extracted_text:
Протокол № 7
заседания Совета
профилактики
от 14 января 2008
года

Присутствовало:

 4 члена Совета профилактики
                                                                                (Тушникова
Е.Г. отсутствовала по причине

болезни)

     директор школы Крылова М.Б.

учитель математики Данилова Т.И.
                                                               старшая
вожатая Ананьева Г.Т.
На повестке дня.
               1. «Неуправляемый» ребенок» (выступление
Егоровой А.Г.)
               2. Поведение Иванова Никиты, ученика 5
класса.

По
первому вопросу  слушали Егорову А.Г.
 Как же
отличить просто активного ребенка  от гиперактивного? А неуправляемого  - от
своевольного? Ответ такой. Гиперактивный ребенок даже если искренне хочет сдержаться,
не может этого сделать. В его поведении нет злонамеренности. Он просто не
владеет собой. Зато им владеют! Владеют противоречивые желания, неосознанные
влечения, агрессия. При всей своей внешней активности, он безынициативен.
Своевольные же дети вполне могут сдерживаться, но не считают это нужным. При
незнакомых людях они обычно ведут себя гораздо спокойнее, чем дома. А если
распоясываются как, например, если им в чем- нибудь отказывают, то это значит,
что они чувствуют свою безнаказанность.  Гиперактивные дети на людях ведут себя
хуже, чем дома, поскольку контакты с чужими действуют на них растормаживающее.
В отличие от своевольных   детей,  умеющих  манипулировать своими родными,
неуправляемый ребенок не преследует какой-то своей цели. Строптивец не верит в
то, его плохое поведение может повлечь за собой какие-то неприятности.
Гиперактивный ребенок этого не понимает. Он часто совершает какие-то опасные
поступки, но делает это из-за неспособности прогнозировать, что будет дальше.

Выступила Крылова М.Б., директор школы.
 И
гиперактивные, и своевольные дети есть в нашей школе. Мне кажется, к
гиперактивным можно отнести Николаева Сергея (5 класс), Маркова Максима (3
класс), Кашаева Алексея, Кашаева Александра (4 класс). У этих детей
гиперактивность проявляется очень четко. Они не знают, куда себя деть, чем
заняться. Единственный выход для таких детей – это занятия в кружках и секциях.
Энергию этих детей нужно направить в правильное русло. Занятия спортом должны
их спасти. А вот Иванова Никиту я бы причислила к своевольным детям. Это уже
неуправляемый ребенок. Не слушается мать, плохо успевает, дисциплина тоже
хромает. Никиту постоянно надо держать на контроле, постоянно вести с ним
разъяснительную работу.

          По второму вопросу
слушали  Ананьева  А.В., классного руководителя.
Начиная с
2003-2004 учебного года Иванов Никита состоит на учете ВШК.  С прошлого
2006-2007 учебного  поставлен  на учет в районном отделе милиции  по делам
несовершеннолетних.  Прошел год с того времени, как Никита был поставлен на
учет. Мальчик вместе с матерью ежемесячно встречается с работниками ПДН. На днях
 мать ко мне обратились с просьбой  написать характеристику для Никиты, чтобы
рассмотреть вопрос о снятии  с учета. Нам  сегодня нужно обсудить  поведение
мальчика и решить, дать ли Никите положительную характеристику?
Я являюсь
руководителем 5 класса, где учится Никита. Со своей стороны  хочу сказать, что
положительных изменений с его  стороны  я не вижу. Во-первых,  мальчик плохо
успевает по предметам. По математике у него во второй четверти
неудовлетворительная оценка. По русскому языку знания тоже на уровне двойки. По
гуманитарным предметам  к урокам не готовится. Во-вторых, нарушает дисциплину
на уроках, мешает остальным учащимся. Часто у него бывают стычки с Николаевым
Сергеем, бывает, что и дерутся. Постоянно нарушает единые требования.  В классе
провели собрание, где обсуждалось поведение учащихся. Все отметили плохое
поведение Никиты. Жалуются и соседи на поведение мальчика. Поэтому я предлагаю,
положительную характеристику не давать с учета ПДН не снимать.

                  Выступила
Данилова Т.И., учитель математики.
 Никита на
уроке совершенно не умеет слушать, постоянно отвлекается, тем самым мешает
остальным учащимся. Домашние задания сам не выполняет, за него решают взрослые.
А на уроке самостоятельно не может решить ни одну задачу, ни один пример. В
итоге четвертная оценка «двойка» У этого мальчика нет старания, желания
учиться. Я предлагаю, положительную характеристику не давать.

Федорова В.В., заместитель директора по УВР.
 Мальчик грубо
обращается с девочками из своего класса, старается завести дружбу с  взрослыми
ребятами. Перед ребятами выражается нецензурно. Положительную характеристику не
давать. Я предлагаю еще раз  вызвать в школу для беседы мать Никиты.

Егорова А.Г., учитель начальных классов.
 Допоздна
гуляет на улице. Был случай, когда  в 21 часов он находился на улице. Я велела
ему идти  домой.  Почему мать не контролирует своего сына? Я поддерживаю Веру
Васильевну, надо еще раз вызвать мать Никиты в школу. До новогодних каникул,
когда чистили снег во дворе школы,  злоумышленно сломал лопату. Говорит, что
возместит ущерб деньгами. Но никакого решения вопроса до сих пор нет. Он не
умеет ценить деньги, не умеет ценить труд своей матери. Положительную
характеристику не давать.
Решение:
1.
Держать на особом контроле гиперактивных детей, проводить с ними
профилактическую работу по предупреждению правонарушений.
2.
Положительную характеристику Иванову Никите не давать и с учета ПДН не
снимать.

                                                     Председатель:
______________Федорова В.В.

Секретарь:____________Егорова А.Г.

Протокол № 6
заседания Совета
профилактики
от 15 декабря  2007
года
(внеплановое заседание)

Присутствовало:

5 членов Совета профилактики
                                                           директор
школы Крылова М.Б

                                                   На
повестке дня.
   1. Поведение Николаева Сергея,  ученика 5 класса (с
приглашением самого ученика)

По первому  вопросу  слушали Ананьева А.В., классного
руководителя.

 Тревогу
вызывает  Николаев Сергей. Он  пропускает учебные занятия. Учебная четверть началась
12 января, проучились уже 2 дня, а Сергея до сих пор нет в школе. Родители
находятся дома. Ребята  видели его на улице. Завтра с утра мне придется
посетить его на дому, поговорить с родителями. Такие случаи у Сергея бывали и
раньше. Я требовал от него объяснений,  заставлял писать объяснительные
записки. Мальчик говорил, что проспал, что родителей нет дома. Я неоднократно
встречался с матерью Сергея, посещал мальчика на дому. Родители обещали
повлиять на сына и следить за его поведением.  Я предлагаю, если такое будет
повторяться и впредь,   вызвать обоих родителей на следующее заседание  Совета
профилактики и обсудить этот вопрос.

Выступила Федорова В.В.
 Я согласна с
Анатолием Васильевичем. Если пропуски учебных занятий будут повторяться,
вызвать родителей в школу. При  необходимости, поставим Сергея на
внутришкольный контроль по профилактике.

Выступил Николаев Сергей.
            Обещал, что пропусков учебных занятий больше не
будет.
                                                Решение.
1. Вести
тщательное наблюдение за поведением Николаева Сергея, если возникнет
необходимость, поставить на учет ВШК.

Председатель: ______________Федорова В.В.

Секретарь:____________Егорова А.Г.

Протокол № 5
заседания Совета
профилактики
от  4 декабря    2007
года

                Присутствовало:

5 членов Совета профилактики

Крылова М.Б. –директор школы

На повестке дня.

Работа школы с детьми группы риска.
Охват учащихся кружковой деятельностью.

По
первому вопросу
                     слушали
Ананьева  А.В., классного руководителя 5 класса.
Принадлежность
детей к группе риска обусловлена различной неблагоприятной этимологией, то есть
имеет разные социальные корни. В соответствии со спецификой жизненных условий,
следует применять и конкретную методику педагогической реабилитации. Для
решения этой задачи введена новая должность – социальный педагог. Но в нашей
школе такого штата нет, поэтому нам самим – учителям и классным руководителям –
придется вести работу по созданию дружеского, товарищеского взаимоотношений.
Создание доверительных отношений  с ребенком требует наличие информации о
личностных характеристиках ребенка. Доверительность отношений с ребенком, как и
работа с его семьей, предполагает  создание конфиденциальности при получении
информации о семье.
  Нужно
проводить встречи-беседы, где обсуждаются правила поведения детей в школьном
коллективе. В процессе беседы внимание детей акцентируется на неприемлемости
любого агрессивного поведения школьников между собой.
  Одним из
методов  диагностики уровня  насилия в среде школьников  может служить анонимный
анкетный опрос учащихся.
                           Выступила
Крылова М.Б. – директор школы.
      Нам нельзя забывать, что в
наше неспокойное время агрессивное поведение детей чаще всего идет из семьи. По
данным психологов, агрессия идет со стороны отцов, которые поощряют агрессию в
своих детях по отношению к сверстникам. Непедагогическое воспитание со стороны
родителей формируют неправильную личность. Нам надо чаще встречаться с
родителями, посещать их на дому, проводить беседы на воспитательные темы, проводить
классные родительские собрания.

Федорова В.В., заместитель директора по УВР.
Агрессивно
настроенные дети имеются и у нас в школе. Их можно назвать детьми с
неадекватным поведением, с осложненным поведением. Нам надо составить список
этих детей, вести с ними работу. Я поддерживаю Маргариту Борисовну, надо чаще
встречаться с родителями. Но не только проводить собрания и беседы. Надо вместе
учиться отдыхать. Надо чаще проводить совместные праздники, такие как «День
Защитника Отечества», «8 Марта», спортивные праздники « Папа, мама и я –
спортивная семья», «Неразлучные друзья – взрослые и дети», «Ура, каникулы!» Эти
праздники больше сблизят школу и родителей.
По второму вопросу
Слушали
Федорову В.В. – заместителя директора по УВР.
В этом учебном
году в школе работают 9 кружков:
1.
«Виртуальный мир» (для учащихся 6 класса)
2.
«Виртуальный мир» (для учащихся 7 класса)
3.
«Гимнастический»
4. «Хоровой»
5. «Юные
дарования» (по математике для одаренных детей)
6.
«Драматический»
7. «Легкая
атлетика» (в осеннее-весенний период) и «Юный лыжник» (в зимний период).
8. «Кукольный
театр» (для начальных классов)
9. «Умелые
руки» (для начальных классов)
Охват учащихся
кружковой деятельностью составляет 100 %. Учащиеся, состоящие на учете ПДН и
ВШК (Иванов Никита и Семенова Диана) посещают кружок «Хоровой» и «Легкая
атлетика». Классным руководителям и руководителям кружков строго следить за
посещаемостью учащимися занятий кружков.

Решение:

1.    Взять на учет учащихся с
осложненным поведением. Классным руководителям вести с этими детьми
индивидуальные беседы, привлекать к участию в классных, общешкольных
мероприятиях, давать поручения.
2.    Классным руководителям и
руководителям кружков строго следить за   посещаемостью учащимися занятий
кружков.

Председатель: ______________Федорова В.В.
                                                     Секретарь:____________Тушникова
Е.Г.

Протокол № 4
заседания Совета
профилактики
от  10 ноября    2007
года

Присутствовало:

5 членов Совета профилактики

                       Крылова М.Б. –директор школы

На повестке дня.

Психолого-педагогическая поддержка учащихся в стрессовой
     ситуации.
Проведение профилактической работы с родителями по
     предупреждению правонарушений.

По
первому вопросу   слушали Егорову А.Г.
      Стресс в среде учащихся
среднего звена порождает неуверенность в будущем. Способами для снижения
эмоционального напряжения является агрессивное поведение, алкоголь, наркотик.
Другой способ избавления от негативных ситуаций – суицидальное поведение.
Психологическая коррекция  и помощь должны включать психологическую поддержку с
упором  на сильную сторону личности, формирования адекватной самооценки, обучения
приемам саморегуляции и релаксации.  Помощь в выборе формы обучения должна
соответствовать индивидуальному уровню подготовленности. Педагогам следует
отказаться от авторитарного стиля педагогического воздействия, строить
партнерские отношения, создавать ситуацию успеха, помогать в преодолении
трудностей в обучении, осуществлять индивидуальный подход, оказывать посильную
психологическую  поддержку.

Выступила   Федорова В.В.- заместитель директора по УВР.
Именно в
переходный момент жизни, когда ребята начинают взрослеть, начинают готовиться к
переходу в другую школу в общении необходимо учитывать наличие многих
стрессогенных факторов. Нужно своевременно проводить мероприятия  по
профориентационной работе, обучать навыкам саморегуляции, проводить
индивидуальные занятия, групповые консультации. У нас нет школьного психолога,
поэтому нам нужно чаще приглашать психолога из центра диагностики и
консультации. Нужно организовать встречи родителей с психологом.
По второму вопросу

            слушали Крылову М.Б. – директора школы.
По
профилактике правонарушений среди несовершеннолетних требуется серьезная
работа. К нам стали приходить дети с осложненным, неадекватным поведением.
Бывают случаи, когда ученик пропускает занятия, объясняет это тем, что проспал.
Оказывается, родителей нет дома, выехали на заработки. Например, Николаев
Сергей. Оба родителя выехали в Москву, ребенка оставили на престарелую бабушку.
Классным руководителям быть внимательнее, знать всех родителей, которые оставили
своих детей на попечение бабушек и соседей.
Выступил
Ананьев А.В. – классный руководитель 5 класса.
Насчет
родителей Николаева Сергея я в курсе. Я встречался с ними и беседовал. Мальчика
держу в поле зрения. Часто бываю у него на дому. Пропусков у Сергея мало, по
каждому случаю требую от него объяснительную записку, пусть учится чувствовать
ответственность.

Решение:
1.
Для оказания психолого-педагогической поддержки учащихся организовать
встречи-беседы с психологом из районного центра диагностики и консультации.
2.
На общешкольных, классных родительских собраниях поднимать вопрос о
профилактике детских правонарушений, посещать родителей на дому, организовать
ночное патрулирование во время каникул.
3.
Учащихся, родители которых выехали на заработки, держать в поле зрения,
регулярно навещать на дому, проводить беседы.

Председатель: ______________Федорова В.В.

Секретарь:____________Тушникова Е.Г.

Протокол № 8
заседания Совета
профилактики
от  11 марта    2008
года

Присутствовало:

      5 членов Совета профилактики

Крылова М.Б. –директор школы

На повестке дня.
1.«Трудные» девочки: проблемы
воспитания. (Выступление Даниловой Т.И.)
2. Поведение Скляренко Натальи,
ученицы 7 класса.

По
первому вопросу слушали Данилову Т.И.
      Проблема воспитания девочек
очень актуальна на сегодняшний день. Лишь в последние годы у нас стали обращать
внимание на воспитание и перевоспитание педагогически запущенных девочек.
Сложность для учителя состоит в том, что трудные девочки в отличие от мальчиков
порой ничем не выделяются на общем фоне учащихся. Мнение, что современный
воспитательный процесс должен быть абсолютно одинаков для мальчиков и девочек
неверно.  Девочки оказываются в более трудном положении, они острее
воспринимают все негативные стороны семейной и школьной жизни. Поэтому к
девочкам необходим более тонкий педагогический подход, более чуткое и
доброжелательное отношение. Некоторые родители утверждают, что чем старше
становится девочка, тем с ними труднее. Особенно в наше неспокойное время.
      Кроме того, необходимо
учитывать, что сложнейшие физиологические процессы в организме девушки
наступают раньше, чем у юношей. Это проявляется не только в наружности, но и в
психике. За последние годы в поведении девушек во всем мире наблюдается
заметная деградация. Усиливается половая распущенность, растет количество
внебрачных связей, наблюдается рост числа венерических заболеваний.  Рынок
завален бульварными изданиями, циничными откровениями сексологов, психологов,
социологов. Все это не может не тревожить родителей, учителей.  Родители и
учителя хотят, чтобы наша молодежь следовала нормам  ответственности.
      Трудные девочки. Главная
причина их трудности – это, прежде всего, пробелы семейного и школьного
воспитания. В семье должна быть благоприятная доброжелательная атмосфера,
которая зависит от матери. Единственным местом, где можно укрыться от невзгод и
трудностей, должен быть родительский дом, семья.

Выступила Федорова В.В. – зам. дир. по УВР.
      К сожалению, в нашем
современном мире много семей, которые не являются надежной защитой для  детей.
В нашей школе тоже есть семьи, которые считаются неблагополучными, где родители
вместо того, чтобы поддержать своих детей в трудную минуту, заняты своими
проблемами. Часто бывает так, что родители злоупотребляют спиртными напитками.
В нашей школе числится 5 неблагополучных семей, в двух из них – пьющие
родители. Учителям надо быть очень внимательными с детьми из этих семей,
постоянно следить за посещаемостью, за приемом горячей пищи в школьной
столовой, чаще посещать эти семьи на дому.  Нельзя упускать эти семьи из виду,
при необходимости обращаться в милицию.

                               По
второму вопросу слушали Ананьеву Г.Т.,

классного руководителя 7 класса.
      Скляренко Наталья поступила
в мой класс 16 ноября. Она прибыла из Козловского района. Я изучила личное дело
ребенка, успеваемость очень низкая. Первое впечатление было такое – она из
трудной семьи. Действительно, с этой девочкой начались проблемы по поводу
пропусков уроков. Она учится в нашей школе пятый месяц, а уже пропустила 15
учебных дней. Я встречалась с матерью, беседовала с ней, требовала от нее
объяснительные записки. Мать объясняет так, что в критические дни девочка очень
плохо себя чувствует и остается дома. Я посоветовала матери съездить в районную
поликлинику и взять у врача-гинеколога справку по этому поводу. Мать обещала
получить справку.

Выступила Данилова Т.И.
      У девочки очень плохие
знания по математике, по остальным предметам тоже. На успеваемость, без
сомнения, влияет и пропуск учебных занятий. Надо потребовать от родителей,
чтобы они строго контролировали посещаемость.

Решение.

Вести постоянную разъяснительную работу с «трудными»
     девочками.
Вести строгий контроль за посещаемостью Скляренко Натальи
     учебных занятий.

Председатель: ______________Федорова В.В.

Секретарь:____________Тушникова Е.Г.

Протокол № 9
заседания Совета
профилактики
от 27 марта  2008
года
(внеплановое
заседание)

Присутствовало:
                                                           5
членов Совета профилактики
                                                           директор
школы Крылова М.Б

                                                     На
повестке дня.
   1. Поведение Маркова Максима,  ученика 3 класса (с
приглашением самого ученика)

По первому  вопросу  слушали Тушникову Е.Г., классного
руководителя.
    22 марта, в
субботу,  у нас кончилась учебная четверть. В понедельник занятия продолжились.
Но Марков Максим, наверное, посчитал, что он на каникулах. 24,25,26 марта не
явился на учебные занятия. Я побывала у него дома.  С бабушкой встретиться не
удалось, ее не было дома. Поговорила с самим Максимом. На следующий день он в
школу пришел.  Мать Максима работает в городе Казань, приезжает только на
выходные. Несколько раз просила мать посетить школу, поговорить с учителями. Но
до сих пор в школу не пришла.  Максим остается на попечении бабушки. По словам
бабушки, мальчик не всегда ее слушается.  Пропуски учебных занятий у мальчика
были и раньше, я с ним вела беседы, несколько раз посетила его на дому,
разговаривала с бабушкой, но результатов нет. Поэтому посчитала нужным
поставить вопрос о поведении Максима на заседании Совета профилактики.

          Выступил Ананьев А.В.
Я часто
посещаю своих учащихся, живущих в деревне Старое Янситово. Встречаюсь и с
бабушкой Максима. Действительно, мальчик не всегда ее слушается. Мать приезжает
очень редко.  Бабушке уже 76 лет, Она старая, не успевает следить за Максимом.
Соседи у них – хорошие люди. Ильяткова Зоя Александровна, Александрова Эльвира
помогают бабушке присматривать за мальчиком.   Наверное, придется этого
мальчика поставить на учет ВШК и назначить общественного воспитателя.

Выступила Крылова М.Б.
Она еще раз
напомнила мальчику о единых требованиях для учащихся.
                               Выступил
Марков Максим.
            Объяснил причины пропусков. Все пропуски были
без уважительной причины, объяснительных записок от бабушки нет. Обещал, что
пропусков учебных занятий больше не будет.

        Решение.
1. Вести
тщательное наблюдение за поведением Маркова Максима, если возникнет
необходимость, поставить на учет ВШК.

Председатель: ______________Федорова В.В.
                                                     Секретарь:____________Тушникова
Е.Г.

Протокол № 3
заседания Совета
профилактики
от     5 сентября   2007
года

Присутствовало:
                                                           5
членов Совета профилактики

Крылова М.Б. –директор школы

На повестке дня.
1. Ознакомление с
планом работы и его утверждение на 2007-2008 учебный год.
По
первому вопросу
Слушали   Федорову В.В. –
председателя Совета профилактики, заместителя директора по УВР.
Ознакомила с планом работы Совета
профилактики на 2007-2008 учебный год.
Также ознакомила с общешкольным
планом работы по профилактике детских правонарушений.
(Планы
прилагаются)
.
        Выступил
Ананьев А.В.           Общешкольный план работы отражает в себе все стороны
профилактической работы. Действительно, работа с трудными детьми должна вестись
всесторонне. Должен быть содействован весь педагогический коллектив, сами
учащиеся и, конечно, родители. Обязательно мы должны собрать данные о
неблагополучных семьях, о трудных подростках нашего микрорайона. Обязательно
должны держать тесную связь с родителями, вызывать не только по неприятному
поводу, но чаще приглашать их в школу на праздники. Пусть родители видят
доброжелательность школы по отношению к ним.
План Совета
профилактики тоже полный и содержательный. Хорошо, что в план включены
теоретические вопросы. Чтобы работать с детьми, мы должны знать теорию.
Обсуждение поведения трудных детей, какие-либо происшествия я считаю очень
нужным.
Решение:
1. Утвердить  план работы Совета
профилактики на 2007-2008 учебный год.
Утвердить  общешкольный  план  работы по профилактике
детских правонарушений

Председатель: ______________Федорова В.В.
                                                     Секретарь:____________Тушникова
Е.Г.

Протокол № 2
заседания Совета
профилактики
от  28 сентября     2007
года

Присутствовало:

                             5 членов Совета профилактики

Крылова М.Б. –директор школы

На повестке дня.
1.Утверждение списка учащихся, состоящих на ВШК.
2. Утверждение списка неблагополучных семей.
 Утверждение списка неполных, многодетных семей.

По
первому вопросу
 слушали
Федорову В.В.
      На ВШК у нас находятся 2
ученика. Это Иванов Никита – ученик 5 класса.  Причина взятия на учет: грубость
с одноклассниками, сквернословие, непослушание матери. Семенова Диана – тоже
ученица 5 класса. Поставлена  на учет по причине воровства, совершенной в
школе. Будем оставлять на учете или снимем?
           Выступил
Ананьев А.В.
Я  был
общественным воспитателем Никиты в течение 2 лет. Изменений в поведении Никиты
в лучшую сторону я не наблюдаю. В этом году я назначен классным руководителем
Никиты, я буду с ним вести работу по его поведению. Тем более, мальчик находится
на учете ПДН в районном отделе милиции. С учета не снимать, оставить на ВШК.
Семенова Диана
тоже в моем классе. В прошлом году после очередного случая воровства, в школу  в
школу на заседание Совета была приглашена мать девочки. На заседании участвовала
и администрация школы. С Дианой проведена беседа, и она дала слово, что больше
таких поступков совершать не будет. После этого случаев воровства в классе не
было обнаружено. Но снимать с учета Диану еще рано, надо понаблюдать за ее
поведением. Предлагаю на этот год оставить на учете ВШК.

По второму вопросу
слушали
Федорову В.В.
1.Предлагаю в
список неблагополучных семей включить следующие семьи:

№

Ф.И.учащегося

Ф.И.О.родителей

Причина постановки на учет

1

Васильев Роман Анатольевич

Васильев Николай
  Анатольевич – опекун

Недостаточный контроль со
  стороны опекуна

2

Иванов Никита Сергеевич

Отец – умер
Мать – Садовникова Марина
  Вениаминовна

Недостаточный контроль со
  стороны матери

3

Сергеев Валерий Сергеевич

Отец – Сергеев Сергей
  Николаевич
Мать – Сергеева Ольга
  Михайловна

Пьющие родители

4

Садовникова Наталья
  Валерьевна

Отец – Садовников Валерий
  Александрович
Мать – Садовникова Людмила
  Ивановна

Пьющие родители

5

Шембекова Анастасия
  Александровна

Отец – в разводе
Мать – Васильева Светлана
  Анатольевна

Недостаточный контроль со
  стороны матери

Предлагаю в список многодетных семей включить следующие
     семьи:

№

Ф.И.О.родителей

Ф.И. детей

Дата рождения

Класс

1

 Васильев Анатолий
  Витальевич
 Афанасьева Алевтина
  Анатольевна

Афанасьева Олеся
  Анатольевна

Васильева Анна
 Анатольевна
Васильев Василий
  Анатольевич
Васильева Дарья
Анатольевна
Васильев Юрий
 Анатольевич
Васильев Александр
  Анатольевич

14.10.1990

25.09.1992

03.11.1995

22.07.1997

07.10.1998

05.09.2000

10 класс
Анр-Баз ООШ Козл р-н
9 класс

7 класс

5 класс

3 класс

1 класс

2

Андреев Петр Михайлович
Андреева Алина Николаевна

Андреева Ольга Петровна

Андреев Александр Петрович
Андреев Виталий Петрович

17.06.1992

03.10.1994
06.11.1996

10 класс
Анр-Баз ООШ Козл р-н
7 класс
5 класс

3

Петров Сергей Александрович
Петрова Алина Николаевна

Петров Александр Сергеевич
Петрова Кристина Сергеевна
Петрова Снежана Сергеевна
Петрова Татьяна Сергеевна

17.05.1993
05.06.1998
01.01.2001
12.03.2003

8 класс
3 класс
1 класс
дошкольник

4

Кашаев Олег Иванович
Кашаева Лариса Витальевна

Кашаева Анна Олеговна
Кашаева Оксана Олеговна
Кашаева Юлия Олеговна

04.04.1999
19.08.2001
          2007

2 класс
дошкольник
дошкольник

5

 Сергеев Сергей Николаевич
Сергеева Ольга Михайловна

Сергеев Валерий Сергеевич
Сергеев Дмитрий Сергеевич
Сергеев Михаил Сергеевич

08.09.1997
          2002
           2005

4 класс
Дошкольник
дошкольник

6

Краснов Степан Петрович
Краснова Ирина Федоровна

Краснов Петр Степанович

Краснов Владимир Степанович
Краснов Мария Степанович

          1992

          1997

          2007

10 класс
Анр-Баз ООШ Козл р-н
5 класс

дошкольник

4.
В список неполных семей включить следующие семьи:

№

Ф.И.О. родителей

Ф.И.О.учащегося

Дата рождения

Класс

1

Александрова Любовь

Марков Максим Александрович

25.08.98.

3 класс

2

Садовникова  Марина
  Вениаминовна

Иванов Никита Сергеевич

19.09.96.

5 класс

3

Васильева Светлана
  Анатольевна

Шембекова Анастасия
  Александровна

17.08.96.

5 класс

4

Алацкова Елена Григорьевна

Алацкова Татьяна
  Владимировна

15.09.96.

6 класс

5

5.
Список детей, живущих в опекунской семье.

№

Ф.И.учащегося

Дата рождения

Класс

Ф.И.О. опекунов

1

Васильев Роман Анатольевич

30.09.98.

3 класс

Васильев Николай
  Анатольевич

2

Егоров Константин
  Викторович

30.12.91.

9 класс

Овчинникова Оксана
  Богдановна
Овчинников Вячеслав

3

Егоров Максим Викторович

19.01.94.

7 класс

Кашаева Галина Григорьевна
Муштаков Иван Юрьевич

4

Егоров Александр Викторович

02.10.99.

2 класс

Кашаева Галина Григорьевна
Муштаков Иван Юрьевич

5

Кафтаев Владимир Викторович

10.01.2000

2 класс

Павлов Александр Витальевич
Павлова Светлана Ивановна

Решение:
Утвердить список учащихся, поставленных на учет ВШК, список неблагополучных
семей, список неполных семей, список многодетных семей,

                                                     Председатель:
______________Федорова В.В.

Секретарь:____________Тушникова Е.Г.

Выписка
из протокола  № 9 заседания
педагогического совета
Синекинчерской ООШ
от  30   августа 2007
года.

Присутствовало  15  членов педсовета

Повестка
дня.
1.Выборы членов  Совета
профилактики.

Решение.

Выбрать в состав Совета
     профилактики:

Федорова В.В. – заместитель директора по УВР,
 председатель Совета профилактики
Ананьев А.В. – классный руководитель 5 класса.
Егорова А.Г. – учитель начальных классов
Тушникова Е.Г. – учитель начальных классов,
секретарь.
Кашаева Г.Г. – член Совета от родительской
общественности.

                                                  Председатель:___________Крылова
М.Б.

Секретарь:___________Иванова Л.М.

                                                                                «Утверждаю»

                                                         «
»________________2008 года

                                            Директор МОУ «Синекинчерская ООШ»

                                                             _____________________Крылова
М.Б.

План
работы Совета профилактики
Синекинчерской ООШ
на 2007-2008 учебный год.

№

Мероприятия

Дата проведения

Ответственный

1

Ознакомление и
  утверждение плана работы  на 2007-2008 учебный год.

сентябрь

Федорова В.В.

2

Обсуждение
  поведения трудных детей и постановка на учет ВШК

сентябрь

Федорова В.В.

2

Утверждение списка  многодетных
  семей, список неполных семей, список неблагополучных семей.

сентябрь

Федорова В.В.

3

Доклад
  «Психолого-педагогическая поддержка учащихся в стрессовой ситуации»

октябрь

Егорова А.Г.

4

Доклад «Работа с
  детьми группы риска»

ноябрь

Ананьев А.В.

5

Выступление
  «Профилактическая работа с родителями по предупреждению правонарушений»

октябрь

Крылова М.Б.

6

Охват учащихся
  кружковой деятельностью

октябрь

Федорова В.В.

7

Отчет классных
  руководителей о работе с трудными детьми.

январь
май

Федорова В.В.

8

Обсуждение
  поведения учащихся на Совете профилактики. Вызов родителей на заседания
  Совета для собеседования.

По мере
  необходимости.

Федорова В.В.

9

Организовать тесную
  связь с районным центром диагностики и консультации.

регулярно

Крылова М.Б.

Председатель
Совета профилактики:__________Федорова В.В.

                                                                                «Утверждаю»

                                                         «
»________________2008 года

                                            Директор МОУ «Синекинчерская ООШ»

                                                             _____________________Крылова
М.Б.

Список многодетных семей.

№

Ф.И.О.родителей

Ф.И. детей

Дата рождения

Класс

1

 Васильев Анатолий
  Витальевич
 Афанасьева Алевтина
  Анатольевна

Афанасьева Олеся
  Анатольевна
Васильева Анна
 Анатольевна
Васильев Василий
  Анатольевич
Васильева Дарья
Анатольевна
Васильев Юрий
 Анатольевич
Васильев Александр
  Анатольевич

14.10.1990

25.09.1992

03.11.1995

22.07.1997

07.10.1998

05.09.2000

10 класс

9 класс

7 класс

5 класс

3 класс

1 класс

2

Андреев Петр Михайлович
Андреева Алина Николаевна

Андреева Ольга Петровна
Андреев Александр Петрович
Андреев Виталий Петрович

17.06.1992

03.10.1994

06.11.1996

10 класс

7 класс

5 класс

3

Петров Сергей Александрович
Петрова Алина Николаевна

Петров Александр Сергеевич
Петрова Кристина Сергеевна
Петрова Снежана Сергеевна
Петрова Татьяна Сергеевна

17.05.1993

05.06.1998

01.01.2001

12.03.2003

8 класс

3 класс

1 класс

дошкольник

4

Кашаев Олег Иванович
Кашаева Лариса Витальевна

Кашаева Анна Олеговна
Кашаева Оксана Олеговна
Кашаева Юлия Олеговна

04.04.1999

19.08.2001

2007

2 класс

дошкольник

дошкольник

5

 Сергеев Сергей Николаевич
Сергеева Ольга Михайловна

Сергеев Валерий Сергеевич
Сергеев Дмитрий Сергеевич
Сергеев Михаил Сергеевич

08.09.1997

 2002
                   2005

4 класс

дошкольник

дошкольник

6

Краснов Степан Петрович
Краснова Ирина Федоровна

Краснов Петр Степанович
Краснов Владимир Степанович
Краснов Мария Степанович

1992

1997

  2007

10 класс

5 класс

дошкольник

«Утверждаю»

                                                         «
»________________2008 года
                                                                                Директор
МОУ «Синекинчерская ООШ»

                                                             _____________________Крылова
М.Б.

Список неполных семей.

№

Ф.И.О. родителей

Ф.И.О.учащегося

Дата рождения

Класс

1

Александрова Любовь

Марков Максим Александрович

25.08.98.

3 класс

2

Садовникова  Марина
  Вениаминовна

Иванов Никита Сергеевич

19.09.96.

5 класс

3

Васильева Светлана
  Анатольевна

Шембекова Анастасия
  Александровна

17.08.96.

5 класс

4

Алацкова Елена Григорьевна

Алацкова Татьяна
  Владимировна

15.09.96.

6 класс

«Утверждаю»

                                                         «
»________________2008 года

                                            Директор МОУ «Синекинчерская ООШ»

                                                             _____________________Крылова
М.Б.

Список детей, живущих в опекунской и патронатной
семье.

№

Ф.И.учащегося

Дата рождения

Класс

Ф.И.О. опекунов

Ф.И.О.
Родителей в патронатной
  семье.

1

Васильев Роман Анатольевич

30.09.98.

3 класс

Васильев Николай
  Анатольевич

2

Егоров Константин
  Викторович

30.12.91.

9 класс

Овчинникова Оксана
  Богдановна
Овчинников Вячеслав

3

Егоров Максим Викторович

19.01.94.

7 класс

Кашаева Галина Григорьевна
Муштаков Иван Юрьевич

4

Егоров Александр Викторович

02.10.99.

2 класс

Кашаева Галина Григорьевна
Муштаков Иван Юрьевич

5

Кафтаев Владимир Викторович

10.01.00.

2 класс

Павлов Александр Витальевич
Павлова Светлана Ивановна

file_name: Протоколы Совета профилактики - для слияния.doc

alt: Шембекова Анастасия Александровна

alt: Сергеев Сергей Николаевич Сергеева


extracted_text:
Основные отрасли философского знания:
онтология, гносеология, философия природы, этика, эстетика, логика, аксиология,
философская антропология, философия науки и техники, социальная философия.
Философское знание имеет определенную
структуру. Традиционно философия включает онтологию (от. греч.
ontos—бытие, logos — учение) — учением о бытии, гносеологию(от греч. gnosis —
знание, togos — учение) —учение о познании, аксиологию (от греч. axios —
ценность и logos— учение)— учение о ценностях. Так же выделяют социальную
философию и философию истории, а также философскую антропологию (от греч.
antropos — человек и logos— учение) — учение о человеке, историю философии,
этику, эстетику.
Философская онтология, или учение о
бытии, рассматривает вопросы о существующем. Главный вопрос онтологии: что
существует подлинно, а существование чего является кажимостью, иллюзией.
Онтология стремится создать определенную картину мира, которая не только
позволяла бы составить представление о мире в целом, но и выявила бы его скрытую
сущность, его глубинные причины.
Гносеология, или учение о
познании, рассматривает особенности процесса познания человеком внешнего мира.
Она отвечает на вопросы: Как человек познает окружающий мир ? Каковы этапы или
сту¬пени познания? Что такое истина в познании? На каких путях она достижима? и
др.
Философская антропология — раздел
философского знания, специально занятый осмыслением человека. Антропологию как
философскую дисциплину следует отличать от антропологии как частной, прежде
всего культурологической, науки. В мировой литературе под культурной
антропологией чаще всего понимают изучение быта, традиций, обычаев, способов
мышления, особенностей культуры различных народов. Философская антропология
отличается от всех других наук, изучающих человека, прежде всего широтой
подхода. Философию интересует человек не как представитель отдельного племени,
народа, культуры, а человек вообще.
Социальную философию следует
отличать от конкретных наук об обществе. Особенно близка к социальной философии
социология. Однако при всей близости эти дисциплины не совпадают между собой.
Социология исследует общество как объективную структуру, из которой мысленно
исключаются отдельные личности, воля и мотивы поступков отдельных людей.
Предметом социологии являются по преимуществу большие массы людей, классы,
социальные институты и иные общности людей. В отличие от социологии социальная
философия не исключает личность. Напротив, соотношение общества и личности
является одной из ее важнейших тем.
Философия истории — изучает
вопросы, связанные со смыслом и целью общественной истории, с ее движущими
причинами. Куда идет история и почему она вообще осуществима? — таков главный
вопрос философии истории. Философия истории тесно связана с социальной
философией, но переносит основной акцент на моменты изменения и развития
общества. Иногда вместо термина «философия истории» употребляют термин
«историософия». В первом приближении их можно считать синонимами.
Этика — учение о нравственности.
Главная тема размышлений этической теории — добро и зло. Она осмысливает
вопросы о природе зла, о свободе воли человека, о добродетелях (качества
человека, оцениваемые положительно) и пороках, о счастье, справедливости, об
общественном благе. В ее задачи входит также уяснение природы морали и
нравственности, их происхождения и функций. Этика тесно связана с философской
антропологией, социальной философией, философией истории, эстетикой.
Эстетика — учение о красоте (прекрасном).
Главный предмет размышлений эстетики прекрасное и безобразное. В число
эстетических категорий входят также возвышенное и низменное, комическое,
трагическое, драматическое и др. Эстетика осмысливает проявления эстетического
в жизни и в искусстве. Она тесно связана с философией искусства и
искусствознанием.

file_name: Основные отрасли философского знания.doc

title: Отрасли философского знания


extracted_text:
Практическая
работа № 25.   Текстуры
1.
Запустите
Blender и откройте файл wineglass.blend, в
котором на сцену помещены бокал и две плоскости.
2.
С
помощью элемента управления  в
нижней части окна установите режим просмотра Textured (с
текстурой).
3.
Выделите
бокал и перейдите в режим редактирования (Edit
Mode). Включите режим работы с
гранями  (Ctrl+Tab
или  ) и выделите все грани
(клавиша A). Затем нажмите клавиши Ctrl+N,
при этом программа заново пересчитывает нормали к граням так, чтобы они были
направлены наружу.
4.
Выделите
нижнюю плоскость, создайте новый материал (см. предыдущую работу) и перейдите
на страницу свойств  Texture
(текстура). Создайте новую текстуру (кнопка New). В
списке Type (тип текстуры) выберите
вариант Image or
Movie (рисунок
или видео). Затем щелкните по кнопке Open
(открыть) и выберите файл black-white.png.

5.
Щёлкните по кнопке  слева
от имени файла, чтобы рисунок был «упакован» в blend-файл.
6.
Аналогично
назначьте вертикальной плоскости новый материал с текстурой из файла red-white.png.
7.
Выделите
бокал, перейдите на страницу свойств   Material
(материал) и щелкните по кнопке New
(новый материал). Назовите его Glass.
8.
Включите
флажок Transparency
(прозрачность), режим Raytrace
(Трассировка
лучей) и установите параметр Alpha
(непрозрачность) равным 0,25. Выполните рендеринг  (это может занять около
минуты).
9.
Увеличьте
значение параметра Depth (глубина) до 10 и выполните рендеринг. Что
изменилось?
10.
Увеличьте
значение параметра IOR
(англ. Index of
Refraction, показатель
преломления) до 1.4 и выполните рендеринг. Что изменилось?
11.
Сохраните
модель под именем wineglass1.blend.
12.
Сохраните
картинку под именем wineglass.png.

alt: Практическая работа № 25.

title: Практическая работа.	Текстуры


extracted_text:
Фамилия, имя, отчество
педагога: Паникар Кристина Викторовна
 Название объединения: «Карамельки»
 Место проведения: п/к
«Юпитер»
год обучения
___________________
Дата проведения ________________

План-конспект занятия:

 Тема занятия: «Комплексное развитие двигательных качеств».
Цель занятия
– физическое развитие, совершенствование у детей
уровня танцевальной подготовленности.
Задачи:
Обучающие - овладение основами
хореографической подготовки.
Развивающие – развитие
гибкости, координации движений, укрепление осанки; развитие музыкальности и выразительности исполнения, развитие умения ориентироваться
в пространстве зала.
Воспитательные
– воспитание навыка правильной осанки. Знакомство с различной
танцевальной культурой, воспитание уважительного отношения к  наследию
хореографического искусства.

Форма
организации занятия: индивидуальная, парная,
групповая, фронтальная.
Тип
занятия: тренировочный.
Методы
проведения занятия: наглядный показ, словесные объяснения, практическая деятельность.
План
занятия:
 организационный
– 2 мин.;
 основной
– 40 мин.;
заключительный
- 3 мин.
Ход занятия:
Организационный
момент: приветствие;
цель
занятия, инструктаж;
определение
хода занятия, его этапов, творческих заданий для обучающихся;
заключительный:
подведение итогов с обязательными вопросами по теме занятия, самооценка.

План занятия

I этап. Организационный
момент - 2 мин.
II этап. Ритмическая разминка
– 5 мин.
III этап. Практическая работа
15 мин. – комплекс расстяжки (стретчинг).
V этап. Практическая работа 5
мин. – элементы классического экзерсиса
VI этап. Практическая работа 15
мин. – повторение и отработка изученных танцев.
VII этап. Организационный
конец - 3 мин. Всего: 45 мин.
Содержание

  Организационный
момент: построение, поклон. Введение в тему занятия.
Ритмическая
разминка: упражнения для головы, корпуса,
рук и ног; прыжки. Выполняются базовые движениия и
простые связки в ритмичном, но умеренном темпе.
Практическая
работа:
1)
Разработка
данных:
Комплекс упражнений на расстяжку (шаг). Упражнения для выворотности ног, на подъемы, гибкость позвоночника,  пластичность
тела (упражнения  «Лягушка», «Складочка», «Корзиночка»). Различные
подготовительные упражнения к изучению мостика, упражнение «Русалка», коленный
мостик, мост с пола, мост сверху с помощь. Шпагаты, колесо,
прыжки, махи.
2)
Тренировочные упражнения на
середине зала: работа с руками (позиции рук), элементы классического
экзерсиса: батман тандю.
3)
Повторение и отработка
танцевальных композиций. Общие сведения, специфика и особенности
исполнения изученных танцевальных композиций: вальс, рок-н ролл. Отработка
сложно-технических движений к эстрадному
танцу «Ностальгия».
4)
Организационный конец: обсуждение результатов
работы, рефлексия.

5)

file_name: План открытого занятия 2023.docx

alt: Фамилия, имя, отчество педагога:

title: План открытого занятия танцевального кружка


extracted_text:
Nókis rayonı XBMXMThSHBne qaraslı
№ - 22- sanlı uluwma orta bilim beriw mektebiniń
Fizika páni muǵallimi

Aǵılash
Saylauovtıń

INDUKCIYALIQ  TOKTI  PAYDA YETIW
atlı teması boyınsha
sabaqlıq is jobası

2015-2016 jıl

Nókis Rayonı                                                                                22-mektep
Saylauov Aǵılash

№ 47-TEMA        INDUKCIYALIQ  TOKTI  PAYDA YETIW
Sabaqtıń maqseti
a)Bilimlendiriw
maqseti
Oqıwshılarǵa Turaqlı  tok  elektr dvigatelin úyreniw (modelde)
haqqında uluwma túsinikler beriw hám bul temanıń
basqa temalardan ózgesheligin aytıp ótip temanı baslaw.
b) Tarbiyalıq maqseti.
Oqıwshılarǵa temadan
kelip shıqqan halda ómirde jaqsı menen jamannıń
birdey juriwin biraq jaqsılıqtıń jeńip shıǵıwın
tusindirip, oqıwshılardı jaqsılıq ruwxında tárbiyalaw.
c)Rawajlandırıw
maqsetı
Oqıwshılardıń
pánge degen qızıǵıwshılıǵın arttırıw nátiyjesinde olardıń oqıw
hám jazıw kónlikpelerin arttırıp barıw
Sabaqtı qurallandırıw

Sabaqlıq kitap,tarqatpa materiallar, hám
korgizbeli qurallar.
Sabaqta paydalanılǵan metodlar: «Blits» interaktiv metodı «Skarabey» interaktiv metodı

Sabaq jobasi

1

Shólkemlestiriw
  bólimi

2-minut

2

Úyge
  tapsırmalardi soraw

10-
  minut

3

Taza
  temani túsindiriw

15-minut

4

Taza
  temani bekkemlew

16-minut

5

Úyge
  tapsırma beriw

2-minut

Sabaqtıń barısı
Shólkemlestiriw
Oqıwshilardıń náwbettegi
sabaqqa tayarlıǵın tekseriw

Úyge tapsırma soraw
Turaqlı tok elektrodvigateli temasın
soraw
TEMA
Faradey tájiriybeleri

Elektr toǵı
  magnit maydanın payda eter eken, buǵan keri qubılıs
  -magnit maydanı járdeminde ótkizgishte elektr toǵın
  payda etiwge bolmay ma eken?  Anglishan alımı Maykl Faradey
  (1791-1867) 1822 – jılda magnit maydanı járdeminde ótkizgishte
  elektr toǵın payda etiw máselesin sheshiwdi maqset etip qoydı.
  Usı maqsette qatar tájiriybelerdi ótkize basladı. Тек 1831 – jılǵa barıp ótkizilgen tájiyribeler óz nátiyjesin
  berdi. Toǵız jıl dawamındaǵi izleniwlerden
  soń Faradey magnit maydanı járdeminde ótkizgishte
  elektr toǵın payda etti Bul qubılıs elektromagnitlik
  indukciya qubılısı dep ataldı. Faradeydiń bul jańahǵı
  XIX ásirdiń birinshi yarımındaǵı eń
  ullı ashılıwlardan biri bolıp tabıladı.

182-suwret

Sol dawirde tok
kúshin seziw yamasa ólshew ushın galvanometr de. ampermetr
de jaratılmaǵan edi. Usı sebepli, bunday tajiriybelerden nátiyje alıw
qıyın bolǵan. Házirgi dawirde Faradey ótkizgen tájiyribelerin
mektep fizika klasında ótkiziw múmkin. Bunıń ushın
galvanometrden paydalanamız. Ótkizgish alıp, onıń
ushların galvanometrdiń qısqıshlarına jalǵaymız.
Eger bul ótkizgish magnit polyuslarınıń arasında tómennen
joqarıǵa qozǵatılsa. galvanometr ótkizgishte tok payda bólganın
kórsetedi (182- súwret).

Nókis Rayonı                                                                                22-mektep
Saylauov Aǵılash
Nókis Rayonı                                                                                22-mektep
Saylauov Aǵılash

Magnittiń
ishinde ótkizgish háreketsiz bolsa yamasa magnit kúsh sızıqlarına
parallel túrde qozǵatılsa, onda tok payda bólmaydı. Katushka sımları
ushların galvánometrge jalǵayıq.
Katushka ishinde magnit kirgizilip atırǵanda galvanometr
katushkadan tok ótip atırǵanın kórsetedi (183-a súwret).
Magnit katushkanıń ishinde háreketsiz turǵanda
katushkada tok payda bolmaydı (183- b súwret) Magnit katushkadan shıǵarılsa
katushkada jáne tok payda boladı. Bunda katushkadaǵı
toktiń baǵıtı dáslepkige salıstırǵanda
qarama – qarsı boladı. Bunı galvanometrdiń kórsetkishiniń
S den shep tárepke awısqanlıǵınan biliw
múmkim (183- d súwret).
Turaqlı
magnitke katushkanı kiydirip, háreketke keltirgende de katushkada
tok payda boladı (184-súwret). Magnit ornına toklı
katushka alıp, onı katushkanıń ishinde qozǵaltsa,
bunda da katushkada tok payda bólganın kóremiz (185- súwret).

183-suwret

Katushka menen ótkizilgen
tájiriybelerde tok payda bóliwinıń sebebi sonda,
katushka menen magnit (elektromagnit) bir - birine salıstırǵanda
qozǵalıp atırǵanda katushkanıń konturlarına tásir etip atırǵan
magnit kúsh sızıqları waqıt boyınsha ózgeriwsheń
boladı.Faradey otkizgishti kesip ótip atırǵan
magnit maydan kúsh sızıqları waqıt ótiwi
menen ózgergende, onda tok payda bolıwın dáIilleydi.
Magnit kúsh sızıqları waqıt boyınsha qansha tez
ózgerse, ótkizgishte sonsha kóp elektr toǵı
payda boladı.
Magnit maydanınıń
waqıt boyınsha ózgerip atırǵan kúsh sızıqları
tuyıq ótkizgishti kesip ótip atırǵanda, ótkizgishte
elektr toǵınıń payda bolıw qubılısı
elektromagnitlik indukciya dep ataladı.
Bul qubılıs
nátiyjesinde payda bólgan tokqa indukciyalıq tok delinedi.
«lndukciya» sózi latınsha «oyatıw» mánisin bildiredi.
Induksiyalıq elektr maydanı:
Ótkizgishte
elektr maydanı tásirinde elektr toǵın payda
etiwge boladı. Joqarıda ótkizilgen tájiriybelerde ótkizgish
yamasa katushkanıń konturları magnit maydanınıń ózgermeli
kúsh sızıqların kesip ótkende elektr maydanı
payda boladı. Bul elektr maydanı ótkizgishte (katushka
konturlarında) indukciyalıq toktı payda etedi.

184-suwret

185-suwret

Nókis Rayonı                                                                                22-mektep
Saylauov Aǵılash
Nókis Rayonı                                                                                22-mektep
Saylauov Aǵılash

Indukciyalıq toltı payda
etiwshi elektr maydanın indukciyalıq elektr
maydanı dep ataladı.
Om nızamınan, tok kúshi kerneyiwge proporcional, yaǵniy  . Demek, indukciyalıq toktıń
kúshine qarap, induksiyalıq elektr maydanı haqqında maǵlıwmat
alıw múmkin. 183- hám 184- súwretlerde kórsetilgen
qurılmalar tiykarında ótkizilgen tájiriybelerde magnit
(katushka) qansha tez qozǵalsa, indukciyalıq toktıń kúshi sonsha úlken
bolıwı anıqlanǵan. Sonday aq katushka kontunndaǵı oramlar
sanı qansha kóp bolsa, payda bólgan indukciyalıq toktıń
kúshi sonsha úlken boladı.
Induksiyalıq
elektr maydanınıń kemeyiwi katushkanı kesip ótip atırǵan
magnit maydanı kúsh sızıqlarınıń ózgeriw
teziigine hám katushka oramları sanına baylamslı.

Sabaqtı bekkemlew
«Jalpı
pikirge hújim» interaktiv metodı bunda oqıwshılardı
3 toparǵa bolıp olarǵa tema boyınsha qayta sorawlar berip,qosımsha tapsırma
túrinde esaplar beriledi 10 minut ishinde berilgen tapsırmalar boyınsha
topardan bir oqıwshı juwap beredi hám eń kóp durıs
juwap bergen topar jeńilpaz boladı. Soń boslıqlardı
tolıqtırıw maqsetinde bilimlerin bekkemlep barıw ushın
yadtan formula jazıwǵa kirisedi .
1.Faradey tájiriybeleriniń
maqseti neden ibarat bólgan ?
2.182-185-súwretler boyınsha ótkizilgen ta
jiriybelerdi hám olardan kelip shıqqan nátiyjelerdi túsindirip
beriń
3.Elektromagnitlik indukciya dep nege aytıladı? indukciyalıq
tok degen  ne?
4.indukciyalıq elektr maydanı dep qanday maydanǵa aytıladı?
5.Indukciyalıq maydan kernewi qanday shamalarǵa baylanıslı?
6.183- súwrette kórsetilgen tájiriybeni ótkiziń.
Tájiriybe nátijelerine tiykarlań juwmaq shıǵarıń.

Úy tapsırma tapsırıw
Induktciyalıq toktı payda etiw temasın
oqıp keliw.

Sabaqtı juwmaqlaw
Úy jumısın qayta yadına
salıp ótip,búgingi sabaqqa belsene qatnasqan oqıwshilarga
tiyisli bahaların qoyǵan halda búgingi sabaǵıma juwmaq
jasayman

Nókis Rayonı                                                                                22-mektep
Saylauov Aǵılash

file_name: № 47 TEMA    INDUKCIYALI’Q  TOKTI’  PAYDA YETIW.doc

alt: Nókis rayonı XBMXMThSHBne qaraslı № - 22 - sanlı uluwma orta bilim beriw mektebiniń

alt: Nókis Rayonı 22-mektep

title: NDUKCIYALI’Q  TOKTI’  PAYDA YETIW


extracted_text:
ФЕДЕРАЛЬНОЕ
ГОСУДАРСТВЕННОЕ БЮДЖЕТНОЕ
ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ
ВЫСШЕГО ОБРАЗОВАНИЯ
«БАШКИРСКИЙ
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ»

СТЕРЛИТАМАКСКИЙ ФИЛИАЛ

Факультет
башкирской и тюркской филологии

Кафедра башкирской филологии

Направление подготовки:
44.03.01
Педагогическое образование

Программа:
Родной (башкирский) язык и литература

Современная
башкирская литература

Курсовая  работа

ОБРАЗНАЯ
СИСТЕМА  РАССКАЗОВ ХАЙДАРА ТАПАКОВА

Научный руководитель:                         Выполнил:
студент  5  курса
(ученая степень, звание, должность)      очной
формы обучения
Кандидат пдагогических наук,               группы
БИН
Доцент Аккужина Ф.А.                          Кинзябулатова
Гульназ Венировна

СТЕРЛИТАМАК – 2019

ЮҒАРЫ БЕЛЕМ БИРЕҮ ФЕДЕРАЛЬ
ДӘҮЛӘТ
БЮДЖЕТ МӘҒАРИФ УЧРЕЖДЕНИЕҺЫ
«БАШҠОРТ ДӘҮЛӘТ УНИВЕРСИТЕТЫ»

СТӘРЛЕТАМАҠ ФИЛИАЛЫ

Башҡорт
һәм төрки филологияһы факультеты

Башҡорт филологияһы кафедраһы

Әҙерлек йүнәлеше:
44.03.01 Педагогик белем биреү

Программа:
Туған (башҡорт) тел
һәм әҙәбиәт

Хәҙерге
башҡорт әҙәбиәте

Курс эше

ХӘЙҘӘР ТАПАҠОВ
ХИКӘЙӘЛӘРЕНЕҢ ОБРАЗДАР СИСТЕМАҺЫ

Ғилми етәксеһе:                                      Башҡарҙы:

Педагогия фәндәре кандидаты,              Көндөҙгө
уҡыу бүлегенең
Доцент Аҡҡужина Ф.Ә.                         5
 курс  БИН төркөмө студенты
                                                                Кинйәбулатова
Гөлназ Венир ҡыҙы

СТӘРЛЕТАМАҠ – 2019

ЙӨКМӘТКЕҺЕ
ИНЕШ…………………………………………………………………….....……4

БЕРЕНСЕ БҮЛЕК.
ХӘЙҘӘР  ТАПАҠОВТЫҢ  «ЯҘЫЛЫП
БӨТМӘГӘН
ПОРТРЕТ»
ХИКӘЙӘҺЕНЕҢ ОБРАЗДАРЫ……………………………….7
ИКЕНСЕ БҮЛЕК. ХӘЙҘӘР
ТАПАҠОВ ХИКӘЙӘЛӘРЕНДӘ ОБРАЗДАР
ТӨРЛӨЛӨГӨ………………….………………………………………………12

2.1. Ата – әсә
һәм бала образы…………………………………………….12
2.2.
Ҡатын-ҡыҙ
образы...............................................................................17

ЙОМҒАҠЛАУ………………………………………………………..…….......22

ҠУЛЛАНЫЛҒАН
ӘҘӘБИӘТ ҺӘМ
СЫҒАНАҠТАР………………………27

ИНЕШ
Актуаллеге. Хәйҙәр Тапаҡов
хәҙерге башҡорт әҙәбиәтендә  проза
оҫтаһы булып киң танылды.
Әҙәби ижад эшен Хәйҙәр
Тапаҡов шиғырҙар яҙыу менән башлай, торараҡ
тотошлай проза жанрҙарына күсә. «Ғүмер
бүләк итәм», «Яҙылып бөтмәгән
портрет» тигән хикәйәләр йыйынтыҡтары
баҫылып сыҡты.
Хәйҙәр Тапаҡовтың ижад
емештәре матбуғат биттәрендә йыш ҡына донъя
күреп тора. Авторҙың күп
әҫәрҙәре заманаһына күрә
иң опреатив проза жанрҙарының береһе - хикәйә
формаһында яҙылған. Бөгөнгө
көндә әҙәбиәт майҙанында танылыу
алған яҙыусы башҡорт прозаһында хикәйә
жанрында иң әүҙем яҙышыусыларҙан
һанала.
Тиҫтәләгән
хикәйәләре-повестары гәзит-журнал
биттәрендә, донъя күреүенә
ҡарамаҫтан, Хәйҙәр Тапаҡовтың
әҫәрҙәре әҙәбиәт
ғилеме, әҙәби тәнҡит
күҙлегенән, форма-стиль, йөкмәтке
йүнәлешендә ҙур ҡыҙыҡһыныу
уята. Повесть жанрында ла  автор «Һайлау», «Зөлхизә»
кеүек ҡыҙыҡлы әҫәрҙәр
ижад итте, Хәйҙәр Тапаҡовты бөгөн
башҡорт прозаһында характер оҫтаһы тип ҡабул итергә
кәрәктер.
«Ҡаршы сығып ал», «Сибәрбикә»,
«Китәм иркәм, ҡалаһың», «Ләйсән»,
«Яҙылып бөтмәгән
портрет», «Элмәктәге ҡояш», «Зинәтулла менән
Зөлхизә», “Һайлау” һәм башҡа байтаҡ
хикәйә-повестар, тормошсан йөкмәткеле образдары,
уңышлы  характер портреттары, геройҙарҙың
яһалмалыҡтан бигерәк йәнлелеге менән
иғтибарҙы йәлеп итә. Күләме буйынса
ҡыҫҡа ғына
әҫәрҙәрендә автор бер-ике образды характер
кимәленә күтәреп, улар нигеҙендә конфликт
тыуҙырыуға өлгәшә. Шәхес концепцияһы,
бер-нисә тышҡы штрих ярҙамында ғына түгел,
ә эске кисерештәр ярҙамында геройҙың булмышын
һүрәтләп биреү оҫталығы яҙыусы
ижадын өйрәнеүҙә ҙур
ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Әҙәбиәт ғилеме
өсөн Хәйҙәр Тапаҡовтың
хикәйә жанрындағы ижадын тикшереү уның
әҫәрҙәрендә образдар донъяһын өйрәнеү
актуаль.

Теманың өйрәнелеү кимәле. Гәзит-журнал
биттәрендә хәҙерге
хикәйәләрҙең образдар системаһына
ҡағылышлы байтаҡ мәҡәләләр
донъя күреп тора. Улар авторҙың теге йәки был ижад
емешенең үҙенсәлектәрен яҡтыртып
үткән, йөкмәткеһенә һәм
образдар системаһына ҡарата асыҡлыҡ индергән
әҙәби байҡауҙар булып тора. Автор менән
бергә тәүләп әҙәбиәт
майҙанына аяҡ баҫҡан әҙиптәр, атап
әйткәндә, шағирә Айгөл Ишемғужина[1],
йәш ғалимә Луиза Кирәева[2]
хәҙерге  хикәйәләр һәм
Хәйҙәр Тапаҡовтың айырым
хикәйәләре буйынса үҙ фекерҙәрен
әйтеп бирҙеләр.
Оло быуын яҙыусыларынан алып олпатлы
ғалимдарға тиклем, хатта ябай уҡыусылар ҙа
гәзит-журнал биттәрендә яҙыусының
хикәйләре, повестарына үҙ ҡараштарын белдереп
торалар. Ғайса Хөсәйенов Хәйҙәр
Тапаҡовтың «Ҡаршы сығып ал» тип аталған китабына
баш һүҙендә авторҙы «иң беренсе сиратта
оҫта хикәйәсе»[3] тип билдәләгәйне.
Мөслим Әбсәләмовтың
«Әҫәрҙәре тормошсан»4 тип
исемләнгән мәҡәләһе башлыса
авторҙың «Ҡаршы сығып ал» тип исемләнгән
китабы сығыу уңайынан яҙылған. Уны
яҙыусының ижади юлы, тормошо менән таныштырыу тип
ҡарарға кәрәк.
Әммә Хәйҙәр Тапаҡов
прозаһы, күп һанлы әҙәби байҡау
формаһындағы мәҡәләләрҙең
күплегенә ҡарамаҫтан, әҙәбиәт
ғилеме тарафынан өйрәнелмәгән. Өлгөрөп
еткән ижад ентекле тикшереү, монографик хеҙмәт
көтә. Йәш быуын яҙыусыларының ижади
эволюцияһын күҙәтеү, уларҙың
мираҫын туплау үҙе үк актуаль проблемаға әйләнде
бөгөн.
Курс эшенең объекты Х.Тапаҡов
хикәйәләренең образдар системаһы, предметы Хәйҙәр
Тапаҡов хикәйәләре.
Курс эшенең маҡсаты: хәҙерге
хикәйәләрҙең образдар системаһын
өйрәнеү. Ҡуйылған маҡсаттан сығып,
курс эшенең бурыстары билдәләнде:
-
Хәйҙәр Тапаҡовтың «Яҙылып
бөтмәгән портрет» хикәйәһенең
образдары тикшереү;
-
Хикәйәләрҙә
ҡатын-ҡыҙ, ата-әсә, бала образдарын
асыҡлау.
Курс эшенең пратик
әһәмиәте. Курс эше материалдарын
әҙәбиәт дәрестәрендә
хәҙерге прозанан күҙәтеү  темаһын
өйрәнгәндә,  курс, диплом эштәрен
яҙғанда файҙаланырға мөмкин.
Курс эшенең структураһы. Эш
инештән, ике бүлектән, йомғаҡлауҙан,
ҡулланылған әҙәбиәт һәм
сығанаҡтар исемлегенән тора.

БЕРЕНСЕ БҮЛЕК.  ХӘЙҘӘР  ТАПАҠОВТЫҢ
«ЯҘЫЛЫП БӨТМӘГӘН ПОРТРЕТ»
ХИКӘЙӘҺЕНЕҢ ОБРАЗДАРЫ

Xәйҙәр Тапаҡовтың
геройҙары - донъяның
әсеһен-сөсөһөн татыған
төрлө быуын кешеләре. Улар араһында тормошҡа
әле саҡ аяҡ баҫҡан йәштәр
ҙә, оло тәжрибә туплаған
өлкәндәр ҙә
үҙҙәренең ҡабатланмаҫ характерлы
сифаттары менән уҡыусы хәтерендә ҡала.
Мәҫәлән, «Тоҙло перәниктәр»
хикәйәһендәге Айҙар исемле малайҙың
үпкә сире менән сырхаған әсәһен
перәниктәр менән һыйларға, ошо
уңайҙан күңеле әрнеүле
әсәһен аҙ ғына булһа ла шатландырырға
ынтылыуында күпме мәрхәмәт, изгелек, балалыҡ хисе
ярылып ята! Кескәйҙән
ғәҙелһеҙлек, рәхимһеҙлекте
үҙ елкәһендә татыған малайҙың
ныҡышмал булыуы, юғалып ҡалмауы, ә, иң
мөһиме, намыҫ менән көн итергә ынтылыуы
һоҡландыра.
Хәйҙәр
Тапаҡовтың «Яҙылып бөтмәгән портрет» исемле
хикәйәһен уҡып сыҡҡас,
ирекһеҙҙән күҙҙәремә
йәш эркелде. Хыя-тормошҡа ашыра алмау арҡаһында бер
яҙмыштың емерелеүе мине ныҡ тетрәндерҙе.
Ә ниндәй хыялдар!..»[4] - тип яҙғайны Айгөл
Ишемғужина үҙенең хикәйә баҫылыуы
уңайынан яҙылған
мәҡәләһендә.
Хәйәҙәр Тапаҡовтың был
әҫәрендә  хәрәкәт итеүсе
геройҙар ҡуласаһы ҙур түгел - Хәйбулла,
уның әсәһе Бибиәсмә, Гөлзифа,
уның тәүге иренән тыуған улы Кәрим.
Хәйбулла - ауыл кешеһе. Вахиғалар
уның тирәләй ҡоролған. Хәйбулланың
бала сағы бик ауырға тура килә, йәшләй
атайһыҙ ҡала. Әсә кешегә
яңғыҙ донъя көтөүе ни тиклем ауыр
булмаһын, балаһының ҡағылыпһуғылып
йөрөүен теләмәгәнгә күрә,
башҡаса кейәүгә сыҡмай. Хәйбуллаға
уҡырға мәктәп ярҙам итә — уны кейем яғынан
тәьмин итәләр. Уҡыуға бик отҡор,
дәртле бала булып үҫә. Буш ваҡыттарында
һәр саҡ һүрәт
төшөрөү менән мауыға, илһамланып
тәбиғәт күренештәрен ҡағыҙына
күсерә ул. Хатта балалар өсөн сыҡҡан
гәзит-журналдарҙа уның кескәй ижад емештәре донъя
куреп тора. Иң төп хыялы - училищеға уҡырға
инеү . Ләкин... илдә барған кризис уларҙың
ғаилә тормошона ла ҡағылмай  үтмәй -
Хәйбулла уҡырға инер алдынан тәүҙә
үҙен ҡарар өсөн аҡса эшләргә,
әсәһенә бер аҙ ярҙам итергә, унан
ғына уҡыу яғын ҡайғыртырға тигән
фекергә килә. Бер аҙға ғына уҡырға
инеү хыялынан айырылып торорға мәжбүр иткән
хәл оҙаҡҡа һуҙыла - ул уҙе лә
һиҙмәҫтән өйләнеп ҡуя.
Оҙаҡ яратып йөрөгән Гелзифаһы
бүтәнгә кейәугә, сығыу менә ул
эскегә һабыша. Ә инде теләгенә ирешкәс —
Гөлзифа улын эйәртеп үҙенә күсеп килгәс,
уның тормошо бөтөнләй түбәнгә
тәгәрәй: яһил ҡатын уның тормошон
боҙоп ҡына ҡалмай, уҡырға инеү
теләген бөтөнләй һүндерә. Өс
йыл бергә ғүмер итеү осоронда бер балалары ла булмауы
Хәйбулланың йөрәген яралай, ул тағы ла
ныҡлап эскегә һабыша, ә Гөлзифа, был
һәләкәттән аралайһы урынға,
үҙе үк упҡынға этәрә - уның
менән ҡушылып эсә, иртәгәһенә
рәхәтләнеп баш төҙәтәләр.
Гөлзифаның тәүге иренән булған
Кәримде улар бөтөнләй онота. Тормош хәстәре
былай ҙа яңғыҙ донъя көтөп, кәре
ҡайта башлаған Хәйбулланың әсәһе —
Бибиәсмә елкәһенә төшә. Автор алда
буласаҡ фажиғәләр тураһында уҡыусы
күңеленә бик урынлы итеп көҙөк һала:
«Килен төшкән көндә үк ҡазаланып та
ҡуйҙылар: күсенеп килгән мал кәртәгә
инеүгә тарбаҡ мөгөҙҙәре
менән хужа һыйырҙың эсенән үтә алды»
тигән юлдарҙы уҡыу менән быға тиклем аныҡ ҡына
күҙ алдына баҫырға өлгөргән
яһил Гөлзифаның ҡәйнә
өйөнә хужа булып, хатта өйөнән ҡыуып
сығарыуға барып етеүе мөмкин икәне
күҙаллана. Ә инде Бибиәсмә ҡазаланып,
түшәккә йығылғас, уны ҡарауҙан
ҡырҡа баш тартҡан килен тейәнеп өйҙән
сығып уҡ китә. Донъя хәстәрен, ауырыу
әсәне ҡарау эштәрен бер үҙе
күтәрә алмай, Хәйбулла инде башы-аяғы менән
эскегә сума. Яҙғы ҡатын-ҡыҙ байрамы
Гөлзифа менән уның араларын тағы яҡынайта. Ауырыу
әсәне аласыҡҡа сығартып, Гөлзифа
Хәйбуллаға кире күсенеп килә һәм,
аласыҡты    ағартып биргәндән һуң, ул
ҡәйнә барлығын бөтөнләй онота.
Ә Хәйбулла айныған арала ғына
әсәһенә күҙ һалғылай. Яңғыҙ
әсәне әхирәте Фариза ғына онотмай, көн
дә инеп, хәлен белеп, ярҙам итеп сыға.
Әҫәр һуңғы өс
йылда яҙылған булырға тейеш. Сөнки
хикәйәлә «декабрь уртаһы яҡынлашҡан,
исмаһам күңел өсөн ер өҫтө
буҙарып ятһасы. Ҡара ҡыш», - тигән юлдар бар,
йәғни күптән ҡыш миҙгеле етһә
лә, һаман ҡарҙың яумай яфалауы - 1996
йылдың ҡыҫыр ҡышына тура килә. Автор был
осорҙо әҫәргә индереү мотивын бик
оҫта файҙаланған, хатта үҙе үк шул
ваҡытты һүрәтләгәндә
«тәбиғәт бола заман ише буталып бөттө» тип
аңлатма бирә. Ул тәбиғәт күренештәре
менән заман темаларын берләштереп, үзәккә ошо
проблеманы ҡуйһа, тышҡы яҡтан иһә ил
сыуалыштарының кеше яҙмышына ла ҡағылмай
үтмәүен оҫта сағылдырып, кеше һәм
заман проблемаһын
яҡтырта.

Әҫәр
һүрәтләнгән осорҙа
хәрәкәттәр бик аҙ  хикәйә тотошлайы
менән тиерлек хәтерләүҙәргә
хоролғән. Хәйбулланың йоҡонан уянғанда
ниндәй хәлдә булыуы, өйенөң торошо
әҫәрҙе артабан уҡыу теләгенән
һүрелтһә, уның уҙған тормошо
тураһындағы уйланыуҙар,
хәтерләүҙәренән Хәйбулланың
бала, үҫмер сахтарының ниндәй өмөтле,
яҡты, хыялдарға бай булыуын уҡып, нисек уның
артабанғы яҙмышы шулай ҡызғаныс күренешкә
әүерелеүен белергә теләү,
ҡыҙыҡһыныу әҫәрҙе бер тынала уҡып
бөтөргә этәргес кес бирә. Әммә,
хикәйәне уҡыған һайын, Хәйбулланың
тормошоноң кирегә тәгәрәүе, ә
иң-иң ҡыҙғанысы - уның хыялдарын   тормошҡа
ашырыу мөмкинлеге кәмеүе күңелде
һыҙлата.
Хәйбулла хәтирәләренән
арынып, бөгөнгө көнгә әйләнеп хайта,
яңғыҙ әсәһен иҫенә
төшөреп, уны хәстәрлекләүҙән
күңеленә дәрт ҡуна, тиҙерәк
әсәһенә ярҙам иткеһе, йылы аш бешереп
ашатҡыһы килә, ҡараңғы аласыҡҡа
тиҙерәк ут төшәрөү теләге менән
яна. Әммә ишекте аша атлап сығып, өйөнә
инеү менән өҫтәлдә ҡуҡырайып
ултырған ике баш «йәшел йылан» ҡолона
әүерелә, әсәһе тураһындағы
хәсрәтле уйҙары күңелен өйкәп
торһа ла, артабан һәр рюмканы күтәргән
һайын, был күңел юшҡыны артҡы планға
күсә бара, ә уның урынын бар нәмәнән
ҡәнәғәт булыу, донъяға ҡул
һелтәп ҡарау кеүек уйҙар биләй,
«диңгеҙ тубыҡҡа» етә.
Хикәйәлә мәңгелек проблема
булып килгән, һаман да хәл ителеп етмәгән балалар
һәм аталар проблемаһы сағыу төҫ
алған. «Әсә күңеле - балала, бала
күңеле - далала» тип халыҡ белеп әйткән.
Әсәнең шундай ауыр көнгә
төшөүендә Хәйбулланың да, Гөлзифаның
да ғәйебе сикһеҙ: уларҙың ғаилә
тормошонда «ир — баш, ҡатын — муйын» тигән традицияның тап
киреһе йәшәй, Хәйбулланың үҙ фекере
булмауҙан файҙаланып, Гөлзифа ғаилә
теҙгенен теләгән яҡҡа борғолай. Ә
ҡәйнә улының яҡлауынан тыш бетөнләй
көсһөҙ, яһил бисәгә
үпкәләп өндәшеү оло тауыш, янъял
сығыуға килтерә. Үҙ яйына йәшәп
өйрәнгән Бибиәсмә ғауға
ҡуптармаҫ өсөн, бар нәмәне үҙе
эшләргә тырыша һәм шул бөтмәҫ эш
уның башына етә яҙа, ул түшәккә ауа. Кеше
бағыуына мохтаж булғас, уның кәрәге лә
бөтә - айырым аласыҡҡа сығаралар һәм
ни тиклем ғазаптар менән бала табып, ғүмер буйы
уның өсөн янып йәшәгән, хатта
үгәй ата хакимлығында ҡалдырырға теләмәй,
үҙенең бәхетен ҡорбан итеп, улын
яңғыҙы тәрбиәләгән әсә
бер кемгә лә кәрәкмәй булып сыға.
Әммә шулай ҙа аласыҡта көндөҙ ут
ҡабыҙылып, бармаҡ башындай ғына булып ҡалһа
ла, һүнер-һүнмәҫ емелдәп янған
май шәме кеүек, улының мәрхәмәтенә,
тормошта дөрөҫ юлға сыға алыуына булған
өмөтө лә һүрелмәгән,
һүрән генә емелдәй.
«Яҙа баҫтым юлдарымдан
яңылыш», — тип ҡарлыҡҡан, моңһоҙ
тауыш менән йырлай иҫерек Хәйбулла һәм
сайҡалып, күптән тәгәрәгән Гөлзифа
эргәһенә ауа. Был мәлдә көн
ҡырҡа боҙолоп, дауыллы ғәрәсәт ҡуба,
ауылды ҡара ҡойон хаплай. «Әйтерһең дә,
тәбиғәт ҡарынында ятҡан, етлеккән ҡар
бөртөктәрен тыуҙыра алмай тулғаҡ тотоп
ғазаплана ине». Ниндәй матур, тәрән
мәғәнәле сағыштырыу! Был сифат
әҫәрҙең аҙағына ғына
түгел, ә бөтә булмышына ла хас — матур сағышты-рыуҙарҙан
һоҡланырлых, ә фажиғәле ситуацияларҙа —
үкһеп иларлыҡ. Автор уҡыусы күңеленә
үтеп инеү өсен ябай халыҡ телен файҙаланған.

Тағы ла заман талаптары, ҡанундары менән
бәйле, илдең иң ауыртхан урыны булған эскелек
проблемаһы - хикәйәнең үҙәк проблемаларының
береһе. Хикәйәнең төп фажиғәһе
ошо эскелеккә бәйләнгән - күҙ терәп
торған баланың юлдан яҙыуы ла, тормошҡа ашмаған
хыялдар ҙа, киләсәк хахында уйланмау ҙа,
ата-әсә алдында торған бурысты кире ҡайтарырға
онотоу ҙа, бөтә донъяға ғәмһеҙ
мөнәсәбәт тә, тыумаған бала һәм
яҙылып бөтмәгән портрет та...
Дөйөмләштереп әйткәндә,
«Яҙылып бөтмәгән портрет» — бөтә кешелекте
уйландырырға тейешле, яҙа баҫыуҙарҙан
араларға ынтылыусы, иң ғәзиз
кешеләребеҙҙе онотмаҫҡа, һәр
саҡ бурысыбыҙҙы еткереп үтәргә
һәм иң саф, матур, яҡты хис -
мөхәббәтте, эскелеккә әүрәп,
аяҡ аҫтына һалып тапамаҫҡа
кәңәш итеүсе, саҡырыусы тәрән
мәғәнәле, уйландырырлых әҫәр.

ИКЕНСЕ БҮЛЕК. ХӘЙҘӘР ТАПАҠОВ
ХИКӘЙӘЛӘРЕНДӘ ОБРАЗДАР
ТӨРЛӨЛӨГӨ
1.2. Ата-әсә һәм бала
образы
Хәйҙәр Тапаҡовтың
өсөнсө китабына исем биргән “Ҡаршы сығып
ал” әҫәре, моғайын да, яҙыусының
бөгөнгө көнгә ҡарата иң
күренекле ижад емештәренең береһелер. Һәр
хәлдә, хикәйә кеүек бәләкәй
проза жанрында башҡорт әҙәбиәтендә замана,
бала һәм ата-әсәй мөнәсәбәттәрен
сағылдырған бындай әҫәрҙәр
һирәк тыуа.
“Ҡаршы сығып ал” - үҙенә
дәүер һулышын туплаған, осор ҡуйған
һорауҙарҙы айырым-асыҡ сағылдырған
хикәйә ул. Бәләкәй проза жанрында
яҙылһа ла, ул күп планлы. Икенсе яҡтан
ҡарағанда, әҫәрҙә автор ябай
халыҡ йөҙөндә бер нисә сағыу характер
тыуҙыра алған, улар, асылда, үҙ дәүере
һыҙаттарын йөрөтәләр, әммә, шул
уҡ ваҡыттта, ҡабатланмаҫ индивидуалеккә
эйәләр.
 Хәйҙәр Тапаҡовтың яҙыу
стиленә хас булғанса  традицион рәүештә,
әҫәр тәбиғәт күренештәрен
һүрәтләүҙән, йәғни,
сюжетты, конфликт үҙәген
төйөнләүҙә ҙур роль уйнаған
пейзаждан башланып китә. Әйтергә кәрәк, автор
ижадында был йүнәлештә ярайһы уҡ ҙур
тәжрибә тупланған, пейзаж Х. Тапаҡов
хикәйәләрендә, ниндәйҙер
кимәлдә, конфликт төйөнөн булдырыусы ғына
түгел, ә геройҙарҙың эске торошон,
һөйләнеләсәк
хәл-ваҡиғаларҙағы эмоциональ фонды
ҡуйыртыусы мотив булып тора, булһа кәрәк.
Характерҙар тыуҙырыуҙа, уларҙың бирелешендә
һәм конфликтҡа ярашлы сюжет линияһындағы
бүленешендә бындай элементтың роле ҙур,
әлбиттә.
Яҙыусы хикәйәнең иң башында
ҡала менән ауылды ҡапма-ҡаршы ҡуйып, айырым бер
контраст тыуҙыра. Ауыл  өлгө сифатында
һүрәтләнә.
Ҡаланың  ҡырыҫлығы,
аяуһыҙлығы, әхлаҡи яҡтан
бысраҡлығы яҙыусы өсөн
әҫәрҙә, моғайын, хикәйәлә
өҫтөнлөк итәсәк етемлек темаһын,
ата-әсә, яҙмыш тарафынан ташланған
кешеләрҙе сағыуыраҡ күрһәтергә
ярҙам итәлер. Икенсе яҡтан, ҡала-ауыл
ҡапма-ҡаршылығы хикәйәләге
характерҙар бүленешенә ярҙам итә, бер
яҡтан, Сережаны ике айлыҡ бала көйөнә ташлап
киткән, уны ете йылдан осратып, йәтимде үҫтергән
Сәлимйән һәм Мәстүрәнән тартып
алған ҡала кешеләре, икенсе яҡтан, ауыл пейзажы, шул
уҡ ауыл ғаиләһе.
Х. Тапаҡовтың күпселек
хикәйәләрендәге кеүек үк, автор образы
«Ҡаршы сығып ал» әҫәрендә мөһим
урын тота. Хикәйәләү башлыса уның аша алып
барыла. Ҡала һәм ауыл контрасты, уларға бәйле
кисерештәр - былар барыһы ла авторҙың күңел
донъяһы. Унан да бигерәк, авторҙың эске
хәл-торошо аша конфликт йомғағы тағатыла башлай, улар
инде төп геройҙарға илтә.
«Ҡаршы сығып ал»
хикәйәһендә беҙ иң
тәүҙә төп геройҙы - Сәлимйән Яхинды
осратабыҙ. Ҡағиҙә булараҡ, һәр
проза әҫәрендә, әгәр ул ысын
мәғәнәһендә замана һулышын
йөрөткән характер тыуҙырыуға
дәғүә итә икән, портрет
характеристикаһы ҙур роль уйнай. Яҙыусының байтаҡ
хикәйәләрендә был традицион элемент образдар
бирелешендә оҫта ҡулланыла. Ауыл тормошоноң
бөтә әсе-сөсөһөн татыған
Сәлимйәндең прототибын тормошта осратыуы ҡыйын
түгел, әммә уны автор кеүек һәр деталгә
иғтибар биреп һүрәтләүе ҙур
ҡыйынлыҡ тыуҙырыр ине:
«Ирҙең
йөҙ-ҡиәфәте, өҫтөнә
кейгән кейеме «мин ауылдыҡы» тип әллә
ҡайҙан ҡысҡырып тора. Буйы уртасанан
ҡалҡыуыраҡ, кәүҙәһе тулы,
ныҡ. Биттәре табаҡтай яҫы, быжыр, киң
маңлайы көнгә янған, әле тәрән
батмаған һырҙар айырым-асыҡ күренә.
Кейеҙ босҡаҡтай тоташып тиерлек үҫкән
ҡаштары, ҡапысыраҡ ҡабаҡ аҫтынан ҡараған
ҡоңғорт күҙҙәре, тумжыҡ танауы,
ҡалын ирендәре, көслө елкәһе, йомро матур
башы кәүҙәнең сәләмәтлеген аса
һымаҡ. Була бит шундай һүрәттәр, һин
дә мин ҡарап торғаның, яҡынлаһаң,
теләр-теләмәҫ кенә сыймаҡланған
йәнһеҙ өлөштәргә тарала ла ҡуя.
Был ирҙә киреһе, үтмәҫ балта менән
юнғандай күренгән айырым ағзалары, бере-геп
күрмәлекле генә йөҙ хасил итә.
Әллә эске матурлыҡ шулай тышҡа бәрә
микән? Ундайҙар хаҡында танышмаҫ, һүҙ
ҡушмаҫ элек үк, һәйбәт кешелер, тип
ҡуяһың, үҙең дә абайламаҫтан
уға ылығаһың. «Тамырҙарын тәрәнгә
ебәреп үҫкән имәнме ни!» Тотош
кәүҙәгә шундайыраҡ баһа
бирҙем.»
Иғтибар итәйек,
яҙыусы өсөн геройҙың тышҡы портретынан
бигерәк уның эске торошон һүрәтләү
мөһим. Был үҙе үк авторҙың конфликт
ебен тағатыуҙа тағы ла бер деталь тыуҙырыуы
тураһында һөйләйҙер. Сәлимйән,
тәүҙән үк, ыңғай герой булараҡ
баһалана, кире персонаждар менән бәрелештә ул,
«Ҡаршы сығып ал» әҫәрендә характерҙар
бүленешендә, төп роль уйнаясаҡ.
Тәү тапҡыр Сәлимйән
менән бергә әҫәрҙә осраған
Сережа автор тарафынан артыҡ яҡтыртылмаған, күрәһең.
Быны персонаждың бала булыуына һылтарға булыр ине,
бәлки, әммә бала-ғаилә, ата-әсә
конфликты хикәйәнең үҙәгендә тора.
Сережа төп герой ҙа түгел, «Ҡаршы сығып ал»
тотошлайы менән Сәлимйәндең
кисергәндәрендә ҡорола. Шуға ла ыңғай
һәм кире характерҙар бәрелеше бер планда ғына
ҡорола. Сережаның эске донъяһын сағылдырыу, уның
ике ут араһындағы
өҙгөләнеүҙәрен
күрһәтеү ҡаршылыулы, шул уҡ ваҡытта
тормошсан, һайлау алдында торған үҙенсәлекле
образ тыуҙырыуға ғына түгел, ә
хикәйәлә тағы ла бер конфликт төйөнөн
барлыҡҡа килтерергә ярҙам итер ине.
Ыңғай образдар араһынан тағы ла бер
персонаж - ул Сәлимйәндең ҡатыны
Мәстүрә. Мәстүрә - ябай ауыл ҡатыны,
әммә Сәлимйәндең кисерештәрендә ул
Сережа кеүек үк иң ҡәҙерле
кешеләрҙең береһе булып ҡала. Шуға
иғтибар итер инек, Мәстүрә геройы «Ҡаршы
сығып ал» хикәйәһендә портрет аша ла,
күңел донъяһы аша ла һирәк
күренһә лә, Сәлимйәндең һөйләгәндәре,
уның кисергәндәре аша уҡыусы алдында
эшһөйәр, балаһын һөйгән, уның
өсөн утҡа-һыуға инергә әҙер ауыл
ҡатынының сағыу характеры баҫа.
«Ҡаршы сығып ал»
хикәйәһенең үҙенсәлеге шунда -
характерҙар араһындағы конфликт унда
хикәйәнең аҙағында ла, финалда ла түгел
ә иң башта, ыңғай һәм кире
геройҙарҙың тәүге осрашыуында уҡ
кульминацияһына етә. Хәйҙәр
Тапаҡовтың әҫәрендә барыһы ла йылдам
үҫә. Был авторҙың тик төп
деталдәргә генә иғтибар биреүенә,
уҡыусыны ялҡытмаҫҡа тырышыуынан да килеп сығалыр.
Шулай ҙа, ҡайһы бер осраҡтарҙа, бындай алымдар
геройҙарҙы ҡылыҡһырларға,
уларҙың төп сифаттарын билдәләргә
ҡамасаулай күрәһең. Ҡайһы бер
хикәйәләрҙә, мәҫәлән шул
уҡ «Яҙылып бөтмәгән портрет»
әҫәрендә ашығыс
хикәйәләү, сюжеттағы «бушлыҡтар»
күҙгә ташлана. Әҙәбиәттә
беллетристик хикәйәләү, конретлаштырыу, шул уҡ
ваҡытта сюжет линияһынан ситкә китмәү кеүек
метод таралғанда, тулы образ тыуҙырыу талап ителгәндә,
бәлки, хикәйәләр өҫтөндә
ентеклерәк тә эшләү талап ителәлер...
«Ҡаршы сығып ал»
хикәйәһендә ыңғай геройҙар
менән бөтәһе лә асыҡ булһа ла, кире
персонаждар иһә бик «серле» күренәләр. Ни өсөн
тигәндә, улар хаҡында хикәйә буйына бер-ике
һүҙ менән генә иҫкә алына,
туранантура эпизодтар ҙа ла Людмила һәм Григорий ике
тапҡыр ғына ҡатнашалар. Автор уларҙың
йәшлек хатаһы, Сережаны балалар йортонда ташлап китеүҙәре
хаҡында иҫкә алыуҙы, Людмиланың атаһы
Алексей Федоровичтың һүҙҙәрен
килтереүҙе кире персонаждар өсөн етерлек һанай.
Был осраҡта сағыу характер тураһында
һөйләү иртәрәк, образдар системаһын
конфликт буйынса ике яҡҡа бүлеү өсөн кәрәк
буғай улар.
Сережа, Сәлимйән, Мәстүрә
геройҙарына ҡаршы торған персонаждар араһынан Людмила
менән Григорий түгел, ә Алексей Федорович
үҙенә иғтибар йәлеп итә. Уны кире герой тип
атау хата булыр ине, сөнки ул хикәйәнең
аҙағына тиклем үҙ позицияһында ҡала,
һәм финалда, Людмиланың атаһы булараҡ,
Сережаның артабанғы яҙмышын хәл итә.
Алексей Федорович - Сәлимйән менән бер
рәттән «Ҡаршы сығып ал»
әҫәрендә сағыу характерҙарҙың
береһе ул. Ул да ике ут араһында яна, Сәлимйән
ҡатынының һаулығы, ғаилә бәхете
өсөн янып-көйһә, профессор, тормошта ҙур
уңыштарға өлгәшкән Алексей Федоровичҡа
берҙән-бер ҡыҙының һәм үҙенең
ейәненең яҙмышы мөһим. Алексей Федоровичтың
бала артынан килгәндә әйткән
һүҙҙәре хикәйәнең
үҙенсәлекле идея-проблематик пафосын белдереп тора.
Кейәүе Григорий һәм Людмиланан айырмалы
рәүештә, атай кеше үҙ намыҫын
юғалтмаған, улай ғына түгел, үҙ улын да
тәрбиәләй алған.
Алексей Федорович йөҙөндә автор
ҡаршылыҡлы, шул уҡ ваҡытта үҙ
индивидуллегендә сағыу бер характер тыуҙыра алған.
Икенсе яҡтан, Алексей Федорович - үткән заман кешеһе,
совет мәктәбе рухында тәрбиәләнгән кеше.
Уның өсөн намыҫ, әхлаҡ төшөнсәләре
әлегә капитализм, аҡса дәүерендә
үлмәгән, ҡыҙы өсөн
утҡа-һыуға инһә лә, ул күңеле
менән Сәлимйән яғында. Ошо яҡлап та инде
хикәйәлә характерҙар бүленеше генә
түгел, ә уларҙың берҙәмлеге асыҡлана,
«Ҡаршы сығып ал» әҫәрендәге конфликт ике
оҡшаш, әммә бер-береһенә ҡаршы герой
тирәләй тыуа. Улар ғаиләләре, балалары
өсөн бөтә нәмәгә лә
әҙер, шулай ҙа үҙ намыҫтарына бер
ҡасан да хыянат итмәйәсәктәр.
Сәлимйән үҙ намыҫына тап
төшөрмәй. Людмила һәм Григорий уны судҡа
биргәс, ул тыныслыҡ һаҡлай, бала өсөн даулашмай,
тыныс ҡына яҙмыш ҡушҡанды ҡабул итә. Ул
Сережаның һайлау хоҡуғын аңлай, судта ла
бөтәһе лә тик баланың үҙенән
генә тороуын белгертә. Суд, Сәлимйәндең
ҡаршы булмауын иҫәпкә алып, баланы Людмила
һәм Григорийға бирә.
Тик дөрөҫлөк
барыбер тантана итә, Сережа, ят ерҙә үҙенең
яңы атаәсәһен үҙһенмәй
уларҙан ҡаса. Милиция бүлегендә, ҡалала, ике
ҡаршы яҡ тағы ла осраша. Тап ошо мәлдә
үҙ намыҫына хыянат итмәгән Алексей Федорович
бөтәһен дә хәл итә. Ул күңеле
менән Сәлимйән яғында, Людмиланың һәм
Григорийҙың балаға хоҡуғы булмауын, уны
тәрбиәләй алмауын да аңлап тора. Сережа ҡабат
Сәлимйән һәм Мәстүрә янына,
ауылға ҡайта.
«Ҡаршы сығып ал» хикәйәһе
үҙенең проблематикаһы, идеялылығы менән
дә ҙур иғтибарға лайыҡ. Тәүге планда,
әлбиттә, бөгөнгө замандағы
әхлаҡ мәсьәләһе,  аҡса хакимлыҡ
иткән, әҙәм балаһы байлыҡ артынан
ҡыуған заманда, күптәргә бала ҡото, уны
тәрбиәләү кеүек «мәшәҡәттәр»
артыҡтыр... Унан, Алексей Федоровичтың да ҡыҙын
тәрбиәләү алмауына үкенес белдереүе
үҙе үк тәрбиә проблемаһының
күтәрелеүе тураһында һөйләй.
Хәйҙәр Тапаҡов, сағыштырмаса
ҙур булмаған тормош материалында ярайһы уҡ сағыу
образлы хикәйә тыуҙырыуын билдәләр
кәрәк. Беҙҙеңсә, бында индивидуаль
һыҙаттарға бай, ҡылыҡһырлама
бирелгән, булмышы менән тормошсан характерҙар тураһында
һөйләү иртәрәктер, шулай ҙа
Сәлимйән, Алексей Федорович йөҙөндә
сағыу геройҙарҙы табырға мөмкин.
Улар авторҙың
артабанғы хикәйәләрендә
үҫтерелеүен күҙаллау ҡыйын түгел.

2.2. Ҡатын-ҡыҙ образыдары

Хәйҙәр
Тапаҡовтың күпселек
әҫәрҙәренә автобиографизм хас. Автобиографизм
моменты хәҙерге әҙәбиәт
ғилемендә бәхәсле нәмә, уның
нигеҙендә байтаҡ ҡына классика емештәре
тыуһа ла, ғалимдарҙың бер өлөшө
нәфис әҙәбиәтте документаллектә
ғәйепләйҙәр, художестволы уйҙырманың
әҙәби ижадтан аҡрынлап юғалыуын ҙур
хәүеф тип ҡарайҙар.
Шулай ҙа, социалистик реализм
методында ҡоролған совет әҙәбиәтендә
тормошто сағылдырыу, уның нигеҙендә типик
характерҙар тыуҙырыу төп маҡсат тип ҡаралған
кеүек, башҡорт, унан бигерәк донъя
әҙәбиәтендә рухилыҡ юғалмаған,
ә уның төп башланғысы үҙ заманаһында,
дәүерендә ята. Яҙыусы, шағир булһынмы ул,
әллә прозаикмы, барыбер, үҙенең тормош
тәжрибәһенән азат түгел, ул ижад ителгән
әҫәрҙәрҙең
бөйөклөгө лә таланттан ғына түгел,
ә бәлки тап тәжрибәнән, яҙмыш
һурпаһын ни тиклем тәмләп ҡарағанынан
киләлер. Бөйөк
әҫәрҙәрҙең күбеһе
лә бит тап тормош һынауҙарынан, оҙайлы
эҙләнеүҙәренән һуң ижадсы
үҙ йәшәйешеңдә тап булған ябай
ғына нәмәләр нигеҙендә тыуа бит.
Хәйҙәр Тапаҡовтың
хикәйәләре лә уның йәшәйешенән,
эске күңел кисерештәренән,
ғөмүмән әйткәндә, автобиография
һыҙаттарынан азат түгел. Уның
хикәйәләрендә тыуған сағыу
характерҙар ҙа яҙыусының күргәндәре,
ишеткәндәре аша тыуған, шуға ла улар
ҡабатланмаҫ, һәр береһенең ябай тормошта
үҙ портреттары бар, әммә хикәйәлә
улар кисергәндәр, уларҙың булмышы ижадсының күңел
донъяһы аша үтә.
«Сибәрбикә» хикәйәһенең
тәүге юлдарынан уҡ автор үҙе
хикәйәләүсе булараҡ сығыш яһай.
Әҫәрҙең исеменән күренеүенсә,
хикәйәнең үҙәгендә
ҡатын-ҡыҙ образы торасаҡ. Тик башта уҡ
яҙыусы уҡыусыны бөтөнләй икенсе тарафҡа,
дуҫы менән әңгәмәһен
тасурилауға алып китә. Сибәрбикә геройы
әҫәргә ҡапыл ғына килеп инә. Бында
әҙәби ижадтағы ваҡыт
төшөнсәһенең шартлы булыуына иғтибар итер
кәрәк. Автор уйы бөгөнгөләрҙән
үткәндәргә ҡайта, унан
киләсәккә күсә...
Хикәйәләге автобиография мотивтары
яҙыусының хәтирәләрендә сағыла.
Сибәрбикә - Х. Тапаҡовтың бала сағынан
иҫтә ҡалған реаль кеше образы ул. Автор алдан уҡ
иҫкәртеүенсә,  хикәйәне яҙыу айырым
ижади ҡыйынлыҡтар тыуҙырған, сөнки бала саҡ
хәтирәләре ваҡыт үтеү менән юйыла,
был хикәйәлә яҙыусының дуҫы менән
һөйләшеүендә асыҡ күренеп тора.
Сибәрбикә - ябай ауыл ҡатыны. Х.
Тапаҡовтың башҡа күп
хикәйәләрендә осраған ауыл
ҡатын-ҡыҙы образының ниндәйҙер бер
сағылышы ул. Героиня хикәйәнең
үҙәгендә тора, авторҙың теге-йәки был
күренеште һүрәтләүендә
хикәйәләү барыбер уға барып тоташа.
Ҡағиҙә
булараҡ, беҙ тәү башлап ҡараған
хикәйәләрҙәге шикелле, Х. Тапаҡов,
төп образды ҡылыҡһырлағанда уның
тышҡы ҡиәфәтенә ҙур иғтибар
бүлә. Был әҫәр ҙә улар
иҫәбендә, был алым башҡорт прозаһында,
бөтә классик донъя әҙәбиәтендәге
кеүек традицион ул:
«Буйы уртасанан тәбәнәгерәк,
кәүҙәһе ныҡ, тын беләктәре
ирҙәрҙекеләй көслө. Йөҙө
лә үҙенә ылыҡтырмай, йомрандыҡылай тулы,
һалыныңҡырап күренгән биттәрҙе
беркеткән йәмшек танау, зур ауыҙ, яҫы маңлай,
ташбығыраҡ күҙҙәр өҫтөнә
йәмерәйгән, йәйге селлә етте иһә
ҡояш ипкенендә янып
төҫһөҙләнеүсән һары
ҡаштар үтә лә күрмәлекһеҙ.
Фиғеле лә ҡырыҫ. Миңә ҡалһа,
ауылыбыҙҙа Сибәрбикә апайҙан ғәйре
уҫал ҡатындар юҡтыр, биллаһи. Әйтһә -
өҙә әйтә, сөсөләнмәй.
Ҡушҡанын үтәмәй ҡара, икенселәй
бөтә мир алдында, йәғни бригада алдында рисуай
ҡылыр, ҡылығыңды шундай итеп фашлар, оятыңдан ят
та үл. Шуға артыҡлап күҙгә-башҡа
салынмай фарманын үтәй һалыуың хәйерле.
Ете-һигеҙ йәшлек ҡыҙ
үҫтереп яңғыҙ йәшәй ул.
Ирҙәргә биргеһеҙ итеп теттереп йәшәй.
Яңғыҙлығының сәбәптәрен ауыл
буйлап сурытып һөйләп
йөрөүселәрҙе тапмаҫһың.
Ундайҙарға ғәйбәт-яла сафсата йоға
һалып бармай шул».[5]
Сибәрбикә
героиняһының автопортреты уның рухи булмышынан
айырылғыһыҙ һүрәтләнә. Быны
авторҙың тәүге уңышы тип атар
кәрәктер, сөнки образдың рухи характеристикаһын
уның тышҙы ҙиәфәте менән тура
килтереүҙе прозала йыш осратырмын тимә.
Артабан автор ауыл ҡатынына хас ҡырыҫ
холоҡло Сибәрбикә образын тап ошо яҡлап аса ла инде.
Күршелә генә йәшәгән Сибәрбикә
бер кемгә лә ал бирмәҫ,
сөсөләнмәгән, үҙ көнөн
үҙе күрергә, бер кем алдында ла баш
эймәҫкә өйрәнгән ҡатын булараҡ
һүрәтләнә.
Әйтергә
кәрәк, Хәйҙәр Тапаҡовтың байтаҡ
хикәйәләрендә ауыл ҡатынҡыҙы образы
тап икенселәй һүрәтләнә. Ошо ҡарамаҡҡа
«Юлдар саты»ндағы Сафия, «Икәү»ҙәге
Рәғиҙә, «Ҡаршы сығып ал»дағы
Мәстүрә Сибәрбикәнең антиподы
һымаҡ. Һуңғы образ барыһынан да
үҙенең ябайлығы, шул уҡ ваҡытта эске
донъяһының байлығы менән айырылып тора.
Беҙ юҡҡа ғына
яҙыусы хикәйәләрендә характерҙар бирелешен
тикшергәндә «Сибәрбикә»гә
туҡталманыҡ. Х. Тапаҡов уны автобиографик мотивтар
нигеҙендә генә яҙмаған. Сибәрбикә -
ауыл ҡатынының иң тормошсан сағылыштарының
береһе генә түгел, ул индивидуалләштерелгән, унан
да бигерәк, бик ҡаршылыҡлы характер. Сюжет
линияһының үҫеше ыңғайына
Сибәрбикә ҡырыҫ, тормош ауырлыҡтарын
үҙенә генә хас сыҙам холоҡ менән
йырып үткән ҡатын булып
һүрәтләнә. Бесәнлек, автор тасуирлауынса,
уны тәү тапҡыр атҡа ултыртыу күренештәре,
Сибәрбикәнең эшсәнлеген
күрһәтеү, героиняның тап ошо
һыҙаттарын сағылдырыуҙа хәл иткес роль уйнай/
Шулай ҙа Х. Тапаҡовтың был
хикәйәләге төп уңышы - реаль тормоштағы
гүзәл зат йөҙөндә бер-береһенә
ҡапма-ҡаршы булған ике характерҙы
тыуҙырыуҙалыр. Хикәйәләге сюжет
линияһының Сибәрбикә аша ғына ҡоролоуын
әйтеп үткәйнек. Автор - Зөлфиә, автор -
Ғәйфулла һәм Ғарифулла
йүнәлештәре икенсе планда, улар конфликтта төп роль
уйнамай. Беренсе урынға Сибәрбикә характерында, уның
күңелендә бер-береһе менән
көрәшеүсе ике булмыш ул.
Тәүҙәрәк төп образ
ҡырыҫ, тормошҡа бирешмәҫ ҡатын ине.
Әммә бесәнлектә үк автор бер күренеште,
уҡыусы тарафынан инде ҡабул ителгән был ҡарашты кире
ҡаға.
Яҙыусының беренсе китабына исем биргән
«Ғүмер бүләк итәм»
хикәйәһендәге Фәрзәнә характеры - Х.
Тапаҡов әҫәрҙәрендә һирәк
осрай торған ҡала ҡатын-ҡыҙы. Әммә
яҙыусының сәнғәт, театр донъяһына
арналған әҫәрҙәрендә йыш
күренгән артистка образын сағылдыра ул.
Фәрзәнә «Сибәркәй»ҙәге
Таңһылыуҙың автор
әҫәрҙәрендә тағы ла
үҫтерелгән дауамы ул.
Фәрзәнә характеры
хикәйәлә тормош иптәше Айҙар
Мырҙағолов аша асыла. Ҡатын-ҡыҙ образы, шулай
итеп, был хикәйәлә, «Сибәркәй» һәм «Ләйсән»дән
айырмалы, автор геройы түгел, ә уға ҡапма-ҡаршы
ҡуйылған характерҙан тыуа. Ниндәйҙер
кимәлдә, Айҙар Мырҙағолов характерын
тыуҙырыуҙа ла Фәрзәнә героиняһының
роле ҙур.
Хикәйәләге конфликт ғаилә
тормошона һәм әхлаҡи проблематикаға ҡорола.
Йәшлек мөхәббәте менән ҡауышҡан ике
йән оҙаҡ та үтмәй, тормош һынауҙарына
бирешеп айырылыша, әммә улы Тимур һәм ире
Айҙарҙың операция өҫтәлендә
ятҡан мәлендә Фәрзәнә
үҙенең хаталарын аңлап
ғаиләһенә кире ҡайта.
Фәрзәнә характеры - автор
хикәйәләрендә геройҙың ҡыҫҡа
ғына әҫәр дауамындағы әхлаҡи
эволюцияһының бер миҫалы ул. Ул
әҫәрҙең идеяпроблематик пафосынан
айырылғыһыҙ.
Шулай итеп, Хәйҙәр
Тапаҡов хикәйәләрендәге әхлаҡи
проблематика уларҙағы конфликттан һәм идея
йүнәлешенән айырылғыһыҙ. Дөрөҫөрәге,
характерҙарҙың үҫеше, уларҙың сюжет
линияһындағы хәрәкәте арҡаһында
ҡабатланмаҫ ижад емештәре һәм тормошсан образдар
тыуа, ймәғиәт тормошона хас һорауҙар ҡуйыла
ла инде. Беҙ ҡарап киткән
хикәйәләрҙә ул әхлаҡи
проблематикаға һәм ғаилә тормошона бәйле
ине. Киләсәктә, шулай ҙа, яҙыусы ижадында
тормоштоң башҡа яҡтарын яҡтыртҡан, шундай
юҡ ябай кешеләрҙе һүрәтләгән,
әммә уларҙы бөтә индивидуаллегендә
бирә алған әҫәрҙәр тыуыуына
ышанғы килә.

ЙОМҒАҠЛАУ

Яҙыусы булып тыуыр кәрәк,
тиҙәр. Тимәк, ул – тәбиғәт биргән
һәләт. Яҙыусы булып үҫергә
кәрәк, тиҙәр. Тимәк, ул – тормош, тырыш
хеҙмәт емеше. Яҙыусыға биография дла кәрәк,
тиҙәр. Тормош биографияһына ҡушыла рухи
үҫеш биографияһы ла. Үҙеңде тапҡас,
үҙеңдекен әҙәбиәттә асҡас
ҡына яҙыусы башлана, тип яҙа Ғайса
Хөсәйенов[6].
 Башҡорт
әҙәбиәтенең күренекле
вәкилдәренең береһе булараҡ, йылданйыл
нығыраҡ танылыу таба барған әҙибебеҙ
Хәйҙәр Тапаҡовтың  ижади донъяһын
байҡап, уның ижад ҡоласы киң, мөмкинлектәре
ҙур булыуына инандыҡ.
Яҙыусының күп кенә
әҫәрҙәрендә мәңгелек темалар -
мөхәббәт, хыянат, тоғролоҡ, намыҫ
көрәше күтәрелә. “Ҡаршы сығып ал”,
“Ғүмер бүләк итәм” китаптарына ингән
хикәйәләре шулай тип әйтергә тулы мөмкинлек
бирә. Ошондай әҫәрҙәре аша ул ябай
ғына хәл – ваҡиғалар, кешеләрҙең
ғәҙәти, көндәлек тормош
күренештәре нигеҙендә һәр кемде
тулҡынландырырлыҡ фекер кәүҙәләндерә
белә.
Хәйҙәр Тапаҡовтың
геройҙары әллә ҡайҙағы донъя кешеләре
түгел, ә һәр береһе беҙҙең
тирә - яғыбыҙҙы әйләндереп алған
ысынбарлығыбыҙҙан.
Әҫәрҙәрендә
бигерәк тә йәштәр образын
кәүҙәләндергән
әҫәрҙәр, кешенең әхлаҡи
һыҙаттарын, рухи донъяһын мөхәббәт
кеүек нескә һәм бөйөк тойғолар
менән бәйләп аса.
Әҫәрҙәрҙә мөхәббәт
картиналары, ысын һәм ялған тойғолар бәрелеше,
хистәреңә тоғролоҡ
мәсьәләләре авторҙың төп
хикәйәләү обьекты булып тора.
Хикәйәләре нигеҙендә мөхәббәт
тарихы түгел, кешеләрҙең бер-береһенә
булған мөнәсәбәте ята. Ошо
мөнәсәбәт аша уларҙың ысын
йөҙө асыла. Автоп ғаиләлә барған аңлашылмаусанлыҡтар
хаҡында ғына һөйләмәй,
ғаиләнең кешеләрҙе үҙ-ара
бәхетһеҙ яһауының
күңелһеҙ сәбәптәрен ентекле
тикшерә. Конфликтың сығанағын юллай, был конфликты
тыуҙырыусы кешене зҙләй. Ныҡлы, бәхетле
ғаилә ҡороу өсөн мөхәббәт
кенә аҙ. Бында инде йәндәрҙең туғанлығы,
бер-береңде хөрмәт итеү, кешесә
мөнәсәбәттәрҙең билдәле бер
культураһы ла булырға тейеш.
Яҙыусы йыш ҡына
әҫәрҙәрен
хәтерләүҙәргә ҡора.
Үткәндәге ваҡиғаларҙы тасуирлап,
яҙыусы хәҙерге көн хаҡында уйлана, йә
бөгөнгөнө тасуирлап үткәндәргә
үҙ ҡарашын бирә. Бындай синтез ижады
Хәйҙәр Тапаҡов өсөн хас күренеш. Ошо
хәтирәләр аша бер ниндәй ҡаршылыҡтар,
тетрәнеүҙәр кисергән
геройҙарҙың эске күңеле, тотош яҙмышы
асыла. Хәтерләүҙәр авторға кеше
яҙмышына һаҡ ҡарау, ниндәй генә
хеҙмәт башҡарһаң да, “кешелеклек тигән
вазифа”ны онотмау кәрәклеген үтемлерәк
раҫларға мөмкинлек бирә.
Хәтерләүҙәр алымы, ысынбарлыҡҡа
ретроспектив планда сағылдырыу геройҙарҙың формалашыу
процесын тулы асырға мөмкинлек бирә.
Хәйҙәр Тапаҡов үҙ
әҫәрҙәрендә бик йыш ҡына символик
мәғәнә алған төрлө образдарға
мөрәжәғәт итә.
Мәҫәлән, “Яҙмыштарҙан һин бит
көслөрәкһең” повесында –
ҡоҙғон, әҫәр аҙағында – бесәй
балаһы, “Эт күҙендәге ҡояш”та –
Василийҙың эте Шарик, “Дусар ителгәндәр”
әҫәрендә - Аҡбай, “Сибәрбикә”
хикәйәһендә “күрер күҙгә юшан
ғына күренгән Алаҡай” образын телгә ала
алабыҙ. Автор был осраҡта кешенең донъя менән
сикһеҙ ҡатмарлы, сикһеҙ киң
бәйләнештәрен әҙәбиәт ассоциациялар
рәүешендә бик оҫта тыуҙыра. Бер үк
ваҡытта бындай образлылыҡ замандаштың рухи донъяһын
байыҡтырыуҙа, үҫтереүҙә
үҙ эшен башҡара.[7]
Хәйҙәр Тапаҡовтың
әҫәрҙәренең теле лә образлылығы
менән айырылып тора. Кирәй Мәргән
әйткәнсә, “тел һәр ваҡыт художестволы
әҙәбиәттең беренсе һәм төп
элементы, ул һәр әҫәрҙе сағыу
итеүсе милли форманың төп компоненты булып килде
һәм булып ҡаласаҡ.” Яҙыусының
һүрәтләү алымдары үҙенсәлекле,
мауыҡтырғыс, теле ябай, һутлы, яҙылғандары
еңел, бер тынала уҡыла. Хикәйәләре бай тел
менән ижад ителгән, зауыҡлы.
 Яҙыусы – үҙе йәшәгән
йәмғиәттең күҙе, ҡолағы, теле.
Хәйҙәр Тапаҡовтың
әҫәрендә заман һулышын оҫта һүрәтләү
ярылып ята. Яҙыусы үҙ заман кешеләрен күрә,
ишетә белә. Осор һулышына яраҡлы әҫәр
ижад итеү өсөн тәбиғәт биргән оҫталыҡ
ҡына түгел, тормоштағы күренеш –
ваҡиғаларға, ундағы
үҙгәрештәргә тиҙ һәм
дөрөҫ баһа биреү сифаты ла, үҙеңде
тынғыһыҙ эшкә егеү һәләте
лә кәрәктер.
 Хеҙмәт кешенең - йәшәү
сығанағы, тиҙәр. Бына ошо
хәҡиҡәттең
дөрөҫлөгөнә яҙыусының
бөйөк һүҙ ярҙамында психологик яҡтан
ышандырырлыҡ һәм тормошсан
әҫәрҙәр ижад итеп тынғыһыҙ
эҙләнеүендә, хеҙмәт итеүендә
сағыла икәненә инанабыҙ. Танылған яҙыусы
Хәйҙәр Тапаҡовтың
әҫәрҙәренең
үҙәгендә - тәрән кисерештәр,
ҡапма-ҡаршылыҡлы хис-тойғолар солғанышында
ҡалған бөгөнгө заман кешеһе.
Әҫәрҙәрендә уның эске донъяһы,
көнитмешкә, әйләнә-тирәгә
мөнәсәбәтенескә психологизм аша бирелә.
Хәйҙәр
Тапаҡовтың әҫәрҙәре идея – тематик
яҡтан да һәм художество йәһәтенән
дә бик етди ижади уңыштарға өлгәште. Тематик,
проблематик даирәһе лә киң, тел, тасуирлау саралары
бай. Йыйып әйткәндә, былар барыһы ла
Хәйҙәр Тапаҡовтың художестволы
оҫталығының байығығыуы хаҡында
һөйләй. Уның хикәйәләрендә
әхлаҡ мәсьәләләре
үҙәктә тора, кеше һәм
йәмғиәт бәйләнеше аша кешелек донъяһын
борсоған проблемалар бик сағыу яҡтыртыла. Шунлыҡтан да
әҫәрҙәре тәрбиә
йәһәтенән бик көслө. Сөнки ижад
донъяһы аша бала күңеленә һеңеп
ҡалған изгелек, матурлыҡ төшөнсәһе
йылдар үткәс тә мотлаҡ шытып сығасаҡ,
емештәрен бирәсәк, сәскә атасаҡ.
Яҙыусының бөгөнгө көндөң
көнүҙәк мәсьәләләрен бик
уңышлы тотоп алыуы һәм уны нескәлек менән
хикәйәләүе уның бер уңышлы сифаты.
Хәйҙәр Тапаҡовтың
тәрән йөкмәткеле хикәйәләре
тормошсанлығы менән уҡыусыларҙы арбай.
Әгәр,  әҙиптең хикәйәләре
кешеләргә тәъҫир итеп, улар унан һабаҡ
алып, хаталарын танып, уны үҙгәртергә тырышалар
икән, тимәк яҙыусы үҙ маҡсатына иреште
тигән һүҙ[8]. Хәйҙәр Тапаҡов
кешелекте борсоған мәсьәләләрҙе үҙ
күңеле, идеалы аша үткәреп уҡыусыһына
еткерә. Кешеләрҙең күңел хазиналарын
күрә, аңлай белеүе хас авторға. Шунлыҡтан
әҙиптең әҫәрҙәре кеше
күңеленә яҡын, хикәйә һәм
повестары уҡымлы. Улар тормошто тәрәндән
сағылдыра.
Кеше ер
йөҙөндә бер генә йәшәй, ул бәхеткә,
матур  тормошта йәшәргә хаҡлы. Хәйҙәр
Тапаҡовтың повесть геройҙарының сетерекле
хәлдә ҡалыуы ла, яҙмыштарының
фажиғәгә дусар булыуы ла уҡыусыны уйланырға
мәжбүр итә. Әсәһе Людмила бала табыу
йортонда ташлап киткән Сережа Яшин да (“Ҡаршы сығып ал”),
аҙғын әсәһе тыуҙырғас та
өләсәһенә ҡалдырып киткән
Гөлсөм дә (“Дусар ителгәндәр”) был донъяға
бәхетле булыр өсөн килгәндәр. Әммә
өмөттәр хыял ғына булып ҡала. Бының
сәбәбе ниҙә һуң?
“Һайлау”ҙағы Рәхимйән дә,
“Яҙмыштарҙан һин бит
көслөрәкһең”дәге Нәфисә лә,
“Эт күҙендәге ҡояш”тағы Василий ҙа, “Дусар
ителгәндәр”ҙәге Гөлсөм  менән
Мәрфуға ла ғүмер юлында яуызлыҡ  менән
осрашалар һәм уны еңә алмайҙар, күңел
төшөнкөлөгөнә биреләләр.
Күп ауырлыҡтарҙы еңеп, был
еңел булмаған тормошта кеше тигән исемгә тап
төшөрмәй, тирә-йүнгә изгелек орлоғон
таратыусы геройҙар галерияһы менән танышып, уҡыусы
үҙенә фәһем, артабан йәшәргә
көс ала, мәҫәлән, “Зөлхизә”
әҫәрендәге Ишбулды ҡарт, “Ҡаршы сығып
ал” хикәйәһендәге Сәлимйән,
“Сибәрбикә”лә Сибәрбикә, “Ләйсән”
әҫәрендә Ләйсән, “Китәм, иркәм,
ҡалаһың”да Гөлбикә.
Хәйҙәр Тапаҡов
заманыбыҙҙың иң әүҙем ижадсылары
сафында ныҡлы баҫып килә. Яҙыусының бай ижады,
фантазияһы һәм тормош тәжрибәһе
тыуҙыран әҫәрҙәре фәһемле, тос
фекерле һәм тәрән идеаллы. Хәйҙәр
Тапаҡов әҫәрҙәре тормош
дөрөҫлөгөн раҫлай, уҡыусыларҙа
выждан хисен уята.
Әҫәрҙәренең
үҙәгендә  - шәхестең рухи азатлығы,
кеше хоҡуҡтарының ҡиммәте, проблемаһы,
шәхес менән йәмғиәт тәртиптәре
араһындағы ҡаршылыҡтар. Рухи азатлыҡҡа
ынтылған шәхес менән тоталитар йәмғиәт
араһындаы мөнәсәбәттәрҙе ниндәй
ҙә булһа, ғәҙәттән тыш
хәл-ваҡиғаларҙа түгел, ә
беҙҙең күнегелгән тормошобоҙ картиналарында
бөтә ҡырҡыулығында
һүрәтләй.
Беренсе бүлектә
яҙыусының художество донъяһын байҡау аша
хикәйәләрендә образдар системаһы
өйрәнелде. Икенсе бүлектә
хикәйәләрҙә ата-әсә, бала
һәм ҡатын-ҡыҙ образдары анализланды.
Хәйҙәр Тапаҡов, һис шикһеҙ,
бөгөнгө көндә иң әүҙем
ижад итеүсе, яңыса яҙыусы, үҙенсәлекле әҫәрҙәре
менән уҡыусыларын ҡыуандырыусы
прозаиктарыбыҙҙың береһе. Уның
әҫәрҙәре тормошсан, уйландырырлыҡ,
заманыбыҙға ауаздаш. Әҙиптең
әҫәрҙәре бер тынала уҡып
сығарлыҡ. Улар баштан уҡ үҙенә
ылыҡтыра һәм аҙаҡҡаса
диҡҡәтте биләй. Хәйҙәр
Тапаҡовтың емешле ижадын өйрәнеп, яҙыусының
ижади портретын байҡап, ул - абруйлы яҙыусы, күркәм
һүҙ сәнғәтенең таныҡлы
ҡәләм оҫтаһы, тәрән
мәғәнәле ижадсы, тип әйтә алабыҙ.

ҠУЛЛАНЫЛҒАН ӘҘӘБИӘТ
ҺӘМ СЫҒАНАҠТАР ИСЕМЛЕГЕ

1.
Абдрафиҡова Г.Х. Башҡорт прозаһының
бәләкәй жанрҙары. - Өфө:
Ғилем, 2005. - 128
бит.
2.
Башҡорт әҙәбиәте тарихы. 6 том.  -
Өфө, 1996. – 556 бит.
3.
Башҡорт әҙәбиәтендә
жанрҙар проблемаһы.  - Өфө, 1973. – 330 бит.
4.
Байымов Р. Судьба жанра: взаимодействие и развитие жанровых форм
башкирской прозы: литературоведческая монография. – Уфа, 1984. – 320 бит.
5.
Башҡорт әҙәбиәтендә
жанрҙар системаһы. - Өфө, Китап, 1980. – 330 бит.
6.
Вахитов  Ә.  Таланттың  асылы.  - Өфө,
1972. – 280 бит.
7.
Вахитов Ә. Әҙәбиәт
шоңҡары.  - Өфө, 1984. – 210 бит.
8.
Зарипов Н. Әҙәбиәттең
гражданлыҡ пафосы.  - Өфө, 1978. – 160 бит.
9.
Зинәтуллина Х. Заман. Образ. Характер. - Өфө,
1977. – 124 бит.
10.
Вахитов Ә. Офоҡтар
киңәйгәндә: башҡорт совет прозаһы
жанрҙарының үҫеү проблемалары. - Өфө,
1972.  – 203 бит.
11.
Исхаҡова Р. Иш янына ҡуш булһын//
Ағиҙел. - 2000. - №3.- 23-25-се биттәр.
12.
Ишемғужина А. Сорнап ҡына алды һары
һағыш// Йәшлек. - 2000. - 8 февраль.
13.
Кирәева Л. Тетрәндергес әҫәр//
Башҡортостан. - 2000. - 30 август 14.
Күзбәков Ф. Бары менән байрам тимәйек//
Ағиҙел. - 1998. - №12.- 2529-сы биттәр.
15.
Литературная энициклопедия. Том 9. – М., 1987. – 387 с.
16.
Муллағолова Ә. Хәҙерге башҡорт
хикәйәһе. - Өфө, 2007. – 138 бит.
17.
Огнев А.В. О поэтике современного русского рассказа. – Саратов,
1973.
– 187 с.
18.
Сафуанов С. Башҡорт
әҙәбиәтенең үҫеш проблемалары.  -
Өфө, 1988. – 216 бит.
19.
Тапаҡов Х. Ғүмер бүләк итәм.-
Өфө: Китап, 1997. – 214 бит.
2
20.
Тапаҡов Х. Яҙылып бөтмәгән портрет.
- Өфө: Китап, 2000. – 323 бит.
21.
Тапаҡов Х. Ҡаршы сығып ал. - Өфө:
Китап, 2005.- 345 бит.
22.
Әхмәтйәнов К. Әҙәбиәт
теорияһы. - Өфө, 2002.   – 321 бит.
23.
Хөсәйенов Ғ.Б. Заман.
Әҙәбиәт.Әҙип. - Өфө, 1978. –
314 бит.
24.
Хөсәйенов  Ғ.   Заман.
Әҙәбиәт. Әҙип. Башҡорт
әҙәбиәте тарихы, теорияһы һәм
тәнҡит мәсьәләләре.  - Өфө,
1978.  – 432 бит.
25.
Хөсәйенов Ғ. Замана.
Мәҡәләләр. Портреттар.
Иҫтәлектәр. Парсалар.  - Өфө, 1988. – 360 бит.
26.
Хәкимов Ә. Әҙәбиәт
һәм заман. - Өфө, 1967. – 184 бит.
27.
Әбсәләмов М.
Әҫәрҙәре тормошсан// Башҡортостан. - 1998.
- 3 февраль.

[1] Ишемғужина А. Сорнап
ҡына алды һары һағыш// Йәшлек. -2000. - 8
февраль.

[2] Кирәева Л. Тетрәндергес
әҫәр// Башҡортостан. – 2001. -12 март.

[3]
Хөсәйенов Ғ. Мөһим ижади миҙгел//
Ҡаршы сығыа ал. - Өфө: Китап, 2005. 4
Әбсәләмов М. Әҫәрҙәре
тормошсан// Башҡортостан. - 2005. - 15 май.

[4] Ишемғужина
А. Сорнап ҡына алды һары һағыш// Йәшлек. -2000. -
8 февраль.

[5] Тапаҡов Х. Ҡаршы
сығып ал. - Өфө: 2005. - 310-311-се биттәр.

[6] Ғ.Хөсәйенов.
Мөһим ижади миҙгел// Ҡаршы сығып
ал.-Өфө:Китап, 2005. -7-се бит

[7] Хөсәйенов. Ижад
серҙәре. Өфө, китап нәшриәте, 1995 йыл,
109– сы бит

[8] Нәбиуллина
Г. М. 70-90-сы йылдар башҡорт повестары һәм
хикәйәлренең поэтикаһы. Өфө-2002, 18-се бит

alt: ФЕДЕРАЛЬНОЕ ГОСУДАРСТВЕННОЕ БЮДЖЕТНОЕ

alt: СТЕРЛИТАМАК – 2019 ЮҒАРЫ

alt: Кинйәбулатова Гөлназ Венир ҡыҙы

alt: УЛЛАНЫЛҒАН ӘҘӘБИӘТ ҺӘМ СЫҒАНАҠТАР

alt: Тапаҡов Х. Ғүмер бүләк итәм.- Өфө:

title: РЕЛИГИОЗНОЕ И МИСТИЧЕСКОЕ В СОДЕРЖАНИИ РОМАНА Ф. ГАЛИМОВА «ПОКАЯНИЕ НАД ПРОПАСТЬЮ»


extracted_text:
Проверочная работа №3
по теме: «Табличное умножение и деление»
Вариант 1
1. Решите
задачу:
В
магазине было 56 мячей, кукол на 47 меньше, чем мячей, а машин в 6 раз больше,
чем кукол. Сколько машин было в магазине?

2.
Найдите значения выражений:
7 • 6=               4 • (12 : 3) +26 =
63 : 7=             70 - 49 : 7 • 4=
24 : 3=             6 • (24 : 8) – 18=

3.Решите
задачу:
На
две одинаковые клетки для птиц израсходовали 20 м проволоки. Сколько метров
проволоки израсходовали на одну клетку? Сколько метров проволоки пойдёт на 5
таких клеток?

4.
Решите уравнения:
x :
5= 10  6 • x = 42 35 – x = 5

5. Сравни. Поставь знак > , < или =.
8
∙ 4 – 8       8 ∙ 3
7
∙ 2 + 7      7 ∙ 4

Проверочная  работа №3
по теме: «Табличное умножение и деление»
Вариант 2
1.
Решите задачу:
В магазине было 15 кукол, машин на 25
больше, чем кукол, а мячей в 5 раз меньше, чем машин. Сколько мячей было в
магазине?

2.
Найдите значения выражений:
5 • 7=                     6 • (9 : 3) +22 =
36 : 6=                   80 - 35 : 7 • 4=
27 : 3=                   7 • (32 : 8) – 18=

3.Решите
задачу:
На
две одинаковые клетки для птиц израсходовали 20 м проволоки. Сколько метров
проволоки израсходовали на одну клетку? Сколько метров проволоки пойдёт на 7
таких клеток?

4.
Решите уравнения:
x :
5= 5  7 • x = 21 65 – x= 5

5. Сравни. Поставь знак > , < или =.
8
∙ 4 – 8       8 ∙ 3
7
∙ 2 + 7      7 ∙ 4
Проверочная работа №3
по теме: «Табличное умножение и деление»
Вариант 1
1. Решите
задачу:
В
магазине было 56 мячей, кукол на 47 меньше, чем мячей, а машин в 6 раз больше,
чем кукол. Сколько машин было в магазине?

2.
Найдите значения выражений:
7 • 6=               4 • (12 : 3) +26 =
63 : 7=             70 - 49 : 7 • 4=
24 : 3=             6 • (24 : 8) – 18=

3.Решите
задачу:
На
две одинаковые клетки для птиц израсходовали 20 м проволоки. Сколько метров
проволоки израсходовали на одну клетку? Сколько метров проволоки пойдёт на 5
таких клеток?

4.
Решите уравнения:
x :
5= 10  6 • x = 42 35 – x = 5

5. Сравни. Поставь знак > , < или =.
8
∙ 4 – 8       8 ∙ 3
7
∙ 2 + 7      7 ∙ 4

Проверочная  работа №3
по теме: «Табличное умножение и деление»
Вариант 2
1.
Решите задачу:
В магазине было 15 кукол, машин на 25
больше, чем кукол, а мячей в 5 раз меньше, чем машин. Сколько мячей было в
магазине?

2.
Найдите значения выражений:
5 • 7=                     6 • (9 : 3) +22 =
36 : 6=                   80 - 35 : 7 • 4=
27 : 3=                   7 • (32 : 8) – 18=

3.Решите
задачу:
На
две одинаковые клетки для птиц израсходовали 20 м проволоки. Сколько метров
проволоки израсходовали на одну клетку? Сколько метров проволоки пойдёт на 7
таких клеток?

4.
Решите уравнения:
x :
5= 5  7 • x = 21 65 – x= 5

5. Сравни. Поставь знак > , < или =.
8
∙ 4 – 8       8 ∙ 3
7
∙ 2 + 7      7 ∙ 4

file_name: Проверочная работа по математике 3 класс.docx

title: Проверочная работа по математике 3 класс "Табличное умножение и деление"