anlayışı ilə oxşar
mənalı ifadələrin (və yaxud, ya da ki və s.)
nitqimizdə işlədilməsinə dair
nümunələr.
Mülahizələrin
arasına “və ya” bağlayıcısı artırmaqla onların
sadə dizyunksiyalarının qurulması. Sadə
nümunələrin verilməsi və uşaqlardan belə
nümunələrin alınması. Dizyunksiyanın
inkarının qurulması.
Dizyunksiyaya dair təlim prosesindən uşaqlara
tanış olan bir neçə nümunənin
göstərilməsi və belə nümunələrin uşaqların
özləri tərəfindən təqdim edilməsi.
Şagirdlərin bu əməliyyatı praktikada
işlətmələrinə dair bacarıqların
nümayiş etdirilməsi.
Dizyunksiya vasitəsi ilə alınan
mülahizələrin dizyunktiv mülahizələr
adlandırılması.
Dizyunksiya vasitəsi ilə iki və daha çox
mülahizələrin birləşdirilməsinin
nümayişi. Sadə və  və ya mürəkkəb
mülahizələrin dizyunksiyasının “” işarəsi ilə
yazılışı.
Uşaqların diqqətinin dizyunksiya
mülahizələrinin qurulmasında yol verilən
səciyyəvi xətalara yönəldilməsi və
onların baş verməməsi üçün diqqət
yetirilməli olan məqamların şərh edilməsi.

5.3. Konyunksiya və dizyunksiyalı ifadələr.

Konyunktiv ifadələrə dair
sadə nümunələrin təhlili.
Dizyunktiv ifadələrə
dair sadə nümunələrin təhlili.
Konyunksiya və
dizyunksiyanın birgə işlədildiyi ifadələrə
dair sadə nümunələrin təhlili.
Şagirdlər
tərəfindən sadə konyunksiya və dizyunksiyalı
ifadələrin qurulması.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün müvafiq
tapşırıqların həlli.

VI təlim
vahidi. Təbii dilin məntiqi təhlili

6.1. Fikrin qeyri-müəyyən ifadəsi

Fikrin qeyri-müəyyən
ifadəsi. Fikrin qeyri-müəyyən ifadəsinə dair
nümunələr. Mənaları müxtəlif cür,
yəni fərqli yozula bilən fikirlər –
mülahizələr (nümunə: Çalışan
uşaqlara aid şagirdlərə təlim prosesindən
tanış olan bir neçə nümunənin
göstərilməsi).
Şifahi nitqdə vurğu ilə bağlı
cümlələrdə məna dəyişkənliyinə
dair nümunələrin şərhi.

6.2. Fikrin düzgün və
birmənalı ifadəsi

Şifahi və yazılı
nitqdə fikrin birmənalı ifadəsinə dair
nümunələrin verilməsi. Şifahi nitqdə fikrin
düzgün və sadə şəkildə ifadəsi.
Yazılı nitqdə
fikirlərin lakonik və düzgün ifadəsi. Müvafiq
nümunələrin şərh edilməsi.

6.3. Suallar və cavablar

Sual – sual
mülahizələrində ifadə olunan informasiyanın
(biliyin) dəqiqləşdirilməsinə və ya
tamamlanmasına yönəlmiş məntiqi
əməliyyatdır (fikirdir).
Dəqiqləşdirici və
tamamlayıcı suallar. Düzgün və düzgün
verilməyən suallar. Düzgün (dolğun,
birmənalı, konkret və s.) verilən və düzgün
verilməyən  (zəif, yarımçıq,
qeyri-müəyyən və s.) cavablar.
Birbaşa və dolayısı
ilə verilən suallar. Alternativ suallar. Birbaşa və
dolayısı ilə verilən cavablar. Sadə və
mürəkkəb suallar. Doğru və yanlış cavablar.
VII təlim
vahidi. Məntiq və elmi tədqiqatlar

7.1. Problemlər, tezislər və
hipotezlər

       Bütün elmlərin
inkişafının müvafiq problemlərlə
müşayiət edilməsinə dair məlumatın
verilməsi və nümunələrin göstərilməsi.
Elmi problemlərin həllərində tezislərin və
hipotezlərin yeri və rolu haqqında.
       Tezis – sübut olunmalı
mülahizədir, dəlillər tezisin sübutunda istinad
edilən doğru hökmlərdir, tezislə
dəlillərin məntiqi əlaqələndirilməsi
isə nümayişdir.
Hipotez – məlum elmi
müddəalara zidd olmayan, müəyyən hadisə və
prosesləri doğuran səbəblər haqqında əsaslandırılmış
elə bilgidir ki, onun fərziyyələrinin sübuta
ehtiyacı var.
Hipotez – hadisələrin
səbəbi haqqında fərziyyələri və ya bu
fərziyyələrin qurulmasına və yoxlanılmasına
yönəlmiş məntiqi prosesi ifadə edə bilər. Müvafiq
nümunələrin verilməsi. Hipotezin hadisə və
prosesləri izah etməsi, onların səbəbini, başqa
hadisə və proseslərlə əlaqəsini ifadə
etməsinə dair nümunələrin verilməsi.
Müxtəlif elm
sahələrinə aid olan hipotezlərə aid nümunələrin
verilməsi. Sonralar həqiqiliyi sübut edilmiş
məhşur hipotezlərdən nümunələr
(nümunə: işıq şüasının böyük
kosmik cisimlərin yanından keçərkən əyilməsi
hadisəsi). Bir müddətdən sonra təkzib olunan
məşhur hipotezlərə aid nümunələr.

7.2. Arqumentləşdirmə
(dəlilləşdirmə)

       Arqumentləşdirmə –
müəyyən bir mülahizənin məntiqi, nitqi,
emosional-psixoloji və s. üsul və metodlarla əsaslandırılmasıdır
(nümunə: andlılar məhkəməsində
qarşı tərəflərin çıxışları;
debatlarda müxalif tərəflərin nümayiş etdirdikləri
mövqelər və s).
       Arqumentləşdirmədə
inandırıcı təsir metodlarından istifadənin
zəruriliyi və əhəmiyyətinin
göstərilməsi.
       Arqumentləşdirmənin
əsasən dialoq formasında aparılması və
fikirlərini, mülahizələrini arqumentləşdirən
şəxsin eyni zamanda qarşı tərəfin antitezisini də
təkzib etməsinin zərurəti barədə
informasiyanın və müvafiq nümunələrin
şərh edilməsi.

7.3. Sübut və təkzib

       Sübut – hər hansı
bir hökmün (tezis və ya mülahizənin) doğruluğunu
digər doğru mülahizələrlə əsaslandıran
intellektual-məntiqi əməliyyatdır. Sübutun
forması: tezislər – dəlillər – nümayiş.
       Təkzib, onun quruluşu
və növləri. Təkzib – tezisin yanlışlığını
və ya əsassızlığını müəyyən
edən məntiqi əməliyyat kimi. Müvafiq
nümunələrin verilməsi.
       Təkzibin üç
üsulu: tezisin təkzibi (iki növü: düzünə
və dolayı yolla); dəlillərin təkzibi (tənqidi);
nümayişin əsassızlığı.  Müvafiq
nümunələrin nümayiş etdirilməsi.

VIII təlim
vahidi. Hökmlərin isbatı

8.1. Real və məntiqi ziddiyyətlər,
ziddiyyətsizlik

Məna və
münasibətdə bir-birinə əks olan iki fikrin ikisinin
də eyni zamanda doğru (yanlış) ola bilməməsinin
şagirdlərə nümayişi və şərhi.
Predmetə dair müəyyən bir xassə ziddiyyətli
hökmlərin birində iqrar edilirsə, digərində inkar
edilir. Belə hökmlərin hər ikisi yanlış ola
bilər.
Real və məntiqi ziddiyyətlər.
Real ziddiyyətlər təfəkkürdən asılı
olmayaraq gerçəklikdə obyektiv şəkildə
baş verir. Fərz edək ki, bir şəxs çoxlu pul
istəyir. Lakin şərt belədir ki, o, verilən
pulları sayıb götürməlidir. Bu zaman pul o
qədər çox ola bilər ki, həmin şəxs
ömrünün sonuna qədər onu sayıb qurtara
bilməz. Bu gerçəklikdə baş verə bilən
və təfəkkürdən asılı olmayan obyektiv
ziddiyyətdir. Pul həyatda sərf edilmək
üçün lazım olduğu halda, bütün həyat
yalnız bu pulun sayılmasına sərf edilə bilər.
Məntiqi ziddiyyətlər
isə təfəkkür qanunlarının pozulmasından
qaynaqlanır. Məsələn:

a) “Bir qurtum çay istədim.
Dünəndən qalmış buz kimi soyuq çayı
gətirdi mənə. Onu da tökdü üstümə,
yandırdı məni” (“Qayınana” tamaşasından
parça);
b) “A parçası
şəkildə verilən parçaların ən uzunudur
və A parçası sağındakı B
parçasından bir qədər qısadır”.

8.2. Ümumi hökmlərin isbatı

Şagirdlərə riyaziyyatdan
ümumi hökm kimi ifadə edilmiş bir neçə teoremin
isbatının nümayiş etdirilməsi. Şagirdlər
tərəfindən müstəqil şəkildə belə
teoremlərin isbat edilməsi və həllin şərhinin
verilməsi.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair
tapşırıqların müstəqil həlli.

8.3. Xüsusi hökmlərin isbatı

Şagirdlərə riyaziyyatdan
xüsusi hökm kimi ifadə edilmiş bir neçə
teoremin isbatının nümayiş etdirilməsi.
Şagirdlər tərəfindən sərbəst
şəkildə belə teoremlərin isbat edilməsi və
həllinin şərhinin verilməsi. Digər
fənlərə aid xüsusi hökmlərin verilməsi
və onların isbatına dair nümunələrin
şərhi.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair
tapşırıqların müstəqil həlli.

8.4. İsbat prosesində inkari mülahizələrdən
və ziddiyyətlərdən istifadə

İnkardan sadə hökm
və teoremlərin isbatında istifadə edilməsinin
nümunələr üzərində nümayişi.
İnkarın tətbiqi ilə məsələ həllinə
dair nümunələr.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair bir
neçə tapşırığın sərbəst
yerinə yetirilməsi.

8.5. Mövcudluq barədə hökmlərin
isbatı

İsbat prosesində
mövcudluq barədə hökmlərdən istifadəyə
dair nümunələrin şərhi.
Mövcudluq barədə
hökmlərin isbatına dair nümunələrin
şərhi. Şagirdlərin mövcudluq barədə
hökmləri müstəqil şəkildə isbat
etmələri.
Mənimsəmənin
yoxlanılması üçün mövzuya dair bir
neçə tapşırığın sərbəst
yerinə yetirilməsi.
Mövcudluq hökmləri
və onların isbatına dair qısa essenin yazılmasının
şagirdlərə təklif edilməsi.

Əbülhəsən
Bəhmənyar
Məntiqin mövzusu və vəzifələri
barədə :
   "Məntiq
nəzəri sənətdir ki, həqiqi tərif adlanan düzgün
tərifin və sübut adlanan sillogizmin hansı formalardan
və materiyalardan, qüvvətli olub, yəqinliyinə
bənzər təsdiq bildirdikdə topik, zərif olub daha
çox güman bildirdikdə ritorik adlanan inandrıcı
sillogizmin hansı formalardan və materiyalardan olduğunu
müəyyən edir. O, müəyyən edir ki,
düzgün olmayan tərif hansı formadan və materiyadan,
yanılmaya aoarıb çıxaran və sofistik adlanan
düzgün olmayan sillogizm hansı formadan və materiyadan,
əsla təsdiq bildirməyən, lakin bir şeyə
qarşı nəfsin ya rəğbətini oyatmaq, yaxud,
nifrətini, ikrahını qazandırmaq, ya da, onu açmaq,
yaxd sıxmaq məqsədi ilə xəyala gətirilən
sillogizm – poetik sillogizm hansı formadan və materiyadan düzəlir."
     Filosofun fikrincə, məchul olan, sonra isə
düşünməklə məluma çevrilən
axtarılanlar tərifin və sillogizmin sayəsində
tapılır. O, ikisindən hər biri ya həqiqidir, ya da
həqiqətdən kənardır (ancaq özünə
görə faydası vardır), ya batildir, ya da
həqiqətə bənzərdir. İnsanın fitri
qabiliyyəti bu təsnifatda çox vaxt kifayət
qədər fərq qoya bilmir. Əgər belə olmasaydı
nə alimlər arasında fikir ayrılığı, nə
də birisinin baxışında ziddiyyət özünü
göstərərdi.
Sillogizm və tərif :Sillogizm və tərifdən
hər biri müəyyən tərtib üzrə
anlaşılan mənalardan əmələ gəlir və
düzəlir. Deməli, o ikisinin düzəldiyi bir materiya
və düzəlmə üçün bir forma olur. Hər
hansı materiya ev, yaxud kürsü üçün
yaramadığı, hər hansı formaya görə ev
materiyasından bir ev, kürsü materiyasından bir
kürsü başa gəlmədiyi, əksinə, hər bir
şeyin özünəməxsus eynilə bir forması
olduğu kimi, düşünməklə bilinən hər bir
məlumatın da özünəməxsus bir materiyası
və özünəməxsus eynilə bir forması
vardır, o bu ikisinin sayəsində həqiqət olur. Evi
tikdikdə forma düzgün olsa da, bəzən materiya
cəhətdən, materiya düzgün olsa da bəzən
forma cəhətdən, bəzən də birlikdə hər
ikisi cəhətdən fəsad baş verdiyi kimi,
tərifdə və sillogizmdə baş verən fəsad
bəzən forma cəhətdən, bəzən materiya
cəhətdən, bəzən də birlikdə hər ikisi
cəhətdən baş verir.
"İnsan yalnız duyğudan
gələn, yaxud duyğunun təsdiqlədiyi şeyə inanır" de- yən
Əbülhəsən Bəhmənyarın təlimində
hissi qavrayışın verdiyi bilik məlumdur, nəzəri
elmlərin hələ dərk edilməmiş
müddəaları isə

məchuldur. Öz sələfləri  kimi,
Azərbaycani də məntiqin faydasını, məlum- dan
məchula keçmək yollarını
göstərməklə insanı təfəkkür
xətalarından qorumaqda görürdü.
Anlayış
və  söz : Əbülhəsən Bəhmənyar
nəzəri söhbətlərin sözlərdən, əqli
düşüncələrin əqli nitqlərdən
düzəldiyini nəzərə alaraq ilk şərhi,
sözdən və onun anlayışa münasibətindən
başlayır. Filosofun fikrincə, sözlər
nəfsdəki əsərin (inikasın) yalnız uyğunluq
və şərtilik yolu ilə ifadəsidir, çünki
adlarda hər hansı şeyə məxsus heç nə
yoxdur. Bəhmənyar tərəfindən söz fikrin
ifadəsi, yazı isə, sözün işarəsi kimi
səciyyələndirilir. O, qeyd edir ki, nəfsdəki hər
bir əsər üçün məxsusi bir yazı
işarəsi mümkün idi. Lakin bu, uzun işdir. Ona
görə də sözlərlə qənaətlənmək
tədbiri görülmüş və uzunçuluqdan
qaçmaqla yazılar tərtib edilmişdir. Bəhmənyar
bildirir ki, yazı və sözlər nəfsdəki
şeyə məxsus təbiilik deyil, əksinə
şərtilik yolu ilədir. Nəfsdəki əsər isə
xarici aləmdə mövcud olan şeylərin təbii
ifadəsidir (hekayətidir). Deməli yazı, sözün
hərflərini ifadə edən formalara görə
müxtəlif şərti göstərmədir
(işarədir). Sözlər isə nəfsin
təsəvvürlərini ifadə edən formalara
görə müxtəlif şərti göstərmədir.
Nəfsin təsəvvürləri əyani şeyləri
qeyri–iradi göstərmədir. Bunun üçün əyani
şeylər göstərilir, lakin göstərmir, yazı
isə göstərir, lakin göstərilmir. Nəfsin
təsəvvürlərindən və sözlərdən
hər biri həm göstərən, həm də
göstəriləndir.
Şərq peripatetiklərinin o
cümlədən Əbülhəsən Bəmənyarın
tərif haqqındakı təlimində, həm sözün
xüsusi mənasında tərifdən, onun tam və natamam
növlərindən, həm də onu əvəz edən
üsulardan, bənzətmən və nominal
təriflərdən söhbət gedir.[25]
Əbülhəsən
Bəhmənyar düzgün tərif almaq üçün
riayət edilməsi zəruri olan qaydaları
göstərmişdir:
"Tərif mütənasib olmalıdır, yəni tərif verilənlə tərif verən eyni həcmdə götürülməlidir. Məsələn,
"Şər insanların zülmüdür"
tərifində "şər" anlayışı
"insanların zülmü" anlayışına
nisbətdə cinsdir, daha geniş həcmə malik olduğu
üçün mütənasib deyildir. Tərif dövr
etməməlidir. Məsələn, "ədəd
vahidlərdən yığılmış çoxluqdur"
tərifində, "ədəd" ilə
"çoxluq" idrak üçün eyni bir şeydir. Bir
şeyə öz ziddinə görə tərif vermək
də bu qəbildəndir. Məsələn, "cüt
tək üzərinə bir gəlinən saydır", yaxud,
"tək cütdən bir çıxılan saydır".
Tərif inkarı olmamalıdır, çünki, varlıq
öz–özlüyündə məlumdur, yoxluq isə
varlığa görə tanınır. Tərif verən,
tərif veriləndən aydın olmalıdır.
Məsələn, "Od nəfsə bənzəyən
cisimdir" dedikdə, nəfs anlayışı "od"
anlayışından daha artıq dərəcədə qeyri
– müəyyəndir. "Günəş gündüz
çıxan ulduzdur" tərifində isə
"gündüz" anlayışı yalnız
Günəşə görə bəlli olduğu
üçün onun məzmununu aça bilməz." [25]

Hökm  və   onun   növləri :Əbülhəsən Bəhmənyar, hökm
və onun müxtəlif növlərini əsaslı surətdə araşdırmışdır. Burada
hökm, Aristotelin məntiq
təliminə uyğun olaraq, bir şey haqqında
nəyisə iqrar, yaxud inkar edən fikir kimi
səciyyələndirilir. Hökmlərin qəti və
şərti formalarını nəzərdən
keçirən Bəhmənyar öz şərhinə
qəti hökmdən başlayır. O, göstərir ki,
qəti hökm üç şey ilə – subyekt
mənası, predikat mənası və o
ikisi arasındakı
münasibət ilə tamamlanır. Azərbaycani hökmləri məzmn etibarilə
nəzərdən keçirərkən onların
müqəddəm müddəalar, bənzər
müddəalar və təxəyyülə əsaslanan
müddəalar kimi növlərini
araşdırmışdır. Müqəddəm
müddəalar ya inamlardır, ya da əxz edilmiş
müddəalardır. İnamlar üç cür olur,
yəni qəbulu vacib, məlum və vəhmə əsaslanan
müddəalardan təşəkkül tapır.

     Qəbulu vacib
müddəalar ilkin məlumatlar olub, müşahidədən
və təcrübədən əldə dilir. İntuisiyaya
və camaatın verdiyi xəbərlərə əsaslanan
biliklər də bu qəbildəndir. İlkin məlumatlar
aydın əqlin xarici səbəblərdən heç
birinə görə deyil, özünə görə,
özünün fitri təbiətinə görə vacib
bildiyi hökmlərdir.
Müşahidədən
əldə edilmiş məlumatlar hissi məlumatlardır.
Onlar duyğudan aldığımız şeylərə
nisbətdə istifadə etdiymiz hökmlərdir. Günəşin
varlığına, onun işıqsaçan olmasına
görə müddəa, odun yandırıcı olması
müddəası bu qəbildəndir. Qeyri – hissi nəfsi
qüvvələrin müşahidəsinə görə olan
hökmlər də belədir, məsələn,
özümüzdə bir fikir, habelə bir qorxu, bir
qəzəb olduğunu bilirik, özümüzü və
öz əməllərimizi dərk edirik.
Təcrübə
vasitəsiylə qazanılmış məlumatlar təkrar
olunan müşahidələrimizin doğurduğu
hökmlər və müddəalardır. Bunun
nəticəsində heç bir şübhə doğurmadan
güclü rəy möhkəmlənir. Təcrübə
hökləri əksəriyyət etibarilə, yaxud qəti
surətdə vacib edə bilər. O,
müşahidələrlə çulğalaşmış
gizli sillogistik bir qüvvədən xali deyildir.
İntuisiyaya
əsaslanan biliklər həmçinin təcrübə
vasitəsiylə qazanılmış məlumatlara
oxşardır. Öz sələfləri kimi
Əbülhəsən Bəhmənyar da hökmə, ancaq
istidlalın bir növü kimi baxmışdır.
Bəhmənyar
istidlalı "müəyyən məqsədə
aparıb çıxaran istiqamət" adlandırır.
O qeyd edir ki, hər bir sənət müəyyən materiya
və forma ilə bağlıdır. Materiya və formanın
müxtəlifliyi ilə sənət məhsulu müxtəlif
olduğu kimi, istidlal da təşəkkül
tapdığı şeyin müxtəlifliyinə görə,
yada düzgün və ya yanlış qurulmasının
müxtəlifliyinə görə müxtəlif olur.
Bəhmənyarın fikrincə istidlalda məqsəd kəsb
etmə yolu ilə müəyyən bir biliyin, yaxud zənnin
qazanılmasıdır.
İstidlal(məntiqi
əqli  nəticə) : Bəhmənyar istidlalı "müəyyən
məqsədə aparıb çıxaran sənət" adlandırmışdır. İstidlal bir və ya bir
neçə hökmün qarşılaşdırıl -masından
alınır. Hər hansı bir hökmdən başqa bir
hökmün çıxarıldığı bilava- sitə
istidlal Şərq peripatetiklərinin məntiq təlimində
adətən hökm bəhsində nəzərdən
keçirilir.  İnduksiyanı istidlalın
xüsusi forması kimi
nəzərdən
keçirən Bəhmənyar yazır: "İnduksiya
çoxlu ayrıcalarda mövcud olan hallara görə
ümumi haqqında irəli sürülən
müddəadır."
Analogiyaya
gəldikdə – "Təhsil" kitabında qeyd edilir kimi, "o,
müşahidə edilən şeyin timsalında mövcud
olana görə qaib şey haqqında irəli
sürülən müddəadır."
Ərəbdilli
filosoflar müqəddimədə faktik məzmunun yəqinliyi
baxımından istidlalın beş növünü
fərqləndirmişlər: 1) sübut (əl–bürhan), 2)
dialektika (əl–cədəl), 3) ritorika (əl– xitabə), 4)
poetika (əş–şir) və 5) sofistika(əl-müğalətə).
 Bunların içərsində sübut mühüm yer tutur. Bəhmənyar
yazır ki, sübut yəqin nəticə çıxarmaq
üçün yəqin müqəddimlərdən
düzəlmiş istidlaldır. Yəqin
müqəddimələr ilkin məlumatlardan, ya
təcrübə vasitəsiylə qazanılmış
məlu- matardan, ya da camaatın verdiyi məlumatlardan ibarət
olur.
Fəlsəfi biliyin
faydasına əxlaqi keyfiyyət baxımından yanaşan
Bəhmən -yarın fikrincə, qazanılmış hər
bir bilik insanın mənəviyyatını
zəngnləşdir -məyə, onda gözəl
məziyyətlər aşılamağa xidmət edir, əks
halda həmin bilik faydasızdır. Mütəfəkkirin
nəzərində var – dövlətə həris bir kəsin
ikmət elmi olsa da hikmət zövqü yoxdur.

Belə ki, kamil
insanda əql həzz hissi həzzdən güclüdür,
daha doğrusu, "həqiqi həzz əqli həzzdir". Zira, "əqli
həzzlər dərdin tərtib etmədiyi şəfadır,
xəstəliyin yaxın düşmədiyi
sağlamlıqdır".
Əqli ən
böyük vardat hesab edən Bəhmənyar bütün
sərvətlərlə müqayisədə ona
üstünlük verirdi, çünki, "sərvət
qorunur, əql isə insanı qoruyur". Əql filosofun əqidəsincə,
təkcə nəzəri idrakı təmin etməklə
kifayətlənmir, eyni zamanda həyati fəaliyyətin amili
olur: "Əql
qürbətdə münisdir"; "Sənə
narahatlıq üz verdikdə kədəri əzmlə
boğ, çıxış yolu tapmaq və xilas olmaq
üçün əqli səfərbər et"; "Baş
vermiş işə görə qüsslənmə, onu aradan
qaldırmağa, dəf etməyə çalış.”
____________

LÜTFİ  ZADƏ
Lütfi Z adə (ing. Lotfi Zadeh; əsl
adı Lütfəli Rəhim oğlu
Ələsgərzadə) — azərbaycanlı alim, süni intellekt
sahəsində qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin
banisi, Kaliforniya Berkli
Universitetinin professoru.
O bu ali təhsil müəssisəsinin ömürlük professoru
seçilmiş yeganə şəxs ,Amerikadakı
Azərbaycan diaspor təşkilatlarının fəxri
sədri.
  bir
çox xarici ölkə akademiyalarının üzvü
olmuşdur. O, çoxlu sayda mötəbər
cəmiyyətlərin və fondların mükafatlarına
layiq görülmüş, medallarla təltif edilmişdir.
Onlarla xarici dövlət və ictimai təşkilatların
fəxri doktoru olmuş   Lütfi Zadə dünyada
əsərlərinə ən çox istinad edilən
alimlərdən sayılır. Təkcə 1990-2000-ci illərdə onun
əsərlərinə 36000-dən çox istinad
edilmişdir.
Kaliforniyanın Berkli şəhərində
"İnformasiya Texnologiyaları üzrə Zadə
İnstitutu" yaradılmışdır.Lütfi
Zadə Azərbaycan
Milli Elmlər Akademiyasının İnformasiya Texnologiyaları
İnstitutunun “İnformasiya texnologiyaları problemləri”
və “İnformasiya cəmiyyəti problemləri” jurnallarının
fəxri baş redaktoruolmuşdur.Lütfi Zadə Avrasiya Akademiyasının qurucu üzvlərinin
biri  idi.
Bu gün dünya elminə
Lütfi Zadənin 6 mühüm nəzəriyyəsi
məlumdur. Hazırda onlar elm və istehsalatda geniş
şəkildə tətbiq olunur. Ona dünya
şöhrəti qazandıran, onun dünya elmində inqilab
hesab olunan qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsidir.
 Bu nəzəriyyə riyaziyyatın əsası olan ikili
çoxluq anlayışına yeni ifadə vermişdir: qeyri-səlis çoxluq. Elmdə qeyri-səlis
ölçünün daxil edilməsi təbiətdə
və cəmiyyətdə gedən proseslərin qeyri-müəyyənliyini
daha adekvat   nəzərə almağa imkan yaradır.

Aparıcı dünya şirkətləri
tərəfindən tətbiq olunan bu nəzəriyyə 1965-ci ildə işlənib
hazırlanmışdır. Nəzəriyyə uzun
müddət Amerika elmi ictimaiyyəti tərəfindən
qəbul edilməsə də, ötən əsrin 80-ci illərində yapon
alimlərinin diqqətini cəlb etmiş və yaponlar bu unikal
nəzəriyyədən yararlanmaq qərarına gəlmişlər.
Lütfi Zadə nəzəriyyəsinin tətbiqi
gündoğan ölkəyə milyardlar
qazandırmışdır. Bu gün Yaponiyanın "Mitsubishi", "Toshiba", "Sony", "Canon", "Sanyo", "Nissan", "Honda" və digər nüfuzlu
şirkətləri qeyri-səlis məntiq
nəzəriyyəsinə əsaslanan foto və videokameralar,
paltaryuyan maşınlar, vakum kimyəvi
təmizləyiciləri istehsalında, avtomobillərin,
qatarların, sənaye proseslərinin idarə olunmasında
geniş istifadə edirlər. Lütfi Zadə 1989-cu ildə qeyri-səlis
məntiq nəzəriyyəsinin sənayedəki
uğurlarına Yaponiyanın elm adamlarına verdiyi ən
yüksək mükafat – "Honda" mükafatı ilə
təltif olunub. Amerikalılar da bu nəzəriyyənin
qiymətini anlamağa, ondan yararlanmağa başlayıblar. Bu
gün bu nəzəriyyə Amerikanın "General
Motors", "General
Electric", "Motorola", "Dupont", "Kodak" və başqa
şirkətləri tərəfindən istehsalatda geniş
tətbiq olunur. Hazırda bu nəzəriyyədən iqtisadiyyatda,
psixologiyada, linqvistikada, siyasətdə,
fəlsəfədə, sosiologiyada, dini
məsələlərdə, münaqişə problemlərində
də istifadə olunur.
Qeyri-səlis məntiq
nəzəriyyəsindən əlavə Lütfi Zadə 5
fundamental elmi nəzəriyyə təklif etmişdir:
"təəssüratlar nəzəriyyəsi",
"sistemlər nəzəriyyəsi", "sözlə
işləyən kompyuter nəzəriyyəsi",
"optimal süzgəclər nəzəriyyəsi" və
"soft kompyutinq".
Lütfi Zadənin elmdə Z-çevirmə kimi tanınan işi diskret
və rəqəmli idarəetmə, informasiya və kommunikasiya
sistemlərinin yaradılmasının əsasını
qoymuş elmi nəzəriyyədir. Onun məşhur
vəziyyətlər fəzası, dinamik sistemlərin
idarə olunma və müşahidə olunma
nəzəriyyələri müasir idarəetmə elminin
əsasını təşkil edir. ABŞ-ın Milli
Kosmik Tədqiqatlar Mərkəzi(NASA) bu nəzəriyyələr
əsasında idarəetmə sistemlərini tədqiq edir, layihələndirir
və tətbiq edir.
Lütfi Zadənin qeyri-səlis
məntiqini obrazlı şəkildə belə izah etmək
olar: "Aristotel məntiqi" ilə mühakimə
yürüdən beyin dünyanı yalnız ağ və ya
qara rəngdə qavrayır, "Zadə məntiqi"
isə dünyanı bütün çalarları ilə
qavramağa imkan verir. Çünki, "Aristotel
məntiqi" ikili (binar) məntiqdir, "Zadə
məntiqi" çoxmənalı (kəsilməz
qiymətli) məntiqdir. Aristotelə
görə, bir müddəa ya doğru, ya da yalan ola bilər.
Lütfi Zadəyə görə, hər bir
müddəanın doğruluq dərəcəsi doğru
və ya yalan arasında (və ya sıfırla bir arasında)
kəsilməz qiymətlər alır. "Zadə
məntiqi"ndə real həyatı daha dürüst inikas
etmək qabiliyyəti var, bu məntiqdə tolerantlıq daha
çoxdur. Düz 20 il Amerika elmi ictimaiyyəti
tərəfindən qəbul edilməyən qeyri-səlis
məntiq nəzəriyyəsi, nəhayət, 1980-ci illərdə yapon alimləri
tərəfindən böyük maraqla
qarşılanmışdır.

Beləliklə, bunəzəriyyə riyaziyyatın, kibernetikanın, informatika və hesablama
texnologiyasının inkişafı
tarixində yeni bir dövr açmışdır. Bu
nəzəriyyə bütün dünyada elmə, texnika və
texnologiyaya geniş nüfuz etmişdir. Paltaryuyan
maşınlardan tutmuş, avtomat sürücüyə kimi
yüzlərlə, minlərlə sistemdə, qurğuda öz
tətbiqini tapmışdır. Getdikcə həmin
nəzəriyyənin əməli gücü onun
mücərrəd mahiyyətini üstələmişdir.
2013-cü ilin 19-20 iyun tarixlərində Madrid
şəhərində İspaniyanın BBVA(Banco BilbaoVizcayaArgentaria,)
fondunun elm və mədəniyyət sahəsi üzrə
təsis etdiyi mükafatların təqdimetmə mərasimi
keçirilib. Fond tərəfindən İnformasiya-Kommunikasiya
Texnologiyaları kateqoriyasında Lütfi Zadə 400 min avro
dəyərində mükafata layiq görülüb.
2016-cı
ildə Lütfi
Zadənin nəzəriyyəsi əsasında yapon alimləri
tərəfindən ilk dəfə olaraq süni-intellektə
malik robot hazırlanıb Alter adlı robot Tokiodakı Beynəlxalq Elm
Muzeyində sərgilənib.
Macarıstanda Obuda Universitetinin
nəzdində Antal Beyçzi adına İntellektual Robotiks
Mərkəzi ilə əməkdaşlığına
görə Lütfi Zadənin fotosu bu mərkəzin
divarında yerləşdirilib.

Bakıda-
“FƏXRİ   XİYABAN”da   LÜTİZADƏNİN
QƏBRÜSTÜ   ABİDƏSİ

  Tövsiyə
edilən ədəbiyyat:

Azərbaycan   dilində:
1.Xüsusi
lisey  sinifləri  üçün  nümunəvi  proqramlar
“Məntiq”(V-VII siniflər)...Bakı
“Təhsil”nəşriyyatı-2012,  səh.3-72

 2.Israfilov  M.M. Məntiq  Bakı  Turan  evi
2005 384 s.

3. Israfilov
M.M. Məntiq  dərs  vəsaiti  “Maarif” Bakı-1987 334 s.

 4. Israfilov  M.M. Məntiq
terminlərinin  izahlı  lüğəti Bakı-2007 352 s.

5. Israfilov
M.M. Məntiq  sual və   cavablarda  “Adiloğlu”
nəş.Bakı-2008 218 s.

6.Rauf
İmranoğlu Məntiq “Parlayan  Günəş”
Bakı-2011  464 s.

7.Hacıyev
Z. Məntiq (dərs  vəsaiti) Bakı-2007 244 s.

8.İmanov
H.R. Yusifova  G.Y.  Hüseynli  O.H. Məntiq  Ali
məktəblər  üçün  dərslik  Dərələyaz
nəşr.  Bakı-2010  214 s.

9.Möhsün
Nişapuri Məntiq Bakı-2012 176 s.

10.Malik
Aranlı  Məntiq  (I-IV  sinif  şagirdləri
üçün) Bakı-2009 72  s.

       Rus  dilində:
11.Ненашев  М.И. Введение  в
логику  «Гардарики» Москва-2004    352 стр.

12.Очункова  Л.В. Введение
в  логику  Логические  операци.Учебное  пособие для  5  класса  Киров-2004
124  стр.

13.ЛОГИКА  учебное  пособие
10-11 классы Москва-2008 224 стр.

14.Гусев   Д.А.
Удивительная   логика  Москва ЭНАС-2010  240 стр.

15.Гетманова   А.Д.Учебник  логики
со  сборником  задач Москва-2011 368 стр.

16.Инна   Светлова  ЛОГИКА
Москва-2012 64 стр.

17.Гин   С.И. Мир   логики
Москва-2001   37 стр.

Скачано с www.znanio.ru

file_name: MƏNTİQƏ   GİRİŞ.docx

alt: MÜNDƏRİCAT Ön söz.....

alt: VI.TƏBİİ DİLİN MƏNTİQİ

alt: Layihə çərçivəsində istedadlı uşaqlar üşün vəsaitlərin, o cümlədən “MƏNTİQ” üzrə vəsaitin hazırlanması istedadlı uşaqların aşkar olunması və dəstəklənməsi üçün yaradıcı mühitin inkişaf etdirilməsi istiqamətində xüsusi…

alt: MƏNTİQ” ELMİNİN YARANMASI

alt: Aleksandrın ( Makedoniyalı İskəndərin-red

alt: Təsadüfi deyildir ki,

alt: MƏNTİQİN OBYEKTİ, PREDMETİ,

alt: MƏNTİQİN “QIZIL FONDU”NA

alt: Hərəkəti görmək olar, düşünmək yox

alt: MƏNTİQİ ANLAYIŞ VƏ

alt: ANLAYIŞLARIN VERİLMƏSİNİN

alt: SƏCİYYƏLƏNDİRMƏ -məfhumun müstəsna xüsusiyyətlərinin sadalanmasıdır

alt: Sərbəst iş üçün tapşırıqlar (tərifə bənzər üsullarla iş) 1

alt: MƏNTİQİ MÜLAHİZƏLƏR,DOĞRU VƏ

alt: Hökmlərin quruluşca növləri :

alt: EYNİGÜCLÜ MÜLAHİZƏLƏR n

alt: Fərdi,ümumi və xüsusi hökmlər 9

alt: FƏRDİ,ÜMUMİ VƏ XÜSUSİ

alt: Sərbəst iş üçün tapşırıqlar (kəmiyyətə görə hökmlərin fərqləndirilməsi) 1

alt: MUMİ İQRARİ VƏ XÜSUSİ İQRARİ

alt: Sərbəst iş üçün tapşırıqlar ( iqrari hökmlər üzrə iş ) 1

alt: MÜLAHİZƏLƏRİN İNKARI,ÜMUMİ İNKARİ

alt: A- ümumi iqrari hökmlər

alt: NCÜ HALIN İSTİSNASI

alt: MÖVCUDLUQ BARƏDƏ HÖKMLƏR

alt: Sərbəst iş üçün tapşırıqlar (əqli nəticə çıxarma üzrə iş ) 1

alt: NDUKSİYA ƏSASINDA ƏQLİ

alt: DEDUKSİYA ƏSASINDA ƏQLİ

alt: Mülahizələrin konyunksiyası (A^B) 18

alt: MÜLAHİZƏLƏRİN KONYUNKSİYASI(A^B)

alt: MÜLAHİZƏLƏRİN DİZYUNKSİYASI (A ∨

alt: KONYUNKSİYA VƏ DİZYUNKSİYALI İFADƏLƏR

alt: Fikrin qeyri-müəyyən ifadəsi 21

alt: FİKRİN QEYRİ-MÜƏYYƏN İFADƏSİ -

alt: FİKRİN DÜZGÜN VƏ BİRMƏNALI İFADƏSİ

intro: Книга   написана   по  программу  спецлицеев   для  5  класса . В книге изложена   основные понятие  по  начаьному   курсу   ЛОГИКЕ.

логика

group: Дисциплины

title: Учебное  пособие   В ВЕДЕНИЕ В  ЛОГИКУ  для   спец  лицеев