extracted_text:
Kurbanov
Abdulaziz Shaniyazovich

OLIY
ASAB FAOLIYATI FIZIOLOGIYASI

Qarshi 2021
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY
VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
QARSHI
DAVLAT UNIVERSITETI

Kurbanov Abdulaziz
Shaniyazovich

OLIY
ASAB FAOLIYATI FIZIOLOGIYASI
(uslubiy qo‘llanma)

Qarshi  “Fan va ta’lim”
2021

КВК-51.2
К
92
Kurbanov
A.Sh. Oliy
asab faoliyati fiziologiyasi.
Qarshi “Fan va ta’lim”, 2021. 64
bet

Ushbu
uslubiy qo‘llanmada oliy asab faoliyati fiziologiyasiga bog‘liq ma’lumotlar keltirilgan.

Uslubiy
qo‘llanmadan bakalavrlar, magistrantlar, shu sohada ilmiy izlanish olib borayotgan
tadqiqotchilar, magistrantlar va boshqa barcha qiziquvchilar foydalanishi mumkin.

Taqrizchilar:
Karimov Olim Rasulovich
– Qarshi davlat universiteti Fiziologiya kafedrasi
dotsenti, biologiya fanlari nomzodi.

Rahmatullayev Yorqin
Shokirovich – Qarshi
davlat universiteti Fiziologiya kafedrasi dotsenti, biologiya fanlari nomzodi.

Ushbu
uslubiy qo‘llanma Qarshi davlat universiteti O‘quv-uslubiy kengashining 2021-yil
6-noyabrdagi 1B-bayonnomasi qarori bilan nashrga tavsiya etilgan.

MUQADDIMA
Oliy
nerv faoliyati fiziologiyasi  odam va hayvonlar fiziologiyasi fanining
tarkibiy qismiga kirib, u markaziy nerv tizimining bosh miya yarimsharlari,
uning po‘stloq hamda po‘stloq ostki yadrolari faoliyati bilan bog‘liq barcha
hayotiy jarayonlar, ularni boshqarish, turli-tuman ichki va tashqi muhit
sharoitlariga moslashish bilan bog‘liq funksiyalarni o‘rganadigan sohasidir. Yana
u xotira, nutq, tafakkur, ong kabi inson psixologiyasi bilan bog‘liq bo‘lgan
jarayonlarning neyrofiziologik va psixofiziologik qonuniyatlarini obyektiv
o‘rganishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu
yo‘nalishga ilk bor asos solgan olimlar bo‘lib I.M.Sechenov, I.P.Pavlov,
A.A.Uxtomskiylar hisoblanadi. Keyinchalik L.A.Orbeli, P.K.Anoxin, A.B.Kogan,
L.G.Voronin, A.S.Batuyev va boshqalar oliy nerv faoliyatini universitet va
institutlarda alohida darslik qilib o‘tilishini tashkil qildilar va amalga
oshirdilar. Oliy nerv faoliyati bo‘lg‘usi biolog, tibbiyotchilardan tashqari
yana psixologlar, faylasuflar, sotsiologlar tayyorlashda ham muhim ahamiyatga
ega. Boshqacha aytganda, inson tabiatini tushunishda, uni turli-tuman tabiiy,
ruhiy, ijtimoiy holatlarda vaziyatni to‘g‘ri va mukammal baholashda oliy nerv
faoliyatiga tegishli fiziologik jarayonlarning mohiyatini bilish alohida o‘rin
tutadi.
O‘quv
uslubiy qo‘llanma O‘zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi harbiy texnika
instituti kursantlari faoliyatini psixologik ta’minlash bo‘yicha oliy nerv
faoliyati kursidan mashg‘ulotlar olib borishga mo‘ljallangan. U oldindan tuzib
chiqilgan dastur asosida yozilgan bo‘lib, fanni o‘zlashtirib olishda qulay
bo‘lishi uchun tegishli holda ketma-ket keladigan 11 ta mavzular tariqasida
yoritilgan. Birinchi mavzu oliy nerv faoliyati haqida tushuncha, bu boradagi
I.M.Sechenov va I.P.Pavlov ishlariga qaratilgan. Ikkinchi mavzu oliy nerv
faoliyatining asosi hisoblangan shartli va shartsiz reflekslar nazariyasini
tushunib olish va uni hayotga tadbiq qilishga bag‘ishlangan hamda instinklar
haqida fikr yuritilgan. Uchinchi mavzu shartli refleks yuzaga kelishini
ta’minlaydigan vaqtincha bog‘lanish va  uning o‘ziga xos xususiyatlariga
bag‘ishlangan. To‘rtinchi mavzu miyada ta’sirotlar, voqea-hodisalarni analiz va
sintez qilish fiziologiyasi, dinamik stereotip hamda dominanta masalalarini
yoritishga yo‘llangan. Qo‘llanmaning beshinchi mavzusi birinchi va ikkinchi
signallar tizimiga bag‘ishlangan bo‘lib, inson hayoti, kundalik turmushi va
faoliyatida ong, nutq va fikrlashning mohiyati haqida batafsil gapirilgan.
Oltinchi mavzuda nevrozlar, nevrasteniya, fobiya, gallyutsinatsiya,
shizofreniyalar to‘g‘risida fikr yuritiladi. Qo‘llanmaning yettinchi mavzusida
turli xil holatlarning, xususan, ovqatlanish, gormonlar, farmakologik moddalar,
tashqi muhit omillarining oliy nerv faoliyatiga ta’siri haqida gap ketadi.
Sakkizinchi mavzuda xotira, uning turlari, eslab qolish, unutish, hissiyot haqidagi
psixofiziologik tushunchalarga oliy nerv faoliyati nuqtai nazaridan tushuncha
berilgan. To‘qqizinchi mavzu uyqu, bedorlik va tush ko‘rish hamda gipnoz
masalalariga bag‘ishlangan. O‘ninchi mavzuda oliy nerv faoliyatining turlari
(tiplari) haqida tushuncha berilgan. Qo‘llanmada uchraydigan turli-tuman
kamchiliklar uchun mualliflar o‘quvchilardan uzr so‘raydi va mazkur qo‘llanmani
yanada mukammalroq bo‘lishi maqsadida bildirilgan fikrlar, istak va tilaklar
hamda tuzatishlar uchun oldindan minatdorchilik bildiradi.

Mualliflar.

Oliy
nerv faoliyati. Oliy nerv faoliyati haqida tushuncha, uning predmeti va
metodlari. Ruhiy hodisalarning tabiati haqida I.M.Sechenov fikrlari va uning
“Bosh miya reflekslari” asarining ahamiyati. I.M.Sechenov organizm va muhit
birligi haqida. Nervizm ta’limoti. I.P.Pavlovning reflektor nazariyasi.

Oliy
nerv faoliyati fiziologiyasi odam va hayvonlar fiziologiyasi fanining alohida
bo‘limi bo‘lib, uning barcha funksiyalari Markaziy nerv tizimi, ayniqsa uning
bosh miya katta yarimsharlari po‘stlog‘i, po‘stloq osti yadrolari va boshqa
sohalarining bevosita ishtirokida amalga oshiriladi.
Oliy
nerv faoliyati hayvonlarning murakkab, hulq-atvori hamda inson pisixologiyasiga
tegishli bo‘lgan tafakkur, fikrlash faoliyatining mexanizmlarini materialistik
asosda tajribalar o‘tkazish, kuzatish, zamonaviy elektrofiziologik,
biokimyoviy, biofizikaviy, pisixofiziologik va boshqa metodlar yordamida
o‘rganiladi.
Oliy
nerv faoliyati fiziologiyasining predmetini miya psixik faoliyatini
materialistik asosda o‘rganish va bu boradagi mavjud bilimlarni inson
salomatligi, turli-tuman muhit sharoitlariga adekvat moslashtirish, zararli
sress omillardan oqilona himoyalanish va yuqori darajada mehnat qilishga
yo‘naltirish, hayvonlarda esa ular xulq-atvorini boshqarish, mahsuldorligini
oshirish yo‘lida foydalanish tashkil qiladi.
Inson
paydo bo‘lganidan hozirgi kunga kelib uning yashashi, taraqqiyoti va
rivojlanishi uchun jismoniy va moddiy imkoniyatlar bilan birga ruhiy jihatdan
mukammallashuvi, chiniqishiga ehtiyoj kuchayib ketdi. Tabiatning bisyor
noma’lum sirlarini ochish, o‘zga sayyoralar, noma’lum okean tublarini
o‘rganish, ulardan insoniyat uchun foydalanishda ruhiyatni keng ma’noda ishga
solish taqozo qilinadi. Bunday faoliyatlar esa oliy nerv tizimi sirasidagi
vazifalar hisoblanadi. Jismoniy kuch-quvvat, moddiy imkoniyatlar yordamida
hayotda muvoffaqiyatlarga erishish bugungi kun talabiga javob bermay, bunda
ruhiy dunyoqarashni kengaytirish, mukammallashtirish zarurati tug‘ilmoqda. Bu borada
qilinadigan barcha sa’i-harakatlarda esa oliy nerv faoliyati fiziologiyasiga
suyanib ish olib borish taqazo qilinadi.
Oliy
nerv faoliyati odam va hayvonlarni tashqi muhitga moslashishini ta’minlaydigan
reflektor jarayonlar yig‘indisidan iborat. Bunga dastavval nasldan-naslga
o‘tadigan tug‘ma reaksiyalar yordamida erishiladi. Ular eng sodda shartsiz
reflekslar hamda hayot davomida muhit sharoiti ta’sirida erishiladigan murakkab
moslashish reaksiyalari, ya’ni instinktlardan iborat.
Moslashuv
jarayonlarning yuqori darajada amalga oshishi esa yanada murakkab bo‘lgan va
MNT, oliy nerv faoliyati ishtirokida yuz beradigan shartli reflekslar
vositasida ro‘y beradi. Biz shartsiz, shartli reflekslar hamda instinkt haqida
keyinroq batafsil to‘xtalamiz.
Oliy
nerv faoliyatini o‘rganish metodlari. Oliy
nerv faoliyati fiziologiyasini o‘rganish uzoq yillar davomida rivojlanmadi,
chunki ko‘p yillar odam va hayvonlarda psixik faoliyatni faqat subyektiv yo‘l
bilan ya’ni his-tuyg‘u, sezgi, taassurotlar yordamida tasavvur qilish mumkin
xolos, degan tushuncha hukmron edi. Faqat rus olimi I.P.Pavlov tomonidan
shartli reflekslar haqidagi ta’limot yaratilganidan keyin ushbu sohani obyektiv
tadqiq qilish imkoniyatlari yuzaga keldi. Shundan keyin odam va hayvonlar
umumiy psixologiyasi, ruhiy kechinmalarini materialistik asosda tekshirishga
e’tibor berilib rivojlandi. Oliy nerv faoliyatining noma’lum qirralari ochila
boshlandi, sihat-salomatlikning ruhiyat bilan bog‘liq jihatlari kuchli sress
omillar sharoitlarida mehnat qilish qobilyatini saqlab qolish kabi masalalarga
oydinlik kiritila boshlandi. Oliy nerv faoliyatini shartli reflekslar asosida
obyektiv o‘rganish metodlaridan foydalanishda quyidagilarga e’tibor berish va
amal qilish yaxshi natijalar beradi.
1.
Shartli reflekslarni ontogenezda o‘rganish. Turli
yoshdagi har xil hayvonlarda  murakkab xulq atvorni o‘rganish bilan qanday
xulq  tug‘ma yoki hayot davomida yuzaga kelganini farqlash mumkin. Masalan,
endi tug‘ilgan kuchuk bolasi uchun bir parcha go‘sht hech qanday reaksiya
tug‘dirmaydi. Agar it bolasi bir necha bor go‘sht mazasini tatib ko‘rsa uni
ko‘rishi bilan og‘zida so‘lak ajrala boshlaydi. Demak, go‘shtga nisbatan so‘lak
ajralishi tug‘ma shartsiz refleks emas, balki hayot natijasida orttirilgan shartli
refleks ekan.
2.
Shartli reflekslarni filogenez sharoitida o‘rganish. Ushbu
metodning xarakterli jihati shundaki, hayvonot dunyosining filogenezida shartli
reflekslarni o‘rganish oliy nerv faoliyatining rivojlanishi, ya’ni past
taraqqiy etgan vakillaridan odamgacha qanday o‘tganligini aniqlab olish mumkin.
Masalan, shartli reflekslar hosil bo‘lish vaqtining umurtqasizlardan
umurtqalilargacha deyarli o‘zgarmasdan, odamga kelib u keskin qisqarishi,
buning natijasida inson bir vaqtda bir nechta axborotlarni bir-biriga bog‘lay
olish va tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Demak, oliy nerv faoliyati
oddiylikdan (umurtqasizlardan) murakkablikka (umurtqalilir, sutemizuvchilar,
odam) qarab rivojlanib borgan ekan.
3.
Shartli reflekslarni ekologik o‘rganish. Muhit
sharoitlarining xususiyatariga qarab organizmda tegishli o‘zgarishlar va shunga
qarab oliy nerv faoliyatida moslanish holatini kuzatish mumkin. Masalan, asosiy
yashash faoliyatini havoda uchib o‘tkazadigan kaptarlarda ko‘rish bilan bog‘liq
reflektor reaksiyalar kuchli bo‘lsa, yer tagida kun kechiruvchi
ko‘rsichqonlarda eshitish  qobilyati bilan bog‘liq reflekslar rivojlangan
bo‘ladi.
4.
Miya yarim sharlari po‘stloq va po‘stloq ostki sohalarida qayt qilinadigan
biopotensiallar parametrlarining shartli reflektor
faoliyat turli bosqichlariga xos ravishda o‘zgarishiga qarab ushbu faoliyatning
dastavval qayerda yuzaga kelishini va qanday rivojlanishini aniqlash mumkin.
Odatda bunday o‘zgarishlar effektor reaksiyalardan oldin tegishli sohalarda
shakllanadi. Masalan, yorug‘likka nisbatan reflekslarda miyaning ensa qismida,
tovushga nisbatan esa chekka qismda tegishli impulslar faolligi qayd qilinadi.
5.
Miya strukturalarini kuchsiz elektr toki bilan ta’sirlash. Ushbu
usul miya sohalarining turli shartli reflekslar jarayonida ishtirok etishini
refleks hosil bo‘lishining qaysi qismiga aloqador ekanligini, ta’sirot refleks
amalga oshirilishida qanday o‘zgarishlar keltirib chiqarishini aniq ko‘rsatadi.
Hozirgi zamon neyrofiziologiyasida ushbu usul shartli reflekslar bilan bog‘liq
jarayonlarni keng ko‘lamda o‘rganish uchun muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda.
6.
Shartli reflekslarga farmokologik ta’sir. Miyada
qo‘zg‘alish jarayonini kuchaytiradigan modda-kofein ta’siriga qarab miya
po‘stlog‘i nerv xujayralarining ish qobiliyatini baholash mumkin. Agar ular
shartli reflektor jarayonlarni yuqori darajada boshqarib boradigan bo‘lsa,
kofeinning  ancha yuqori dozasida ham shartli reflekslar hosil bo‘lishi oson
kechadi. Buning teskarisicha po‘stloq xujayralari past qobilyatli bo‘lsa
kamgina kofein ham shartli refleks hosil bo‘lishining buzilishiga olib keladi.
Chunki bunday nerv xujayralari kofein ta’siri bilan yuzaga keladigan qo‘shimcha
qo‘zg‘alishlarni uddalay olmaydi.
7.
Shartli reflektor jarayonlarni matematik modellashtirish.
O‘z vaqtida I.P.Pavlov shartli reflekslarning noma’lum sirlarini ochishda
shartsiz va shartli ta’sirlagichlarning bir-biri bilan aloqasini matematik
modellashtirish yaqindan yordam beradi degan. Hozirgi kibernetikada oliy nerv
faoliyatida turli-tuman ta’sirlagichlarni o‘zaro modellashtirish “sun’iy
intellekt” yaratish masalalarida qo‘l kelishi mumkin, degan fikrlar mavjud.

Shartsiz va shartli reflekslar ta’limoti.
Shartsiz reflekslar       klassifikatsiyasi. Instiktlar, ularning
o‘zgaruvchanligi.
 Shartsiz
reflekslar tug‘ma bo‘lib nasldan-naslga beriladi va ular genetik jihatdan
dasturlangan bo‘ladi.  Shartsiz reflekslar atamasi ilk bor I.P.Pavlov tomonidan
ishlatilgan bo‘lib, organizmning har qanday ichki va tashqi ta’sirotlarga
tegishli retseptorlar orqali javob reaksiyasi sifatida shakllanadi. Uning
yuzaga kelishi reflektor yoy orqali sodir bo‘ladi. Oddiy shartsiz reflekslarga
qo‘lga igna sanchilganda uni tortib olish himoya refleksi yoki kuchli yorug‘lik
ta’sir qilganida ko‘z qorqchig‘ining torayishi, og‘izga ovqat tushishi bilan
so‘lak ajrala boshlanishi kabi javob reaksiyalarini keltirish mumkin. Barcha
shartsiz reflekslar tanadagi har xil somatik visseral va vegetativ jarayonlarni
birlashtirib birinchidan organizm ichki muhitining doimiyligini saqlaydi va
ikkinchidan uning tashqi muhit bilan o‘zaro bog‘lanishini ta’minlaydi. Shartsiz
reflekslar onto va filogenez davomida markaziy nerv va endokrin tizmlarda
bo‘ladigan o‘zgarishlar tufayli  yoki  boshqa ta’sirotlar, har xil fiziologik
omillar ta’sir qilishi bilan o‘zgarib turadi . Masalan, emish harakatlari,
qaysikim endi tug‘ilgan bolalarda ancha yaxshi rivojlangan  bo‘lib katta
bo‘lish bilan so‘nib ketadi.  Yoki jinsiy reflekslar yosh bolalarda
kuzatilmasdan jinsiy yetilish  bilan paydo bo‘ladi. O‘z vaqtida I.P.Pavlov
shartsiz reflekslar oliy nerv faoliyatining o‘rganilishida asqotadi, ular
nihoyatda xilma-xil bo‘lib foydalanish uchun klasifikatsiyalash zarurligini
uqtirib o‘tgan. Olim barcha shartsiz reflekslarni o‘z-o‘zini himoya qilish
reflekslariga, ovqatlanish, himoyalanish, oriyentirovka bilan bog‘liq
reflekslar va boshqalarga bo‘lgan.
Oliy
nerv faoliyati fiziologiyasi tarixida shartsiz reflekslarni klassifikatsiyalash
bo‘yicha ko‘pgina urinishlar  bo‘lgan. Ularni guruhlash yoki klassifikatsiyalashda
quyidagi uchta mezonga asoslanilgan, ya’ni:
Refleksni
chaqiradigan ta’sirlagichlar xususiyatlariga qarab;
Ta’sirlagichlarning
biologik  ahamiyatiga qarab;
Ta’sirlagichlarning
ayni jarayonda ishtirok etish tartibiga qarab.
Shu
mezonlar asosida shartsiz reflekslar ikki katta guruhga, ya’ni saqlanish va
himoyalanish reflekslariga bo‘lingan. Birinchi guruhga organizm ichki muhitini
bir xil saqlash reflekslari kiradi, ular ovqatlanish va nafas olish
reflekslari, qon bosimini bir xil saqlash reflekslari, qonda glyukoza miqdorini
meyorda saqlash reflekslari, uyqu,jinsiy, bola tarbiyasi bilan bog‘liq
reflekslar va boshqalar kiradi. Ikkinchisi, ya’ni himoyalanish reflekslariga
organizmni yot va zararli omillardan himoyalovchi haddi-harakat reflekslari (
aksa urish, badanni qashilash va boshqalar), zararli va xavfli omillarni faol
yo‘qotish (tajovvuz va hujum qilish), hamda passiv himoyalanish (chekinish,
o‘zini tortib chetga chiqish) reflekslari kiradi. Himoyalanish reflekslarining
yuqori ifodalanish holatlari jang maydonlarida yaqqol ko‘rinadi (hujumga yoki
mudofaaga o‘tish reflekslari).
Keyinchalik
I.P.Pavlov shartsiz reflekslarni uch guruhga bo‘ladi, ya’ni oddiy, murakkab va
juda murakkab reflekslar. Shulardan yuqorida oddiy va murakkab shartsiz
reflekslar haqida gapirib o‘tdik, endi juda murakkab shartsiz reflekslar yoki
I.P.Pavlov ta’biri bilan aytganda instinkt haqida to‘xtalamiz.
Instinkt.
Har bir organizmning yashashi uchun zarur bo‘lgan eng muhim narsalardan biri bu
tashqi muhit sharoitiga moslashishdir, aks holda u muhit sharoitlarining
o‘zgarib borishi bilan ( issiq yoki sovuq harorat, nafas olish havosi
tarkibining o‘zgarishi, oziq-ovqat mahsulotlarining miqdori, sifati, ichimlik
suvining kamligi va boshqalar) hayot kechira olmaydi.
I.P.Pavlov
ta’kidlashicha moslashish jarayonlarining yuzaga kelishi uchun juda murakkab
shartsiz refleks yoki instinkt muhim ahamiyatga ega. Instinkt maqsadga erishish
yo‘lidagi haddi-harakatlarning nasldan-naslga beriladigan turiga kirib,
ontogenetik rivojlanish jarayonida rivojlanadi. Bularga misol qilib
ovqatlanish, taqlid qilish, ko‘payish kabi individual hayot davomida yuz
beradigan reflektor jarayonlarni olish mumkin. Instinkt bir qaraganda  oddiy
shartli reflekslardan farq qilmaydi, lekin chuqurroq e’tibor berilsa unda bir
nechta reflektor harakatlar yig‘indisi mavjud. Uning birinchi bosqichi
organizmning ichki biologik ehtiyojidan kelib chiqadi. Bunday ehtiyojlar esa,
masalan, ochlik, jinsiy qo‘zg‘alish, qo‘rqish o‘z navbatida ma’lum intilishni
(motivatsiyani) yuzaga keltiradi, unga erishish uchun organizm doim bir xil
bo‘lgan (steriotip) harakatlarni amalga oshiradi. Masalan jinsiy qo‘zg‘alish
qarama-qarshi jinsdagi individlarni shu hissiyotni qondirish uchun doimiy
tegishli harakatlarni amalga oshirishga undaydi (o‘zaro quchoqlashish, jinsiy
a’zolarning bir-biri bilan qo‘shilishi va hakazo). Qo‘rqish alomatlari
yurakning tez urishi, qon bosimining ko‘tarilishi kabi visseral refleksni
kuchaytirib individ yo qochishga yo tajavuz qilishga o‘tadi. Instinktning kelib
chiqishida bosh miyaning gipotalamus gippokamp, bodomsimon tana kabi sohalari
hamda ichki sekretsiya bezlari muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari tashqi muhit
omillari ham instinkt reflektor faoliyatida o‘z o‘rniga ega. Qushlarda in
qurish va bola ochish bilan bog‘liq haddi-harakatlar kunlarning uzayishi va
havoning isishi bilan boshlanadi. Insondagi istinktiv reaksiyalar shu bilan
xarakterlanadiki, ular ong nazoratiga bo‘yso‘nadi va shu bois o‘zgarib turadi.
Yuqoridagilar bilan bir qatorda aytish joizki tashqi muhitning tez-tez o‘zgarib
turishiga to‘liq moslashish uchun faqat oddiy shartsiz reflekslar va instinkt
yetarli emas.
1)
Shartli reflekslar. Odam
va hayvonlarning o‘zgaruvchan hayot sharoitlariga to‘liq moslashishi uchun
tadrijiy ( evolyutsion) rivojlanish mobaynida shartli reflekslar paydo bo‘lgan.
Shartli reflekslar shartsizlaridan farq qilib tug‘ma bo‘lmaydi, nasldan naslga
berilmaydi. Ular hayot jarayonida yuzaga keladi. Aytib o‘tganimizdek itda
so‘lak ajralish shartsiz refleksi ovqat og‘izga tushganidan keyin javob
reaksiyasi sifatida ro‘y beradi. Itga ovqat berish boshqa ta’sirlagich bilan ,
masalan, qo‘ng‘iroq tovushi bilan bir necha bor birgalikda amal qilinsa,
shundan keyin faqat qo‘ng‘iroq tovushining o‘zi  (ovqat berilmasdan ) hayvonda
so‘lak ajralishini yuzaga keltiradi. Mana shu shartli signal berilishiga
javoban hosil bo‘ladigan shartli refleks bo‘ladi. Barcha shartli reflekslarda markaziy
nerv tizimining yuqori sohalari-miya po‘stlog‘ining ishtirok etishi shart.
Shartli reflekslar aytganimizdek hayot davomida hosil bo‘ladi va yo‘qoladi. U
shartli signal berilganidan keyin unga javob ko‘rinishidagi javob reaksiyasini
ya’ni shartsiz reflektor faoliyatni yuzaga kelishi bo‘lib hisoblanadi. Shuning
uchun shartli refleks vositasida turli tuman havflarning oldi olinadi, o‘ljani
qo‘lga kiritish uchun tegishli haddi- harakatlar amalga oshiriladi. Hujum
boshlanishi uchun otilgan raketa shartli signal, unga javoban barcha harakatlar
( o‘rindan turish, qurolni jangovor holatga qo‘yib chopish va boshqalar)
shartsiz effektor faoliyat. Ikkalasi birgalikda muhim shartli refleksni tashkil
qiladi. Shunga asoslanib aytish mumkinki shartli refleks har bir jonzotda uning
hayoti davomida o‘zlashtirib olgan tizimli reaksiyasidir.
2)
Shartli reflekslar hosil bo‘lishida o‘ziga
xos qoidalar mavjud bo‘lib, quyida shular haqida to‘xtalamiz.
3)
Shartli refleks hosil bo‘lishi uchun
shartli signal (masalan, qo‘ng‘iroq tovushi ), shartsiz signal (ovqat) bilan
bog‘langan holda takroran berilishi kerak.
4)
Shartli signal shartsiz signaldan oldinroq
(o‘rtacha 20-25 soniya) berilishi lozim. Ularni o‘rnini almashtirib shartli
refleks yuzaga keltirib bo‘lmaydi.
5)
Shartli signalning biologik ahamiyati
shartsiz signalnikidan kamroq bo‘lishi kerak.
6)
Markaziy nerv tizimining faol bo‘lishi
shartli refleks hosil bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi.
7)
Shartli refleks hosil bo‘lishida
yarimsharlarning po‘stloq sohasi boshqa ta’sirotlardan tamoman xoli bo‘lishi
kerak. Xususan tajriba qo‘yilayotganda siydik pufagining peshobga, to‘g‘ri
ichagining najasga to‘lishidan  miyadagi siyish va defekatsiya (axlat ajratish)
markazlariga to‘xtovsiz afferent impulslar borib hayvon bezovta bo‘ladi,
diqqati bo‘linadi, kutilayotgan shartli refleks natijalari maqsadga muvofiq
bo‘lmaydi. Ikkinchi bir misol tajribaga olingan hayvon juda och yoki to‘ygan
bo‘lsa ham ovqatlanish bilan bog‘liq shartli reflekslar sodir bo‘lishi juda
qiyinlashadi yoki umuman amalga oshmaydi.
Shartli
reflekslar klassifikatsiyasi. Shartli
reflekslarni klassifikatsiyalash dastavval shartsiz qitiqlagichlarning biologik
ahamiyatiga bog‘liq. Bu talabga ko‘ra ular hayotiy (ovqatlanish, himoyalanish
va boshqalar), zooijtimoiy (jinsiy, o‘z hududini himoya qilish) hamda
o‘z-o‘zini rivojlantirish (tadqiqot, taqlid qilish, o‘yinlar o‘ynash)
reflekslarga farqlanadi. Yana shartli reflekslar organizm faoliyatiga ko‘ra
ikki guruhga ajratiladi: harakat va vegetativ reflekslar. Harakat shartli
reflekslari asosida qator asbob-uskunalarni ishlatishni talab qiladigan
reflekslar yotadi. Vegetativ shartli reflekslarga tipik misol so‘lak ajralish
refleksidir. Signallarni qabul qiluvchi retseptorlarga qarab shartli
reflekslarni ekstroretseptiv, interoretseptiv va proprioretseptiv reflekslarga
ajratish mumkin. Bularning birinchisiga ko‘z, quloq,teri, og‘iz, burun
bo‘shlig‘i retseptorlari orqali ta’sirotlarni qabul qilib hosil qilinadigan
shartli reflekslarni kiritish mumkin. Ikkinchisiga ichki a’zolar, qon tomirlari
retseptorlarini qo‘zg‘atuvchi signallar bilan bog‘liq reflekslar, uchinchisiga
muskul, pay va bo‘g‘imdagi retseptorlarni ta’sirlanishi bilan yuzaga keladigan
shartli reflekslar kiradi.
       Yana
ularning tabiatiga qarab tabiiy va sun’iy reflekslar bir-biridan farqlanadi.
Tabiiy shartli ovqatlanish reflekslari ovqatning tabiiy hidi, rangi, tashqi
ko‘rinishiga ko‘ra hosil bo‘lsa, sun’iylariga ovqatni o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan
qo‘ng‘iroq, yorug‘lik va boshqa signallarga asosan yuzaga keltirilgan
reflekslarni kiritish mumkin. Bundan tashqari shartli reflekslarni birinchi,
ikkinchi, uchinchi va yuqori tartibli shartli reflekslarga ajratish mumkin.
Qachonki sodda shartsiz refleks asosida shartli refleks yuzaga keltirilgan
bo‘lsa bunday reflekslarni birinchi tartibli shartli reflekslar deyiladi.
Qo‘ng‘iroq tovushiga nisbatan hosil qilingan so‘lak ajralish refleksi bunga
yaqqol misol bo‘la oladi. Oldin hosil qilingan shartli refleks negizida yana
bir shartli refleks hosil qilish mumkin, bunday refleks ikkinchi tartibli
shartli refleks deyiladi. Oldingi misolimizdagi qo‘ng‘iroq chalinishini it
terisini qashlab qo‘yish amali bilan qo‘shib bajaramiz va bunday kompleks
qitiqlashni bir necha bor takrorlaymiz. Shundan keyin faqat teri qashlash
signalining o‘zi ( qachonki u shartli signalga aylanib bo‘ldi) so‘lak
ajralishiga ya’ni ikkinchi tartibli shartli refleks hosil bo‘lishiga olib
keldi. Shu yo‘l bilan uchinchi tartibli va yuqori tartibli shartli reflekslar
hosil qilish mumkin. Yuqori tartibli shartli reflekslar asosan hayot davomida
odamda yuz beradi va bu jarayon kishilarda chuqur fikr yuritish imkoniyatini
tug‘diradi.

Vaqtincha bog‘lanish
shartli refleks hosil bo‘lishining asosiy mexanizmi ekanligi. Shartli
reflekslarning tormozlanishi.

Shartli
reflektor ta’limotining asoschisi  I.P.Pavlov har qanday shartli refleks hosil
bo‘lishida miyaning tegishli po‘stloq va po‘stloq osti qismlaridagi shartsiz va
shartli signallar markazlari orasida vaqtincha bog‘lanish yuzaga kelishi kerak
va bunday bog‘liqlik shartli refleks hosil bo‘lishining asosiy mexanizmidir deb
izohlaydi. Ushbu bog‘lanishni vaqtincha deyilishiga sabab u shartli refleks
ko‘p marta shartsiz signalsiz takrorlanavergandan keyin yo‘qolib ketadi yoki
so‘nadi. Bu jarayonni so‘lak ajralish shartli refleksi misolida ko‘rib
chiqaylik. Ushbu refleks chaqirilishida miyada bir yo‘la ikkita shartsiz
refleks o‘chog‘i paydo bo‘ladi, birinchisi qo‘ng‘iroq tovushiga nisbatan hayvon
qulog‘ini dikkaytiradi, boshini tovush chiqqan tomonga buradi. Ikkinchisi ovqat
ta’siriga nisbatan bevosita so‘lak ajralishi (ularning har ikkalasi ham
shartsiz qitiqlagichlar qo‘zg‘alishidan hosil bo‘ladi). Qo‘ng‘iroq chalinishi
bilan ovqat berilishi davom etaversa qo‘ng‘iroq tovushiga ko‘ra miyada hosil
bo‘lgan qo‘zg‘alish ikkinchi signal, ya’ni ovqat shartsiz signaliga ko‘ra
yuzaga kelgan markazgacha (irradiatsiya qonuniga asosan) yetib boradi va
ikkinchi markaz ishini ovqatsiz ham qo‘zg‘ata oladi yoki shartli refleks hosil
bo‘ladi. Demak ko‘rib o‘tilgan markazlar orasida vaqtincha bog‘lanish paydo
bo‘ladi. Agar vaqti-vaqti bilan (tajribalarning boshi yoki oxirida) qo‘ng‘iroq
chalinishiga mos holda ovqat ham berilib borilsa refleks davom etaveradi,
vaqtincha  bog‘lanish o‘chmaydi. Agar yuqorida aytganimizdek faqat qo‘ng‘iroq
chalinaverib ovqat berilmasa ya’ni shartli refleks qayta-qayta
takrorlanaversa,  bir necha takrorlanishdan keyin bog‘lanish so‘nadi, refleks
yuzaga kelmay qo‘yadi. Aytish joyizki, hozirga qadar vaqtincha bog‘lanishning
ko‘rinib turadigan aniq qismlari, elementlari qo‘lga kiritilmagan, bir guruh
olimlar  uning hosil bo‘lishini maxsus oqsil malekulalariga bog‘lasa,
boshqalari bu unda asosiy rolni  sinapslar yoki glial xujayralar o‘ynaydi deb
taxmin qiladilar.
Shartli
reflekslarning tormozlanishi.  Shartli
reflekslar aytib o‘tganimizdek hayot kechirish jarayonida hosil bo‘lib,
o‘zgarib, yo‘qolib ham turadi. U miya funksiyalari ichida ancha nozik
bo‘lganligi bois turli-tuman tashqi va ichki ta’sirotlar sababli o‘zgaradi,
ba’zan  tormozlanishi ham mumkin. Masalan, tajriba boshlanishidan oldin it
biror narsadan bezovtalansa, aytaylik qovug‘i to‘lib ketsa, oyog‘i yoki dumi
favqulotda biror narsa orasida (eshik yopilishida) qolib kuchli og‘riq paydo
bo‘lsa yaxshi kuzatiladigan so‘lak ajralish refleksi darhol tormozlanadi. Bunday
tormozlanishni shartli refleksga yot bo‘lgan tashqi ta’sirot chaqirganligi
uchun uni tashqi tormozlanish deyiladi. Agar refleks chaqiruvchi signal
nihoyatda kuchli ta’sirotga ega bo‘lsa, masalan, oddiy elektr qo‘ng‘irog‘i
o‘rniga sirenaga o‘xshash kuchli signal ishlatilsa refleks hosil bo‘lmaydi, u
tormozlanadi. Bunday tormozlanishni shartli refleksning chegaradan tashqari
tormozlanishi deyiladi. Bu holatni I.P.Pavlov nerv hujayralarining nihoyatda
kuchli shartli signal ta’sirida nerv xujayralarining ishdan chiqib qolmasligi
uchun tormozlanish holatiga o‘tib o‘z-o‘zini himoya qilishi deb tushuntiradi.
Yuqorida ko‘rib o‘tilgan shartli refleks tormozlanishining har ikkala turi ham
nerv tizimining tug‘ma xususiyatlariga bog‘liq, ya’ni qaysidir hayvonda bunday
tormozlanish darhol, boshqasida ta’sirot kuchiga qarab vaqt o‘tishi bilan hosil
bo‘ladi. Shuning uchun ularni tashqi tormozlanish deb ham yuritishadi. Bunday
tormozlanish halaqit beradigan signallarni ilk bor qo‘llanilishidanoq hosil
bo‘ladi. Bir vaqtning o‘zida shunday shartli tormozlanishlar ham borki, ularni
hasil qilish kerak. Bunday tormozlanishni I.P.Pavlov shartli (yoki ichki)
tormozlanish deb atadi. Bunday tormozlanish to‘rt turga bo‘linadi, ya’ni
so‘nish tormozlanishi, farqlash tormozlanishi (differensirovka), shartli tormoz
va kechikish tormozlanishlari.
So‘nish
tormozlanishi yuzaga kelishi uchun shartli refleks tez-tez qayta-qayta amalga
oshirilishi kerak (shartsiz signalisiz faqat shartli signal berilib). Shunda
olinayotgan shartli refleks natijalari tobora kuchsizlanib boraveradi, oxiri
to‘xtaydi yoki so‘nadi. Shundan so‘ng shartli signal bir necha kun
qo‘llanilmasa so‘ngan shartli refleks qayta tiklanishi mumkin. Bunday
tormozlanishning yuzaga kelmasligi uchun  shartli refleksni vaqti-vaqti bilan
(har ikki, uch kun davomida) har ikkala signalni birga bog‘lab amalga oshirib
turish kerak.  So‘nish tormozlanishi muhim biologik ahamiyatga ega, agar
shartli signal shartsiz signal bilan mustahkamlanmasa bunday shartli refleks
so‘nib ketadi. Organizm uchun ahamiyati bo‘lmagan turli-tuman (oldin
o‘rganilgan) reflekslar vaqti kelib yo‘qoladi, organizm ulardan holi bo‘ladi,
yangilari uchun esa yo‘l ochiladi.
Farqlash
tormozlanishi shartli tormozlanish turlari ichida biologik ahamiyati jihatidan
hayot davomida muhim ahamiyat kasb etadiganlaridan biri bo‘lib uning mohiyati
tashqi muhitdan beriladigan bir-biriga o‘xshash signallarni farqlash. Masalan,
tovush signaliga (1000 gs) hayvonda mustahkam so‘lak ajralish refleksi hosil
qilindi deylik. Endi beriladigan shartli signal tonini 900 gs yoki 1250 gs
o‘zgartirsak ham refleks hosil bo‘ladi. Lekin tajriba davomida keyingi ikkita
signalni ovqat bilan mustahkamlamadik deylik. Shunda o‘sha signallarga bir
necha bor shartli refleks hosil bo‘lib keyin yo‘qoladi, ya’ni ularning  ovqat
bilan mustahkamlanmaganini farqiga borgan hayvon refleks hosil qilmaydi,
reflektor faoliyatida tormozlanish paydo bo‘ladi. Mana shunday tormozlanishni
farqlash tormozlanishi yoki differensirovkali tormozlanish deyiladi. 900, 1000,
1250 gs tonli signallar bir-biriga o‘xshash bo‘ladi, lekin e’tibor berib quloq
solinsa bunday tovushlar ingichka, yo‘g‘onligi bilan bir-biridan farq qiladi.
Miya po‘stlog‘ida ana shu farqni sezish farqlash tormozlanishini hosil qiladi.
Tovushga nisbatan sezgirlik mushuklarda ancha yuqori, ular yuqorida keltirilgan
tonlardan tashqari yanada bir-biriga juda yaqin signallarning farqiga boradi.
Bu hol hayvon hayotida ham odam hayotida ham asqotadi, xavfli tovush
signallarini payqash yashovchanlikni va raqibga qarshi qilingan hatti
harakatlarda asqotadi. Shunday qilib har qanday farqlash miya po‘stlrg‘ida
sodir bo‘ladigan differensirovkali tormozlanish tufayli yuzaga kelar ekan.
Shartli
tormoz asosiy shartli signalga, masalan, qo‘ng‘iroq tovushiga, yana bir befarq
signal qo‘shib berilsa (metronom tovushi) va bu ikki qo‘shaloq shartli
signallar ovqat bilan mustahkamlanmasa, ularga nisbatan dastlab yuzaga kelgan
refleks asta-sekin yo‘qoladi. Buning asosiy sababchisi qo‘shimcha berilgan
shartli signaldir (ayni misolimizda metronom tovush). Qo‘shimcha signalsiz
berilgan qo‘ng‘iroq  tovushi esa shartli refleks chaqiraveradi. Demak asosiy
shartli signalga yana bir signal qo‘shilsa u musbat signallik ahamiyatini
yo‘qotadi. Buning ham hayotda ahamiyati katta, asosiy signalga qo‘shib berilgan
har qanday shunga o‘xshash signallarni farqlash tez-tez uchrab turadi. Farqlash
tormozlanish bilan shartli tormoz hayotda shartli reflekslarni aniq maqsadga
muvofiq bo‘lishini ta’minlaydi.
Kechikish
tormozlanishi ko‘pincha shartli signalning qancha vaqt davom etishiga bog‘liq.
Masalan, qo‘ng‘iroq tovushiga nisbatan mustahkam so‘lak ajralish shartli
refleksi hosil qilingan hayvonda, agar shartli signal uch daqiqadan ko‘proq
vaqt berilib tursa, dastlabki tajribalarda signal boshlanishi bilan so‘lak
ajralish yuzaga keladi. Keyingi tajribalarda esa signal berilishining dastlabki
soniyalarida refleks kuzatilmaydi ( so‘lak ajratilmaydi). Signal chalinishi
tugashi bilan so‘lak ajralishi yuzaga keladi. Demak ayni misolda shartli
signalning boshlanishidan tamom bo‘lgunicha ketgan vaqt oralig‘ida tormozlanish
ya’ni kechikish tormozlanishi kuzatiladi. Bunday tormozlanishning ma’lum
biologik ahamiyati bor. Masalan, ko‘r sichqonning inidan chiqishini kutib
turgan mushuk u ko‘rinmaguncha sabr bilan, qimirlamasdan kutib turadi
(kechikish tormozlanishi), garchan mushuk ko‘r sichqonning yer tagidan
chiqayotganligini  uning hidi va harakatiga qarab bilsa ham. Shartli signalni
mushuk qabul qilsa ham o‘lja inidan chiqmagunicha behuda so‘lak ajratmaydi,
harakat qilmaydi va energiya sarflamaydi, tejamkorlik qiladi.

Ta’sirotlarning analiz va
sintezi. Katta yarimsharlarda analiz va sintez. Dinamik stereotip. Harakat
stereotipining avtomatlashuvi va dezavtomatlashuvi.
Miyaning
aniqrog‘i oliy nerv faoliyatining barcha funksiyalari tashqaridan va ichkaridan
beriladigan xilma-xil ta’sirotlarni yig‘ib, to‘plab analiz (tahlil) qilish
hamda ularni sinchiklab o‘rganib tegishli qarorga kelish yoki sintez qilishdan
iborat. Analiz va sintez qilish orqali hayvonlar tashqi muhitga oriyentirovka
qiladi, xavf-xatardan saqlanadi, kerakli oziq-ovqat manbalaridan bahramand
bo‘ladi. Odam esa oliy nerv faoliyatining ushbu xususiyati bois voqe’likni
obyektiv tushunib yetadi, baholaydi, rejalashtiradi, tegishli maqsadga erishish
yo‘lida haddi-harakatlar qiladi. Analiz va sintez hodisalari hayvonlarda ham,
odamlarda ham doim bir-biriga bog‘liq. Ushbu uzviylik har qanday shartli
refleksga tegishli bo‘lib, dastlab unchalik aniq bo‘lmagan reflektor faoliyat
oydinlashib, mukammallashib boradi. Oddiydan murakkablikka intilgan ushbu
jarayonga dastlab generalizatsiyalanish, keyin spetsiyalizatsiyalanish
holatlari tufayli amalga oshiriladi.
 Generalizatsiyalanish
hodisasini ushbu oddiy tajribada kuzatish mumkin. Itning oldingi oyog‘i
uchidan keyingi oyoq barmoqlarigacha terini qashlaydigan yetti dona moslama
(kasalka) ta’sirlagichlar mahkamlab chiqiladi va ularning faqat bittasigina
musbat ya’ni shartli refleks chaqiradi, qolganlari esa shartsiz qitiqlagich
bilan mustahkamlanmaydi. Shunga qaramasdan dastlabki tajribalarda
kasalkalarning qaysi biri ishga tushirilmasin shartli refleks hosil
bo‘laveradi. Bu narsa shartli signalning ta’siri miya po‘stlog‘ida keng
tarqalishini va unga olinadigan javob reaksiyasining bir-biriga o‘xshash har
bir kasalkadan tarqalgan ta’sirotga nisbatan bo‘lishini ya’ni
generalizatsiyalanishini ko‘rsatadi. Generalizatsiyalanish hodisasini miya
po‘stlog‘ida yuz beradigan nerv jarayonlarining (masalan,
qo‘zg‘aluvchanlikning) irradiatsiyalanishi ya’ni keng tarqalishi bilan
tushuntirish mumkin. Generalizatsiyalanishning muhim biologik ahamiyati bo‘lib,
u tufayli har bir qo‘zg‘alish bosh miyada keng yoyiladi va har tomonlama analiz
qilish uchun po‘stloqdagi markazlar ishini umumlashtiradi.
Spetsiyalizatsiyalanish
hodisasini tasavvur qilish uchun oldin aytib o‘tilgan tajribaga qaytamiz. It
oyoqlariga o‘rnatilgan yettita kasalkadan aytganimizdek bittasi musbat ya’ni
uning harakatga kelishi bilan so‘lak ajrala boshlaydi, qolganlari ham ishga
tushganida boshida refleks sodir bo‘lib, ular mustahkamlanmaganligi bois bir
necha tajribalardan keyin kamayib, kamayib oxiri yo‘qoladi. Haligi musbat
signalga nisbatan olinadigan javob ancha aniq va mustahkam bo‘ladi yoki u
spetsiyalizatsiyalanadi.  Ushbu jarayonda bir biriga o‘xshash qator
signallarning faqatgina musbati qolganlaridan ajratib olinadi va unga nisbatan
javob reatsiyasi amalga oshiriladi. Bu hol o‘z o‘rnida ma’lum biologik ahamiyatga
ega, unga ko‘ra chor-atrofdagi  turli-tuman signallarning kerakligiga ahamiyat
berish belgilangan haddi-harakatlarni aniq bajarishga olib keladi. Demak
spetsiyalizatsiyalanish hayot davomida maqsadga muvofiq ish qilishga kishini
undar ekan.
       Spetsiyalizatsiyalanish
jarayonining fiziologik mexanizmi differensirovkali tormozlanish bilan amalga
oshiriladi. Tegishli bo‘limlarda ko‘rib o‘tganimizdek signallar o‘zlarining
biologik ahamiyatiga ko‘ra bir-biridan farqlanadi, ya’ni differensirovka
qilinadi (musbat, manfiy). Bu hol o‘z navbatida kishiga aniq haddi-harakatlarni
bajarish imkoniyatini beradi, ya’ni oldin generalizatsiyalangan qo‘zg‘alish
ma’lum vaqt o‘tishi bilan bir nuqtaga  to‘planadi,  ya’ni
spetsiyalizatsiyalanadi.  Shuni aytish joyizki,  miya faoliyatida ma’lum tizim
mavjud yoki uning ishlashida tizimlilikga amal qilinadi. Masalan, itda bir
nechta shartli signallarga qator reflekslar hosil qilinib, ular aniq
birin-ketinlik bilan berilsa  shu tartibni hayvon o‘zlashtirib oladi. Masalan,
oldin tovush keyin teri yuzasini qitiqlash, undan keyin elektr chirog‘i
yog‘dusi doim bir xil tartibda qaytarilaverib tursa unga it shunchalik o‘rganib
qoladiki, aytilgan tartib o‘zgartirilib tovush signali terini qitiqlash bilan
o‘rin almashtirilsa hayvonda shartli reflekslar yaxshi chiqmaydi, xatoliklar
paydo bo‘ladi. Agar oldingi tartib qayta tiklansa reflektor jarayon
oldingisidek yaxshi natijalar bera boshlaydi.
       Dinamik
stereotip (yunoncha stereos-qat’iy, typos-ta’sir) ilk bor I.P.Pavlov tomonidan
ixtiro qilingan. Uning mohiyati shundaki, inson va yuqori taraqqiy qilgan
hayvonlar miyasi atrof-muhitdan ta’sir qilinadigan signallarning berilish
tartibini o‘zlashtirib olar ekan. Masalan, shartli refleks chaqiruvchi qator
signallar birin-ketin ta’sir qilib, har qaysisi o‘ziga xos javob reaksiyalari
chaqirsa mana shu xolat reflektor jarayonda tegishli tizim sifatida qabul
qilinadi. Mana shunday tizimlilik oliy nerv faoliyatida dinamik stereotip
tamoyilida amalga oshiriladi. Odamning kundalik turmush tarzi aynan dinamik
stereotip asosida shakllanadi amal qilib yashashga u ko‘nikadi, moslashadi.
Dinamik stereotip barcha shartli reflektor jarayonlarga xos xususiyat. Unga
amal qilish ma’lum tartib bilan yashashga, ishlashga undaydi. Ertalab uyqudan
turgan odam  hojatga borib badan tarbiya mashqlarini bajaradi, keyin yuvinib
nonushtaga o‘tiradi. Shundan keyin ishga otlanadi, har kunlik qiladigan mehnati
bilan shug‘ullanadi,  soat 12-1230 larda tushlik qilib yana ishini davom
ettiradi va taxminan soat 5-6 larda qaytib keladi. Bunday tartibda yashash 5-6
oy davom etsa, shu tizimga uning organizmi o‘rganib qoladi, orada oldingi
hatti-harakatlarning birontasi ma’lum sababga ko‘ra amalga oshirilmasa nimadir
yetishmagandek bo‘lib odam o‘zini boshqacha sezadi, bajariladigan ishga ham bu
holat o‘z ta’sirini o‘tkazib ko‘ngildagidek natija olish buziladi. Bu narsani
hamma ham sezadi, lekin ko‘pchilik e’tibor bermaydi. Ba’zan turli-tuman
sharoitlar bois kundalik turmush tarzi tez-tez buzilsa ishda unum bo‘lmaydi,
odam arzimagan narsalarga e’tibor berib  asabiylashadi, ishdan qo‘li soviydi,
tez charchaydi va  hokozo.
       Dinamik
stereotip ko‘pincha avtomatik ravishda sodir bo‘ladi, bunda shartli
qitiqlagichning ta’siridan ko‘ra uning boshqa ta’sirotlar orasidagi o‘rni muhim
ahamiyatga ega. Dinamik stereotip har xil mehnat turlarini amalga oshirishda,
sport musobaqalarida, o‘yinlarda  muhim ahamiyat kasb etadi. Bulardan tashqari
dinamik stereotip tufayli inson har xil tashqi muhit sharoitlariga moslashib
boradi (masalan, sutka davomida yorug‘lik va qorong‘ilikning almashinuviga
moslashish va boshqalar). Shuni ham aytish joizki keksa kishilarda ma’lum
tartibdagi turmush tarzining o‘zgarishi,  masalan nafaqaga chiqish bilan mehnat
faoliyatidagi o‘zgarishlar, vaqt o‘tkazishga moslashish va boshqalarda ancha
qiyinchiliklar tug‘diradi. Bunday odamlar nafaqaga chiqib ish yo‘qotganligiga
qayg‘urmasdan turmush tarziga chuqur singib ketgan kun o‘tkazishning keskin
o‘zgarganligidan kuchli bezovtalanadi, tinchi buziladi, hatto kasallikka
uchrashi mumkin. Ushbu holatlarni dinamik stereotipning dezadaptatsiyalanishi
deb baholash mumkin.
       Yuqoridagilar
bilan bir qatorda dinamik stereotip quyidagi xususiyatlarga ham ega:
1.
Stereotip xarakterini qabul qilgan harakatlar ancha yengil bajariladi. Masalan,
ritmik xarakterda qadam tashlash tartibsiz yurishga qaraganda oson va unumli
bo‘ladi. Har qanday harakatga odam qancha yaxshi moslashsa uni bajarish oson
kechadi. Sportchi turnikda mashq bajarish qoidalariga qancha moslashsa shuncha
osonlik va ko‘p kuch sarflamay shug‘ullana oladi. Qilich bilan mashq bajarish
ham shunday harakat qilishga moslashishni talab qiladi,  bunda sportchi
qilichning harakat inersiyasiga qarab o‘z harakatini moslashtirishi lozim,
shunda uning zarbi kuchayadi, raqibni mag‘lub qilishi osonlashadi.
2.
Stereotip reaksiyalar qancha mustahkam bo‘lsa boshqa shunga o‘xshash
faoliyatlarni  o‘ziga moslashtiradi. Misol uchun o‘z o‘ljasini (masalan
kiyikni) bug‘ib o‘ldirishga o‘rgangan yirtqich boshqa ov obyektlariga ham
shunday hujum qiladi.
3.
Ma’lum bir vaziyatda yuzaga kelgan stereotip reaksiyalar boshqa vaziyatga
tushib qolinganida ham ishni bajarishda o‘rganilgan tartibni  yoki shunga yaqin
amallarni bajarishga undaydi. Masalan, odatdagi usullar bilan avtomabilni
boshqarish stereotipi, mashina ruli o‘zgartirilsa ham (rul o‘rniga chap, o‘ng
richaglar o‘rnatilsa) ba’zan odatdagi boshqaruv usulini  (rulni aylanma
harakati) qo‘llash harakatlari kuzatiladi.

Birinchi
va ikkinchi signallar tizimi. Birinchi va ikkinchi signal tizimlari haqida
I.P.Pavlov ta’limoti. Ularning  biologik ahamiyati. So‘z-odam oliy nerv
faoliyatining maxsus signali sifatida ekanligi. Ong, nutq, fikrlash
fiziologiyasi.

Insonning
oliy nerv faoliyati barcha hayvonlarnikidan o‘zidagi analiz (tahlil) va sintez
qilish xususiyatlarining mukammalligi bilan farq qiladi. Bunga olib keladigan
omil evolyutsion jarayonda miya po‘stlog‘i faoliyatining  tobora  rivojlanib
borishi bo‘libgina qolmasdan, qaysikim ham hayvonlarga ham odamga tegishli,
balkim tarixiy taraqqiyotda faqat insonning o‘zigagina xos bo‘lgan faoliyatlar
mexanizmi ham asos bo‘lib xizmat qiladi. Hayvonot olamidan o‘zlashtirilgan va
faqat insonga xos bunday xususiyatlarning yuzaga kelishi va rivojlanishida
mehnat hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Mehnat qilish va uning tobora mukammallashib
borishi yana shunday funksiyani vujudga keltiradiki, uning ta’sirida inson oliy
nerv faoliyati hayvonlarda bo‘lmagan va bo‘lmaydigan darajada yuksaklikka
erishdi. Bunday funksiyaga insoniyat dunyosida asos solindi va mehnat qiliash
jarayonida u kishilarning hal qiluvchi fikr almashish vositasi bo‘lib xizmat
qildi. Nutq va til orqali bo‘ladigan munosabatlar odamda oliy nerv
faoliyatining tobora rivojlanishiga, misli ko‘rilmagan darajada taraqqiyotiga
olib keldi. Bu haqida F.Engels o‘zining “Tabiat dialektikasi” asarida shunday
yozadi: “Dastavval mehnat keyin aniq- ravshan nutq maymun miyasining asta-sekin
inson miyasiga aylanishiga olib keldi”. Miyaning esa hayvonot dunyosida ham
insoniyat olamida ham oliy nerv faoliyatining morfo-funksional tarkibi
ekanligini biz yuqorida batafsil ta’riflab o‘tdik.
Odamda
oliy nerv faoliyatining bunday o‘ziga xosligi unda ikkita ya’ni birinchi va
ikkinchi signallar tizimi mavjudligidan kelib chiqadi. Ushbu tizimni ilk bor
1932 yilda  ilmiy asoslab bergan olim I.P.Pavlov hisoblanadi. Birinchi
signallar tizimi bu organizm bilan muhit orasida konkret (aniq) tashqi muhit
ta’sirlagichlari bevosita retseptorlarga ta’sir etishi tufayli yuzaga keladigan
o‘zaro aloqadir. Bu tizim hayvonot dunyosi uchun tashqi olamdan axborotlar olib
turiladigan yakkayu-yagona vosita hisoblanadi.
Tashqi
muhitdagi turli-tuman ta’sirlagichlar o‘zlarining fizikaviy va kimyoviy
xususiyatlari (tovushi, rangi, shakli va boshqalar) bilan bo‘lajak hodisalar
oldidan xabar beruvchi shartli signallar bo‘lib xizmat qiladi va shu jarayonlar
orqali organizmni muhit sharoitiga moslashtirib boradi. Masalan, tinch yotgan
ohu uchun yirtqichning qadam tovushlari himoyalanish (qochib qolish) refleksini
chaqiradi va hakazo.
Birinchi
signal tizimi orqali olinadigan axborotlar aniq bo‘lib ma’lum bir predmetlardan
tarqaladi. Bu tizim orqali hosil bo‘ladigan shartli reflekslar yuqori taraqqiy
etgan hayvonlarda yuzaga keladigan elementar tafakkurning fiziologik asosi
bo‘lib hisoblanadi. Birinchi signal tizimi hayvonlar hamda inson uchun umumiy
bo‘lib hisoblanadi. Lekin odamda uning ajralgan holda mavjud bo‘lishi
tug‘ilgandan keyin yarim yil davom etadi. Shundan keyin tarbiya jarayonida oliy
nerv faoliyatining ikkinchi signal tizimi,  ya’ni unga tashqi dunyo bilan aloqa
qilish va undagi turli-tuman o‘zgarishlarni fahmlash imkoniyatini beradigan
signal tizimi shakllanadi. I.P.Pavlov ikkinchi signal tizimi inson oliy nerv
faoliyatining hayvonot dunyosidan ajralib, misli ko‘rilmagan darajada
rivojlanishiga olib keldi, deb ta’riflaydi. Ikkinchi signal tizimi tashqi
dunyodagi barcha signallarning so‘z bilan ifodalanadigan oliy darajada  qayd
qilinishidir. U ko‘rgan, eshitgan, sezgan, hayolan tasavvur qilinadigan
signallarning so‘z, gap, nutq bilan ifodalanishi bo‘lib, faqatgina insonga xos
xususiyatdir. Insonda ikkinchi signal tizimining shakllanib yuzaga kelishida
asosiy sabab mehnat qilish jarayonidagi ijtimoiy muhit hisoblanadi. Mehnat
qilish tufayli muskullar, bo‘g‘imlar, paylar orqali miyaga ko‘tariladigan
kinestetik impulslar oliy nerv faoliyatining insonda eng yuqori darajada
mukammallashuviga olib kelgan asosiy omillardan biri bo‘lib xizmat qilgan. So‘z
inson uchun boshqa tashqi muhit predmetlari kabi fiziologik ta’sirlovchi
hisoblanadi. Shu bilan birga so‘z inson uchun bitta tovush yoki tovushlar
yig‘indisidan iborat ta’sirlagich bo‘lib qolmasdan, u ma’lum mazmun sifatida
qabul qilinadi. Masalan, “olov” so‘ziga nisbatan ancha mustahkam shartli
refleks hosil qilindi deylik. Tajribalar davomida “olov” o‘rniga  “alanga”, “cho‘g‘”
so‘zlari shartli signal sifatida ishlatilganida ham shartli refleks yuzaga
keladi. Chunki har uchchala so‘zning ham ma’nosi bir xil, qaysi biri
qo‘llanilmasin issiq va yorug‘likka ega ta’sirlagich tushunchasi shakllandi.
So‘z fiziologik ta’sirlagich sifatida boshqa aniq predmet -ta’sirlagichlardan
qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. Birinchidan, u ham  birinchi ham
ikkinchi  signallar tizimi xos ta’sirlagichlarni umumlashtirish xususiyatiga
ega. Masalan, “stol” so‘zi kishi hayoti davomida ko‘rgan, tasavvur qilgan
stollarning barchasini eslatadi (ularning rangi, katta-kichikligi, bir
to‘mbali, ikki to‘mbali, qanday materialdan yasalganligi va hakozo). Shunga
ko‘ra ushbu so‘z eshituvchini aniq predmet haqidagi fikrdan mavhum (abstrakt)
fikrlarga yo‘llaydi.  U yoki bu stol nazarda tutilganligi uchun unga qo‘shimcha
so‘z kiritish kerak, masalan, “qora stol” yoki “ikki to‘mbali stol” va
boshqalar. Shularga ko‘ra ikkinchi signal tizimini ko‘p qamrovli, birinchi
signal tizimidagi ta’sirlagichlarni umumlashtiruvchi, mavhum (abstrakt)
tushunchalar hosil bo‘lishiga olib keluvchi tizim deb qarash kerak.
Ikkinchidan,
ikkinchi signal tizimi birinchi signal tizimidan o‘zining juda keng ma’lumotga
egaligi bilan ajralib turadi. Bunda so‘z orqali bildirilgan tushunchada
boshqalarning va jamoatchilik fikri inobatga olinishi muhim. Bunday ma’lumotlar
so‘z orqali yoki yozma holatda bo‘lishi mumkin. Masalan, sportchi o‘z
mahoratini oshirishda bevosita o‘zining shug‘ullanishidan tashqari murabbiysi
tomonidan so‘z orqali bildirilgan fikrlarga, boshqa sportchilarning bajaradigan
amallariga (kino, fotoxronika) e’tibor berishi ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Ikkinchi
signal tizimi insongagina xos bo‘lgan nutq va fikrlashning fiziologik asosi
bo‘lib hisoblanadi. So‘z, gap eshitish va ko‘rish analizatorlari orqali
markaziy nerv sistemasiga yetib kelib murakkab shartli reflekslar bo‘lmish
yozma va og‘zaki nutqni shakllantiradi. Birinchi va ikkinchi signal tizimlari
bir-biridan ajralmagan jarayonlardir. Insonning barcha tuyg‘ulari, idroki,
tasavvuri so‘z yoki yozma so‘z ya’ni yozma nutq sifatida ikkinchi signal tizimi
orqali ifodalanadi. Birinchi signal tizimi ikkinchi signal tizimisiz faollik
ko‘rsatishini hali tili chiqmagan bolalarda kuzatish mumkin.
Ma’lumki,
inson tanasi simmetriyalik xususiyatiga ega, unda ikkita qo‘l, ikkita oyoq,
ikkita ko‘z, ikkita quloq bor. Odamning bosh miyasi ham bir-biriga juda
o‘xshash ikkita yarimshardan iborat ekanligini bilamiz. Ularning har ikkalasida
ham bir-biriga o‘xshash egatlar, pushtalar bor. Bundan tashqari har bir
yarimsharda eshitish, ko‘rish va boshqa sezgi markazlari ham mavjud. Bu
holatlar har bir yarim shar mustaqil bo‘lib faoliyat ko‘rsatadi, degan fikrga
olib kelishi tabiiy. Lekin bunday mustaqillik faqat somatik faoliyatlarni
boshqarishda kuzatilar ekan, masalan,  chap yarimsharning motor qismi
shikastlansa, tananing o‘ng tomonida harakatlar buziladi, o‘ng yarimshardagi
shu soha shikastlanganida chap tomon harakatlari buziladi. Ikkinchi signal
tizimi bilan bog‘liq faoliyatlarning yuzaga chiqishida ikkala yarimsharning
hissasi bir xil emas ekan.
Hozirga
qadar miya yarimsharlar po‘stlog‘ida ikkinchi signal tizimi markazlarining
lokalizatsiyasi oxirigacha o‘rganilmagan. Uning amalga oshirilishida har ikkala
yarimsharlardagi markazlar ishtirok etadi. Shu bilan bir qatorda zamonaviy
elektrofiziologik, biofizikaviy, biokomyoviy usullar bilan o‘naqay odamlarda
chap miya  yarimsharlarlarining bu borada ustun turishi aniqlangan.
Rus
olimi I.P.Pavlov tomonidan ochilgan va ilmiy asoslangan ikkinchi signal tizimi
fiziologiya, psixologiya, filosofiya, lingvistika va tibbiyotning
rivojlanishiga ulkan hissa qo‘shdi. Insondagi ikkinchi signal tizimi unga
aqlu-zakovatda misli ko‘rilmagan rivojlanish imkoniyatlarini berdi. So‘z, nutq
har bir kishiga butun insoniyat erishgan hayotiy tajribalardan (barcha
sohalarda) keng ko‘lamda foydalanish, o‘z bilimlarini kengaytirish hamda bir
vaqtning o‘zida erishilgan yutuq va muvaffaqiyatlarni boshqalar bilan ulashish,
muhokama qilish imkoniyatlarini beradigan tizim. Yozma nutq bunday
imkoniyatlarni yanada rivojlantirdi, beqiyos qildi.
I.P.Pavlov
so‘zni “signallarning signali”  deb ta’riflaydi va uning nihoyatda
murakkabligini, faqat o‘zaro muloqot yo‘li bilan kelib chiqishini ushbu
signallarning o‘z navbatida inson oliy nerv faoliyatini tobora
takomillashuvidagi ahamiyatini ochib berdi. Shular bois inson, texnika, fan,
san’at va ijtimoiy sohalarda yangidan yangi muvaffaqiyatlarga erishmoqda.
Olimning ikkinchi signal tizimi haqidagi ta’limoti uning oliy nerv faoliyati
bo‘yicha yaratgan yangiliklarining eng nufuzli qismi deyish mumkin.
Ong
inson miyasining mahsuli hisoblanadi. Psixologik nuqtai-nazardan ong faqat
odamgagina tegishli bo‘lgan borliqning psixologik tasavvur qilinishidir.
Ong-so‘z, matematik,  badiiy asarlar bilan hosil qilingan bilimning boshqalarga
berilish, uzatilish yoki jamiyat a’zolarining o‘ziga tegishli mulki bo‘lib
hisoblanadi. U biron narsani tushunib yetish, fahmlash uni boshqalarga berish,
yetkazish imkoniyatini bersa, fahmlamaslik bunday imkoniyatdan mahrum qiladi.
Ongning paydo bo‘lishi o‘z navbatida uni boshqalarga berish usullaridan biri
nutqni yuzaga keltiradi.
Ong
tushunchasini ilk bor I.P.Pavlov fiziologik hodisa deb qaraydi va uni insonning
oliy nerv faoliyati mahsuli deydi. I.P.Pavlovning  o‘zi va undan keyin o‘tgan
fiziologlarning ko‘pchiligi bu tushunchaning nihoyatda murakkabligini
ta’kidlab, ong miya yarimsharlarining po‘stloq qismi, po‘stloq osti
yadrolaridan aynan qaysi nuqtalari bilan bevosita bog‘liqligini tasdiqlovchi
hujjatlar bo‘lmaganligi bois sharhlab bera olmagan. Hozirgi paytda bu borada
tadqiqotlar neyrofiziologik zamonaviy usullar yordamida davom ettirilmoqda.
Lekin natijalar esa hamin qadar.
Tabiat
va jamiyat hodisalarining miya tomonidan anglab yetilganlaridan  anglab
yetilmaganlari ko‘p desak xato qilmaymiz. Boshqacha aytganda ko‘p narsalarni
tushunishga aqlu-zakovatimiz, ongimiz yetadi (bunga o‘qish, o‘rganish, fahmlash
kabi chuqur va o‘ziga xos mehnat bilan erishiladi), lekin ongimiz
yetmaydiganlari, biz idrok qila olmaydiganlari bundan bir necha barobar ko‘p
desak bu ham haqiqat. Shuning uchun ham qancha ko‘proq bilish, anglash uchun harakat
qilinsa, shuncha o‘rganilmagan narsalarning ko‘pligining  shohidi bo‘lamiz.
Shuning uchun bo‘lsa kerak buyuk Sokrat (taxminan eramizdan avvalgi 399-470
yillar) “ Shuncha o‘qib-o‘rganib bitta narsani angladim (bildim), u ham bo‘lsa
hech narsani bilmas ekanman” deb bejiz aytmagan. Bu yerda asosiy narsa
dunyodagi, tabiat va jamiyatdagi voqea va hodisalarni anglab olish borasida
bizdagi ong, aql-idrok tegishli taraqqiyot darajasiga yetmagani bo‘lsa kerak.
Chunki ong miya mahsuli sifatida Homo sapiens paydo bo‘lishi bilan yuzaga
keldi, keyin mehnat qilish, o‘zaro aloqalar vositasida oliy nerv faoliyati
qonun qoidalariga mos ravishda rivojlandi, takomillashdi, aqlu-zakovat paydo
bo‘ldi. Lekin u nihoyasiga yetdi deya olmaymiz, shuning uchun ilm-fanda
yangiliklar, ixtirolar yaratilmoqda. Bunday yangilanish albatta ong bois
jamiyat rivojlanishida ham sodir bo‘lmoqda.
Nutq.
Biz yuqorida birinchi va ikkinchi signallar tizimiga ta’rif berib o‘tdik. Nutq
aynan ikkinchi signal tizimi asosida vujudga kelib, oliy nerv faoliyatidagi
murakkab refleksdir. Nutqqa doir reflekslar miyaning turli qismlari bilan
bog‘liq. Masalan, uning peshona qismidagi egatlar harakat markazlari hisoblanib
og‘zaki nutq (bevosita gapirish) paydo bo‘lishi uchun xizmat qiladi (bu sohani
Brok markazi deyiladi). Miyaning chekka qismida nutqni eshitish markazi
(Vernike markazi) joylashgan bo‘lib, u tashqi dunyodan keladigan barcha
tovushlarni, shu jumladan nutqni ham qabul qiladi. Nutq mana shu markazlardan
bioelektrik signallarning so‘z, gap, nutq hosil qiluvchi apparatlarga boradigan
buyruq tufayli yuzaga keladi.
Nutqning
fiziologik asosini nutq hosil bo‘lishi va nutqni qabul qilish tashkil qiladi.
Buning uchun a’zolar yoki nutq apparati ishtirok etadi: hiqildoq (bo‘g‘iz),
tomoq, og‘iz, burun, yumshoq tanglay va lablar. Bu a’zolar ishi bir-biriga
qat’iy moslashtirilgan holda bo‘ladi va shu sababli nutq aniq va ravon yuzaga
keladi (buni artikulyatsiya deyiladi). Ularning birontasida funksional yoki
organik nuqson paydo bo‘lsa, masalan, til kesilsa, nutq umuman bo‘lmasligi,
g‘uldirash, manqalik va boshqa holatlar yuzaga keladi.
Insonda
nutq bilan bog‘liq barcha rivojlanishlar evolyutsion jarayon hisoblanadi. Aniq,
burro va tushunarli nutqning yuzaga kelishida lablar hamda tilning o‘ziga xos
va chaqqon harakat qilishi katta ahamiyatga ega. Bunday harakatchanlik inson
taraqqiyotidagi qator anatomik o‘zgarishlar bilan qo‘lga kiritilgan. Pastki
jag‘ning kengayishi va kaltalanishi, iyakning paydo bo‘lishi, qoziq tishlarning
kalta bo‘lishi, og‘iz bo‘shlig‘ining til harakati uchun kattarishini shular
jumlasiga kiritish mumkin. Bu o‘zgarishlar tufayli tovush yaxshi rezonans
oladi. Insonda nutq apparati ikkiga bo‘linadi, ya’ni periferik va markaziy
qismlar. Periferik qismga yuqorida aytib o‘tilgan nutq apparati a’zolari kirib,
o‘pka va tegishli muskullar orqali yuzaga keltirilgan havo oqimi hiqildoqdagi
tovush pardalarini harakatga keltiradi (tebrantiradi) va bu hol tovush
to‘lqinlarini paydo qiladi. Tovush yoki nutq apparatining rivojlanishi o‘z
o‘rnida eshitish a’zolari rivojlanishiga olib keladi. Markaziy qismga miyaning
ma’lum sohalari kirib, ular ichida markaziy nutq apparati ham mavjud. Ushbu
apparat tarkibiga miya po‘stlog‘i, po‘stloq osti yadrolar, uzunchoq miya hamda
nafas olishga aloqador muskullarga (ko‘krak qafasi va artikulyatsion muskullar)
boradigan nerv yo‘llari kiradi. Nutqning yuzaga kelishida hal qiluvchi rolni
chap miya yarimsharlari po‘stlog‘i bajaradi (peshona, chakka, tepa, ensa).
Uning chekka qismida nutq-eshitish oliy markazlari joylashgan va u o‘zga nutqni
eshitish vazifasini bajaradi. Miyaning tepa nutq markazi eshitilgan tovushlarni
tushunish uchun, ensa qismdagilari esa yozma nutqni qabul qiladi. Nutqning
ritmi, tempi (sur’ati), ifodaliligini farqlashda po‘stloq osti yadrolar hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Nutq a’zolari va miya po‘stlog‘i  bir-biri bilan ikki
xil nerv yo‘llari orqali bog‘langan bo‘ladi. Markazdan qochuvchi yo‘l, u miya
po‘stlog‘i bilan periferik (ovoz) nutq apparatlarini bir-biriga bog‘lab turadi.
Ushbu nerv yo‘li nutq apparatlaridan miya po‘stlog‘i tomon yo‘naltirgan
bo‘ladi.
Markazga
intiluvchi nerv yo‘lining boshlanishi proprioretseptorlar (muskullar, pay va
bug‘imlarda) va baroretseprorlarda joylashgan. Baroretseptorlar hiqildoqdagi
havo bosimining o‘zgarishi bilan qo‘zg‘aladi. Bosh miya nervlaridan (miya
sopidan boshlanadiganlari)  uchlamchi, yuz, til-tomoq, adashgan, qo‘shimcha,
til osti nerv yo‘llari markaziy nutq markazidan impulslarni periferik nutq
markaziga yo‘llaydi.
Nutqning
tezligi, kuchi, tembri erkaklarda bolalik paytidagi tovushning o‘zgarishi
(yigitlikning boshlanishi) davriga kelib shakllanadi, xotin-qizlarda esa bu
holat o‘smirlik davrining boshlanishiga to‘g‘ri keladi. Shundan keyin nutq va
tovushning doimiyligi keksalik va qariyalik davrlarigacha saqlanib qoladi.
Shuning uchun ham uzoq  vaqt ko‘rmagan kishini tovushiga qarab tanib olish
mumkin. So‘zlar bilan ifodalanadigan nutq uch shaklda bo‘ladi: akustik, optik
va kinestezik. Akustik shakldagi nutq tovush signallari holida bo‘lib, u
tarqalayotgan signallarni bo‘laklarga bo‘lish yo‘li bilan ma’lum nutqni yuzaga
keltiradi. Nutqning kommunikativ funksiyasi aynan tovushning akustik shakli
bilan amalga oshiriladi. Tovushning optik shakli harflarga qarab so‘zlarni
talaffuz, analiz va sintez qilish imkoniyatini beradi. Ushbu shakl yana
nutqning simvolik (ramziy) funksiyasini ham yaratadi. Kinestezik nutq shakli
tovush paydo qiluvchi muskullar faoliyati bilan bog‘liq bo‘lib, u nafaqat
tovush chiqarayotganda, balki biron fikr haqida o‘ylaganda ham tegishli muskullar
tonusini yuqori holda saqlaydi. Shuning uchun ham odam o‘zi o‘ylagan fikriga
mos holda gapiradi (do‘q, po‘pisa, yalinish, iltijo qilish va boshqalar).
Inson
nutqi orqali ma’lum tushunchalarni berish, anglatishidan tashqari yana nutq
so‘zlovchi haqida uning xarakteri, o‘ziga xos psixologik xususiyatlari kabi
ma’lumotlarni ham tinglovchilarga beradi. Bunda nutq intonatsiyasi, so‘z
boyligi, notiqlik san’ati, xulq-atvori muhim rol o‘ynaydi. Nutqning ushbu
xususiyati kishining til  pasporti deyiladi. Ushbu pasport ko‘rsatkichlari
(jinsi, yoshi, tug‘ilgan joyi, millati, madaniyati, tarbiyalanganligi) kishi
gapirganda, nutq so‘zlaganda tinglovchilarga uzatiladi. Odamning yozma nutqi
ham uning nutq pasportiga tegishli bo‘ladi (husnixatga qarab odamni asabiy, turg‘un
yoki boshqa xususiyatlari) haqida xulosa chiqarish mumkin. Nutqning fiziologik
mexanizmi-yarimsharlar po‘stlog‘idagi ko‘plab nerv hujayralarining
(yadrolarining) o‘zaro koordinatsialangan murakkab faoliyatidan iborat.
Fikrlash
ham boshqa psixologik jarayonlar qatori miya funksiyasi hisoblanadi. Unga  har
ikkala signallar tizimi ishtirokida yuz beradigan miyaning murakkab taxminiy
faoliyati deb qarash mumkin. Lekin ikkinchi signal tizimi hal qiluvchi rol
o‘ynaydi. Nutq fikrlashning o‘ziga xos shakli hisoblanadi va u fikrlash bilan
boshqariladi. O‘z navbatida nutq fikrlashni rivojlantiradi. Fikrlash nutq
orqali boshqalarga yetkaziladi, shuning uchun fikrning mukammal bo‘lishida uni
har tomonlama o‘ylab ko‘rishda nutq yaqindan yordam beradi. Lekin shuni ham
unutmaslik kerakki, fikrlash va nutq, so‘z bir-birini to‘liq takrorlaydigan
jarayonlar emas. Masalan bir fikrni turli so‘zlar bilan ifodalash mumkin
(sinonimlar), yoki bitta so‘z turli tushunchalarni, fikrlarni ifoda qilishi
mumkin (omonimlar). Fikrlashning qanday shakllanishiga qabul qilingan nutqning
tuzilishi ham ta’sir qiladi. bir ma’noni beradigan nutqni (so‘zni) har xil
tuzilishga ega so‘z, gaplar bilan ifoda etib, har xil fikrni yuzaga keltirish
mumkin. Masalan, rivoyat qilinishicha bir katta amaldor tushida og‘zidagi hamma
tishlarini tushib ketganligidan havotirlangan holda (chunki tushda tish
tushishi o‘limdan darak beradi, degan diniy tushuncha mavjud) barcha qo‘l
ostidagi xizmatkorlarini to‘plab, menga bu tush ta’birini aytib beringlar deb
talab qiladi. Shunda eshituvchilardan biri “bu tush barcha qarindosh-urug‘lar
va bola-chaqangizning o‘lib ketishidan darak beradi” deydi. Bundan qo‘rqib
ketgan amaldor sarosimaga tushib, o‘zini qo‘yarga joy topolmay qoladi (bir
fikrning yuzaga kelishi). Shunda boshqa bir eshituvchi “siz barcha
qarindosh-urug‘ va bola-chaqangizdan ko‘p yashaysiz, mana shu narsa tushingizda
aks etibdi” deydi. Bu gapni eshitgan amaldor o‘zini bosib “men eng uzoq yashash
baxtiga erishar ekanman” deb mamnun bo‘ladi (ikkinchi fikrning yuzaga kelishi).
Ko‘rinib turganidek aslida bir ma’noni anglatadigan ikki xil so‘z (nutq)
bir-biriga qarama-qarshi ikki xil fikrlashni yuzaga keltirdi. Fikrlash miya
po‘stlog‘i va po‘stloq osti yadrolari orasidagi har xil analizatorlarning
vaqtincha bog‘lanishi tufayli yuzaga keladi. Bu haqda I.P.Pavlov o‘z vaqtida
aytib o‘tgan, ya’ni miya yarimsharlar po‘stlog‘ini o‘ziga xos funksiyalari
bilan ajralib turadigan aralash-quralash nerv markazlari (mozaikali) deb qarash
kerak, lekin po‘stloq funksional jihatdan dinamik xususiyatga ham ega, ya’ni
undagi markazlar orasida o‘zaro uyg‘unlik, umumiy bog‘lanish hayot davomida
o‘zgarib turadi. I.P.Pavlov fikrlash dastlab tashqaridagi narsa predmetlar
bilan hosil qilingan elementar assotsiatsiya, keyinchalik u assotsiatsiyalar
zanjirlarga aylanadi deb tushuntiradi. Dastlabki elementar assotsiatsiya tashqi
dunyo haqida haqiqiy tushuncha bermasligi, ba’zan esa notog‘ri xulosalarga olib
kelishi mumkin. Faqat tashqi signallarning qayta-qayta takrorlanishi bilan
hosil bo‘lgan vaqtincha bog‘lanishlar differensiallashib tashqi dunyo  haqida
(taassurot) fiziologik asos yaratiladi.

Oliy
nerv faoliyatida patologik o‘zgarishlar. Nevrozlar, ularning paydo bo‘lish
mexanizmlari. Eksperimental nevrozlar. Fobiyalar, gallyutsinatsiya va
shizofreniya.
Tashqi muhit sharoitidagi turli-tuman
o‘zgarishlar (to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchli ta’sirotlar, zarbalar, yaralanish va
boshqalar) oliy nerv faoliyatida qator o‘zgarishlar keltirib chiqaradi. Ular
qisqa muddatli, doimiy, chuqur ba’zan esa qaytarilmas bo‘lishi mumkin. Bunday
holatlar ham organik (miya qismlarining bevosita shikastlanishi), ham
funksional (faoliy) bo‘ladi. Har ikkalasi ham oliy nerv faoliyati bilan bog‘liq
barcha hayotiy jarayonlarga (aqliy, jismoniy mehnat qilish, o‘zaro munosabat,
yon-atrofdagi voqea-hodisalarga munosabat va boshqalar) ta’sir qiladi.
I.P.Pavlov bo‘yicha nerv faoliyatidagi mana shunday funksional (faoliy)
buzilishlarni nevrozlar deb ataladi. U o‘z hamkasblari, shogirdlari bilan
itlarda tez-tez nevrozlar chaqirib (bunday nevrozlarni eksperimental nevrozlar
deyiladi)  ularning tabiatini o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar olib borgan.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra eksperimental nevrozlar markaziy nerv tizimida
shartli reflekslarni chaqiruvchi qo‘zg‘alish yoki tormozlanish jarayonlarining
nihoyatda kuchli bo‘lishi yoki ularning bir-biriga almashishi diqqat-e’tiborni
zo‘riqtirganida yuzaga kelar ekan. Kuchli qo‘zg‘alish musbat signallarning
kuchli va uzoq davom etishi tufayli sodir bo‘lsa, kuchli tormozlanish
differensirovkali signallar parametrining o‘ta nozikligidan, bir-biriga
yaqinligidan paydo bo‘lar ekan. Qo‘zg‘alish va tormozlanish almashinuvi tufayli
yuzaga keladigan zo‘riqish ularning juda tez almashinuvi yoki ularning bir
yo‘la birgalikda ta’sir etishi (to‘qnashuvi) natijasida kuzatiladi.
Qo‘zg‘alishning haddan tashqari kuchayib ketishiga  javoban nevroz holatiga
yaqqol misol  sobiq Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) shahridagi
eksperimental tibbiyot instituti yer to‘lasida suv toshqini bois uning to‘lib
ketishi tajriba hayvonlarida (itlarda) juda mustahkam shartli reflekslarning
darhol yo‘qolishiga olib kelgan. Keyinroq shu hayvonlarda qaytadan hosil
qilingan shartli reflekslar suv oqishi shovqinini eshitish bilan darhol to‘xtab
qolgan. Kuchli tormozlanishga nisbatan hosil bo‘ladigan nevrozga mushuklarda
juda nozik differensirovkali signallarni farqlashga qaratilgan  tajribalarda
olindi (Kurbanov, 1970). Bu tajribalardagi nevrotik o‘zgarishlarni ham harakat
faoliyatida  ham  miya elektroensefalogrammasida kuzatildi. Tajribalar 1000 gs
(manfiy), 2000 gs (musbat) signallarga nisbatan mustahkam ovqatlanish shartli
refleksi hosil qilinganidan keyin manfiy signalning davomiyligi va chastotasi
o‘zgartirilaverdi  (3soniyali signal 0,15 soniyagacha qisqartirildi, chastotasi
esa 1850 gs ga  o‘zgartirildi). Bunday signal davomiyligi va chastota
o‘zgarishiga mushuklarda bir necha kunlab shartli reflekslar mustahkamlanib
borildi. Qachonki  eng qisqa (0,15 soniya) va yuqori chastotali (1850 gs)
signallar mushuklar tomonidan o‘zlashtirilib olinganidan keyin (mustahkam
shartli refleks hosil bo‘lganida) ularning xulq-atvori va miya
elektroensefalogrammasida kuchli o‘zgarishlar kuzatildi. Hayvonlar juda betoqat
bo‘lib, tanasidagi junlari tusha boshladi va elektroensefalogrammada tinch holatni
ko‘rsatadigan ritmlar (α-ritm)
juda kamayib, ritmlar desinxronizatsiyasi (past amplituda va yuqori chastotali
ritmlar) kuchayib ketdi. Bu hol mushuklarda nozik differensirovkali signallarni
farqlashda yuzaga kelgan funksional nevroz bo‘lib hisoblanadi.
Qo‘zg‘alish va tormozlanishning zo‘riqish
darajasiga ko‘ra javob reaksiyalari har xil ya’ni, yengil, davolash, kuchli
qo‘zg‘alish yoki kuchli tormozlanish xarakteriga ega bo‘lishi kuzatiladi.
Masalan, qo‘zg‘alish kuchi unchalik bo‘lmaganida harakat javoblari biroz
kuchaysa, kuchli bo‘lganida qisman tormozlanish kuzatiladi. Agar signallar o‘ta
kuchli bo‘lsa eksperiment qo‘yiladigan hayvonlarda ish qilish qobiliyati keskin
pasayib ketishi mumkin (chegaradan oshiq tormozlanish holati). Nevrozlarning
kelib chiqishi hayvonning nerv tizimi tipiga (turlariga)  bog‘liq, kuchsiz
tiplarda nevrozlar tez yuzaga keladi. Yana nevrozlar organizmning umumiy
funksional holatlariga bog‘liq, masalan, hayvon juda och, charchagan yoki
bichilgan bo‘lsa eksperimental nevrozlar oson paydo bo‘ladi. Hayvonlarda
eksperimental nevrozlar tabiatini har tomonlama o‘rganish inson organizmini
ko‘pgina funksional buzilishlarni tushunish va ularni oldini olish (davolash)
imkoniyatlarini yaratdi. Bunday holatlar kundalik turmushda ham kuzatiladi,
nihoyatda asabiylashish natijasida ich ketishi, tez-tez siydik ajratish, kuchli
terlash,  qon bosimining ko‘tarilib ketishi va boshqalarga olib keladi.
Odamlarda ham har xil kuchdagi nevrozlarning paydo bo‘lishi yarim sharlar
po‘stloq hujayralarida funksional o‘zgarishlar tufayli bo‘ladi. Hayotdagi
turli-tuman qiyinchiliklar, o‘zaro kelishmovchiliklar,  ayniqsa u yoki bu
ishlarni bajarishda o‘ta talabchanlik, odam o‘zi qilgan ishdan ko‘ngil
to‘lmaslik, davomli ochlik, dam olmasdan davomli faoliyat ko‘rsatish va
boshqalar nevroz, nevrozga yaqin holatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday
holatlarga tushishda insonlar uchun hayvonlardan farqli o‘laroq nafaqat
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sirlanish, balki so‘z signallari ham muhim o‘rin tutadi,
qaysikim,  po‘stloq nerv markazlari ishini o‘ta qo‘zg‘atib yuborish mumkin.
Bunday noxushliklarning oldini olishda
asosiy e’tiborni qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining zo‘riqishi bilan
bog‘liq holatlarni bartaraf qilishga qaratmoq kerak.
Odamlarda quyidagi nevroz turlari
farqlanadi: nevrosteniya, hayoldan ketmaydigan holatlar nevrozi,  vasvasaga
(jazavaga) tushish nevrozi hamda psixasteniya.
Nevrasteniya tormozlanish holatining
zo‘riqib ketishi negizida hosil bo‘ladigan kishilarning o‘zini tuta olmasligi,
e’tirozlarga chidamsizligi, arzimagan narsalarga baqirib-chaqirishi bilan
xarakterlanadi.  Bunday holga tushganlar keraksiz harakatlarni ko‘p qaytaradi
(stol ustidagi predmetlarni qayta-qayta taxlash, o‘tirish holatlarini tez-tez
o‘zgartirish, qog‘ozni hadeb buklayverish). Ularda vegetativ reaksiyalar ham
ancha kuchaygan bo‘ladi, tez qizarib yoki oqarib ketadi, ko‘p terlaydi.
Qo‘zg‘alish jarayoni kuchli bo‘lganligi uchun ular qiyinchilik bilan uyquga
ketadi, tez-tez uyg‘onadi, aqliy va jismoniy ish qilishda tez charchab qoladi.
Biron muhim ish bajarishda qat’iyatli bo‘lmaydi, qarorlar tez-tez o‘zgarib
turadi.
 Hayoldan ketmay qoladigan nevrozga
chalinganlarda domiy ravishda hayolida biron ishni amalga oshirgan yoki
oshirmaganiga shubha tug‘iladi (uydan chiqqanida dazmolni uzib eshikni
quflaganligini qayta-qayta tekshiradi). Ularda ko‘pincha har xil qo‘rqinchli
holatlar hukmronlik qiladi, buni fobiya deyiladi. Masalan bunday odam doim
o‘lim sodir bo‘lishidan qo‘rqadi, ko‘chada ketayotganida mashina urib
ketishidan qo‘rqadi, yo‘l chetidagi simyog‘ochni aylanib o‘tadi, ya’ni u
yiqilib bosib qolmasligi uchun. Qorong‘ulikdan bir o‘zi qolishidan cho‘chib
yuradi va hakazo.
Jazava va vasvasaga tushish, psixosteniya,
nevroz holatlari faqat odamlargagina tegishli, chunki bunday paytlarda birinchi
va ikkinchi signallar orasidagi meyoriy munosabatlar buziladi.
Jazava nevrozi birinchi signallar tizimi
ikkinchisidan ustun bo‘lganida kuzatiladi. Yana ularda po‘stloq faoliyatidan
po‘stloq osti sohalar faoliyati ustun bo‘ladi. Bunday nevrozga yo‘liqqanlar
uchun birinchi signallar tizimi kuchli bo‘ladi, ularda kayfiyat juda tez
o‘zgarib turadi, hayolida har xil holatlar juda kuchli o‘tadi, shu bois ularda
o‘ziga xirs qo‘yish, o‘zgaruvchanlik, o‘zini barcha sohalarda yuqori qo‘yish,
do‘q-po‘pisa qilish, o‘zgalarni koyish alomatlari tez-tez bo‘lib turadi. Yana
ularda o‘zini-o‘zi ishontirish, o‘ziga ixlos qo‘yish kuchli bo‘ladi.
O‘zini-o‘zi homilali bo‘lganiga ishongan ayolda (aslida homila bo‘lmagan),
ko‘krak bezlari bo‘rtib chiqa boshlagan, hayz ko‘rish to‘xtagan va hakazo.
Psixosteniya nevrozida ikkinchi signal
tizimi birinchisidan ustunlik qilganda yuzaga keladi. Ularda hissiyot,
qiziqish, mayl kuchsiz, hayotning nima bilandir kamligidan, o‘zining
sa’y-harakatlarida ishonchsizlik, doim voqea-hodisalarga shubha bilan qarash,
gumonsirash holatlari ustunlik qiladi.
Nevrozlar bois kishilarda vegetativ
reaksiyalar kuchli izdan chiqadi, ayrim hollarda yurak, oshqozon-ichak tizimi
va boshqa ichki a’zolarda qattiq og‘riqlar paydo bo‘ladi, shuning uchun  bunday
nevrozlarni vegetativ nevrozlar deyiladi. Ularning sababi ichki a’zolar
faoliyatini boshqarishda po‘stloq ishining buzilishi deb tushuntiriladi.
Yuqorida ko‘rib o‘tilgan funksional
nevrozlar organik  nevrozlardan tubdan farq qilib, yarimsharlar po‘stlog‘ining
meyoriy ishlashi uchun shart-sharoitlar yaratilsa,  oldingi ish qobiliyati
to‘liq tiklanib ketishi mumkin. Bu borada tegishli farmakologik preparatlardan,
masalan brom-kofeli aralashmalarni  psixiatr tavsiyasi bilan qabul qilish
yaxshi natija beradi. Nevrozga chalingan odamlar uchun dastavval meyoriy ish
sharoiti yaratish,  nevroz sabablarini aniqlash lozim. Ularga so‘z bilan ta’sir
etish (psixoterapiya), kasallikning asl sabablarini tushuntirish, ishontirish kerak.

Organik nevrozlar yarimsharlar
po‘stlog‘ining bevosita zararlanishi (jarohatlar, infeksion kasalliklar va
boshqalar) orqali vujudga keladi. Bunday paytlarda kishining xulq-atvorida
keskin o‘zgarishlar ro‘y beradi va bu xil kasalliklar psixoz (psixik
kasalliklar) deyiladi.
Fobiyalar, gallyutsinatsiyalar va
shizofreniya.
Fobiyalar nevroz turlaridan hisoblanib,
ularning asosida real va real bo‘lmagan xavf-xatarlardan qo‘rqish,  hadiksirash,
vahimaga tushish kabi psixofiziologik hissiyotlar yotadi. Fobiya yunoncha
“fobos” so‘zidan olingan olingan bo‘lib, o‘zbek tilida qo‘rqish, hurkish
ma’nolarini anglatadi. Ushbu hissiyot fiziologiyasi va neyrokimyosini o‘rganish
inson xulq-atvori biologik mexanizmlarini tushuntirishda yordam qiladi.
Biologik evolyutsiya jarayonida qo‘rqish hissi ikkita asosiy javob reaksiyasiga
ya’ni unga qarshi kurashish yoki qochib qutulishga-himoya refleksiga olib
keladi. Qo‘rquv insonni doimiy diqqat-e’tiborda, tanglik, keskinlikda turishga
olib keladi, ba’zan esa o‘z kuchiga ishonmaslik, o‘z imkoniyatlarini to‘liq
safarbar qilmaslik, xatto tamoman ojizlik holatiga tushiradi, kasalliklar
keltirib chiqaradi. Antropologlarning ta’kidlashicha, insonning shakllanishi
bundan 40-50 ming yil oldin yakuniga yetgan. Shu davr ichida qo‘rquv tufayli
inson yashab qolishi uchun asosiy faoliyatini muskullar ishi orqali kurashishga
yoki qochib qolishga intilgan. Shuning uchun bunday moslashish muskullarni qon
bilan yaxshi ta’minlashga yo‘llangan. Bu holatning fiziologik mexanizmini
quyidagicha tasavvur qilish mumkin:
Birinchidan, qo‘rquv hissi insonda bor
kuchini tana muskullari fobiyalarga safarbar qilishga qaratish uchun buyrak
usti bezidan qonga ko‘proq adrenalin gormonini ajratadi. Buning natijasida
muskullarning kislorod va oziq moddalari bilan ta’minlanishi yaxshilanadi.
Teridagi zahira qon ham  (u o‘rtacha umumiy qon miqdorining 10 % tashkil
qiladi) muskullarga o‘tib u oqaradi. Shunday qon taqsimlanishi hazm a’zolarida
ham kuzatiladi (me’dadagi qon muskullarga o‘tadi). Bunday hollarda teri
yuzasidagi jun qoplamasining dikkayishi va “ayiq kasalligi” (kuchli ich
ketishi) agressorni qo‘rqitishga yo‘llangan qo‘rquv reaksiyasidir
(adrenalinning ko‘p miqdorda ajralishi hisobiga).
Ikkinchidan,  qo‘rquv xavfli va nohush
holatlarni yaxshi eslab qolish va ulardan kelajakda qutulish uchun og‘riq
chaqirishi bilan mustahkamlanadi. Shuning uchun ham qo‘rquv tashqi dunyoni
o‘ziga xos holda eslab qolish va undagi xavf-xatarlardan saqlanish uchun muhim
omil deyish mumkin.
Uchinchidan, qo‘rquv hali tashqi
xavf-xatardan omon qolish uchun qaror qabul qilishga ma’lumotlar yetarli
bo‘lmaganida xulq-atvorda tegishli strategiya qabul qilishga yo‘llaydi. Bunda
har kim qo‘shimcha har xil signallarga e’tibor berib najot qidiradi. Qo‘rquv
jarayonining oliy nerv faoliyatiga ta’sir etish mexanizmlarini asoslashda
akademik P.K.Anoxin ishlari diqqatga sazovor. Uning e’tirof etishicha, qo‘rqish
bilan dastlab yarimsharlar po‘stlog‘idagi tegishli markazlar qo‘zg‘alib, miya
retikulyar formatsiyasini faollaydi. Retikulyar formatsiya o‘z navbatida
po‘stloq markazlarini nospetsifik yo‘l bilan qo‘zg‘atadi va tegishli
haddi-harakatlar, somatik, visseral reaksiyalar yuzaga keladi.
Ba’zan juda kuchli qo‘rqish dominantlashganida
boshqa sezgilarni tormozlaydi, kishi  hushidan ketadi. Bu ham organizm ish
qobiliyatini saqlab qolishdagi muhim chora-tadbir (himoya refleksi)
hisoblanadi.
Quyida qo‘rquv tufayli organizmda yuz
beradigan fiziologik o‘zgarishlarni keltirib o‘tamiz.
Yuqori qo‘zg‘alish tufayli ixtiyorsiz
emotsional (hissiy) reaksiyalar (xavf-xatar) paydo bo‘ladi;
Yurak urishi tezlashib, qon bosimi
ko‘tariladi, qonda shakar ko‘payadi (qarshi kurashish yoki qochib qolishga
energiya berish uchun);
Me’da shirasida kislota ko‘payadi (ovqat
tezroq hazm bo‘lib kuch-quvvat berish uchun);
Jarohat olganda o‘z vaqtida ko‘p qon
yo‘qotmaslik uchun qonning ivish reaksiyasi kuchayadi;
Muskullarga boshqa a’zolarga nisbatan
ko‘proq qon oqib boradi (quvvatni oshirish maqsadida);
Miyadagi muskullar faoliyatini
boshqaradigan markazlar ishi kuchayadi;
Ko‘rish o‘tkirlashishi uchun ko‘z katta
ochiladi, quloq ham dikkayib yaxshi eshitish choralari ko‘riladi. Dikkaygan
quloq qalqoni tovush to‘lqinlarini ko‘proq to‘plab oladi. Bularning barchasi
insonni faol jismoniy ishga yo‘llashga qaratilgan fiziologik chora-tadbirlar
hisoblanadi.
Qo‘rquv fiziologiyasi haqida gap ketganda
yana ikki narsaga e’tibor berish kerak. Birinchisi markaziy nerv tizimining
ventramedial gipotalamus qismida shunday nerv markazlari aniqlanganki, ularga
kiritilgan elektrodlar orqali kuchsiz tok yuborilsa hayvonda kuchli qo‘rquv
hissi paydo bo‘ladi. Ikkinchisi bosh miyaning limbik sohasiga taalluqli
bodomsimon tana (gippokampga yaqin joyda) buzib tashlansa bunday hayvonda umuman
qo‘rquv hissi yo‘qolarkan.
Gallyutsinatsiya qattiq charchaganda,
spirtli ichimliklar ko‘p iste’mol qilinganda qator psixonevrolik kasalliklarga
chalinganda oliy nerv faoliyatining ko‘rsatkichlari buzilib, o‘zi yo‘q
narsalarning hayolda gavdalanishi, ularni “ko‘rish”, “eshitish”, “hidini
sezish”dan iborat psixofiziologik holat. Bunday “yolg‘ondakam” sezgilar
kishining psixologik makonida (dunyoqarashida) aynan borga o‘xshab shakllanadi.
Gallyutsinatsiya holati analizatorlarga mos ko‘rish, eshitish, teri sezgisi,
hid sezgisi, ta’m bilish, vestibulyar, visseral, proprioretseptiv, kompleks
gallyutsinatsiya turlariga bo‘linadi. Gallyutsinatsiyani o‘rganishda shunday
holatlar ham qayd qilinganki, agar kishilarning har ikkala ko‘zini ham bog‘lab
qo‘yib kuzatuv o‘tkazilsa ( 5 kun davomida ular shu holda yashaganlar) 13
kishidan 10 tasi ko‘rish bilan bog‘liq gallyutsinatsiya holatiga tushganligini
qayd qilishgan. Odamlarda gallyutsinatsiyaning shizofrenik, psixofiziologik,
psixobioximik va boshqa turlari uchraydi.
Gallyutsinatsiya holatining kelib
chiqishida asosiy sabab miya yarimsharlari po‘stlog‘ida va po‘stloq osti
yadrolarda yuzaga keladigan funksional va organik o‘zgarishlar ekanligini AQSH
dagi Oregon universiteti olimlari tomonidan kalamushlar ustida o‘tkazilgan
tajribalar tasdiqlaydi. Insonlarda gallyutsinatsiya holatiga olib keluvchi
narkotiklar hayvonlarga berilganida ularning miya nerv to‘qimalari elektr
faolligi hamda harakat bilan bog‘liq reflektor reaksiyalarida o‘ziga xos
o‘xshashlik kuzatilgan.
Hayvonlarda (ayniqsa, yuqori
sutemizuvchilarda) gallyutsinatsiya holati mavjudligi shartli reflektor
reaksiyalarda (masalan, ovqatlanish shartli reflekslari) kuzatilgan. Itda
mustahkam shartli refleks hosil qilinib tajribalar izma-iz o‘tkazilib borilgan.
It stanokda turganida  shartli signal (masalan tovush) berilmasa ham u tovush
chiqadigan tomonga boshini burgan, keyin ovqat beriladigan kosachaga qaragan.
Shunda so‘lak ajralishi sodir bo‘lgan va so‘lak miqdori signal berilganida
ajralgan so‘lakdan kam bo‘lmagan. Bu tajribalardan shunday xulosa qilinganki,
ayrim paytlari itga chalinmagan signal tovushi eshitilgandek bo‘lib so‘lak
ajralgan. Bu holat eshitish gallyutsinatsiyasi bo‘lishi mumkin.
Shizofreniya psixik kasalliklardan
hisoblanib, yunoncha “shizo”-parchalayman, “phren”-ong, aql, aqlni parchalayman
ma’nosini beradi. Bunga yo‘liqqanlarda autizm ya’ni umumiy faollik yo‘qoladi,
tashqi dunyodan ajralib, o‘zi bilan o‘zi bo‘lib qolish kuzatiladi. Ularda
gallyutsinatsiya, alahsirash holatlari kuzatiladi. Hissiy reaksiyalar,
fikrlash, ish qobiliyati keskin pasayib, yo‘qolib ketadi. Ushbu kasallik
nisbatan yosh odamlarda (erkaklarda 20-28, xotin-qizlarda 26-32 yoshlarda)
kuzatiladi. Keksalarda u qariyb uchramaydi. Kasallik ko‘pincha shahar aholisi
o‘rtasida tarqalgan bo‘lib, antropologlar sivilizatsiya kasalligi deb ham
hisoblanadi.
Kasallikning kelib chiqishi ma’lum
darajada genetik omillarga, yoshlikdagi yashash sharoitlariga, sotsial va
psixologik munosabatlarga, har xil stress omillarga bog‘liq bo‘ladi. Shu narsa
ham aniqlanganki, embrionning dastlabki rivojlanish davridagi har xil noqulay
omillar, infeksion kasalliklar, hamda tug‘ilish davri fasli ham muhim ekan.
Masalan, shimoliy yarimsharda yashayotgan odamlar orasida qish va kuz oylarida
tug‘ilganlarda ushbu holat ko‘proq uchrar ekan. Yoshlikda ma’naviy va jismoniy
kamsitilgan, seksual zo‘rlangan, ertachi ota-onasidan judo bo‘lgan yoshlar
orasida ushbu kasallikka moyillik ko‘p bo‘ladi. Yana bolani yoshlikda o‘ta
erkin tarbiyalash, unga o‘ta mehribonlik qilish, u xohlagan narsalarning
barchasini maksimal darajada amalga oshirish shizofrenik alomatlar kelib
chiqishini rag‘batlantirar ekan.

Oliy
nerv faoliyatining turli holatlarda o‘zgarishi
Odam
oliy nerv faoliyati umuman nerv tizimiga ta’sir ko‘rsatuvchi har qanday  ichki
va tashqi omillarga juda sezgir bo‘ladi. Nerv tizimining ishi birinchi navbatda
organizm ichki muhiti bilan yaqindan bog‘liq. Bu hol esa dastavval organizmning
shuningdek miyaning ham oziq moddalar bilan qanday ta’minlanganligi bilan aniqlanadi.
Oziq moddalarning miya to‘qimalariga yetkazib berilishi qon orqali bo‘ladi. Shu
nuqtai nazardan nerv tizimining qon bilan qanday ta’minlanishi bu borada juda
muhim. Shuningdek organizm umumiy ichki muhitining holati (ishqoriy yoki
kislotaliligi) hamda endokrin tizim ishi oliy nerv faoliyatida hal qiluvchi
omillardan bo‘lib hisoblanadi.
Organizmning
yashash sharoiti, turli-tuman ekologik omillar (issiq, sovuq  harorat,
atmosfera  bosimi, nafas olish havosining tarkibi, mehnat qilish
shart-sharoitlari va boshqalar),  hamda dori-darmonlar markaziy nerv tizimi
ishi oliy nerv faoliyatiga faol ta’sir qiladi.
Ovqatlanish
omilining oliy nerv faoliyatiga ta’siri. Birinchi navbatda shu narsani qayd
qilish lozimki, oliy nerv faoliyatiga oziq moddalarning yetishmasligi ham,
ortiqchaligi ham sezilarli darajada ta’sir qiladi.
Ochlik
ta’sirida miya po‘stlog‘idagi nerv markazlarining qo‘zg‘aluvchanligi oshib
shartli refleks kuchayib ketadi. Masalan, tajribaga olinayotgan it och bo‘lsa,
ovqatlanish bilan bog‘liq so‘lak ajralishi juda kuchayadi. Hayvonda ochlik
davri davomli bo‘lganida esa yana o‘ziga xos paradoksal xususiyat yuzaga
keladi, kuchli ta’sirlanishga kuchsiz javob (kam so‘lak ajraladi), kuchsiz
signalga esa kuchli javob (ko‘p so‘lak ajraladi) qayd qilinadi. Bu holatni juda
kuchli qo‘zg‘alishga nisbatan miyada yuzaga keladigan oshiqcha tormozlanish
holati bilan tushuntirish mumkin, ya’ni miya po‘stlog‘ining  kuchli qo‘zg‘alishga
nisbatan javob berish imkoniyati (ishlash qobiliyati) kuchsizlanib ketadi.
Mana
shunday davomli och qolish tufayli yuzaga kelgan oshiqcha tormozlanish boshqa
har qanday reflekslarni ham kuchsizlantirib yuboradi, organizmni uyqu bosadi,
differensirovkali tormozlanishlar juda pasayib ketadi, musbat va manfiy
signallar farqi sezilmay qoladi va hakozo. Ko‘pincha differensirovkali
signallarni farq qilish iste’mol qilinadigan ovqatlarda oqsil meyoridan juda
kamayib ketganida sodir bo‘ladi. Qizig‘i shundaki ushbu holatda  musbat
signallarga nisbatan shartli refleks kuchsizlanmas ekan. Yana ovqatda oqsil
ko‘paytirilganida differensirovkali signallarni sezish qaytadan kuchayar ekan.
Tajriba
hayvonlari ovqatida uglevodlarning kamligi po‘stloq hujayralari qo‘zg‘aluvchanligini
oshirsa yog‘larning yetishmasligi sezilarli o‘zgarishlarga olib kelmaydi.
Ovqatdagi vitaminlarning kam bo‘lishi oliy nerv faoliyatiga asosiy oziq
moddalariga nisbatan ancha kuchli ta’sir qiladi. Masalan, vitamin V1-ning
taqchilligi po‘stloqdagi qo‘zg‘aluvchanlik, tormozlanish va bu ikkala nerv
jarayonining almashinuv tezligini ham pasaytirib yuborar ekan. Natijada shartli
reflekslar hosil bo‘lishi susayadi, agar bunday avitaminoz holati davom
etaversa shartli refleks hosil bo‘lmasdan qolishi ham kuzatilgan. Keyinchalik
ushbu vitamin taqchilligi yo‘qotilganidan keyin ham 1,5 oygacha shartli refleks
hosil bo‘lishi yaxshilanmas ekan. Maymunlarda vitamin C ning yetishmasligi
shartli refleks hosil bo‘lishini keskin pasaytiradi. Agar unga bo‘lgan kamchilik
tuzatilsa meyoriy holat o‘z o‘rniga darhol qaytar ekan. Boshqa vitaminlarning
yetishmasligi, masalan A, D vitaminlari, hayvonlarda umumiy tormozlanishni
kuchaytirib, apatiya (loqaydlik) holatiga olib kelishi aniqlangan. Qon bilan
ta’minlanish miyada yomonlashsa uning faoliyatiga darhol salbiy ta’sir qiladi.
Agar it miyasiga qon olib boradigan qon tomirlari qisilib vaqtinchalik (6-8
daqiqa) anemazitsiya yuzaga keltirilishi 5-10 kun davomida barcha shartli
reflekslarning tamoman yo‘qolishiga olib keladi. Bunday hol ayniqsa
differensirovkali tormozlanishlarni kuchsizlantirib yuboradi. Itlarda miyaga
boradigan qon tomirlaridan qon borishi bir necha minut davomida to‘xtatilsa
ularda klinik o‘lim yuzaga kelib, ular “jonlantirilganidan” keyin ham oldin mustahkam
hosil qilingan shartli reflekslar,  ichki tormozlanish nihoyatda kuchsizlanib
ketadi. Bir vaqtning o‘zida bunday hayvonlarda oshiqcha tormozlanib tez-tez
sodir bo‘lib, hayvon ko‘pincha uyquda bo‘ladi. Odamlarda ma’lum holatlarda
vujudga kelgan 5-7 daqiqali klinik o‘lim xotiraning keskin pasayib, nutq, aqliy
qobiliyatning kuchli zararlanishiga olib keladi. Miyaning davomli ravishda qon
bilan ta’minlanishi to‘xtatilishi uning faoliyatida qaytarilmas holatlarga olib
kelishi mumkin.
Gormonlarning
oliy nerv faoliyatiga ta’siri.
Ichki
sekretsiya bezlaridan qonga sintez qilinadigan barcha gormonlar oliy nerv
faoliyatiga sezilarli darajada ta’sir qiladi. Buyrak usti bezlari gormonlaridan
adrenalin va kortizon po‘stloqdagi qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarini
kuchaytiradi. Agar it qoniga kortizon (0,25 mg 1 kg tana massasiga) yuborilsa
darhol shartli reflekslar, differensirovkali tormozlanish kuchayganligi qayd
qilingan. Hayvon buyrak usti bezining po‘stloq qavatidan bir qismi
eksterpatsiya qilinsa (kesib tashlansa) oldin hosil qilingan shartli reflekslar
va ichki tormozlanishning kuchsizlanishi kuzatiladi. Bezning miyasimon qismi
olib tashlanganida (adrenalin sintez qiladigan qismi) ichki tormozlanishning
kuchsizlanganligi aniqlangan. Bunday eksterpatsiya natijasi turli nerv tizimi
tipiga ega bo‘lgan hayvonlarda har xil bo‘ladi. Masalan kuchli barqaror tipdagi
hayvonlarda shartli reflekslar kuchaysa, kuchli beqaror tipdagilarda oldin
kuchayib keyin kuchsizlanib kelishi aniqlangan.
Jinsiy
gormonlar oliy nerv faoliyatiga kuchli ta’sir qiladigan omillardan hisoblanadi,
shu bois uning ko‘payishi ham, kamayishi ham yarimsharlar po‘stlog‘ida
kuzatiladigan nerv jarayonlari uchun befarq emas. Masalan, urg‘ochi itda
kuyikish  va homiladorlik davrlarida aynan jinsiy gormonlarga bog‘liq bo‘lgan
shartli reflekslarning kuchsizlanib ketishi, differensirovkali tormozlanishning
buzilishi (rastormajivaniye) kuzatiladi. Shunisi xarakterliki, bunday paytlari
urg‘ochi hayvonlarda vaqtga nisbatan shartli reflekslar qariyb yo‘qolib ketar
ekan. Erkak hayvonlarda esa jinsiy gormonlar qonda ko‘payib ketganida
qo‘zg‘alish jarayoni dastlab kuchayadi (shartli reflekslar), vaqt o‘tishi bilan
kuchsizlanadi. Ayrim hayvonlarda, masalan tuyalarda, erkaklik jinsiy gormonlari
qonda ko‘payganida (iliqish davrida) qo‘zg‘alish juda oshib ularda
tajavvuzkorlik kuchayadi, ular sutkalab och bo‘lishga qaramasdan uzoq yo‘llar
bosib o‘tadi, urg‘ochisini topishda hech qanday to‘siqni pisand qilmay buzib
tashlaydi. Agar erkak hayvon, masalan itlarda bichilsa, jinsiy gormonlarning
yo‘qligi bois po‘stloqda kuzatiladigan ham tormozlanishi, ham qo‘zg‘alish
jarayonlari juda kuchsizlanib ketadi. Ko‘pincha bunday hayvonlarda oshiqcha
tormozlanish holati yuz beradi.
Qalqonsimon
bezdan sintez qilinadigan gormonlar masalan tiroksin it, qushlar qoniga oz
miqdorda yuborilsa shartli refleksni kuchaytiradi, ko‘p miqdorda buning
teskarisicha miyada qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining
kuchsizlanishiga, oshiqcha tormozlanishga olib keladi. Ushbu bezning
giperfunksiyasi (Bazedov kasalligida) hayvonda shartli reflekslar hosil
bo‘lishini tezlashtiradi, vaqt o‘tishi bilan esa ular nazorat hayvonlarga
qaraganda, tezroq yo‘qoladi ham. Bez funksiyasi kuchsizlanganida esa (meksidema
kasalligi) po‘stloq nerv hujayralarida ish qobiliyatining pasayib ketishi bois
shartli refleks hosil bo‘lishi qiyinlashadi. Itlarda bu bez olib tashlansa
po‘stloq hujayralari juda kuchsiz faoliyat ko‘rsata boshlaydi. Gipofiz bezi
gormonlarining oliy nerv faoliyatiga ta’siri oxirigacha o‘rganilmagan. Bez
giperfunksiyasida po‘stloqdagi qo‘zg‘alish jarayoni nihoyatda kuchayib ketsa,
gipofunksiyasida sezilarli darajada pasayadi.
Farmokologik
moddalar ta’siri miya yarimsharlari po‘stlog‘iga ikki yo‘l bilan, ya’ni u yoki
bu moddaning bevosita po‘stloq hujayralariga ta’siri va ularning po‘stloq ostki
yadrolar faoliyatiga ta’sir qilishi bilan o‘rganiladi. Masalan, aminazin, brom,
barbamil, geksenal, lyuminal, veronal, benaktizin kabi moddalar dastavval miya sopi
retikulyar formatsiyasi va talamuga keyin yuqoriga ko‘tariluvchi yo‘llar bilan
po‘stloq hujayralari faoliyatiga ta’sir etadi. Farmokologik moddalarning oliy
nerv faoliyatiga ta’siri dastavval ularning dozasiga bog‘liq, masalan
dori-darmonlar minimal miqdorda berilsa ular turiga qarab po‘stloq
hujayralaridagi qo‘zg‘alish yoki tormozlanish jarayonlarining nisbatini
kuchaytiradi yoki pasaytiradi. Ular dozasi oshirilganida esa ichki tormozlanish
jarayonlari buziladi. Agar dorilar dozasi yanada kuchaytirilsa shartli
reflekslar faoliyati butunlay izdan chiqadi.
 Brom
tibbiyot amaliyotida ko‘pincha natriy brom holatida qo‘llanilib, u asosan
tinchlantiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Ushbu ta’sirot uning barcha ichki
tormozlanish turlarini kuchaytirishi bilan ifodalanadi. Bu yerda ham moddaning
ta’sir qiluvchi dozasi hal qiluvchi va bir vaqtning o‘zida nerv tizimi turi
qancha kuchsiz bo‘lsa moddaning ta’sir kuchi shunchalik past bo‘ladi. Itlar
uchun masalan, bromning har 1 kg tana massasiga 0,025-0,05 g yetarli. Uning
ko‘pi esa tormozlanishni buzib yuboradi, ko‘pincha ichki tormozlanish kuchayib
ketadi.
Kofeinning
qo‘zg‘atuvchanlik xususiyati azal-azaldan ma’lum (choy, kofe va boshqalar
iste’mol qilinganda). Kofeinning kuchli qo‘zg‘atuvchanlik xususiyati uning har
1 kg massasiga ko‘ra 0,03-0,5 g bo‘lganida yaqqol seziladi. Kofein miqdorining
oshirib borilishi dastlab qo‘zg‘aluvchanlikni kuchaytiradi, keyin po‘stloq
hujayralarining ish qobiliyati pasayadi (oshiqcha tormozlanish holatining
yuzaga kelishi orqali).
Nikotin
ta’siri haqida xalq orasida noto‘g‘ri tushunchalar shakllangan, go‘yoki tamaki
tarkibidagi bu modda kishida ish qobiliyatini oshirar emish. Aslida esa
hayvonlar ustida olib borilgan tajribalar uning oliy nerv faoliyatini
buzilishini to‘liq isbotladi. Oz miqdordagi nikotin tormozlanishni
kuchsizlantiradi, qo‘zg‘alishni esa kuchaytiradi. Ko‘p miqdordagi nikotin
qo‘zg‘alish jarayonining ham pasayib ketishiga olib keladi. Oz miqdordagi
nikotinning davomli ta’sir etishi miya po‘stlog‘idagi qo‘zg‘alishni pasaytirib
yuboradi. Bir vaqtning o‘zida ichki tormozlanish kuchsizlanadi. Shuning uchun
ham chekuvchida tamakining tugashi uning darhol jahlini chiqaradi, tez
achchiqlanadigan bo‘lib qoladi. Bu holni tuzatish uchun, ya’ni o‘z holiga
qaytarish uchun, u darhol chekishi kerak. Lekin bu hol vaqtinchalik
tinchlanish, bora-bora ichki tormozlanishni kuchsizlantiradi, ya’ni
tormozlanish kuchi qo‘zg‘alishnikidan pasayib ketadi. Bunday paytlari kishi
o‘zini to‘xtatib turolmaydi, har qanday “qasam” larni ham unutib yana chekishni
davom ettiradi (ayrim paytlari endi hech ham chekmayman deb sigaretlarini
mijiqlab tashlagan kashanda ularni terib olib iflosligiga qaramasdan chekadi).
Bu narsa chekuvchida kundan-kunga po‘stloq faoliyatining tobora kuchsizlanib
borishidan dalolat beradi.
Alkogol
yoki etil spirti oz miqdorda ham ichki tormozlanish jarayonini pasaytirib
yuboradi (differensirovkali tormozlanish buziladi, shartli reflekslarning
so‘nib borishi kuchsizlanadi, shartli reflekslar buziladi). Alkogol miqdorining
oshishi tormozlanish jarayonlarini tamoman kuchsizlantirib, xushyorlik paytida
qilinmaydigan ishlarni amalga oshirishga olib keladi, musbat shartli reflektor
faoliyat kuchayadi (umrida sharob ichmagan yigitning gunohi kam deb ichib mast
bo‘lganidan keyin zino ham qilishi, bolani ham o‘ldirishi haqidagi rivoyat).
Ushbu holat alkogol ta’sirida qo‘zg‘aluvchanlik oshib kuch-qudrat ko‘payganligi
sarob sifatida gavdalantirildi, aslida esa qo‘zg‘aluvchanlik to‘g‘ridan-to‘g‘ri
oshmasdan tormozlanishga nisbatan vaqtinchalik yuqori bo‘ladi xolos. Alkogol
dozasi yanada kuchaytirilsa bora-bora qo‘zg‘alish jarayoni ham pasayadi, kishi
qiladigan ishini nazorat qila olmaydi, po‘stloq hujayralari ishi juda
kuchsizlanib oshiqcha tormozlanish paydo bo‘ladi, odam uyquga ketadi.
Uxlatuvchi
va narkotik moddalar (geksenal, pentotal, barbamil, nembutal, veronal,
lyuminal, bromural, magniy sulfat) tibbiyot amaliyotida og‘riqni qoldirish
vositasi sifatida qo‘llaniladi. Ularning oliy nerv faoliyatiga ta’siri
alkogolsifat, faqat qo‘zg‘alish jarayonini darhol pasaytiradi va oshiqcha
tormozlanishni tezroq chaqiradi. Bu moddalar ta’siri ham (kuchli yoki kuchsiz
ta’siri) nerv tizimi turlariga bog‘liq. Novakain ham og‘riqni pasaytiruvchi
hisoblanadi, uning ta’siri boshqa shunga o‘xshash dorilardan  davomliroq
bo‘ladi.
Fenamin
kam miqdorda (odam uchun 0,005-0,02 g) vaqtincha qo‘zg‘alish jarayonini
kuchaytirib, ish qobiliyatini oshiradi, charchoqni sezdirmaydi. Ma’lum vaqt
o‘tganidan keyin (bir necha soat) qo‘zg‘alish pasayadi, oshiqcha tormozlanish
paydo bo‘ladi, oliy nerv faoliyati buziladi. Jenshen moddasining ta’siri ham
fenaminga o‘xshaydi.
Tashqi
muhit omillari, (ya’ni issiq yoki sovuq harorat, atmosfera bosimi, yorug‘lik,
qorong‘ilik va boshqalar) oliy nerv faoliyatiga sezilarli va davomli ta’sir
qiladi. Bunday omillar ichida Respublikamiz uchun xarakterlisi issiq havo
haroratidir. Ushbu omilning organizm hayotiy funksiyalariga ta’siri butun dunyo
olimlari shu jumladan O‘zbekiston, Turkmaniston, Qozog‘istonlik fiziologlar
tomonidan o‘rganilgan (A.Y.Yunusov, O.S.Sodiqov, Z.T.Tursunov, K.R.Raximov,
E.S. Mahmudov, U.Z.Qodirov, R.A.Ahmedov va boshqalar). Yuqori havo harorati
miya po‘stlog‘ida qo‘zg‘alish jarayonini kuchsizlantiradi, uni va tormozlanish
almashinuvini (harakatchanligini) susaytirib yuboradi. Olingan natijalarga
ko‘ra shartli bunday tajribalarda refleks juda kuchsiz holatga kelib qolgan,
farqlanishlar (differensirovkli tormozlanish) susayib ketgan va uzoq davom
etgan. Yuqori haroratning organizmga davomli ta’siri oxir-oqibatda gomeastaz
ko‘rsatkichlarini buzadi va qator xastaliklar keltirib chiqaradi. Bunday iqlim
sharoitiga moslashish ancha qiyin kechadi. Aniqlanishicha, bitta tashqi omilga
yaxshi moslashgan organizm (masalan jismoniy faoliyatga), issiq haroratli
muhitga tezroq ko‘nikar ekan.

Xotira
tushunchalari. Xotira va uning fiziologik mexanizmlari. Eslab qolish, unutish.
Xotira tiplari. Harakat va hissiy xotira. Obrazli va timsoliy xotira. Hissiyot
fiziologiyasi, hissiyot turlari.

Xotira
markaziy nerv tizimining murakkab funksiyalaridan biri bo‘lib, u tufayli odam
bo‘lib o‘tgan voqea-hodisalarni, ko‘rgan, bilgan va eshitganlarini qisqa va
davomli vaqt ichida esda saqlab qoladi. Odamni biron faoliyatga (yozish,
yodlash, turli-tuman harakatlarni o‘zlashtirib olish, musiqani o‘rganish, har
xil tovushlarni, ranglarni bir-biridan farqlash, narsa-predmetlarning
joylashishini o‘zlashtirib olish va hokazo) o‘rgatish hamda shartli
reflekslarning barcha turlari xotira bilan chambarchas bog‘liq.
Xotira
bois inson har lahzada o‘tmishda bo‘lib o‘tgan voqea-hodisalarni eslaydi,
ularni analiz va sintez qilish orqali ayni vaqtda va kelajakda amalga
oshirilishi kerak bo‘ladigan xatti-harakatlarni rejalashtiradi.
Xotira
mexanizmlarini o‘rganishda olib borilgan tadqiqotlarning natijalari o‘ziga
yarasha, bu borada aniq va isbotlangan ma’lumotlar (bioximik, biofizik, genetik
va boshqalar) juda kam. Faqat ayrim olimlarning fikriga ko‘ra nerv hujayralari
tarkibidagi RNK va DNK larda hosil bo‘lgan konformatsion o‘zgarishlar, ular
sintezlanishining kuchayishi va pasayishi xotira shakllanishini taqozo qilar
ekan. Masalan, biron narsani o‘rganish jarayonida hayvonlar miyasida RNK
sintezlanishi tezlashib kichik peptidlar miqdori oshadi. Yana xotira miya neyronlarining
o‘zaro sinaptik aloqalari kuchayishi (sinapslar soni oshadi) natijasidir, degan
fikr ham mavjud.
Xotiraning
antogenistik rivojlanishi quyidagicha: bola bir yoshga borganida (bir yoshli
bolalarda) uzoq muddatli xotira endi shakllana boshlaydi. Ikkinchi yosh
boshlanishi bilan tashqi axborotlarning bir necha hafta saqlanishi qayd
qilingan. Uch yoshlilarda u bir necha oygacha esda turadi, bola to‘rt yoshli
bo‘lganida esa eshitgan ko‘rganlari bir yilgacha saqlanar ekan. Olti, yetti
yoshli bolalarda ixtiyorsiz xotiradan tashqari ixtiyoriy xotirada saqlash
imkoniyatlari yuzaga keladi, shu bois bu yoshga kelib bolalarning maktabda
o‘qishi samarali bo‘ladi. Ushbu yoshdagi xotira ko‘pincha obrazli bo‘ladi va
esda saqlab qolish jarayonida analizatorlar qancha ko‘p qatnashsa xotira
shuncha mustahkam va uzoq muddatli bo‘ladi. Abstrakt xotira yuqori sinf
o‘quvchilarida ancha kuchayadi. Xotirani mashq qilib kuchaytirish mumkin va bu
hol 20-25 yoshlargacha samarali kechadi.
Xotira
o‘zining neyrofiziologik xususiyatlariga ko‘ra uch turga bo‘linadi, ya’ni
bevosita xotira, qisqa muddatli va uzoq muddatli xotiralar. Shundan bevosita
xotira juda qisqa bo‘lib millisekundlar bilan o‘lchanadi. Masalan, poyezd yoki
avtobusda ketayotganingizda ko‘ringan narsalar ko‘pi bilan 400-500
millisekundda ko‘zdan g‘oyib bo‘ladi. Ular orasida yaqqol ko‘rinadigan narsalar
bo‘lmasa darhol esdan chiqib ketadi, xotirada qolishi juda kam holatlarda
uchraydi. Qisqa muddatli xotira ko‘rgan,  eshitgan narsalarning bir necha
lahzadan (daqiqalardan) keyin esdan chiqib ketishidir. Odam bir marta namoyish
qilinadigan narsalarni o‘rtacha 7±2 (sonlar, so‘zlar va boshqalar) tasini
xotirada saqlanib qolishi mumkin. Agar kimgadir telefon qilish uchun uning
nomerini qog‘ozdan o‘qib terishingizdan keyin ko‘pincha uni esdan chiqarib
yuborasiz. Shu arafada nimadir diqqatingizni tortsa (masalan, eshikdan kimdir
kirib kelsa) qog‘ozda ko‘rib yodingizda saqlagan haligi raqam darhol esingizdan
chiqib ketadi. Qisqa muddatli xotira juda nozik bo‘lib, uni narkoz, gipoksiya
holatlari yanada qisqartiradi. Elektrofiziolog olimlarning taxmin qilishicha
qisqa muddatli xotira nerv hujayralarida ko‘rgan, eshitgan narsalarga nisbatan
hosil bo‘lgan nerv impulslarining xalqasimon aylanib yurishi bo‘lishi mumkin.
Qisqa muddatli xotiralarning ayrimlari ko‘pincha biologik ahamiyatiga ko‘ra
uzoq muddatli xotiraga o‘tib kunlab, oylab va hatto bir umrga saqlanib qolishi
mumkin. Ushbu holatlarning fiziologik mexanizmlari hozirgacha noma’lum. Bunda
organizmning funksional holatlari (sog‘, kasal, asabiylashgan, charchagan va
boshqalar) ham muhim ahamiyatga ega. Masalan, eshitgan, o‘qigan yoki ko‘rgan
narsalaringiz kayfiyatingiz ko‘tarinki paytda hech narsa xalaqit qilmay
turganida davomli xotirada yaxshi saqlanadi. Qisqa muddatli xotiraning hajmi
juda oz bo‘lib, bir necha saqlanish birligini tashkil qiladi. Uzoq muddatli
xotira hajmi juda keng, ba’zan cheksiz bo‘lishi mumkin va u katta saqlanish
birliklariga ega. Til o‘rganishdagi alifbo, so‘zlar, grammatik qoidalar,
murakkab matematik formulalar uzoq muddatli xotiraga tegishli bo‘lib murakkab
shartli reflekslar majmuasidan iborat.
Qayd
qilinganidek yarimsharlar po‘stlog‘ining turli sohalari tegishli sezgi
a’zolarining markazlari hisoblanadi, masalan, ensa qism ko‘rish, chakka qism
eshitish, peshona qism hissiyot, harakat markazlari bo‘lib hisoblanadi. Lekin
har xil sezgi a’zolari orqali ya’ni ko‘rgan, eshitgan, hidini sezgan narsalar
haqidagi xotira po‘stloqda  keng tarqalgan holda bo‘ladi, ko‘rish orqali esda
qolgan narsa nafaqat po‘stloqning ensa qismigagina bog‘liq bo‘lmasdan qolgan
sohalar bilan ham aloqador bo‘ladi. Bu ham miya po‘stlog‘i shikastlangan
bemorlarda kuzatilgan. Yana shunisi ham borki,  po‘stloq hujayralari qancha
ko‘p shikastlansa xotira shuncha ko‘p yo‘qolar ekan. Qisqa va uzoq muddatli
xotiraning xususiyatlarini o‘rganish shunga olib keldiki, miyaning po‘stloq
sohasidan boshqa qismlari ham, masalan po‘stloq ostki qismlari  xotira
jarayonlarida faol qatnashar ekan. Gippokampi olib tashlangan bemor uzoq
muddatli xotirani saqlab qolib qisqa muddatlilarini yo‘qotar ekan. Shunday
bemor bilan ancha gaplashib o‘tirilganidan keyin tashqariga chiqib birozdan
keyin kirilsa u sizni birinchi ko‘rayotganligini aytgan. Xotira haqida
neyrofiziologlardan I.S. Beritoshvili ta’limotiga ko‘ra obrazli, shartli
reflektor, hissiy hamda so‘z-mantiq xotiralari farqlanadi. Obrazli xotira
hayotiy ahamiyatli obe’ktlarni esda qoldirish bilan xarakterlansa, shartli
reflektor xotira ma’lum qo‘zg‘alishga   ko‘ra hosil bo‘lgan shartli refleksning
ko‘p vaqtlardan keyin tasodifan qayta tiklanishini xarakterlaydi. Hissiy xotira
boshdan kechirgan hissiyotlarni hayot davomida uchrab qolishi o‘sha paytda
paydo bo‘lgan holatni, kechinmalarni qayta tiklanishi bilan xarakterlanadi.
So‘z-mantiqiy xotira tashqi jism va hodisalarni hamda o‘z kechinma,
xaddi-harakatlarini so‘zlar yordamida ifodalashdir.
Hissiyotlar.
Dastavval shu narsani qayd qilish kerakki, hissiyot tushunchasiga hozirga qadar
fiziologik nuqtai-nazardan ilmiy aniqlik kiritilmagan. Hissiyot odam va hayvonlarda
tashqi yoki ichki ta’sirotlar natijasida mamnunlik, qoniqmaslik, rozilik,
norozilikni yuzaga keltiruvchi subyektiv holat. Ushbu holatlar markaziy nerv
tizimidagi ixtisoslashgan yoki emotsogen sohalar faoliyati bilan yuzaga keladi.
Ulardan ayrimlari ijobiy hissiyotni paydo qiladi, u organizmga yoqib tushadi,
bunday hissiyotni har bir subyekt saqlab qolishga, davom ettirishga intiladi.
Ikkinchi bir xillari esa salbiy hissiyot tug‘dirish bilan bog‘liq, ularni
subyekt yo‘qotishga harakat qiladi. Yoqimli va yoqimsiz hissiyotlar ularning
biologik ahamiyatiga ko‘ra farqlanadi, shunga ko‘ra har bir subyekt
birinchisini rivojlantirishga, ikkinchisini esa yo‘qotishga intilinadi.
Insondagi hissiyotlar ijtimoiy asosga ega bo‘lib ular jamiyat qonun-qoidalariga,
urf-odatlariga bog‘liq holda shakllanadi. Odam tegishli ehtiyojini qoniqtira
olmasa unga har qanday yo‘l bilan bo‘lsada erishish payiga tushadi. Ijobiy
hissiyot odamda mamnunlik, lazzatlanish, xursandchilik uyg‘otadi. Shuning uchun
odam bunday holatlarni takrorlanishini istab tegishli haddi- harakatlar
qilishga intiladi.
Hissiyotning
yuzaga kelishida bir necha nazariyalar mavjud bo‘lib ulardan biri periferik
nazariya. Unga ko‘ra ichki a’zolar va muskullar faoliyatining o‘zgarishi
tegishli hissiyotni vujudga keltiradi. Ushbu nazariyaga asosan tub
hissiyotlarni tushuntirish mumkin, lekin yuqori ijtimoiy hissiyotlarni
tushunishda u ojizlik qiladi. Shuning uchun XX asrning 20-yillariga kelib
markaziy yoki talamik nazariya yaratildi. Unga asosan periferiyadan keladigan
afferent impulslar talamusga yetib borib uning faoliyatini o‘zgartiradi.
Talamusda paydo bo‘lgan qo‘zg‘alish ikkita yo‘l bilan tarqaladi. Birinchi yo‘l
to‘g‘ridan-to‘g‘ri miya po‘stlog‘iga ko‘tarilib subyektiv tuyg‘ular-qo‘rqish,
g‘azablanish, quvonch kabi hissiyotlarni uyg‘otadi. Ikkinchi yo‘l bilan
gipotalamusga yetib borib vegetativ o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi (yurak
urishining tezlashishi, qon tomirlarining kengayishi yoki torayishi, nafas
olishning o‘zgarishi va boshqalar). Talamik nazariyaning rivojlanishidan Peypis
nazariyasi kelib chiqdi. Unga ko‘ra hissiyotning shakllanishida bosh miyaning
limbik sohasi hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Gippokampda yuzaga kelgan hissiyot
impulslari talamus orqali belbog‘ pushtaga o‘tadi va shu yo‘l bilan miya po‘stlog‘iga
yetib boradi. Ushbu his-hayajon impulslari qayd qilingan tizimlar halqasida
(Peypis halqasida) uzoq vaqt aylanib yurishi mumkin. Bilamizki, bosh miyaning
limbik tizimiga talamusning oldingi yadrolari va biroz pastroqda joylashgan
gipotalamus kiradi. Hissiyotni qo‘zg‘atuvchi vegetativ reaksiyalarni
gipotalamusning ma’lum qismlari paydo qiladi (o‘rta miya yon qismida joylashgan
bodomsimon yadro va u bilan yonma-yon turgan gippokamp ham limbik tizim
hisoblanadi). Agar bodomsimon tana elektr toki bilan qitiqlansa (ta’sirlansa)
qo‘rqish, tajovuz qilish, g‘azablanish hissiyotlari vujudga keladi. Ushbu tana
gippokamp bilan qo‘shib olib tashlansa maymunlar yuvvosh va itoatkor bo‘lib
qolishi tajribalarda ko‘rilgan. Hissiyotlar yana to‘rsimon (retikulyar) formatsiya
va qora substansiyaga (po‘stloq osti yadrolaridan) ham bog‘liqligi aniqlangan.
Katta yarimshar po‘stlog‘ining talamus bilan bog‘liq peshona sohalarining
hissiyotga yaqindan aloqador ekanligini miyasining shu sohasi shikastlangan
bemorlarda kuzatish mumkin. Ular yaralanishdan oldin mo‘min-musurmon, yoqimtoy
kishilar bo‘lgan bo‘lsa, shikastlanish natijasida baqiroq, qo‘pol, jonsarak
bo‘lib qolishadi.
Hissiyotlarning
uyg‘onishiga tashqi ta’sirotlar yoki ehtiyojni qondirish yo‘lidagi
xatti-harakatlar sabab bo‘ladi. Hissiyotlar kayfiyatni o‘zgartirishdan tashqari
qator boshqa o‘zgarishlarga (qonda adrenalin ko‘payishi, yurak urishining
tezlashishi, moddalar almashinuvining kuchayishi va boshqalar) ham olib keladi.
His-hayajon kuchayganida birin-ketin ishga tushadigan muskullar birdaniga
faollashadi, ularda charchash alomatlari kamayadi, har xil ta’sirotlarga
sezgirlik oshadi. Buning bilan organizmning foydalanilmagan imkoniyatlari
ochilishi kishiga kutilmagan kuch-g‘ayrat kelishi mumkin. Shunday paytlari bir
tomondan kuchli ehtiyojning paydo bo‘lishi, ikkinchi tomondan esa unga erishish
uchun zarur omillarning yetarli bo‘lmasligi ayrim hollarda hissiy zo‘riqishga
olib kelishi mumkin. Bunday omillarni bilim, ko‘nikmalar, tajriba, energiya,
vaqt tashkil qiladi. Ulardan birontasining yetishmasligi esa hissiy zo‘riqishga
olib keladi. Ehtiyoj qancha yuqori bo‘lib, uni amalga oshirish imkoniyati
shuncha past bo‘lsa hissiy zo‘riqish shunchalik kuchli bo‘ladi. Emotsiya odam
va hayvonlardagi barcha nerv-psixologik faoliyatlar boshqarib boruvchi muhim
mexanizm hisoblanadi. Odam va hayvonlar ham ochlik hissiyoti paydo bo‘lmasa
organizmning oziq moddalariga bo‘lgan talabini qondirishga kirishmaydi.
Masalan, ochlik hissiyoti yuzaga kelmasa individlar holdan toyib o‘lsa ham
ovqatlanish yoki ovqat topib iste’mol qilishga harakat qilmaydi.
Gipotalamusdagi ochlik hissiyotini paydo qiladigan yadrolar buzib tashlansa
(hayvonda) oziq moddalar yetishmasligidan u o‘ladi, lekin ovqat yemaydi.
Insonda ham bunday nuqtalar ma’lum sabablarga ko‘ra (jarohat, maxsus
dori-darmon ta’siri va boshqalar) shikastlansa ochlik hissi yo‘qolib, u ovqat
yemay qo‘yadi (holdan toyib halok bo‘ladi). Suvga nisbatan talab ham chanqoqlik
hissiyoti paydo bo‘lgandagina suv ichish xatti-harakatini keltirib chiqaradi.
Aks holda hayvon chanqab o‘lsada suv ichmaydi. Yana shu narsani ham ta’kidlash
kerakki, ovqatga yoki suvga nisbatan qoniqish hissiyoti yuzaga kelmasa (bunday
nerv markazlari gipotalamusning tegishli qismlarida mavjudligi
elektrofiziologik tekshirishlarda aniqlangan) qancha ovqat yegan bilan yoki
qancha suv ichgan bilan ochofatlik to‘xtatilmaydi, ko‘p miqdorda (ehtiyojdan
tashqari) ovqat yeyiladi yoki suv ichiladi. Biologik nuqtai-nazardan
hissiyotlar signal beruvchi va boshqaruvchi (regulyatsiya qiluvchi) turlarga
bo‘linadi. Signal beruvchi hissiyotlar ta’sirotlarning foydaliligi yoki
zararliligi haqida xabar beradi. Bunday hissiyot tufayli organizmda ta’sirotga
nisbatan hali ta’sir etmasdanoq darhol javob reaksiyasi beriladi,  xususan
zararli ta’sirot haqidagi signalga nisbatan birdaniga yurakning tez urishi, qon
depolaridan qonning tomirlarga ko‘p miqdorda chiqishi, adrenalin gormonining
ko‘payishi va boshqa o‘zgarishlar kuzatilib organizm o‘zidagi kuch, bor
imkoniyatlarni ishga solib o‘zini himoya qiladi.
Boshqaruvchi
hissiyot ta’sirotning yoqimsiz yoki yoqimliligiga qarab tegishli hissiyot
kechinmalarni chaqiradi. Masalan, yoqimsiz ta’sirot qo‘rquv, och qolish,
chanqash kabi his-tuyg‘ularni uyg‘otsa, yoqimlilari huzur-halovat (qorin
to‘yganda, jinsiy yaqinlik qilinganida va boshqalar) hissiyotini uyg‘otadi.
Fiziologik nuqtai-nazardan hissiyotlar yana tuban va oliy turlarga bo‘linadi.
Tuban hissiyotlar elementar hissiyotlar bo‘lib, uning o‘zi yana ikkiga
bo‘linadi, ya’ni gomeostatik va instinktiv hissiyotlar. Gomeostatik hissiyotlar
suv, ovqat topib organizm gomeostazini, holatini yaxshilashga
(normallashtirishga) qaratilsa, instinktiv hissiyot jinsiy ehtiyojni
qondirishga, o‘z jonini saqlashga harakat qilishga bog‘langan hissiyotlardir.
Oliy
hissiyotlar faqat insonlarga xos bo‘lib, ular ijtimoiy talablarni
(intellektual, estetik, odob-ahloq va boshqalar) qondirishga yo‘naltirilgan
bo‘ladi. Oliy hissiyotlar ong rivojlanishi bilan yuzaga kelib tuban
hissiyotlarni boshqarib, nazorat qilib, zarur bo‘lganida tormozlab turadi. Yana
hissiyot stenik (faollashtiruvchi) va astenik (faolsizlantiruvchi) turlarga ham
bo‘linadi. Davom etish muddati va ifodalanishiga ko‘ra hissiyotlar kayfiyat,
ehtiros hamda jazava turlariga ham bo‘linadi. Bulardan tashqari hissiyotlar
umuman olganda ijobiy va salbiy bo‘ladi. Ijobiy hissiyot kishiga ko‘tarinki ruh
beradi, kayfiyati yaxshilanib  jismoniy va aqliy mehnat qilish qobiliyati
kuchayadi, tanasidagi barcha tizim va a’zolari yaxshi ishlaydi, hatto
kasalliklar ham unutib yuborish kuzatiladi. Kishi bunday holatni uzoq vaqt
ushlab turishga harakat qiladi, shunga intiladi. Salbiy hissiyot esa buning
aksicha kishini oshiqcha bezovta qilib, tinchlik bermaydi, odam undan qochgisi
qutilgisi keladi, qarshi kurashish yo‘llarini qidiradi. Ko‘pincha ichki
a’zolar, xususan yurak-qon tomirlari, ichki sekretsiya bezlarining meyoriy
holatlari buziladi (qon bosimi ko‘tariladi, oshqozon-ichaklar og‘riydi, ich
ketadi va hakazo).
Unchalik
kuchli bo‘lmagan ijobiy hissiyotlar ko‘pincha parasimpatik nerv tizimining
qo‘zg‘alishi tufayli ro‘y bersa, salbiy hissiyotlar simpatik qo‘zg‘alishga
javoban hosil bo‘ladi. Lekin hissiyotlar kuchli bo‘lganida har ikkala nerv
tizimi ham o‘z ta’sirini ko‘rsatgan bo‘ladi. Hayvonlarda o‘tkazilgan tajribalar
shu narsani ko‘rsatdiki, gipotalamusning kaudal (dum) sohasi kuchli
achchiqlanish hissiyotini yuzaga keltirar ekan. U buzib tashlansa yuvvosh
hayvonlar ham tajovuzkor bo‘lib qoladi. Ko‘pgina neyrofiziolog olimlarning
e’tirof etishicha (masalan, I. Peypets va boshqalar) turli hissiyotlarning nerv
markazlari limbiko-gipotalamik tizimda joylashgan. Bunga asos gipotalamusning
bosh miya qismlari bilan yaqindan bog‘liqligi bo‘lib hisoblanadi.
Xulosa
o‘rnida shu narsani qayd qilish mumkinki hissiyotlar har bir organizmning
turli-tuman muhit sharoitlariga moslashishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Bedorlik,
uyqu va tush ko‘rish fiziologiyasi.  Bedorlik va uyquning neyrofiziologik
mexanizmlari. Tush ko‘rishning neyrofiziologik asoslari. Patologik uyqu,
letargiya. Lunatizm. Gipnoz haqida tushuncha.

Organizmni
tashqi muhit bilan bog‘lab turadigan, amalga oshiriladigan barcha
xatti-harakatlarni boshqarib, nazorat qilib boradigan bosh miya ayniqsa uning
po‘stloq qismi doimiy holda ishlamaydi, vaqti-vaqti bilan ish qobiliyatini
tiklashi uchun u dam olishi kerak, boshqacha aytganda u faol holdan uyquga
o‘tishi kerak. Ushbu holat barcha tirik mavjudotlar va odam uchun meyor
hisoblanadi. Uyqu bois bosh miya o‘zining toliqqan analiz va sintez qilish
qobiliyatini tiklab oladi.
Uyqu
va u bilan bog‘liq bosh miya faoliyatidagi o‘zgarishlar qadim zamonlardan
boshlab olim va mutafakkirlar e’tiborini tortib kelgan va uyquni kelib
chiqishiga oid qator gipoteza va fikrlar bildirilgan (degidratatsion,
gistologik, kimyoviy va boshqalar) va ular hozirga kelib asosan tarixiy
ahamiyatga ega xolos.
Masalan
R. Lejandr va A. Pyeronlarning gipotoksin uyqu nazariyasiga binoan bedorlik
paytidagi moddalar almashinuvi natijasida qonda gipotoksinlar ko‘payib ular
nerv hujayralari faoliyatini keskin pasaytirib yuboradi, ular o‘z faoliyatini
to‘xtatib, inson uyquga ketishga majbur bo‘ladi va uyqu davomida bu  zaharli
moddalar organizmdan chiqarib yuboriladi. Shundan keyin organizm uyqudan
bedorlik holatiga qaytadi, uyg‘onadi. Ushbu tushuncha itlarda olib borilgan
tajribalar bilan to‘liq asoslandi (bir necha sutka davomida uxlamagan hayvon
qoni boshqa itga o‘tkazilganida u darhol uxlab qolgan). Lekin ushbu nazariya
akademik P.K. Anoxin laboratoriyasida olib borilgan tadqiqotlar bilan inkor
qilindi. Tanasi bir-biri bilan yopishib tug‘ilgan qiz bolalarning biri
uyqudalik payti ikkinchisi bedor va faol bo‘lgan (qon aylanishining har ikkala
tana  uchun umumiy bo‘lishi gipnotoksin ta’sirini yo‘qqa chiqardi).  XX asrning
20-yillariga kelib bosh miyaning ichki qatlamlarida shunday nuqtalar topildiki,
ularni ayrimlari elektr toki bilan ta’sirlanganida uyquga ketish, boshqalari
ta’sirlanganida esa uyg‘onib ketish holatlari kuzatilgan. Shunga ko‘ra uyqu va
bedorlik uchun maxsus nerv hujayralari to‘plamlari (yadrolari) mas’ul degan
g‘oya paydo bo‘ldi. Lekin uyquning yuzaga kelishida eng asosiy nazariya bu
I.P.Pavlov tomonidan yaratilgan tormozlanishning irradatsiyalanish nazariyasi
hisoblanadi. Unga ko‘ra po‘stloq hujayralarida  bedorlik paytida (ma’lum vaqtga
kelib) qo‘zg‘alish jarayoni tormozlanish bilan almashinadi. Bu jarayon
irradatsiyalanib butun po‘stloq bo‘ylab tarqaladi va miya ishchi holatdan
uyquga ketadi. Bu holatda barcha sezgilar pasayadi, yurak urishi sekinlashadi,
shartli reflekslar kuchsizlanadi, nafas olish, hazm a’zolari faoliyati pasayadi
va hokazo. Uyqu paytida neyronlarda yuz beradigan tegishli metabolizm tufayli
zarur kimyoviy va funksional holatlar tiklanadi. Natijada tormozlanish tarqalib
bedorlik yuzaga keladi. Uyquga ketishda bir xil, unchalik kuchli bo‘lmagan,
davomli ta’sirlagichlar (masalan, suvning shildirab oqishi, transport
vositalarining bir tekisda davomli harakat qilishi, bolaga aytilgan alla
kuylari, yoqimli kuylarning ijro etib turilishi va boshqalar) miya
po‘stlog‘ining faqat ma’lum nuqtalari tomonidan qabul qilinadi. Bu hol o‘z
o‘rnida  ma’lum vaqtdan keyin tormozlanish paydo qiladi. Tormozlanish esa irradiatsiyalanib
butun po‘stloqni qoplab oladi, kishi uyquga ketadi. Buni tabiatda tez-tez
uchratish mumkin, kuchsiz shamolda daraxt barglarining shitirlashi, daryoda
suvning bir xil tovush chiqarib oqishining uyquni keltirishi hech kimga sir
emas.
Uyqu
paytida markaziy nerv tizimining, jumladan miya po‘stlog‘ining umumiy faoliyati
pasayadi, molekulyar tonusi va sezgirligi susayadi, shartsiz reflekslar
kuchsizlanib, shartli reflekslar to‘liq tormozlanadi. Hozirgi paytda uyquning
quyidagi turlari farqlanadi: ya’ni tabiiy fiziologik uyqu,  faslga bog‘liq
uyqu, gipnotik uyqu, narkotik uyqu, patologik uyqu.
Tabiiy
fiziologik uyqu davriy (sutkalik) bo‘lib, odamlarda, hayvonlarda kuzatiladi.
Odamdagi davriy uyqu hayot davomida o‘zgarib boradi. Sut emuvchi bolalarda u
ko‘p fazali bo‘lib, o‘rtacha 13-17 soat davom etadi. Bola bir yoshga borganidan
keyin u ikki fazali holatga o‘tadi (kechki, kunduzgi) va 13-15 soat davom
etadi. 5-6 yoshli bolalarda monofazali uyquga o‘tiladi (8-12 soat davom
etadigan). 12 yoshga borib uning davomiyligi 10 soat atrofida bo‘ladi. Katta
odamlarda uyqu o‘rtacha 6,5-7,5 soat davomlilikka ega bo‘ladi. Faslga bog‘liq
uyqu yashash sharoiti og‘ir bo‘lgan paytlarda organizm hayotini saqlab qolish
maqsadida rivojlanadi (qish yoki yoz payti, oziq moddalar taqchilligi tufayli
jon saqlash uchun harakat qilmay energiyani tejash maqsadida uyquga ketadigan
hayvonlar- tushkanchik, kalamushlar, ayiqlar va boshqalar). Uyquning boshqa
turlari (gipnotik, narkotik, patologik) nofiziologik ta’sirotlar natijasida rivojlanadi.

Gipnotik
uyqu miya yarimsharlar po‘stlog‘ining to‘liq tormozlanmasligi bilan
xarakterlanadi va shu bois odam tashqi dunyo bilan aloqani uzmay buyurilgan
narsalarni (gipnozchi tomonidan) mohiyatiga to‘liq tushunmasdan amalga
oshiradi. Po‘stloqdagi xatti-harakatlarni boshqarib boradigan markazlarning
ko‘pchiligi tormozlangan, ozchiligi ishchi holatda bo‘lganligi uchun
bajariladigan faoliyat ustidan kishi to‘liq nazorat qila olmaydi, unga ish
buyuradigan odamga ixtiyorini berib qo‘yadi, ishonchi oshadi, aytganini
bajaradi. Gipnotik uyqudan tibbiyotda turli xil psixik va somatik kasalliklarni
davolashda foydalaniladi (gipnozchi bemorni gipnoz holatiga tushirib sen kasal
emassan deb ishontiradi va unda sog‘ayish alomatlari ishonish yo‘li bilan yuzaga
kela boshlaydi).
Narkotik
uyqu turli narkotik moddalarning ta’siridan yuzaga keladi (efir, xloroform, har
xil zaharlar). Bunday uyqu yana o‘zgaruvchan tok bilan ta’sir etilganida ham
yuzaga keladi (elektronarkoz).
Patologik
uyqu markaziy nerv tizimi turli qismlarining buzilishi tufayli ro‘y beradi.
Odatda bunday uyqu juda davomli bo‘ladi. Ayrim hollarda patologik uyqu komotoz
yoki subkomatoz ko‘rinishida kuzatilib, bemorni uyg‘otish qiyin kechadi. Bir
necha oylab, yillab davom etadigan patologik uyqu ham bo‘ladi, uni letargik
uyqu deyiladi. Bunday holga tushgan odamda barcha fiziologik funksiyalar juda
susayib ketadi. Ba’zan letargik uyqudagi odam chor-atrofida bo‘lgan voqealarni
sezishi mumkin,  lekin ularga javob bera olmaydi. Bunday uyquga sabab kuchli
stress reaksiyalarni boshdan kechirish (yaqin kishilarning vafot qilishi, bosh
miyadan kuchli jarohat olish) bo‘lishi mumkin.
Uyquda
miya bedorlik paytida unga oqib keladigan ma’lumotlar, signallar oqimidan holi
bo‘lib, ba’zi bir yechimiga yetilmagan muammolarni hal qilishi mumkin. Shuning
uchun uyquda odam bedorlik paytidagi voqea-hodisalarni, matematik formula va
chizmalarni tush ko‘rish tarzida xayolidan o‘tkazadi. Ayrim paytlari uning
yechimi ham topiladi. Chunki bedorlik paytida har xil boshqa tashqi ta’sirotlar
(shovqin-suron, issiq-sovuq va boshqalar) e’tiborni bir nuqtaga to‘plash
imkoniyatini bermaydi. Uyquda esa barcha ta’sirotlar to‘xtatilib shartsiz
reflektor jarayonlar juda kuchsizlanib tushga kirgan vaziyatlar, shakllarni
batafsil analiz qilish imkoniyati tug‘iladi. Shu yo‘l bilan bedorlikda hal
bo‘lmagan ayrim matematik masalalar tushda yechiladi. Uyqu paytida barcha
ko‘ndalang-targ‘il muskullar tonusi pasayib, nafas olish chastotasi va qon
bosimi, tana harorati pasayadi, asosiy almshinuv 10-15 % kamayadi, qon
tarkibidagi glyukoza va bilirubin pasayadi.
Bedorlikdan
uyquga ketishda va undan uyg‘onishda ba’zi hollarda davriy holatlar kuzatiladi,
ular gipnotik davrlar deyilib, ushbu holatda reflektor jarayon odatdagidan
o‘zgaradi. Masalan, bedorlik davrida kuchli ta’sirlagichlar kuchli javob
reaksiyasini chaqirsa quyidagi gipnotik holatlar kuzatiladi: I davr, tenglashtiruvchi
davr, bunda kuchli va kuchsiz ta’sirlagichlarga bir xil shartli reflektor javob
olinadi. II davr paradoksal davr, ya’ni kuchli ta’sirotga kuchsiz javob,
kuchsiziga esa kuchli javob olinadi. III davr ultraparadoksal davr, bu kamroq
kuzatiladigan holat. Bunda salbiy shartli ta’sirotlarga odatda kuzatilmaydigan
shartli refleks paydo bo‘ladi. Musbat ta’sirlagich esa hech qanday shartli
refleks chaqirmaydi.  IV davr tormozlanish davri deyilib unda shartli
ta’sirotga javob berilmaydi, ya’ni to‘liq uyquga ketish sodir bo‘ladi. Uyqudan
uyg‘onish holatida esa yuqorida ko‘rib o‘tilgan gipnotik davrlar teskarisiga
sodir bo‘ladi. Majburan chaqirilgan uyqusizlik deprivatsiya deyiladi, bunda
markaziy nerv tizimi katta zarar ko‘rib oxiri o‘lim bilan tugaydi. Tajribada it
bolalari majburan uxlatilmasa 5-10 sutkadan keyin o‘ladi. Katta itlar esa 10-12
sutkagacha chidashi mumkin. Bunday hollarda o‘lim bosh miya turli sohalariga
qon quyilishi natijasida yuzaga keladi. Odamlarda uyqu deprivatsiyasining
uchinchi kuniga kelib qonda shakar, leykotsitlar soni ko‘payib, ba’zi
vitaminlar soni kamayib ketadi. Kishida emotsional barqarorlik pasayib,
kayfiyat tushib ketadi, barcha xatti-harakatlarda ishonchsizlik, xotiraning
pasayib ketishi, aqliy qobiliyatning keskin yomonlashuvi qayd qilinadi.
Sakkizinchi kunga kelib aql-idrok buziladi, tashqi dunyo haqida obyektiv
fikrlash yo‘qoladi.
XX
asrning 30-yillariga kelib elektrofiziologik tadqiqotlar rivojlandi, buning
natijasida bosh miya elektroensefalorafiyasiga asosan uyqu va bedorlik
fiziologiyasini o‘rganishda yangi imkoniyatlar paydo bo‘ldi. Masalan,
bedorlikdan  uyquga o‘tishda elektroensefalogramma (EEG) ritmlarida aniq
o‘zgarishlar ro‘y berar ekan va ularga qarab uyqu bosqichlari farqlandi.
Uyquning
birinchi bosqichida mudroqlanish kuzatiladi. Elektroensefalogrammada tinch ko‘z
yumilgan holdagi alfa ritmlar (8-12 Gs) amplitudasi katta bo‘lmagan teta
ritmlar (4-7 Gs) bilan almashinadi. Bu bosqichda vaqti-vaqti bilan teta ritmlar
delta to‘lqinlarga (1-3 Gs) o‘tadi. Uyqu chuqurlashib borishi bilan uyquning
ikkinchi bosqichi boshlanib 12-14 Gs li urchuqsimon, amplitudasi 20-40 mkV
atrofidagi ritmlar yuzaga keladi. Bunday urchuqsimon to‘lqinlar 1-2 sek davomli
bo‘lib, har 3-5 sek da  takrorlanib turadi. Shundan keyin uyqu yanada chuqurlashishi
elektroensefalogrammada  past chastotali (1-2 Gs) va yuqori amplitudali ritmlar
paydo bo‘lishi bilan xarakterlanadi va bu uyquning uchinchi bosqichi deyiladi.
To‘rtinchi bosqichdagi uyqu ancha chuqur bo‘ladi, bunda EEG 1-0,5 Gs li past
chastota va yuqori amplitudaligi (600 mkv) bilan xarakterlanadi.  Mana shunday
kuzatiladigan uyqu bosqichlari (bioelektrik faollikning pasayib borishi,
amplitudaning kattalashishi) darhol o‘zgarib kuzatilayotgan kartina bedor
odamning EEG sidan farq qilmay qoladi (yuqori chastotali va past amplitudali
ritmlar paydo bo‘ladi). Buni uyquning beshinchi bosqichi ham deyiladi. Bu
vaqtda uxlayotgan odamda ko‘z olmalari tez-tez harakat qila boshlaydi,
muskullar tonusi pasayadi, yuzdagi mimika muskullari, qo‘l va oyoq uchlari
kuchsiz qimirlay boshlaydi. Yana nafas olish notekislanib, qon bosimi
ko‘tariladi. Bunday uyqu holatini ayrim mualliflar paradoksal uyqu deb
yuritishadi. Paradoksal uyqu vaqtida (ko‘z olmalarining tez-tez harakat
qilishi, muskul tonuslarining kuchsizlanishi) ko‘pchilik tekshiruvchilar 80-90%
tush ko‘rganligini aytishadi. Shunisi ham diqqatga sazovorki bunday uyqu
davrida tekshiriluvchi osonlikcha uyg‘onmaydi, qattiq uyquda bo‘ladi. Ko‘pgina
tadqiqotlar uyquning mana shu beshinchi bosqichini tez uyqu, undan
oldingilarini sekin uyqu bosqichlari deb ham yuritishadi. Uyquning tez va sekin
bosqichlari davriy xarakterga ega bo‘lib, bir kechada 7,5 soat uxlagan odam
(katta yoshli) 1,5-2 soatni tez uyquda, qolgan 5,5-6 soatni sekin uyquda
o‘tkazadi. Sekin uyqu davrida (I-IV bosqichlar) barcha vegetativ holatlar
susayadi-qorachiqlar torayadi, tomirlar kengayadi, ter ajralishi ko‘payadi,
so‘lak ajralishi kamayadi, yurak-tomir, nafas, hazm ajratuv a’zolarining
faoliyati kuchsizlanadi. Tez uyquda esa barcha vegetativ a’zolar faoliyati
tezlashadi, buning sababi ko‘rilayotgan tush voqealarida odam o‘zini “ishtirok”
ettirib aytilgan a’zolar faoliyatini kuchaytiradi. Sekin uyqu faqat
odamlargagina xos xususiyat bo‘lib, uni kishilar uy-joy qurib o‘zining
xavfsizligini ta’minlagandan keyin orttirgan. Sekin uyqu davrida ayrim
odamlarda lunatizm (somnambulizm) uyqusirab yurish holati kuzatiladi. Ushbu
holatda kishi o‘zi sezmagan ravishda o‘rnidan turadi, tashqarida daraxt va
devorlar ustiga chiqib yuradi. Bunday uyqusirab yurish ko‘pincha bolalikda,
ayrim hollarda katta odamlarda ham kuzatiladi va 30 sekunddan 30 minutgacha
davom etadi. Lunatizmning asl sabablari hozirgacha aniq emas. Ba’zi olimlar uni
kuchli stress omillar, qattiq fojia, davomli asabiylashib hayot kechirish natijasida
kelib chiqadi desa, boshqalari uni genetik (irsiy) holatlarga bog‘laydi.
 Uyquning
biologik ahamiyati dastavval shu bilan xarakterlanadiki, ushbu holat miya
yarimsharlar po‘stlog‘ini doimiy suratdagi faollik tufayli paydo  bo‘ladigan
charchoqlikdan himoya qiladi. Biz yuqorida majburiy uyqusizlikdan
hayvonlarning, insonning ham oxir-oqibatda halok bo‘lishini gapirib o‘tdik.
Uyquning davomliligi dastavval bedorlik davrida miya yarimsharlar
po‘stlog‘ining qanchalik charchashi bilan belgilanadi, o‘ta charchash davomli
uyquga olib keladi. Bedorlik paytida kishining ko‘rgani, bilgani, eshitgani,
sezgani va boshqa ta’sirotlar (fikr yuritish, qayg‘urish, xursandchiligi va
boshqalar) miya po‘stlog‘ida to‘planaverib uning ish qobiliyatini susaytirib
uyquga olib keladi. Ushbu holatda po‘stloqda izi qolgan barcha ta’sirotlar
saralanib ularning bir qismi uzoq muddatli xotiraga o‘tkaziladi, ba’zilari
xayoldan chiqarib yuboriladi. Bu orada voqea-hodisalar tush ko‘rish sifatida
namoyon bo‘ladi. Mana shunday saralash jarayonlar tugallanganidan keyin miya
po‘stlog‘i ta’sirotlar izidan qutulib uyg‘onish yuz beradi. Shuni ham aytib
o‘tish joizki hozirgi paytda qabul qilinadigan axborotlar, turli xil
tashvishlar juda ko‘payib kishilar odatdagi meyordan kam uxlashadi. Uyquga
to‘ymaslik esa bosh miya qobiliyatini pasayib ketishiga olib keladi, bu hol o‘z
navbatida turli kasalliklarni yuzaga keltiradi, ish faoliyatining xavfsiz
bo‘lishini ta’minlay olmaydi (avariya, hisob-kitobdagi xatoliklar va
boshqalar). Bunday odamlar bedorlik davrida o‘ta asabiylashib ko‘pincha
xastaliklar, ko‘ngilsiz holatlarga tushadi. Shuning uchun faol, foydali mehnat
qilish, sog‘lom bo‘lishlik uchun har qanday sharoitda ham to‘yib uxlash zarur,
uyqusizlikka bu o‘rinda jiddiy hayotiy muammo deb qarash kerak.

Oliy
nerv faoliyatining tiplari (turlari), ularning neyrofiziologik xususiyatlari.
Odam oliy nerv faoliyati tiplari haqida zamonaviy tushunchalar.
Hayotda
odamlarning har qaysisi o‘ziga xos mijozlarga ega ekanligi qadim zamonlardan
beri olimu- fuzalolarni qiziqtirib kelgan. Kimdir shoshqaloq, hovliqma bo‘lsa,
boshqa birov vazmin shoshilmaydigan, mulohazali, har bir ishni o‘ylab
bajaradigan, yana kimdir jahldor bo‘lsa, boshqasi hech narsaga qiziqmaydigan,
lapashangligi bilan ajralib turadi. Ushbu holatni yuzaga kelishini qadimda
“badan suyuqliklari”ning ya’ni, qon, limfa, o‘t, shilimshiqlarning o‘zaro
nisbati bilan izohlaganlar. Xususan, Gippokrat badanda issiq qon ko‘p bo‘lsa, u
serharakat, dadil bo‘ladi, ularni olim sangviniklar deb atagan. Badandagi sovuq
shilimshiq moddalarning ko‘pligi odam sovuqqon  va vazmin bo‘lishiga sabab
bo‘lgan va ular flegmatiklar deb atalgan. Achchiq o‘t-safroning serobligi
kishini jahldor, qiziqqon qilgan va ular xoleriklar deb yuritilgan. Badanda
qora, buzilgan o‘t-safroning ko‘pligi kishini bo‘shang, o‘ziga ishonmaydigan
qilgan va ular melanxoliklar deyilgan.
Odam
va hayvonlarning oliy nerv faoliyati har bir individda o‘ziga xoslikka ega.
Masalan, bir xil yoshdagi, bir xil tana massasiga ega bo‘lgan, bir xil
jinsdagi,  bir joyda o‘sib ulg‘aygan, bir kamerada, bir xil tajriba qo‘yuvchi
odam ishtirokida, bir vaqtning o‘zida ikkita hayvonda hosil qilingan
ovqatlanish shartli refleksi birida shartsiz va shartli signallarni birga
qo‘shib berilishini 10 marta takrorlanganidan keyin yuzaga kelsa, ikkinchisiga
20-30 marotaba takrorlanishdan keyingina paydo bo‘ladi. Har ikkala hayvonda
ushbu refleksni rosa mustahkamlab  (shartli va shartsiz qitiqlagichlarni
birgalikda  haftalab takrorlanishi yo‘li bilan), keyin faqat shartli
signalning  o‘zi takrorlanaversa, hayvonlarning birida 3-4 marta shartli
refleks yuzaga kelib keyin tormozlanish paydo bo‘lsa, ikkinchisida shartsiz
signalning o‘zi 10-12 marta qaytarilsa ham shartli refleks kuzatilaveradi. Yana
bir tajribada ikkita hayvonda  60 tebranishli (chastotali) shartli tovushga
yaxshigina so‘lak ajratishni hosil qilib         120 tebranishli tovushga
differensirovkali (farqlay olish) tormozlanishni hosil qilishga kirishilsa, bir
hayvon 60 va 120 chastotali shartli signallarning qaysi biri musbat qaysi biri
manfiyligini 20-30 takrorlashdan keyin bilib olsa, ikkinchisida bunday farqni
o‘zlashtirib olish uchun musbat va manfiy signallarni 50-60 takrorlanishni
talab qiladi. Bu yerda hamma gap hayvonlar oliy nerv faoliyatida nerv
hujayralarida qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining turlicha xususiuyatga
ega (kuchi, barqarorligi, bir holatdan ikkinchi holatga o‘tishi) ekanligida.
Odamlarda
ham oliy nerv faoliyatining bunday xilma-xilligi tez-tez kuzatilib turiladi.
Masalan, berilgan bir xil topshiriqlarni (matematik amallar bilan yodda
qo‘shish, ko‘paytirish, bo‘lish) bir guruh talabalarning har qaysisi turli
tezlikda yechishadi (kimdir darhol, kimdir ancha vaqtdan keyin va hakazo). Bu
hol ular oliy nerv faoliyatining individual xususiyatlaridan kelib chiqadi.
Demak har bir hayvonda, odamda oliy nerv faoliyati ko‘rsatkichlari ularni
bir-biridan ajratib turadi. Tashqi tuzilishidan  bir-biriga tamoman o‘xshash
ikkita odam bo‘lmaganidek, kishilarning oliy nerv tizimida, funksional
xususiyatlarida farqlar mavjud bo‘ladi. Mana shunday holatlar oliy nerv
faoliyatini odam va hayvonlarda tiplarga yoki turlarga ajratib o‘rganish
masalalarini yuzaga keltirdi. Oliy nerv faoliyatini tiplarga (turlarga)
ajratishda I.P.Pavlov bo‘yicha nerv markazlarining asosiy xususiyati bo‘lgan
qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining quyidagi uchta xususiyati, ya’ni
kuchi, muvozanatlashganligi hamda harakatchanlanligi hisobga olinadi.
Birinchi
turga mansub hayvonlarda qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlari kuchli bo‘lib,
qo‘zg‘alish tormozlanishdan ustun turadi.  Ularda shartli refleksni hosil
qilish oson kechadi, lekin ichki tormozlanish, ayniqsa, uning farqlash tormozlanish
turini hosil qilish qiyin bo‘ladi. Ikkinchi turdagi itlarda shartli reflekslar
tez hosil bo‘ladi, ichki tormozlanishning barcha xillari ham oson yuzaga
keltiriladi. Miya po‘stlog‘idagi qo‘zg‘alish jarayonlari tormozlanish bilan
qiyinchiliksiz amalga oshiriladi. Uchinchi turga mansub hayvonlarda mustahkam
shartli reflekslar, mustahkam farqlash tormozlanishlari qiyinchiliksiz yuzaga
keladi. Miya po‘stlog‘idagi qo‘zg‘alish yoki tormozlanish jarayonlari uzoq
saqlanadi, sekin o‘tadi. Shu bois ularning bir-biriga almashishi qiyin kechadi.
To‘rtinchi, ya’ni nimjon turga kiruvchi hayvonlarda po‘stloq ish qobiliyati
ancha past bo‘ladi. Hosil qilingan shartli reflekslar mustahkam bo‘lmaydi,
tezda  tashqi tormozlanishga uchraydi. Yuqorida qayd qilingan oliy nerv
faoliyatining hayvonlardagi to‘rtta turi I.P.Pavlov maktabida davomli
o‘tkazilgan (itlarda) tajribalariga asoslangan. Odam va yuqori taraqqiy etgan
sutemizuvchilarning oliy nerv faoliyatida morfofunksional o‘xshashliklar
mavjudligi bois hayvonlarda aniqlangan turlar odamlarga ham yaqin degan
mantiqiy xulosaga kelingan. Haqiqatdan ham odamdagi Gippokrat bayon etgan
to‘rtta temperament turlari yuqorida ko‘rib o‘tilgan oliy nerv faoliyati
turlariga mos kelar ekan. Chunonchi, birinchi ya’ni kuchli muvozanatlashmagan
tur xolerik temperamentga to‘g‘ri keladi. Bunday odamlar hayotda qiziqqon,
badjahl, har qanday voqea va hodisalarga qiziqib qoladigan, shoshma-shoshar
bo‘lib, ko‘p o‘ylamay-netmay bir qarorga keladigan kishilardir.
Ikkinchi
kuchli muvozanatlashgan harakatchan tur Gippokrat bo‘yicha sangvinik
temperamentga mos tushadi. Sangviniklar odatda vazmin, o‘zini har qanday
sharoitda ham tuta biladigan, serg‘ayrat odam bo‘lishadi. Ushbu temperament
sohiblari qonun-qoidalarga, imtizomga rioya qiluvchilardir, yangicha sharoitga
tez moslasha olishadi.
Uchinchi
kuchli muvozanatlashgan va bir vaqtda kamharakat tur Gippokrat tomonidan qabul
qilingan flegmatik xarakterli, temperamentlar hisoblanib, ularning xarakterida
muvozanatlik ustun turadi. Bunday odamlar shoshmasdan ish boshlaydi, tirishqoq
bo‘lishadi, oldiga qo‘ygan maqsadiga erishadi.
To‘rtinchi
kuchsiz tur vakillari imirsilangan, g‘ayratsiz, iroda kuchi nihoyatda past
bo‘ladi. Ko‘pincha ular o‘z oldiga qo‘ygan maqsadga erisha olmaydi.
Oliy
nerv faoliyatining har xil turlariga mansub organizmlarda vegetativ jarayonlar
ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lar ekan. Masalan, kuchli
muvozanatlanmagan, qo‘zg‘alish holati tormozlanishdan ustun turgan odam va
hayvonlarda vegetativ a’zolar funksiyasi buzilganidan keyin tiklanishi, oldingi
holatiga kelishi ancha qiyin kechadi. Ikkinchi turga kiruvchilarda (kuchli
muvozanatlashgan, harakatchan tur) aytilgan buzilishlar sharoit yaxshilanishi
bilan tezda tuzaladi, ular tashqi muhit sharoitlariga yaxshi moslashadilar. Uchinchi,
ya’ni kuchli muvozanatlangan, kamharakat turga mansub organizmlarda ham
vegetativ faoliyatning buzilishi bilan bog‘liq jarayonlarning o‘z holiga qayta
tiklanishi sekinlik bilan o‘tadi. Nihoyat, to‘rtinchi tur vakillarida vegetativ
jarayonlarning o‘zi ancha bo‘shashgan, lohas bo‘lganligi bois har xil ichki va
tashqi omillar ta’sirida tez buziladi va qayta tiklanish qiyin kechadi.
Badiiy
tipga mansub odamlarda obrazli-emotsional fikrlash ancha kuchli bo‘ladi. Ular
borliqni yorqin, har tomonlama to‘liq tasavvur qilishlari bilan boshqalardan
ajralib turadi. Ushbu turdagi kishilar borliqni badiiy obrazlarda aynan o‘zi
qanday bo‘lsa shunday ijro etadigan xususiyatlarga ega bo‘ladi. Bu turga
rassomlar, yozuvchilar, musiqachilar, artistlar kiradi.
Fikrlovchi
yoki tafakkurli turga asosan ikkinchi signal tizimi ustun bo‘lib, ular umumiy
so‘z orqali fikrlaydilar, ko‘p narsalar haqida abstrakt (mavhum) tushunchaga
ega bo‘ladilar. Ular borliqni chuqur anglab yetish, borliq haqida aniq
ma’lumotlar berish qobiliyatiga ega bo‘ladilar (ilmiy hodimlar, olimlar,
tadqiqotlar va shunga o‘xshash boshqa chuqur mushohada yuritadiganlar).
 Bir
vaqtning o‘zida shuni ham qayd qilish lozimki, barcha insonlarni aniq qilib u
yoki bu turga mansub deyish qiyin, ular orasida har xil nerv tizimi
xususiyatlaridan bir shingildan olganlari ham bo‘ladi. Bu masalalar oliy nerv
faoliyatida kelajakda o‘rganilishi lozim bo‘lgan fiziologik muammolar sirasiga
kiradi.
Oliy
nerv faoliyatining turlari miya po‘stlog‘i, po‘stloq osti sohalaridagi nerv
markazlariga qarashli asosiy xususiyatlarning (qo‘zg‘alish, tormozlanish)
kuchi, ularning barqarorligi, harakatchanligi, o‘zaro uyg‘unlashuvidan yuzaga
keladi. Lekin hozirga qadar ham ushbu xususiyatlar (qaysikim, tug‘ma holda
yuzaga keladi) haqida, ularning yuzaga kelishidagi fiziologik, biokimyoviy,
biofizikaviy, morfofunksional asoslari haqida ilmiy ma’lumotlar juda kam.
Lekin
bola tug‘ilganida uning nerv tizimi, ayniqsa, oliy nerv faoliyati to‘liq
shakllangan bo‘lmasdan, uning rivojlanishida genetik omillardan tashqari tashqi
muhit sharoiti ham o‘z ta’sir kuchiga ega bo‘ladi. Mana shunday omillarning
o‘zaro uyg‘unlashuvi va umumlashuvidan kishining xulq-atvori, xarakteri
shakllanadi.

MUNDARIJA:
MUQADDIMA…………………………………………………………………………….4
Oliy nerv faoliyati. Oliy nerv faoliyati
haqida tushuncha, uning predmeti va metodlari. Ruhiy hodisalarning tabiati
haqida I.M.Sechenov fikrlari va uning “Bosh miya reflekslari” asarining
ahamiyati. I.M.Sechenov organizm va muhit birligi haqida. Nervizm ta’limoti.
I.P.Pavlovning reflektor nazariyasi…………………………………6
Shartsiz va shartli reflekslar ta’limoti.
Shartsiz reflekslar       klassifikatsiyasi. Instiktlar, ularning
o‘zgaruvchanligi……………………………………………………9
Vaqtincha bog‘lanish shartli refleks hosil
bo‘lishining asosiy mexanizmi ekanligi. Shartli reflekslarning tormozlanishi……………………………………………………14
Ta’sirotlarning analiz va sintezi. Katta
yarimsharlarda analiz va sintez. Dinamik stereotip. Harakat stereotipining
avtomatlashuvi va dezavtomatlashuvi………………18
Birinchi va ikkinchi signallar tizimi.
Birinchi va ikkinchi signal tizimlari haqida I.P.Pavlov ta’limoti. Ularning
biologik ahamiyati. So‘z-odam oliy nerv faoliyatining maxsus signali sifatida
ekanligi. Ong, nutq, fikrlash fiziologiyasi…………………….22
Oliy nerv faoliyatida patologik
o‘zgarishlar. Nevrozlar, ularning paydo bo‘lish mexanizmlari. Eksperimental
nevrozlar. Fobiyalar, gallyutsinatsiya va shizofreniya…31
Oliy nerv faoliyatining turli holatlarda
o‘zgarishi………………………………..39
Xotira tushunchalari. Xotira va uning
fiziologik mexanizmlari. Eslab qolish, unutish. Xotira tiplari. Harakat va
hissiy xotira. Obrazli va timsoliy xotira. Hissiyot fiziologiyasi, hissiyot
turlari……………………………………………………………46
Bedorlik, uyqu va tush ko‘rish
fiziologiyasi.  Bedorlik va uyquning neyrofiziologik mexanizmlari. Tush
ko‘rishning neyrofiziologik asoslari. Patologik uyqu, letargiya. Lunatizm.
Gipnoz haqida tushuncha…………………………………………………53
Oliy nerv faoliyatining tiplari (turlari),
ularning neyrofiziologik xususiyatlari. Odam oliy nerv faoliyati tiplari haqida
zamonaviy tushunchalar………………………59

USLUBIY
QO‘LLANMA

KURBANOV
ADULAZIZ SHANIZOVICH
OLIY
ASAB FAOLIYATI FIZIOLOGIYASI
(uslubiy
qo‘llanma)

Muharrir:                             E. Jabborov
                  Texnik muharrir:
J. Raxmatov

Musahhih:
M. Primova

Nashriyot litsenziyasi AA № 0051.
28.10.2020 yil.
Terishga 06.12.2021 yilda berildi. Bosishga
11.12.2021 yilda ruxsat etildi.
Bichimi 64x84 1/16. Shartli bosma tabog‘i
4.
Ofset usulida chop etildi. Times New Roman
garniturasi.
Ofset qog‘ozi. Nashr bosma tabog‘i 4.
36-shartnoma.
106-buyurtma, 100 nusxada. 64 bet. Erkin
narxda.

“Fan va ta’lim” nashriyoti, 180103.
Qarshi shahri, Ko‘chabog‘ ko‘chasi, 17-uy.

Qarshi davlat universiteti
kichik bosmaxonasida bosildi

file_name: услубий кулланма.docx

alt: Kurbanov Abdulaziz Shaniyazovich

alt: O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY

alt: КВК-51.2 К 92 Kurbanov A.Sh

alt: MUQADDIMA Oliy nerv faoliyati fiziologiyasi odam va hayvonlar fiziologiyasi fanining tarkibiy qismiga kirib, u markaziy nerv tizimining bosh miya yarimsharlari, uning po‘stloq hamda po‘stloq ostki…

alt: Ta’sirotlarning analiz va sintezi

alt: Shuni ham aytish joizki keksa kishilarda ma’lum tartibdagi turmush tarzining o‘zgarishi, masalan nafaqaga chiqish bilan mehnat faoliyatidagi o‘zgarishlar, vaqt o‘tkazishga moslashish va boshqalarda ancha qiyinchiliklar…

alt: Birinchi va ikkinchi signallar tizimi

alt: Chunki ong miya mahsuli sifatida

alt: Gallyutsinatsiyani o‘rganishda shunday holatlar ham qayd qilinganki, agar kishilarning har ikkala ko‘zini ham bog‘lab qo‘yib kuzatuv o‘tkazilsa ( 5 kun davomida ular shu holda yashaganlar)…

alt: Keksalarda u qariyb uchramaydi

alt: Farmokologik moddalar ta’siri miya yarimsharlari po‘stlog‘iga ikki yo‘l bilan, ya’ni u yoki bu moddaning bevosita po‘stloq hujayralariga ta’siri va ularning po‘stloq ostki yadrolar faoliyatiga ta’sir…

alt: Hissiyotni qo‘zg‘atuvchi vegetativ reaksiyalarni gipotalamusning ma’lum qismlari paydo qiladi (o‘rta miya yon qismida joylashgan bodomsimon yadro va u bilan yonma-yon turgan gippokamp ham limbik tizim…

title: Важность общей гидробиологии