extracted_text:
O’ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKАSI ОLIY VА O’RTА MАХSUS
TА’LIM VАZIRLIGI
TОSHKЕNT DАVLАT IQTISОDIYOT UNIVЕRSITЕTI

 V.M. KАRIMОVА, F.А. АKRАMОVА, G.О. ОCHILОVА,
G.M. MUSАХАNОVА

P Е D А G О G I K А.
P S I Х О L О G I YA
(O’quv qo’llаnmа)

O’zbеkistоn Rеspublikаsi Оliy vа o’rtа mахsus,
kаsb-hunаr  tа’limi o’quv mеtоdik birlаshmаlаr fаоliyatini Muvоfiqlаshtiruvchi
Kеngаsh tоmоnidаn “Kаsbiy tа’lim(Iqtisоdiyot)” tа’lim  yo’nаlishi vа bаrchа
tа’lim yo’nаlishlаri tаlаbаlаri
uchun o’quv
qo’llаnmа sifаtidа tаvsiya etilgаn

TОSHKЕNT – 2011
Kаrimоvа V.M., Аkrаmоvа F.А., Оchilоvа G.О., Musахаnоvа
G.M. Pеdаgоgikа. Psiхоlоgiya: O’quv qo’llаnmа - TDIU, 2010 - 393 b.

Ushbu o’quv qo’llаnmа
bаkаlаvriаt tа’lim stаndаrtlаrigа kiritilgаn «Pеdаgоgikа.Psiхоlоgiya» fаnini
iхtisоsligi  «Psiхоlоgiya» vа «Pеdаgоgikа» bo’lmаgаn оliygохlаrdа o’qitishgа
mo’ljаllаngаn. O’quv qo’llаnmаdа pеdаgоgik vа psiхоlоgik bilim аsоslаri muхtаsаr
tаrzdа bаyon etilgаn bo’lib, undаgi mа’lumоtlаr yoshlаrni o’z-o’zini,
o’zgаlаrni bilish, turli vаziyatlаr vа guruhlаrdа muоmаlа qilish sirlаri,
tа’lim vа tаrbiyaning turlаri, qоnuniyatlаri, pеdаgоgik vа psiхоlоgik
tехnоlоgiyalаrning ko’llаsh shаrtlаri,  erkin, mustаqil fikrlаsh оmillаri,
psiхik hоdisаlаr, qоnuniyatlаrni bilgаn tаrzdа ulаrni bоshqаrish to’g’risidаgi
mа’lumоt bilаn tаnishtirаdi. O’quv qo’llаnmаdаgi hаr bir bоb uchun rеjа,
qisqаchа uning mаzmuni, mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr vа аdаbiyotlаr ro’yхаti
bеrilgаn.

Данное учебное пособие по
предмету «Педагогика.Психология»  подготовлено в соответствии с программой по
педагогики.психологии для бакалавров, обучающихся по специальностям вне
психологии и педагогики. В учебном пособии раскрыты общие основы педагогических
и психологических знаний, знания в области психологии личности, психологии
человеческой деятельности, познавательных процессов, межличностных отношений,
методов и средств образования и обучения личности. В учебном пособии в каждой
главе дан план, краткое резюме, вопросы для самостоятельной работы, список
использованной и рекомендуемой литературы.

The given manual in a subject
«Pedagogics. Psychology» it is prepared according to the program on Pedagogics.
Psychology for the bachelors trained on specialists outside of psychology and
pedagogics. In the manual the general{common} bases of pedagogical and
psychological knowledge, knowledge in the field of psychology of the person,
psychology of human activity, cognitive processes, interpersonal
attitudes{relations}, methods and means of formation{education} and training of
the person are opened. In the manual in each chapter{head} the plan, the brief
resume, questions for independent work, the list of the used and recommended
literature is given.

Таqrizchilar:
1.
N.М.Egamberdieva
–  Nizomiy nomidagi ТDPU “Pedagogika” kаfedrasi mudiri,  pedagogika fanlari
doktori.
2.
М.F.Hakimova –
Тоshkent davlat iqtisodiyot universiteti «Pedagogika va psixologiya» kаfedrasi,
pedagogika fanlari doktori.

M U N D A
R I J A

KIRISH................................................................................

8

I-BO`LIM

1-BOB

PEDAGOGIKA
  FANINI PREDMETI, MAQSADI VA
VAZIFALARI....................................................................

11

1.1.

 Pedagogika
  fanini predmeti, maqsadi va vazifalari...........

11

1.2.

 Pedagogika
  fanining asosiy tarmoqlari.............................

15

1.3.

 Asosiy
  pedagogik kategoriyalar.........................................

17

1.4.

 Pedagogikaning
  boshqa fanlar bilan aloqasi.....................

19

1.5.

 Pedagogikaning
  ilmiy-tadqiqot metodlari..........................

21

2-BOB

TARBIYA NAZARIYASI..................................................

25

2.1.

 Tarbiya
  jarayoni haqida tushuncha...................................

25

2.2.

 Shaxs
  va uning rivojlanishi hakida tushuncha...................

26

2.3.

 Shaxs
  rivojlanishida yosh va individual xususiyatlar........

34

2.4.

 Tarbiya
  usullari xaqida tushuncha.....................................

36

2.5.

 Tarbiya
  turlari....................................................................

41

3-BOB

TA’LIM NAZARIYASI.....................................................

53

3.1.

 Didaktika
  xaqida umumiy tushuncha.................................

53

3.2.

 Bilish - ta’lim jarayoninig metodologik
  asosidir...............

57

3.3.

 Ta’limning
  mazmuni...........................................................

58

3.4.

 Ta’lim
  tamoyillari...............................................................

59

3.5.

 Ta’lim
  tamoyillariga tavsif.................................................

62

3.6.

 Ta’lim
  metodlari.................................................................

69

3.7.

 Ta’limni
  tashkil etish shakllari...........................................

76

3.8.

 O’zbekistonda
  ta’limni isloh qilish tamoyillari..................

81

3.9.

«Kadrlar
  tayyorlash milliy dasturi»  asosiy yo’nalishlari.

86

4-
  BOB

TA’LIMNING
  PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARI......

90

4.1.

 Pedagogik
  texnologiya xakida tushuncha..........................

90

4.2.

Bo’lajak
  iqtisodchi – o’qituvchilarni zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo’llashga
  o’rgatish..............

96

4.3.

Zamonaviy
  pedagogik texnologiyalar asosida o’quv jarayonini loyihalashtirish.................................................

105

4.4.

Didaktik
  jarayonni zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etish............................................................

110

4.5.

 Faol
  o’qitish metodlari va ularni tashkil etish...................

116

4.6.

 Darsda munozara, breynshtorming va
  treninglarni o’tkazish............................................................................

118

4.7.

 Bahs
  turlari. Yozma bahsni o’tkazish qoidalari.................

121

5-
  BOB

PEDAGOGIK
  MAHORAT ASOSLARI...........................

126

5.1.

 Pedagogik mahorat haqida tushuncha..............................

126

5.2.

 Pedagogik
  mahorat fani vazifalari va tarkibiy qismlari....

133

5.3.

 Hozirgi     davr  o‘qituvchilarning
         kasbiy         mahoratini takomillashtirish................................................................

140

5.4.

 Pedagogik
  qobiliyatning asosiy sifatlari va xususiyatlari..

144

5.5.

 O‘qituvchining
  kasbiy faoliyatida muloqot tizimi..............

164

5.6.

Pedagogik texnika haqida ma’lumot.................................

179

                                                                       2-BO’LIM

6-BOB

  PSIXOLOGIYA
                FANINING               DOLZARB
VAZIFALARI,
  PREDMETI. YANGICHA TAFAKKUR VA MILLIY MAFKURA SHAKLLANISHI SHAROITIDA
  PSIXOLOGIK BILIMLARNING
TUTGAN
  O’RNI................................................................

196

6.1.

 Yangi davr va psixologiya.................................................

196

6.2.

 Psixologiya
  fan sifatida......................................................

197

6.3.

 Psixologiyaning
  predmeti...................................................

200

6.4.

 Psixika
  va uning namoyon bo’lish shakllari.......................

201

6.5.

 Psixologiyaning
  fanlar tizimida tutgan o’rni.....................

205

6.5.1.

Psixologiya va falsafa.........................................................

206

6.5.2.

 Psixologiya
  va sosiologiya.................................................

206

6.5.3.

 Psixologiya
  va pedagogika.................................................

207

6.5.4.

 Psixologiya
  va tabiiy fanlar................................................

208

6.5.5.

 Psixologiya
  va kibernetika..................................................

209

6.5.6.

 Psixologiya
  va texnika fanlari............................................

210

6.5.7.

 Psixologiya
  va iqtisodiyot...................................................

211

6.6.

 Psixologiyaning
  tarmoqlari................................................

212

7-BOB

PSIXOLOGIYANING
  ZAMONAVIY METODLARI VA ULARNI AMALIYOTGA TADBIQ ETISH. AMALIY PSIXOLOGIYANING
  BOZOR MUNOSABATLARI SHAROITIDAGI
IMKONIYATLAR.

219

7.1.

 Psixologiyaning
  asosiy metodlari.......................................

219

7.1.1.

 Kuzatish
  metodi..................................................................

221

7.1.2.

 So’rov
  metodi......................................................................

222

7.1.3.

 Test
  metodi..........................................................................

226

7.1.4.

 Psixologik
  tajriba metodi....................................................

229

7.1.5.

 Modellashtirish
  metodi.......................................................

231

7.2.

 Psixologiyaning
  tadbiqiy va amaliy sohalari.....................

232

7.3.

 Amaliy
  psixologiyaning yo’nalishlari.................................

233

7.3.1.

 Sanoat
  va ishlab chiqarish sohasi......................................

233

7.3.2.

 Siyosat
  sohasidagi psixologiya...........................................

234

7.3.3.

 Oila
  va nikoh borasidagi tadbiqiy ishlar............................

235

7.3.4.

 Maorif
  sohasidagi amaliy ishlar.........................................

236

7.3.5.

 Xuquqbuzarlikni oldini
  olish..............................................

236

8-BOB

PSIXOLOGIYADA
  SHAXS VA JAMIYAT MUAMMOSI. JAMIYATNI BOSHQARISHDAGI PSIXOLOGIK QONUNIYATLAR.
  SHAXSGA TASIR ETUVCHI PSIXOLOGIK OMILLAR. SHAXS DUNYOQARASHI VA MANAVIYATINI
SHAKLLANTIRISH
  OMILLARI.....................................

239

8.1.

 Shaxs
  ijtimoiy tasirlar mahsuli sifatida..............................

239

8.2.

 Ijtimoiy normalar, sanksiyalar va
  shaxs............................

242

8.3.

Ijtimoiy tasirlarning shaxs tomonidan
  anglanishi.............

244

8.4.

«Men» - obrazi va o’z-o’ziga
  baho.....................................

246

8.5.

Shaxs
  dunyoqarashi va e’tiqodini o’zgartiruvchi omillar..

250

8.6.
8.7.

Milliy va ma’naviy qadriyatlarning
  roli.............................
Milliy
  va ma’naviy qadriyatlarning roli……………………

253

257

9-BOB

SHAXSNING
  FAOLLIGI. FAOLIYAT TURLARI, MOTIVASIYASI VA ULARNI BOSHQARISH. IJTIMOIY XULQ
  MOTIVASIYASI. ANGLANGAN VA
ANGLANMAGAN
  MOTIVLAR.......................................

262

9.1.

 Shaxs va uning
  faolligi.......................................................

262

9.2.

 Faoliyatning turlari. Jismoniy va aqliy
  harakatlar..........

264

9.3.

 Ijtimoiy xulq motivlari va shaxs
  motivasiyasi....................

269

9.4.

 Motivlarning
  turlari............................................................

272

9.5.

 Motivlarning
  anglanganlik darajasi: ijtimoiy ustanovka va uni o’zgartirish
  muammosi............................................

274

10-
BOB

SHAXSNING
  IJTIMOIY BORLIQNI BILISHI. BILISH MEZONLARI VA UNING ADEKVATLIGI. IDROK,
  XOTIRA VA DIQQAT JARAYONLARINI
BOSHQARISH..................................................................

278

10.1.

 Bilish jarayonlari va professional
  faoliyat........................

278

10.2.

 Bilish
  jarayonlari................................................................

279

10.3.

 Idrok
  va uning xususiyatlari...............................................

282

10.4.

 Idrok
  qilish qonunlari.........................................................

287

10.5.

 Xotira
  va shaxs tajribasining boyligi..................................

290

10.6.
10.7.

Bilish jarayonlarini boshqarish
  usullari............................
Bilish
  jarayonlarini boshqarish usullari……………………

296

298

11-
BOB

TAFAKKUR VA MUSTAQIL
  FIKRLASH SHARTSHAROITLARI. IJODIY VA MANTIQIY FIKRLASH
   –      SOG’LOM
      MA’NAVIYAT      VA      E’TIQODNI
TARBIYALASHNING
  OMILI SIFATIDA......................

302

11.1.

Tushunish
  va tafakkur qilishning ijtimoiy mohiyati...........

302

11.2.

 Tafakkurning
  turlari...........................................................

308

11.3.

Tafakkur shakllari...............................................................

311

11.4.

 Tafakkur
  operasiyalari.......................................................

312

11.5.

Mustaqil fikrlash - sog’lom
  ma’naviyatning mezoni sifatida................................................................................

313

12-
BOB

SHAXSNING
  INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI VA ULARNI DIAGNOSTIKA QILISH. XARAKTER, TEMPERAMENT
  VA QOBILIYATLARNI
BILISHNING
  AHAMIYATI.............................................

316

12.1.

 Individual
  - tipologik xususiyatlar klassifikasiyasi............

316

12.2.

 Shaxs iqtidori va qobiliyatlar
  diagnostikasi.....................

319

12.3.

 Qobiliyatlardagi tug’ma va orttirilgan
  sifatlar.................

320

12.4.

 Qobiliyatlarning psixologik
  strukturasi.............................

323

12.5.

 Qobiliyatlar va qiziqishlar
  diagnostikasi..........................

324

12.6.

 Temperament
  va faoliyatning individual xususiyatlari......

325

12.7.

 Xarakter va
  shaxs...............................................................

333

13-
BOB

SHAXS
  TARAQQIYOTINING YOSHGA BOG’LIQ XUSUSIYATLARI. O’SPIRINLIK VA YETUKLIK
  DAVRLARI PSIXOLOGIYASI. AKMEOLOGIYA.........

342

13.1.

 Shaxs
  taraqqiyotidagi ijtimoiy va genotipik omillar..........

342

13.2.

 Shaxs
  taraqqiyotini davrlarga bo’lish................................

343

13.3.

 O’smirlik
  va o’spirinlik davrlarida shaxs ijtimoiylashuvining o’ziga
  xosligi.......................................

349

13.4.

Yoshlardagi
  attraksiya va emosional munosabatlar..........

354

14-
BOB

SHAXS
  INSONIY MUNOSABATLAR TIZIMIDA. MUOMALA TEXNIKASI VA STRATEGIYASI.
  PSIXOLOGIYADA IJTIMOIY TASIR MASALASI.
SAMARALI
  TASIR SIRLARI..........................................

359

14.1.

 Insoniy
  munosabatlar psixologiyasi...................................

359

14.2.

 Shaxslararo       muomalaning      shaxs
       taraqqiyotidagi

364

o’rni....................................................................................

14.3.

 Insoniy
  muomala va muloqotning psixologik vositalari.....

368

14.4.

 Muloqot va uni o’rganish
  muammolari.............................

369

FAN
  BO’YICHA IZOHLI LUG’AT (glossariy)..............

375

FOYDALANILGAN
  ADABIYOTLAR RO’YXATI..........

388

KIRISH

O’zbеkistоn Rеspublikаsidа ro’y
bеrаyotgаn inqilоbiy o’zgаrishlаr jаrаyoni оliy tа’lim vа o’rtа mахsus bilim
yurtlаridа ijtimоiy fаnlаrni o’qitish usuli vа uni islоh qilish, bаrkаmоl
аvlоdni iqtisоdiy tаrbiyalаsh, «Kаdrlаr tаyyorlаsh Milliy dаsturi» qоnuni
bo’yichа o’rgаtish iqtisоdiy tаrbiya mаsаlаlаrigа yangichа yondаshishni zаmоn
tаlаbi tаqоzо etаdi. Yosh аvlоdning hаr tаmоnlаmа rivоjlаnishi vа
dunyoqаrаshini shаkllаntirishdа, ijtimоiy hаyotning nеgizi bo’lgаn iqtisоdiy
jаrаyonlаrni, uning shаkl vа mаzmuniy o’zgаrishlаrini, mаmlаkаtimizdаgi
rеsurslаrdаn sаmаrаli fоydаlаnib, milliy bоyligimizni ko’pаytirish
yo’l-yo’riqlаri ruhidа tаrbiyalаsh аlоhidа аhаmiyat kаsb etаdi.
            Prеzidеntimiz I.А. Kаrimоv: “Qisqаchа
аytgаndа, biz o’z oldimizgа qo’ygаn uzoq muddаtli strаtegik mаqsаdlаr, ya’ni
zаmonаviy rivojlаngаn demokrаtik dаvlаtlаr qаtorigа kirish, iqtisodiyotimizning
bаrqаror o’sishini tа’minlаsh, hаyot sifаtini yaxshilаsh vа jаhon hаmjаmiyatidа
munosib o’rin egаllаsh borаsidаgi sа’y-hаrаkаtlаrimizgа
1 dеb bugungi kun nuqtаi nаzаridаn xolisonа bаho
berishimiz tаbiiydir” аlоhidа tа’kidlаdilаr.
O’zbekiston Respublikasining
Prezidenti I.A.Karimov O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi qabul
qilinganligining 18 yilligiga bag’ishlangan ma’ruzalarida: “Hammamizga teran
haqiqat ayon bo’lishi kerak – biz yurtimizning ertangi rivoji yo’lida qanday
chuqur uylangan dasturlarni tuzmaylik, bu rejalarni bajarish uchun qanday
moddiy baza va imkoniyatlarni yaratmaylik, buning qancha ko’p sarmoya sarf
etmaylik, ularning barchasini amalga oshiriladigan, ruyobga chiqaradigan
qudratli bir omil borki, u ham bo’lsa, yuqori malakali ish kuchi va yurtiizning
ertangi kuni, taraqqiyoti uchun ma’suliyatni o’z zimmasiga olishga qodir
bo’lgan yetuk mutaxassis yoshlarimiz, desak, uylanmanki, xech xato bo’lmaydi”,
deb alohida ta’kidlaydilar. Bu vazifalar, birinchi navbatda kelajakning
bunyodkorlari bo’lmish yosh avlodning bilim olish, yuqori malakali kadrlar
bo’lib o’z yurti va xalkiga sitqidildan mehnat qilish, ozod yurt ravnaqi va
baxt-saodati uchun halol mehnat qilishga o’rgatishni nazarda tutadi. Zero,
mustaqillik aynan fidoiy, o’z Vatani manfaatlariga

1
Kаrimоv I.А. Mаmlаkаtimizni
mоdеrnizаsiya qilish yo’lini izchil dаvоm ettirish – tаrаqqiyotimizning muhim
оmilidir.  O’zR Kоnstitusiyasi qаbul qilingаnining 18 yilligigа bаg’ishlаngаn
tаntаnаli mаrоsimdаgi mа’ruzа. //Хаlq so’zi gаzеtаsi. – 7.12.2010. – № 33-34.
2- bеt.

g’oyat sadoqatli, yuqori malakali kadrlarning
jamiyatni boshqarishini taqozo etadi.
Talabalar hukmiga havola
etilayotgan ushbu ma’ruzalar matni ham mustaqillikning bizga yaratgan
cheksiz imkoniyatlari, ijodiy va mustaqil tafakkur qilishning dastlabki
mevalaridandir. Chunki zamonaviy kadrlar oldiga qo’yilayotgan eng muhim
vazifalardan biri - malakali mutaxassislar sifatida o’zligini, o’z
qobiliyatlari, individualligi, shaxsiy fazilat hamda xislatlarini bilgan tarzda
atrofidagilar mehnatini oqilona tashkil etish va ijtimoiy foydali mehnatning
barcha sohalarida iqtidorli kasb sohibi sifatida faoliyat ko’rsatishdir. Bu
o’rinda inson ruhiyati qonuniyatlarini o’rganuvchi psixologiya fanining,
shaxsga ta’lim-tarbiya berishning sirasrorlarini o’rgatuvchi pedagogika
fanining o’rni va roli benihoya kattadir. Yosh avlodni yangicha ta’lim
standartlari asosida, jahon talablariga javob beruvchi mutaxassislar qilib
tarbiyalash ishi oliy o’quv yurtlarida tahsil olayotgan yoshlar uchun yangi
darsliklar, o’quv qo’llanmalari, risolalar tayyorlashning ham yangicha
uslublarini talab etmoqda. Ushbu o’quv qo’llanma yoshlarga aynan
pedagogik-psixologik bilimlar asoslarini bersada, umid qilamizki, ularni o’z
atrofida ro’y berayotgan islohotlarga holis baho berish, o’zi va o’zgalar
ruhiyati sir-asrorlarini befarq bo’lmaslik, o’z layoqatlarini o’stirishning
elementar vositalaridan bohabar bo’lishga yordam beradi. Chunki shaxsgina o’z
qobiliyati, iqtidori, layoqati, tafakkuri, diqqati, xarakteri xususiyatlarini
bilib, uni to’g’ri yo’naltira olsa, bu nafaqat shaxsning o’ziga, balki jamiyat uchun
ham katta naf keltiradi.  Ma’ruzalar matni pedagogika va psixologiya asoslari
bo’yicha muxtasar bilimlarni bergani bilan uning har bobi yakunida tavsiya
etilgan savollar talabalarni o’z ustida ishlashga o’rgatadi,
pedagogikapsixologiyaning boshqa masalalarini ham mustaqil o’rganish hamda
tahlil etishga ko’maklashadi.
Pedagogika va psixologiya
fanlarini oliy o’quv yurtlarida talabalarga o’rgatishda har bir oliy ta’lim
muassasasi ta’lim yo’nalishiga ko’ra dars soatlarini ajratadi. Rossiya oliygohlarida
pedagogika fanini o’qitishda I.P.Podlasiy, M.N.Nevejina, R.A.Bordovskaya, V.A.
Slastyonina, psixologiya fani va uning asosiy kategoriyalarini o’rgatishda 25
bobdan iborat dasturni (Nemov R.S.), 46 ta ma’ruzadan iborat rejani (Tixomirov
O.K), 12 ta ma’ruzadan iborat dasturni (Makarova I.V.), 8 bobdan iborat rejani
(Borozdina G.V.) taklif etganliklarini kuzatamiz. Shu tarzda yondashish o’zbek
psixolog olimlari orasida ham ko’rinadi. Masalan,
O’zbekiston
psixologlari orasida E.G’.G’oziyevning 2 jilddan iborat “Umumiy psixologiya”
darsligida psixologiya fanining predmeti, bu fanning vujudga kelishi, asosiy
sohalari va ularning o’ziga xos xususiyatlari, psixologiyaning metodologiyasi
va prinsiplari, faoliyat, uning tuzilishi, shaxs va uning tuzilmasi, shaxs
psixikasining namoyon bo’lish shakllari, shaxsning psixologik xususiyatlaridan
qobiliyat, temperament, xarakter kabilar keng va batafsil yoritib berilgan.
Nopsixologik va nopedagogik yo’nalishlarda tahsil oladigan talablarga
pedagogika va psixologiya fani asoslarini o’qitishda pedagogika, umumiy
psixologiya, yosh davrlari va ijtimoiy psixologiyani mavzulari qamrab
olinganligini kuzatdik.
Mazkur o`quv qo`llanmada ko’tarilgan
muammolarni o’rganishda zamonaviy pedagogik va psixologik texnologiyalardan
foydalanish samara beradi. Boblarda ko’zlangan mavzularni talaba shaxsi
tomonidan to’laroq va aniqroq idrok etish uchun aqliy xujum, tarmoqlar,
yelpig’ich, venna diagrammasi, psixogimnastik mashqlar, sinkveyn, ZXU
metodlarini qo’llash tavsiya etiladi. Shuningdek, guruhni guruhchalarga bo’lib,
o’qish faoliyatini tashkil etish kerak. Axborot texnologiyalaridan
foydalanish chunonchi, psixologiyadagi turli kategoriyalarni slaydlar, rasmlar,
diagrammalar xolida ifodalab berish, internet tarmog’ida mavjud vebsaytlarda
berilgan materiallarni talabalarga vizual ko’rsatib berish ta’lim sifatini
yuqoriga oshiradi.
Mazkur ma’ruzalar matnini
yozishda shuningdek, hukumat miqyosida shaxs, uning qobiliyati, iqtidorini
o’stirish masalasi muhim ekanligini tasdiqlovchi bir qator Qonun, Qarorlarga
asoslanilganki, ularning to’liq ro’yhati foydalanilgan va tavsiya etilgan
adabiyotlarda aks etgan. Pedagogika va psixologiya fanlarida hamda ilmida
o’tkazilgan jiddiy tadqiqotlarning statistik ma’lumotlaridan ham
foydalanilgan.
Demak, hozirgi zamonda har bir
shaxs o’zini psixologik xususiyatlarini bilib olishi uchun pedagogika va
psixologiya fanidan xabardor bo’lishi kerak. Buning uchun biz adabiyotlar
ro’yxatida juda ko’p adabiyotlarni tavsiya etishimiz bilan birga mazkur ma’ruzalar
matnini ham taklif etamiz.
Mualliflar har bir o’quvchi
kitobni mutolaa qilish jarayonida unda ko’tarilgan muammolarga befarq qolmaydi,
jahonda va mustaqil yurtimizda ro’y berayotgan olamshumul voqyealar mohiyatini
anglashda va ularga nisbatan faol hayotiy mavqyening shakllanishida ko’makdosh
bo’ladi, deb umid qiladilar.

Mualliflar

 1-BO’LIM

1- BOB. PEDAGOGIKA FANINI PREDMETI,  MAQSADI VA VAZIFALARI

1.1.
Pedagogika fanini predmeti, maqsadi va vazifalari.
1.2.
Pedagogika fanining asosiy tarmoqlari.
1.3. Asosiy
pedagogik kategoriyalar.
1.4.
Pedagogikaning boshqa fanlar bilan aloqasi.
1.5.
Pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari.

1.1. Pedagogika fanini predmeti, maqsadi va vazifalari
Kelajagi buyuk davlatni
qurayotgan kishilarning tafakkuri, yangi iqtisodiy munosabatlarni tiklashga,
moddiy ne’matlar ishlab chiqarishga astoydil kirishib doimo yonib yashash hissi
bilan sug’orilgan bo’lishi lozim. Mana shunday ijobiy xislatlarga boy insonni
tarbiyalash pedagogika o’quv yurtlarining, ukuv muassasasi, lisey, gimnaziya,
kollej, institut va universitetlarning asosiy vazifasi hisoblanadi.
Buyuk alloma A.Avloniy
ta’kidlaganlaridek: «Tarbiya biz uchun yo hayot. yo mamot, yo najot, yo
halokat, yo saodat, yo falokat masalasidir». Haqiqatan ham inson hayotini
saodatga, sof insoniy faoliyatga erishishida tarbiyaning roli nihoyatda muhim.
Yoshlarni tarbiyalashda biz uchun
qadrli bo’lgan milliy urfodatlarimiz, an’analarimiz, o’chmas merosimizga
mehr-muhabbat ularga sodiqlik ruhini shakllanitira olsak har birimiz uchun
ijobiy natija bajarayotgan ishlarimizning mahsuli ekanligi bilinadi.
Buning uchun avvalo milliy
g’urur, milliy ong, milliy g’oya, ma’naviyat, yuksak madaniyat egasi kabi
tushunchalarni yoshlarning ongiga singdirishimiz lozim. Chunki tarixni
bilmasdan, o’rganmasdan undan ruhiy, ma’naviy ozuqa olmasdan turib, kelajakni,
kelajakdagi orzu umidlarga erishib bo’lmaydi.
Demak, Pedagogika fanining
predmeti, o’qitishning, ta’limtarbiyaning zamonaviy qonuniyatlari, mazmuni,
usullari, vositalari bilan kishilarni, yoshlarni, mutaxassislarni
qurollantiruvchi fan bo’lganligi uchun ham uning metodologik asoslari maqsad va
vazifalari dunyoning moddiy-ma’naviy rivojida shaxs kamoloti uyg’unligi
qonuniyatlari va davlatning zamonaviy siyosatidan kelib chiqadi.
Tarbiya jamiyatning vazifasi
bo’lib, u faqat ishlab chiqarish munosabatlari ta’sirida emas, balki turli
tarixiy davrlarda ilgari suriladigan u yoki bu tarbiya nazariyasining g’oyalari
ta’sirida aniq shaklga ega bo’ladi, shuning uchun ham ko’p jihatdan ma’rifatchi
va pedagoglar faoliyatining natijasini ifodalaydi. Agar tarbiya alohida
mustaqil vazifa sifatida kishilik jamiyati paydo bo’lishi bilan birga tarkib
topgan bo’lsa, ta’lim nazariyasi fan sifatida bir muncha keyinroq shakllangan.
Tarbiya jamiyat hayotida sezilarli
rol o’ynaydi. Jamiyatda tarbiya jarayonida to’plangan tajribani umumlashtirish
ehtiyoji tug’ilib, o’sib kelayotgan yosh avlodni hayotga tayyorlash imkonini
beradigan maxsus o’quv yurtlarini ochish zaruriyati paydo bo’lishi bilan birga,
ta’lim nazariyasi ham fan sifatida rivojlana boshladi.
Ibtidoiy jamoa
davrida ham ijobiy tarbiya tajribasini ommalashtirishga urinish kurtaklari
bo’lgan. Masalan, kattalar va yoshlar o’rtasidagi munosabatlar bilan, keyinroq
turli odat va marosimlar bilan bog’liq o’zini tutishning ba’zi bir
ko’rinishlari shakllana boshlagan.
Qadimiy va O’rta Sharq adabiyoti
namoyondalari orasida nazariy-pedagogik tusga
ega qator ilmiy qarashlar mavjud bo’lgan. Ular
orasida Al-Farobiy, Alisher Navoiy va boshqalarning asarlarini misol keltirish
mumkin.
Feodalizm davrida tarbiya asosan
din ta’sirida bo’lgan. Shuning uchun ham ta’lim nazariyasining asosiy g’oyalari
diniy ilm orqali ifodalangan.
Tarbiya nazariyasining g’oyalari
ancha oldindan ilgari surilgan bo’lishiga qaramay pedagogik ilmiy bilim-fan
sifatida bir oz keyin shakllangan.
Pedagogikaning fan sifatida shakllanishi buyuk chex pedagogi
Yan-
Amos Komenskiy (1592-1670) nomi     bilan
bog’liqdir. Komenskiy tomonidan taklif etilgan tamoyillar, ta’lim jarayonining
shakl va uslublari «Pedagogika»ning oltin fondiga kirgan. Uning mashhur
«Buyuk didaktika» asari pedagogika nazariyasi va amaliyoti sohasida
birinchi muhim ilmiy    asar hisoblanadi.
      Y.A.Komennskiy
(1592-1670)
Ukuv muassasasidagi o’quv
jarayonida ta’lim, tarbiya va ma’lumot o’zaro bog’liq ravishda amalga
oshiriladi. Har qanday fan o’rgatilishi mobaynida pedagog tarbiyalanuvchilar
dunyoqarashini shakllantiradi, madaniy xulq-atvorini tarbiyalaydi.
 «Pedagogika» atamasi qadimiy
Yunonistondan kelib chiqqan. Bu yerda quldorlar farzandlarini ukuv muassasasiga
kuzatib qo’yadigan, olib boradigan odamlarni «pedagog» deb atashgan.
Keyinchalik bu atamaning ma’nosi birmuncha o’zgardi. Maxsus tayyorgarlik
ko’rgan va tarbiya bilan shug’ullangan shaxslar «pedagog» deb atala boshlagan.
Ko’p vaqtlar pedagogika ilmiy fan sifatida faqat o’sib kelayotgan yosh
avlodning tarbiyasini o’rganadi, deb qaralgan. Ammo hayot amaliyoti tarbiyasiga
emas, balki kattalar tarbiyasiga ham taalluqli ekanligini ko’rsatdi. Shuning
uchun ham keyingi paytlarda pedagogikani yosh avlodni va katta yoshdagi
odamlarni tarbiyalash va o’qitish, ularga ma’lumot berish qonuniyatlarini
o’rganuvchi fan, deb belgilash odatga aylandi.
Oldiniga tarbiya jarayoni kattalar
tomonidan bevosita mehnat faoliyatida amalga oshirilgan bo’lsa, jamiyat
rivojlana borgan sari bunday yo’l talabga javob bermay qo’ydi. Endi tarbiya
bilan bilimdon, tajribasi yetarli odamlar shug’ullana boshladi. Mashg’ulotlar
tobora tashkiliy shakllarga, ko’rinishlarga ega bo’lib bordi va sekin-asta
o’quv muassasalari paydo bo’ldi.
Pedagogika uzoq taraqqiyot
yo’lini bosib o’tib, hozirgi vaqtda ilmiy bilimlarning yaxshi shakllangan,
katta nazariy va amaliy materiallarni o’z ichiga olgan tarmog’iga aylandi.
Bularning barchasi pedagogikaning tabaqalanishi, ya’ni uning alohida tarmoqlarga
ajralishiga sabab bo’ldi.
Pedagogika strukturasini quydagi 1- rasimda aks
ettiramiz

1 – rаsm. Pedagogika fanining strukturasi.

          1 - rаsmni izоhlаb shuni аytish mumkinki,
pеdаgоgikаning insоnni tаrbiyalаnuvchi vа tаrbiyachi sifаtidа o’rgаnuvchi qismi
pеdаgоgik аntrоpоlоgiya dеb аtаlаdi. Pеdаgоgik аntrоpоlоgiya  insоn
tаbiаti vа kishilаr хаmjаmiyati хаmdа insоn vа kishilаr guruhini tаrbiyalаsh vа
o’qitish хvqidаgi sаvоllаrgа jаvоb bеrаdi. SHuning uchun u imоrаt pоydеvоrigа
qiyoslаnаdi.
Har bir mustaqil fan o’zining
predmeti va metodik asosiga ega bo’lgani kabi Pedagogika fani ham fan sifatida
shakllanib, o’z predmetiga ega bo’ldi. Barcha ijtimoiy fanlar kabi jamiyatdagi
o’zgarishlar, inqiroz, yuksalishlar Pedagogika fanining metodologiyasi,
o’qitish jarayoni, g’oyalar rivojiga ham o’z navbatida ta’sirini ko’rsatadi.
Lekin insoniyat tarixiga nazar tashlar ekanmiz, hamma davrlarda pedagogik
faoliyat, tarbiyaviy jarayon mavjud bo’lgan. Shu sababli ham tarbiya jarayonini
ijtimoiy hayotning ajralmas qismi deb qarash, hamda oldin tarbiyaviy ishlarni
olib bormasdan turib, insoniyat hayotidagi buyuk o’zgarishlarni, jamiyatni rivojlanishini,
farovon turmush tarzini tasavvur qilish qiyin.
Pedagogika fanining
ilmiy-tadqiqot ishlar, pedagogik g’oyalar, ilmiylikka asoslangan natijalar
jamlanmalari, ilmiy ishlanmalar, tajribalar, tavsiyalar asosida bir qator ilmiy
pedagogik qo’llanmalar, darsliklar chop etilgan.
Xozirgi zamon pedagogika fani
jahon pedagogikasining yetakchi bir qismi bo’lib, pedagogika fani tarixi bilan
mustahkam bog’liqdir. Pedagogika fanining tarixi esa, pedagogikaning
qismlaridan biri, uning maxsus tarmog’i hisoblanadi.
Pedagogikaning bosh masalasi
tarbiyadir. Tarbiyadagi keng ma’no ta’lim, rivojlanish, ma’lumot bilan
boglangan xolda barkamol insonni voyaga yetkazishdir.

Pedagogika fanining maksadi:
-       Respublikamizda
komil insonni voyaga yetkazishning bir butun xolatdagi muammolarini xal kilish;

-       Ta’lim-tarbiya
samaradorligini tinmay oshirish va Dune talablari darajasiga olib chikish
masalalariga ijodiy yondashish;
-       Umuminsoniy
kadriyat va milliy madaniyatning asoslarini e’tiborga olib, ta’lim-tarbiya
mazmunini, milliy mafkurani shakllantirib borish imkonini yaratish;
-       Pedagogika-tarbiyashunoslik
koida, konunlarni ilgor tajribalar asosida boyitib borish va yangi ish
shakllarini izlashga tadbirlar belgilash; -
Uzluksiz ta’lim tizimini yanada rivojlashtirish muammolarini xal kilish;

-       “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi” ni amalga oshirish.                Pedagogika
fanining vazifalari:
-       Shark
va G’arbda xalk yaratgan xalk ogzaki ijodiyoti, pedagogikasi, mutafakkir,
ma’rifatparvar, pedagog va olimlarning tarbiyashunoslikka doir ilgor goyalarini
urganib, taxlil kilib, komil insonni tarbiyalash jarayonini urganish;
-       Komil
insonni tarkib toptirishning konuniyat, koida va zaruriy sifatlarini aniklash;
-       Pedagogikadagi
ta’lim-tarbiya nazariyasini xozirgi darv xususiy metodikasi bilan uzviylik
muammolarini ishlab chikish va yangi pedagogik texnologiya konunlariga amal
kilish;
-       Ta’lim-tarbiya
nazariyasidagi koida, konun, tamoyil, metod va usullarini maktab amaliy xayoti
bilan boglab, bulajak O’qituvchilarga urgatish;
                                    Xalk
ta’limini boshkarish va raxbarlik masalalarini chukur urganib
  bulajak O’qituvchilarni kanday tayyorlash
muammolarini xal kilish.  Pedagogika fanining mazmuni, maksadi, vazifalari,
tamoyil, usul va vositalari umuman, xar bir inson uchun zarur bulgan tarbiyaviy
ta’sirlar yangicha asosga ega bulishi kerak.
                                  Prezidentimiz
I.A.Karimov bu borada shunday degan edilar:
“Uzbekistonning yangilanish va rivojlanish yuli
turtta asosiy negizga asoslanadi:
-       Umumiy
kadriyatlarga sodiklik;
-       Xalkimizning
ma’naviy merosini mustaxkamlash va rivojlantirish; -     Insonning o’z imkoniyatlarini erkin namoyon
kilish;
 [1]
Vatanparvarlik.”
 Pedagogika tarixi pedagogik ta’limotning tarixi va
tarbiyaning rivojlanish masalalarini ijtimoiy hodisa sifatida tadqiq etuvchi
pedagogik g’oyalarning salbiy pedagogik g’oyalarga qarshi kurashi tarixini,
hukmron tabaqalarning demokratiyaga qarshi siyosatini ochib tashlaydi, ilg’or
pedagogik g’oyalar, hur fikrlar, ta’lim qonuniyatlarining ayrim olingan tarixiy
davrdagi rivojlanish tamoyillarini tahlil qiladi, muhim umumiy xulosalar
chiqaradi va bugungi kun uchun dolzarb muammolarni o’rtaga tashlaydi.
1.2.
Pedagogika fanining asosiy tarmoqlari
Tarixiylik tamoyili har qanday fan
rivojlanishining zarur tamoyili hisoblanadi. Zero o’tmishni hozirgi davr bilan
qiyoslash faqat hozirgi hodisalarning asosiy rivojlanish bosqichlarini yaxshi
kuzatib borishga yoki o’tmishning bebaho tajribasi hamda erishilgan yutuqlardan
foydalanishga yordam berib qolmay, shu bilan birga, bu sohada xatolarga yo’l
qo’yishdan saqlaydi va kelajakka yo’naltirilgan amaliy takliflar, maqsadli
izlanishlarni amalga oshirishga ko’p darajada asos bo’ladi. Jamiyat hayotini
qayta qurish, o’sib kelayotgan yosh avlodni shuningdek, hamma mehnatkashlar
tabaqalarini tarbiyalashni kuchaytirishni talab etadi. Bunday sharoitda
pedagogikaning tadqiqot sohalari doirasi kengayadi. Xozirgi kunda pedagogikani
asosiy tarmoklari sifatida kuyidagilarni keltirib utamiz.
Yosh davrlari pedagogikasi
mazkur guruhlar bilan olib boriladigan tarbiyaviy-tashkiliy ishlarning
qonuniyligini tadqiq etadi hamda eng avvalo ularni tarbiyalanuvchilarning ukuv
muassasalari shart-sharoitlarida amalga oshirish dasturini ishlab chiqadi.
                                     Katta
   yoshdagilar    pedagogikasida     oliy    o’quv     yurti   shart-
sharoitlarida yoshlarni tarbiyalashning nazariy
masalalari va metodikasini ishlab chiqadigan pedagogika tarmog’i sifatida oliy
ukuv yurti pedagogikasining shakllanayotganligi, uning aniqlashib
borayotganligi ko’zga tashlanadi.
Milliy armiyamiz uchun
mutaxassislar tayyorlaydigan harbiy o’quv yurtlarida yoshlarga ta’lim berish
hamda tarbiyalash muammolari bilan harbiy pedagogika sohasi
shug’ullanadi.
Bulardan tashqari oila
pedagogikasi bugungi kundagi dolzarb vazifalardan birini tashkil etib,
oilalarda, oila markazlarida, mahallalarda, jamoat tashkilotlarida, oila-nikoh
muassasalarida amalga oshirilayotgan tadbirlarda namoyon bo’ladi.
Umumiy pedagogikada
tarbiyalanuvchilar orasida mafkuraviy targ’ibot va madaniy ma’rifiy ishlar ham
o’ziga xos tarmoqlariga egadir. Bu mehnatkashlarni tarbiyalash ishlariga
munosib hissa qo’shadi va belgilangan pedagogik g’oyalarga suyanadi. Pedagogika
fanining hamma tarmoqlari o’zining turli rivojlanish, taraqqiyot bosqichlariga
egadir: ularning ayrimlari aniq shakllanib bo’lgan va yetarli darajada keng
ishlab chiqilgan boshqalari o’zining shakllanish jarayonini boshdan kechirmoqda
(masalan, oliy ukuv yurti muassasasi pedagogikasi, ishlab chiqarish
pedagogikasi) ba’zi bir tarmoqlar pedagogikasining ajralib chiqishi endigina
boshlanmoqda. Umumta’lim ukuv yurtlarida emas, balki yordamchi ukuv yurtlarida
shug’ullanishlari mumkin bo’lgan shaxslar ya’ni, ko’rish, eshitish, so’zlash
a’zolarida kamchiliklari bo’lgan shaxslarni mehnat faoliyatiga tayyorlash, tarbiyalash
va ta’lim berishning o’ziga xos tomonlarini tadqiq etuvchi fanlar pedagogika
fanining maxsus guruhini tashkil etadi. Pedagogikaning bu maxsus tarmoqlari
defektologiya yoki maxsus guruhga birlashtirilgan.
Defektologiya fanlari o’z
navbatida alohida mustaqil bo’lgan tarmoqlarga bo’linadi:

 Surdоpеdаgоgikа - kаr vа
gung  tаrbiyalаnuvchilаr  tа’lim-tаrbiyasi  mаsаlаlаri bilаn shug’ullаnаdi.

 Tiflоpеdаgоgikа
- ko’zi оjiz  tаrbiyalаnuvchilаr tа’lim-tаrbiyasi  bilаn shug’ullаnаdi.

Oligofrenopedagogika -
aqli ojizlar ta’lim- tarbiyasi bilan shug’ullanadi.
Lоgоpеdiya – tilidа nuqsоni bоr bоlаlаr bilаn
shug’ullаnаdi. Bunday ilmiy ishlar bilan shug’ullanadigan institutlar
Respublikamizda turli tavsiyalar berish, metodikani
ishlab chiqish bilan bir qatorda ilmiy izlanishlar, tajriba almashinish bilan
ham samarali tadbirlarni olib borishadi. Nizomiy nomidagi Toshkent Davlat
pedagogika universitetida maxsus tashkil etilgan Defektologiya fakultetida
munosib mutaxassislar tayyorlanayotganligi fikrimizning dalilidir.

1.3. Asosiy pedagogik kategoriyalar
Bizga yuqoridagi fikrlardan
ma’lum bo’ldiki, pedagogika Fani ta’lim-tarbiya mAqsadini jamiyat talablariga
va o’quvchilarning yosh xususiyatlariga qarab mazmunan o’zgarishini o’rgatadi,
tarbiyaning tarkibiy qismlarini va ular o’rtasidagi boxlanishlarni ochib
beradi.Shu asnoda ta’lim va tarbiya soxasidagi tajribalarni umumlashtiradi,
tarbiyaning kelgusidagi rivojlanish istiqbollarini, yo’llarini ko’rsatib
beradi. Pedagogikaning asosiy kategoriyalariga tarbiya, ta’lim, ma’lumot
kiradi. Lekin, xozirgi pedagogikani taraqqy etib borishida, asosiy pedagogik
kategoriyalar qatoriga rivojlanish va shakllanishni xam kiritsa bo’ladi.
Tarbiya-O’sib kelayotgan
avlodda hosil qilingan bilimlar asosida aqliy kamolot – dunyoqarashni, insoniy
e’tiqod, burch va ma’suliyatni, jamiyatimiz kishilariga xos bo’lgan axloqiy
fazilatlarni yaratishdagi maqsadni ifodalaydi.Tarbiya bola tuqilgandan boshlab
umrining oxirigacha oilada, maktabda va jamoatchilik ta’sirida shakllanib
boradigan jarayondir.  Pedagogikada «tarbiya» tushunchasi keng va tor ma’noda
qo’llanishi mumkin.
Keng ma’noda qo’llanishi
deganda – katta avlod vakillari o’zlari to’plagan xayotiy tajribalarini
yosh avlodga qoldirishlarini tushunish mumkin.
Tor ma’noda qo’llanishi
deganda – maxsus ta’lim muassasalari orqali shaxsda aniq bilim,
dunyoqarash, ichki xissiyotlarini,umuman xayotga tayyorgarligini rivojlantirish
tushuniladi. Shu yerda savol tuqiladi: qaysi ta’lim muassasasi boshqasiga
nisbatan tarbiya taqdiriga ko’proq ta’sir ko’rsatadi? Bola tarbiyasini
buzilishiga faqat tarbiya muassasalari va pedagoglar ko’proq sababchimi? Degan
savollar insoniyatni doimo qiziqtirib keladi.[2]
Ta’lim – maxsus
tayyorlangan kishilar raxbarligida o’tkaziladigan, o’quvchilarni bilim, kunikma
va malakalar bilan qurollantiradigan, bilim, qobiliyatlarini o’stiradigan,
ularning dunyoqarashini tarkib toptiradigan jarayondir.Ta’lim jarayoni
o’qituvchi bilan o’quvchilarning birgalikdagi faoliyati bo’lib, ikki tamonlama
xarakterga egadir.O’qituvchining faoliyati tufayli ta’lim puxta o’ylab
chiqilgan maqsad, mazmun va dasturlar asosida olib boriladigan jarayonga
aylanib, kutilgan natijani beradi. Ta’lim jarayonini mazmunini bilim, ko’nikma
va malaka tashkil qiladi.
Bilim – bu o’quvchilar
o’qish orqali bilim bilan qurollanadilar. Bilimni xayotda ko’p unum beradigan
qilib qo’llay olish uchun bilim bilan birga ko’nikma va malaka hosil qilish
lozim.
Ko’nikma –  mashq qilish
natijasida beriladigan xarakatlar yiqindisidir.
Iqtidor va ko’nikma mashq qilish
va takrorlash orqali malakaga aylanadi.
Bilim asosida ko’nikma va malaka
paydo bo’ladi. Bilim baxsda kerak bo’lsa, ko’nikma mexnatda, dunyoni
o’zlashtirishda zarur.
Ma’lumot – ta’lim –tarbiya
natijasida olingan va tizimlashtirilgan bilim, hosil qilingan ko’nikma va
malakalar hamda shakllangan dunyoqarashlar majmuidir.

1.4. Pedagogikaning boshqa fanlar bilan aloqasi
Pedagogika insonlar orasidagi
munosabatlarni va ijtimoiy muhitning insonga ta’sirini tadqiq etuvchi fan
sifatida iqtisodiyot, madaniyat rivojlanishining o’ziga xosligi hamda ularning
inson shaxsi shakllanishiga ta’sirini o’rganadi. Shu bilan birga, pedagogika
ukuv muassasasi tizimining tashkiliy jihatlaridagi ko’pgina masalalarni hal
etishga, shaxslarni tarbiyalashda ukuv muassasasi, oila va jamoatchilikning
o’zaro hamkorlikda ish olib borishiga yordam beradi.
«Pedagogika» tarbiya jarayonini
ijtimoiy hodisa sifatida o’rganar ekan, tabiiy ravishda jamiyatdagi barcha
fanlar bilan bog’liqdir. «Falsafa» fan sifatida insoniyat jamiyati, tabiat
rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini tashkil etadigan, ya’ni pedagogikaning
taraqqiy etib borishiga imkon beradigan ilmiy manbaidir. Shu bilan birga,
faylasuflar va pedagogika fanlari vakillari tomonidan ishlab chiqilgan bir
qator umumiy masalalar falsafada ham, pedagogikada ham barobar mavjuddir.
Bular jumlasiga tarbiya bilan
boshqa ijtimoiy xodisalar orasidagi o’zaro aloqalar; dunyoqarashni, ahloqiy,
mehnat va estetik tarbiyani shakllantirish masalalari; shaxs va jamoa
munosabatlari; ta’lim jarayoni mohiyatini tushunish hamda bilishning dialektik
nazariyasini ishlab chiqish bilan bog’liq bo’lgan gneseologik masalalar va
boshqa muammolar kiradi.
Pedagogikaning aniq masalalarini
ishlab chiqishda falsafaning sosiologiya, etika, estetika kabi tarmoqlari katta
ahamiyatga egadir.
Etika falsafaning ahloqiy
va tarbiya masalalari bilan bevosita bog’liqdir. Ularni xal etishda pedagogika
ahloqning umuminsoniy qadriyatlariga suyanadi.
Estetika (nafosat
tarbiyasi) insonning estetik ideallarini shakllantirish, madaniyatga va
voqyelikka estetik munosabatlari umumiy qonuniyatlarini o’rganadi va estetik
tarbiyani ilmiy jihatdan asoslash uchun xizmat qiladi.
Bu asoslarni pedagogika fani ishlab chiqadi,
yoshlarni go’zallikni xis qila olish, tushunishga o’rganish vositalari va
yo’llari belgilab beradi.
Pedagogikaning falsafa va boshqa
ijtimoiy fanlar bilan bog’liqligini, hal etadigan ilmiy masalalarning
umumiyligini pedagogikaning ijtimoiy xususiyati, uning mafkuraviy yo’nalishga
ega ekanligini ta’kidlab turadi. Tarbiyaning hamma muammolarini boshqa siyosiy,
ijtimoiy masalalar bilan bir qatorda hal etish zaruriyatini ko’rsatib beradi.
Jamiyatimiz rivojlanishining
hozirgi bosqichida pedagogikaning iqtisodiyot fanlari bilan aloqasi
mustahkamlanib bormoqda. Ijtimoiy fanlardagi ma’lumotlarga suyanib, pedagogika
jamiyatning tarbiyaga bo’lgan obyektiv ehtiyojini va ularni amalga oshirish
shart-sharoitlarini o’rganadi.
Insonning aqliy rivojlanishi
qirralarini, jihatlarini o’rganadigan boshqa fanlardan farqli o’laroq,
pedagogika inson shaxsi, uning taraqqiyot bosqichlari bilan shug’ullanadi.
Pedagogika psixologiya va
fiziologiya bilan ham bevosita va bilvosita bog’liqdir. Fiziologiya
pedagogika hamda psixologiyaning tabiiy ilmiy bazasi hisoblanadi. Pedagogika
fiziologiyaning oliy asab (nerv) faoliyatining rivojlanishi, asab sistemasining
o’ziga xosligi, birinchi va ikkinchi signal sistemalar haqidagi, shuningdek
sezgi organlarining, tayanch harakat apparatlarining, yurak. kon-tomir hamda
nafas olish sistemalarining faoliyati, rivojlanishi haqidagi ma’lumotlarga suyanadi.

Psixologik hodisalarning
fiziologik asoslarini bilish pedagogika uchun tarbiya va ta’limning ba’zi bir
omillarini yaqqol, aniq bilib olish, tushunish imkoniyatini yaratadi hamda
ta’lim-tarbiya jarayonini samaradorligini oshirishning ko’pgina muammolarini
muvaffaqiyatli hal etishga yordam beradi.
Psixologiya pedagogikaning
boshqa fanlar tomonidan aniqlangan bilimlar, o’sib kelayotgan insonning
shaxsini shakllantirish, ichki jarayonlarini yuz berish omillari va
shart-sharoitlari haqidagi bilimlar bilan qurollantiradi.
Keyingi vaqtlarda pedagogika
boshqa yangi rivojlanayotgan fanlar bilan, jumladan, murakkab dinamik
tizimlarni rejali boshqarish haqidagi fan bo’lgan kibernetika bilan mustahkam
aloqada rivojlanmoqda. Bularning barchasi pedagogika o’zining predmeti va
tadqiqot sohasiga ega bo’lib, boshqa bir qator fanlar bilan juda mustahkam
bog’liqlikda ekanligini ko’rsatadi.
Hozirgi mustaqillik sharoitida
o’sib kelayotgan yosh avlod tarbiyasida umuminsoniy qadriyatlarni, umuminsoniy
ijobiy xislatlarni rivojlantirish O’zbekiston hukumatining qarorlarida mustaqil
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov asarlarida, nutqlarida o’z
aksini, tasdig’ini topgan.
O’zbekiston Respublikasining
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida tutgan o’z yo’li, tamoyillari tarbiya
jarayonida hali avvalgi keksa avlod oldida turmagan yangi masala va muammolarni
yechish uchun zarur bo’ladigan xislat va sifatlar shakllantirilishini taqozo
etadi.
O’zbekistonda milliy istiqlol
mafkurasi asta-sekin shakllanib borayapti. Pedagogika ilmidagi tushunchalar
ta’riflar milliy istiqlol mafkurasiga mos umuminsoniylik ruhida
tushuntirilmog’i maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz.
Albatta ta’lim va tarbiyada
umuminsoniy qadriyatlar bilan birga milliy o’ziga xoslik nisbati, muvozanati
alohida ahamiyatga ega. Yana bir tomondan ta’lim nazariyasini, ta’lim - tarbiya
mazmunini, shaklini va uslublarining asosiy jihatlari Sharqda ishlab chiqilib,
Ovrupo orqali o’zgarib, rivojlanib yana Sharqqa qaytib kelganini va dunyo
pedagogik jarayonini bir butunligini hisobga olinsa, quyida keltiriladigan
tushunchalarda xususiy milliylikdan ko’ra, umuminsoniylik jihatlarining
ko’pligi ko’zga tashlanib turadi.

1.5. Pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari
Pedagogika fani o’z mazmunini
boyitishda yangilashda mavjud bo’lgan pedagogik hodisa va jarayonlarni uning
maqsadi va vazifalariga muvofiq keladigan usullari bilan o’rganadi. Pedagogika
fanining ilmiy tadqiqot usullari qanchalik to’g’ri qo’llansa, ta’lim-tarbiya
mazmunini yangilash va takomillashtirish shu darajada yuksaladi. Lekin ilmiy
tadqiqot metodlarining aniq chegaralangan tizimi hozirgacha fanda yaratilgan
emas. Pedagog pedagogik jarayonda o’z auditoriyasi tarbiyalanuvchilari
xarakter-xususiyatlaridan kelib chikqan, ularni psixologiyasini chuqur o’rganib
bir qator metodlarni qo’llash mumkin.Chunki pedagogning asosiy maqsadi dars
jarayonini tarbiyaviy ta’sirini oshirish hisoblanadi. Buning uchun quyidagi
pedagogik ilmiy tekshirish metodlarni keltirib o’tish lozim bo’ladi.
1.   Pedagogik
kuzatish metodi.
2.   Suhbat usuli
(yakka tartibda, guruh bilan )
3.   Talabalar
ijodini o’rganish usuli.
4.   Test usuli  5.
Ma’lumotlarni tahlil qilish usuli.
6.Eksperement-tajriba-sinov usuli. 7. Statistika
ma’lumotlarini taxlil qilish usuli.
8. Matematika va kibernetika usuli.
 Ta’lim usullarini tanlash bilan
bir katorda O’qituvchi darsdagi talabalarni yosh va individual xarakter
xususiyatlarini urganishi xamda taxlil kilishi shart.
Pedagogik kuzatish- odatda tabiiy kuzatish
orqali o’quvchilarning fanlarni o’zlashtirishlari, ularning xulq-atvori va
muomalalardagi o’zgarishlarni hisobga olish va tegishli ta’limiy-tarbiyaviy
ta’sir ko’rsatish yo’llarini belgilash uchun qo’llaniladi. Bu metod tadqiqotchining
pedagogik tajribaning muayyan bir tomoni va hodisalarini biror maqsadni ko’zda
tutib idrok etish tashkil etadi. Bunda kuzatishlar tezligi va soni, kuzatish
obyekti, vaqti, pedagogik vaziyatlarni kuzatish uchun ajratiladigan
xarakteristika va hokazolar hisobga olinadi.
Suhbat metodi- so’rashning bir turi bo’lgani
holda tadqiqotchining jiddiy tayyorgarlik ko’rishini talab etadi, chunki u
tekshirayotgan shaxs bilan bevosita aloqada bo’li shvaqtida og’zaki suhbat
tarzida, suhbatdoshining javoblarini yozmasdan erkin muomala formasida
qo’llaniladi.
Suhbat metodida- maktab
o’qituvchilari va o’quvchilar jamoasi bilan ota-onalar va keng jamoatchilik
bilan,yakka va guruhli tartibda ish olib borilganda qo’llaniladi. Suhbat
metodidan farq qilib intervyu olish metodi savollarni oldindan belgilangan
izchillikda intervyu yo’li bilan bayon qilishni nazarda tutadi. Bunda javoblar
magnit tasmasiga yoki kassetalarga yozib olinadi. Hozirgi kunda ommaviy so’rash
nazariyasi va praktikasi intervyu tashkil etishning ko’p usullari mavjud:
-
guruhlar bilan; - intensiv; - sinash va h.k.
Pedagogik so’rash metodi-
tadqiqotchining boshqa kishilardan pedagogik tajribaning biror tomoni yoki
hodisalari haqida axborot olish jarayoni bu metodning asosini tashkil qiladi.
So’rash savollarning mantiiqIy o’ylangan sistemasini,ularning aniq
ifodalanishini, nisbatan kamchiligi (3-5ta) nazarda tutiladi. Shuningdek,
qat’iy formadagi javobni («ha», «yo’q») ham taqozo etishi mumkin.
Test sinovlar metodi- bu
yozma javoblarning ommaviy ravishda yig’ib olish metodidir. Test
sinovlarini(anketalarini) ishlab chiqish murakkab ilmiy jarayon. Pirovard
natijada tadqiqot natijalarining ishonchliligi anketalar mazmuniga,
berilayotgan savollar shakliga, to’ldirilgan anketalar soniga bog’liq bo’ladi.
Odatda test savollarining ma’lumotlarini kompyuterda matematik statistika
metodlari bilan ishlashga imkon beradigan qilib tuziladi.
Maktab hujjatlarini tahlil
qilish usuli – bunda o’quvchilarning umumiy miqdori, uning o’sishi yoki
kamayish sabablari tavsifi, o’quvchilarning fanlar bo’yicha o’zlashtirish
darajasiga, sinfdan qolishning oldini olish, Rag’batlantirish va jazolash
choralari turlariga, maktabning moddiy bazasiga e’tibor beriladi.
Eksperiment-tajriba-sinov
usuli- Ushbu tajriba asosan ta’limtarbiya jarayoniga aloqador ilmiy fara
zyoki amaliy ishlarning tadbiqi jarayonlarini tekshirish, aniqlash maqsadida
o’tkaziladi.
Statistika ma’lumotlarini
tahlil qilish usuli- xalq ta’limi sohasidagi, jumladan, ajratilgan
mablag’larning doimiy o’sib borishi, darslik va o’quv qo’llanmalari,
ko’rgazmali qurollar, o’qituvchi kadrlar tayyorlash, maktab qurilishi, xo’jalik
shartnomalari va ulardan tushayotgan mablag’lar statistika usuli orqali
aniqlanadi.
Matematika va kibernetika
usullari- o’qitish nazariyasi, amaliyotida hisoblash matematikasi va
kibernetikasi mashinalari yordamida bir tildan ikkinchi tilga tarjima, dasturli
ta’lim va uni mashina orqali boshqarish, o’qitishni mustahkamlash, baholash
orqali ta’lim-tarbiya samaradorligini oshirish differensial va individual
ta’lim berish, maktab hisobotini mashinalar yordamida tuzish kabi
jarayonlardir.
Bu kabi metodlardan foydalanib
ta’lim va tarbiya ishlarini olib borish faqatgina pedagog uchun emas,
iqtisodiyot jabxalarida faoliyat yuritayotgan boshqaruvchi xodimlar, oilada
farzand tarbiyasi bilan shug’illanuvchi ota-onalar uchun ham, jamoa bilan
ishlaydigan ma’suliyatli shaxs uchun xam zaruriy shart bo’lgan usullardan
biridir. Zero, inson tarbiyasidek murakkab jarayonga hyech qachon e’tiborsiz
1 bo’lmaslik zarur.

Mavzu bo’yicha qisqacha
xulosa Ushbu ma’ruzada pedagogika fanining predmeti, hozirgi zamon
pedagogikasining maqsad va vazifalari, pedagogikaning boshqa fanlar bilan
aloqasi, asosiy pedagogik kategoriyalar kabi mavzular yoritilgan va shu bilan
birga pedagogika fanining metodlari va ularni kullanilishi xakidagi fikrlar xam
keltirib utilgan.

Nazorat uchun savollar
1.   Pedagogika
fani nimani o’rganadi?
2.   Pedagogika
fanining vazifalari nimalardan iborat?
3.   Sharq
pedagogikasi namoyondalaridan kimlarni bilasiz?
4.   Pedagogika
fanining tarmoqlari xaqida tushuncha bering?
5.   Tarbiya
nima?

1 K.Хоshimоv vа bоshqаlаr.Pеdаgоgikа tаriхi. Tоshkеnt. «O’qituvchi».  2003
yil. 72 – bеt.

6.
Ta’lim nima?
7.
Ma’lumot nima?
8.
Ta’lim va tarbiya jarayonida muxim metodlarni kullashning
axamiyati nimada deb uylaysiz.
9.
Ta’lim va tarbiyaning birligi deganda nimani tushunasiz?
10.
Asosiy ilmiy tadqiqot metodlarini tushuntiring?

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Azizxujayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. –
T.:TDPU, 2003.
2.
Ishmuxamedov R.J. “Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim
samaradorligini oshirish yullari”. – T.: TDPU, 2004. 3. Sayidaxmedov N. “Yangi
pedagogik texnologiyalar”. –  4. Karimova V.M. va boshqajar Psixologiua
Toshkent.,TDIU 2007 5. N. Xo’jayev va boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU
2007.
6.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007
yil.
7.
Akramova F. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika.
Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007 yil. 8. Ochilova G.O., Musaxanova G.O.
“Pedagogik maxorat” Toshkent. TDIU, 2007 yil
9. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.
10.«Pedagogika» V.A.Slastenin, I.F.Isayev,
A.I.Mixenko, Ye.N.Shiyanov.
Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
11. Podlaso’y I. P. Pedagogika. Moskva ,2003.
12.www. inter – pedagogika. ru.
2-BOB. TARBIYA NAZARIYASI

2.1. Tarbiya
jarayoni haqida tushuncha.
2.2.Shaxs va uning rivojlanishi
hakida tushuncha.
2.3. Shaxs
rivojlanishida yosh va individual xususiyatlar.
2.4.Tarbiya
usullari xaqida tushuncha.
2.5.Tarbiya
turlari.

2.1. Tarbiya jarayoni haqida tushuncha
Tarbiya jarayoninig mohiyati
nimadan iborat? Bu oddiy savol bo’libgina qolmay, pedagogika rivojlanishi shu
vaqtga qadar ushbu muammoni yechish yuzasidan ko’pgina qiyinchiliklarni yuzaga
keltirdi. Avvalo shu narsani bilib olish lozimki, tarbiya tushunchasi har xil
mavzuda qo’llanishi lozim. Masalan, tarbiya deganda, yosh avlodning kelajak
hayotga tayyorlash deb tushuniladi. Lekin, bu tayyorlash maxsus tashkil
qilingan tarbiya faoliyatlari bilan amalga oshirilishi mumkin.
Tarbiya shaxsni maqsadga muvofiq
shakllashtirish uchun uyushtirilgan pedagogik jarayon bo’lib,
tarbiyalanuvchining shaxsiga muntazam va sistemali ta’sir etish imkoniyatini
beradi. Tarbiya jarayoni o’zaro bog’liq bo’lgan ikki yoqlama faoliyatni pedagog
va talaba faoliyatini o’z ichiga oladi. Tarbiya jarayonida tarbiyalanuvchining
ongi shakllanadi, his-tuyg’ulari rivojlanadi, ijtimoiy hayot uchun zarur
bo’lgan va ijtimoiy aloqalarga xizmat qiladigan xulqiy odatlarni hosil
qilinadi.
Tarbiya jarayonida
tarbiyalanuvchilarning hayoti va faoliyatini pedagogik jihatdan to’g’ri
uyushtirish g’oyat muhimdir.
Psixologik va pedagogik
tadqiqotlarga qaraganda shaxsga tashqi omillar ta’siri u xoh ijobiy, xoh salbiy
ta’sir ko’rsatsin, tarbiyalanuvchi tarbiyasida ular ta’sir ko’rsatadi.
Tarbiyalanuvchining shaxsiy tajribasi va ehtiyojlari tashqi ta’sirga
munosabatni belgilab beradi va uning xulqiga ta’sir etadi. Shuning uchun
tarbiyalanuvchi faoliyatini uyushtirishning o’zigina kifoya qilmaydi. To’g’ri
tarbiyalash uchun tarbiyalanuvchining bu faoliyatga nisbatan qalbidan paydo
bo’ladigan munosabatni, turli xil kechinmalarni qanday anglashni, his qilishni
hamda ulardan o’zi uchun nimalarni maqsad qilish olganligini bilish zarur.
Tarbiya jarayonida
tarbiyalanuvchining ongigina emas, balki, his tuyg’ularini ham o’stira borish,
unda jamiyatning shaxsga qo’yadigan ahloqiy talablariga muvofiq keladigan
xulqiy malaka va odatlarni hosil qilish lozim. Bunga erishish uchun talabaning
ongiga (ta’lim jarayoni asosida) hissiyotiga (darsda va turli sinfdan tashqari
ishlarda) va irodasiga (faoliyatni uyushtirish, hulqini idora qilish
jarayonida) sistemali va muntazam ta’sir etib boriladi. Talabani tarbiyalashda
bularning birontasi (ongi, hissiyoti, irodasi) e’tibordan chetda qolsa maqsadga
erishish qiyinlashadi. Shuning uchun tarbiya jarayoni ko’p qirrali va murakkab
jarayon deb yuritiladi. Pеdаgоgikаdа tаrbiyaning mаqsаdi, mаzmuni, shаkl vа
usullаri tаrbiyalаnuvchi shахsining qаrоr tоpishi bilаn mustаhkаm bоg’liq hоldа
qаrаb chiqilаdi. Tаrbiya jаrаyonidа shахsni shаkllаnish jаrаyonini quyidаgi 2-
rаsm оrqаli ko’rsаtib o’tаmiz

2-rasm. Shaxsning shakllantrish jarayoni.

2.2. Shaxs va uning rivojlanishi hakida tushuncha
Har qanday jarayon o’z natijasiga
erishishga qaratilgan qonuniy va izchil harakatlar jamidan iborat bûladi.
Tarbiya jarayonining eng asosiy natijasi har tomonlama kamol topgan shaxsni
shakllantirishdan iboratdir. Bu jarayon ikki tomonlama bo’lib uyushtirishni va
rahbarlikni ham, tarbiyalanuvchi shaxsning o’zi aktivlik ko’rsatishni ham talab
etadi. Chunki u tarbiyaning umumiy maqsadlarini amalga oshirish dasturini
ishlab chiqadi, tarbiya formalari, metodlari va usullarini asosli tarzda tanlab
oladi va tadbiq etadi.
Sharqda ham azaldan farzand
tarbiyasiga katta e’tibor bilan qarab kelingan. Ma’rifatparvar bobomiz Abdulla
Avloniy yozganidek «Tarbiya bizlar uchun yo hayot - yo mamot, yo najot -yo
halokat, yo saodat, yo falokat masalasidir».
Yurtga, vatanga muhabbat, insonparvarlik tuyg’ulari
xalqimizning qon-qoniga singib ketgan azaliy xususiyatdir. Ana shu noyob
insoniy fazilatlarni asrab, avaylash va yanada takomillashtirish,
farzandlarimizni ozod va demokratik O’zbekistonning munosib o’g’il - qizlari
qilib tarbiyalash masalasi ma’naviyat sohasidagi ishlarimizning asosiy
yo’nalishini tashkil etmog’i kerak. Ma’naviyat tarbiyaning eng ta’sirchan
quroli ekan, undan oqilona foydalanish, tarbiyalanuvchilarni vatanparvarlik,
rostgo’ylik, halqsevarlikka o’rgatish kerak bo’ladi. Aslida olganda ahloq
ma’naviyatning o’zagi. Inson ahloqi shunchaki salom-alik xush muomaladagina
iborat emas. Ahloq bu insof va adolat tuyg’usi, imon, halollik deganidir.
Qadimda ajdodlarimiz komil inson
haqida butun bir ahloqiy talablar majmuasini zamonaviy tilda aytsak, sharqona
ahloq kodeksini ishlab chiqqanlar.
Sharq tarbiyasida islom dinining
roli muhimdir. «Islom dini-bu otabobolarimiz dini, u biz uchun ham iymon, ham
ahloq, ham diyonat, ham ma’rifat ekanligini unutmaylik. Ana shu ma’rifatli
kishilarimiz jon-jon deb qabul qiladigan va yaxshi o’gitlarga amal qiladilar.
Mehr-oqibatli, nomusli, oriyatli bo’lishiga izzat-ehtirom tushunchalariga rioya
etishga harakat qiladilar». Islom dini har qanday davrda ham insonlarni poklikka
undagan, yaxshi xislatlarni ko’paytirib yomon xislatlardan xalos etishga
chorlagan.
Pedagogika tarbiyalanuvchi
shaxsini har tomonlama rivojlantirish uchun zarur bo’lgan eng samarali
shart-sharoitlarini o’rganadi va aniqlaydi. Bu masalani hal qilish uchun avvalo
«shaxs» degan umumiy tushunchaning ma’nosini va shaxsning rivojlanish
qonuniyatlari, rivojlanishning ko’rsatkichlarini shaxsning shakllanishida ayrim
muhim omillar rolini bilish, individning rivojlanish jarayoni bosqichlarini
aniqlash, shaxsni shakllantirishda ta’lim-tarbiyaning shaxs aktivligi rolini
o’rganish kerak bo’ladi.
Birinchi galda rivojlanish
tushunchasining ma’nosini ochib berish lozim. Bu masalaga filosofik jihatdan
baho berish bilan asoslanadi. Filosofiya rivojlanishini tabiat, jamiyat va
tafakkurning xususiyati deb quyidan yuqoriga tomon bo’lgan harakat deb,
yangining tug’ilishi va eskining yo’q bo’lishi yoki tubdan o’zgarishi deb
hisoblaydi.
 Shuning uchun pedagogikada
shaxsning rivojlanish jarayoniga inson shaxsini takomillashtirishning murakkab
va ziddiyatli yo’li deb qaraladi.
Murakkab bo’lgan tushunchani
tahlil qilinganda turli olimlar turli xususiyatlarni asosiy tomonlar deb
ko’rsatib kelganlar. Aql, hissiyot va irodani shaxsning uch asosiy tomoni deb
ajratib ko’rsatish eng dastlabki o’rinishlardan edi. Keyinchalik pedagog
olimlar shaxsni o’rganishga boshqacha yondasha boshladilar. Shaxs doim bir
butun, murakkab hodisa bo’lib unda insonning biologik xususiyatlari ham,
ijtimoiy xususiyatlari ham gavdalanadi. Bir shaxsda uning hamma tomonlari,
xususiyatlari ham sifatlari bir-biri bilan bog’langan bo’ladi. Bu bog’lanishlar
nihoyatda xilma-xil bo’lib, turli kishilarda turlicha sodir bo’ladi. Ba’zan
ular birbiriga zid va o’zgaruvchandir. Shuning uchun ham kishining har bir sifati,
masalan irodasi, xotirasi yoki xarakter xususiyati uning qanday tilak va
orzular bilan yoki boshqa sabablar bilan kirishganiga qarab mutlaqo har xil
ahamiyat va qimmat kasb etadi. Xayol boyligi kishining ijodiy faoliyati uchun
zarur bo’lgan qimmatli xususiyatdir ammo, odam xayolida o’ylab turgan
narsalarini amaliy faoliyatida ro’yobga chiqarmasa, bu xayol boyligi salbiy
xususiyat bo’lib qoladi. Musiqaga qobiliyati bo’lgan kishi uni yaxshiroq
o’rganish uchun intilmasa va mehnat qilmasa, uning
 [3] qobiliyati o’smaydi.
Turmushda kishi o’zidagi ba’zi
zaif tomonlarni, odatlarni kuchliroq sifatlari bilan qoplashga harakat qiladi.
Biror narsani uncha tez tushunib ololmaydigan odam astoydil harakat qilib va
zo’r berib uni tushunib oladi va mehnatini to’g’ri tashkil etadi. Har bir kishi
juda ko’p odamlar bilan xilma-xil munosabatlarga kirishganda o’zining turli
xususiyatlarini namoyon qiladi.
Shaxsning eng barqaror va
ahamiyatli xislatlari uning boshqa odamlarga, mehnatga, Vatanga bo’lgan turli
munosabatlarida ifodalanadi. Bu xislatlar kishidagi ayrim psixik jarayonlarning
kechish xarakterini ham ko’p jihatdan belgilab beradi.
Pedagogika fani shaxsni biologik
va ijtimoiy xususiyatlari o’zaro chambarchas bog’liq bo’lgan bir butun narsa
deb hisoblaydi. Kishining yoshi, sog’ligi, kasalligi, uning faoliyatidagina
emas, balki turmush tarziga ham ta’sir qiladi. Lekin shaxsning butun qiyofasini
belgilab beradigan unga o’z jismoniy kamchiliklarini xarakteridagi salbiy
xususiyatlarni yo’qotish kuch bag’ishlaydigan sabablar, qiziqishlar, maqsadlar,
ya’ni ijodiy hayot natijalari hal qiluvchi rol o’ynaydi.
Shaxs tushunchasi ijtimoiy foydali
faoliyatda qatnashishga ehtiyoj sezishini va aktiv ishtirok etishini har bir
kishining boshqa odamlar bilan munosabatda bo’lishi ehtiyojini, bu
munosabatning mazmuni va formalarini, shaxs bilan uning atrofidagi kishilar
o’rtasidagi munosabatlar tizimini, uning tabiatga tevarak atrofdagi dunyoga
munosabatini shaxsning asosiy xususiyatlari deb ajratish mumkin. Shaxsning ko’p
sohali va har tomonlama faoliyatida turli xil odamlar bilan aloqada shaxsning
hamma qiziqishlari namoyon bo’ladi, uning odamlarga umumiy ishga, o’z
malakasiga o’ziga bo’lgan munosabatlari shakllanadi. Biroq shaxs ijtimoiy
turmush mahsuli bo’lish bilan birga tirik organizm hamdir. Organizmning hayoti
biologik qonunlarga bo’ysunadi. Birinchi galda nerv sistemasining xossalari
mavjudga keltiradigan temperament xususiyatlari tufayli insonning butun
xulq-atvori alohida xarakterga ega bo’ladi. Shaxsning tarkib topishi va xulq-atvorida
ijtimoiy va biologik jihatlar munosabati nihoyatda murakkab bo’lib, kishi
tarakqiyotining turli davrlarida uning boshqa odamlar bilan bo’lgan
aloqalarining turli vaziyat va ko’rnishlarida har xil keskinlikda namoyon
bo’ladi.
Shaxsga avvalo uning ijtimoiy
qiyofasiga, kishining o’z atrofidagi odamlar hayoti bilan bog’liq holda
ifodalanadigan qiyofasiga qarab baho beriladi, kishi tevarak atrofidagi odamlar
bilan xilma-xil munosabatlarga ba’zan o’ziga bog’liq bo’lmagan munosabatlarga
kirishib o’zining mohiyatini namoyon qiladi. Shaxsning barcha xislatlari
atrofdagi kishilar bilan munosabatida shakllanadi. Shaxs odamlar orasidan
tashqarida yashay olmaydi va shakllanmaydi.
Hozirgi davrda shaxsni ma’naviy
jihatdan barkamol qilib tarbiyalash davlat siyosatining bosh mezoni
hisoblanadi. Shaxs rivojlanishiga to’g’ri yondashish uchun shaxsning tabiatini,
tuzilishini uning xulq-atvorini va unga ta’sir ko’rsatish vositalarini bilish
zarur.
Tug’ilgan inson shaxs bo’lib
shakllanishi lozim. Bu jarayon bir qancha omillar ta’sirida sodir bo’ladi va
muayyan qonunlarga bo’ysunadi. Odatda shaxs shakllanishi uchun uchta asosiy
omillar tan olinadi. Bular irsiyat, atrof-muhit va tarbiyadir. Ushbu
omillarning hyech biri vaziyat va sharoitlarga bog’liq bo’lmagan holatda
mustaqil ravishda shaxs shakllanishiga ta’sir eta olmaydi. Bundan tashqari
ba’zi omillar faolroq, muntazamroq ta’sir ko’rsatadi va kishilarning ongli
irodasiga bo’ysunadi boshqalari esa boshqarilishi qiyin bo’lgan omillardir.
Ba’zi omillarning ta’siri stixiyali ravishda sodir bo’ladi va shaxs tarbiyasi
bilan shug’ullanuvchi ayrim kishilarning irodasiga, tashkilotsizlik
qobiliyatlarida va boshqalarda bog’liq bo’lmaydi.
Tarbiyaga shaxsni uning
his-tuyg’ularini xarakterini, jismoniy rivojini, xulq-atvorini muayyan
yo’nalishda shakllantirish maqsadida kishilar birbiriga ta’sir ko’rsatadigan
ijtimoiy hodisa deb qarash lozim. Pedagogika sohasining yetuk olimlari ijtimoiy
omilning hal qiluvchi ahamiyatiga ega ekanligini himoya qiladilar, shaxs yaxshi
yoki yomon bo’lib tug’ilmaydi. Balki, tarbiyaning ta’siri ostida yaxshi yoki
yomon bo’lib o’sadi deb isbotlaydilar. Xo’sh shaxs tarbiyasi uchun ta’sir
etuvchi omillar qaysilaridan iborat? Bu asosan uchta omilni tashkil etadi.
Biologik omil, atrof - muhit va tarbiyadagi omillardan iboratdir.
Biologik omil. Bu
omilning ta’sirini avvalo shuning uchun e’tiborsiz qoldirib bo’lmaydiki, shaxs
tirik organizmdir, uning hayoti biologiyaning umumiy qonunlariga ham, yoshlar
anatomiyasi va fiziologiyasining maxsus qonunlariga ham bo’ysunadi. Hayotning
muayyan davrlarida shaxsning ayrim organlari va butun bir organlar
sistemasining tuzilishida va funksiyalarida o’zgarishlar yuz beradi. Shaxsning
sog’lik holati va bu holat ko’p yoki oz muddat buzilib turishi biologik omilga
taalluqli. Shaxs hayotida nerv faoliyatining individual va tipologik
xususiyatlari, yosh va jinsiy jihatdan bo’lgan tafovutlar katta rol o’ynaydi,
ular oldida irsiy emas, balki tug’ma xususiyat va tafovutlardir. Organizmning
biologik yetilishi qonunlarga asoslanadi. Bu qonun muhitning ba’zi bir
tarbiyaviy ta’sirlariga turli darajada bo’ysungan holda amal qilishi kerak.
Lekin shaxs organizmining biologik hayoti uning psixik rivojlanishini bevosita
belgilab bermaydi va shu bilan birga, unga nisbatan mutlaqo betaraf va befarq
hodisa bo’lib ham qolmaydi. Biologiyaning asosiy tushunchasi bo’lgan
irsiyatning roli olimlar tomonidan jiddiy muhokama qilinib kelinmoqda. Ilmiy
izlanishlar shuni ko’rsatmoqdaki, ota-ona organizmining uzoq muddat bir xil
sharoitda yashash natijasida mustahkam o’rnashib qolgan xossalari irsiyat yo’li
bilan o’tadi.
Muhit. Biologiya
fani muhitni organizm yashaydigan joy deb, muhitning ta’siri esa organizm bilan
bog’liq muhit o’rtasidagi assimiliyasiya va dissimiliyasiya yoki moddalar
almashish qonuni asosida amalga oshadi, deb tushuntiradi. Bu qonunga binoan
organizm yashab turgan muhit bir butun narsadir. Tabiiy muhit yorug’lik,
issiqlik, ovqat, havo kabi komponentlari shaxsning organizm sifatida
rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Ammo shaxsning shaxs sifatida
shakllanishi uchun bu mutlaqo yetarli emas. Shaxsning yashab turgan muhitida
odamlar, birinchi navbatda tarbiyalanuvchiga yaqin kishilar, ya’ni oz sonli
oila a’zolarigina emas, balki unga uzoqroq bo’lgan kishilar uning qo’niqo’shnilari,
mahallasi, tarbiyalanuvchilar bog’chasidagi o’rtoqlari, so’ngra esa u birga
o’qiydigan o’ynaydigan, birga ishlaydigan, turli aloqada bo’ladigan o’rtoqlari
hal qiluvchi rol o’ynaydi.
Hozirda          tarbiyalanuvchilar ommaviy axborot    vositalari
orqali o’zlariga notanish avlod-ajdodlarning jonli obrazlariga duch keladilar.
Bu obrazlar yosh avlodning fikr va hislariga uning voqyea-hodisalariga
beradigan baholariga va intilishlariga ta’sir ko’rsatadi. Bunday ta’sir ijobiy
yoki salbiy o’tadigan birdan-bir yo’l shaxsning tevarak - atrofidagi odamlar
bilan munosabatda bo’lishidir, shaxs munosabatda bo’lgan kishilar uning
muhitidir. Shaxs bilan jamiyat o’rtasidagi o’ziga xos modda almashish tipi
bo’lgan aloqa orqaligina shaxs o’tmish - avlodlarining qimmatli tajribasini
o’zlashtira olishi eng yaxshi katta kishilardan namuna ola bilishi mumkin.
Faqat munosabatda
tarbiyalanuvchilarning tarbiyachilari-kattalarga emas, balki
tarbiyalanuvchilarning o’zlari ham faol qatnashadigan mana shu aloqadagina,
faqat ana shu ikki yoqlama jarayondagina shaxs xilma-xil bilim oladi juda ko’p
malakalarni va ish usullarini egallaydi, o’zining sezgi organlari orqali idrok
qilgan narsalarini anglab olishga tashqi dunyodagi voqyea va hodisalarga turli
xil his-tuyg’ular fikr va tasavvurlar bilan javob berishga o’rganadi.
Odamlar bilan munosabatda u nima
yaxshiyu nima yomonligini nimani qilish va qilmaslikni bilib oladi, u muayyan
maqsad ko’zlab aqlga muvofiq tutishni hamda insonlarga va ularning
fe’l-atvorlariga tanqidiy baho berishni o’rganadi. Odamlar bilan bo’lgan
munosabatlarida shaxs yaxshi fazilatlari bilan boshqa shaxslar o’rtasida
ajralib tura boshlaydi, o’zi yashab turgan jamiyatda qabul etilgan ahloq
me’yorlarini boshqalarga va o’ziga nisbatan qo’llab, ularni o’z ishida mezon
qilib ola boshlaydi. Demak, birinchidan, muhit shaxsni
rivojlantiruvchi omil sifatida tarixan o’zgaruvchi ijtimoiy hodisadir,
chunki muhit, hatto shaxs dunyoga kelgan dastlabki kunlardanoq uning hayoti
o’tadigan eng tor muhit ham, ya’ni shaxsning oilasi ham jamiyatning bir uyasi,
hujayrasidir. Tarixiy taraqqiyotning har bir davrda yangi kishini
tarbiyalashning maqsadlari va vositalari o’zgaradi, ahloq me’yorlari, madaniyat
boyliklari, katta yoshdagi odamlarning did va qiziqishlari, fikr yuritish usullari
o’zgaradi.
Ikkinchidan, tarbiyalanuvchi o’z
aktivligi tufayli, moddiy, tabiiy va ayniqsa ijtimoiy muhit bilan o’zaro
aloqaga kiradi. Faqat ana shu sharoitdagina muhit o’sib kelayotgan shaxsni
rivojlantiruvchi omil bo’lib qoladi. Inson tarbiyasida muhit muhimmi yoki
tarbiya degan savolni qo’yish mantiqan to’g’ri bo’lmaydi. Bu narsa
g’ayriqonuniydir. Ammo muhit shaxsga ma’lum darajada tarbiyalovchi ta’sir
ko’rsatgan taqdirdagina rivojlantiruvchi omil bo’la oladi. Bu ta’sir stixiyali,
tartibsiz ko’rinishda bo’lishi mumkin, bunday holda shaxsning rivojlanishi ham
mauyyan maqsadga qaratilmagan bo’ladi, natijada shaxsda jamiyat uchun ham,
shaxsning o’zi uchun ham zararli bo’lgan shaxsiy fazilatlar vujudga keladi.
Tarbiyalanuvchining o’z atrofidagi
moddiy va ijtimoiy muxit bilan aloqada bo’lishi, uni rivojlantiruvchi asosiy
sabab ekanini tushunish munozarali bir masalani, shaxsning psixik taraqqiyotida
eng muhim narsa biologik omilmi yoki ijtimoiy omilmi degan masalani hal qilish
imkoniyatini beradi. Shaxs hayotda va kattalar bilan munosabatda o’z
individualligini tashkil etgan jismoniy va psixik sifatlarining butun majmui
bilan harakat qiladi. Shunday qilib biologik va ijtimoiy omilni biri-biriga
qarama-qarshi qo’ymaydi.
Pedagogikada tarbiyalanuvchining
rivojlanishini uning faoliyati va shu faoliyat tufayli yuz beradigan, shaxsning
tevarak-atrofdagi voqyelikka bo’lgan munosabatlarida, bilish jarayonlari va
xarakter xususiyatlarini rivojida hosil bo’ladigan sifat o’zgarishlardan iborat
murakkab jarayon deb hisoblaydi. Faoliyatsiz rivojlanish bo’lmaydi. Shaxsdagi
rivojlanish mohiyati avvalo shundan iboratki, uning faoliyati o’zgarib va
takomillashib boradi, faoliyat turlari (o’yin, o’qish, mehnat va boshqalar)
ko’payadi, har xil faoliyat turlarining o’zaro nisbati, ularning natijalari
o’zgaradi va shu o’zgarishlar jarayonida shaxsning rivojlanishi yuqoriroq
darajaga ko’tariladi. Shunday qilib, bilish prosesslarida ham
tarbiyalanuvchining dunyoga bo’lgan munosabatida ham, uning turli faoliyatida
ham murakkab sifat o’zgarishlari sodir bo’ladiki, bu shaxs rivojlanishining
mohiyatini tashkil etadi.
Faoliyatning har xil turlarida
shaxsning individual xususiyatlari shakllanadi. Bu xususiyatlar faoliyatning
maqsadlarida, faoliyatga undagan sabablarda kishi o’z oldiga qo’ygan maqsadni
amalga oshirish uchun foydalanadigan yo’l, usul va vositalarni va uning o’z
ishiga, o’z faoliyatiga, o’zi va boshqalarning yutuq va
muvaffaqiyatsizliklariga qanday qarashida namoyon bo’ladi.
Kishi o’z oldiga qo’ygan maqsadga
erishishda foydalanadigan vositalarga qarab ham shaxsga baho berishi mumkin.
Bunda odam o’zidagi bilimini, o’zi yaxshi bilib olgan ish usullari, malaka va
ko’nikmalarni qo’llaydi, qobiliyatlar ham shaxsning imkoniyatlaridandir.
Kishining imkoniyatlari aksariyat hollarda o’zi o’ylaganidan ko’ra, ancha ko’p
yoki oz bo’ladi. Talabchanlik darajasi ochiq ifodalangan sabab vaziyatning
murakkabligi va masalani hal qilish yo’lini topish zarurligi unda bo’lgan
yashirin imkoniyatlarini oshirib ko’rsatadi.
Shaxsning o’zi yutuq va kamchiliklariga
munosabati, beradigan bahosi bu boradagi ruhiy kechinmalari ham uning onglilik
darajasini ko’rsatadi. O’z yutuqlariga takabburlik yoki kamtarlik bilan baho
berish, muvaffaqiyatsizlikka uchraganda umidsizlanish yoki masalani hal etish
yo’lini topishi uchun yana ham ko’proq sabr, matonat bilan harakat qilish bu
turli xil ruhiy kechinmalarning hammasi kishining o’ziga va boshqalarga bo’lgan
talabchanligini, o’ziga-o’zi baho berishini va bu bahoning qanchalik asosli
ekanini har xil tarzda yaqqol namoyon etadi.
Shunday qilib, shaxsning eng muhim
xususiyati uning tevarakatrofidagi dunyoga bo’lgan munosabatlari tizimidir.
Kishi qancha ko’p bilsa har - xil odamlar bilan aloqada bo’lib turli xil
ishlarda bo’lsa, shaxs sifatida unda o’z mamlakatining fuqarosi, yangi
jamiyatning faol quruvchisiga xos eng yaxshi xislatlar shuncha yorqinroq
ifodalangan bo’ladi.
Shaxs shakllanishi uchun zarur
bo’lgan omillardan yana biri bu tarbiyadir. Tarbiya bu aniq maqsadga
yo’naltirilgan, muayyan vazifalar belgilangan, shuningdek, shaxsga ta’sir
o’tkazishning aniq yo’l, vositalari ko’rsatilgan va maqsadga muvofiq tashkil
etilgan jarayondir.
Tarbiyaning asosiy vazifasi
yosh avlodni xalqning hayotini yaxshilashga, Vatanining gullab-yashnashiga
sarflashni biladigan, istaydigan a’zolari qilib tayyorlashdir.
Tarbiya shaxsning rivojlanishini
ta’minlashi uchun shaxsdagi rivojlanish mohiyatini tushunish, uning bilish va
aloqa boshlash faoliyatining o’zgarish sabablarini aniqlashi zarur. Tarbiyachi
shaxsni rivojlantiruvchi eng muhim omilni ham bilishi, stixiyali ta’sir
ko’rsatayotgan faktorlarni bartaraf etishi, shaxsda dunyoqarashni
shakllantirish, uning o’sishi va rivojlanishining muayyan yosh bosqichlariga
oid tarbiya qonunlarini aniqlashi kerak. Tarbiyaning shaxsni rivojlantirishdagi
roli to’g’risida turli xil nuqtai nazarlar bo’lganligi pedagogika fanining
taraqqiyoti tarixidan ma’lumdir. Pedagogika tarbiya omiliga aktiv rol ajratadi
va shaxsning jismoniy, aqliy, ahloqiy va estetik rivojlanishiga to’g’ri tashkil
etilgan tarbiyagina yordam beradi. Shu bilan birga tarbiyaga ikki yoqlama
jarayon deb qaraladi, unda faqat katta yoshdagilar emas, balki kattalar
tajribasini o’zlashtiruvchi shaxslar ham aktiv rol o’ynaydilar.
Tarbiyaviy ishda talabaning kuchi
va qobiliyatlarini hisobga olmaslik kabi jiddiy kamchilik ham uchrab turadi.
Har bir shaxsning o’z ehtiyoj va qiziqishlari bor. U aqlli tarbiyachining
izidan borishi yoki belgilangan yo’nalishda aktiv harakat qilishi, ba’zan esa
tarbiyachiga e’tiroz bildirishi, kattalar bilan turli xil aloqada bo’lishi yoki
boshqalarga qo’shilmay, passiv holda yurishi mumkin. Tarbiyalanuvchi o’z
rivojlanishining obyekti va subyekti sifatida harakat qilganda bu jarayon eng
muvaffaqiyatli boradi. Shu bilan birga shaxsning aktivligi, tashabbuskorligi,
mustaqilligi ancha oshadi va uning o’zini o’zi tarbiyalashida namoyon bo’ladi.
Pedagogika fanining asoschisi
Ya.A. Komenskiy: «Har bir hunarmand buyumni yasashga yaroqli materialning
xossalarini o’rgangani singari, o’z oldiga insonnini barkamol qilib tarbiyalash
vazifasi turgan pedagog ham shogirdining qanday xislatlarga ega ekanligini
bilishi kerak» - degan edi. Albatta pedagog qaysi fandan dars bersa o’sha fanni
talabalarning shu fanni to’g’ri o’zlashtirishlariga yordam beradigan uslublarni
yaxshi bilishlari lozim. Ammo talabaning ehtiyojlari, qobiliyatlari
qiziqishlari va ularning chin ko’ngildan xohlab chidam va matonat bilan
o’qishga tayyormi-yo’qmi ekanligini hisobga olinmasa, o’qish qoniqarli natija
bermaydi, pedagogning mehnati og’ir kechadi. Shaxsning fikrlash qobiliyati va
xarakter xususiyatlarini nazarda tutgan holda olib borilgan ta’lim talabalarni
bilim olishga rag’batlantiradi, o’qishning muvaffaqiyatini ta’minlaydi, pedagog
va talabalar faoliyatini zavqli ijodiy ishga aylantiradi.

2.3. Shaxs rivojlanishida yosh va individual xususiyatlar
Tarbiyalanuvchilar kattalarga ko’ra
o’zgacharoq fikr yuritishlari, his qilishlari va yurish-turishlari hammaga
ma’lum. Tarbiyalanuvchidagi o’sish va rivojlanishning yosh bosqichlari masalasi
yuzaki qarashda oddiy masala bo’lib ko’rinadi. Ma’lum bo’lishicha, bu jarayon
bir tekisda bormay, sakrashlar bilan notekis holda borar ekan, har qaysi yosh
davrining o’ziga xos rivojlanish xususiyatlari bor. Anatomiya, fiziologiya va
psixologiya fanlari sohasida tananing ayrim organlarining rivojlanish
qonuniyatlarini ham bu organlar butun sistemasining faoliyatini ham ochib
beruvchi g’oyat ko’p faktik material to’playdi. Tadqiqotchilar tananing ayrim
organlari va qismlari ko’pincha bir-biridan o’zib ketib, o’zaro kelisha olmay
o’sishi va rivojlanishini ko’rsatdi. Bu hol shaxsning yoshini davrlarga bo’lishda
alohida qiyinchiliklar tug’diradi.
Tarbiyachi albatta
tarbiyalanuvchini aqlli va odobli qilib tarbiyalashi uchun bor kuch va
imkoniyatni ishga soladi.Tarbiya jarayoni haqidagi tasavvurda tarbiyaning inson
shaxsini shakllantirishda katta imkoniyatlar va buyuk roli borligini
tasdiqlovchi to’g’ri fikr bayon etilgan. Ammo bu tasavvur aniq emas. U
tarbiyaviy ta’sir ko’rsatiladigan obyektning o’ziga xos xususiyatini, ya’ni
uning rivojlanayotgan, jonli mavjudod ekanligi e’tiborga olinmaydi. Shaxs doimo
tarbiya jarayonning faol ishtirokchisidir. U pedagogik ta’sirlarni yaxshi qabul
qilishi mumkin, biroq ularga qarshilik ko’rsatishi, ularni qabul qilmasligi ham
mumkin. Shaxs tarbiyachining maslahati, iltimosi va topshirig’ini bajarishni
xohlaydi. Tarbiyalanuvchi pedagogning uyga bergan darsini tayyorlashga moyil
bo’lishi kerak. Ularning faoliyati asosan beixtiyor faoliyatdir yoki tabiiy
yoki ijtimoiy muhit ta’siriga berilgan javobdir.
O’smirlik davrida insonning
faoliyatiga ko’p darajada ichki sabablar tufayli sodir bo’ladi.
Shunday qilib shaxs
rivojlanishidagi uning intellektual qobiliyatlari va ijtimoiy ongi o’sishidagi
muayyan bosqichda shaxs o’zi uchun tashqi bo’lgan maqsadlarnigina emas, balki
o’z shaxsiy tarbiyasining maqsadini ham anglay boshlaydi. U o’ziga obyekt deb
qarashga o’tadi. Shaxsning ichki sabablari shaxsning o’z nuqsonlarini yo’qotish
va eng yaxshi insoniy fazilatlarni hosil qilish vazifasini o’z oldiga
qo’yishining asosidir. Shaxsning o’z bilim va malakasini oshirishi, o’zini-o’zi
tarbiyalashi uning obyektiv maqsadni o’z faoliyatining subyektiv zarur motivi
deb anglashi va qabul qilishdan boshlanadi. Shaxs o’z xulq-atvori yoki
faoliyatini subyektiv ravishda muayyan maqsadga qaratishi ifodasini ongli
suratda ishga soladi, ertangi kunning rejasini tuzish masalasini qo’yadi. Bu
maqsadning amalga oshirilishida obyektiv va subyektiv qiyinchiliklar yuz
berishi muqarardir.
Tarbiya san’ati shaxsda
o’zini-o’zi takomillashtirishga intilishini mumkin qadar ertaroq uyg’otish va
unga o’z oldiga qo’ygan maqsadlarni amalga oshirish yo’lini ko’rsatib, yordam
berishdan iboratdir. Bu ishda pedagoglar, ota-onalar hamma vaqt va hamma joyda
kuchli va yaxshi bo’lishni istaydigan shaxsning o’ziga tayanishlari kerak.
Tarbiyalanuvchilarning o’sish
bosqichlari asosan uch bosqichda rivojlanib boradi.
Uquv muassasasida tizimli ravishda
o’qishga borganidan keyin hayot tarzi butunlay o’zgarib boradi. Endilikda u
qiziqarli bo’lmagan ammo kerakli narsalarni bilib oladi. O’qish ukuv
muassasasigacha davrda egallashgan hali ilmiy bo’lmagan hayotiy tushunchalarga
qator o’zgartirishlar kiritadi.
O’spirinlik yoshining eng
xarakterli belgisi-tarbiyalanuvchining katta odamga aylanishi ya’ni balog’atga
yetishidir. O’spirin xuddi shaxsga o’xshab barcha taassurotlarni jon jahdi
bilan o’zlashtiradi, jismoniy va ma’naviy jihatdan voyaga yetadi, bo’ysinishini
idrok qiladi, undan o’zi uchun kuch va jasorat oladi, lekin o’z kuch
qudratining chegarasini o’zi hali bilmaydi. Ûspirin nisbatan ko’proq
darajada kattalar hayotining ishtirokchisi hisoblanadi, oiladagi ancha
ma’suliyatli vazifalar uning zimmasida bo’ladi. Tevarak-atrofidagilar ham
o’spiringa nisbatan boshqacha munosabatda bo’la boshlaydilar. Lekin uning ma’naviy
va jismoniy kuchlarini kattalarga tenglashish uchun, o’zining porloq rejalarini
amalga oshirish uchun xali yetarli darajada aniq emas. O’spirinlik yoshining
ichki ziddiyatlari ana shulardan iborat. O’zining jismoniy taraqqiyotini
anglash o’spirinda xususiy qadr-qimmatini ta’qid etish istagini, mustaqillik
sari intilishni keltirib chiqaradi. O’spirin biron bir darajada o’zini
ko’rsatishini xohlaydi. Bularning hammasi uning faolligini kuchaytiradi, ijodiy
tashabbuskorligini rivojlantiradi, uni ijtimoiy hayotga olib kiradi, ma’suliyat
va burch tuyg’usini oshiradi. Aytib o’tilgan xususiyatlar ukuv muassasasi
talabasining ijtimoiy pozisiyasini shakllantirish uchun o’spirinlik yoshini
ayniqsa maqbul qilib qo’yadi. Ushbu davrda ayrim yomon illatlar ham shaxsda
borligi yaqqol ko’zga tashlanishi mumkin.
Yoshlik davri-bu shaxs balog’atga
yetishi va shakllanishining yakunlovchi bosqichdir. Bu eng avvalo
mustaqillikning rivojlanishida namoyon bo’ladi. Hali o’spirinlik yoshidayoq
shaxsda o’zini qaror toptirishga munosabati bilan o’zining va uning
xususiyatlariga katta qiziqish uyg’onadi. Yosh yigit va qiz xuddi o’spirin kabi
o’zining nimaga qodirligi bilishini istaydi. Lekin endilikda u erishgan
natijada hayotiy timsol haqidagi umumlashgan tasavvur bilan taqqoslangan holda
o’z faoliyatini boshlaydi. Yigit va qizlar tafakkurining falsafiy yo’nalishi
ularni o’zicha tahlil qilishga, o’zicha kuzatishga va o’zicha belgilashga olib
keladi.

2.4.Tarbiya usullari xaqida tushuncha
Tarbiya jarayoni to’xtovsiz va
sistemali davom etadigan jarayon bo’lib, unga pedagog, tarbiyachi rahnomalik
qiladi va tarbiyaning ayni vaqt uchun zarur bo’lgan maqsadini, shu maqsadni hal
etishga xizmat etadigan faoliyatni belgilaydi. Tarbiyalanuvchilarning ushbu
faoliyatga aktiv ishtirok etishini ta’minlab, ular o’rtasida ijtimoiy, jamoa,
o’rtoqlik aloqalari va munosabatlari uchun sharoit yaratadi.
Tarbiyani yaxshi yo’lga qo’yish
uchun uning harakatlantiruvchi kuchini, tarbiya jarayoni manbaini yaxshi bilish
va hisobga olish muhimdir. Bu tarbiya jarayonidagi ichki va tashqi
qarama-qarshiliklardan iboratdir. Masalan, tarbiyalanuvchining odobliligi,
yetukligi bilan unga qo’yiladigan talab o’rtasidagi farq tarbiyachi va jamoa
ta’siriga shaxsning o’z pozisiyasi, ya’ni munosabati tarbiya jarayonining ichki
qaramaqarshiligi bo’lsa, tarbiyachining talablari bilan shaxs mikro muhit
ta’siri o’rtasidagi uzilish tashqi qarama–qarshilikdir. Yana shuni e’tiborga
olish kerakki, tarbiyada tarbiyalanuvchining tarbiyalanganlik dajarajasini ham
e’tirof etish lozim. Bordi-yu, bu masala unutilib qo’yilsa, tarbiya jarayonida
yana qarama-qarshiliklar vujudga keladi. Masalan, tarbiyalanuvchilarning
faoliyatida faol ishtirok etishlarini ta’minlash uchun shu faoliyat nima uchun,
qaysi maqsadda, qancha muddatda bajarilishini ularning ongiga yetkazish,
bajarish usuli va natijasini hisobga olishda esa o’zlariga havola qilish
ma’qulroqdir. Bordi-yu, yaxshi faoliyat turi tavsiya qilinganda ularning
onglilik va ishni bajarishga tayyorgarlik darajasi hisobga olinmasa, uni
bajarish istagi uyg’otilmasa, tarbiyachining o’rinishlari befoyda bo’ladi,
talabalar passiv, behafsala bo’lib qolaveradilar.
Tarbiya usullarida har tomonlama
shaxsni shakllantirish maqsadida shaxs ongi, his tuyg’ulari, irodasi va
munosabatlar sistemasiga ta’sir ko’rsatish usulini tushunish kerak
Tarbiya usullari ham ma’lum bir
elementlarga bo’linib tarbiya usullari deb yuritiladi. Masalan, pedagog
tarbiyalanuvchiga biror bir vazifani topshirdi. O’z navbatida bu vazifani bajarish
uchun ko’rsatmalar beradi. Bu ko’rsatmalar va tushuntirish maxsus holda metodik
usul sifatida namoyon bo’ladi. Tarbiya usullari va vositalari o’zaro mustahkam
bog’liqdir. Tarbiya usullari shaxsga ta’sir ko’rsatishdan iborat emas. Tarbiya
ikki tomonlama jarayon bo’lib pedagog tarbiyachi faoliyati bilan talaba
faoliyatini birlashtiradi.
Talabalarning tarbiyaviy ta’sirga
faol tayyor bo’lishiga erishish uchun buni muayyan sharoitga qo’yish, uning
faol faoliyatini tashkil etish lozim. U yoki bu tarbiyaviy vazifalarni hal
etishning muvofiq tashkil etilgan metodik yo’llari tarbiya vositalari deb
yuritiladi. Talabalar bilan tarbiyaviy ishda foydalaniladigan vositalar bunda
televideniye, radio, kitoblar shaxslar jalb qilinadigan faoliyat turlari
tarbiya vositalari bo’la oladi.
Pedagogning jonli nutqi,
shaxslarning o’yinlari, jamoatchilik, havaskorlik to’garaklari tarbiya vositasi
vazifasini bajaradi. Ammo tegishli tarbiyaviy vazifalarni hal etish uchun
ularni albatta murabbiy pedagog ishining muayyan sistemasiga kiritish kerak.
Tarbiya natijasining samarali bo’lishi tarbiyaviy jarayonni tashkil etish
usullari, vositalari va shakllaridan mohirona foydalanishga va ularni qo’shib
olib borishga bog’liq.
Tarbiya usulini tadbiq etish
muayyan yoshdagi shaxs faoliyatiga mos kelsa muvaffaqiyatli bo’ladi.
Tarbiyaning umumiy usullari asosan 4 gruppaga bo’linadi.
1.   Ijtimoiy
ongni shakllantirish usuli.
2.   Ijtimoiy
ahloqni shakllantirish usuli.
3.   Rag’batlantirish
usuli.
4.   O’z-o’zini
tarbiyalash.
Ijtimoiy ongni shakllantirish usullari - talabalarning
ongli, his tuyg’usi va irodasiga har tomonlama ta’sir ko’rsatish usullarini
umuman shaxs ongiga ta’sir ko’rsatishni o’z ichiga oladi.
Ijtimoiy ongni shakllantirish
usullari tushuntirish, suhbat va o’rnak ko’rsatish qismlardan iboratdir.

Tushuntirish - talabalarda
e’tiqod hosil qilishning eng keng yoyilgan usulidir. Tushuntirish usulidan
ko’zlangan maqsad shaxsga hattiharakatlar, voqyealar va hodisalarga u yoki bu
talablarning ma’naviy, estetik, mazmunini ochib berish, unga hulq atvorga va
insoniy munosabatlarga to’g’ri baho berishni shakllantirishda ko’maklashishdan
iboratdir.
Hikoya va suhbat pedagogning
jonli so’zi asosida shaxsni g’oyaviy va ma’naviy shakllantirishning ta’sirchan
usuli hisoblanadi. Hikoya qilinadigan mavzu talabalar uchun dolzarb, shaxslarni
ma’naviy ishonch, ijobiy his tuyg’ular vujudga keltirishga olib kelishi kerak.
Masalan, pedagog boshqa gurux jamoasi metallom yig’ishda yordam berganligini
maroq bilan gapirib bersa, buning samaradorligi talabalarning qanday quloq
solishiga qarab tekshirish mumkin. Agar talabalar “Biz ham metallom terishda
yordam beramiz”-degan umumiy istak bildirsa, demak, pedagogning hikoyasi
shaxslar ongiga yetib borgan va bunga javoban biron maqsad yo’lida faoliyat
ko’rsatishga tayyorgarlik tuyg’usini keltirib chiqaradi.
Suhbat xilma-xil mavzularda olib
boriladi, masalan etika- estetika mavzusida ya’ni insonni yurish-turishi,
atrofdagi voqyealar, hulq atvor, go’zalligi, davlatning ichki va tashqi
siyosati, bilim olishi, talabalarni bilim doirasini kengaytirish va boshqa
mavzularda olib boriladi. Suhbat vaqtida talabalar passiv tinglovchilar emas,
balki muhokama qilayotgan faol ishtirokchilarga aylanadi. Suhbat vaqtida
pedagog, tarbiyachilar tarbiyalanuvlarni tajribasiga, ularning bilimiga
tayanishi lozim. O’tkazilayotgan suhbat talaba uchun ahamiyatliligini hisobga
olish zarurdir. Yangi materiallarni tanlash, tarbiyalanuvchini o’ylashga,
mazkur masala bo’yicha o’z bilimlarini orttirishga yordam beradi. Pedagogning
o’zi qanchalik kam gapirsa, talabalar dunyosiga shunchalik yaxshiroq kirib
borishi, ular bilan ajablanishi, quvonishi lozim, shunda suhbat muvaffaqiyatli
olib boriladi.
Suhbat natijasida qabul qilingan
ahloqiy me’yor keyinchalik talabalar hulq atvori va faoliyatida amalga
oshirilishi lozim. Va keyingi davrga mo’ljallangan o’z hulq atvorini
kuzatishlar bilan bog’liq bo’lgan topshiriqlar berish imkoniyati tug’iladi.
Tarbiyalanuvchi xayotiy faoliyatga
intilar ekan, kattalar hurmat qiladigan kishilarni o’ziga namuna qilib oladi,
ularga taqlid qiladi. Taqlid qilishga moyillik ko’p sabablar bilan izohlanadi.
Chunonchi, tarbiyalanuvchilarning hayotiy tajribasi hali kam, barqaror hulq
atvor ko’nikmasi yo’qligidadir. Tarbiyalanuvchilarning aktivligi taqlid
xarakteriga ega. Talaba kattalar tarjibasini o’zlashtira borar ekan, ko’pincha
o’zi hurmat qiladigan, o’ziga yoqtiradigan kishilarning hulq atvori obrazlarida
foydalanadi, ulardan nusxa ko’chiradi. Taqlid ularda bir muncha tanlash
xarakteriga ega. Ularni boshqa kishilarning xarakteridagi ma’lum xislatlar jalb
qiladi.
Yoshlikdagi taqlid va ishtiyoq
doirasi namunalar yordamida kengayib boradi. Taqlid qilish uchun ijobiy
namunalar tanlashda ahloqiy, g’oyaviy, siyosiy omillarning ahamiyati kattadir.
Tarbiyalanuvchilar va o’smirlarning taqlid qilishga moyilligi ko’pincha salbiy
odatlarni ham o’zlashtirish imkoniyatini beradi. Ba’zan tarbiyalanuvchilarni
ukuv muassasasi tartibini buzuvchilar, ularning qo’polligi soxta jasurligi jalb
qiladi. Ota onalar va pedagoglar farzandiga ta’sir ko’rsatishi mumkin bo’lgan
o’rtoqlari bilan aloqa qilishini
ta’qiqlasa bu aksincha tarbiyalanuvchining haligi tarbiyalanuvchi bilan
birga bo’lish istagini yanada kuchaytiradi. Eng muhimi yomon ta’sirga ijobiy
namunani qarama-qarshi qo’yish, oilada va ukuv muassasasida faoliyatni shunday
tashkil etish kerakki, toki bu faoliyat unga zerikarli, mazmunsiz, majburiy bir
narsa bo’lib tuyulmasin.
Tarbiyalanuvchi bo’ladigan muhitga
ham imkoni boricha ijobiy ta’sir ko’rsatmog’i zarur. Tarbiyada taqlid qilish va
nusxa ko’chirish bilan cheklanib qolmasligi lozim. Har bir shaxsning o’ziga xos
tarzda alohida takrorlanmaydigan shaxs bo’lib uyg’onishiga erishmoq kerak.
Namuna onglilikni, ijobiy faollik va mustaqillikni rag’batlantirib turgandagina
bunga erishsa bo’ladi. Kichik yoshdagi tarbiyalanuvchilar uchun oilada ota-ona,
aka-uka, sevimli pedagog namuna bo’la olishi mumkin.
Rag’batlantirish uslubi
biron-bir omilning tarbiyalanuvchiga ta’sirini kuchaytirish hamda
tarbiyalanuvchining shaxsini, xatti-harakatlarini aktivlashtirish maqsadida
qo’llaniladi. Rag’batlantirish harakat qilishga ilhomlantirishdan iboratdir.
Tarbiyaviy ishlarning formasi har qaysi tarbiyalanuvchining xususiyatiga qarab
o’zgaradi. Istiqbolga doir talablar tarbiyalanuvchi faoliyatini
aktivlashtiradi. Istiqbolni qo’yish har xil insonning ulg’ayishi uchun ham,
jamoa uchun ham muhimdir. Rag’batlantirish usullari orasida musobaqa katta
o’rin tutadi. Ukuv muassasasi hayotida musobaqa ishlarini ommaviylashtirish
muhimdir. Musobaqaning mohiyati qoloqlarni ilg’orlar darajasida yetkazish
ishning umumiy yuksalishiga erishishdir. Musobaqa har bir talabaning
imkoniyatlarini ko’ra olish va baholashda olg’a harakat qilishda, kuch
yetadigan istiqbolni belgilashda iroda va xarakterni tarbiyalashda yordam
beradi.
Rag’batlantirish talabaga shunday
ta’sir ko’rsatsinki, bunda tarbiyachi alohida bir talabaning xatti-harakatiga,
xulq-atvoriga ijobiy baho bera olsin. Jamoa talablarining bajarilishini
rag’batlantirishi uchun asos deb hisoblash kerak. Rag’batlantirish insonga
yashayotgan va ishlayotgan jamoaning undan mamnunligini ko’rsatadi.
Jamoa to’g’ri xulq–atvor
ko’nikmalarini mustahkamlash va salbiy ko’nikmalariga barham berishi mumkin.
Rag’batlantirish tarbiyalanuvchining takomillashuviga, xulq atvor va
xatti–harakat bobida qanday yo’l tutish kerakligini anglab olishga imkon
beradi. Talabani qanday va nima bilan rag’batlantirishni pedagog bilmog’i
lozim.
Masalan, o’quv yili oxirida yakun
yasaladi va baholash nimaga asoslanishi kerak, o’qish natijasigami, yoki
talabaning o’quv mehnatiga, munosabatigami?
 Istiqbolni tasvirlash talaba
faoliyatini rag’batlantiradi, bu narsa quvonch bilan kutish kayfiyatini
oshirib, qo’ygan maqsadga erishish uchun butun kuchini sarflashga beradi.
Istiqbolni tasvirlash har bir
tarbiyalanuvchining rivojlanishi uchun ham, jamoa uchun ham zarur.
Maqtov rag’batlantirish
usulidir. Maqtov tarbiyachining alohida olingan shaxs xususiyatlariga ijobiy
baho berishidir. Talaba tarbiyalanishida maqtovning o’rni muhimdir. Maqtov
shaxsni ijobiy xislatlarini tarkib topishga yordam beradi. Lekin maqtov ham
talaba xissiyotlari rivojlanishi tezlashtirib yuboradi, unda manmanlik, xotirjamlik
tuyg’ularini keltirib chiqaradi.
Jazolash usuli
Jamoa talabaning ahloqidan uning
ishga munosabatidan, muomalasidan mamnun bo’lmasa, shaxsning o’z hulqini
tuzatib olishda yordam ko’rsatish uchun jazo usullaridan foydalanadi. Maqtov
singari jazo ham talabaning o’zini noqulay sezishga, uyalishga majbur qiladi.
Tarbiyalanuvchilarni yosh xususiyatlarini hisobga olgan holda
jazolash ham me’yor darajasida bo’lishi shart. Chunki buning natijasida
  tarbiyaviy ta’sir ko’rsatishning bir qator
usullarini ishlab chiqilishi lozim.

O’z-o’zini tarbiyalash
usullari Tarbiya jarayonida talaba o’z-o’zini tarbiyalashi, ya’ni o’z
ustida ishlash, aktiv ish olib borsagina tarbiyani samarali deb aytish mumkin.
Talaba o’z-o’zini tarbiyalash
borasida istiqbolini yaratishga intilishi, hayotda ma’lum mustaqillikka
intilishda namoyon bo’ladi. O’z-o’zini tarbiyalash oilada va ukuv
muassasasidagi tarbiyaviy ishlarning ta’siri ostida ro’y beradi. O’z-o’zini
tarbiyalash jamoadagi shaxslarda faolroq amalga oshishi mumkinligi ularda
iroda, tirishqoqlik intizomni tarbiyalaydi. O’z-o’zini tarbiyalash shaxslarning
o’z oldida muayyan vazifa qo’ya olishini, uni bajarishida ichki ishtiyoq bilan
bajarish jarayonida shu vazifani bajarishi mumkinligini anglashni, nima
qilganligi haqida hisobot berilishini nazorat qilishni va to’plangan
vazifalarning aniq natijalariga baho berishni o’z ichiga oladi. O’z-o’zini
tarbiyalash shaxsiy majburiyat, o’z ishi haqida hisobotlarni tahlil qilish,
o’z-o’zini nazorat qilish, o’z-o’ziga baho berish usullariga bo’linadi.

2.5.Tarbiya turlari
Har bir ishning o’ziga xos, ma’lum
qonun-qoidalari bo’lganidek, inson tarbiyasining ham o’ziga xos bir qator muhim
tamoyillari, qonunqoidalari mavjud, ularga amal qilish tarbiya ishining
samarali bo’lishini ta’minlaydi:
Tarbiya jarayonining tamoyillari quyidagilar:
•     tarbiyaning
bir maqsadga qaratilganligi;
•     tarbiyaning
hayot, mehnat bilan O’zbekistonimizning mustaqilligi, gullab-yashnashi yo’lida
qilinayotgan fidoyi ishlar bilan bog’lanishi;
•     shaxsni
jamoada, jamoa orqali tarbiyalash;
•     tarbiyada
shaxsni hurmat qilish va unga talabchanlik;
•     tarbiyaviy
ishlarning izchilligi, muntazamligi hamda birligi;
•     tarbiyada
shaxsning yoshi va o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish kabilardir.
Yuqoridagi tamoyillar va qonun va
qoidalarga amal qilib, yangi ijodiy uslublarni qo’llab, rivojlantirib
tarbiyaviy jarayonni tashkil etish maqsadga erishishning eng samarali
yo’lidir.

Aqliy tarbiya
 Bozor iqtisodiyoti sharoitida kelib
chiqayotgan yangidan-yangi muammolarni ilmiy asosda hal qila oladigan shaxsni
tarbiyalash bosh masala hisoblanadi. Buning uchun esa aqliy qobiliyatlarni
rivojlantirish, aqliy mehnat qilish madaniyatiga o’rgatish zarur. Aqliy
tarbiyani shakllantirishda faqat tushuncha va faktlardan foydalanishning o’zi
yetarli emas, buning uchun fikrlash, isbotlash, xulosa chiqarish,
umumlashtirish, sistemalashtirish, taqqoslash, asosiy ma’lumotni ajratib olish
kabi jarayonlarni ham faol qo’llash lozim bo’ladi. Bularning hammasi dars
vaqtida amalga oshirib borishi aqliy mehnatni to’g’ri tashkil qilish malakasini
shakllantirish kerak. Aqliy mehnatni to’g’ri tashkil qilish, talabalarga
mustaqil bilim olishda eng muhim element bo’lib hisoblanadi. Aqliy tarbiya
o’quvchilarda aqliy mehnatni to’g’ri tashkil etish, o’z-o’zini boshqarish,
o’z-o’zini nazorat qilish, malakasini hosil bo’lishiga ko’maklashadi. Aqliy
tarbiya talabalarda didaktikani jamlab olish xususiyati, xotirasini
mustahkamlash, fikrlash operasiyalarini rasional o’tkazish kabi malakalarni
o’stiradi.
Aqliy tarbiyasi yetuk, o’tkir
zehnli, zukko va zakovatli insonlarni xalqimiz donishmand kishilar deb
ataydilar. Donishmandlik - bu donolik. Donolik - bu insonning eng buyuk va
oliyjanob fazilatidir. Donolik shunday bir noyob ne’matdirki, u har kimga ham
nasib etavermaydi. Shuning uchun bo’lsa kerak, xalq donoligida «Aql toji
oltindan, oltin har kimda ham bo’lmas», - deyiladi.

Axloqiy tarbiya «Ahloq»,
«hulq» va «atvor» so’zlari arabcha so’z bo’lib ular o’zbek tilida ham o’z
ma’nosida qo’llaniladi. Ayrim odatlarda «ahloq-kishilarning har bir jamiyatga
xos xulq me’yorlari majmui» desa, boshqalar esa «ahloqijtimoiy ong shakllaridan
biri bo’lib, hamma sohalarda kishilarning hattiharakatlarini tartibga solish
funksiyasini bajaradi» deyishadi.
Ahloq me’yorlari hulq atvorning
regulyatori sifatida odat me’yorlariga zid hatti-harakat ahloqsizlik harakati
deb qaraladi. Shunisi ham borki, huquq majburiy bo’lsa ahloq ixtiyoriydir.
Ахlоqiylikning biоlоgik
аsоslаrini  o’rgаnish tаlаbаlаrgа  ахlоqiylik hаr bir shахsning biоlоgik,
fiziоlоgik ehtiyoji ekаnligini tushunishgа yordаm bеrаdi. Biz quyidаgi  3- rаsm
оrqаli ахlоqiy tаrbiya mаzmuni ko’rsаtib
o’tаmiz.
Ахlоqiy tаrbiya jаrаyonining
dаstlаbki bоsqichidа shахs ахlоq mе’yorlаrigа mа’lum dаrаjаdа
to’g’ridаn-to’g’ri bo’ysungаn hоldа ko’rko’rоnа аmаl qilsа, ахlоqiylikning
yuqоri dаrаjаsigа еtgаndа, to’g’ridаnto’g’ri ko’r-ko’rоnа bo’ysunnish оngli
idrоk etishgа yakkа shахsning ахlоq mе’yorlаri vа jаmiyat ахlоq mе’yorlаri
o’rtаsidа uyg’unlikning hоsil bo’lishigа erishish lоzimdir. Ахlоqiy
mаdаniyatning muhim bеlgilаridаn biri hаm хuddi аnа shu shахs vа jаmiyat
оrаsidаgi uyg’un munоsаbаtning, ахlоqiy birlikning hоsil  bo’lishidir.
Ахlоqiylikning yuqоri pоg’оnаsidа shахs jаmiyatning ахlоqiy mе’yorlаrini оngli
rаvishdа qаbul qilаdi hаmdа o’z хulq-оdоb yo’nаlishini mustаqil rаvishdа
tаnlаydi. Ushbu mе’yorlаrni burch vа vijdоn mеzоni sifаtidа qаbul qilаdi.

3- rаsm. Axloqiy tarbiya mazmuni.1

 Ahloqiy tarbiya odamlarni nomusli vijdonli, adolatli,
vatanparvar,

1 Mаnbа: Rаsm  muаlliflar  tаmоnidаn
ishlаb chiqilgаn.
mehnatsevar bo’lishga o’rgatish bilan profilaktika
ishlarini ham olib boradi. Ahloqiy tarbiyada yaxshi hulqni takomillashtirish
uchun kurashiladi. Xalq ta’limi tizimida o’qitish tarbiyalanuvchilarning
ahloqiy mukammallashish bilan bog’liq bo’ladi. Ularda ong bilan xulq birligi
tarbiyalanadi. Shaxsning jamoat va vatanga, mehnatga, kishilarga, o’z hulqiga
munosabatlarni quyidagilarda o’z aksini topgan:
a)   jamiyatga,
vatanga muhabbat va sadoqatni tarbiyalash;
b)   mehnatga
ahloqiy munosabatni tarbiyalash;
v) atrofdagi kishilarga
ahloqiy munosabat, yuqori muomala madaniyatiga ega bo’lgan shaxsni
shakllantirish;
g) shaxsning o’ziga, o’z hulqiga, ahloqiy munosabatni
tarbiyalash.
Dars va darsdan tashqari tarbiyaviy  ishlar
jarayonini Alpomish, To’maris, Shiroq kabi xalq qahramonlari; A.Temur,
Ulug’bek, Bobur singari davlat arboblari va sarkardalarimiz, Ibn Sino, Beruniy
kabi olimu fuzalolarimiz qarashlariga tez-tez murojaat qilishimiz, yoshlarni
Vatanga muhabbat ruhida tarbiyalash ishning asosini tashkil qiladi. Shu bilan
birgalikda tarbiya borasidagi jahon standartlariga ham e’tiborni qaratmoq
lozim. Estetik tarbiya ancha keng ma’noga ega bo’lib shaxsni tabiat va
 [4] jamiyatdan
go’zalliklarni ideal nuqtai nazardan idrok etishga o’rgatadi.
Tarbiya turlarining hammasi
bir-birlari bilan o’zaro uzviy bog’liq, lekin shunga qaramasdan o’z mazmunidan
kelib chiqqan holda, ular o’z spesifikasiga ham egadir. Endi biz quyidagi:
aqliy tarbiya, axloqiy tarbiya, iqtisodiy tarbiya, ekologik tarbiya, xuquqiy
tarbiya, estetik tarbiya, jismoniy tarbiya, mehnat tarbiyasi kabi tarbiya
turlarining har biriga alohida-alohida to’xtalib o’tamiz.
 Inson kundalik hayotida undan (axloq normalaridan)
norma sifatida foydalanadi. Axloqiy tarbiya normalari har bir jamiyatning
huquqiy normalariga asos bo’ladi. Axloqiy tarbiyada kishi axloqiy bilimlarni
o’zlashtiribgina qolmay, har qanday vaziyatlarda o’zini ana shu normalarga
munosib tuta oladigan kishilar axloqiy tarbiyalangan hisoblanadi. Axloqiy
tarbiyalangan kishida barqaror ma’naviy motivlar shakllangan bo’ladi. Bu
motivlar esa o’sha kishini jamiyatda munosib xulq-atvorga rag’batlantiradi.
 Yosh avlodni jamiyatga, mehnatga, o’ziga
munosabatni ochib beruvchi ma’naviy fazilatlarga muvofiq ravishda tarbiyalash -
tarbiyalanuvchi shaxsni, axloqiy tarbiyaning pedagogik va psixologik asoslarini
chuqur bilishni talab qiladigan murakkab jarayondir. Axloqiy bilimlarni ongli
ravishda o’zlashtirib olishgina o’quvchilarga atrofdagi kishilar
xatti-harakatidagi qaysi jihatlar yaxshi-yu, qaysilari yomon ekanligini anglab
olishga yordam beradi. Axloqiy tushunchalarning turli yosh davrlarida
shakllanish darajasi turlichadir. Jumladan:
1.   Axloqiy
onglilik.
2.   Axloqiy
qadriyatlar.
3.   Axloqiy
his-tuyg’ular.
 Pedagogikada axloqiy tarbiyani rivojlantirishni bir
necha uslublari mavjud bo’lib, bu uslublarni biz 2-rasm orqali ifoda etib
o’tamiz.

Ekologik tarbiya
 Ekologiya so’zi «tom» yoki «uy» degan ma’noni
anglatib, nemis olimi Ernest Gekkel tomonidan birinchi bor fanga kiritilgan.
Ekologiya fani hozirgi bozor munosabatlari davrida ko’pgina tarmoqlarga ega:
o’simliklar ekologiyasi, zooekologiya, tuproq ekologiyasi, inson ekologiyasi va
boshqalar. Ekologiya fani tanlab olingan bir yoki bir necha obyektning yashash
sharoitini yoki normalarini o’rganadi va yashashning optimal darajasini
aniqlashga yordam beradi.
Bu yo’nalishdagi ishlar bizga
ekologik bilimlarni yetkazadi, ammo bu bilan insoniyat cheklanib qolmaydi. Davr
talabiga ko’ra, yana boshqa yo’nalishda ham ish olib borishni talab etmoqda. U
ham bo’lsa ekologik tarbiya masalasidir.
Ekologik tarbiya albatta ekologik
bilim asosida shakllanadi, lekin u o’ziga xos xususiyatlarga ham ega. Ekologik
tarbiya insonda tabiatga nisbatan to’g’ri, oqilona munosabatni shakllantirish
masalasi ustida ish olib boradi va o’z oldiga talabalarda ekologik madaniyatni
shakllantirishdek maqsadni qo’yadi. Ekologik tarbiyaning mazmuniga ekologik
onglilik, ekologik his-tuyg’ular (tabiatga, insonlarga, hayotga nisbatan
munosabatlar) kiradi. Shunday qilib, ekologik tarbiya inson hayotida,
jamiyatda, vatanda muhim ahamiyat kasb qiladi.
      Ekоlоgik tаrbiya bеrishni tаyyorlаshning
o’zigа хоs mаzmuni mаvjud bo’lib, biz buni  4-rаsm оrqаli ifоdа etаmiz.

4-rаsm. Ekоlоgik tаrbiya bеrishning mаzmuni.1

   Yuqоridаgi 4 – rаsm  оrqаli  biz  ekоlоgik
tаrbiya bеrishning mаzmuni, ya’ni, аtrоf muhit vа uning shахs mа’nаviy
dunyosigа tа’siri, tаbiаtni

1 Manba: R.Mavlоnоva. Пеdagоgika.Tоshkеnt. «Sharq».
2006 yil.

muhоfаzа qilishdа оtа-оnаlаrning nаmunаlаri kаbi
sifаtlаrni оchib bеrishgа хаrаkаt qildik.
Ekologik tarbiyaning
shakllanishiga ekologik bilimlarni egallash bilan bir qatorda ekologik
munosabatlarni ham shakllantirib borish zarur bo’ladi. Ekologik munosabatlarga:

1.   Hayotga
munosabat.
2.   Yaxlitlik
hissini tarbiyalash.
3.   Javobgarlik
hissini tarbiyalash.
4.Tabiat go’zalliklarini his
etish kabi komponentlarni kiritish mumkin.

Huquqiy tarbiya
 Huquqiy tarbiya - bu shaxsga nisbatan
huquqiy ongni, huquqiy munosabatlarni, qonunga itoatkor xulq-atvor ko’nikmalari
va odatlarini shakllantiruvchi uyushgan, aniq maqsadni ko’zlagan holda
ifodalanishidir. Huquqiy tarbiyani bolaning kichik yoshidan boshlab amalga
oshira boshlash, huquqiy axborotlarning birinchi darajali tus olishiga
erishish, shaxsning umumiy dunyoqarashi va ijtimoiy yo’naltirilganligining
tarkibiy qismi tarzida huquqiy qarashlariga asoslanishi zarurdir.
O’sib kelayotgan yosh avlod
huquqiy tarbiyasining xususiyatlari yangi jamiyatning o’z xarakteri, turmush
tarziga asoslanadi. Ularning hammasi prinsipial jihatdan yangi, yanada murakkab
muammolarni hal etish zarurligini ifoda etadi. Avvalo, huquqiy tarbiya yangi
yosh avlodni kamol toptirishning samarali vositasi sanaladi.
Yuqorida qayd qilingan
mulohazalar huquqiy tarbiyaning yaxlit tizimi quyidagilardan
iboratligini ifodalaydi:
Birinchidan, huquqiy
tarbiya subyektlariga: davlat idoralari, jamoat tashkilotlari, mehnat
jamoalari, mansabdor shaxslar va boshqalar kiradi.
Ikkinchidan, huquqiy
tarbiya obyektlariga: mansabdor shaxslar, fuqarolar, ichki ishlar idoralari
xodimlari kiradi.
Uchinchidan, huquqiy
tarbiya mazmuniga: huquqiy ta’lim, huquqiy targ’ibot va tashviqotlar kiradi. To’rtinchidan,
huquqiy tarbiya shakllariga: ma’ruzalar, seminarlar, suhbatlar, viktorinalar
kiradi.
Beshinchidan, huquqiy
tarbiya metodlariga: ishontirish, rag’batlantirish, majburlash kiradi.
Oltinchidan, huquqiy
tarbiya vositalariga: matbuot, radio, televideniye, adabiyot va san’at
asarlari, ko’rgazmali tashviqot hamda targ’ibot vositalari kiradi.
Mustaqillik sharoitida huquqiy
madaniyat bilan huquqiy tarbiyaning bog’liqligi yanada ortadi.

Estetik tarbiya
 Hayotda tabiat - go’zallikning manbasidir. U
estetik tuyg’ularni, bolalarning kuzatuvchanligini va tasavvurini
rivojlantirish uchun juda boy material beradi. Bundan tashqari, san’at ham
estetik tarbiya vositasi hisoblanadi. San’at orqali estetik tarbiyalash
pedagogikada badiiy tarbiya deb ataladi. U quyidagi metodlardan foydalangan
holda olib boriladi:
1.
Badiiy asarlarni namoyish qilish va ijro etish.
2.
Badiiy asarlarni tahlil qilish va baholash.
3.
San’atshunoslik bilimlaridan xabardor qilish, talabalar
san’atning har xil turlarini ifoda vositalari, tarixi va nazariyasini
xarakterlovchi muayyan ma’lumotlar jamg’armasiga ega bo’lishi zarur.
4.
Talabalar ijodiy va ijrochilik faoliyatini tashkil etish, talabalar
badiiy faoliyatining xilma-xil shakllarida mashqlar o’tkazib, ijodiy
qobiliyatlarini, voqyelik predmetlarini va hodisalarini san’at vositalari
yordamida mustaqil tasvirlash ko’nikmalari va malakalarini rivojlantiradi.  Jismoniy
tarbiya
 Jismoniy tarbiya shaxsni har tomonlama
rivojlantirish tizimidagi o’z vazifasini bajarish bilan birga, u quyidagi
asosiy vazifalarni hal qilishga qaratilgan: salomatlikni mustahkamlash, inson
oranizmini chiniqtirish va talabalarning jismoniy rivojlanishiga yordam berish;
harakat ko’nikmalarini va malakalarini shakllantirish hamda takomillashtirish;
o’g’il bolalarni armiya safariga tayyorlash; fizkultura va sportning mohiyati
hamda ijtimoiy roli haqidagi ma’lumotlardan xabardor qilish. Talabalarning
sog’ligini himoya etish va boshqarish jismoniy tarbiyaga ayniqsa, O’zbekiston
Respublikasi mustaqilligini qo’lga kiritgandan buyon davlat darajasida ahamiyat
bermoqda. Jismoniy tarbiya va sport ishlariga hukumatimiz tomonidan katta
g’amxo’rlik qilmoqda. Buning dalili sifatida Toshkent shahri va barcha
viloyatlar, +oraqalpog’iston Respublikasi va tumanlarda bunyod etilayotgan
sport inshootlari, sport komplekslarini keltirish mumkin.
Mehnat tarbiyasi Mehnat
tarbiyasi yosh avlodni tarbiyalashda markaziy o’rinlardan birini egallaydi.
Rivojlanishning asosiy vazifalaridan biri mehnat tarbiyasi va ta’lim
samaradorligini umumiy ta’lim ukuv muassasasi talabalarini kasb tanlash,
mustaqil hayotga amaliy va texnika inqilobi va hozirgi zamon ishlab chiqarish
sharoiti talabalarning mehnat tarbiyasi va ta’limi ana shu talablar darajasiga
ko’proq muvofiq bo’lishini talab qilayotir. Nega deganda tarbiyalanuvchilar
ukuv yurtini tamomlagandan keyin ishlab chiqarishning butun tizimini bemalol
bilishlari va unda ro’y berayotgan o’zgarishlarni tezda payqab olishlari kerak.

«Umumiy va kasb-hunar ta’limini
isloh qilishning asosiy yo’nalishlari»da ta’kidlanadiki, mehnat tarbiyasini
shaxsni shakllantirishning eng muhim omili va xalq xo’jaligining mehnat
resurslariga talabini qondirish vositasi deb bilish kerak.
Mehnat faoliyati jarayonida inson
tabiatini o’zgartiribgina qolmay u bilan birga o’zi ham o’zgaradi. Mehnat
faoliyati shaxsning ahloqiy fazilatlarini shakllantirishga uning tabiat va
jamiyatga qarashli tizimiga jiddiy ta’sir ko’rsatadi. Mehnat inson aqliy
qobiliyati jarayonini o’z ijodiy faolligini namoyon qilib ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantiradi va takomillashtiradi. Mehnat tufayli insonning
ma’naviy munosabatlari shakllanadi. Jismoniy jihatdan kamol topib o’z mehnat
ko’nikmalari va malakalarini rivojlantira boradi.
Mexnat faoliyatini tashkil etishga
kuyiladigan umumiy talablarni kuyidagi 1- jadvalda keltirib utildi.

1- jadval.

Mehnat faoliyatini tashkil etishga
  qo’yiladigan talablar.

Mehnat
faoliyatining axloqiy asosda,
ijtimoiyg’oyaviy
mazmunga egaligi.

Mehnat
faoliyatini jamoa
xarakteriga egaligi.

Mehnat
topshiriqlarini berishda
o’quvchilar
imkoniyatini hisobga
  olish.

Mehnat
faoliyatining tizimli va rejali
bo’lishiga erishish.

Mehnat
faoliyatining ijodiy
xususiyat kasb etishi.

Ammo har qanday mehnat ham shaxsni
har tomonlama tarbiyalash va kamol toptirish omili bo’lavermaydi. Ekspulatasiya
va zo’ravonlikdan xoli bo’lgan mehnatgina insonga hal qiluvchi va tarbiyalovchi
ta’sir ko’rsatadi. Agar inson majburan mehnat qilsa bu jarayon ma’naviy
rivojlanishga xalaqit beradigan va ma’naviy mamnuniyat keltirmaydigan mehnatga
aylanadi.
Ukuv yurtlarida mehnat tarbiyasini
rivojlantirish yo’llarini ijodiy ishlab chiqishda shaxs mehnatini tashkil etish
metodikasiga jiddiy e’tibor berish kerak. Mehnatdan maqsadga muvofiq
foydalanilsagina u tarbiyalanuvchilar ma’naviy kamolotini omili bo’lib qolishi
mumkin. Buning uchun mehnat shaxsni qiziqtirishi, jismoniy mehnatgagina emas,
balki aqliy mehnat bo’lishi lozim. Shaxs mehnat natijasini tushunishi kerak.
Shaxs faqat ukuv muassasasidagina emas, undan tashqarida ham mehnat qilishi
kerak. Mehnat tarbiyalanuvchilar uchun ularning qurbi yetadigan ijodiy faoliyat
bo’lishi lozim. Mehnat tarbiyasini bir qator yetakchi vazifalarini ajratib
ko’rsatish mumkin:
•     umumfoydasi
uchun mehnat qilish zarurligi;
•     talabalarda
jamoa mehnat faoliyatida ishtirok etish uchun zarur bo’lgan barqaror ma’naviy
va irodaviy xislatlarni tarbiyalash;
•     talabalarni
umumiy bilim va politexnik bilimlar tizimi bilan hozirgi zamon ishlab
chiqarishda qatnashish uchun zarur bo’lgan maxsus mehnat
ko’nikmalari va malakalari bilan qurollantirish;
•     talabalarga
bo’lajak kasbni ongli tanlashda yordam berish;
•     mehnat
madaniyati asoslarini tarbiyalash, tarbiyalanuvchilarning iqtisodiy tarbiyasi.
                                  Mehnat
tarbiyasining vositalari quyidagilar:
1.   Ijtimoiy
foydali mehnat.
2.   Oilaviy
mehnat.
3.   Mehnat
faxriylari va turli mehnat vakillari bilan uchrashuv.
                                 Mehnat
ikki xil bo’ladi:
Aqliy mehnat.
Jismoniy mehnat.
Aqliy mehnat - shaxs uchun eng
og’ir mehnatdir. Bu mehnat aqliy zo’r berishni talab qiladi, uzoq vaqt davom
etadi va qunt bilan shug’ullanishni talab qiladi. Bu mehnatning murakkabligi
yana shundaki, bundagi natijalarning namoyon bo’lishi qiyinroq bo’ladi, bu natijalarni
shaxs deyarli tushunmaydi.
Akliy mehnati jarayonida
tarbiyalanuvchilar turli darajada murakkablikka ega bo’lgan va mustaqillikni
turli darajada talab qiladigan bir qator aqliy, hamda amaliy xarakterlarni
egallaydilar. Bu esa ularda bilimga qiziqishini, aqliy faoliyatning samarali
turlarini shakllantiradi. Akliy mehnati tarbiyalanuvchilarning qurbi yetadigan
darajada bo’lishi kerak. Tarbiyalanuvchilarning qurbi yetmaydigan mehnat inson
organizmiga ziyon yetkazadi. O’qishdan ko’nglini sovutishi mumkin. Shu sababli
pedagog har bir tarbiyalanuvchining yosh xususiyatini va ta’lim olishga
individual tayyorligini aniqlash, shaxsning e’tibori va tafakkuridagi
xususiyatlarini bilishi, mehnat va dam olish rejimiga rioya qilishi muhimdir.
Ûquv mehnatning bosh vazifasi-shaxsni o’qishga o’rgatishdan, uni
ûquv mehnati metodikasi va texnikasini qurollantirishdan, ûzi bilim
oladigan bo’lish imkoniyatini berishdan iborat. O’quv mehnati jarayonida ta’sir
qiladigan ko’nikma va malakalar tarbiyalanuvchilarning ijtimoiy foydali unumli
mehnatda qatnashishga tayyorgarligiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Tarbiyalanuvchini bûlajak mehnat faoliyatiga tayyorlash uchun yaxshi
poydevor bo’ladi. Pedagogning ukuv muassasasi tarbiyalanuvchilarida darsliklar,
kompyuter texnikasi bilan ishlash ko’nikmasini shakllantirishda mehnat
tarbiyasiga doir ishi ayniqsa muhim ahamiyatga ega. O’quv mehnati jarayonida
aqliy mehnat madaniyati hosil qilinadi. O’rtoqlik, xayrixohlik, intizomlilik,
uyushqoqlik singari fazilatlar tarbiyalanadi. Binobarin, bularning bari mehnat
tarbiyasini eng samarali hal qilish uchun xizmat qiladi.

Qisqa xulosa Tarbiya
jarayoni to’xtovsiz va sistemali davom etadigan jarayon bo’lib, unga pedagog,
tarbiyachi rahnomalik qiladi va tarbiyaning ayni vaqt uchun zarur bo’lgan
maqsadini, shu maqsadni hal etishga xizmat etadigan faoliyatni belgilaydi.
Tarbiyalanuvchilarning ushbu faoliyatga aktiv ishtirok etishini ta’minlab, ular
o’rtasida ijtimoiy, jamoa, o’rtoqlik aloqalari va munosabatlari uchun sharoit
yaratadi.
Tarbiyani yaxshi yo’lga qo’yish uchun uning
harakatlantiruvchi kuchini, tarbiya jarayoni manbaini yaxshi bilish va hisobga
olish muhimdir.

Nazorat uchun savollar
1.Tarbiya jarayoni nima?
2.Tarbiya jarayoninig murakkabligi nimada?
3.Tarbiya tamoyillari.
4.Tarbiya usullari, turlarini sanab bering?
5.   Shaxs
tushunchasiga ta’rif bering?
6.   Muhit nima?
7.   Tashqi muhitning
shaxsga ta’siri nimalarda namoyon bo’ladi?
8.   Tarbiya orqali
insonni to’liq o’zgartirish mumkinmi?
9.Tafakkur, idrok, ilmiy dunyoqarash deganda nimani
tushunasiz?

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.   Azizxujayeva
N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. – T.:TDPU, 2003.
2.   Ishmuxamedov
R.J. “Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish
yullari”. – T.: TDPU, 2004. 3. Sayidaxmedov N. “Yangi pedagogik
texnologiyalar”. –  4. Karimova V.M. va boshqajar Psixologiua Toshkent.,TDIU
2007 5. N. Xo’jayev va boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
6.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007
yil.
7.
.Akramova F. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika.
Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007 yil. 8. Ochilova G.O., Musaxanova G.O.
“Pedagogik maxorat” Toshkent.
TDIU, 2007 yil
9. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.
10.«Pedagogika» V.A.Slastenin, I.F.Isayev,
A.I.Mixenko, Ye.N.Shiyanov.
Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
11. Podlaso’y I. P. Pedagogika. Moskva ,2003.
12.www. inter – pedagogika. ru.

3  BOB. TA’LIM NAZARIYASI

3.1.
Didaktika xaqida umumiy tushuncha. 3.2. Bilish - ta’lim jarayoninig metodologik
asosidir.
3.3.
Ta’limning mazmuni.
3.4. Ta’lim
tamoyillari.
3.5. Ta’lim
tamoyillariga tavsif.
3.6.Ta’lim metodlari.
3.7.
Ta’limni tashkil etish shakllari.
3.8.
O’zbekistonda ta’limni isloh qilish tamoyillari.
3.9.«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» ning asosiy yo’nalishlari.

3.1. Didaktika xaqida umumiy tushuncha
Ta’lim jarayoni pedagogik
jarayonning ajralmas, muhim qismlaridan biri bo’lib u o’qitish, bilim, ko’nikma
va malaka hosil qilish masalalari bilan shug’ullanadi. Ta’lim nazariyasini
“Didaktika” tushunchasi bilan ham ifodalanadi. “Didaktika” so’zi grekcha
“Didasko” so’zidan olingan bo’lib, “Uqitish, o’rgatish” degan ma’noni
bildiradi. Didaktikaning o’rganish obyekti o’quv jarayoni, o’quv jarayonining
rivojlanish qonuniyatlari, o’qitish tamoyillari, metodlari va shakllaridir.
Ta’lim jarayonining asosiy mohiyati tarixan to’plangan ijtimoiy bilim va
tajribani yosh avlodga yetkazish, avlodlar o’rtasidagi o’zaro bog’liqlikni
ma’lum
 [5] tizim orqali amalga
oshirish bo’lib hisoblanadi.
Albatta, avloddan-avlodga o’tib
borgan sari ijtimoiy tajriba hajmi, demak bilimlar hajmi ham ortib boradi. Fan
va texnikaning rivoji ham ilmiy bilimlarning hajmiga va xarakteriga ta’sir
ko’rsatadi. Bularning hammasi esa o’z navbatida ta’lim tizimida o’z aksini
topadi. Ta’lim tizimi har bir jamiyatning rivojlanish asosi bo’lib xizmat
qiladi. Chunki aynan ta’lim tizimi jamiyatning har bir a’zosini ma’naviy, ilmiy
dunyoqarashini shakllanishida eng asosiy o’rinni egallaydi. Shuning uchun ham
barcha tarixiy yuksalish, yangilanish bosqichlarida aynan ta’lim tizimini isloh
qilish muhim o’rin tutgan. Ta’lim tizimi har bir jamiyatning rivojlanish
darajasidan hamda shu jamiyatning talablaridan kelib chiqqan holda shakllanadi.

O’sib kelayotgan yosh avlod ta’lim jarayonida:
Zarur bilimlar bilan qurollantiriladi;
Kerakli malakalarga ega bo’ladi;
Ko’nikmalar hosil qiladi;
O’quv jarayonida ta’lim oluvchilar
va pedagoglar o’rtasida o’ziga xos munosabatlar o’rgatilib bu jarayon ikki
tomonning birgalikdagi faoliyati natijasida boradi. Shuning uchun ham ta’lim
jarayoni ikki tomonlama xarakterga ega deyiladi. Pedagoglar va talabalarning
faollik darajasi ta’lim jarayonining samarasini belgilaydi. Albatta bu
jarayonda pedagog yo’naltiruvchi sifatida maydonga chiqadi. Pedagog aniq
maqsadni ko’zlab reja va dastur asosida bilim, ko’nikma va malakalarni
shakllantiradi. Talabalar esa ularni faol o’zlashtirib olishlari kerak. Ta’lim
jarayonida pedagog o’rgatish, bilim, malaka, ko’nikma hosil qilish vazifasini
bajarsa, talabalar o’zlashtirish jarayonini o’z boshidan kechiradilar. Bu
murakkab psixik jarayon bo’lib, sezgi, idrok, tasavvur, tafakkur kabilar
ishtirokida boradi. O’qish talabalarning o’zlashtirish, bilish qobiliyatlari,
fikrlash operasiyalari va harakatlarini hosil qilish jarayonidir. Bu passiv
tomoshabinlik jarayoni emas, balki talabaga noma’lum bo’lgan xaqiqatlarni ochib
beradigan faol, ijodiy faoliyat jarayonidir.
Ta’limning asosiy vazifalaridan
biri insoniyat hozirgacha erishgan ilmiy bilimlar va fan texnikaning yutuqlari
bilan yosh avlodni qurollantirishdir. Yosh avlodda shunday bilimlar tizimini
yaratish lozimki, bu bilimlar ularning keyingi rivoji uchun asos bo’lib xizmat
qilsin. Hozirgi kunda bilimlar hajmi, axborotlar hajmi tobora oshib borayotgan
bir davrda ta’lim tizimi talabalarga berishili kerak bo’lgan bilimlar, malaka
va ko’nikmalar hajmini belgilash hamda bu jarayonda qaysi omillarni hisobga
olish kerak degan masalalarni yechimini topish ustida bosh qotirmoqda.
Zaruriy bilimlar hajmini belgilash va shu bilan bir
qatorda o’qish muddatini aniqlash eng muhim masalalardan biri. Ta’lim
jarayonida biror fan sohasidagi insoniyat tomonidan erishilgan hamma narsalarni
o’rganish kerak deb o’ylash mutlaqo noto’g’ri bo’lar edi. O’quv jarayonida eng
asosiy, eng muhim bilimlar- fanlarning asoslari o’rganiladi. Ammo shunga
qaramay hozirda o’rganish zarur bo’lgan yangi-yangi fanlarning tarmoqlari
(ekologiya, EHM, oila psixologiyasi, iqtisod asoslari, ma’naviyat asoslari)
vujudga kelmoqdaki ular ta’lim hajmini benihoya kengayishiga sabab bo’lmoqda.
Bunday muammolar hozirda deyarli barcha davlatlarda mavjud va har bir davlat bu
muammolarni o’z imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda hal etishga harakat
qilmoqda. Biz bu muammolarni ta’lim tamoyillarini (prinsiplarini) buzmagan
holda, yosh avlodning sog’ligiga ziyon yetkazmagan holda yechimini topishga
harakat qilmoqdamiz. Ta’limning asosiy maqsadi - zamonaviy ilmiy bilimlarni
egallagan, mustaqil fikrlash va muammolarni yechish imkoniyatiga ega bo’lgan
ma’naviy jihatdan boy shaxslarni shakllantirishdir. Jamiyat rivojlanar ekan,
hayotiy talablarning darajasi ham ortib boradi. Demak, ilmiy bilimlarning hajmi
kengayib, ilmiylik darajasi chuqurlashib borar ekan, mantiqiy fikrlash va
muammolarni tezda hal etishga bo’lgan talab yanada kuchayib boradi. Bu fikrdan
kelib chiqqan holda ta’lim tizimi bugungi kun talabinigina hisobga olgan holda
emas, balki kelajak talablarini aniqlagan va hisobga olgan holda ish olib
borishi kerak degan xulosaga kelamiz. Chunki, bugungi kun talablari kelajakda
jamiyatning asosiy o’zagiga aylanadi. Demak, ta’lim tizimi talabalarni bugungi
kundagi hayotga emas, balki kelajakdagi hayotga tayyorlashi lozim. Bu
 [6] ham ta’limning o’ziga xos
xususiyatlaridan biridir.
Ta’limning yana bir o’ziga xos
xususiyati uning tarbiyaviy xarakterga ega ekanligidir. Har qanday tarbiya
asosida bilim mavjud bo’lganidek har qanday ta’lim o’zida ma’lum tarbiyaviy
ta’sirni mujassamlashtiradi. Bilimlarning talabaning faqat fikrlash
qobiliyatiga emas, balki ichki kechinmalariga, his-tuyg’ulariga, fazilatlariga ham
o’z ta’sirini o’tkazadi. Ayniqsa, gumanitar fanlarni o’rganish talabaning
ma’naviyatini shakllanishida ahamiyatlidir. Shuning uchun ta’lim muassasalari
tarixan faqat ilm maskanlarigina bo’lib qolmasdan, balki tarbiya uchoqlari
sifatida ham qabul qilingan. Ta’lim va tarbiya bir jarayonning ikki tomoni
bo’lib, biri-birini to’ldirib keladi. Bilim bu kuchqudrat, ana shu kuch-qudrat
ma’naviyati yetuk inson qo’lida rivojlanishga xizmat qiladi. Ma’nan qashshoq
inson bu qudratdan noo’rin foydalanishi va jamiyatga ziyon yetkazishi
ehtimoldan holi emas. Bunday holatlar tarixda juda ko’p marotaba takrorlangan
va bu isbot talab qilmaydigan aksiomaga aylangan. Demak, ta’lim albatta
tarbiyaviy asosga ega bo’lishi va talabalarga faqat bilim berish bilan
cheklanib qolmasligi, balki tarbiyalashdek murakkab jarayonini ham o’z
zimmasiga olishi lozim.
Ta’lim jarayoni ta’sirida
talabaning aqliy kamolotini, bilish qobiliyatini, o’qishga, mehnatga bo’lgan
munosabatini rivojlantirish va yangi pog’onaga ko’tarish asosiy masalalardan
biridir. Aynan ta’limning rivojlantiruvchi xususiyatini ikki darajaga ajratib
tahlil qiladi.
Zaruriy rivojlanish.
Bu talaba tayyorgarligidagi mavjud daraja, boshqacha qilib aytganda, talabadagi
bor daraja, ya’ni talabaning bugungi o’quv jarayonigacha bo’lgan tayyorgarlik
darajasidir. Bu daraja talabaning ishni mustaqil bajara olishi bilan
xarakterlanadi.
Yuqori darajadagi
rivojlanish. Boshqacha qilib aytganda, shu dars davomida ko’tarilish
kerak bo’lgan darajadir. Bu talaba hozircha qila olmaydigan, lekin ko’mak
vositasida eplay oladigan ishdir. Talaba ana shu o’zi uchun yangi bo’lgan va
bajarishga kuchi yetadigan vazifani bajarish davomida ikkinchi darajaga
ko’tariladi. Lekin bu vazifa talabaning taraqqiyot zonasida joylashgan bo’lishi
shart, aks holda rivojlanishga erishish qiyin. Yaqinlashib qolgan taraqqiyot
zonasiga kirgan har narsa ta’lim jarayonida zarur rivojlanish darajasiga
o’tadi.
Shunday qilib, yaqinlashib qolgan
taraqqiyot zonasi rivojlanishdan ilgarilab ketadigan ta’lim vositasida yaratiladi.
Ta’limning har bir bosqichi taraqqiyotning erishilgan bosqichiga tayanadi va
muayyan bosqichni ko’zlagan holda navbatdagi bosqichni tayyorlab beradi.
Demak, ta’limning yana bir zaruriy
xususiyatlaridan biri uning rivojlantiruvchi xususiyatga ega ekanligidir.
Ta’limning
ana shu yuqorida sanab o’tilgan xususiyatlarini hisobga olgan holda va ularga
amal qilgan holda o’quv jarayonini tashkil qilish shubhasiz ta’lim
samaradorligini oshiradi.
Ta’lim jarayonida belgilangan
maqsadga erishish uchun bir qator vazifalarni bajarish lozim. Ularning
asosiylari quyidagilardan iborat:
1.
Talabalarda bilim, ko’nikma va malakalarni hosil qilish.
2.
Talabalarda dunyoqarashni, ishonch va e’tiqodlarini o’stirish.
3.
Talabalarning ma’naviyatini boyitish va tarbiyalash.
4.
Yoshlarning ichki imkoniyatlarini, qobiliyatlarini va
iste’dodlarini ochish hamda o’stirish.
Ushbu vazifalarni bajarishda differensiyalashgan
yondashuvning ahamiyati beqiyosdir. Chunki, differensiasiya (ya’ni
yakka holdagi yondoshuv) talaba shaxsini chuqurroq o’rganishga, kuchli va zaif
tomonlarini aniqlashga yordam beradi. Talaba shaxsi chuqurroq o’rganilgandan
keyingina unga mos bo’lgan metodlar tanlab olinishi maqsadga muvofiq. Barcha
talabalar uchun umumiy metodlar qo’llash ta’limni ko’r-ko’rona olib borish
bilan barobar va bu holda ta’limning samarasini juda past darajaga ega bo’ladi.
Ta’limni differensiasiyalash muammosi hozirgi davrda rivojlangan mamlakatlarda
ma’lum darajada o’z yechimini topmoqda va aytish kerakki, bu yechimlar ijobiy
yutuqlarni qo’lga kiritishga yordam bermoqda.
Ta’limda yoshlarni bilim,
ko’nikma, malakalar bilan qurollantirish, ularning qobiliyati va iste’dodlarini
rivojlantirish jarayonida baholash va bilimlarni tekshirib turish muhim
ahamiyat kasb etadi. Baholash ta’lim tizimida foydalanilayotgan metodlar
qanchalik samarali ekanligini,  [7]
talabalarning o’zlashtirish darajasini aniqlashga yordam beradi.
Albatta ta’lim tizimini samarali
bo’lishi pedagog kadrlarning tayyorgarlik darajasiga ham bog’liq. Pedagog
birinchi galda o’z kasbini sevishi, hurmat qilishi, talabaga katta qiziqish va
mehr bilan qarashi, jamiyat oldidagi o’zining katta mas’uliyatini his qila
olishi shart. Pedagog har bir talabaning bilimi va tarbiyalanganlik darajasini
aniqlay olishi va hisobga olishi, o’quv materiallarini to’g’ri tanlay bilishi,
tahlil qila olishi va umumlashtira bilishi pedagogik mahorat uchun zarur
bo’lgan ta’lim usullari, vositalari va shakllarini mukammal bilishi, talabaga
nisbatan talabchan bo’lishi pedagogik vaziyatga qarab ulardan o’rinli foydalana
olishi, o’z faoliyatini tahlil qila olishi va xulosalar chiqara olishi kerak.

3.2. Bilish - ta’lim jarayoninig metodologik asosidir
 Bilish jarayoni kabi ta’lim jarayonida ham
o’quvchi bilmaslikdan bilishga, noto’g’ri va noaniq bilishdan toboro to’liqroq
va aniqroq, chuqurroq bilishgacha bo’lgan yo’lni bosib o’tadi.Bu jarayonda
hissiy idrok etish ham abstrakt tafakkur ham, amalda sinab ko’rish ham bo’ladi.

 Muayyan fan va hodisalar obyektiv dunyoni bilish
jarayonidan o’rganiladi va ularning tashqi, ichki mohiyatini o’zlashtirish
jarayonida omillar aniqlanadi. Mushohada, tasavvur va abstrakt tafakkurga
asoslanib faktlar umumlashtiriladi va ilmiy xulosalar chiqarish natijasida
nazariyalar, qonunlar va kategoriyalar yaratiladi.
   Bilish ikki pallaga- nazariya va amaliyotga
bulinadi. Nazariya yangi bilimni, yangicha bilishni ifodalovchi tizimli
fikrdir. Nazariya xar hil shakllarda ifodalanadi: aksioma, teorema, qonun,
formula, grafik, raqam va boshqalar. Nazariyada g’oya shakllanadi.   Amaliyot
bilimlarning haqiqiyligini ko’rsatuvchi mezondir.
Kuzatish, tajriba o’zgartirish, yaratish – bular
amaliyot shakllariga kiradi.  Amaliyot ijtimoiy hayot va tabiatning murakkab
jarayonlarini bilib olishda inson uchun asosiy qurol bo’lib xizmat qiladi.
 Ilmiy bilishning vazifasi xodisalarning mohiyatini,
ularning rivojlanish qonuniyatlarini ochishdan iborat emas, balki biror bir
qonunning qay tariqa namoyon bo’lish sabablarini ko’rsatib berishdan iborat.
 Ilmiy omil ilmiy bilishning elementi bo’lib kuzatish,
tajriba asosida qo’lga kiritiladi, omilga asoslanmagan bilimning ilmiy qiymati,
amaliy faoliyat uchun axamiyati ham bo’lmaydi. Shuning uchun ilmiy bilimning,
fanning asosiy maqsadida omllar asosida yotgan umumiy bog’lanishlarni,
qonuniyatlarni topish, ularning mohiyatini bilishdadir.
 Bilish sezishdan boshlanadi. Sezish tevarak –
atrofdagi voqyelik, narsa va hodisalarni sezgi organlarimizga ta’sir etuvchi
ayrim sifatlarning ongimizda aks etishidir. Sezgilar – odam xaqidagi barcha
bilimlarimizning manbaidir. Ammo ilmiy asosda bilishda, masalan olimning
bilishi bilan o’quvchining bilish faoliyati o’rtasida umumiylik bo’lsa ham
lekin, ular bir-biridan farq qiladi.

        Bilim olish darajalarini biz quyidagi bosqichlarda ko’rsatib o’tamiz.

Bilim olish darajasi.

Analiz

Sintez

Taxlil qilish

Q’o’llash

Tushunish

                                         Olingan
  bilmni yodda saqlash

3.3. Ta’limning mazmuni
  Ta’limning mazmuni uning maqsadidan kelib chiqadi.
Ta’limning mazmuni deganda, o’quvchilarning o’qish jarayonida egallab olishi
lozim bo’lgan hamda tizimga solingan bilim, malaka va ko’nikmalarning aniq
belgilangan doirasi tushuniladi.
  Ta’limning mazmuni bir qator ehtiyojlarni hisobga
olish bilan belgilanadi:
1.Ijtimoiy ishlab chiqarishning eng zarur
extiyojlar, ijtimoiy tuzimning xususiyatlari.
2.Davlatning xalq ta’limi va muayyan turdagi o’quv
yurti oldiga qo’yadigan maqsad va vazifalar.
3.O’qitish      qoidalaridan       kelib          chikadigan
        va     o’quvchilarning imkoniyatlarini (yosh imkoniyatlari va
boshqalar) e’tiborga oluvchi didaktik talablar.
Ta’lim mazmuni o’quv rejasi, o’quv dasturi va
darsliklarda ifodalangan.  O’quv rejasi - deb, o’qitiladigan fanlar,
o’qitish uchun ajratilgan soatlar va o’quv yilini tuzilishini belgilab beruvchi
davlat xujjatiga aytiladi.
 O’quv rejasi – barcha umumta’lim maktablarida
so’zsiz amal qilinishi lozim bo’lgan davlat xujjatidir. Unda sinflar bo’yicha
o’rganilishi lozim bo’lgan o’quv fanlari va o’sha fanlar uchun ajratilgan o’quv
soatlari ko’rsatilgan bo’ladi.
 Maktabning yagona o’quv rejasi xalq ta’limi
vazirligi tamonidan tasdiqlanadi.
 O’quv dasturi – o’quv rejasi asosida ishlab
chiqiladi. O’quv dasturi xar bir o’quv fanining o’qitish uchun ajratilgan bilim
xajmi, tizimi va g’oyaviy – siyosiy yo’nalishini aniqlab beradigan davlat
xujjatidir.
 O’quv dasturida o’quv yili davomida xar qaysi
sinfda aloxida fanlar bo’yicha o’quvchilarga beriladigan ilmiy bilim, ko’nikma
va malakalarning hajmi belgilab beriladi. Dasturda xar qaysi o’quv fanlarining
mazmuni izchillik bilan yoritiladi va ma’lum mavzular orqali ko’rsatiladi.
Ma’lum mavzu yuzasidan o’quvchi o’zlashtirishi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma va
malakalar qisqacha ifodalab beriladi.
 Darslik – o’quv jarayonining zarur qismidir.
Ko’p vaqtlardan beri u o’qitishning eng muhim vositasi xisoblanar edi.
 Xar bir o’quv fanining mazmuni darslikda batafsil
yoritiladi. Darslik tegishli fanga oid ilmiy bilim asoslarini dasturga va didaktika
talablariga muvofiq ravishda bayon qiluvchi kitobdir.
 Darsliklar bilan bir qatorda ayrim fanlardan o’quv
qo’llanmalar xam tuziladi. Masalalar va mashqlar to’plami, xrestomatiyalar,
atlaslar, lug’at kitoblari vash u kabilarni misol qilib keltirish mumkin.
 O’quvchilar darslik va o’quv qo’llanmalari bilan
xam darsda, xam uy sharoitida mustaqil ish olib boradilar. Darslik materiali
katta tarbiyaviy axamiyatga ega. U bilan ishlash tarbiyalanuvchilarning ahliy
tarbiyasiga, ularda ilmiy dunyoqarashning, axloq, odob, tafakkurning, nutqning,
ishdagi mustaqilligini rivojlanishiga yordam beradi.

3.4. Ta’lim tamoyillari
Inson vujudga kelibdiki, o’z
farzandiga bilganlarini ûrgatish, o’zi ega bo’lgan bilim, malaka va
ko’nikmalarini keyingi avlodga o’tkazish dastavval anglanmagan holda bo’lsada
mavjud edi. Bu yashash uchun kurash êîíóíèäàí
kelib chiqib, yashashning zaruriy sharti hisoblangan.
Jamiyat rivojlanar ekan avloddan-avlodga o’tkazish
lozim bo’lgan bilimlar hajmi ortib bordi. Bilimlar, egallash lozim bo’lgan
malaka va ko’nikmalar murakkablashib bordi. Bu jarayon olimlar tomonidan tahlil
qilinib astasekin ma’lum qoidalar ishlab chiqildi.
Qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy
(973-1048) ta’lim jarayonini chuqur o’rgangan olimlardan biri. U ilmiy
bilimlarni egallash yo’llari, usullari haqida shunday fikrlarni bildiradi.
O’quv jarayonida pedagog quyidagi qonuniyatlarga:  -talabani zeriktirmasligi;
    -bilim berishda turlilikka asoslanishi;   -uzviylikka,
izchillikka rioya qilish kerak.
Beruniy yangi mavzularni qiziqarli, asosan
ko’rgazmali bayon etish samarali natijalar berishini ham ta’kidlaydi.
Abu Ali Ibn Sino (980-1037) bilim
olishda shaxslarni ukuv muassasasida o’qitish zarurligini qayd etar ekan,
ta’limda quyidagi tomonlarga rioya etish zarurligini ta’kidlaydi:
 -talaba bilim berishda birdaniga kitobga band qilib
qo’ymaslik;  o’qitishda jamoa bo’lib, ukuv muassasasida o’qitishga e’tibor
berish;  -bilim berishda talabalarning maylini, qiziqishi va qobiliyatini
hisobga olish;  -o’qitishni jismoniy mashklar bilan qûshib olib borish.
Ushbu ishlab chiqilgan qoidalar
ta’limda mustahkam o’rin egallay boshladi.
Keyinchalik chex olimi Yan Amos
Komenskiy ham bu borada ilmiy izlanishlar olib boradi va o’zining “Buyuk
didaktika” asarini yozishga kirishadi. Va u bu asarida ta’lim-tarbiyaning
samarali tamoyillari, uslublari, dars jarayonlarini tizimlarini aniq
ma’lumotlar asosida ko’rsatib o’tadi “Didaktikaning otasi, asoschisi” nomiga
sazovor buladi.
O’zbekistonda didaktik ta’limning
tashkil topishi va rivojlanishi Abdulla Avloniy, Hamza Xakimzoda Niyoziy,
Muhammadrasul Rasuliy, +ori Niyoziy kabi pedagog va olimlarning nomlari bilan
bog’liq.
Shunday qilib didaktika tamoyillari asrlar osha sayqal topib
bordi.
Albatta didaktika tamoyillari har bir davrning
o’ziga xos bo’lgan xususiyatlarini hisobga olgan holda o’zgarib boradi. Chunki
ta’lim tamoyillari jamiyat va davlat oldida turgan ulkan vazifalar asosida
belgilanadi. Ta’lim (o’qitish) jarayoni murakkab hamda ko’p qirralidir. Unda
pedagog va talabalar faol ishtirok etadilar. Bu jarayonning muvaffaqiyatli va
samarali natijasi ta’lim jarayonining qonun qoidalari ya’ni ta’limga quyilgan
didaktik talablarga qay darajada amal qilishlariga bog’liq.
Ta’lim tamoyillari
pedagogning faoliyatini va talabalar tomonidan ilmiy bilimlarning
o’zlashtirilishi tegishli ko’nikma va malakalar xosil qilishning asosiy qonun
va yo’l yo’riqlarini o’z ichiga oladi. Shu bilan bir vaqtda ta’lim tamoyillari
har ikkala faoliyatning ya’ni pedagog va talaba tomonidan o’z oldiga qo’yilgan
vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish imkoniyatini beradigan bir qancha
talablarni ham umumlashtirib beradi. Shunga ko’ra ta’lim qoidalari o’qitishning
eng muhim masalalarini nazariy va amaliy jihatdan to’g’ri hal qilishning asosiy
negizi hisoblanadi.
Ta’lim tamoyillari deb
umuminsoniy tarbiyaning maqsad va vazifalarini amalga oshirishga qaratilgan
o’qish va o’qitish jarayonlarining yo’nalishi talabalar tomonidan ilmiy
bilimlarning o’zlashtirilishi, bilim va malaka xosil qilishning asosiy qonun va
qoidalarining yig’indisiga aytiladi.
Keyingi yillarda ta’lim
qoidalarini o’rganish ularni tahlil qilish va mukammallashtirish ustida ish
olib borilmokda. Ta’lim qoidalarini sistemalashtirish masalasi ham doimo faol
masala bo’lib kelgan.
Bugungi kunda pedagogika fani
quyidagi ta’lim tamoyillarini ajratib ko’rsatmoqda:
1.
Ta’limning ilmiy bo’lishi;
2.
Ta’lim va tarbiyaning birligi;
3.
Ta’limning tizimli va izchil bo’lishi;
4.
Ta’limda nazariyaning amaliyot bilan bog’liq bo’lishini
ta’minlash;
5.
Ta’limda onglilik, faollik va mustaqillikka erishish;
6.
Ta’lim jarayonining ko’rsatmali va ko’rgazmali bo’lishi;
7.
Bilimlarni puxta va tizimli o’zlashtirib olish;
8.
Ta’lim jarayonida shaxsiy xususiyatlarni hisobga olish; 9. Ta’limda talabalarning yosh
xususiyatlarini hisobga olish.
Ta’lim tamoyillarini guruhlarga ajratish
va ularga tavsif berish ishi butunlay yakunlangan deya olmaymiz. Chunki
yuqorida aytib o’tganimizdek bu tamoyillar davr talablari va ehtiyojlaridan
kelib chiquvchi ta’lim xususiyatlariga qarab o’zgarishi mumkin. Bundan tashqari
pedagogika va xususan didaktikaning fan sifatida mukammallashib borishi yangi
bilimlarning xosil bo’lishi ham ushbu tamoyillarni guruhlanishiga o’z ta’sirini
ko’rsatadi. Shuning uchun ba’zi adabiyotlarda 7 ta, ba’zi adabiyotlarda 9 ta,
ba’zi adabiyotlarda esa 10ta tamoyilni sanab o’tilgan. Õozircha biz 9 ta
tamoyil guruhini ajratishni lozim topdik.

3.5. Ta’lim tamoyillariga tavsif
3.5.1. Ta’limning ilmiy bo’lishi tamoyili

Ilmiy bilimlar haqqoniy voqyelikni
inson ongida aks etishidir. Tevarak-atrofni o’rab olgan dunyoning
qonuniyatlarini, narsa va hodisalarning xossalarini va ularning o’zaro
aloqalarini aks ettiruvchi bilim ilmiy bilimlar hisoblanadi. Ilmiy bilimlar
tajribalar, tekshirishlar, tahlil qilish, isbotlash kabilarni talab etadi.
Insoniyat ilmiy bilimlarini kengaytirib borgan sari haqiqiy voqyelikka ma’lum
darajada yaqinlashib boradi. Ilmiy jihatdan isbotlanmagan bilimlar ham mavjud
va bu bilimlarni hali inson tahlil qilishi va chuqurroq o’rganishi kerak
bo’ladi. Ta’lim jarayonida biz talabalarga isbotlab bo’lingan, aniqlangan va
amaliyotda tekshirib ko’rilgan bilimlarni yetkazishimiz lozim.
Ta’limning ilmiyligi talabaning
o’quv materiallaridagi qonuniyatlarini aks ettirish, tushunish va
o’zlashtirishi uchun to’g’ri sharoit yaratish maqsadida zarurdir.
Nazariy qoidalarni
tushunish-materialini ilmiy asosda izohlab berishning muhim belgisi bo’lib, u
talabaning fikrlash faoliyatini xususiyatlarini belgilaydi. Ilmiy bilimlar
ilmiyligicha qolib, voqyeilikni har xil darajada aks ettirishi mumkin. Ilmiy
izoh ta’limning hamma bosqichlarida, har bir sinfda ilmiylik qoidalari
vazifalaridan biri nazariy ma’lumotlar tizimini shu ma’lumotlar
tevarak–atrofdagi dunyoni qanchalik chuqur aks etganligi nuqtai nazaridan bilib
olishdir.
Ilmiylik qoidasi barcha yosh
guruhlardagi va turli o’quv yurtlaridagi talabalarga o’rganish uchun ilmiy
jihatdan ishonarli, amalda sinab ko’rilgan ma’lumotlar berilishini talab etadi.

Ilmiy bilimlarni egallash
jarayonida talabalarda ilmiy dunyoqarash e’tiqod tarkib topadi. Tafakkur
rivojlanadi. Yetuk milliy kadrlarni tarbiyalash va yetishtirish uchun hozirgi
zamon fan-texnikasining rivoji darajasidagi ilmiy bilimlarni egallashga erishish
muhim. Shu bilan bir qatorda talabalarni ilmiy–tadqiqot usullari bilan ham
tanishtirib borish maqsadga muvofiq. Ilmiylik ta’limning mazmuniga ham,
usullariga ham aloqadordir ya’ni darsliklar, o’quv qo’llanmalar, o’quv
dasturlari, o’quv rejasi ilmiy asosda yaratilishi lozim.

3.5.2. Ta’lim-tarbiyaning birligi tamoyili
Ta’lim va tarbiyaning o’zaro
bog’liqligi isbot talab etmaydigan haqiqatdir. Har qanday bilim ma’lum
tarbiyaviy ta’sirga ega va har qanday tarbiyaviy tadbir o’zida bilim asosini
aks ettiradi. Bu hayotiy qonuniyat bo’lib biz ta’lim jarayonida uni hisobga
olishimiz lozim. Ta’lim jarayonida o’tilayotgan katta va kichik mavzularning
mazmunidan kelib chiqadigan tarbiyaviy tomonilarini to’g’ri belgilash va uni
ta’lim bilan birga bir butunlikda amalga oshirishni ta’minlash juda qulay.
Chunki tarbiya hishayajon va amaliy hayot bilan chambarchas bog’liq. Bu esa
bilimlarni puhtaroq o’rganishga yordam beradi. Bilimlar esa ana shu tarbiyaviy
jihatlarni mustahkamlanishiga ta’sir etadi. Bilimlar hayotni, hayotiy
qonuniyatlarni bilishga xizmat qilsa, tarbiya ana shu hayotga nisbatan to’g’ri
munosabatni tarkib topishini ta’minlaydi. Demak, bir butun ta’lim jarayonida
ikki o’zaro bog’liqlik: hayotni bilish va unga bo’lgan munosabatni tarkib
toptirish jarayoni sodir bo’lar ekan.
Ta’lim–tarbiyaning birligi ta’lim
jarayonini to’g’ri tashkil qilish va o’qitishning xilma-xil metod va
uslublaridan foydalana olishga ko’p jihatdan bog’liq. Ta’lim bilan tarbiyaning
birligini ta’minlamoq uchun:
a)
bayon qilinayotgan o’quv materiallarining mazmuni ham ilmiy,
ham g’oyaviy jihatdan to’g’ri tashkil qilinishi;
b)       o’qitilayotgan
mavzunining ilmiy va tarbiyaviy mohiyatini ochib borilishi, ta’lim jarayonida
hadislardan foydalanish imkoniyatini yaratilish; v) bayon qilinayotgan ilmiy
bilimlarning puxta va mustahkam o’zlashtirilishi va turmushda unga amal
qilinishi;
g) ta’limda muammoli jarayonini
vujudga keltirish, talabalarning qiziqishlari, aktivlik va
tashabbuskorliklarini ta’minlashga e’tiborining kuchaytirilishi;
d) ta’lim jarayonida
talabalarning uyushqoqligini, intizomlilik va javobgarlikni sezish, o’zaro
yordam hislarini tarbiyalashni ta’minlash zarur.
Ta’limning tizimli va izchil bo’lishi.
Ijtimoiy taraqqiyotning boy
tajribasi ta’limda sistemalilik va izchillik bo’lishi shart ekanini tasdiqladi.
Bilimlarning ma’lum sistemaga solinishi va izchil bo’lishi ta’lim samaradorligi
belgilovchi eng yetakchi omillardan biridir. Xozirgi zamon didaktikasidan bu
tamoyilga katta e’tibor berilmoqda. Chunki ta’limda izchillikka rioya qilib
o’qitish bugun o’rganilgan bilimlarni mustahkamlashga va ertaga o’rganiladigan
bilimlarga zamin tayyorlashga yordam beradi. Ya’ni o’tilayotgan fan yoki bayon
qilinayotgan yangi materialning talabalarning oldingi o’zlashtirilgan ilmiy
bilimlari, ko’nikma va malakalari bilan izchil va o’zviy bog’lanishi, shu bilan
bir vaqtda o’qitilayotgan o’quv materiallarini o’zlashtirish orqali kelajakda
yangi bilimlarni o’zlashtirishga, shuningdek navbatdagi ta’lim bosqichiga zamin
yaratilishi nazarda tutiladi.
Ta’limning tizimli bo’lishi uning izchil bo’lishi
bilan bog’likdir.
Izchillikka asoslangan ta’limning
xarakterli belgisi shundaki, u talabalarning oldindan o’zlashtirilgan bilim va
malakalari zamirida yangi bilim ko’nikma va malakalar hosil qilish, ularning
o’zaro boshlanishlarini takomillashtirish va aksincha, yangi bilimlarni bayon
qilish jarayonida oldindan o’zlashtirilgan bilim, ko’nikma va malakalarini yana
ham chuqurlashtirish, kengaytirish va mustahkamlashni ta’minlashga
qaratilgandir. Demak tizimli va izchillik ta’limda uzluksizlikni vujudga
keltirishda ahamiyatlidir. Bundan tashqari ma’lum sistemaga solingan bilimlarni
egallash o’rganish jarayonida qulaylik vujudga keltiradi. Albatta tizimli va
izchillikni soddadan murakkabga qarab yo’naltirilishi maqsadga muvofiq.
Bilimlarning asta-sekin, izchillik bilan murakkablashib borishi tafakkurni
rivojlantiradi va natijada ta’limning rivojlantiruvchi xususiyati kelib
chiqadi.

3.5.3.Ta’limda nazariyaning amaliyot bilan bog’liq  bo’lishini
ta’minlash tamoyili
Ta’limning asosiy maqsadi
yoshlarni mustaqillik hayotga tayyorlash ya’ni turli xil hayotiy sharoitlarda
o’z bilim, malaka va ko’nikmalarini amalda qo’llay olish darajasiga
yetkazishdir. Shuning uchun biz ta’lim jarayonida talabalarni faqat ilmiy
bilimlar bilan qurollantiribgina qolmasdan, balki ana shu bilimlarni amaliyotda
qullay olishlarini ta’minlashimiz lozim. Demak, bu tamoyil ta’limning ilmiyligi
haqida tamoyil bilan hamoxang bo’lib, ular bir-birlarini to’ldirib keladilar.
Ta’limning ilmiyligi bilimlarni nazariy jihatdan o’rganishga, mantiqiy
bog’liqliklarni tushunishga, fikrlash qobiliyatini o’stirishga xizmat qilsa,
amaliy harakatlar ana shu bilimlarni amalda qo’llab ko’rish yanada to’liqroq
ishonch hosil qilish, malaka hamda ko’nikmalarni shakllantirishga yordam
beradi.

3.5.4.Ta’lim tizimida
nazariya bilan amaliyotning birligi tamoyili  Mazkur tamoyilda
dastavval o’quv fanining mazmunini va o’ziga xos xususiyatga bog’liq holda
o’qish jarayonida amalga oshiriladi. Bu birlik ilmiy bilimlarni puxta
o’zlashtirish va uni amalda qo’llay olish, o’quv materiallarini idrok qilish,
anglash, shuningdek, uni mustahkam esda saqlab qolish kabi ruhiy operasiyalar
bilan bog’liq holda bir butun jarayonni tashkil qiladi.
Ta’lim jarayonida talabalar
tomonidan matematika, fizika, biologiya, ximiya, astronomiya va boshqa tabiiy
fanlardan o’zlashtirilgan nazariy bilim, ko’nikma va malakalar tajriba xonalari
va laboratoriyalari, zamonaviy texnika vositalari, tajriba yer uchastkalari va
ishlab chiqarish mehnati jarayonida qo’llaniladi.
Bu mashg’ulotlar ularni kelgusida
murakkab ilmiy nazariyalarni amalda qo’llana olishlari uchun zarur bo’lgan
tajriba bilan qurollantiradi. Talabalar o’quv materialini tub mohiyatini,
tabiat va jamiyat taraqqiyoti qonununiyatlarini ilmiy asosda atroflicha
to’g’ri, chuqur tushunib oladilar va kelajakda amaliy faoliyatlari uchun zarur
bo’lgan mahorat, ko’nikma va malakalar hosil qiladilar. Shuning uchun ham har
bir mavzuning xususiyatlarini hisobga olgan holda o’rganilayotgan yangi
bilimlarni mumkin qadar amaliyot bog’lash o’quv jarayonining tamoyili sifatida
qabul qilinadi.

3.5.5. Ta’limda onglilik, faollik va mustaqillikka erishish tamoyili
Ma’lumki, eski musulmon
ìàêòàálarida o’qitish jarayoni, yod
olish muhim o’rin egallagan. Lekin tushunishga va anglab olishga e’tibor bir oz
kamroq ajratilgan. Ayni vaqtda mohiyati anglab olingan bilimgina amalda
samarali qo’llash mumkin. Shuning uchun o’quv jarayonida xotirasi kuchli
bo’lgan talabalarning mavzuni shunchaki yuzaki yodlab olishlariga yo’l
qo’ymaslik lozim. Onglilik talabalarni yangi materialini idrok qilishda
ta’riflar, teoremalar, adabiyatdan she’r yodlash va hokazolarning
ifodalanishinigina emas, balki ularning hayotiy xodisalar, jarayonlar bilan
bog’liq bo’lgan mavzuni ham tushunishlarini talab etadi. Aks holda bilimlarda
yuzakichilik avj oladi, bunda material quruq yodlab olingan bo’ladi. Bunday
bilimlar tez unitiladi. Bundan tashqari bilimlarni ongli ravishda o’zlashtirish
talabalarda bu bilimlarga nisbatan ma’lum munosabat xosil qilishni, emosional
kechinmalar uyg’otishni ham o’z ichiga oladi. [8]
Biz yaxshi bilamizki, ta’lim ikki
tomonlilik xususiyatiga ega. Ta’lim jarayoni pedagog yo’naltiruvchi bo’lib
maydonga chiqadi va talabalar o’rganish jarayonini o’z boshlaridan
kechiradilar. O’rganish jarayoni murakkab psixik jarayon bo’lib talabadan ma’lum
faollikni talab etadi. Pedagog qanchalik ta’lim jarayonini sermazmun, qiziqarli
va mahorat bilan tashkil etmasin talaba tomonidan ma’lum faollik bildirilmasa,
o’quv jarayonida samaraga erishish mumkin bo’lmaydi. Demak o’quv jarayonida
avval talabalarda faollikni uyg’otish zarur. Bu faollik bilish jarayoniga
ta’sir etadi, idrok qilish, tahlil qilish, analiz va sintez kabi psixik
jarayonlarni ishga tushiradi. Talabalarda faollik holatini vujudga kelishda
motivasiyalar ahamiyatlidir.
Mustaqil tafakkur turli usullar
bilan hosil qilinadi. Tafakkurni shakllantirish usullaridan biri mustaqil hal
qilish, muammoli vazifalar qo’yishdir. Aytib o’tish joizki onglilik va
faollikkina mustaqil tafakkurni vujudga kelishiga sabab bo’ladi. Bugungi kunda
ta’lim oldiga qo’yilayotgan eng katta talablardan biri ham mustaqil fikrlash,
muammolar yechimini mustaqil topish kabi xususiyatlarni talabalarda
rivojlantirishdir. Umuman onglilik, faolllik va mustaqillik o’zaro bir-birini
to’ldirib turuvchi psixik holatlar deyish mumkin. Bilimlarni ongli
o’zlashtirish, bir tomondan, talabalarning mustaqil, faol fikr qilishlarini
nazarda tutsa, ikkinchi tomondan aynan shu jarayon davomida talabalarning
mustaqillik va faolliklarini hamda mantiqiy fikr qilish faoliyatlarini
tarbiyalab, takomillashtirib borishni nazarda tutadi. Talabalar faolligini
rivojlantirish, ularning mustaqilligini oshirish, talabalar ongliligini
o’stirish o’qitishda yuksak samaradorlikka erishishga yordam beradi.
3.5.6.
Ta’lim jarayonining ko’rsatmali va ko’rgazmali bo’lishi tamoyili
Ta’lim jarayonida mumkin qadar
sezgi organlàrini ko’proq jalb etish o’rganishni osonlashtiradi.
Eshitish jarayonida abstrakt tafakkur ma’lum ish bajarsa, ko’rish orqali
obrazli tafakkur ham ishga tushadi.
Ko’rsatmalilik mavzuni o’rganishda yengillik
tug’dirishi bilan birga talabada qiziqish ham uyg’otadi. O’rganilgan mavzuni
uzoq muddat esda saqlanishiga va qayta esga tushirishga yordam beradi.
Talabalarning sxema, jadval,
diagramma kabi materiallar ustida ish olib borishlari va material
xususiyatlarini taqqoslash, tahlil qilish, umumlashtirish, xulosa chiqarishlari
mantiqiy fikrlash qobiliyatini o’stirishga yordam beradi.
Albatta ko’rsatmalilik samarali
natijalar berishi uchun uning boshqa tomonlarini ham e’tiborga olish kerak.
Birinchidan, ishlatiladigan ko’rsatmali qurollar u yoki talabalarining yoshi va
o’ziga xos xarakter xususiyatlari, umumiy tayyorgarlikka-saviyasiga mos
keladigan bo’lishi lozim. Ikkinchidan, foydalaniladigan ko’rsatmali qurollar
o’tilayotgan dars mavzusining mazmunini ochib berishiga yordam beradigan
materiallar bo’lishini hisobga olmoq, demak, uning to’g’ri tanlanishiga e’tibor
bermoq lozim. Uchinchidan, dars jarayonida foydalanish uchun belgilangan
ko’rsatmali materiallardan unumli foydalanmoq uchun zarur bo’lgan ta’lim
usullari to’g’ri tanlangan bo’lishi lozim. Umuman olganda, ta’limni ko’rsatmali
bo’lishini ta’minlash ustida hozirda ko’plab ilmiy-tadqiqot ishlari olib
borilmoqda va ko’rsatmalilikni samaradorligini oshirishda fantexnikaning keyingi
yillar ichida erishgan yutuqlaridan foydalanish masalasi ishlab chiqilmoqda.

3.5.7. Bilimlarni puxta va tizimli o’zlashtirib olish tamoyili
Ta’lim jarayonida biz talabalarni
bilimlarni mustahkam esda saqlanib qolishini ta’minlash zaruriy talablardan
biridir. O’quv materiallarini mustahkam esda saqlab qolish, ayni dars
jarayonida bayon qilinayotgan o’quv materiallarini tizimli va ongli
o’zlashtirishga bog’liq. Avvalgi mashg’ulotlarda hosil qilingan bilim, ko’nikma
va malakalar ancha murakkabroq materialni o’zlashtirib olish uchun pillapoya,
baza bo’lib xizmat qiladi. Shuning uchun ham bilimlar bazasining puxta
bo’lmasligi keyingi o’rganiladigan yangi bilimlarni ham zaif bo’lishiga olib
keladi. Yaxshi o’zlashtirilgan, mustahkamlangan bilimlarda esa keyingi yangi
bilimlarni o’rganishda va mustahkamlashda asos bo’lib xizmat qiladi. Bilimlarni
o’zlashtirish jarayonida ularning puxta anglab olinganligini tekshirish, ba’zi
tushunmovchiliklarni yo’qotish, mustahkamlashga e’tiborni qaratish
didaktikaning asosiy masalalaridan biridir. Ta’lim jarayonida takrorlashni
uyushtirish bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi. Takrorlashning ahamiyati
shundaki, takrorlash faqat oldindan o’zlashtirilgan o’quv materialinigina esga
tushirmay, balki shu o’quv materiallariga bog’liq bo’lgan yangi-yangi
ma’lumotlar ham beriladi, o’zlashtirilgan bilimlarning noaniq tuman bo’lib
qolgan tomonlari oydinlashtiriladi va to’ldiriladi. Bilimlarni o’zlashtirish
jarayoni uzluksiz va ma’lum tizim asosida olib borilishi ta’lim samarasini
oshiradi. Bilimlarni doimiy ravishda tekshirib borish, takrorlash tizimli va
uzluksiz ravishda to’ldirib borish muhim didaktik talabdir.

3.5.8.Ta’lim
jarayonida shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish tamoyili
Har bir talaba o’ziga yarasha
qiziqishlari va shu bilan bir qatorda miqdori mavjud. Har bir talabaning o’ziga
xos bo’lgan yutuqlari va shu bilan bir qatorda kamchiliklari ham bor. Agar
pedagoglar o’quv jarayonida ana shu individual xususiyatlarni hisobga olmasalar
har qancha unumli metodlardan foydalanmasinlar o’quv jarayonida yaxshi
natijalarga erisha olmaydilar. Chunki ta’limning asosiy vazifalaridan biri
talabani umumiy rivojini ta’minlash. Lekin talabaning haqiqiy rivoji faqat
uning shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holdagina amalga oshirilishi
mumkin.
Talabalarning real o’quv imkoniyatlarini, ularning
rivojlanish jihatlarini o’rganish hozirgi vaqtda shunchaki xohish emas, balki
majburiy talabdir.
Busiz o’quv jarayonini muqobillashtirish, uni
boyitish aqlga sig’maydi. Albatta shaxsiy xususiyatlar juda xilma-xil va ularni
o’rganish ma’lum vaqt talab etadi. Kuzatish jarayonida talabaning kuchli va
ojiz tomonlarini, uning qiziqishlari, tafakkuri, nutqi, xotirasi, diqqati,
hayoliga mos bo’lgan xususiyatlarini bilib olish mumkin. Talaba shaxsining
muammolari va qiyinchiliklarini tahlil qilish hamda shu muammolarning
sabablarini aniqlash keyingi pedagogik chora-tadbirlarni rejalashtirishda juda
katta ahamiyatga ega. Ayniqsa o’zlashtirishi bir oz pastroq bo’lgan talabalar
bilan yakka holda ishlash jarayonida pedagog o’zi uchun talabaning yangi
qirralarini kashf etishi e’tiborli. Keyingi davrlarda “differensiallashgan
ta’lim” degan tushunchani keng tarqalishining asosiy sababi ham shaxsiy
xususiyatlari, qobiliyati, qiziqishlari, iqtidori kabilarni hisobga olgan holda
talabalarni guruhlarga ajratishni va shu guruhlar uchun alohida dasturlar
ishlab chiqishga qaratilgan. Guruhlar uchun tuzilgan dasturlar, qo’llaniladigan
metodlar talabalarning shaxsiy xususiyatlari hisobga olgan holda tanlanadi.
Didaktika bu yo’nalishda ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda va bu
ta’limning samaradorligini oshirishda katta ahamiyatga ega.

3.5.9. Ta’limda talabalarning yosh xususiyatlarini
hisobga olish tamoyili Ma’lum gurux uchun belgilangan o’quv
materiallarining xarakteri, mazmuni va hajmi shu sinf talabalarining yosh
xususiyatlariga mos bo’lishi lozim. O’rganilayotgan bilimlar, xosil
qilinayotgan malaka va ko’nikmalar talabalarni xaddan ziyod toliqtirib qo’ymasligi
lozim. Boshqacha qilib aytganda, o’quv jarayoni talabalarning sog’ligi, psixik
holatiga salbiy ta’sir etishini oldini olish lozim. Buning uchun har bir yosh
xususiyatlarini chuqurroq o’rganib imkoniyatlar darajasini belgilab olish
kerak. Ta’limning mazmuni shaxslarning kuch-quvvatiga mos bo’lishiga erishish
lozim. Ta’limni haddan ziyod “yengillashtirish”, “osonlashtirish” ham maqsadga
muvofiq emas, chunki bunday ta’lim rivojlantiruvchi bo’la olmaydi. Demak har
bir yosh davrida talabalarning imkoniyatlarini o’rganish va imkoniyatlarga mos
ravishda ta’limni tashkil etish, o’rganiladigan bilimlar hajmini belgilashda
talabalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish juda muhim bo’lib bu
yo’nalishda ham tegishli ilmiy-tekshirish ishlari olib borilmoqda.
Hozirda O’zbekistonda ta’lim
tizimini yangilash, mukammallashtirish borasida bir talay ishlar olib
borilmoqda. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida uzluksiz ta’lim tizimini
yaratish, o’quv tarbiya jarayonining hamma bosqichlarini mukammallashtirish,
har tomonlama yetuk barkamol avlodni yetishtirish uchun shart-sharoit yaratish
masalalari ko’rib chiqilgan. Mamlakatimizda kadrlar tayyorlash milliy dasturi
asosida uzluksiz ta’limni tashkil etish va rivojlantirishning asosiy
tamoyillari (prinsiplari) belgilangan. Bular ta’limning ustivorligi, ta’limning
ijtimoiylashuvi, ta’limning milliy yo’nalganligi, ta’lim va tarbiyaning uzviy
bog’liqligi, iqtidorli yoshlarni aniqlash, yuqori darajada bilim olishlari
uchun shart-sharoitlar yaratish kabilardir. Ko’rib turganimizdek uzluksiz
ta’limni rivojlantirish tamoyillari didaktik tamoyillar bilan hamoxang bo’lib,
ana shu didaktik tamoyillarni yanada mukammallashuviga turtki bo’lib xizmat
qilmokda.
Demak, bugungi kun talablarini va
ehtiyojlarini hisobga olgan holda pedagogika va uning ajralmas qismi
hisoblanmish didaktika o’quv jarayonini qonuniyatlarini yanada chuqurroq
o’rganishi hamda ta’lim samaradorligini oshirish ustida ilmiy-tadqiqot
ishlarini keng miqyosda olib borishi maqsadga muvofiq.

3.6.Ta’lim metodlari
Xalq ta’limi vazirligi, pedagogika
ilmiy tadqiqot instituti, metodist pedagoglarning, xususan pedagogika fanining
dolzarb vazifalaridan biri - ta’lim-tarbiyadagi muammolarni, mahalliy va milliy
xususiyatlarini hisobga olgan holda qayta ko’rib chiqish, barcha o’quv fanlari
bo’yicha yangi milliy dasturlar yaratish, ta’limni pog’onalash, dars jarayonini
toifalashdan iboratdir.
Shu munosabat bilan yaqin
o’tmishdagi o’zbek ukuv muassasasilari o’qitish tarixiga bir nazar tashlash
ayni paytda ta’lim metodlarini o’rganishni osonlashtiradi. Shubhasiz, mazkur
ta’lim metodikasi tarixiga oid manba muayyan darajada ta’limning metodik
bo’shliqlarini ma’naviy jihatdan to’ldiradi, pedagog tarbiyachilarning
pedagogik meros va xalq pedagogikasiga bo’lgan katta ehtiyoj va qiziqishlarini
qondiradi.
Keyingi vaqtlarda taraqqiy etgan
mamlakatlarning ukuv muassasasi sohasidagi yutuq va tajribalarini o’rganishga
uni bizning sharoitimizga joriy etishga e’tibor kuchaydi. Shuningdek, xalq
ta’limi ko’lamiga inqilobgacha bo’lgan o’qitish tartibining turlari (lisey
gimnaziya) ham dadil kirib kelmokda. Bunga mamlakatimizda gimnaziyalarning
ochilishi, liseylarni ochilishini misol qilib keltirish mumkin.
Ta’lim berishda o’qitish metodlari asosiy o’rinni
egallaydi.
Metod-yunoncha atama
bo’lib, usul, yo’l degan ma’noni anglatadi, ya’ni maqsadga erishish yo’lini
bildiradi. Metodlar (usullar) har qanday axborotni (maqsadni) uzatish va qabul
qilish xarakteriga qarab quyidagi sinflarga ajratiladi:
• So’z orqali ifodalanadigan
metod.
• Ko’rgazmali metod.
• Amaliy metod.
• Ta’lim jarayonida
talabalarni o’zlashtirish, fikrlash jarayonini tashkil etish bo’yicha esa
quyidagi metodlarni ajratib ko’rsatish mumkin:
• O’qitishning ma’ruza
(suhbat) metodi.
• O’qitishning amaliy ishlar
metodi.    Laboratoriya ishlari metodi.
• Mustaqil ishlar metodi.
• Reproduksiv-evristik metod.
    Ilmiy-tadqiqot metodi.
• O’qitishning
muammoli-izlanish metodi.  O’qitishning induktiv va
diduktiv metodi.
Axborotni so’z orqali yetkazish
va qabul qilishga qaratilgan birinchi guruh metodlariga: Hikoya, suhbat,
ma’ruza kabilarni kiritish mumkin.
Nutq madaniyatini o’stirishda
hikoyaning o’qitish va fikrlarni bayon qilish metodi sifatidagi imkoniyatlari
boshqa metodlarga nisbatan yuqoridir. Hikoya qilish - pedagog tomonidan
yangi o’tilayotgan mavzuga oid fakt, hodisa va voqyealarning yaxlit yoki
qismlarga bo’lib, obrazli tasvirlash yo’li bilan ixcham, qisqa va izchil bayon
etiladi. Bu metod materiallarni bayon qilishdi, obrazlarga xarakteristika
berishdi, tabiat hdisalari va ijtimoiy hayotdagi voqyealarni tasvirlashda qo’l
keladi.
Hikoya qilish davomida talabalar
passiv tinglovchi bo’lib qolishlariga yo’l qo’ymaslik kerak. Talabalarning
diqqatini tasvirlanayotgan obyektga qaratibgina qolmay balki xuddi shu obyekt
haqida ular ongli va aktiv fikr yuritishlarini ham ta’minlamoq lozim.
O’quv
materialini tushuntirish metodi
Pedagog tomonidan o’rganilayotgan
mavzuning narsa, hodisa va voqyealarning mazmunini xarakterlaydigan tushuncha,
qonun va qoidalarni uqtirishdir. Bu metod ko’proq matematika, fizika, ximiya,
ona tili, rus tili va shunga o’xshash fanlarni o’qitishda ko’proq qo’l keladi.
Pedagogning ma’lum bir fanning u yoki bu mavzuga oid qonun, qoidalarni
qanchalik asosli ekanligini faktlar, misol va dalillar keltirish, shuningdek
masalalar, misollar ishlash yo’li bilan isbotlab beradi.
Bu jarayonga talabalarning aktiv
ishtirok etishlarini ta’minlamay turib, ko’tilgan maqsadga erishib bo’lmaydi.
Ayniqsa bayon qilinayotgan materiallarini umumlashtirish va xulosalar
chiqarishda talabalarning o’z mulohazalari bilan ishtirok etishlarini
ta’minlash muhim.
Ma’ruza
metodi
 Bu metod o’quv materialini
hajmini kattaligini, mantiqiy tuzilishi, obrazlari isbot va umumlashtirishning
anchagina murakkabligi bilan farqlanadi. Agar hikoya darsning bir qisminigina
egallasa, ma’ruza odatda ularni to’la qamrab oladi. Ma’ruza davomida muammoli
vaziyatlarni vujudga keltirish, mavzuga oid ko’rgazmali materiallarni namoyish
etish, ma’ruza oxirida umumiy xulosalar chiqarish kabilar samaradorlikni
oshiradi. Ma’ruza metodi keng qamrovli axborotni talabalarga yetkazishda juda
ham qo’l keladi.

Suhbat

Bu metod asosan savol-javob
yo’sinida olib boriladi. Suhbatlarning ma’lum maqsadga qaratilganligi ularning
xarakterini belgalaydi. Suhbat evristik xarakterda, etik xarakterda, instruktiv
metodik xarakterda bo’lishi mumkin.
Suhbat metodi talabalarni faol
ishtiroki orqali o’tkazilganligidan mustaqil fikrlash, xulosalash kabi
xislatlarni talabalarda shakllantiradi. 1
O’qitishning
ko’rgazmali metodlari
O’qitish jarayonida ko’rgazmalilik
metodidan foydalanishning muhimligi o’rganilayotgan narsa va hodisalarni hissiy
idrok etishga, ularni kuzatib mushohada qilishga talabani undash, mantiqiy va
nazariy elementlarning birligiga ishonch hosil qilish nihoyat, nazariy
bilimlarni amaliyotda qo’llay olishga o’rgata bilishdadir.
Ta’limda ko’rgazmalilik metodi namoyish
etish, illyustrasiya va ekskursiya tariqasida olib borilishi mumkin. Ta’limda
namoyish etish metodidan foydalanish asosan materiallarning
xarakteriga-mazmuni, shakli ham hajmiga bog’liqdir. Namoyishning o’zi ham
turlicha bo’lishi mumkin: a) aslicha ko’rsatilishi mumkin bo’lgan buyum va
narsalar, o’simliklar va ularning tarkibi, kolleksiyalar, asbob va mashinalar,
modellar va hokazo.
Ekskursiya
metodi
Ekskursiya metodi sinf sharoitida
dars jarayonida qo’llaniladigan o’qitish metodidan tubdan farq qiladi. Bu metod
bilan o’rganilayotgan narsa va hodisalarni tabiiy sharoitda (zavod, fabrika,
tabiatni kuzatishga) yoki maxsus muassasalarga (muzey, ko’rgazma va
hokazolarga) tashkiliy

1 1 Подласый И. П. “Педагогика”. Москва. “Владос» ,2005,
67-срт.

ravishda boriladi. Ekskursiya vaqtida kuzatish,
zarur materiallarini yozib olish, rasmga tushirish, o’lchash, hisoblash
ishlarini olib borish mumkin. Ekskursiya davomida suhbat o’tkazish, xulosalar
yasash, o’z fikrlarini umumlashtirish va yakun yasash lozim.
O’qitishning
amaliy ishlar metodi
Amaliy metodlarga masalalar
yechish, chizmalar tayyorlash, yozma mashqlarni bajarish kabilarni kiritish
mumkin. Nazariy jihatdan egallangan bilimlar amalda qo’llab ko’riladi. Grafik
jadval, kartalar chizish ham tegishli ko’nikma va malakalarni hosil qilishga va
ularni mustahkamlashga yordam beradi.
Laboratoriya
ishlari metodi.
Laboratoriya mashqlari frontal
tajribalar, laboratoriya ishlari, praktikumlar o’qitishning texnik vositalari
va o’quv qurollari tipidagi boshqa asbob-uskunalar bilan mashg’ulotlar tarzida
o’tkaziladi. Laboratoriya metodining boshqa o’qitish metodlaridan farqi,
shundaki, bu metod bilan ish qo’rilganda har qaysi talaba nimanidir mustaqil,
shaxsan tajriba qilib kuradi. Dars pedagog rahbarligida talabalarning mustaqil
tajriba o’tkazishlariga qaratilgan bo’ladi. Laboratoriya mashg’ulotlarida
mustaqillik, aktivlik, tashabbuskorlik oshadi.

Mustaqil
ishlar metodi
Keyingi davrda talabalarning
mustaqil ishlarini tashkil etishga katta e’tibor berilmoqda. Chunki bu metod
talabada ijodkorlikni, mustakillikni rivojlantiradi. O’quv dasturlarida
mustaqil ta’lim uchun soatlar ajratilmoqda. Talabalarni mustaqil ishlarini
tashkil etishda ma’lum fanning xususiyatidan kelib chiqib mustaqil ishning
mazmuni, shakli va vazifalari tanlab olinadi. Topshirishgan mustaqil ishni
bajarish uchun pedagog kerakli adabiyotlar va yo’l yo’riqlarni ko’rsatishi,
qisqacha tushuntirish berishi lozim. Talaba bajarishi kerak bo’lgan mustaqil
ish ko’p vaqt egallamasligi va shu bilan bir qatorda talabaga rivojlantiruvchi
sifatida ta’sir ko’rsatishi kerak.
Reproduktiv,
evristik metod
Reproduktiv metodlar birinchi
navbatda talabalarning o’quv materialini tezroq va mustahkamroq eslab
qolishlarini ta’minlash bilimdagi tipik kamchiliklarni tez aniqlash uchun
qulay. Reproduktiv metodlar ayniqsa o’quv materialining mazmuni asosan axborot
xarakterida bo’lsa, murakkab va butunlay yangi bilimlar o’rganilishi lozim
bo’lgan holatda samarali natija beradi. Tafakkurning reproduktivlik xarakteri
pedagog yoki boshqa manba orqali xabar qilinadigan o’quv axborotlarini aktivroq
qilishini va eslab qolinishini nazarda tutadi. Xikoya, ma’ruza, ko’rgazmalilik
va amaliy ishlar ham reproduktiv asosga qurilish mumkin. Reproduktiv
xarakterdagi amaliy ishlar shunisi bilan farq qiladiki, bu ishlarning davomida
talabalar namunaga ko’ra ilgari yoki yaqindagina o’zlashtirgan faolligini
oshirish maqsadida u ko’pincha evristik ya’ni qisman izlanuvchan metod bilan
qo’yib olib borilishi mumkin. Yangi mavzuni bayoni davomida o’rganilayotgan
materialning ba’zi elementlari ustida talabalarga fikr yuritish imkoni
beriladi. Pedagog tomonidan yengil qisqa savollar tuzilib, talabalarning
ishtirokida ularga javob topishga harakat qilinadi. Evristik metod
talabalarning bilish darajasini aniqlashga ham yordam beradi. Demak, evristik
metod yangi mavzuni idrok qilishda talabalarning ham qisman ishtirok etishini
ta’minlaydi.
Ilmiy
tadqiqot metodi
Bu metod ta’lim tizimida unchalik
keng tarqalmagan metod bo’lib, ma’lum tayyorgarlikni talab etadi. Pedagog
rahbarligida talabalar yoki bir talaba ma’lum ilmiy tadqiqotlarni o’tkazishi va
ma’lum fan uchun yangi xulosalarni yasashi mana shu metodni qo’llash jarayonida
vujudga keladi. Bu metod oliygohlarda ko’proq qo’llaniladi. Bu metod davomida ilmiy
bilish jarayoni sodir bo’ladi, ya’ni xali noma’lum bo’lgan bilimlar kashf
etiladi va egallanadi. Buning uchun ilmiy tadqiqot rejasi tuziladi. Maqsad
belgilanadi va tadqiqot usullari tanlab olinadi. Tadqiqot natijalari asosida
xulosalar yasaladi.
O’qitishning
muammoli-izlanish metodi
Yangi mavzuni o’rganish jarayoni
o’rganilayotgan materialni tayyor holda talabalarga bayon etmasdan, balki
muammo sifatida taqdim etish muammo-izlanish metodini keltirib chiqaradi. Ya’ni
dars davomida yasash kerak bo’lgan xulosalar pedagog tomonidan emas, balki
talaba tomonidan yasalishiga harakat qilinadi. Har bir talaba qo’yilgan
muammoni o’zicha yondoshib hal etishga harakat qiladi va o’z fikrlarini bayon
etadi. O’rtaga tashlangan fikrlar muhokama qilinadi va pedagog tomonidan
yo’naltiriladi. Pedagog va talabalar birgalikda xulosalar yasashadi.
Muammoli-izlanish metodi talabalarni bilish faoliyatini faollashtiradi,
mustaqillikka, ijod qilishga o’rgatadi, o’qishga bo’lgan qiziqishlarini
oshiradi, shaxsiy fazilatlarini tarbiyalashga yordam beradi. Bu metod
o’rganilayotgan masalani chuqur tahlil etishga va bilimlarning puxta bo’lishiga
yordam beradi. Bu metod o’rganilayotgan masalani chuqur tahlil etishga va
bilimlarning tafakkur darajasi hisobga olinishi kerak. Tanlangan mavzuni tahlil
etish uchun talabalarda ma’lum bilimlar bazasi mavjud bo’lishi lozim. Shuning
uchun ham bu metodni qo’llash uchun talabalar alohida axborotlar bilan
qurollantiriladi. Keyingi davrlarda muammoli-izlanish metodidan foydalanishga
alohida e’tibor berilmoqda.
O’qitishning
induktiv va deduktiv metodi
O’qitishning mantiqiy metodlari
ikki turda: Induktiv va deduktiv metodlar bilan olib borilishi mumkin.
Darslarga tayyorlanish jarayonida
o’qitishning induktiv, deduktiv kabi metodlarini tanlash zarurati ham
tug’iladi. Keyingi davrlarda deduktiv o’qitishga talab va e’tibor kuchaydi.
Ammo tafakkurning induktiv usullarini shakllantirmay turib faqat tabiiy-ilmiy
emas, balki umum mehnat xarakteridagi tajribalar amaliy faoliyatida ham
muvaffaqiyatga erishishga umid qilib bo’lmaydi. Induktiv yoki deduktiv
metodlarni qo’llash o’rganilayotgan mavzu mazmunini ochishning ma’lum
mantiqiyxususiydan umumiyga yoki umumiydan xususiyga o’tishni tanlashni
anglatadi.
Induktiv metodlar texnik
qurilmalarni o’rganishda va amaliy topshiriqlarni bajarishda keng qo’llaniladi.
Matematika va fizikaga doir ko’pgina masalalar, ayniqsa pedagog talabalarni
ayrim umumiyroq formulalarni mustaqil egallashlariga olib kelishi zarur deb
hisoblangan hollarda, induktiv metod vositasida yechiladi.
Deduktiv metoddan foydalanganda
pedagog va talabaning faoliyatida avval umumiy holat, formula va qonunini
beriladi, so’ngra asta-sekin ayrim holatlarni chiqarib aniqroq vazifalarni hal
etish nazarda tutiladi.
Deduktiv metod o’quv materialini
tezroq o’tishga yordam beradi, abstrakt tafakkurni aktivroq rivojlantiradi.
Nazariy materialni o’rganishda, anchagina umumiyroq holatlardan ayrim
oqibatlarini aniqlashni talab qiluvchi masalalarni yechishda deduktiv metodni
qo’llash ayniqsa foydalidir.
Dasturlashtirilgan
ta’lim
Dasturlashtirish deganda o’quv
materialini o’rganishning har qanday dastur emas, balki dasturlashtirishning
kibernetik va matematik qoidalari yoki shartlariga muvofiq dasturgina
tushuniladi.
Ma’lumki, kibernetika murakkab
tizim yoki jarayonlarni eng qo’lay yo’l bilan ma’lum maqsadga muvofiq holda
idora qilish haqida baxs yuritadi. Talabalarga tegishli ilmiy ma’lumotlarni
qayta hisobga olishini ta’minlash, tekshirib ko’rish, o’z-o’zini tekshirish
kabi vazifalarni kibernetika boshqaradi.
Dasturlashtirilgan ta’lim esa,
yuqoridagi kabi kibernetika ilmi va metodlariga bog’liq holda ish kuradi.
Dasturlashtirilgan ta’limning bosh vazifasi, talabalar mustaqil ishining
unumdorligini oshirishga yordam berishdan iboratdir.
Dasturlashtirilgan ta’lim ikki
yo’nalishda: mashina vositasida hamda mashina vositasisiz olib boriladi.
Dasturlashtirilgan ta’limning
mazmuni davlat dasturi asosida belgilanadi. U ma’lum fan yuzasidan dastur
hajmida ilmiy bilim berish va shu bilimlarga bog’liq holda tegishli ko’nikma
hosil qilishga qaratilgan mashqlar, misollar va masalalar ishlatish, ishlangan
masala yoki savollarning javoblarini to’g’ri yoki noto’g’riligini talabalar
tomonidan tekshirib ko’ra olish imkoniyatlarini yaratadi. O’zlashtirilgan bilim
va malakalarni bir tartibga tushurishga yordam beradi.
Dasturlashtirilgan o’qitish
metodlari o’quv materialini element bo’yicha nazorat qilishni, o’qitishni
imkoniyati boricha individuallashtirishni, bilimlarni egallashning individual
sur’atini hisobga olishini ta’minlash maqsadida qo’llaniladi. Mashinasiz
dasturlashtirilgan ta’lim maxsus ishlangan darslik va metodik qo’llanmalar
vositasida olib boriladi. Bunda darsliklarda ayrim o’quv fanining alohida
qismlaridagi mavzu yuzasidan ma’lumotlar berilgan bo’ladi. Bunda ham mashq
uchun topshiriqlar, o’zlashtirilgan bilimlarni amalda masala va misollar
yechishda mehnat jarayonida qo’llana olishlari, o’zi bajargan vazifalarning
to’g’ri yoki noto’g’riligini tekshirib ko’ra olishlari uchun yo’llanmalar
berilgan bo’ladi. Garchi talaba topshiriqni bajara olmasa yoki xato qilsa,
o’sha joydan, ya’ni o’rganilishi lozim bo’lgan materialning o’zlashtirilishi
qiyin bo’lgan o’rnidan boshlab qay darajada ish ko’rish lozimligi ko’rsatilgan
bo’ladi.
Bunday darsliklar xususan
talabalarning mustaqil ishlari uchun juda muhimdir. Darslikda materiallar
shunday taqsimlanadiki, unda berilgan materiallar qismlarga bo’lib ko’rsatiladi
va har qaysi talaba tomonidan bajarilishi bilanoq o’zini-o’zi tekshirib ko’rish
imkoniyati beriladi. Shu yo’sinda topshiriqlar borgan sari murakkablashib
boradi.
Dasturlashtirilgan matnlar bilimlarni
o’zlashtirishni muayyan mantiqiy yo’lini vujudga keltiradi. Ammo bu yo’l faqat
ma’lum material uchun xarakterlidir, ya’ni ta’lim uslubi materialni mazmuniga
bog’liqdir. Mazmun o’zgarsa, axborot berish va o’z-o’zini nazorat qilish
usullari ham o’zgaradi. Uni bilimlarning ayrim tarkibiy qismlari bo’lish mumkin
bo’lgan mavzularni o’rganishda, chunonchi, grammatikaga doir ayrim masalalarni,
matematika teoremalarini, ba’zi bir ximiyaviy va fizikaviy formulalarni fanda
qaror topgan tizimlar haqida ma’lumot beruvchi tarixiy, biologik va geografik
materialni o’rganish vaqtida qo’llash mumkin.
Pedagog shuni nazarda tutish kerakki, dasturlashtirilgan
matnlarda aqlni o’stirish dasturi emas, balki o’quv materialni o’rganish
dasturi berilgan. Shuning uchun bu metoddan foydalanishda ham uning
kamchiliklarini hisobga olish lozim.

3.7. Ta’limni tashkil etish shakllari
3.7.1. Sinf - dars sistemasi
 Ta’limni tashkil etish shakllari ma’lum
ijtimoiy tuzumning manfaatlariga mos xolda shakllangan.
 XVI asrning oxiri va XVII asrning boshlarida buyuk
chex pedagogi Ya.A. Komenskiy (1592 - 1670) tarixda birinchi bulib maktab
ta’limida sinf – dars tizimini yaratdi.
 Ya. A. Komenskiyning ta’limni tashkil kilish
xakidagi karashli bir kator jiddiy karshiliklarga uchragan bulsa xam garb
mamlakatlariga juda tez tarkaldi va ta’limni tashkil kilishning birdan-bir
shakli deb e’tirof etildi.
 Sinf – dars tizimi shark mamlakatlariga, jumladan
Markaziy Osiyodagi eski musulmon maktablariga tadbik bulmadi. Ularda oktyabr
tuntarishiga kadar urta asr maktablariga xos ta’lim tizimi davom etib keldi.
Bir ukish xonasida 6 yoshdan 15 - 16 yoshgacha bulgan bolalar guruxi bilan bir
vaktda mashgulot olib borilardi. Shuningdek, bir ukish xonasidagi (20 - 30)
O’quvchining bilim darajasi xam turlicha bular edi. 1  Uzbek maktabi
oktyabr tuntarishidan keyin sinf – dars tizimiga utdi.
 Sinf – yoshi va bilimi jixatdan bir xil bulgan
ma’lum mikdoridagi O’quvchilar guruxidir.
 Dars deb bevosita O’qituvchining raxbarligida
muayyan O’quvchilar guruxi bilan olib boriladigan ta’lim mashgulotiga
aytiladi.   Dars – ukuv ishlarining asosiy tashkiliy shaklidir.   Dars – ukuv
ishlarining markaziy kismidir.
Ayni paytda, o’quv muassasalarida
ta’limni tashkil kilish shakllari ikki turda olib borilmokda.
1.   Sinf
– dars shaklida olib boriladigan mashgulotlar.
2.   Amaliy
va tajriba ishlari shaklida olib boriladigan mashgulotlar.
Sinf – dars shaklida olib
boriladigan mashgulot O’qituvchining kundalik ukuv materialini tizimli bayon
kilib berishni, xilma-xil usullardan foydalanishini, O’quvchilarning bilim,
kunikma va malakalarini izchillik

1 1 Подласый И. П. “Педагогика”. Москва. “Владос» ,2005,
77-срт.

bilan xisobga olib borishni, O’quvchilarni mustakil
ishlashga urgatishni uz ichiga oladi.
Amaliy va tarjiba ishlari
shaklida olib boriladigan mashgulotlar sinf sharoitidan tashkarida, ukuv
ustaxonasi, tajriba yer uchastkalari va kolxoz – sovxoz ekin maydonlarida
ishlash, ekskursiyalar utkazish yuli bilan olib boriladi.
Xozirgi zamon didaktikasi kup
yillar davomida tuplangan ukitish koidalari, fan yutuklari va ilgor tajribalar
asosida boyib bormokda deyishga asos bor. Ammo ukuv jarayonining xamma
kismlarini ukitishni tashkil kilishning mazmuni, usullari, vositalari va
shakllari bilan munosabatlari yaxshi ochib berilmagan. Bularning xammasi
didaktik koidalardan amalda foydalanishni kiyinlashtiradi. Maktab oldida turgan
yangi vazifalar va extiyojlar O’quvchilarga beriladigan ta’lim va tarbiya
sifatini oshirish, uni yanada rivojlantirish va yukori boskichga kutarishni talab
kiladi.
O’qituvchi uzining anik
sharoitlari va imkoniyatlariga eng kup mos keladigan ukuv jarayonini ongli
ravishda tanlab olishi foydadan xoli emas. Bu ish darsning muxim tomonlarini
tanlashga tavakkalchilikka, bilim, kunikma va malakalarni uzlashtirish
jarayonini boshkarishga kandaydir tasodifiy yondashishga yul kuymaydi.

3.7.2. Darsga bo’lgan talablar
Dars, yukorida aytib utilganidek,
ukitishni tashkil etishning uzgarmas shakli emas. Ukuv amaliyoti va pedagogik
tafakkur doimo uni takomillashtirish yullarini izlaydi. Bu soxada turli xil
kurik-tanlovlar, jumxuriyat mikyosida utkazilayotgan pedagogik ukishlarda
urtaga kuyilayotgan ilgor O’qituvchilarning fikr va muloxazalari dikkatga
sazovordir.
Turli - tuman fikr va
muloxazalarni xisobga olgan xolda dars kuyidagi umumiy didaktik talablarga
javob berishi lozim:
1.   Xar bir
dars ma’lum bir maksadni amalga oshirishga karatilgan va puxta rejalashtirilgan
bulmogi lozim.
2.   Xar bir
dars mustaxkam goyaviy - siyosiy yunalishga ega bulmogi lozim.
3.   Xar bir
dars turmush bilan, amaliyot bilan boglangan bulmogi lozim.
4.Xar bir dars xilma-xil
usul, uslub va vositalardan unumli foydalangan xolda olib borilmogi lozim.
5.
Darsga ajratilgan xar bir soat va dakikalarni tejab, undan
unumli foydalanmok lozim.
6.   Xar
bir dars O’qituvchi va O’quvchilarning faolligi birligini ta’minlamogi lozim.
7.   Darsda ukuv
materiallarining mazmuniga oid kursatmali kurollar, texnika vositalari va
kompyuterlardan foydalanish imkoniyatini yaratmok lozim.
8.   Dars
mashgulotini butun sinf bilan yoppasiga olib borish bilan xar kaysi
O’quvchining individual xususiyatlari, ularning mustakilligini oshirish xisobga
olinadi.
9.   Xar bir
darsda mavzuning xarakteridan kelib chikib, xalkimizning boy pedagogik merosiga
murojaat kilish va undan foydalanmok imkoniyatini izlamok lozim.
Bir soatlik darsga muljallangan
dastur materiallarining mazmunini bayon kilish uchun didaktik maksad va
talablarga muvofik ravishda tashkil kilingan mashgulot turi dars turlari deb
yuritiladi.
Ta’lim tizimida eng ko’p qo’llaniladigan
dars turlari kuyidagilardir:
1.    Yangi
bilimlarni bayon kilish darsi.
2.    O’tilgan
materiallarni mustaxkamlash darsi.
3.    O’quvchilarning
bilim, malaka va kunikmalarini tekshirish va baxolash darsi.
4.    Takroriy
– umumlashtiruvchi va kirish darslari.
5.Aralash dars
(yukoridagi dars turlarining bir nechtasini birga kullanish).
Xar bir dars turining ma’lum
tuzilishi va xususiyatlari bor, bu narsa O’qituvchining ukuv materialini tugri
va samarali tushuntirishiga, mustaxkam esda koldirishga, takrorlashga va uning
uzlashtirilishini nazorat kilib borishiga yordam beradi.
Ma’lum bir dars turi bilan olib
boriladigan mashgulotlarda ikkinchi, xatto uchinchi bir dars turining
elementlari bulishi mumkin. Masalan, maktablarimizda eng kup kullaniladigan
dars turlaridan biri – yangi bilimlarni bayon kilish darsidir. Bu dars turi
kuyidagicha tuziladi:
a)   yangi
bilimlarni bayon kilish;
b)   yangi
bilimlarni mustaxkamlash;
v) yangi bilimlar ustida mashk kilish;
g) yangi bilimlarga boglik xolda uy vazifalari
topshirish.
Demak, xar bir dars turlicha
kurinishda buladi, shu sababli xam, shu darsda yangi bilimni bayon kilish bilan
birga uni mustaxkamlash (ikkinchi bir dasr turi elementi – savol–javob
utkazish), yangi bilimlar ustida mashk utkazish (uchinchi bir dars turi elementi
– masala va misollar yechdirish, grammatik taxlil, grafik ishlar olib borish),
uyga vazifa (boshka bir dars elementi – tushuntirish, yul-yuriklar kursatish va
xokazo) kabi boshka elementlarning bulishi xam mumkin. Shunga karamay, darsdan
kuzlangan maksad O’quvchilarga yangi bilim berishga karatilgan bulsa, butun
didaktik usullar shunga buysundiriladi. Shuning uchun xam bunday dars yangi
bilim berish darsi deb ataladi.
Ma’lum dars turi bilan ish olib
borilayotganda boshka bir dars elementlari asosiy dars turidan urin olishi va
ayni paytda asosiy dars turining tuzilishini tashkil kilishi mumkin.
Demak, dars tuzilishi u yoki bu
dars turining tuzilishini, uning kismlarini anglatadi.
Birok, dars turlari tuzilishidagi
xar kanday kism – didaktik usul, dars tuzilishi bulavermaydi. U ukitish usuli
bilan boglangandagina dars tuzilishini tashkil kila oladi. Ya’ni dars
tuzilishining uzgarishi bilanok dars olib borish usuli xam uzgaradi. Demak,
darsning shu kismiga kelib, dasrning shakli xam, usuli xam uzgaradi, yangilanadi.
Bu bilan darsning yangi boskichi boshlanadi.

3.7.3. Seminar va
amaliy-tajriba ishlar shaklidagi mashgulotlar  Seminar mashgulotlari
talabalarning mavzudagi muxim masalalarni chukur urganish yuzasidan mustakil
ishlashini, keyinchalik ularni jamoa bulib muxokama kilishini tashkil etish
shaklidir.
                                        Seminar
    darslarida     mavzu     urganilgunga     kadar    O’qituvchi
O’quvchilar uchun savol va topshiriklar tuzib
chikadi. Kirish mashgulotida u O’quvchilarni materialning mazmuni, kilinadigan
ishning xarakteri bilan kiskacha tanishtiradi, ularga xar kaysi seminar uchun
topshirik beradi va tayyorlanishi uchun adabiyot kursatadi. Bir xil vazifalar
xamma uchun umumiy buladi, boshka vazifalar ayrim O’quvchilarga yoki 3 – 4
kishidan tuzilgan guruxga beriladi. Bunda xamma O’quvchilar seminar uchun
dasturdagi majburiy materiallar minimumini ishlab chikishlari kerak.
Seminarlarga 2 – 3 xafta tayyorgarlik kuriladi. O’quvchilar adabiyotni
urganadilar, material yigadilar, xar xil kuzatishlar utkazadilar, uz
axboratlari yuzasidan tezislar tuzadilar.
 Seminarlar ukish vaktida utkaziladi. Bunday
mashgulotlar mikdori mavzuning mazmuniga va uni urganish ajratilgan vaktga
boglik. O’quvchilar mashgulotlarda axborot beradilar; ularga turli xil namoyish
etiladigan narsalarni ilova kiladilar. Masalani muxokama kilishda xamma
O’quvchilar ishtirok etishadi.

Sеminar mashgulotining turlari

Sеminar
oldi Sеminar Maxsus sеminar. mashguloti mashguloti.

Bu mashg'ulot aso- Sеminar mashgu-
Maxsus sеminarlar san talabalarning lotlarida sеminaroldi lеktsiya mavzulariga
mustaqil ishning mashпulotlariga nis- aloйador bщэlmaydi o`ziga xos xususi-
batan o`ta muhim va biror fanning yatlari bilan tani- vazifalar hal qilinadi.
dasturi mazmuniga shtirish  Masalan, ayrim sеmi- kirmaydi. Odatda maqsadida
o`tka- narlar tеmatik bosh- fanning xususiy ziladi. Unda ada- langan muayyan
mun- masalalarini chuйur biyotlar, ma'lu- tazam kursni chuqur  ўrganish
maйsadini motnoma - adabi- o`rganishni maqsad ko'zlaydi.
yotlar va boshqa         qilib qo`yadi. Bosh-     manbalar bilan            qalari
esa biror mav-    ishlash usullari           zuni     yoki     kursning
o`rgatiladi. Sеminar    alohida,           nihoyatda oldi mashgulotlari      mu-him
bo`lgan mavsеminar mashg'u-          zularini           mеtodologik lotlarining
tay-            jixatdan           ishlab
yorgarlik shakli hi-     chiqishga         bagishlansoblanadi
va odatda        gan bo`ladi.
birinchi kurslarda        o'tkaziladi.

5-rasm. Sеminar mashgulotining turlari

Seminarga puxta tayyorlanish uchun O’qituvchi ayni
bir vazifani xammaga yoki bir necha O’quvchiga berishi mumkin.
 Seminar mashg’uloti bir qancha funksiyalarni
bajaradi. Bu funksiyalarga quyidagilarni kiritish mumkin.

6-rasm. Seminar darsining funksiyalari

3.8.
O’zbekistonda ta’limni isloh qilish tamoyillari
Respublikamizning istiqlolga
erishuvi jamiyat hayotining barcha jabhalarida shu jumladan ta’lim-tarbiya
sohasida ham o’z aksini topdi. O’zbek pedagogikasi tarixida burilish davri,
yangilanish davri boshlandi. O’zbekiston Respublikasidagi mustaqil huquqiy, demokratik
davlat, erkin fuqarolik jamiyati qurish yo’lidagi ulkan ishlar inson mohiyatini
yangidan kashf qilishga, uni intellektual-amaliy rivojlanishi uchun yangi
shartsharoitlar yaratib berdi. Bu o’z navbatida insoniyat yaratgan ma’naviy–
ilmiy boyliklarga, insonning o’ziga yangicha munosabat, yondashuvni yuzaga
keltirdi.
Prezidentimiz I.A.Karimov
aytganlaridek: “Fuqarolar endi ijtimoiyiqtisodiy jarayonlarni ishtirokchisi,
bajaruvchisi emas, balki bunyodkori va tashkilotchisidir. Bunday yangicha
yondashish albatta pedagogika fanini keyingi rivojlanishiga katta ta’sir
ko’rsatdi. Endi pedagogika fani faqat ta’lim-tarbiya jarayonini nazariy,
metodik-amaliy ta’minlovchi emas, komil insonni shakllanishini, rivojlanishini
ta’minlovchi keng sohalarni o’z ichiga ola boshladi. Endilikda pedagogika fani
o’z oldiga yangicha fikrlash, yangicha tafakkur, milliy mafkuraning keng
qamrovli sifatlarini shakllantirish vazifalarini qo’ydi. Shuning uchun ham
yangi ta’lim konsepsiyasi qabul qilindi va unda keyingi rivojlanishlarning
barcha yo’nalishlari qayta ko’rib chiqildi. Ko’p yillar davomida pedagogika
siyosatga xizmat qilib kelgan va ma’lum chegaralanishlarga amal qilishga majbur
bo’lgan bo’lsa, endilikda u siyosatdan holi bo’lgan holda erkin fan sifatida
o’z rivojlanishini davom ettirish imkoniyatiga ega bo’ldi. O’zbek pedagogikasi
o’z milliy xususiyatlarini rivojlantirish imkoniyatiga ega bo’ldi.
Ona tili, Vatan tarixi,
geografiyasi, milliy urf-odat va an’analar e’tibordan chetda qolib, shaxslar
ota-bobolar o’tmishidan bexabar o’qitilar edi. Respublikamizning istiqlolga
erishuvi natijasida o’zbek pedagogikasi ijodiy va milliy yo’nalishda e’tiborli
o’zgarishlar kasb etdi. Boy milliy madaniy meros va an’analar e’tibordan chetda
qolgan ilg’or pelagogik fikrlar O’zbek pedagogikasi o’z o’rnini topdi hamda o’z
vazifasini bajara boshladi. Yangi mazmunli darsliklar, uslubiy qo’llanmalar
yaratishda milliy-madaniy, tarixiy adabiyotlardan, materiallardan keng
foydalanila boshlandi.
O’zbekiston Respublikasi Oliy
Kengashining 1991 yil 29 avgust qaroriga asosan “Ta’lim to’g’risida”gi
O’zbekiston Respublikasining qonuni kuchga kirdi. “Ta’lim to’g’risida”gi qonuni
ta’lim tizimini jiddiy yangilanishi, isloh qilinishiga asos bo’ldi. Oldingi
qabul qilingan qonunlardan (1930, 1949, 1958, 1973, 1984 yillar) farqli ularoq,
xalq ta’limi tizimini tuzilishining quyidagi yangi tamoyillardan joriy
etildi:  ta’lim-tarbiyaning
insonparvarligi hamda xalqchilligi;
•     ta’lim
tizimining uzluksizligi va izchilligi;
•     davlat
ta’lim standartlari doirasida har bir kishiga millati, dinidan
qat’iy nazar ta’lim olishi uchun imkoniyat
yaratilganligi;
•     davlat
ta’lim tizimining ilmiyligi va dunyoviyligi;
•     ta’limda
umuminsoniy va milliy-madaniy qadriyatlarning ustivorligi;
•     tayanch
(to’qqiz sinf darajasida) ta’limning majburiyligi;
•     ta’lim
standartlarini tanlashda yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv bo’lishiga
asoslanganligi;
•     ta’lim
muassasalarida chet tillarini jiddiy o’rganish, din tarixi, xalqimiz tarixi,
madaniyati va jahon madaniyatini tarixi sohasida bilim olish uchun sharoitlar
yaratilganligi;
•     ta’lim
muassasalarining turli siyosiy partiyalar va ijtimoiy-siyosiy harakatlarning
ta’siridan holiligi;
•     amaldagi
qonunlar doirasida mulkchilikning barcha shaklida ta’lim muassasalarining teng
huquqliligi;
•     bilimdonlik
va iste’dodni rag’batlantirish;
•     tarbiyalanuvchilar
va ta’lim oluvchilarni hurmatlash;
•     pedagog
shaxsini, uning ijtimoiy mavqyeini hurmatlash va boshqalar. Ta’limni
quyidagi yo’nalishlarda isloh qilish vazifalari belgilab olindi:  umuminsoniy qadriyatlar va
milliy madaniyat asoslarini e’tiborda tutgan holda ta’lim-tarbiya mazmunini
milliy mafkura, mustaqil Vatan tuyg’usi asosida o’zgartirish va
takomillashtirish;
•     ta’lim
samaradorligini tinmay oshirish, jahon andozalari darajasiga olib chiqish;
•     variativ
o’quv rejalari, dasturlar, darsliklar yaratish;
•     bilimdonlik
va iste’dodni qo’llab-quvvatlash;
•     ilg’or
tajribalarga, ijodkor ustozlar tajribasiga suyanish;
•     ta’lim-tarbiyada
bosh islohotchi bo’lgan pedagog, tarbiyachilarpning yangi avlodni tayyorlashga
kirishish;
•     ta’lim
muassasalarining moddiy-texnika asosini mutahkamlash, ta’limni
kompyuterlashtirish, o’quv jarayoniga yangi pedagogik
texnologiyani olib kirish;
•     ta’lim
tizimini, boshqaruv faoliyatini takomillashtirish;
•     isloh
g’oyalarini iloji boricha viloyat, tuman, ukuv muassasasi pedagogik jamoalariga
tezroq yetkazish, singdirish, amalga oshirish:
Rivojlangan mamlakatlarning
tajribasi shuni ko’rsatmoqdaki, qayerda ta’lim va tarbiyaga e’tibor katta
bo’lsa, o’sha yerda taraqqiyot, yuksalish bor. Shuning uchun respublikamizning
istiqboli uzluksiz ta’limni qay darajada amalga oshirilishiga bog’liq.
Uzluksiz ta’limning faoliyat ko’rsatish tamoyillari quyida
gilardan iborat:
•     ta’limning
ustuvorligi - uning rivojlanishining birinchi darajali ahamiyatga ega
ekanligi, bilim, ta’lim va yuksak intellektning nufuzi:
•     ta’limning
demokratlashuvi - ta’lim va tarbiya uslublarining tanlanishida o’quv
yurtlarining mustaqilligini kengayishi, ta’limni boshqarishning davlat-jamiyat
tizimiga o’tilishi;
•     ta’limning
insonparvarligi - inson qobiliyatlarining ochilishi va uning ta’limga
nisbatan bo’lgan turli-tuman ehtiyojlarining qondirilishi, milliy va
umumbashariy qadriyatlar ustuvorligining ta’minlanishi, inson, jamiyat va
atrof-muhit o’zaro munosabatlarining uyg’unlashuvi;
•     ta’limning
ijtimoiylashuvi - ta’lim oluvchilarda estetik boy dunyoqarashni hosil
qilish, ularda yuksak ma’naviyat, madaniyat va ijodiy fikrlarni shakllantirish
;
•     ta’limning
milliy yo’naltirilganligi - ta’limning milliy tarix, xalq an’analari va
urf-odatlari bilan uzviy uyg’unligi, O’zbekiston xalqlarining madaniyatini
saqlab qolish va boyitish, ta’limni milliy taraqqiyotining o’ta muhim omili
sifatida e’tirof etish, boshqa xalqlarning tarixi va madaniyatini hurmatlash;
•     ta’lim
va tarbiyaning uzviy bog’liqligi, bu jarayonning har tomonlama kamol topgan
insonni shakllantirishga yo’naltirilganligi;
•     iqtidorli
yoshlarni aniqlash, ularga ta’limning eng yuqori darajasida, izchil
ravishda fundamental va maxsus bilim olishlari uchun shart-sharoitlar yaratish.
 Uzluksiz ta’limni isloh
qilish yo’nalishlari quyidagilardan iborat:  ta’lim tizimining kadrlar
saloùiyatini tubdan yaxshilash, tarbiyachi, pedagog, muallim va ilmiy
xodimning kasbiy nufuzini oshirish;
•     davlat
va nodavlat ta’lim muasassalarining har xil turlarini rivojlantirish;
•     ta’lim
tizimini tarkibiy jihatdan qayta kurish, ta’lim, fan, texnika va
texnologiyalarning, iqtisodiyot va madaniyatning jahon miqyosidagi zamonaviy
yutuqlarini hisobga olgan holda ta’lim va kasb-hunar ta’limi dasturlarini
tubdan o’zgartirish;
•     -majburiy
umumiy o’rta ta’limdan o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limiga o’tilishini
ta’minlash;
•     maxsus,
kasb-hunar ta’limining markazlari sifatida fan va ishlab chiqarish
integrasiyalashgan yangi tipdagi o’quv muassasalarini vujudga keltirish;
•     ilg’or
texnologiyalarni keng o’zlashtirish, iqtisodiyotdagi tarkibiy o’zgarishlar,
chet el investisiyalari ko’lamlarining kengayishi, tadbirkorlik, kichik
biznesni rivojlantirish bilan bog’liq yangi kasb-hunar va mutaxassisliklar
bo’yicha kadrlar, shu jumladan boshqaruv tizimi kadrlarini tayyorlash, qayta
tayyorlash va ularning malakasini oshirish;  milliy mustaqillik tamoyillarini
va xalqning boy intellektual merosi hamda umumbashariy qadriyatlarning
ustivorligi asosida ta’limning barcha darajalari va bo’g’inlarida ta’lim
oluvchilarning ma’naviy va ahloqiy
fazilatlarini rivojlantirish;
•     ta’limni
boshqarish tizimini takomillashtirish, jamoat boshqaruvi shakllarini
rivojlantirish, ta’lim muassasalarini mintaqalashtirish;
•     ta’lim
olishda, shuningdek talabalarni ma’naviy ahloqiy, intellektual va jismoniy
jihatdan tarbiyalashda oila, ota-onalar, jamoat tashkilotlari, mahallalar,
xayriya va xalqaro fondlarning rolini kuchaytirish yuzasidan chora-tadbirlarni
ishlab chiqish hamda ularni amalga oshirish;
•     ta’lim
jarayoni va kadrlar tayyorlash sifatiga xolis baho berish
tizimini yaratish va joriy etish;
•     ta’lim
tizimini moliyaviy, moddiy-texnik va boshqa tarzdagi resurslar bilan ta’minlash
mexanizmlarini shakllantirish;
•     uzluksiz
ta’limni fan va ishlab chiqarish bilan integrasiyasini puxta mexanizmlarini
ishlab chiqish va joriy etish;
•     ta’lim
va ilm-fan bilan bog’liq chet el hamda xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni
kengaytirish va rivojlantirish;
•     tub
yerli millatga mansub bo’lmagan shaxslar zich yashaydigan joylarda ular o’z ona
tillarida ta’lim olishlari uchun tashkiliy va pedagogik shart-sharoitlar
yaratish;
•     ta’limning
barcha darajalarida ta’lim oluvchilarning huquqiy, iqtisodiy, ekologik va
sanitariya-gigiyena ta’limi hamda tarbiyasini takomillashtirish.
Uzluksiz ta’lim tizimining faoliyat olib borishi
davlat ta’lim standartlari asosida, turli darajalardagi ta’lim dasturlarning
izchilligi asosida ta’minlanadi.
Kadrlar tayyorlash milliy
modelining o’ziga xosligi mustaqil ravishda to’qqiz yillik umumiy o’rta hamda
uch yillik o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limini joriy etishdan iboratdir. Bu esa,
umumiy ta’lim dasturlaridan o’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi dasturlariga
izchil o’tilishni ta’minlaydi.
Umumiy ta’lim uzluksiz davlat
ta’limi tizimida asosiy bo’g’in bo’lib, ta’lim oluvchilarning ilmiy bilimlar
olishini, mehnat ta’limi, boshlang’ich kasb ko’nikmalari, ishbilarmonlik
asoslarini egallashlarini, shuningdek o’z ijodiy qobiliyatlari va ma’naviy fazilatlarini
rivojlantirishlarini ta’minlaydi.
Ta’lim haqidagi davlat
siyosatining asosiy mohiyati tayanch ta’limining (to’qqiz yillik)
majburiyligidir.
O’rta maxsus ta’lim (akademik lisey, kasb-hunar kollejlari)
uch yillik.
Oliy ta’lim: Birinchi bosqich -
bakalavriat;       Ikkinchi bosqich - magistratura.
Oliy o’quv yurtidan keyingi
ta’lim: Aspirantura, doktarantura, tadqiqotchi kadrlarni malakasini oshirish va
qayta tayyorlash tarmog’i.  Ta’limning davlat standartlarini ishlab chiqish va
tadbiq etishni bosqichma-bosqich amalga oshirish ko’zda tutilgan bo’lib, u
boshlang’ich va tayanch ukuv muassasasilarda 1995-1996 o’quv yillargacha,
So’ngra oliygohlar uchun standartlar ishlab chiqish ko’zda tutilgan.
3.9.«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»ning asosiy yo’nalishlari
O’zbekiston Respublikasi Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi 1997 yil 29 avgustda O’zbekiston Respublikasi Oliy
Majlis qarori bilan tasdiqlangan. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi “Ta’lim
to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Konuni qoidalariga muvofiq holda
tayyorlangan bo’lib, milliy tajribaning tahlili va ta’lim tizimidagi jahon
miqyosidagi yutuqlar asosida tayyorlangan holda yuksak umumiy va kasbkor
madaniyatiga, ijodiy hamda ijtimoiy faollikka, ijtimoiy-siyosiy hayotda
mustaqil ravishda muljalni to’g’ri ola bilish mahoratiga ega bo’lgan, istiqbol
vazifalarini ilgari surish va hal etishga qodir kadrlarni yangi avlodni
shakllantirishga yo’naltirilgandir. O’zbekiston Respublikasi davlat
mustaqilligiga erishib, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning o’ziga xos
yo’lini tanlashi kadrlar tayyorlash tuzilmasi va mazmuni qayta tashkil etishni
zarur qilib qo’ydi. Yangi o’quv rejalari, dasturlarni, darsliklarni joriy
etishni, zamonaviy didaktik ta’limotni ishlab chiqishni, o’quv yurtlarni
attestasiyadan o’tkazishni va akreditasiyalashni, yangi tipdagi ta’lim
muassasalarni tashkil etishni taqozo etdi.
Yangi tipdagi ukuv muassasasilar
va umumta’lim o’quv yurtlari tarmog’i rivojlana boshladi. Hozirgi kunda 238 ta
lisey va 136 ta gimnaziya ishlab turibdi. “Iqtisodiy ta’lim”, “Rivojlanishida
nuqsoni bo’lgan shaxslarni tiklash” va boshqa tarmoq dasturlari ro’yobga
chiqarilmoqda. Respublika umumta’lim ukuv muassasasilarida 435 mingdan ortiq pedagog
ishlamokda, ularning 73% oliy ma’lumotlidir.
Mehnat bozorini shakllantirishning
xududiy xususiyatlarini hisobga olgan xolda hunar-texnika ta’limini qayta
tashkil etishga kirishildi. Hozirgi kunda bu tizimda jami 221 ming kishini
ta’lim bilan qamrab olgan 442 ta o’quv yurti, shu jumladan, 209 ta kasb-hunar
ukuv muassasasi, 180 ta kasb-hunar liseyi va 53 ta biznes-maktablari ishlab
turibdi. Bugungi kunda boshlang’ich kasb-hunar ta’limi o’quv yurtlarida kariyib
20 ming pedagog va malakali mutaxassislar ishlamoqda.
Respublikada jami 197 ming kishi
ta’lim olayotgan 258 ta o’rta kasbhunar ta’limi o’quv yurti ishlab turibdi.
Ularda qariyib 16 ming pedagog va muhandis-pedagog xodimlar mehnat qilmoqda.
O’zbekiston oliy ukuv muassasasi
tizimi 58 ta oliy o’quv yurtini, shu jumladan 16 ta universitet va 42 ta
institutni o’z ichiga oladi. Ularda 164 ming talaba ta’lim olmoqda. 16 ta
universitetning o’n ikkitasi O’zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki ikki
yilda tashkil topdi. Oliy ta’limni ko’p bosqichli tizimga o’tkazish amalga
oshirildi.
Kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilishning muhim
omillari quyidagilardan iborat:
•     Respublikaning
demokratik huqukiy davlat va adolatli fuqarolik jamiyati qurish yo’lidan izchil
ilgarilab borayotganligi;
•     mamlakat
iqtisodiyotida tub o’zgarishlarning amalga oshirilishi, respublika iqtisodiyoti
asosan xom ashyo yo’nalishdagi raqobatbardosh pirovard mahsulot ishlab
chiqarish yo’liga izchil o’tayotganligi, mamlakat eksport salohiyatini
kengayayottganligi;
•     davlat
ijtimoiy siyosatida shaxs madaniyati va ta’lim ustivorligi qaror topganligi;
•     milliy
o’zlikni anglashning o’sib borishi, vatanparvarlik, o’z vatani uchun iftixor
tuyg’usining shakllanayotganligi, boy milliy-tarixiy an’analarga va
xalqimizning intellektual merosiga hurmat;
•     O’zbekistonning
jahon hamjamiyatiga integrasiyasi, respublikaning jahondagi mavqyei va
obro’sining mustahkamlanib borayotganligi. Milliy dasturning maqsad va
vazifalari bosqichma-bosqich ro’yobga chiqarilishi ham ko’zda tutilgan:
•     Birinchi
bosqich-(1997-2001 yillar)-mavjud kadrlar tayyorlash tizimini ijobiy
salohiyatini saqlab qolish asosida ushbu tizimni isloh qilish va rivojlantirish
uchun huquqiy jihatdan, ilmiy-uslubiy, moddiy shart sharoitlar yaratish.
•     Ikkinchi
bosqich-(2001-2005 yillar) - Milliy dasturni to’liq ro’yobga chiqarish,
mehnat bozorining rivojlanishi va real ijtimoiyiqtisodiy sharoitlarni hisobga
olgan holda unga aniqliklar kiritish.
•     Uchinchi
bosqich-(2005 va undan keyingi yillar)-to’plangan tajriba tahlil qilinishi
va umumlashtirilishi asosida, mamlakatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish
istiqbollariga muvofiq kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada
rivojlantirish.
O’tkaziladigan islohotlar, samarali tajribalar
respublikada ta’limning davlat standartlarini ishlab chiqish va tadbiq etish
davr talabi ekanligi, bu ishni kechiktirmay amalga oshirish zarurligini taqozo
etadi.
Ta’lim standartlari vositasida talabadagi ma’lumot
darajasi muvozanati saqlanadi, rivojlantiriladi, jamiyat taraqqiyoti
istiqbollari muvofiqligi ta’minlanadi. Davlat ta’lim standartlari o’quv
jarayonini qat’iy chegaralangan qolipga solib qo’ymaydi, balki aksincha
pedagogik ijodkorlikka, ta’lim mazmunining yagona negizi atrofida turli-tuman
tabaqalashtirilgan dasturlar, o’quv qo’llanmalari, o’qitish uslubiyatlariga
katta yo’l ochadi.
Davlatimiz rahbari uzluksiz ta’limni tashkil etishda uning
jahon talablari darajasida bo’lishi hamda u yuksak ma’naviyat zaminida
qurilishiga katta ahamiyat berish kerakligini ta’kidlar ekan, davlat ta’lim
standartlarini joriy etish va uning mexanizmini ishlab chiqish naqadar
muhimligiga e’tiborni qaratadi.
Standart - ta’limda
yaratilgan me’yoriy reja, dastur, darsliklarni o’zlashtirish ekvivalenti, ya’ni
ta’lim mazmunini o’zlashtirish darajasidir. Standartni ishlab chiqishda
talabani xaddan tashqari zeriktirib yubormaslik talablariga rioya qilish, ya’ni
u talaba yoshiga mos, uni bajarishga qurbi yetadigan darajada bo’lishi kerak.
Bunda albatta, ta’lim oluvchini qiziqishi, xohishi, ehtiyoji hisobga olinishi
lozim.
Davlat va jamiyat ta’lim
muassasalari oldiga muayyan ijtimoiy buyurtmalar qo’yayotgan ekan, o’sha
muassasalar tomonidan
tayyorlanadigan kadr egallashi lozim bo’lgan
ijtimoiy sifatlarning minimal chegarasini ham ko’rsatib berish tabiiydir.
Ta’lim oluvchilar egallashi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma, malaka yohud
ma’naviy sifatlarning eng quyi miqdoridagi ilmiy asoslarda malaka yohud
ma’naviy sifatlarning eng quyi miqdoridagi ilmiy asoslarda berilgan rasmiy
pedagogik hujjat-davlat ta’lim standarti hisoblanadi. Demak davlat ta’lim
standartlari nazorat vositasi, ayni vaqtda ta’lim muassasalarida ko’zlangan
ko’rsatkichlarni qo’lga kiritish uchun zarur bo’lgan sharoitni belgilash
o’lchovi hamdir. Davlat ta’lim standartlarining ko’rsatkichlari amaldagi mavjud
ta’lim mazmunidan emas, balki shakllantirilayotgan talabaga singdirilishi lozim
bo’lgan sifatlarning jahon bo’yicha zarur deb hisoblangan miqdoridan kelib
chiqadi.
Davlat ta’lim standartlarining
ikki asosiy vazifasini alohida ta’kidlab ko’rsatish mumkin.
1.
Talabalarga beriladigan ta’lim mazmunining majburiy minimumlarini
belgilash.
2.
Bitiruvchilarning tayyorgarlik darajasiga quyiladigan talablar
majmuasini belgilash, bilim, ko’nikma va malakalarning minimal miqdorini
belgilash.
1999 yil 16 avgust Vazirlar
Mahkamasi o’zining “Umumiy o’rta ta’limning davlat ta’lim standartlarini
tasdiqlash to’g’risdia”gi 390-sonli qarori bilan sinovdan o’tkazilgan va
takomillashtirilgan umumiy o’rta ta’limning davlat standartlarini tasdiqladi.
Mazkur standartlar asosida yaratilgan va tajriba sinov asosida
takomillashtirilgan yangi o’quv dasturlari Xalq ta’limi vazirligi hay’at
majlisining 1999 yil 18 avgustdagi
13-sonli qarori bilan tasdiqlandi. Davlat ta’lim
standartlari yangi o’quv dasturlari bilan birgalikda 1999-2000 o’quv yilidan
boshlab umumiy o’rta ta’lim ukuv muassasasilarida bosqichma-bosqich joriy
etilmoqda.

Qisqacha xulosa
Ta’lim nazariyasi ta’lim jarayonini qonun va qoidalarini
o’rganuvchi pedagogikaning asosiy qismlaridan biri. Ta’lim jarayonining asosiy
mohiyati tarixan to’plangan ijtimoiy bilim va tajribani yosh avlodga yetkazish,
yoshlarni bilimlar bilan qurollantirish, kerakli malakalar va ko’nikmalarni    xosil
 qilish.     Talabalarning     ichki          imkoniyatlarini, qobiliyatini va
iste’dodlarini ochish hamda rivojlantirish, ularni ma’naviy yetuk va tarbiyali
shaxs sifatida shakllanishini ta’minlashdir. Nazorat savollari 1.Ta’limning
maqsadi va vazifalari nimalardan iborat? 2.Ta’limning qanday xususiyatlarini
bilasiz?
3.Didaktikaning asosiy tushunchalarini sanab bering.

4.Mustaqil O’zbekistonda ta’limni isloh qilishning
qanday asosiy yo’nalishlarini bilasiz?
5. Ta’lim tamoyillarini izoxlang.
6.Ta’lim va tarbiyaning birligi deganda nimani
tushunasiz? 7.Ta’lim metodlarini izoxlab bering?
8.Darsning qanday shakllarini bilasiz?
9.O’qitish metodlariga izoh bering. 10.Darsning
samaradorligi qanday omillarga bog’liq?
11.Dasturlashtirilgan ta’limga izoh bering.
12. Bilim olish darajalarini izohlang.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.   Karimova V.M.
va boshqajar Psixologiua Toshkent.,TDIU 2007
2.   N. Xo’jayev va
boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
2.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007
yil.
3.
.Akramova F. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika.
Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007 yil. 4. Ochilova G.O., Musaxanova G.O.
“Pedagogik maxorat” Toshkent. TDIU, 2007 yil
5. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.
6.«Pedagogika» V.A.Slastenin, I.F.Isayev,
A.I.Mixenko, Ye.N.Shiyanov.
Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
7. Podlaso’y I. P. Pedagogika. Moskva ,2003.
8.www. inter – pedagogika. ru.
4-BOB. TA’LIMNING PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARI

4.1.
Pedagogik texnologiya xakida tushuncha.
4.2.Bo’lajak
iqtisodchi – o’qituvchilarni zamonaviy pedagogik texnologiyalarni qo’llashga
o’rgatish.
4.3.Zamonaviy
pedagogik texnologiyalar asosida o’quv jarayonini loyihalashtirish.
4.
4..Didaktik jarayonni zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida tashkil etish
4.5.
Faol o’qitish metodlari va ularni tashkil etish.
4.6.
Darsda munozara, breynshtorming va treninglarni
o’tkazish. 4.7. Bahs turlari. Yozma bahsni o’tkazish qoidalari.

4.1. Pedagogik texnologiya xakida tushuncha
Xozirgi vaktda O’zbekistonda jaxon
ta’lim maydoniga kirishga yunaltirilgan yangi ta’lim tizimi karor topdi. Bu
jarayon bilan bir vaktda pedagogik o’quv-tarbiya jarayonining nazariyasi va
amaliyotida sezilarli uzgarishlar sodir bulmokda. Ta’limdagi yondashuvlar
tarkibi uzgarmokda va boshkacha munosabatlar, pedagogik mentalitetlar
urnatilmokda.
Ta’lim tarkibi yangi prosessual
mahoratlar, axborotlar bilan ishlash qobiliyatining rivojlanishi, ilmiy muammo
va bozor amaliyotining ijodiy yechimining ta’lim dasturlarini
individuallashtirishga qaratilishi bilan boyitilmokda.
Axborotning an’anaviy
usullari-ogzaki va yozma nutq, telefon va global masshtabli
telekommunikasiyalarni ishlatish bilan almashtirilmokda.
Pedagogik jarayonning muhim
tarkibi bo’lib talaba bilan pedagogning shaxsga yunaltirilgan o’zaro
munosabatlari xisoblanadi. Ijtimoiy bilimga teng bo’lgan pedagogik
texnologiyalarning tashkil topishda fanning roli ortib bormokda.
Pedagogik ta’lim
texnologiyalarning psixologik-pedagogik nuktai nazardan takomillashuvining
asosiy yunalishlari kuyidagilar bilan ifodalanadi:
1)       Yodlashdan
eslab kolish funksiyasiga utish, ya’ni o’zlashtirilganini ishlatish imkonini
beruvchi akliy rivojlanish jarayoniga utish.
2)       Bilimning
assosiativ statistik modelidan akliy xarakatning dinamik tarkibiy tizimlariga
utish.
3)       O’rtacha
talabaga yunaltirilganlikdan o’qitishning differensiallangan va
individuallashtirilgan dasturlariga utish.
4)       Talabaning
tashki motivasiyasidan ichki ma’naviy irodali tartibga solinishga utish.
Ta’limda zamonaviy didaktika va
ta’lim tarkiblarining samaradorligini oshirish, yangi goya va
texnologiyalarning ilmiy ishlab chiqilishi va amaliy asoslanishi ishlatilmokda.
Bunda xar xil pedagogik tizim bilan o’qitish texnologiyalari o’rtasida
bogliklik, amaliyotda davlat ta’lim tizimining yangi shakllari (kushimcha va
alternativ) ning aprobasiyasi, xozirgi zamon sharoitida zamonaviy pedagogik
tizimlarini kullash muhim xisoblanadi. Bunday sharoitda pedagog, boshkaruvchi
keng kulamli zamonaviy innovasion texnologiyalar, goyalar, o’quv muassasalar,
yunalishlarda ma’lum bo’lgan narsalarni kayta ochishga vaktini sarflash kerak
emas.
Bugungi kunda savodli mutaxassis
bulish uchun ta’lim texnologiyalarning barchasini o’rganish lozim.
Xozirgi vaktda pedagogik lugatda
pedagogik texnologiya tushunchasi mustaxkam urnashgan. Lekin uni tushunish va
ishlatishda turli xil yondashish mumkin.
Texnologiya-
bu bir ishda, mahorat va san’at kullaniladigan usullar yigindisidan iborat.
Pedagogik texnologiya-ta’lim
shakli, usuli, uslublari, tarbiyaviy vositalarning maxsus yigilishini
aniklovchi psixologik-pedagogik kursatmalarning majmuidir.
Pedagogik texnologiya-bu
o’quv jarayonini amalga oshirilishining sermazmun texnikasidir. (G. Bespalko)
Pedagogik texnologiya-o’qitishning
rejalashtirilgan natijalariga erishish jarayonining tavsiflaridir.
Texnologiya-
bu san’at, mahorat va qobiliyat, ishlov uslublarining majmuidir. (Shepel)
Pedagogik texnologiya-bu
o’quv jarayonining loyihalashtirilishi, tashkil etilishi, utkazilish buyicha
barcha tavsilotlari bilan uylab chiqilgan jamoa pedagogik faoliyatining modeli
xisoblanadi. U talaba va pedagoglarga kulay sharoitlar yaratishi shart.
(Monaxov)
Pedagogik texnologiya-bu
ta’lim shakllarini optimizasiyasini uziga maksad kilib olgan inson va texnik
resurslari va ularning o’zaro ta’sirini xisobga olgan holda o’qitish jarayonini
tashkil etish, kullash va
1.
aniklashning  hamda       bilimlarni  o’zlashtirishning         uslublaridir
(YUNESKO)
Pedagogik texnologiya-pedagogik
maksadlarga erishish uchun kullaniladigan shaxsiy, intelektual, uslubiy
vositalarning amal qilish tartibidir. (Klarin)
Pedagogik texnologiya
tushunchasiga bir qator pedagog olimlar tomonidan turlicha ta’riflar berilgan,
masalan U.Tolipovning “Pedagogik texnologiya: nazariya va amaliyot” nomli
monografiyasida kuyidagicha ifodalanganligini 7-rasmda keltirib utdik.
Pedagogik texnologiya
aspektlari.
Pedagogik texnologiya tushunchasi
3 aspektda namoyon bo’lishi mumkin:
1.
Ilmiy aspekt-pedagogik texnologiya
pedagogik fanning  kismi sifatida ta’lim uslublari, tarkibi va maksadlarini
ishlab chikadi va urganadi, hamda shu bilan birga pedagogik jarayonlarini
loyihalashtiradi.
2.
Prosessual-tavsifiy aspekt -
ta’limda rejalashtirilgan natijalarga erishish uchun jarayonni tasvirlash,
maksad, tarkib, uslub va vositalar majmuidir.
3.
Prosessual-amaliy aspekt - pedagogik
(texnologik) jarayonning amalga oshishi, barcha pedagogik metodologik
(uslubiy), instrumental vositalarning amal qilish.
Shunday kilib, pedagogik
texnologiya fan sifatida amal kilib, ta’limning yanada rasional yullarini
tadqiq etadi.
Bu esa ta’limda kullaniladigan
usullar, tamoyillar va regulyativlar tizimi sifatida hamda ta’limning real
jarayoni sifatida bajaradi.
«Pedagogik texnologiya»
tushunchasi ta’lim tajribasida 3 darajada kullaniladi:
1. Umumiy pedagogik daraja:
Umumpedagogik (umumdidaktik,
umumtarbiya) texnologiya berilgan xududdagi ta’lim maskanida ta’limning ma’lum
darajasidagi to’liq umumta’lim jarayonini tavsiflaydi.
Bunda pedagogik texnologiyaning pedagogik tizimida farklar
mavjud:
unga ta’lim maksadlari, tarkibi, vositalari va
uslublarining majmui, jarayonda subyekt va obyektlarning faoliyat algoritmi
kiradi.

1 Хоdiеv Bахоdir Yunusоvich, Gоlish Lyudmilа
Vlаdimirоvnа. Mustаqil o’quv fаоliyatini tаshkil etish usul vа vоsitаlаri
(birinchi bоsqich tаlаbаlаrigа yordаm tаriqаsidа): O’quv-uslubiy qo’llаnmа –
T.: TDIU, 2010. 12-b.

2.
Kisman pedagogik daraja:
Kisman predmetli pedagogik texnologiya «kisman metodika»
tushunchasini beradi, ya’ni bir fan doirasida tarbiya va ta’lim, uslub va
vositalar majmuidir.
3.
Chegaralangan daraja:
Chegaralangan
texnologiya-ta’lim-tarbiya jarayonning alohida kismlarini ifodalab, xususiy
didaktik va tarbiya masalalarini yechadi. (faoliyatning alohida turlarini
texnologiyasi, tushunchalarning shakllanishi, yangi bilimlarni o’zlashtirish,
materialni nazorat qilish va kaytarish texnologiyasi)
Shuningdek texnologik tarkiblar
farklanadi: Usullar texnologik zanjirga birikib yaxlit pedagogik texnologiya
(texnik jarayon)ni tashkil etadi.
Texnologik jadval-
texnologik jarayonning shartli tasviri, uning alohida funksional elementlariga
bulinishi va ular o’rtasidagi manti=iy aloqalarning belgilanishi.
Texnologik xarita-
jarayonni boskichma-boskich usulda ifodalash, bunda makbul bo’lgan vositalar
kursatiladi (bu odatda grafik shaklda ifodalanadi).
Texnologik     nyuanslar-         adabiyotda         odatda
    pedagogik  tizim tushunchasi pedagogik texnologiya sifatida kursatiladi.
Lekin pedagogik texnologiya kengrok ma’nodagi tushuncha bo’lib, uziga xos
pedagogik faoliyatning obyekt va subyektlarini oladi.
Kullanilishiga kura texnologiyalarni 3 sinfga ajratish
mumkin:  a) umumiy pedagogik texnologiyalar;
b) xususiy pedagogik texnologiyalar;
v)
kichik pedagogik texnologiyalar, modellar; Falsafiy jiщatdan texnologiyalar:
a) materialistik;
b) idealistik;
v) ilmiy;
g) diniy;
d) gumanistik;
ye) majburiy.  Psixik rivojlanish omili bo’yicha:
a) biogen, ya’ni insonning jipslangan rivojlanishiga ta’sir
ko’rsatuvchi texnologiya; bu texnologiya asosan jismoniy tarbiya kabi fanlarda
kullaniladi.
b)sosiogen, ya’ni shaxsning
sosiologik ongini rivojlantirishga qaratilgan texnologiya, bular qatorida jamiyatshunoslik,
xukukshunoslik, sosiologiya, siyosatshunoslik kabi fanlarni sanab utish mumkin.

v) psixogen, ya’ni insoning
psixologik rivojlanishiga ta’sir kursatuvchi texnologiya; bular jumlasiga
psixologiya, etika, estetika,
1
ma’naviyat, ruxiyat, dinshunoslik kabi fanlarni kiritishimiz mumkin. Ilmiy
tajribani o’rganish buyicha:
a)
refleksiv, ya’ni ayrim tajribalarning shartli refleks tarzida
yoki
odatiy holda bir avloddan ikkinchisiga utishi;
b)
rivojlantiruvchi, ya’ni oldingilar tajribalarini umumlashtirib,
uz tajribalaridan kelib chiqqan holda mavjud texnologiya bilan uygunlashtirish;

v) geshtalt, ya’ni ushbu texnologiya talabaning xis
tuygularini kamrab
oladi;
g) bixevioristik, bu texnologiya talabalarning
tashki xatti-xarakatlariga
asoslangan buladi.
a)
axborot texnologiyalar (bilim, malaka, ko’nikmani
shakllantirishga
qaratilgan texnologiya);
b)
operasion texnologiya (fikrlash malakasini shakllantirishga
qaratilgan texnologiya);
v) estetik-axlokiy texnologiya.
g) boshkaruvchilik xususiyatini shakllantiruvchi
texnologiya;
                                     d)
    evristik     texnologiya     (ijodiy     yondashuvni   shakllantiruvchi
texnologiya);
y) amaliy xatti-xarakatlarni shakllantiruvchi
texnologiya.
Pedagogik texnologiyalar pedagogning talabaga nisbatan
munosabatiga karab bir kancha turlarga bulinadi:
1)       avtoritar
texnologiya; bunda pedagog asosiy subyekt sifatida boshkaruvchi, tekshiruvchi,
talab kiluvchi bo’lib maydonga chikadi, talaba esa tobe sifatida tan olinadi.
2)       didaktik
texnologiya, bunda pedagogning o’rni ma’lum Yuqori bo’lib, bu texnologiya
markazida ta’lim jarayoni turadi va tarbiyadan ustunlik kuladi.
3)       shaxsga
yunaltirilgan texnologiya, bunda tizimning markazida talaba shaxsi turadi,
talabaning rivojlanishida soglom psixologik xususiyatni tashkil qilish,
imkoniyat va qobiliyatlarni ustirish asosiy bo’lib xisoblanadi. Bu yunalish xam
uz navbatida 3 guruxga bulinadi:

1 Ishmuхаmеdоv R., Аbduqоdirоv А.,Pаrdаеv А. Tа’limdа
innоvаsiоn tехnоlоgiyalаr. T. «Istе’dоd»2008.24-b.
a)
insoniy (shaxsiy) texnologiya, bu texnologiya uzining
psixoteraptik
xususiyati bilan ajralib turadi.
b)
xamkorlik,      bu o’zaro tenglik, demokratizmga asoslangan
texnologiya;
v) erkin tarbiya, talabaga bunda tanlash, erkinlik,
mustaqillik beriladi;
g) ekzoterik, ongdan tashkari bilimlarni o’rganishga
qaratilgan
texnologiyadir.
Xulosa kilib shuni aytish
mumkinki, bugungi kunda ta’limda zamonaviy didaktika va ta’lim tarkiblarining
samaradorligini oshirish imkoniyatlari, yangi goya va texnologiyalarning ilmiy
ishlab chiqilishi va amaliy asoslanishi kullanilmokda. Zamonaviy texnologik
mutaxassis bulish uchun ta’lim texnologiyalarining barchasini, shu jumladan
pedagogik komponentlarini chukur urganib, taxlil qilish lozim.
Pedagogik lugatda pedagogik
texnologiya tushunchasiga turli xil yullar bilan yondashilgan, shuning uchun
bizning tushunchada pedagogik texnologiyalar xar xil mualliflarning
ta’riflarini umumlashtiruvchi sermazmun fikrlarining yigindisidan tashkil
etilgan. Pedagogik texnologiya kuprok sifatli natijaga erishishga
qaratilgan.kullanadigan pedagogik texnologiya natijasi esa, birinchi navbatda,
pedagogning mahoratiga, pedagogik klassifikasiya turlaridan moxir foydalana
olishiga, ilmiy-kasbiy tajribasiga, shaxsiy xususiyat hamda insoniy
fazilatlariga boglik.
Pedagogik texnologiya paydo
bulguncha kadar ta’lim tizimi doirasida ta’lim jarayonini yetarli samarali
loyihalash koidasi ishlab chiqilmadi. Pedagogik texnologiyanin uziga xos
xususiyati shundan iboratki, unda o’quv maksadlariga kafolati erishishda o’quv
jarayoni loyihalashtiriladi va amalga oshiriladi. Texnologik yondashuv, eng
avvalo, yuzalikda emas, balki rejalashtirilgan natijasi olish imkonini beruvchi
konstruktiv, kursatmali sxemada uz ifodasini topadi.
Maksadga yunaltirilganlik, jarayon
natijalarini tashxisli tekshirish, ta’limni aloщida urgatuvchi kismlarga bo’lib
tashlash o’quv jarayonining kirralarini bugungi kunda ta’limni kayta ishlab
chiqish sikli goyasiga birlashtirish imkonini beradi. U asosan uz ichiga
kuyidagilarni oladi.
Ø    ta’limda
umumiy maksadning qo’yilishi;
Ø    tuzilgan
umumiy maksaddan anik maksadga utish;
Ø    pedagoglarning
bilim darajalarini dastlabki baxolash;
Ø    bajariladigan
o’quv ishlarni majmuasi; Ø  natijani baxolash.
Bundan kurinadiki, o’quv jarayoni
«modulli» kurinishga kelib, turli mazmun bilan tuldirilgan, umumiy tizimga mos
holda ishlab chikariladigan bloklar kismlardan iborat.
O’quv jarayoni pedagogik
texnologiya asosida tashkil etishning rejalashtirishda pedagogdan yuksak malaka
talab etadi, materiallar tayyor bulgach, pedagog asosan tashkili va konsultativ
vazifalarni bajaradi. Umumiy kurinishda pedagogik texnologiya tarkibiga
kuyidagilar kiradi:
Ø    fanning
identifikasiyalashgan o’quv maksadlarini ishlab chiqish;
Ø    o’quv
maksadli shajarasi;
Ø    o’quv
maksadlarini nazorat topshiriqlariga aylantirish; Ø maksadga
erishish usullari;
Ø    erishilgan
o’quv maksadlarini baxolash.
Ø    Bu
tarkibiy kismlarning xar biri ma’lum yunalishdagi pedagogik operasiyalar
tizimini tashkil etadi.

4.2.Bo’lajak
iqtisodchi – o’qituvchilarni zamonaviy pedagogik  texnologiyalarni qo’llashga
o’rgatish
 Darxaqiqat, O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim
to’g’risida»gi qonuni va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»da belgilangan
vazifalarni hayotga tadbiq etish, ta’lim jarayonini zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida, ilg’or metodikalarini qo’llagan holda tashkil qilish va
o’tkazish shu kunning muhim muammolaridan xisoblanadi.
Hammamizga ma’lumki, ta’lim jarayonida o’qituvchi
bosh omil.
U rejalashtirilgan ma’lumotlarni talabaga
tezroq berishga harakat qiladi, lekin ta’limning asosiy ikki jihatiga e’tibor
beradimi?
Ta’limning tashki jihati-o’qituvchi
harakatlarining izchilligi va talabalar xarakatiga mos kelishidir. Ichki jixati
talabaning xolatini, uning bilim olishidagi faolligini, ma’lumotlarni
o’zlashtirish darajasini ifoydalaydiki, bu xolat o’qituvchining ish uslubiga
to’liq mos kelavermaydi. Talaba o’qituvchi o’rgatganidek fikr yuritishga
intilsa-da, baribir o’zicha muloxaza yuritadi.
Talabalarning ma’lumotlarni
qabul qilish darajasi bir xil, bo’lishlari turlicha, ular passiv eshituvchi. Bu
ularning ta’lim jarayonidagi ma’suliyatni va javobgarlik xissini susaytiradi,
ular mustaqil fikr yuritish, xulosa chiqarish va bu xulosalardan umumlashmalar
xosil qilishdan yiroqda.
Talabalar
yuqorida nomlangan ta’lim metodlarini o’rganish zaruratini bilishadi, lekin
tajribalar shuni ko’rsatadiki, ma’ruza darslarida o’qituvchi kutganidek natija
bo’lmaydi. Shuning har bir talabaga alohidaalohida yondashish ularning har biri
uchun ushbu talabni o’rganish bo’yicha mustaqil topshiriqlar berilishi kerak,
toki talaba metodlarining ilmiyliy jihatlarini to’liq tushunib yetishi uchun
bilimlar yetarli bo’lsin.
Ilmiy
manba. Uslubning ommabopligi deganda o’quvchi – talabavlarning rivojlanishiga
va ruxiy-pedagogik imkoniyatlariga Ushbu uslubning muvofiq kelishi tushuniladi.
Bu uslub asosan uchta qoidani o’z ichiga oladi:
1.
Yangi ma’lumotlarni ilgari urganilgan ma’lumotlar bilan boshlash.
Bu yerda, ya’ni talabaning mustaqil ravishda ishlashi, utilgan ma’lumotlarni
mutsakil takrorlashi, mustaqil ravishda fikrlardan xulosalar chiqarilishi talab
qilinadi;
2.
Rivojlanishning erishilgan darajasiga, bilishning shakllangan
jihatlariga va talabaning xususiyatlariga tayanish reting asosida joriy nazorat
yo’li bilan aniqlanadi;
3.
O’quv materialni chuqurrok o’zlashtirilishi va talabaning ilmiy
dunyoqarashini rivojlantirish asosan ularga mustaqil o’rganish uchun mavzular
berish, mavzular asosida referatlar yozdirish va o’qituvchining ishchi dasturi
asosida keyingi darslarda tayyorgarlik ko’rishlar orqali amalga oshirilishi
kerak.
4.
Ta’lim metodining samaradorligi, uning o’quv materialini
mustahkam egallashga qaratilganligi. Bu yerda ham o’zlashtirilishi kerak
bo’lgan ta’lim metodining samarasi talabaning mustaqil harakati, uning oldindan
ushbu metod haqida ma’lumotga ega bo’lishiga bog’liqdir.
5.
Ilg’or metodlarni mumtazam o’rganib borish, zamonaviy pedagogik
texnalogiyalarni loyihalash, tanlash va amalda qo’llash.
6.
Ta’lim metodining ilmiyligi qoidasiga amal qilishda G’arb va
Sharq allomalari, o’zbek mutafakkirlari, pedagog - olimlari durdonalaridan
foydalanilgan holda ma’lumotlarni boyitib borish.
Ta’lim metodlariga qo’yilgan
talablar bilan bir qatorda ta’lim metodlari bilan bo’lajak o’qituvchilarni
qurollantirishda zamonaviy pedagogik texnologiyalar elementlarini qo’llash shu
kunning asosiy zaruriyatiga aylandi. Har bir metodning muhimligi, muammoliligi,
maksa dva vazifalari, amaliy axamiyati xakida zarur ma’lumotlarga ega
bo’lishligi davr taqazosidir.
Har bir o’tiladigan darsning
ta’limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadi bo’ladi. Bu maqsadga erishish
uchun o’qituvchi rahbarligida talabalar birgalikda harakat qiladilar. Bu
harakat asosan uch tarkibiy qismdan iborat o’lishi kerak:
1.    Motivasiya
qismi.
2.    Boshkarish
qismi.
3.    Bilish
faoliyati.
Motivasiya qismining asosiy
maqsadi talabalarda ta’lim metodlari haqida bilim olishga qiziqish, istak,
xoxish va zarurat uyg’otish. Agar talabada u yoki bu mavzuni o’zlashtirish
bo’yicha qiziqish, xoxish va zarurat bo’lmasa ta’lim jarayoni samarasiz buladi.
Talaba ushbu metodlar va metodlarga qo’yiladigan talablar, ma’lumotlar ularga
qanday imkoniyatlar yaratilinishi tushunib yetishi kerak. Umuman olganda,
talabaning ongida «men shu mavzu bo’yicha bilimli bo’lmasam, hayotda o’z
o’rnimni topa olmayman» degan fikr doimo bo’lishi kerak. Ushbu motiv ta’lim
jarayonining asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo’lishi shart.
Boshqarish faoliyati qismi
asosan o’qituvchi tegishli bo’lib, u talabalarda mustaqil bilim olishga,
mustaqil fikrlashga va oxir oqibat ta’lim muassasasini bitirgandan so’ng tuslik
nazariy bilimli, amaliy ko’nikmali va malakaliy o’qituvchi bo’lib shakllanishi
nazarda tutishi kerak.
Bilish faoliyati qismi o’quvchi –
talabaga tegishli bo’lib, u asosan o’z bilimini o’zigina oshirishga qodir
ekanligini tushunib yetishi va asosda mustaqil harakat qilishi kerak.
Bo’lajak
iqtisodchi-o’qituvchilarni ta’lim metodlari bilan qurollantirishda zamonaviy
pedagogik texnologiyalar elementlarni ko’llash natijasi ta’lim jarayonini
rejalashtirish, tashxis qilish, natijalash, tuzatish kiritish imkoniyatlari
yaratiladi kutilgan natijaga erishiladi, vakt tejaladi va ta’lim jarayoni
samaradorligi oshadi. Zamonaviy pedagogik texnologiyalar elementlarini boshka
pedagoglar qo’llanganda xam yuqori natija beradi va ta’lim samarasi yangicha
bosqichga ko’tarilib, ta’limning yangi modeli amalga oshadi:
Ø talabaning
istak – xoxishi – qiziqishi va harakatlari ularning imkoniyati darajasiga
qondiriladi;
Ø talabaning
o’quv mehnatiga va ilmiy dunyoqarashini ustirishga ma’suliyati, javobgarligi,
burchi oshadi;
Ø bilimlarni
mustaqil egallash, erkin fikrlash va xulosalar chiqarish qobiliyatlari oshadi;
Ø nihoyat,
o’qituvchi sifatida jamiyatda o’z o’rnini topib olishga muhim yaratiladi.
Demak,
provard maqsad bo’lajak iqtisodchi-o’qituvchilariga ta’lim metodlari xaqida
nazariy bilimlar berish, ularda bu mavzu bo’yicha amaliy ko’nikma va
malakalarni shakllantirish uchun ma’ruza darslarini qisqartirib,          ular   bilan
         yakka         holda     shug’ullanish     imkoniyalarini kengaytirish,
ularning mustaqil ishlashi, mustaqil bilim olishlari uchun keng yo’l ochib
berishda zamonaviy pedagogik texnologiya elementlarini qo’llash shu kunning
zaruratiga aylanishi kerak.
An’anaviy ta’lim tizimda o’quvchi
– talabalarga ko’proq nazariy bilimlar beriladi. U dogmatik xarakterga ega
bo’lib, ko’proq tushuntirishnamoyish etish usuliga tayanadi. O’quv jarayonida
o’qituvchi fvoliyati asosiy o’rin egallaydi, o’quvchi-talabalar faollik
ko’rsatmaydi. Bunday ta’lim tizimi unchalik samara bermaydi. O’quvchi-talabalrni
«Nimaga o’rgatish kerak?», «Nima uchun o’qitish kerak?», «Qanday o’qitish
kerak?», «Qanday qilib samarali o’qitish mumkin?» kabi savollarga javob izlash
natijasida pedagog-psixolog olimlar va amaliyotchilar o’quv jarayonini
«texnologiyalashtirish»ga, ya’ni o’qitishni natijasi kafolatlangan o’ziga xos
«texnologik jarayon»ga aylantirishga urindilar. Anna shunga bog’liq holda
pedagogikada yangi yo’nalish – pedagogik texnologiyalar, xususan, o’qitish va
tarbiyalash texnologiyasi paydo bo’ldi.
Rossiyalik olima
O.B.Yepeshivaning fikriga ko’ra, pedagogik texnolgogiyaning uch manbai mavjud.
Birinchi Manba – psixologiya,
o’zlashtirish va o’rganishning psixologik konsepsiyalari – bixevorizm, aqliy
qobiliyatni bosqichmabosqich shakllantirish nazariyasi: bu nuqtai nazarda
pedagogik texnologiya bir qancha amallardan iborat tadbirlar yordamida
o’quvchi-talabalar ongi xolatini bevosita o’zgartirish jarayonini boshqarish
tarzida talqin etiladi.
Ikkinchi manba – ishlab chiqarish
jarayonlari va fan: bu ma’noda texnolgiya maxsulot ishlab chiqarishda material,
xom ashyoning shakli, xossasi, xolatini o’zgartirish, uni tayyorlash, qayta
ishlash usullari yig’indisi tarzida tushuniladi. Bu tushunchaning boshqa
ta’riflarini ham keltirib o’tish mumkin: texnologiya – bu prosessual kategoriya
bo’lib, obyektni o’zgartirish metodlari majmuasi tarzida tasavvur etiladi;
texnologiya samarali iqtisodiy jarayonlarni loyihalashtirish va ulardan
foydalanishga yo’naltiriladi.
Uchinchi manba – pedagogika
fanining o’zi (bu borada mashxur pedagog A.S.Makarenko xam o’z fikrini
bildirgan). Uning e’tirof etishicha «pedagogik ishlab chiqarish» pedagogik
texnikaga mos kelishi kerak. Bundan tashqari, u quyidagi muloxazalarni
ta’kidlab o’tadi: «Bizning pedagogik ishlab chiqarish hyech qachon texnologik
mantik bo’yicha tuzilmagan, hamma vaqt axloqiy tashviqot mantiqiga asoslangan».

Dastlabki vaqtlarda pedagogik
texnologiya o’quv jarayonini texnologiyalashtirish sifatida tushunilgan. Lekin
dasturli o’qitish tizimining kiritilishi uchu asos bo’ldi. V.P.Bespalko,
V.I.Juravlyov,
M.V.Klarina, V.M.Manoxovning fikrlariga ko’ra,
o’qitish texnologiyasi – ta’lim jarayonlari, o’qitishning tashkiliy shakli va
vositalari bilan bog’liq bo’lgan o’qitish tizimining tarkibiy qismi. Aynan
o’qitishning xuddi anna shu qismida «Qanday qilib samarali o’qitish mumkin?»
degan savolga javob topish muhim.
«Pedagogik texnologiya» atamasi
bilan «o’qitishga texnologik yondashuv» tushunchasi uzviy bog’liq. O’qitishga
texnolgik yondashuvda uch bosqich alohida ko’rsatib o’tiladi: maqsad qo’yish va
natijaga erishish uchun uni maksimal darajada aniqlashtirish (bu bosqichga eng
birinchi navbatda e’tibor beriladi); o’quv materiallarini tayyorlash va o’quv
maqsadlariga muvofiq holda o’quv jarayonini tashkil etish; joriy natijani
baxolash, qo’yilgan maqsadga erishish uchun ta’limga o’zgartirishlar kiritish,
natijalarni yakuniy baholash.
V.V.Guziyev ta’lim
texnologiyalari sohasida olib borilgan tadqiqot natijalarini taxlil kilib,
turtta asosiy goyani alohida ajratib ko’rsatadi: «didaktik birliklarni
yiriklashtirish; o’qitish natijalarini rejalashtirish va ta’limni
tabaqallashtirish; ta’lim jarayonini psixologiyalashtirish;
kompyuterlashtirish». Biz o’qitish texnologiyasiga nazariy yondashuvlarni
faoliyatli nuqtai nazaridan taxlil kilib, o’qitishning mavjud texnologiyalariga
xos bo’lgan belgilarni alohida ajratib ko’rsatishni ma’qul topdik va bunda
asosan O.B.Yepishevaning muloxazalariga tayanib ish ko’rdik. Olimaning fikriga
ko’ra, o’qitishning mavjud texnologiyalarini quyidagicha tizimlashtirish
maqsadga muvofiq.
1.
O’quv faoliyati nazariyasi. O’qitish texnologiyasining psixologik
asosi o’rganiladi. O’qituvchi va talaba faoliyati turlari aniqlanadi. Ularni
ketma-ket amalga oshirish qo’yilgan maqsadga erishishga olib keladi. Asosiy g’oya
shundan iboratki, bunda o’quvchi-talabaning o’zi mustaqil o’qishi kerak. Buning
uchun esa, ta’lim muassasasida zaruriy shartsharoitlar yaratilishi zarur.
2.
Diagnostik maqsad. Ma’lum tadbirlar asosida o’qitish
texnologiyasi loyihalanadi. Pedagogik texnologiyada taklif etiladigan o’qitish
maqsadini loyihalash usulini belgilash ta’limga faoliyatli yondashuvga
tayaniladi. Maqsad o’qitish natijalariga asoslanib ta’riflanadi. Natijalar
o’quvchi-talabaning faoliyati orqali namoyon bo’ladi. Ushbu holda ularni o’qitish
maqsadlari emas, balkio’q maqsadlari yoki o’quvchitalabalar o’quv faoliyatining
maqsadi deb atash mumkin.
3.
O’quvchi – talabalarning o’quv-bilish faoliyati davri.
O’quvbilish faoliyatida o’quv materiallari o’zlashtiriladi. U o’z ichiga har
qanday axborotni      qabul         qilish,        anglash,     eslab     qolish,
      amalda      qo’llash, umumlashtirish va tizimlashtirishni qamrab oladi.
Biroq o’quvchitalabalarning barchasi bu ishni uddalay olmaydi. O’qitish
texnologiyasi ularning potensial imkoniyatini rivojlantirishga yo’naltiriladi.
4.
O’qitish texnologiyasining o’quvchi-talabalar shaxsini
rivojlantirishga yo’naltirilganligi. Bu xol nafaqat o’quv jarayonini, balki
o’qitishning rivojlantiruvchi va tarbiyaviy maqsadlarini loyihalashni ham
taqozo etadi. Bunday maqsadlarga turli bosqichli (tabaqalashtirilgan, shaxsga
yo’naltirilgan) ta’lim sharoitlarida erishish mumkin.
5.
O’quvchi-talabalarning mustaqil faoliyat ko’rsatish uchun
o’quvmateriallarini eng maqbul darajada taqdim etish. O’quvchi-talabalar uchun
maxsus o’quv materiallari va darsliklarda quyidagilar aks etadi: o’quv
maqsadlari tizimi, urganiladigan o’quv materiallari mazmunini kamrab oluvchi
didaktik modullar, bloklar yoki sikllar, ularni o’rganish tartiblari,
o’quvchi-talabalarning bilimlarni o’zlashtirishini baxolash mezonlari va
boshkalar.
O’quvchi – talabalar uchun
tayyorlangan didaktik materiallar texnologik xaritalar kurinishida
rasmiylashtiriladi.
6.
O’quvchi-talabalarning o’quv faoliyatini yunaltirish. Bunda
o’quvchi-talabalarga o’quv faoliyatining asosiy tamoyillari va o’quv faoliyati
usullari, uning natijalarini nazorat qilish va baxolash, o’quv faoliyati
motivasiyasi tushuntiriladi.
7.
O’quv jarayonini tashkil etish. O’quv jarayoni o’quv maqsadlariga
muvofiq tashkil etiladi. Bunda tayyorlangan o’quv materialllariga tayaniladi.
O’quvchi-talabalarning mustaqil faoliyati tabakalashtiriladi. An’anaviy
sinf-dars tizimi vao’qitishning frontal usulidan voz kechiladi.o’qitish tartibi
o’zgaradi, barcha o’quv muloqot turlaridan foydalaniladi,
o’quvchi-talabalarning o’quv faoliyati shakllari (frontal, gurux, jamoa va
individual) turli tarzda kushiladi. 8.
Bilim va faoliyat usullarini o’zlashtirishni nazorat qilish.
O’quvchi-talabalar bilim va faoliyat usullarini o’zlashtirishi uch darajada
nazorat kilinadi: kirish nazorati, joriy (yoki oralik) nazorat, yakuniy
nazorat. Kirish nazoratida o’quvchi-talabalarning ishni bajarishga
tayyorgarligi xakida axborot olinadi va zarur holda bu darajaga o’zgartirishlar
kiritiladi.
O’quvchi-talabalarning o’quv
materialini o’zlashtirishi va rivojlanishini o’rganish maqsadida xar bir o’quv
elementidan keyin nazorat o’tkaziladi (nazorat, birbirlarini o’zaro nazorat
qilish, o’z-o’zini nazorat qilish tizimiga amal qilinadi). Shundan so’ng sinov
o’tkaziladi.
O’zlashtirish usullariga o’zgartirishlar
kiritiladi. Yakuniy nazoratda o’quvchi-talabalarning bilimlarni o’zlashtirish
darajasi baxolanadi.
9.
Joriy nazorat natijalariga ko’ra o’quvchi-talabalarning o’quv
faoliyatiga (ularning bilim va malakalarini o’zlashtirish usullariga)
o’zgartirish kiritish. Nazorat natijalariga asoslanib o’quvchi – talabalar
faoliyatidagi o’zlashtirish usullariga o’zgartirishlar kiritiladi. O’zgartirish
kiritish uch boskichda amalga oshiriladi:
1)  o’quvchi-talabalar
duch kelgan qiyinchiliklarni tizimlashtirish;
2)  o’quvchi – talabalar
yo’l qo’ygan tipik xatolar va ularning sabablarini tizimlashtirish; 3)
o’quvchi-talabalarni oliy ta’lim va umumta’lim davlat standartlari darajasiga
olib chiquvchi pedagogik va uslubiy tadbirlar tizimi. 10. Bilim va faoliyat usullarini
o’zlashtirish darajasini baholash.
O’quvchi – talabalarning bilim va faoliyat
usullarini o’zlashtirish darajasini baholashda testlar va reytingshkalalaridan
foydalaniladi.
11.
Standartlashtirish. O’quv jarayonlarida ta’lim texnologiyalarini
qo’llash orqali ma’lum sharoitlarda ko’zlangan natijalarga erishishni
kafolatlash.

O`rtacha
  talabaga yo`naltirilganlikda n o`qitishning
diffеrеnцiallangan va
individuallashtirilg
  an dasturlariga o`tish

Talabaning tashqi mоtivaцiyasidan ichki ma`naviy irоdali
  tartibga
sоlinishga
  o`tish

                                                  Ta`lim tехnоlоgiyalari asоsiy
yo`nalishlari

7- rasm. Ta’lim texnologiyalari asosiy yo’nalishlari

O’qitish texnologiyasida ham
an’anaviy didaktikaga xos bo’lgan ayrim kamchiliklar uchraydi. Masalan:
-  o’qitishning
ayrim masalalarni hal etish uchun faoliyatli yondashuv elementlaridan
foydalanish;
-
texnologiyani     loyihalashtirishda       yuqori        sanab     o’tilgan

ko’rsatkichlarning faqat bir-ikkitasidan
foydalanish va ularni rivojlantirish;
-  o’quvchi-talabalarning
       mustaqil    ta’lim         olish     malakasiga “tayanish”,        ammo        ularni
        o’qitishga     o’rgatish    borasida    maxsus maqsadlarning yo’qligi.
                                 Pedagogik
texnologiya tushunchasi 3 aspektda namoyon bo’ladi

    Pеdagоgik tехnоlоgiya tushunchasi 3                   asпеktda namоyon
bo`ladi:

                                               1. Ilmiy asпеkt-пеdagоgik tехnоlоgiya пеdagоgika
 mafqasniningadlarini bir ishl qismiab chi
sifqaatiddia  vta a`limo`rg auslublnadi haarimd, taa rkibishu  bilva an  birga пеdagоgik jarayonlarini
lоyihalashtiradi.

 3. Пrоцеssual-amaliy asпеkt-пеdagоgik (tехnоlоgik)  jarayonning amalga оshishi, barcha
пеdagоgik  mqilishеtоd.
оlоgik (uslubiy), instrumеntal vоsitalariga amal

8- rasm. Pedagogik texnologiya tushunchasi namoyon bo’lishi

V.M.Monaxovning pedagogik iyexnologiya nazariyasi
yuqorida sanab o’tilgan ko’rsatkichlarga to’la javob beradi. Undan turli
pedagogik obyektlar – o’quv jarayonini, o’qitishning uslubiy tizimini, o’qituvchining
kasbiy shakllanishi va boshqalarni loyihalashtirishda foydalanish mumkin.
 O’quv jarayonining loyihalashtirish texnologik
xarita ko’rinishida birlashtiriladigan beshta blokdan iborat (maqsad qo’yish,
tashxis qilish, o’quv jarayonining mantiqiy tuzilmasi, o’zlashtirishlar
kiritish, o’quvchitalabalarning mustaqil o’quv faoliyatini qismlarga ajratish).

O’zbekiston Respublikasida
iqtisodiyotni erkinlashtirish va bu sohadagi islohotlarni yanada
chuqurlashtirish iqtisodiy ta’lim tizimida talabalarni chuqur bilim olishiga,
iqtisodiyot qonunlarini puxta o’rganishga, kasbiy mutaxassislik fanlarini
o’qitishda zamonaviy pelagogik texnologiyalardan keng foydalanishga yangi
talablar qo’ymoqda.
Iqtisodiy ta’lim tizimida ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil
etishda zamonvaiy pedagogik texnologiyalaridan foydalanishning dolzarbligi
quyidagi zaruriyatdan kelib chiqadi:
- jahon talablari darajasida
raqobatlaridan iqtisodsi mutaxassis kadrlar tayyorlash;
- bozor iqtisodiyoti
talablariga moslashish;
- ta’lim tizimiga
yondashuvlar va dars o’tish metodlarini tanlash, ishlab chiqish;
- o’qituvchining o’quv
jarayonida tutgan o’rni, ta’lim- tarbiyaviy jarayonga qo’yilgan talab,
erishilgan natija va h.k.
Albatta,       kasbiy        mutaxassislik     fanlarini    o’qitishda
    interfaol metodlardan foydalanishning imkoniyatlari katta bo’lib, bunda
dars o’tish metodlari ta’lim qonuniyatlari va didaktik prinsiplaridan kelib
chiqqan holda tanlanadi.
Dars o’quvchi – talabalarga bilim
berishning asosiy tashkiliy shaklidir. Hozirgi zamon darslari qanday bo’lmog’i
kerak? Bugungi o’qituvchi darsda qanday natijalarga erishishi kerak?
O’quvchi-talaba darsdan qanday bilimlar olib ketishi kerak?
Bugungi dars o’quvchi-talabada
ijodiy qobiliyatni o’stirishi, aqliy salohiyatni kengaytirishi, ilmiy
dunyoqarashni tarkib toptirishi va har bir yangilikni to’g’ri qabul qila
olishni o’rgatishi kerak. Shunday ekan, darsda o’qituvchi va o’quvchi-talaba
munosabatlari qanday tashkil etilishi, o’qituvchi darsda o’quv maqsadlarini
amalga oshirish uchun metod va vositalarni to’g’ri tanlay olishi g’oyat muhim
ahamiyatga ega. Bugun darsda o’qituvchining asosiy vazifasi darsni boshqarish
hisoblanadi. Darsni boshqarish uchun darsda o’quv – metodik ta’minot to’liq
bo’lishi kerak. Darsda o’qitish vazifalari bilan tarbiya vazifalari o’zaro
bog’liq bo’lib, muayyan tushunchalar, g’oyalar tarkib topishi natijasida ilmi
dunyoqarash va e’tiqodlar hosil qilishi muhim ahamiyatga ega. Darsda
talabalarning erkin, ijodiy ishlashlari uchun sharoit yaratish kerak. Buning uchun
darslarning har bir qismi uchun o’quv materialini to’g’ri va aniq tanlash
kerak. An’anaviy ta’lim metodlari bilan birga noan’anaviy ta’lim metodlaridan –
interfaol metodlardan foydalanish dars samaradorligini oshirishning muhim
shartlaridan biridir. Interfaol metodlardan foydalanganda
o’quvchi-talabalarning ijodiy ishlashlariga imkon berilishi g’oyat muhim.
Interfaol metodlar o’quvchida erkin fikrlash, ijodiy qobiliyatni
shakllantirishga xizmat qiladi. O’quvchi (talaba)lar bu metodlardan
foydalanganda yangi bilim va tushunchalarni tez va mustaqil o’zlashtirib
oladilar. Ular o’z fikrlarining to’g’ri yoki xato ekanligini isbot qila
oladilar. Interfaol metodlardan foydalanganda quyidagi talablarga amal qilish
lozim:
- dars uquv dasturi asosidagi
ta’limiy     – tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsad hamda vazifalarni hal
qilishga qaratilgan bo’lmog’i lozim;
- dars maqsadlari
amaliyotdagi tajribalarga asoslanib, mteodlar qo’llanilganda to’liq hal
qilinishi muhim;
- metod barkamol shaxsni
tarbiyalash mezonlariga asosan axloqodob me’yorlariga mos kelishi zarur;
- metod tashkil qilinishi
mantiqiy ketma – ketlikka ega bo’lishi kerak;
- interfaol metodlardan
foydalanganda didaktik prinsiplarga amal qilingan holda eng kam vaqt sarflashga
erishish kerak.
Interfaol metodlardan foydalanib
dars o’tganda, o’quvchi – talabalarning alohida va o’ziga xos xususiyatlari
to’liq namoyon bo’ladi. Ular ijodiy ishlaydilar, berilgan muammo ustida
qo’shimcha manbaalar hamda o’z kuzatishlari asosida xulosalar chiqaaradilar,
yangi g’oya va fikrlar asosida o’zlariga ishonch, o’rtoqlari fikriga hurmat
bilan qarash sifatlari tarkib topadi. Bunday darslarda belgilangan maqsad va
vazifalar to’liq amalga oshriladi va yakuniy natija kafolatnadi.

4.3.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’quv  jarayonini loyihalashtirish

Hozirgi kunda ta’lim jarayonida
interfaol metodlar, innovasion texnologiyalar, pedagogik va axborot
texnologiyalarini o’quv jarayonida qo’llashga bo’lgan qiziqish, e’tibor
kundan-kunga kuchayib bormoqda. Bunday bo’lishining sabablaridan biri, shu
vaqtgacha an’anaviy ta’limda o’quvchi-talabalarni faqat tayyor bilimlarni
o’rganishga o’rgatilgan bo’lsa, zamonaviy texnologiyalar ularni egallayotgan
bilimlarini o’zlari qidirib topishlariga, mustaqil o’rganib, taxlil
qilishlariga, hatto xulosalarni ham o’zlari keltirib chiqarishlariga o’rgatadi.
O’quvchi faoliyati bu jarayonda shaxsni rivojlanishi, ilm olishi va
tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, shu bilan bir qatorda boshqaruvchi,
yo’naltiruvchi vazifalarni bajaradi.
Ta’lim texnologiyasi – ta’lim
tizimini konseptual asoslariga dalil keltirishdan, maqsadlarni qo’yishdan,
natijalarni shakllantirishdan, o’quv materialini tanlash va
strukturalashtirishdan, ta’lim moleni tanlashdan, to ularni amalga
oshirishgacha ularning optimallik va samaradorlik darajasini loyihalashtirishni
o’z ichiga oladi.
Zamonaviy pedagogik
texnologiyalar va pedagogik mahoratiga oid bilim, tajriba va interfaol metodlar
o’quvchi – talabalarni bilimli, yetuk malakaga ega bo’lishiga ta’minlaydi.
Inovasion (inglizcha innovation) – yangilik, kiritish, yangilikdir. Inovasion
texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o’qituvchi va o’quvchi-talabalar
faoliyatiga yangilik, o’zgartirishlar kiritish bo’lib, uni amalga oshirishda
asosan interaktiv metodlaridan to’liq foydalaniladi. Interaktiv metodlar – bu
jamoa bo’lib fikrlash deb yuritiladi, ya’ni pedagogik ta’sir etish usullari
bo’lim ta’lim mazmunini tarkibiy qismlari bo’lib hisoblanadi. Bu metodlarning
o’ziga xosligi shundaki, ular faqat pedagogik o’quvchi-talabalarning birgalikdagi
faolit ko’rsatishi orqali amalga oshiriladi.
Bunday pedagogik hamkorlik
jarayoni o’ziga xos bo’lib, ularga quyidagilar kiradi:
-
o’quvchi – talabaning dars davomida befarq bo’lmasligi,
mustaqil fikrlashni, ijod etishi va izlanish majbur
etishi;
-
o’quvchi – talabani o’quv jarayonida bilimga bo’lgan
qiziqishlarini doimiy ravishda bo’lishini
ta’minlashi;
-
o’quvchi – talabaning bilimga bo’lgan qiziqishlarini mustaqil
ravishda har bir masalaga ijobiy yondashgan holda kuchaytirishi;
-
pedagog va o’quvchi – talabaning hamisha hamkorlikdagi
faoliyatini tashkil etish;
Zamonaviy pedagogik
texnologiyalarining eng asosiy negizi bu o’qituvchi va o’quvchi – talabalarining
hamkorlikda belgilangan maqsaddan kafolatlangan natijaga erishishlari uchun
tanlangan texnologiyalarga bog’liq. Har bir dars mavzusi, o’quv predmetining
o’ziga xos texnologiyasi bor, ya’ni o’quv jarayonidagi pedagogik
texnologiyalar, - bu yakka tartibdagi jarayoni bo’lib, u o’quvchi – talabaning
ehtiyojidan kelib chiqqan holda bir maqsadga yo’naltirilgan oldindan
loyihalashtirilgan va kafolatlangan natija berishiga qaratilgan pedagogik
jarayondir.
Ya’ni zamonaviy pedagogik
texnologiyalarning xislati shundaki, unga qo’yilgan maqsadga erishish
kafolatini berishi o’quv jarayoni rejalashtiriladi va amalga oshiriladi.
Darhaqiqat, mashg’ulotning muvofiqqiyatli o’tishining 80% i o’quv jarayonini
to’g’ri loyihalashtirish, tashkil etish va uni amalga oshirishiga bog’liq.
O’quv jarayonini loyihalashtirish quyidagi 3
bosqichdan iborat:
1.      O’quv
maqsadlari va natijalarini belgilash;
2.      Natijalar
asosida nazorat topshiriqlari va baholash mezonlarini ishlab chiqish; 3. O’quv jarayonining texnologik
xaritasini ishlab chiqish.
O’quv jarayonining
loyihalashtirishda ta’lim mazmunini, maqsadini, o’tilayotgan natijani to’g’ri
belgilash, ta’lim metodlari, shakllari va vositalarini to’g’ri tanlash,
o’quvchi – talabalarning bilim, ko’nikma va malakalarini baholashning aniq
mezonlarini oldindan ishlab chiqish, mashg’ulotga ajratilgan vaqt ichida ularni
to’g’ri amalga oshirish va bir-biri bilan uyg’unlashuviga e’tiborini qaratish.

Maqsadni amalga oshirish va
kafolatlangan natijaga erishish, ham o’qituvchi, ham o’quvchi – talabaning
hamkorlikdagi faoliyati hamda ular qo’ygan maqsad, mazmun, metod, shakl,
vosita, ya’ni texnologiyaga bog’liq.
Zamonaviy ta’lim texnologiyasi quyidagi
elementlardan iborat:
1.
Ta’lim beruvchi;
2.
Ta’lim oluvchi;
3.
Ta’lim shakllari;
4.
Ta’lim maqsadi;
5.
Kutilayotgan natija;
6.
Ta’lim metodlari;
7.
Ta’lim vositalari;
8.
Nazorat va baholash.
Elementlardan eng asosiysi maqsad va kutilayotgan
natijalar.
O’quv maqsadi – bu muayyan ta’lim
jarayonini yakunida ta’lim oluvchi tomonidan o’zlashtirilishi, ya’ni xosil
qilinishi lozim bo’lgan bilim, hatti-harakat bilan bog’liq bo’lgan amaliy
topshiriqni uddalay olish mahorati, shaxsiy fazilatlari va xulqini belgilaydi.
O’qituvchi va o’quvchi –
talabaning maqsaddan natijaga erishishda qanday texnologiyani tanlashlari ular
ixtiyoriga, chunki har ikkala tomonning asosiy maqsadi aniq: natijaga
erishishga qaratilgan, bunda o’quvchi – talabaning bilim saviyasi, guruh
harakteri, sharoitga qarab ishlatiladigan texnologiya tanlanadi, masalan
natijaga erishishi uchun balkim, kompyuter bilan ishlashi lozimdir, balki film,
tarqatma material, chizma va plakatlar, turli adabiyotlar, axborot
texnologiyasi kerak bo’lar, bular o’qituvchi va o’quvchi – talabalarga bog’liq
Demak, o’qitish jarayonini
oldindan loyihalashtirish zarur, bu jarayonda o’qituvchi o’quv predmetining
o’ziga xos tomonini, joy va sharoitni, o’qitishning texnik vositalari (O’TV)ni
asosiysi, o’quvchi – talabaning imkoniyati va ehtiyojini hamdahamkorlikdagi
faoliyatni tashkil eta olishini hisobga olishi kerak, shundagina kerakli
kafolatlangan natijaga erishish mumkin. Natija esa baholanmog’i zarur, o’quvchi
– talabaning bilimini baholash doimo “Nimani baholamoq kerak?” degan savol bilan
bog’liq.
Bunga “o’qitish va o’rgatish
maqsadi va vazifalariga erishganlik darajalarini baholash” deb javob berish
zarur. Bu holda maqsad o’qituvchining faoliyatiga qaratilganligi (o’rgatish,
tushuntirish, ko’rsatish, gapirib berish va hokazo), vazifalarga esa (ingliz
adabiyotiga asoslani) o’rgatish natijalari kiritilganligi foydaliroq.
Agar vazifalar aniqlangan bo’lsa,
unda o’quv natijalarini aniqlash uchun nazorat topshiriqlari tuzish lozim.
Bular og’zaki, yozma, nazorat savollari yoki test bo’lishi mumkin.
Ta’lim oluvchilarni baholashda
mezonli baholash shaklidan foydalaniladi. Ushbu baholash-baholanuvchining
ta’lim jarayonida qo’lga kiritilgan natijalarini bilish, ko’nikma va
malakalarini oldindan belgilangan o’quv maqsadlari asosida ishlab chiqilgan,
hamma uchun umumiy va bir xil mezonlarga ko’ra taqqoslash va o’lchashdan iborat
bo’lgan baholash shaklidir.
O’qituvchi har bir darsni yaxlit
holatda ko’ra bilishi, uni tasavvur etish uchun bo’lajak dars jarayonini
loyihalashtirib olishi kerak. Bunda o’qituvchiga u tomonidan bo’lajak darsni
texnologik xaritasini tuzib olishi muhim ahamiyatga egadir, chunki darsning
texnologik xaritasi har bir mavzu, har bir dars uchun o’qitilayotgan predmet,
fanning xususiyatidan, o’quvchi – talabalarning imkoniyati va ehtiyojidan kelib
chiqqan holda tuziladi.
Har bir darsni rang-barang,
qiziqarli bo’lishi, avvaldan puxta o’ylab tuzilgan darsning loyihalashtirilgan
texnologik xaritasiga bog’liq. Darsning texnologik xaritasini qay ko’rinishda
yoki shaklda tuzish, bu o’qituvchining tajribasi, qo’ygan maqsadi va ixtiyoriga
bog’liq. Texnologik xaritani tuzish o’qituvchini darsning kengaytirilgan
konspektini yozishdan xalos etadi, chunki bunday xaritada dars jarayonining
barcha qirralari o’z aksini topadi.
Demak, o’quv jarayonining texnologik xaritasi dars
jarayonidagi faoliyatni   loyihalashtirish,          dars  mazmunini     boyitish
    va     ta’lim samaradorligini oshirishdir, masalan:
Fan: zamonaviy pedagogika asoslari Mavzu: ta’lim
jarayonini loyihalash
Mavzu maqsadi: o’quvchi – talabalardan ta’lim jarayonini
zamonaviy     pedagogik  texnologiya        va     didaktik     loyihalashtirish
to’g’risidadastlabki bilim va ko’nikmalarni shakllantirish. Kutilayotgan
natija:
-
mavzuning mohiyatini tushuntira oladi;
-
didaktik jarayonni tashkil etishda zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida o’quv jarayonini loyihalashni
aytib bera oladi;
-
parallel va zanjirsimon bog’lanish orasidagi farqlarni aytib bera
oladi;
-
tayanch iboralarni ifodalab bera oladi; -    o’zi mustaqil mavzuni tahlil qila oladi. Mavzuni
o’rganish uchun ajratilgan vaqt: (80 daqiqa)
O’qitish va o’rganish strategiyasi:
Trening shakli va interfaol o’qitish usullaridan
foydalanish. Resurs (dars uchun zarur bo’lgan jihozlar):
Dars turi: hamkorlikda o’rganish. Dars tafsiloti.
Demak,        zamonaviy          pedagogik  texnologiyalarning
    mazmunmohiyati shundaki, unda qo’yilgan maqsadlarga erishish kafolatini
beruvchi o’quv jarayoni rejalashtiriladi va amalga oshiriladi.
Ta’limni
texnologiyalashtirishning asosini, ta’lim jarayoni samaradorligini oshirish
maqsadida ta’lim oluvchilarni berilgan sharoitda va ajratilgan vaqt oralig’ida
loyihalashtirilayotgan o’quv natijalariga erishishlarini kafolatlash maqsadida
to’liq boshqarish g’oyasini tashkil etadi.
Bunday
       yondashishning  mohiyati,  ta’lim         jarayonini tizimlashtirishdan
- uni, aniq rasmiylashtirilgan va detallari bo’yicha aniq elementlarga bo’lib,
tanlash yordamida maksimal shakllantirishdan iborat.

4.4.Didaktik jarayonni zamonaviy pedagogik texnologiyalar  asosida
tashkil etish
Kadrlar tayyorlash Milliy
modelida zamonaviy pedagogik texologiyalarni o’rganib, ularni o’quv
muassasalarida joriy qilish zarurligi qatiy uqtirilgan. Shunday ekan, pedagogik
jamoatchilikning birdan - bir muhim vazifasi rivojlangan mamlakatlarda
muvaffaqiyatli qo’llanib kelinayotgan zamonaviy pedagogik texn-logiyalarni
yaxshilab o’rganib, o’zining kundalik pedagogik faoliyati va dars amaliyotida
qo’llashdir.
O’quv maqsadlariga yetishda
qo’llaniladigan zamonaviy pedagogik texnologiyalarning tom ma’no va mazmunini
bilish, uning asosida har bir fanning, har bir darsning loyihasini tuzib
chiqish uchun har bir pedagog- o’qituvchi majmular nazariyasini to’la egallab
olishlari zarur. Bizning nazarimizda bu o’rinda "majmua"
tushunchasining mohiyatini batafsil yoritib o’tish maqsadga muvofiqdir.
"Majmua" deganda, o’zaro funksional bog’liq bo’lgan qismlardan
tashkil topib, bir butunlikni tashkil qiluvchi narsa yoki hodisalarga aytiladi.
Obyektiv borliqdagi barcha narsa va hodisalarga majmu deb qarasa bo’ladi.
Uyg’unlik nazariyasidan kelib chiqadigan majmuiy yondashuv tamoyilining o’ziga
xos, ancha murakkab qonun va qoidalari mavjud.
Har qanday majmua ikki yoki undan
ortiq qismlardan iborat bo’lib, ayni vaqtda o’zi ham, o’zidan yuqori pog’onada
turgan majmuaga qism bo’lib kiradi. Uning qismlari bir pog’ona pastdagi
majmualar hisoblanib, ular ham bir necha qismlardan iborat bo’ladilar. Bu
hodisa chekli va cheksiz bo’lishi mumkin.
Majmuani tashkil qiluvchi qismlar deb faqat o’zaro uzviy
(funksional) aloqadorlikda bo’lgan qismlarga
aytiladi.
Majmuani tashkil qiluvchi
qismlarning bir xususiyati o’zgarsa, shu tufayli boshqa qismlarning ham
xususiyatlari o’zgarishlarga uchrasa, uni funksional aloqadorlik deyiladi.
Majmua xususiyatlari faqat
boshqa majmualar bilan aloqadorlikda namoyon bo’ladi.
Aloqadorlik deb, majmuani
shakllantirish xususiyatiga aytiladi. Yangi aloqadorlik xususiyati funksiya
deyiladi.
Har qanday majmua asosini
aloqadorliklar tashkil qilib, ular o’z asoslariga nisbatan tartibli va
tartibsiz, harakatchan va stasionar, qaramaqarshi va ko’p tomonlama, nuqtaviy,
chiziqli, tiklanuvchan va tiklanmaydigan, oddiy va murakkab, determinlashgan, markazlashgan
va markazlashmagan, bir hamda ko’p pogonali hamda hokazo tarzda bo’ladi.
Har bir ishda majmualar
nazariyasidan kelib chiqishlikni majmuali yondashuv tamoyili deyiladi.
Zamonaviy pedagogik
texnologiyalarning an’anaviy dars berish uslublaridan asosiy farqi ham darsni
bir-biri bilan funksional aloqadorlikda bo’lgan bir necha qismlardan iborat bir
butunlik - majmua deb qarashdir.
"Dars" deb ataluvchi, tartib va tezlikka ega,
tiklanuvchan, murakkab, markazlashgan bir pogonali majmuning o’zaro funksional
aloqadorlikda bo’lgan qismlari quyidagilardir:
-
majmuaning markazida turuvchi va boshqa barcha qismlar
aloqalarini o’zidan o’tkazuvchi talabalar xohish-istagi;
-
darsning mazmunini tashkil qilib, talabalar istagidan tashqari
barcha qismlarni o’ziga xizmat qildiruvchi dastur va darslik;
-
darsning umumiy metodologik asosini tashkil qiluvchi o’git
berish, tarbiyalash-didaktika tamoyillari;
-
darsni tushunishni osonlashtiruvchi hamda darsni tez va sifatli
o’tishiga xizmat qiluvchi didaktik materiallar;
-
darsga zamonaviy tus beruvchi, uning mazmuni va mohiyatini
to’laroq ochib berishga yordamlashuvchi o’qitishning texnik vositalari;
-
dars o’tuvchi o’qituvchining kasbiy faoliyat tayyorgarligi degan
qismlardir.
O’qituvchi kasbiy faoliyatining
muhim bosqichi bu didaktik jarayon (yoki o’quv-bilish tuzilmasi)ni loyihalash
hisoblanadi. Aynan shu didaktik jarayon zamonaviy pedagogik texnologiyalarning
asosini tashkil qiladi yoxud u belgilangan vaqt ichida ta’lim (tarbiya)
maqsadiga erishish uchun o’quv elementi mazmunini o’quvchi-talabalarga uzatish
yo’llarini aniqlab beradi. Shu bilan birgaliqda didaktik jarayonning nazariy
asoslarini yaxshi bilmasdan turib samarali zamonaviy pedagogik texnologiyani
yaratish mumkin emas.
O’TF - o’quvchi-talaba bajaradigan o’quv faoliyati;
O’F - o’qituvchi bajaradigan
o’rgatuvchilik faoliyati. Bu formula yuzasida juda muhim sanalgan №1 - raqamli
pedagogik qonun qayd etilayapti: o’quvchi - talabalarning xususiy o’quv
faoliyati va unga hamohang bo’lgan, o’qituvchining o’rgatuvchilik faoliyatidan
tashqari hyech qanday o’qitish jarayoni mavjud bo’lmaydi. Bu jarayon
bosqichlarini o’rganishdan oldin yuqorida keltirilgan ikki formulani o’zaro taqqoslash
zarur bo’ladi. E’tibor bersangiz, o’qitish jarayoni ikki faoliyat turidan -
o’qituvchining o’rgatuvchilik va o’quvchi-talabaning o’quv faoliyatidan iborat.
O’qitish jarayenining ana shu komponentlari didaktik jarayonning keyingi ikki
bosqichi bilan bir xil ma’no kasb etib, bir xil faoliyatni ifodalaydi. Ularni
bir-biridan farqi - didaktik jarayondagi dastlabki element - bu motivasiyasi
o’qituvchining kasbiy tayyorgarligi va pedagogik mahoratiga tegishli
tushunchadir.
Pedagogik jarayonda o’quvchi-talabalarni
darsga qiziqtirish yo’llari xilma-xildir. Bir muncha samarali bo’lgan metodika
- bu muammoli vaziyatlarni mashg’ulot boshlanishida o’quvchi-talabalarga taklif
etish yoki predmet mavzusini ifoda eta oladigan maxsus muammoli topshiriqlar
berilishi lozim. Muammoli vaziyatlar o’quvchi-talabaning o’zida qiyinchilikni
(muammoni) aniq yoki xira egalashini ifodalaydi va uni zabt etish, yangi
bilimlarni, yangi usul va harakatlarni izlab topishni talab etadi.
Agar o’quvchi-talabada qiynalishlarni bartaraf etish
yo’llarini qidirish uchun boshlang’ich bilimlar yetishmasa, u muammoli
vaziyatlarni qabul qila olmaydi va tabiiyki, tafakkurida ko’rash va
qarama-karshilik jarayoni kechmaydi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, mavjud
vaziyatlarning uch ko’rinishini keltirish mumkin.:
1.       Vaziyat
ma’lum. Uni hal etish uchun shunga o’xshash aniq namunalar mavjud bo’ladi.
Bunday holatda yechish metodi standartli bo’lishi mumkin.
2.       Vaziyat
o’xshash. Bunday holatda ana shunga o’xshash vaziyatlar bilan taqqoslash zarur.
Ular bir-biriga aynan o’xshash bo’lmasligi mumkin, biroq yaxlit asosga ega
bo’lganligi uchun uning ko’rinishini o’zgartirib, qaralayotgan vaziyatga
yaqinlashtirib, maqbullashtiriladi va oqilona yechish yo’li topiladi.
3.       Noma’lum
vaziyat. Bunday vaziyat amaliy faoliyatda uchramaydi. Uni boshqa qandaydir
namuna bilan solishtirish imkoni yo’q. Shu boisdan yechimning yangi metodini
izlab topish zarur bo’ladi.
Muammoli vaziyatlar ta’lim
maqsadini ko’zlab, oldindan konstruksiyalanadi va o’qitish jarayoniiing ma’lum
qismiga kiritiladi. Didaktik jarayonning motivasiya bosqichi esa muammoli
topshiriqlarni ko’proq darsning boshlang’ich qismiga kiritishni va
o’quvchi-talabalar diqqatini dars mavzusiga to’liq jalb etishni taqozo qiladi.
O’quvchi (talaba) ham o’z navbatida tanish vaziyatlardan yangi muammolarni
ko’ra olishi, obyektning yangi vazifalarini, obyekt tuzilishini aniqlab olishi,
muqobil yechimlar topa bilishi kabi ijodiy faoliyatini namoyish qilishi kerak.
Didaktik jarayonning motivasiya
bosqichi o’quvchi-talabalarning bilish faoliyatiga kirib ketishini
tezlashtirishga imkon beradi. Bu faoliyatni kerakli faollik darajasida ushlab
turish uchun uni tashkil etish metodlari va uslublarini o’quvchi-talabalar
individual holda tanlay olishi kerak.
Dars mavzusini tushuntirishda tarixiy
materiallardan foydalanish ham o’quvchi-talabalarda kuchli motivlarning vujudga
kelishiga, bilishga qiziqishini kuchaytirishga sabab bo’ladi. Biroq o’quv
materiallarini bayon qilishga tarixiy yondashish qo’shimcha xarakterga ega
bo’lishi, mavzu bo’yicha egallanayotgan bilimlar tizimi ichida mantiqiylik
saqlanishi kerak.
U yoki bu mavzuga oid qisqa
metrajli kino kadr ham kuchli motivasion omil hisoblanadi. Biroq kino dars
o’qituvchi va o’quvchitalabalar o’rtasida bo’ladigan evristik suhbat mazmuniga
zamin yaratishi kerak, shundagina o’quvchi-talabalarda mavzuni o’rganishga
ehtiyoj seziladi va ko’zlangan maqsadga erishiladi. O’qituvchi anglab yetishi
kerak bo’lgan holat shundan iboratki, darsda motivlarni o’quvchitalabalarda
rivojlantirish asosiy maqsad emas, balki o’quvchi-talabaning bilish faoliyatini
tezlashtirish vositalaridan biri sanaladi.
Didaktik jarayonni tashkil
etishda o’qituvchi o’quv-bilish faoliyatining tashkiliy shakllarini ham ta’lim
mazmuniga mos holda tanlay olishi ksrak. Zamonaviy pedagogik tehnologiyalarni
loyihalash shartlaridan biri ham "tashkiliy shakllar"ni to’g’ri
tashkil etish sanaladi.
Ma’lumki, ta’lim tizimida bilish
faoliyatiga auditoriyadagi (ma’ruza, seminar, laboratoriya, o’quv maslahati,
sinov, imtihon) va auditoriyadan tashqaridagi (uyda, kutubxonada tayyorgarlik,
loyihalash, tadqiqotchilik, to’garak) mashg’ulotlar kiradi.
Pedagogik o’quv faoliyati
shakllarini tanlashda quyidagi savollarga javob topishi kerak: didaktik jarayon
ishtirokchisi kim (o’quvchi-talaba, tinglovchi) va u qanday boshqarilishi kerak
(o’quv faoliyatini o’qituvchi boshqaradi, avtomatlshgan sinf yordamida yoki
boshqa texnik vositalar yordamida: kino, diafilm, kompyuter, modelli ta’lim va
h.z.).
Didaktik jarayon u yoki bu texnik
vositalarning ta’lim mazmuniga mos holda uzluksiz qo’llashni taqozo etadi. Bu
yo’nalish zamonaviy pedagogik texnologiyaning mavjudlik shartlaridan biridir.
Zamonaviy pedagogik
texnologiyalarning loyihachisi ham, uni amaliyotga joriy etuvchi ham pedagog
qisoblanib, malakali mutaxassis tayyorlashdek muhim ijtimoiy (davlat)
buyurtmasiii bajaradi. Xo’sh, pedagog-o’qituvchining pedagogik tizimda tutgan
o’rni nimadan pborat?
O’qituvchi davlat buyurtmasiga mos keladigan ta’lim-tarbiya
maqsadni tashxislanuvchi holda aniq va ravshan belgilashi kerakki, buning
natijasida ajaratilgan vaqt ichida unga erishishni ta’minlaydigan didaktik
jarayonni tuzish va joriy etish to’g’risida xulosa qilish mumkin bo’lsin.
O’qituvchi belgilangan ta’lim
maqsadiga to’g’ri keladigan o’kuvtarbiyaviy jarayon mazmunini saralashda
fanning abstraksiya pog’onalarini va o’zlashtirish darajalariga mosligini
inobatga olishi zarur.
O’qituvchi pedagogik tizimning
tarkibiy elementi sifatida didaktik jarayonni tuzish talablari bilan tanish
bo’lishi va uning eng maqbul variantini har bir dars mavzusiga bog’liq holda
loyihalashi kerak. Bu talablar jadallashtirish va tabiatan monandlik
tamoyillaridir. Jadallashtirish tamoyili didaktik masalalarni ma’lum vaqt doirasida
bir muncha tez va yuqori saviyada hal eta oladigan didaktik jarayonni
qo’llashni talab etadi. Ta’lim va tarbiyada jadallashtirish tamoyilini aniqlab
beruvchi omil, o’quvchi-talabalarning ma’lum faoliyatni o’zlashtirish
natijalari hisoblanadi. Ikkinchidan, tamoyil o’quv - tarbiyaviy jarayonni
shunday tashkil etishga asoslanadiki, bunda mumkin qadar o’quvchi-talabalarning
keng doirada tajriba (bilim, ko’nikma va ijodiy faoliyat) egallashga imkon
tug’diradigan va ularning aqliy zakovatini rivojlantira oladigan mexanizm
vujudga kelsin.
O’qituvchi didaktik jarayonni
amalga oshirishda o’qitishning samarali shakllaridan foydalana olishi zarur. Bu
pedagogik tizimda elementlarning ma’lum qonuniyat asosida bog’liq ekanligini
bildiradi. Bu bog’lanishlarda foydalanish va maqbul bo’lgan tashkiliy
shakllarni topish ta’limda rasmiyatchilikni yo’qotishga yo’l ochadi.
O’qituvchi pedagogik tizimning
ishtirokchisi bo’lgan o’quvchitalabaning ta’lim mazmunini va tarbiya ta’sirini
qay darajada egallayotganligini eng maqbul usullar bilan nazorat qilib borishi
lozim. Olingan axborotlar pedagogik tizimni maqsadga muvofiq tarzda boshqarish
imkoniyatini beradi yoki pedagogik tizimdagi qaysi elementning mazmunini
tuzatish kerakligini belgilab beradi.
Demak, didaktik loyihalash o’quvchi-talabalarni
ta’lim jarayonida passiv bog’lanish - bilimlarni tayyor holda o’rganish, bunda
xotiraga asoslanish, o’quv materialini verbal izohlashdan ozod etib, faol
bog’lanishga yo’naltiradi.
Faol bog’lanish — bilimlarni
shaxsiy faoliyat evaziga, shaxsiy intilish, qiziqish, bilim ehtiyojlarini
qondirish natijasi sifatida shakllanadi. Aynan, ta’lim jarayonini yuqori
bosqichga ko’tarishda koordinasiya qilishga bog’liq. Koordinasiya ta’limni
tashkil etish, boshqarish, nazorat etishning bosh tamoyiliga aylanganda
o’quvchi-talaba ta’lim jarayonida o’qituvchi bilan teng huqukli subyektga
aylanadi. Ta’limni o’qituvchi va o’quvchi-talaba birgalikda amalga oshiradi,
o’qish va o’rganishning ta’lim oluvchi uchun qimmati oshadi.
Xullas, dars jarayonida zamonaviy
pedagogik texnologiyalarni qo’llashga o’rgatishning maqsadi va istiqbollari
porloq bo’lib, bu ta’limni tashkil etish jarayoni ustuvorligini ta’minlabgina
qolmay, balki ijtimoiy buyurtma sifatida butun jamiyatni pedagoglashtirish
yuzaga keladi. Bu yosh avlodni barkamol inson qilib voyaga yetkazish uchun
ta’lim-tarbiya jarayonini zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan ta’minlash
zarur deganidir.
Zamonaviy  pedagogik  texnologiyalarni
         o’quv     jarayoniga kiritishning didaktik maqsadi va istiqbollari
quyidagilardan iborat:
1.    Pedagogik
jamoani zamonaviy pedagogik texnologiya asoslari bilan tanishtirish - ma’ruza.
Adabiyotlar tavsiya etish.
2.    Zamonaviy
pedagogik texnologiyalar asosida ishlashni xohlovchi pedagoglar jamoasini
aniqlash. Ushbu orqali o’qituvchilarga zamonaviy-pedagogik texnologiyalarni
qo’llashdan ko’zda tutilgan maqsadni, uning mohiyatini yetkazish.
3.    Zamonaviy
pedagogik texnologiyalar asosida ishlamoqchi bo’lgan o’qituvchilarni shu
jarayonga tayyorlash yuzasidan quyidagi tashkiliy ishlarni amalga oshirish:
-  seminar;
-  trening;
-  individual maslahat
berish;
-  ko’rgazmali darslar
tashqil egish.
4.Zamonaviy pedagogik
texnologiyalar asosida ishlovchilarning ishini nazorat qilish, kuzatuv va
tahlillar o’tkazish, metodik yordamlar ko’rsatish. Ularning hisobotlarini
eshitib borish.
5.Zamonaviy
       pedagogik  texnologiyalar   asosida     ishlovchi o’qituvchilarning          metodika
  kengashida,     pedagogika         kengashlarida chiqishlarini tashkil etnsh.

6.Zamonaviy pedagogik
texnologiyalar bo’yicha ishlash uchun zarur didaktik materiallar, vositalar
xonasini tashkil qilish.
7.Zamonaviy
texnologiya bo’yicha ishlashning afzalliklarini, o’quvchi-talabalar, ota-onalar,
pedagogik jamoa tomonidan qo’llabquvvatlanishini oshkor etib borish.
8.Ilg’or, innovator pedagogdan
innavator pedagogik jamoani shakllantirish.
9.Yangilanishning uzluksizligi, davomiyligini
ta’minlash.
Har bir ta’lim muassasa o’z
pedagogik jamoasining umumpedagogik tayyorligi, istak va hohishlariga muvofiq
zamonaviy pedagogik texnolgiyalarni joriy etish strategiyasi va taktikasini
o’ziga moslab rejalashtirish mumkin.
Zamonaviy pedagogik
texnolgiyalarni joriy etish strategiyasi o’qituvyai tomonidan faoliyat muayyan
ketma-ketlikda amalga oshirish rejalashtirilganda (jumladan, o’quv jarayonini
turli shaklda tashkil etish variantlarida puxta o’ylanmasdan, qulay standart
vositalarni qo’llnilsa) qo’llaniladi.

4.5.Faol o’qitish metodlari va ularni tashkil etish
Bahsning samarali bo’lishi eng
avvalo bahslashuvchilarning birbirlariga nisbatan fazoviy joylashuvlariga
bog’liq. Tinglovchi va muzokarada qatnashuvchilarning fazoviy joylashuvlari va
ularning psixologik mavqyelarining mohiyati muhim bo’lganligi bois biz ushbu
xolatlarni keltiramiz:
•
Sinf sharoiti. Bu - an’anaviy dars o’tkazish shakli bo’lib,
tinglovchilar bir-birlarining yuzlarini ko’rish imkoniyati cheklangan va doska
oldidagi o’qituvchiga va u bayon etayotgan mazmunga nisbatan tinglovchilarning
mavqyelari, mas’uliyati turlicha. Bu sharoitda bahs o’tkazish mumkin emas.
Chunki sinfda oxirgi qatorda o’tirgan bola bilan birinchi qatorda o’tirganning
darsga munosabati keskin farq qiladi. Tinglovchining psixologik mavqyei - «Men»
- o’yindan tashqarida».
•
«Men» - o’yinda» deb ataluvchi holat: tinglovchilar doira
shaklidagi stol atrofida joylashadilar va o’rtaga tashlangan mavzu yuzasidan
erkin fikr almashish, hattoki, ayrim ijtimoiy rollarga ham kirish imkoniyatiga
ega bo’ladi, hatto boshlovchi ham «qatorda» o’tiradi. «Ishchanlik o’yinlar» va
boshqa rolli o’yinlar ana shunday sharoitda o’tkazilishi mumkin.
•
«Men»- munozarada» deb ataluvchi bu holat ayni bahs -
munozaralar o’tkazish uchun qulay, chunki unda shaxs o’z fikrini dadil aytish
uchun imkoniyatni his qiladi. Odatda bunday bahslar to’rtburchak stol atrofida
uyushtiriladi.
•
«Men» - hamkorlikdaman» degan bu holat kattaroq guruhlar
tarkibida tashkil etiladi. Munozara a’zolari to’rt-besh kishidan bo’lib alohida
stollar atrofida o’tirib, har bir guruh o’z qarorini chiqaradi. «Munozara»
klublari» faoliyati shu tarzda tashkil etiladi.
Bu keltirilgan har bir xolat baxs qatnashuvchilarida o’ziga
xos ruhiy tayyorgarlik va mas’uliyat xissini keltirib chiqaradi.
Demak, dars mobaynida o’qituvchi
mavzuning xarakteri va u shakllantirish lozim bo’lgan bilim, malaka va
fazilatlarga mos tarzda munozara sharoitini tanlashi va shunday keyingina
mashg’ulotni boshlashi kerak. Ko’rinib turibdiki, an’anaviy sinfda tashkil etiladigan
mashg’ulotlarning samaradorligi deyarli yo’q, chunki ular oldingi qatorlarda
utirgan tinglovchilarning faolligigagina yo’naltirilgan, qolganlar «o’yindan
tashqari» holatda, bu narsa ularning dars mazmuniga munosabatlarida bevosita
aks etadi.
Kichik, tor doiralardagi kompakt
guruhlarda uyushtirilgan munozaralarning erkin mavzuli, yo’naltirilgan va
aniq ssenariyli disput turlari mavjud bo’lib, bu tanlangan mavzuga va
munozara guruhlarining muloqot tajribasiga bog’liqdir («disput» so’zining
lug’aviy ma’nosi - «fikrlayapman», «tortishayapman», degan ma’noni bildiradi).
Kichik guruhlardagi munozaralardagi asosiy narsa - guruh a’zolarining tanlangan
mavzu xususiyatiga qarab, har biriing o’z fikr mulohazalarini oxirigacha bayon
etish imkoniyatlarining borligidir. Bunday guruhda boshlovchi ham qatorda
o’tirib, mavzuning yechimini batamom hal bo’lmaguncha faol muloqotlarning
ishtirokchisi bo’lishi mumkin. Lekin asosiy rol guruhning a’zolariga
yuklanganligini va bevosita ajralib chiqqan norasmiy lider asosiy bahs
yurituvchi bo’lishi mumkinligini unutmasligi zarur. Bunday gurunglar turli
sharoitda ko’pincha bahs ishtirokchilari uchun tabiiy sharoitlarda (masalan,
sinfda, talabalar auditoriyalarida, ish xonalarida va b.k.) o’tkazilsa,
maqsadga muvofiq bo’ladi.
Agar baxlashuvchilar guruhi
odatdagidan kattaroq hajmda (masalan, 30 kishigacha) bo’lsa, unda munozarani
uyushtirishning o’ziga xos tomoni bor. Bu xolda bahs guruhi shartli ravishda
uchga bo’linadi. Birinchi guruh - «fikrlarni jamlovchilar» - generatorlar guruhi
deyiladi; ikkinchisi - «tanqidchilar» va uchinchi guruh - «fikrlarni
tezlatuvchilar» - katalizatorlar» deb ataladi. Har bir ajralgan guruhninig
o’ziga xos funksiyalari bor: «generatorlar» o’rtaga tashlagan muammo yoki bahs
mavzusi bo’yicha o’zlaridagi barcha fikrlarni o’rtaga xolis tashlaydilar. Guruh
a’zolaridan biri - lider - ularni jamlab, fikrlar ikkiga bo’lingan taqdirda ham
ularni umumlashtirib bayon etadi. So’ngra o’yinga «tanqidchilar» kirishadi.
Ularning vazifasi - eshitgan fikrlariga tanqidiy munosabat bildirish, ya’ni
tanqidiy nuqtai nazardan ular ichidagi «mag’zini» va «puchak» fikrlarni
saralash. Shundan keyin vaziyatga qarab, yana so’z «generatorlar» ga yoki
«katalizatorlar» ga berilishi mumkin. Bildirilgan fikr va takliflarda mabodo hisobga
olinmay qolgan jihatlar yoki noo’rin fikr bo’lsa, yoki mohiyatan shu mavzuga
aloqador bo’lgan, lekin ikkala tomon hisobga olmagan biror jihat aniqlansa,
tomonlar diqqatini aynan shunga qaratishi kerak. So’ngra «tezlatuvchilar»
bahsni davom ettirishga ruhsat berib, agar uni yakun qilish taqozo qilinsa,
ikkala guruhnnig o’yiniga xolis baho bergan xolda munozarani to’xtatishi
mumkin. Ular ko’pincha ikkala guruh uchun xolis orbitorlar - «hakamlar» rolini
o’ynaydilar.
Maktabda bir sinf doirasida yoki
talabalar guruhida axloqiy ma’naviy mavzuda bahs uyushtirganda, yuqoridagi
usulni qo’llash imkoniyati bo’lsa, suhbatdoshlarning uchburchak shakldagi
berk stol atrofiga o’tirishlari mumkin. Demak, bahslashuvchilarning
joylashishlari ham bu o’rinda ma’lum ahamiyat kasb etadi.
Katta guruhlarda bahs yoki
munozara uyushtirilganda, boshlovchining roli ayniqsa kattadir. Chunki u har
bir guruhdagi tortishuvlar va fikr almashinuvlarning boshida turmog’i kerak
bo’lsa, ular faoliyatini maqsadga muvofiq tarzda yo’naltirib turmog’i lozim.
Kichik guruhdagidan farqli ularoq, katta guruhlarda boshlovchi u yoki bu ichki
guruhga yon bosmasligi yoki ularni o’zining shaxsiy fikriga majburan
ergashtirmasligi kerak. Aks xolda, u o’zining faoliyati bilan boshqalar
tashabbusiga salbiy ta’sir ko’rsatishi va bahsning yo’nalishini buzib qo’yishi
mumkin. Shuning uchun katta guruhlar uyushtiriladigan munozarannig mavzusi
oldindan tanlangan va unga boshlovchi ma’lum ma’noda tayyor bo’lishi shart.

4.6.
Darsda munozara, breynshtorming va treninglar  o’tkazish texnologiyasi
Munozaralar yuritishning yana bir
shakli borki, uning nomini rus tilida «mozgovaya ataka», inglizchasiga «brain
storming» deb ataladi. Bizning tilimizda bu tushunchannig aniq analogik
tarjimasi yo’q, lekin uni
«miyaga xujum» yoki «fikrlar to’qnashuvi», «fikrlar
jangi maydoni» deb atash mumkin. Metodning psixologik mohiyati shundaki, oddiy
munozarada bahslashuvchilar ko’proq ongli, asosli fikrlarni bayon etishga
harakat qiladilar. Bunda esa bahslashuvchilarga miyaga qanday fikr qo’yilib
kelsa, uni tanqidsiz va asoslamay erkin, «tilga nima kelsa», lekin
navbatma-navbat aytish imkoniyati beriladi. Bu narsa ko’proq muammo ancha
notanish, savol murakkab yoki noaniq bo’lgan sharoitlarda qo’l keladi. Ya’ni,
bunda «erkin assosiasiyalar»ga imkon beriladi va oxir oqibat guruhning o’zi
ma’lum rasional «mag’izni» ajratib oladi.
Bu usulni birinchi marta amerikalik olim A.Osborn
30-yillardayoq
taklif etgan va bu usul yordamida yirik loyihalarni
rejalashtirish va oldindan uning natijalarini bashorat qilishda ma’lum
yutuqlarni qo’lga kiritgan edi. Lekin keyinchalik mutaxassislar uni faqat
nostandart, o’ziga xos yechimi bo’lgan vazifalarni muhokama qilgandagina
qo’llash mumkin, degan fikrni bildira boshladilar. Birok to’g’ri tashkil etilgan
breyshtormingning amaliy afzalliklari ko’p. Faqat bunda quyidagi qoidalarga
rioya qilish kerak:
1.
Jumlalar juda qisqa bo’lishi kerak, ularning asoslanishi shart
emas.
2.
Har qanday jumla yoki fikr tanqid qilinishi mumkin emas, ya’ni
fikrlar tanqiddan xolidir.
3.
Mantiqiy fikrlardan ko’ra, fantastik yoki qo’qqisdan, tasodifan
miyada paydo bo’lgan fikr muhimroq.
4.
Fikr yoki bildirilgan qisqa mulohaza qayd etiladi.
5.
Bildirilgan fikr yoki g’oyalar u yoki bu ishtirokchiniki, deb
ajratilmaydi, ya’ni ular - muallifsizdir.
6.
Fikr yoki yaxshi g’oyalarni tanlash alohida «tanqidchilar» yoki
guruhnnig norasmiy liderlari tomonidan amalga oshiriladi.
 Yuqoridagi ta’kidlangan guruh katta bo’lgan
sharoitda bahs uyushtirishda ham generator, ya’ni fikrlarni birlamchi jamlovchilarlarga
ushbu usulda ishlashga imkon berish tajribada yaxshi natija beradi. Chunki
o’tkazilgan tekshiruvlar va ko’plab sinov mashg’ulotlarining ko’rsatishicha,
aynan shu guruhda breynshtorming usulining qo’llanilishi turli-tuman va
qarama-qarshi fikrlarning bayon etilishiga sharoit yaratadi. Aks xolda muhim
muammolar bo’yicha munozarani boshlash va unda fikrlar rang-barangligiga
erishish juda qiyin bo’ladi. Bu usul ayniksa, kattalar auditoriyasida juda
yaxshi samara beradi.
 Bahsda ishtirok etish va
undan manfaatdorlik hissi har bir ishtirokchida shakllanishi shart va bunda
boshlovchi - o’qituvchining roli katta. Amaliy mashg’ulotlarni bahs-munozara
shaklida o’tkazilishi bolalarga oldindan aytilishi va ularning tayyorgarlik
ko’rishlari uchun savollar berilib qo’yilishi maqsadga muvofikdir. Bahs
ishtirokchilari hayajonlanmasliklari uchun mashg’ulot boshlanishidan avval
ularning o’zlarini erkin tutishlari uchun ayrim yengillashtiruvchi mashqlar,
boshqacha qilib aytganda, psixogimnastik mashqlar o’tkazish tavsiya
etiladi. Masalan, ana shu maqsadda o’tkaziladigan psixogimnastik mashqlarga
quyidagilarni kiritish mumkin:
1.O’qituvchi guruhni aylana shaklida turishlari
so’raydi va a’zolarni navbatma-navbat o’rtaga chiqib, guruh bilan xohlagan
tarzda, lekin samimiy salomlashishni so’raydi. Keyin guruhdan kimning salomi
ko’proq yoqqanini so’raydi.
2.Guruh a’zolari o’qituvchi atrofida yarim aylana
shaklida turishadi. Navbat bilan guruh a’zolari o’rtaga chiqib, xoxlagan a’zo
bilan so’zsiz, lekin ochiq yuz bilan mimika vositasida salomlashish va biror
fikrni bildirishi so’raladi.
3.Hamma doira shaklida o’tiradi va o’qituvchi olib
kelgan koptok navbat bilan muloqot katnashchilariga otiladi, faqat kimga
otilsa, o’sha odamning kuchli, yaxshi bir sifati aytilib, so’ngra yana otiladi.
O’qituvchi koptokning albatta har bir kishiga tegishini nazorat qiladi.
Bu kabi mashqlar munozara katnashchilari o’rtasida
o’zaro tanglikning bo’lmasligi va o’z fikrini bayon etayotganda o’qituvchidan
tortinmasligi uchun o’ziga xos trening hisoblanadi.
 O’qituvchi munozarani boshlar ekan, ishtirokchilar
ongiga quyidagilarni yetkaza olishi kerak:
a)  mashg’ulot har bir
ishtirokchiga albatta foydali bo’ladi va ular birbirlariga yordam berish uchun
kelganlar;
b)  munozara o’zaro
muloqotning bir shakli bo’lib, har bir ishtirokchi birbiriga ochiq va samimiy
munosabatda bo’lsin;
v) munozara ishtirokchilarning o’zaro tajribalarini
almashinishlari uchun qulay sharoitdir;
g) fikr bayon etishda kerak bo’lsa tavakkal
qilaylik, lekin indamaslik shiorimiz bo’lmasin;
d) munozara paytida ko’p yozish shart emas;
ye) agar biror narsa tushunarli bo’lmasa, uni
so’rashdan tortinmang;
j) bilgan bilimlarimizni bir-birimizdan ayamaymiz,
chunki boshqalar ham bundan manfaatdor bo’lsinlar, «yashiringan bilim - bilim
emas» ligini unutmaylik!
 «Tarmoqlar» (Klaster) metodi pedagogik
strategiya bo’lib, u o’quvchi- talabalarni bir mavzuni chuqur o’rganishlariga
yordam beradi. O’quvchi-talabalarni mavzuga taalluqli tushuncha yoki aniq
fikrni erkin va ochiq ravishda ketma-ketlik uzviy bog’langan holda
tarmoqlashlariga o’rgatadi. Bu usul bilan mavzuni chuqur o’rganishdan avval
o’quvchitalabalarning fikrlash faoliyatini jadallashtirish hamda kengaytirish
uchun xizmat qiladi. Shuningdek, o’tilgan mavzuni mustahkamlash, umumlashtirish
hamda o’quvchi-talabalarni shu mavzu bo’yicha tasavvurlarini chizma shaklida
ifodalashga undaydi. “Klaster” metodi aniq obyektiv yunaltirilmagan fikrlash
shakli sanaladi. Undan foydalanish inson miya faoliyatining ishlash tamoyili
bilan boqliq ravishda amalga oshiriladi. Ushbu metod muayyan mavzuning
o’quvchilar tomonidan chuqur hamda puxta o’zlashtirilguniga qadar fikrlash
faoliyatining bir maromda bo’lishini ta’minlashga xizmat qiladi.
“Klaster” metodi puxta o’ylangan
strategiya bo’lib, undan o’quvchilar bilan yakka tartibda yoki guruh asosida
tashkil etiladigan mashg’ulotlar jarayonida foydalanish mumkin. Guruh asosida
tashkil etilayotgan mashg’ulotlarda ushbu metod guruh a’zolari tomonidan
bildirilayotgan g’oyalarning majmui tarzida namoyon bo’ladi. Bu esa guruhning
har bir a’zosi tomonidan ilgari surilayotgan fikrlarni uyg’unlashtirish hamda
ular o’rtasidagi aloqalarni topa olish imkoniyatini yaratadi.
«Bumerang» texnologiyasi
bir mashg’ulot davomida o’quv materialini chuqur va yaxlit holatda o’rganish,
ijodiy tushunib yetish, erkin egallashga yo’naltirilgan. U turli mazmun va
xarakterga (muammoli, munozarali, turli mazmunli) ega bo’lgan mavzularni
o’rganishga yaroqli bo’lib, o’z ichiga og’zaki va yozma ish shakllarini qamrab
oladi.
 «Bumerang» texnologiyasi tanqidiy fikrlash,
mantiqni shakllantirishga imkoniyat yaratadi hamda g’oya va fikrlarni yozma va
og’zaki shakllarda bayon qilish ko’nikmalarini rivojlantiradi. Mazkur metod
tarbiyaviy xarakterdagi qator vazifalarni amalga oshirish imkonini beradi,
ya’ni; bo’lajak iqtisodchilarda jamoa bilan ishlash mahorati, muomalalik,
xushfe’llik, o’zgalar fikriga hurmat, rahbarlik sifatlarini shakllantirish,
ishga ijodiy yondashish, o’z faoliyatini samarali bo’lishiga qiziqish, o’zini
xolis baholash kabilar.
  «Veyer» texnologiyasi murakkab,
ko’ptarmoqli, mumkin qadar muammo xarakteridagi mavzularni o’rganishga
qaratilgan. Texnologiyaning mohiyati shundan iboratki, bunda mavzuning turli
tarmoqlari bo’yicha axborot beriladi va ularning har biri alohida muhokama
etiladi. «Veyer» texnologiyasi tanqidiy, tahliliy, aniq va mantiqiy fikrlarni
rivojlantirishga hamda o’z g’oyalari va fikrlarini yozma va og’zaki shaklda
bayon etish hamda himoya qilishga imkoniyat yaratadi.
Ushbu texnologiya mavzuni
o’rganishning turli bosqichlarida qo’llanilishi mumkin: bilimlarni erkin
faollashtirishda; mavzuni o’rganish jarayonida uning asoslarini chuqur fahmlash
va anglab yetishda; yakunlash bosqichida olingan bilimlarni tartibga solishda.

4.7. Bahs turlari. Yozma bahs o’tkazish usullari
Agar mashg’ulotlar bir-birlarini
yaxshi tanimaydigan boshlangich guruhlarda boshlangan bo’lsa, «tanishish»
mashqlarini o’tkazish, albatta ishni kichik guruhlardan boshlash lozim. Bunda erkin
yunaltirilmagan bahs shaklini qo’llash o’rinliroq. Bunda o’qituvchi
ishtirokchilarga birbirlarini yaxshi tanib olsalar, birgalikda harakat
qilsalar, umumiy ish uchun manfaatli bo’lgan natijalarga erishish mumkinligini
tushuntirishi lozim.
 Agar ishtirokchilar biror yangi ma’lumotlarga
ega bo’lish, murakkabroq masala yuzasidan umumiy nuqtai nazarga ega bo’lish
va mantiqiy xulosalarga erishishni maqsad qilgan bo’lsalar, unda dars avvalida
o’qituvchi yoki oldindan tayyorgarlik ko’rgan guruh a’zosi ma’ruza qilishi,
ma’ruza yuzasidan keyin bahs uyushtirilishi, dars oxirida imkon bo’lsa,
o’qituvchi o’zi tayyorlagan tarqatma materiallarini har bir a’zoga berishi
kerak. Faollashtiruvchi usullar materiallar kulga berilgach, ishga solinadi.
 Agar darsning yoki amaliy mashg’ulotning maqsadi
tinglovchilardagi aniq qobiliyatlarni rivojlantirish, malakalarni
oshirish va yangi tajribadan foydalanish bo’lsa, unda bahsning predmeti avvalo
tajriba almashinuvga qaratilishi, bunda ayrim mashqlar ham bajarilishi,
ularning natijalari tahlil qilinishi, rolli o’yinlarni bajarishgacha olib
borilishi kerak. Bunda o’qituvchining roli ancha mas’uliyatli bo’lib, u
mashg’ulotgacha konkret yo’riqnomalarni o’quvchilarga berishi va guruh ishini
muntazam kuzatib, nazorat qilib turadi.
 Agar munozara darslarining maqsadi -
ishtirokchilarning yangi, mustaqil fikrlarga kelishi, ularni shaxsiy
tajriba va vaziyatlarga bog’lab aytib berishlariga olib kelish bo’lsa, unda
o’qituvchi «Men» - munozaradaman» holatida guruhli bahsni kichik guruhlarda
tashkil etishi, ularda alohida holatlar va vaziyatlarning tahliliga barchaning
diqqatini qaratishi, ishtirokchilarni turli rollarni tasavvur qilishga majbur
qila olishi va oldindan tayyorlab qo’yilgan savolnomalarni dars oxirida
tarqatib, shakllangan yangi g’oyani ajratib olishi kerak. Demak, bu shakldagi
ish har bir ishtirokchidan puxta tayyorgarlikni va aniq ko’nikmalarni talab
qiladi.
 Bahs shaklida mashg’ulot o’tkazganda, qabul
qilinadigan qarorlarning ahamiyati katta. Qarorlarning samarali bo’lishi uchun
quyidagilarni yodda tutish kerak:
•
mashg’ulot boshlanishidan oldin o’qituvchi tahlil qilinishi lozim
bo’lgan muammoni belgilaydi va unga qay tarzda munosabat bildirilishi
lozimligini tushuntiradi;
•
qisqa bo’lsa-da, bu muammoning oldingi darslarga bog’liqligi,
uyga berilgan vazifa, muhokama qilinadigan masalaga oid muhim faktlar esga
tushiriladi;
•
bahs katnashchilari kichik guruhchalarga (4-5 kishi) bo’linib,
mashg’ulot oxirida fikrlar umumlashtirilishi uchun kog’ozlar taxt qilib
qo’yiladi;
•
guruhda ishlash mobaynida bildirilgan fikrlarning afzal va
kamchilik tomonlari haqidagi o’z mulohazalarini og’zaki yoki yozma tarzda
qarorlar shaklida bayon etadilar;
•
ish yakunida guruhning vakillari o’z guruhining ishi to’g’risida
gapirib, ularni boshqalarniki bilan qiyoslaydi. Zarurat bo’lsa, o’qituvchi har
bir guruhning qarorlarini o’zaro qiyoslab, savollarga javob beradi, noaniqroq
qarorlarga o’z munosabatini bildiradi.
 Pedagogik amaliyotda bahsning mohiyati ko’pincha
faqat og’zaki dialoglar va tortishuvlar tarzida tasavvur qilinadi. Lekin
og’zaki bahslarning yanada samarali va ta’sirchan bo’lishi uchun yozma bahs
shakli ham qo’llaniladi. Bu usul o’quvchilarning berilgan mavzu sohasidagi
bilimlarini yanada chuqurlashtirish, munozara madaniyatini oshirish va har bir
fikrni asoslash qobiliyatini rivojlantiradi. O’qituvchi esa o’quvchi yoki
talabalarning bilimlarini asosli baholash va bilimdonlikni to’la ma’noda tahlil
qilish imkoniyatiga ega bo’ladi. Bu usul ayniksa, milliy g’oya va milliy
mafkurani shakllantiruvchi fanlar - ijtimoiygumanitar fanlar yuzasidan
o’tkazilsa yanada samarali bo’ladi.
 O’quvchilar oldindan mavzu bilan
tanishtiriladilar, uyga berilgan topshiriqlar orasida qay biri yozma tarzda
o’tkazilishi ma’lum qilinadi. Yozma bahs o’tkaziladigan kuni o’qituvchi uni
quyidagi tarzda amalga oshiradi:  1.O’qituvchi guruhni ikkiga bo’ladi va ularni
alohida qatorlarga o’tkazadi. Har bir guruh mavzu bo’yicha qaysi nuqtai nazarni
himoya qilishini ma’lum qiladi. Masalan, birinchi guruh bolalarning aqliy
darajalarini muntazam o’lchab turish va shu orqali ta’lim muassasalariga jalb
etishni himoya qilsa, ikkinchi guruh - bu fikrni asosli tarzda inkor qiladi.
2.Shundan so’ng o’qituvchi qarama-qarshi guruh
a’zolarini juftlaydi va ularga nomeri yozilgan varoqlarni tarqatadi. Har bir
ishtirokchiga biror fikrni yozma asoslashga 5 daqiqadan beriladi. Yozma
dalillar ravon tushunarli tilda, asosli tarzda yozilishi kerak.
3.Yozilgan varakchalar qarama-qarshi sheriklarga
beriladi. Ular o’z
«raqiblari» fikriga qarshi fikrni 8-10 daqiqa
mobaynida o’ylab, yozishlari kerak bo’ladi va narigi tomondagi sherigiga beradi.

4.Yozma dalillar almashinuvining bunday tartibi 2-3
marta takrorlanadi, har safar har bir o’quvchi sherigining dalil-isbotini
diqqat bilan o’rganib chiqib, javob qaytaradi. Oxirgi raundda o’quvchilarning
o’zlariga yakunlash imkoni beriladi va yozma ishlar yig’ib olinadi.
5.O’qituvchi yozma baxlarni yakunlashda tomonlarga
«Qarshi tomonning eng yaxshi dalil-isboti qaysilar bo’ldi?» deb so’raydi va
o’quvchilar bilan oldindan kelishgan xolda ular bilimlarini yakka-yakka yoki
guruhiy baholaydi.
    Yuqorida
keltirilgan yozma bahslarni o’tkazish tamoyillari Fred Nyumen        materiallari
       asosida      tayyorlandi.        Uylaymizki,     bizning sharoitimizda
ham bu usullar ancha samara beradi. Kisqacha xulosa
Xulosa qilib shuni aytish
mumkinki, bugungi kunda ta’limda zamonaviy didaktika va ta’lim tarkiblarining
samaradorligini oshirish imkoniyatlari, yangi g’oya va texnologiyalarning ilmiy
ishlab chiqilishi va amaliy asoslanishi qo’llanilmoqda. Zamonaviy texnologik
mutaxassis bo’lish uchun ta’lim texnologiyalarining barchasini, shu jumladan
pedagogik komponentlarini chuqur o’rganib, tahlil qilish lozim.
Pedagogik lug’atda pedagogik texnologiya
tushunchasiga turli xil yo’llar bilan yondashilgan, shuning uchun bizning
tushunchada pedagogik texnologiyalar har xil mualliflarning ta’riflarini
umumlashtiruvchi sermazmun yig’imdir. Pedagogik texnologiya ko’proq sifatli
natijaga erishishga qaratilgan. qo’llanadigan pedagogik texnologiya natijasi
esa, birinchi navbatda, pedagogning mahoratiga, pedagogik klassifikasiya
turlaridan mohir foydalana olishiga, ilmiy-kasbiy tajribasiga, shaxsiy
xususiyat hamda insoniy fazilatlariga bog’liq.
 Auditoriya bilan ishlashning ijtimoiy
psixologik shartlari, o’quv faoliyatini samarali bo’lishi uchun faol o’qitish
metodlari va ularni tashkil etish usullarini bilish muhim bo’lib, yangi
pedagogik va didaktik texnologiyalarni joriy etishning o’z psixologik
qonuniyatlari mavjud. Dars mobaynida munozara, breynshtorming va
treninglarlarni o’tkazish, dars samarasini oshiradi. Har qanday muammoni
yechish uchun qo’llash mumkin bo’lgan bahs turlari va asosan yozma bahsni
o’tkazish qoidalari bor. “Kadrlar tayyorlashning milliy dasturi” va “Ta’lim
to’g’risidagi Qonun” da o’qitishning yangi texnologiyalari va
o’qituvchi-pedagoglarga qo’yilgan yangi talablar ham ta’lim sifatini
oshirishga, ham o’qituvchining kasb mahoratini yuksak bo’lishiga xizmat qiladi.

Savol va topshiriklar
1.   Pedagogik
texnologiyalar xakida tushuncha bering?
2.   Pedagogik
texnologiyalarning maksadi va vazifalari nimalardan iborat.
3.   Noan’anaviy
ta’lim texnologiyalaridan dars jarayonida foydalanish an’anaviy ta’limdan
kanday fark kiladi?
4.   Ta’lim
texnologiyalaridan Klaster tuzing?
5.   Pedagogik
texnologiyaning o’ziga xos xususiyatini kanday tushunasiz?
6.   Pedagog
kadrlarga qo’yiladigan zamon talablari nimalardan iborat?
7.   Darsda
samaradorlikka erishish kuprok kimning faoliyatiga boglik deb uylaysiz?
8.   Muammoli
vaziyatlarni bartaraf etish uchun tajribali, maxoratli O’qituvchi nimalarga
kuprok e’tibor berish lozim?
9.   Aqliy xujum
texnologiyasiga ta’rif bering?
10.
Iqtisodiy ta’limda ko’llanadigan ta’lim texnologiyalarini
kursatib uting?

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.   Azizxujayeva
N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. –
T.:TDPU, 2003.
2.   Ishmuxamedov
R.J. “Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish
yullari”. – T.: TDPU, 2004. 3. Sayidaxmedov N. “Yangi pedagogik
texnologiyalar”. –  4. Karimova V.M. va boshqajar Psixologiua Toshkent.,TDIU
2007
5.   N. Xo’jayev va
boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
6.   Ochilova G.O.,
Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007 yil.
7.   .Akramova F.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika. Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007
yil. 8. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogik maxorat” Toshkent.
TDIU, 2007 yil
9. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.
10.«Pedagogika» V.A.Slastenin, I.F.Isayev,
A.I.Mixenko, Ye.N.Shiyanov.
Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
11. Podlaso’y I. P. Pedagogika. Moskva ,2003.
12.www. inter – pedagogika. ru.

5-BOB.  PEDAGOGIK MAHORAT ASOSLARI

5.1.
Pedagogik mahorat haqida tushuncha.
5.2.
Pedagogik mahorat fanining vazifalari va asosiy tarkibiy qismlari.
5.3.        Hozirgi
    davrda       o‘qituvchilarning       kasbiy     mahoratini
takomillashtirish.
5.4. Pedagogik qobiliyatning asosiy sifatlari va
xususiyatlari  5.5. O‘qituvchining
kasbiy faoliyatida muloqot tizimi.
5.6.
Pedagogik texnika haqida ma’lumot

5.1. Pedagogik mahorat haqida tushuncha
O`zbеkistоn Rеsпublikasi
Пrеzidеnti I.A. Karimоv: “Ayni пaytda barchamiz bir haqiqatni o`zimizga aniq
tasavvur etishimizni istardim. Ya`ni erishilgan bunday marralar – barqarоr
rivоjlanib bоrayotgan iqtisоdiyotga asоslangan, оchiq dеmоkratik хuquqiy davlat
qurish, insоn, uning manfaatlari, хuquq va erkinliklari so`zda emas, amalda
оliy qadriyat darajasida ko`tarilgan, jahоn miqyosida оbro`-e`tibоr qоzоngan
jamiyat barпо etish bоrasida biz o`z оldimizga qo`ygan yuksak maqsadga
1  qaratilgan uzоq va murakkab yo`lning bir qismi
хоlоs”.
O`z-o`zidan ravshanki, bularning
barchasi iqtisоdiyotimizning yuqоri sur`atlar bilan barqarоr o`sib bоrayotgani
va mamlakatimizda ro`y bеrayotgan ulkan ijоbiy o`zgarishlardan dalоlat bеradi.
Dars bеrish san`atini egallashda o`qituvchi uyushtirgan o`quv mashғulоti,
chuqur bilim bеrish vоsitasi bo`lishi bilan birga, mustaqil O`zbеkistоnning
ravnaqi, ertangi kunga bo`lgan ishоnch, хalqimizning aql–zakоvati va
mеhnatining nimalarga qоdirligi, jamiyatning munоsib fuqarоsi hamda quruvchisi
bo`lish uchun nimalar qilish zarurligini ko`rsatuvchi ko`zgu bo`lib хizmat
qiladi.
Islоm Karimоvning “Yuksak
ma`naviyat – еngilmas kuch” asarida ilmiy asоslangan “Ta`limni
tarbiyadan, tarbiyani esa ta`limdan ajratib bo`lmaydi - bu sharqоna qarash,
sharqоna hayot falsafasi»2 haqidagi ta`limоti milliy didaktikaning
mеtоdоlоgik asоsini rivоjlantirdi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasi hamda Prezidentimiz tomonidan qabul qilinayotgan har bir Qarorda
barkamol avlod tarbiyasi va

1 Karimоv I.A. “Mamlakatimizda dеmоkratik islоhоtlarni
yanada chuqurlashtirish va fuqarоlik jamiyatini rivоjlantirish kоnцепцiyasi”
Пrеzidеnt I.Karimоvning O`zbеkistоn Rеsпublikasi Оliy majlisi Qоnunchilik пalatasi
va Sеnatining qo`shma majlisidagi ma`ruzasi. T.: 2010 yil, 13-bеt.

2Karimоv I.A. .Yuксак ма`навият – енгилмас кuч” – Т.:
O`zbекистон,   2008 yил, 135-bет
ularning kasbiy mahoratini avvalo ta’lim
muassasalarida oshirib borishga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Xususan 2010
yilning “Barkamol avlod yili” deb e’lon qilinishi ham pedagoglar va
tarbiyachilar zimmasiga ulkan mas’uliyatlar yukladi. Jumladan, Respublikamiz
Prezidenti
I.A.Karimovning “Barkamol avlod yili” Davlat dasturi
to‘g‘risidagi Qarorida “Mamlakatimizda sog‘lom
va barkamol avlodni tarbiyalash, yoshlarning o‘z ijodiy va intellektual
salohiyatini ro‘yobga chiqarishi, mamlakatimiz yigit–qizlarini XXI asr
talablariga to‘liq javob beradigan har tomonlama rivojlangan shaxslar etib
voyaga yetkazish uchun zarur shart–sharoitlar va imkoniyatlarni yaratish
bo‘yicha keng ko‘lamli aniq
1 muhim vazifa sifatida
yo‘naltirilgan chora–tadbirlarni amalga oshirish”
belgilangan. Ushbu vazifalarni bekamu ko‘st amalga
oshirilishi uchun bugungi kunda avvalo, bo‘lajak
o‘qituvchilarning saviyasini va bilimini uzluksiz takomillashtirib borishga
mustahkam zamin yaratilishi kerak. Oliy pedagogik ta’lim muassasalarida ushbu
muammolarning echimini topishda “Pedagogik mahorat” fanini chuqur o‘rganish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Pedagogik mahorat nima? Uning
mohiyati nimalardan iborat? Ularni egallash uchun nimalarni bilish kerak?
Hozirgi zamon pedagogikasi va psixologiyasi «pedagogik mahorat» tushunchasiga
turlicha izoh beradi. Jumladan, “Pedagogik ensiklopediya”da ta’rif quyidagicha
izohlangan: “O‘z kasbining mohir ustasi bo‘lgan, yuksak darajada madaniyatli,
o‘z fanini chuqur biladigan, yondash fanlar sohalarini yaxshi tahlil eta
oladigan, tarbiyalash va o‘qitish uslubiyatini mukammal egallagan mutaxassis”.
Ushbu ta’rifning mohiyatidan kelib chiqib o‘qituvchining pedagogik mahorati
tushunchasi mazmunini shunday izohlash mumkin:
1.
Madaniyatning yuqori darajasi, bilimdonlik va aql-zakovatning
yuksak ko‘rsatkichi.
2.
O‘z faniga doir bilimlarning mukammal sohibi.
3.
Pedagogika va psixologiya kabi fanlar sohasidagi bilimlarni puxta
egallaganligi, ulardan kasbiy faoliyatida foydalana olishi.
4.
O‘quv – tarbiyaviy ishlar metodikasini mukammal bilishi.
Pedagogik mahorat tizimi
quyidagi o‘zaro bir-biri bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy komponentlardan iborat:
1.
Pedagogik insonparvarlik talablariga bo‘ysunishi.
2.
Kasbga oid bilimlarni boshqa fanlar bilan aloqadorlikda mukammal
bilish.
3.
Pedagogik qobiliyatga ega bo‘lish.

1 “ADOLAT” ijtimoiy siyosiy gazetasi. – Toshkent, 2010,
№ 4, 29 yanvar.
4. Pedagogik
texnika sirlarini puxta egallash.
 Barcha kasblar orasida
o‘qituvchilik kasbi o‘zgacha va muhim ijtimoiy ahamiyat kasb etadi. Zero,
o‘qituvchi yosh avlod qalbi kamolotining me’mori, yoshlarga ta’lim-tarbiya
beruvchi insondir. Bugungi kunda u yoshlarni g‘oyaviy – siyosiy jihatdan
chiniqtirib tabiat, jamiyat, ijtimoiy hayot, tafakkur taraqqiyoti
qonuniyatlarini o‘rgatadi, yoshlarni mehnat faoliyatiga tayyorlab, kasb–hunar
sirlarini puxta egallashlarida ko‘maklashadi va jamiyat uchun muhim bo‘lgan
ijtimoiy–iqtisodiy vaziyatlarni hal etadi. Ana shu mas’uliyat o‘qituvchidan o‘z
kasbining mohir ustasi bo‘lishni, o‘quvchilarga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatib,
ularning qiziqishi, qobiliyati, iste’dodi, e’tiqodi va amaliy ko‘nikmalarini
har tomonlama rivojlantirish yo‘llarini izlab topadigan kasb egasi bo‘lishni
talab etadi. Buning uchun doimo o‘qituvchilarning kasbiy mahoratini, ko‘nikma
va malakalarini oshirib borish, ularga har tomonlama g‘amxo‘rlik qilish, zarur
shart – sharoitlar yaratish, kerakli moddiy va ilmiy – metodik hamda texnik
yordam ko‘rsatish, o‘qituvchilarning ijodiy tashabbuskorligini muntazam oshirib
borishga ko‘maklashish lozim.

O‘QITUVCHINING PEDAGOGIK
FAOLIYATI
TARKIBIY QISMLARI

Pedagogik faoliyatning maqsadi
Pedagogik faoliyatning obyekti va
subyekti
Pedagogik faoliyatning vositasi

9-rasm.
O‘qituvchining pedagogik faoliyati tarkibiy qismlari
Shunga asosan, «Pedagogik
mahorat» fani, mahoratli o‘qituvchilarni tayyorlashga xizmat qiladi,
o‘qituvchilar va tarbiyachilarning kasbiy faoliyati sirlarini, mohirligini
o‘rgatuvchi va uni takomillashtirish to‘g‘risida ma’lumotlar berib boruvchi fan
bo‘lib, o‘qituvchilarda pedagogik mahoratning mohiyat mazmunini, hozirgi zamon
talablari doirasida kasbiy faoliyatini rivojlantirishning yo‘llarini,
vositalarini, shakllarini o‘rganadi.
Pedagogik mahorat o‘qituvchilar
va tarbiyachilarga pedagogik ijodkorlik, pedagogik texnika, ta’lim – tarbiya
jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro hamkorligi, muloqot olib borish
taktikasi, nutq madaniyati, tafakkuri, tarbiyachining ma’naviy – ma’rifiy va
tarbiyaviy ishlarini tashkil etish va amalga oshirish, bu jarayonda
xulq–atvorni va hissiyotni jilovlay olish xususiyatlarini o‘rgatadi va o‘z
kasbini rivojlantirib boruvchi pedagogik faoliyatlar tizimi to‘g‘risida
ma’lumotlar beradi. Pedagogik mahorat o‘qituvchilarning pedagogik faoliyati
zamirida takomillashib boradi.
Pedagogik faoliyat yosh avlodni
hayotga, mehnatga tayyorlash uchun jamiyat oldida, davlat oldida javob
beradigan, ta’lim-tarbiya berishda maxsus tayyorlangan o‘qituvchilar mehnati
faoliyatidir. Bo‘lajak o‘qituvchilar o‘z pedagogik faoliyati jarayonida faoliyatning
quyidagi tarkibiy qismlarini bilishi lozim.
Pedagogik jarayonning mohiyatini
anglamagan, bolaga nisbatan chuqur hurmatda bo‘lmagan o‘qituvchi ta’lim-tarbiya
samaradorligi va inson kamolotini ta’minlovchi fikrga ega bo‘lmaydi. Pedagogik
jarayonning vazifasi bilim berish, tarbiyalash, rivojlantirish bo‘lib,
o‘qituvchilarning faoliyat mezonini begilab beradi. O‘qituvchilarning faoliyati
pedagogik jarayonning harakat vositasidir. Pedagogik jarayonning
obyektlari bo‘lmish tarbiyalanuvchi insonga, o‘quvchi va o‘quvchilar guruhiga
hamda alohida o‘quvchiga, pedagogik jarayonning subyektlari
─ ota-onalar, o‘qituvchilar, tarbiyachilar,
sinf jamoasi, pedagogik jamoa mas’uldirlar va ular jamiyat talablari asosida
ta’lim va tarbiya berish faoliyatini bajaradilar. O‘qituvchining pedagogik
faoliyatida ijobiy natijalarga erishishi, mehnat malakasini, ya’ni egallagan
bilimlarini o‘zining hayotiy va amaliy faoliyatida nechog‘lik qo‘llay bilishi
bilan belgilanadi.
 O‘qituvchilarning pedagogik faoliyati samarali
bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan qobiliyatlar tizimini: bilim, bolani tushuna
olish, kuzatuvchanlik, nutq malakasi, tashkilotchilik, kelajakni ko‘ra bilish,
diqqatni taqsimlab olish, vaziyatni to‘g‘ri baholash, yuzaga kelish ehtimoli
bo‘lgan har xil ziddiyatlarni o‘z vaqtida bartaraf etish, o‘quvchilarni bilim
olishga qiziqtirish kabilar tashkil etadi.
 Mazkur fanning mazmunidan
kasbga doir topshiriq va vazifalarni echish uchun o‘quv – tarbiya jarayonini
boshqarish, unga rahbarlik qilishda pedagogik–psixologik ta’limot nuqtai –
nazaridan yondashish, ta’lim – tarbiyani milliy an’analarimiz ruhida zamonaviy
metodlar asosida modellashtirish, o‘quv – tarbiyaviy jarayonda ilg‘or pedagogik
texnologiyalarni tatbiq etish uchun o‘qituvchi mahoratining zarurligi haqidagi
ma’lumotlar va ularni takomillashtirish tizimlari o‘rin olgan.
 Shunga ko‘ra, «Pedagogik
mahorat» fani kasbga oid bilim va qobiliyatlarni o‘qituvchilarda
shakllantirish, ijodkorlikni tarbiyalash, mahorat, ko‘nikma va malakalarni
egallashlari uchun, pedagogik texnika, pedagogik hamkorlik, pedagogik nazokat,
nutq madaniyati to‘g‘risida ma’lumotlar berib boradi.
Bu maqsad bo‘lajak o‘qituvchilarning quyidagi vazifalarni
muntazam bajarib borishlari orqali amalga oshiriladi:
1.
Bo‘lajak o‘qituvchilar pedagogik mahoratning nazariy va
metodologik asoslari bilan qurollantiriladilar.
2.
Pedagogik mahorat fanining pedagogik texnika, pedagogik hamkorlik
(muloqot), pedagogik nazokat, pedagogik qobiliyat, tarbiyachilik mahorati,
ta’lim jarayonini boshqarish, nutq madaniyati, tarbiya texnologiyasi, pedagogik
ijodkorlik, refleksiya kabi tarkibiy qismlari to‘g‘risidagi bilimlar tizimini
egallaydilar.
3.
Bo‘lajak o‘qituvchilar milliy urf–odat va an’analarimizda va
O‘rta Osiyo mutafakkirlarining boy ijodiy meroslarida aks etgan pedagogik
mahorat sirlarini mustaqil egallashga nisbatan o‘zlarida ehtiyoj va havasni
rivojlantirib boradilar.
4.
Egallangan pedagogik–psixologik va metodik bilimlar, ko‘nikma va
malakalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar asosida har bir bo‘lajak o‘qituvchi o‘zining
shaxsiy pedagogik mahoratini shakllantiradi.
5.
O‘quv–tarbiyaviy jarayonni jahon andozalariga xos so‘nggi
zamonaviy metod va shakllar asosida tashkil etish va boshqarishni amalga
oshirishning nazariy va amaliy asoslarini muntazam o‘zlashtiradilar.
6.
O‘qituvchilar o‘z kasbiy mahoratlarini takomillashtirishlari
uchun shaxsiy–ijodiy malaka oshirishning shakl, usul va vositalarini
egallaydilar.
7.
Tarbiyachi mahoratining mohiyati, funksiyasi, tuzilishi
to‘g‘risida o‘qituvchilar uzluksiz ma’lumotlarni o‘rganib boradilar.
8.
Yuksak zamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan
erkin foydalanish asosida o‘z kasbiy mahoratlarini shakllantiradilar.
Bu maqsad va vazifalarning hal
etilishi o‘qituvchilar va tarbiyachilarni zamon bilan hamnafas bo‘lishga,
yoshlarni tarbiyalash dardi bilan yashash va kelajakni aniq ko‘ra olishga
o‘rgatadi. Har bir o‘qituvchi shaxsida mamlakatimizning dolzarb muammolarini,
maqsad va vazifalarini vijdonan tasavvur qilib, aniq bajarib borishi uchun
shijoat bilan o‘z imkoniyati, bilimi, tajribalarini ishga solishga o‘rgatadi
hamda pedagogik faoliyatga ijodiy yondashish malakalariga ega bo‘lishni
tarbiyalaydi.
O‘qituvchilarning shaxsiy
fazilatlari sirasiga iymon–e’tiqodi, dunyoqarashining kengligi, faolligi,
odob–axloqi, fuqarolik burchini his qilishi, ma’naviyati, dilkashligi,
talabchanligi, qat’iyligi va o‘z maqsadlariga intilishi, insonparvarligi,
huquqiy bilimdonligi mamlakatimizning ijtimoiy–siyosiy talablariga o‘z
fikr-mulohazasi bilan faol ishtirok etishi kiradi.
O‘qituvchilarning kasbiy
xususiyatlariga: o‘z kasbini, bolalarni sevishi, ziyrakligi, hozirjavobligi,
vazminligi, pedagogik nazokati, tasavvuri, qobiliyati, tashkilotchiligi,
notiqlik madaniyati, chuqur va keng ilmiy saviyasi, kasbiy layoqatliligi,
ma’naviy ehtiyoji va qiziqishi, intellekti, yangilikni anglay va qo‘llay
olishi, kasbiy ma’lumotni muntazam oshirishga nisbatan intilishi va boshqa fazilatlari
kiradi.
Xo‘sh pedagogik mahoratning o‘zi
nima? Unga hozirgi zamon fani nuqtai nazaridan quyidagicha ta’rif beriladi:
Pedagogik mahorat –
o‘qituvchilarning shaxsiy (bolajonligi, xayrixohligi, insonparvarligi,
mehribonligi va h.k.) va kasbiy (bilimdonligi, zukkoligi, fidoyiligi,
ijodkorligi, qobiliyati va hokazo.) fazilatlarini belgilovchi xususiyat bo‘lib,
o‘qituvchilarning ta’lim-tarbiyaviy faoliyatida yuqori darajaga erishishini,
kasbiy mahoratini doimiy takomillashtirib borish imkoniyatini ta’minlovchi
faoliyatdir. U o‘z fanini mukammal bilgan, pedagogik–psixologik va metodik
tayyorgarlikka ega bo‘lgan, o‘quvchilarni o‘qitish, tarbiyalash va
rivojlantirishning optimal yo‘llarini izlab topish uchun, amaliy faoliyat olib
boradigan har bir o‘qituvchining kasbiy faoliyatida namoyon bo‘ladi.

10- rasm. Pedagogik mahoratning tashkil etuvchi komponentlari

Shunday qilib, pedagogik mahorat
egasi bo‘lish uchun o‘qituvchi o‘z o‘quv predmetini davr talablari asosida
bilishi pedagogik va psixologik bilimlarga ega bo‘lishi, hamda insoniylik,
izlanuvchanlik va fidoyilikni o‘zida tarkib toptirishi lozim. I.P. Rachenko
pedagogik mahoratni pedagogik san’atning bir qismi sifatida ta’riflab, shunday
yozadi: “pedagogik mahorat deganda o‘qituvchining pedagogik–psixologik
bilimlarni, kasbiy malaka va ko‘nikmalarni mukammal egallashi, o‘z kasbiga
qiziqishi, rivojlangan pedagogik fikrlashi va intuitsiyaci, hayotga
axloqiy–estetik munosabatda bo‘lishi, o‘z fikr-mulohazasiga ishonchi va qat’iy
irodasi tushuniladi”. Tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, quyidagi to‘rtta komponent
pedagogik mahoratning asosiy tashkil etuvchilari hisoblanadi.
Shuni alohida qayd etib o‘tish
zarurki, o‘qituvchilik kasbi murakkab va mas’uliyatli jarayondan iborat. Ushbu
kasbning sharafliligi va murakkabligi shu bilan belgilanadiki, o‘qituvchi doimo
ongning yagona sohibi bo‘lmish insonning ta’lim–tarbiyasi bilan shug‘ullanib, u
bilan muloqot olib boradi. Ongli va tirik jonzot esa aqliy, ruhiy hamda
jismoniy jihatdan doimo rivojlanishda bo‘ladi. Shu sababli, bo‘lajak
o‘qituvchilar tarbiyalanuvchi bilan doimiy muloqotda bo‘lishi, unga ta’sir
ko‘rsatish uchun muntazam ravishda psixologiya va tarbiya nazariyasini mukammal
o‘rganib, o‘z kasbiy faoliyatini muttasil rivojlantirib borishi kerak.
O‘qituvchilarning kasbiy
pedagogik tayyorgarligi shartli ravishda quyidagi yo‘nalishlarda olib boriladi:
1) O‘qituvchining shaxsiy fazilatlar bo‘yicha tayyorgarligi.
2)
O‘qituvchining ruhiy – psixologik tayyorgarligi.
3)
O‘qituvchining ijtimoiy – pedagogik va ilmiy – nazariy jihatdan
tayyorgarligi.
4)
O‘qituvchining maxsus va ixtisoslikka oid uslubiy bilimlarni
egallab borishi.
 Yana ta’kidlash joizki,
pedagogik mahorat o‘qituvchilar hamda tarbiyachilar shaxsiy va kasbiy
sifatlarining yig‘indisi bo‘lib, o‘qituvchi mahoratini shakllantirishni
ta’minlovchi omillarni, pedagogik–psixologik, metodik bilimlarni doimiy egallab
borishi lozim. Yuksak pedagogik mahoratni shakllantirishni ta’minlovchi omillar
quyidagilar:
a)
ixtisoslik bo‘yicha o‘quv predmetini, zamon, ilm–fan, texnika
taraqqiyoti darajasida mukammal bilishi, uning
boshqa o‘quv fanlari bilan o‘zaro aloqadorligini ta’minlash malakasiga ega
bo‘lishi;
b)       ta’lim
oluvchilarning yosh, fiziologik, psixologik hamda shaxsiy xususiyatlarini
hisobga olishi, ularning faoliyatini obyektiv nazorat qilishi va baholashi;
v) ta’lim jarayonini demokratlashtirish va
insonparvarlashtirish aso-
sida o‘z faoliyatini tashkil etishi;
g) o‘quv – tarbiyaviy jarayonni
zamon talablari darajasida tashkil qilish uchun asosiy pedagogik– psixologik va
metodik ma’lumotlarga ega bo‘lishi;
d)
fanlarni o‘qitish jarayonida zamonaviy axborot texnologiyalari
imkoniyatlaridan keng foydalanishni bilishi;
e)
jamoani «ko‘ra bilish», o‘quvchilarning qiziqishlari,
intilishlari, ularning hayot faoliyatlarida uchraydigan qiyinchiliklarni
tushunish va hamdard bo‘la olish, o‘z vaqtida ular fikrini anglay bilish,
zukkolik bilan har bir bolaning xarakter xususiyati, qobiliyati, irodasini
tushunish hamda ularga muvaffaqiyatli ta’sir ko‘rsatishning shakl, usul,
vositalaridan xabardor bo‘lishi;
j) o‘z shaxsiy sifatlari (nutqining ravonligi,
tashkilotchilik qobiliyati, ba-
diiy ehtiyoji, didi va hokazo) ni takomillashtirish
malakasiga ega bo‘lishi.
 O‘qituvchining pedagogik
mahorati pedagogika oliy ta’lim muassasalarida shakllanib boradi. Yuksak
saviyali pedagogik kadrlar tayyorlashga nisbatan talablar, ularning malakasini
oshirish va qayta tayyorlash tizimini takomillashtirish, o‘z kasbi bilan
uzluksiz taraqqiyotga moslasha oladigan o‘qituvchining shakllanishi, bo‘lajak
o‘qituvchi umummilliy mavqeining o‘sib borishini ta’minlaydi.

5.2. Pedagogik mahorat
fanining vazifalari va asosiy tarkibiy qismlari Mamlakatimizning
istiqlol yo‘lidagi ilk qadamlaridanoq, buyuk ma’naviyatimizni tiklash va yanada
yuksaltirish, milliy ta’lim-tarbiya tizimini takomillashtirish, uning milliy
zaminini mustahkamlash , zamon talablari bilan uyg‘unlashtirish asosida jahon
andozalari va ko‘nikmalari darajasiga chiqarish maqsadida ta’lim tizimida ulkan
bunyodkorlik ishlari olib borilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining IX sessiyasida qabul qilingan “Ta’lim to‘g‘risida”gi
hamda “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” to‘g‘risidagi Qonunda ta’lim sohasida
olib borilayotgan islohotlarda o‘qituvchi-tarbiyachilarning mehnati naqadar yuksakligi,
ular oldida barkamol avlodni tarbiyalashdek sharafli va mas’uliyatli vazifa
turganligi ta’kidlanadi. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning 3-moddasida ta’lim
O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy taraqqiyotida ustuvor soha deb e’lon qilingan
hamda ta’lim sohasidagi davlat siyosatining quyidagi asosiy prins iplari
belgilab berilgan:
Ø ta’lim va tarbiyaning
insonparvar, demokratik xarakterda ekanligi; Ø         ta’limning uzluksizligi
va izchilligi;
Ø umumiy o‘rta, shuningdek
o‘rta maxsus, kasb–hunar ta’limining
majburiyligi;
Ø o‘rta maxsus, kasb–hunar
ta’limining yo‘nalishini: akademik litseyda
yoki kasb–hunar kollejida o‘qishni tanlashning
ixtiyoriyligi;
Ø ta’lim tizimining dunyoviy
xarakterda ekanligi;
Ø davlat ta’lim standartlari
doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi;
Ø ta’lim dasturlarini
tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv;
Ø bilimli bo‘lishni va
iste’dodni rag‘batlantirish;
Ø ta’lim tizimida davlat va
jamiyat boshqaruvini uyg‘unlashtirish.
 Ushbu prinsiplar zamirida o‘qituvchi pedagogik
faoliyatining asosiy mohiyati mujassamlangan bo‘lib, uni hayotga tatbiq etish
o‘qituvchilar zimmasiga yuklatilgan. O‘qituvchi yuqori malakali kadrlar
tayyorlash sifatini ta’minlovchi asosiy javobgar shaxs ekan, uning pedagogik
mahorati ham hozirgi zamon talablari darajasida, jahon andozalariga mos
ravishda shakllanishi kerak. Shu jihatdan, “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi”da ham o‘qituvchining kasbiy mahoratini oshirishga jiddiy e’tibor
qaratilgan. Jumladan, Dasturning 4.2. bandida pedagogik kadrlarning malakasini
oshirish va ularni qayta tayyorlashning zamon talablariga moslashuvchan,
ta’limning yuqori sifatli va barqaror rivojlanishini ko‘zlovchi tizimini
vujudga keltirish ta’kidlanadi. Pedagog kadrlarni ildam qayta tayyorlash va
ularning malakasini oshirish, raqobatbardosh darajada ularning kasbiy
sifatlarini takomillashtirishni qo‘llab–quvvatlash ta’minlanadi. Ushbu talablar
zamirida ham o‘qituvchining pedagogik mahoratini uzluksiz takomillashtirib
borish naqadar muhim va davr talabi ekanligi ta’kidlanmoqda. Shunday ekan,
“Pedagogik mahorat” fanining vazifalarini “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun hamda
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” talablari belgilab beradi. Uning vazifalari
quyidagilardan iborat:
Ø ta’lim tizimida amalga
oshirilayotgan yangilanish va islohotlarni insonparvarlik va demokratik
tamoyillarga moslab olib borish;
Ø ta’lim mazmunini
mamlakatning ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyoti istiqbollaridan, jamiyat
ehtiyojlaridan, fan, madaniyat, texnika va texnologiyaning zamonaviy
yutuqlaridan kelib chiqqan holda boyitib borishni ta’minlash;
Ø bo‘lajak o‘qituvchilarning
ma’naviy-axloqiy jihatdan dunyoqarashini rivojlantirishda milliy urf–odat va
an’analarimizdan, boy adabiy merosimizdan samarali foydalanishning tezkor metod
va usullarini ishlab chiqish va joriy etish;
Ø ta’lim va tarbiya
jarayonini kelgusida o‘qituvchilardan talab qiladigan darajada sifatini va
barqaror rivojlanishining kafolatlarini, ustuvorligini ta’minlash uchun
normativ hujjatlar, o‘quv–uslubiy adabiyotlar, moddiy–texnika va axborot bazasi
bilan boyitib borish;
Ø bo‘lajak o‘qituvchilarning
yuksak kasbiy tayyorgarlik darajasi, malakasi, bilimi, madaniy va
ma’naviy–axloqiy saviyasining sifatini zamon talablariga javob beradigan
darajada oshirib borish;
Ø bo‘lajak o‘qituvchilarni
yuqori malakali kadrlar tayyorlash bilan pedagogik faoliyatning nufuzi va
ijtimoiy maqomini ko‘tarishga o‘rgatish.  Pedagogik mahoratni egallashda kasbga
oid nazariy va amaliy bilimlarni egallash, pedagogik jamoa bilan doimiy
muloqotda bo‘lish ijobiy natijalar beradi. Binobarin, bunday muhitda o‘zaro
fikr almashish, shaxsiy mulohazalarni boshqalar tomonidan bildirilayotgan
qarashlar bilan taqqoslab, ularning to‘g‘riligi, haqqoniyligiga ishonch hosil
qilish, mavjud bilimlarni yanada boyitish, xato yoki kamchiliklarni aniqlash
hamda ularni bartaraf etish yo‘llarini topish imkoniyati mavjud.
Buyuk nemis pedagogi Adolf
Disterverg o‘qituvchining doimiy ravishda fanlarni mutolaa qilish bilan
shug‘ullanishi haqida gapirib, shunday degan edi: “O‘qituvchi muntazam
ravishda fan bilan shug‘ullanmog‘i lozim. Aks holda u qurigan daraxt va toshga
o‘xshab qoladi. Qurigan daraxt va tosh meva bera olmaganidek, kelajakda bunday
o‘qituvchidan hech qanday natija kutib bo‘lmaydi”.
Hozirgi zamon fan va texnikasi jadal sur’atda
rivojlanayotgan, zamonaviy axborot texnologiyalarining salmog‘i keskin
oshayotgan bir davrda o‘qituvchi pedagogik mahoratini takomillashtirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Agar, ilgari fanning biror sohasida ro‘y berayotgan yirik
kashfiyot qariyb o‘n besh yillik samarali va kishi zo‘rg‘a ishonadigan voqea
hisoblangan bo‘lsa, hozir har yili, hatto har oyda fan, texnika sohasida yangi
kashfiyotlar yaratilmoqda, bilimlarning ilgari noma’lum bo‘lgan yangi
yo‘nalishlari maydonga kelmoqda. Kishilarda bilimga bo‘lgan intilish beqiyos
darajada o‘sib borayotir. Shuning uchun hozir kunda o‘qituvchi faqat o‘z fani
bo‘yicha emas, balki o‘z faniga yaqin bo‘lgan sohalardagi yangiliklarni bilishi
talab etiladi.
Bizga ma’lumki, ilg‘or jamiyat fuqarosining, xususan
o‘qituvchining ma’naviy boyligi uning keng dunyoqarashi, teran fikrlash
layoqati, savodxonligi, yuksak insoniy fazilatlarga boyligi bilan baholanadi. “Barcha
illatlarning kelib chiqishi ilmsizlikdandir” degan edi yunon faylasufi
Sokrat. Shunday ekan, yosh avlodning yuksak bilim va tafakkur sohibi bo‘lishi
uchun barchamiz javobgarmiz. Bu javobgarlik ko‘proq o‘qituvchilar zimmasida.

2 - jadval  Pedagogik mahoratni egallash vositalari

 PEDAGOGIK MAHORAT FANINING ASOSIY
  TARKIBIY QISMLARI

1. Nutq malakasi va texnikasini mukammal
  o‘zlashtirish.

2. Tushunarli,
  ta’sirchan fikr va his-tuyg‘ularni so‘zda aniq ifodalash.

3. Mimik va pantomimik harakatlardan o‘z o‘rnida
  foydalanish.

4. Ma’noli va ochiq chehrali nigoh bilan qarash.

5. Hissiy psixik va
  tasodifiy holatlarda o‘z his-tuyg‘ularini jilovlay olish.

6. Turli
  vaziyatlarda tarbiyachiga xos bo‘lgan ijodiy kayfiyatni bosh qarish.

7. Kulgi va tabassumda samimiylikni e’tirof etish.

8.
O‘quvchilar bilan doimo yaxshi kayfiyat va rag‘batlantiruvchi
  munosabatda bo‘lish.

9. Savodli va sof adabiy tilda so‘zlash.

10. Aniq imo-ishoralarni o‘z o‘rnida ishlata olish.

11. Ijodiy pedagogik qobiliyatini qo‘llay bilish.

12.
Yuksak zamonaviy axborot texnologiyalari va portal tizimidan erkin
  foydalana olish.

13. Muosharat odobiga doimo rioya qilish.

 Darhaqiqat, o‘qituvchilarning obro‘-e’tiborini
ta’minlaydigan ilk vosita uning tarbiyalanganlik darajasidir.
Birinchidan, o‘qituvchi ma’naviy jihatdan sog‘lom va keng fikrlay oladigan
bo‘lishi, o‘z milliy qadriyatlari, urf-odatlari va millatimizning buyuk
siymolari ijodiy merosini teran bilishlari kerak. Binobarin, o‘zi tanlagan
mutaxassislik va fan sohasida izlanishlar olib borgan, allomalarning hayoti va
ijodini yaxshi bilishi hamda mantiqiy tafakkurga ega bo‘lishi lozim. Bu
o‘qituvchi pedagogik mahoratining shakllanib borishida muhim ahamiyat kasb
etadi. Ayniqsa, milliy an’analarimiz, urf–odatlarimiz, qadriyatlarimiz asosida
davlatimizning buyuk kelajagi bo‘lmish yosh avlodga chuqur bilim berish
o‘qituvchilardan yuksak qobiliyatni va ishchanlikni talab qiladi.
O‘qituvchilik kasbining shakllanishi davomida uning
pedagogik mahorati takomillashib boradi. U har xil psixologik xususiyatlarga
ega bo‘lgan o‘quvchilar bilan ta’lim-tarbiyaviy faoliyat olib boradi. Turli
ziddiyatlarga duch keladi. Bu o‘z navbatida uni tinimsiz ijod qilishga,
tarbiyaning har xil vosita va usullarini topib, mohirona qo‘llashga majbur
etadi. Tarbiya natijasida belgilangan maqsadga erishish uchun o‘qituvchilar
yillar davomida yig‘ilgan tajriba va malakalariga tayanib ishlaydilar.
O‘quvchilarning nazariy hamda amaliy faoliyatida erishadigan barcha yutuqlari
va ijobiy natijalari o‘qituvchi pedagogik mahoratini namoyon etuvchi asosiy
vositalar hisoblanadi. O‘qituvchi pedagogik mahoratning tarkibiy qismlarini
bilishi, uning cheksiz imkoniyatlaridan foydalanishi lozim. Quyida
keltirilayotgan pedagogik mahorat fanining asosiy tarkibiy qismlari
milliy an’ana va urf-odatlarimizdan kelib chiqib, hozirgi global rivojlanish
davrida yanada to‘ldirilib borilishi mumkin.
O‘qituvchi barkamol avlodni
tarbiyalash jarayonida ishtirok etar ekan, nafaqat ma’naviy-axloqiy madaniyati
bilan atrofdagilarga o‘rnak bo‘lishi, shu bilan birga, pedagogik mahorat
qirralarini namoyon eta olishi, yetuk o‘qituvchi sifatida barkamol insonni
tarbiyalashga, yuqori malakali kadrlarni tayyorlash ishiga o‘zining munosib
hissasini qo‘shishi zarur.
Pedagogik mahorat – yuksak
pedagogik tafakkur, ta’lim-tarbiya jarayoniga ongli, ijodiy yondashuv, metodik
bilimlarni samarali qo‘llay olish qobiliyati bo‘lib, u doimiy ravishda
pedagogik bilimlarni oshirib borish, o‘tmish qadriyatlari, O‘rta Osiyo
mutafakkirlari ijodiy merosida yoritilgan murabbiylarni tayyorlash
to‘g‘risidagi ma’lumotlar hamda zamonaviy axborot texnologiyalari, portal
yangiliklaridan xabardor bo‘lish, ilg‘or xorijiy davlatlarning o‘qituvchilar
tayyorlash texnologiyalarini nazariy jihatdan o‘rganish jarayonida tarkib
topadi. Yosh o‘qituvchilarning, shuningdek, ta’lim muassasasida bir necha
yillik mehnat stajiga ega bo‘lgan o‘qituvchilarning pedagogik mahoratga ega
bo‘lishlari o‘zlarini kasbiy jihatdan takomillashtirib borish yo‘lida bir qator
shartlarga amal qilishi hisobiga rivojlanib boradi. Ularni quyidagi vositalar
asosida yanada rivojlantirish mumkin:
1.
Mustaqil o‘qib-o‘rganish (pedagogika fanida ro‘y berayotgan eng
so‘nggi yangiliklar haqida ma’lumotlarni beruvchi yangi adabiyotlar, Internet
materiallari, portal tizimi, vaqtli matbuot sahifalarida chop etilayotgan
ma’lumotlar, shuningdek, ilg‘or texnologiyalar bilan tanishib borish, ularda
ilgari surilayotgan g‘oyalarni umumlashtirish, xulosalash asosida mustaqil
loyihalarni tayyorlash).
2.
Tajribali ustoz o‘qituvchilar faoliyatini o‘rganish (ta’lim
muassasasidan chetga chiqmagan holda tashkil etilib, vaqt va iqtisodiy nuqtai
nazardan samarali sanaladi. Tajribali o‘qituvchilar faoliyatini o‘rganish, ular
tomonidan tashkil etilayotgan mashg‘ulotlarni kuzatish, tahlil qilish asosida
amalga oshiriladi. Bu borada olingan taassurotlarni umumlashtirish asosida
xulosa chiqarish maqsadga muvofiqdir).
3.
O‘qituvchi xodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish
kurslari va institutlarida kasbiy malaka va ko‘nikmalarni oshirib borish.
4.
Doimiy ravishda ilmiy anjumanlar (nazariy va amaliy konferens iya
hamda seminarlar, pedagogik o‘qish hamda treninglar) da faol ishtirok etish.
5.
Respublika hamda rivojlangan xorijiy mamlakatlarning yetakchi
ta’lim muassasalarida o‘z tajribalarini oshirish, kasbi bo‘yicha eng so‘nggi
ma’lumotlarni o‘rganish.
Pedagogik mahoratni egallashda
guruhli va ommaviy tadbirlarda ishtirok etish ijobiy natijalar beradi.
Binobarin, bunday muhitda o‘zaro fikr almashish, shaxsiy mulohazalarni boshqalar
tomonidan bildirilayotgan qarashlar bilan taqqoslab, ularning to‘g‘riligi,
haqqoniyligiga ishonch hosil qilish, mavjud bilimlarni yanada boyitish, xato
yoki kamchiliklarni o‘z vaqtida aniqlash hamda ularni bartaraf etish yo‘llarini
topish imkoniyati mavjud.
Pedagogik mahoratga ega bo‘lish
ta’lim-tarbiya samaradorligini ta’minlash garovi bo‘libgina qolmay, ayni vaqtda
o‘qituvchilarning jamoada, ijtimoiy muhitda obro‘-e’tiborini oshiradi,
o‘quvchilar orasida unga nisbatan hurmat yuzaga keladi.
Kasbiy mahoratni oshirish yo‘lida
amaliy harakatlarni tashkil etish pedagogik faoliyatda yo‘l qo‘yilgan yoki
qo‘yilayotgan xatolardan holi bo‘lish, o‘quvchilar, hamkasblar hamda ota-onalar
bilan munosabatda muvaffaqiyatlarga erishish imkoniyatini yaratadi.
Hozirgi paytda O‘zbekiston
Respublikasida yosh o‘qituvchilarning kasbiy mahorati, bilim va ko‘nikmalarini
muntazam oshirib borish maqsadida qizg‘in faoliyat olib borilmoqda. Xususan,
O‘zbekiston xalq ta’limi vazirligi hamda Osiyo taraqqiyot banki bilan hamkorlikda
amalga oshirilayotgan “Ta’lim sektorini rivojlantirish dasturi” loyihasi
doirasida respublika hududlarida masofadan o‘qitishning “Ta’lim-resurs”
Markazlari tashkil etilgan. Ushbu faoliyat natijasida yosh o‘qituvchilarning
xorijiy mamlakatlarda kasbiy malakalarini oshirish imkoniyati tug‘ildi.
Maktablarga yosh o‘qituvchilarni jalb etish va ularga har tomonlama amaliy
yordam berish, ta’lim-tarbiya jarayoniga ilg‘or va zamonaviy texnologiyalarni
joriy etishga ko‘maklashish maqsadida 2009-yildan boshlab “Respublika yosh
o‘qituvchilar assotsiatsiyasi” o‘z faoliyatini boshladi.
Mustaqillikka erishgach,
Prezidentimiz I.A. Karimov tashabbusi bilan 1 oktyabr – O‘qituvchi va
murabbiylar kuni umumxalq bayrami sifatida keng nishonlanadi. Mamlakatimizda
an’anaviy ravishda “Yilning eng yaxshi pedagogi” Respublika ko‘rik-tanlovi
o‘tkazilib kelinmoqda. Umumta’lim maktablarida faoliyat ko‘rsatayotgan pedagog
xodimlar orasidan ilg‘or va tashabbuskor o‘qituvchilar aniqlanib
rag‘batlantirilishi, yosh o‘qituvchilarda o‘z kasbiga nisbatan hurmat va
ehtirom uyg‘otadi. 2006-yildan boshlab esa, “Yilning eng yaxshi fan
o‘qituvchisi” ko‘rik tanlovi o‘tkazilib kelinmoqda. “Yil maktabi” – Respublika
ko‘rik-tanlovi o‘qituvchilarga jamoa asosida ta’lim muassasasida qo‘lga
kiritilayotgan yutuqlarni targ‘ib etish uchun sharoit yaratmoqda.
Shuningdek, mustaqillik yillarida
respublika xalq ta’limi tizimidagi 3425 nafar o‘qituvchi va murabbiylar
pedagogik faoliyatda ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritganlari va fidokorona
mehnatlari uchun turli davlat mukofotlari va unvonlari bilan taqdirlandilar.
Barkamol avlodga ta’lim va tarbiya
berishda cheksiz matonatlari uchun ustoz o‘qituvchilardan olti nafari
“O‘zbekiston Qahramoni” unvoni bilan, 302 nafari “O‘zbekiston Respublikasi xalq
o‘qituvchisi” va 319 nafari “O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan xalq ta’limi
xodimi” faxriy unvonlariga sazovor bo‘lganlar, 101 nafari “El-yurt hurmati”, 21
nafari “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeni bilan, 1229 nafari “Shuhrat” medali
bilan taqdirlanganlar.
 «Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi»da alohida ta’kidlangan milliy model O‘zbekiston Respublikasining
milliy-hududiy xususiyatlarini inobatga olish hamda ilg‘or fan, texnika va
texnologiya yutuqlari asosida tayyorlangan kadr (mutaxassis) – barkamol inson
va yetuk mutaxassis qiyofasini o‘zida to‘laqonli aks ettiruvchi namunadir.
O‘zbekiston Respublikasining
«Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni hamda «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»
g‘oyalarini amalga oshirish jarayonida asosan o‘qituvchi kadrlarning roli
nihoyatda beqiyos. XXI asr bolasini o‘qitish va tarbiyalash, ularni barkamol
inson va yetuk malakali mutaxassis kadrlar darajasiga etkazish vazifasini faqat
yuksak tajribaga ega XXI asr o‘qituvchisigina uddalay oladi.

5.3.
Hozirgi davrda o‘qituvchilarning kasbiy  mahoratini takomillashtirish
“Ta’lim-tarbiya tizimini tubdan
isloh qilish, uni zamon talablari darajasiga ko‘tarish, milliy kadrlar
tayyorlashning yangi tizimini barpo etish, kelajak uchun barkamol, salohiyatli
avlodni tarbiyalash maqsadida:
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va kadrlar
tayyorlash bo‘yicha milliy dasturni hayotga tatbiq etish ishlari davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishi deb hisoblansin” deyiladi “Ta’lim-tarbiya
va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish, barkamol avlodni voyaga
etkazish” to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1997 yil 6
oktyabrda qabul qilgan Farmonida. Barcha sohalarda olib borilayotgan islohotlar
samarasi yangicha fikrlaydigan, zamonaviy bilimlarga ega bo‘lgan yuksak
malakali kadrlarga bog‘liq. Kadrlarni tayyorlash esa avvalo
o‘qituvchi-murabbiylar zimmasiga yuklatilgan. Shu sababli, chuqur bilimga ega
bo‘lgan, zamonaviy o‘qituvchi-kadrlar taraqqiyotimizning muhim omili sifatida
qaralib kelinmoqda. O‘qituvchilarimiz bugungi zamon talablariga mos bilimlar
sohibi, yangilangan ta’lim mazmunini egallagan bo‘lishlari kerak. O‘qituvchi
xodimlar o‘zlarining kasb-ko‘nikmalari va muallimlik mahoratlarini doimo
takomillashtirib borishlari shart.
«Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi» g‘oyalarini amaliyotga tatbiq etish respublika ta’lim tizimida olib
borilayotgan islohotlarning muvaffaqiyatini ta’minlash, ta’lim muassasalarida
faoliyat olib borayotgan o‘qituvchi, tarbiyachi, ishlab chiqarish ustalarining
ma’naviy qiyofasi hamda kasbiy mahoratlariga bog‘liqdir.
Shaxsni tarbiyalash ishi
nihoyatda murakkab faoliyat jarayoni bo‘lib, juda qadimdan ushbu faoliyatga
jamiyatning yetuk namoyondalari jalb etilgan. Mazkur holat yosh avlod
tarbiyasi, uning tashkil etilishi mazmuni nafaqat shaxs kamoloti, balki jamiyat
taraqqiyotini ham belgilashda muhim ahamiyatga ega ekanligini anglatadi.
O‘zbekiston Respublikasida
o‘qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasi, aqliy salohiyati hamda kasbiy
mahoratiga nisbatan jiddiy talablar qo‘yilmoqda. Chunonchi, bu borada
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov quyidagilarni qayd etadi: «Tarbiyachi
– ustoz bo‘lish uchun, boshqalarning aql-idrokini o‘stirishi, ma’rifat
ziyosidan bahramand qilish, haqiqiy vatanparvar, haqiqiy fuqaro etib
yetishtirish uchun, eng avvalo, tarbiyachining o‘zi ana shunday yuksak
talablarga javob berishi, ana
1. shunday buyuk fazilatlarga ega bo‘lishi
kerak»
Yuqorida qayd etilgan fikrlardan
kelib chiqib bugungi kun o‘qituvchisi shaxsiga nisbatan qo‘yilayotgan talablar
mazmuni anglaniladi. Zamonaviy o‘qituvchi qanday bo‘lishi zarur?
Mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab ushbu muammo bo‘yicha ko‘plab pedagog va
psixolog olimlar o‘z fikr va mulohazalari bilan chiqdilar. O‘qituvchilarning
kasbiy mahoratlarini milliy an’ana va urf-odatlarimizdan, qadriyatlarimizdan kelib
chiqib yanada takomillashtirish, ularning pedagogik faoliyatini hozirgi zamon
talablari darajasida yanada takomillashtirish uchun metodik qo‘llanmalar,
tavsiyanomalar paydo bo‘ldi. Hozirgi kunda ham ushbu muammo bo‘yicha ilmiy
izlanishlar, ilmiy tadqiqotlar davom etmoqda.
XXI asrga kelib o‘qituvchining
vazifasi yanada takomillashib bormoqda. Endilikda global o‘zgarishlar,
fan-texnika va axborotkommunikatsiya texnologiyalarining kun sayin rivojlanib
borishi o‘qituvchidan yuksak mahoratni, o‘tkir irodani, psixologik quvvatni,
chuqur bilim va mulohazali bo‘lishni talab qiladi.
Hozirgi zamon o‘qituvchisi o‘z
mutaxassisligiga oid bilimlar bilan birga, pedagogik va psixologik bilimlarni
hamda turli fan yo‘nalishlari bo‘yicha maxsus bilimlarga ega bo‘lgan, kasbiy
tayyorgarlik, yuksak axloqiy fazilatlarni egallagan, ta’lim muassasalarida
faoliyat ko‘rsatuvchi shaxsdir. Ushbu nuqtai nazardan hozirgi kunda quyidagi
burch va mas’uliyatlar o‘qituvchilardan talab qilinadi:
1.
O‘qituvchi, eng avvalo, mas’uliyatni his etuvchi tarbiyachi,
tajribali notiq, madaniyat va ma’rifat targ‘ibotchisidir.
2.
O‘qituvchi tabiatan o‘quvchilarni seva olishi, o‘z mehrini,
histuyg‘ularini har lahzada o‘quvchilar ichki dunyosi bilan bog‘lay olishi,
ularning ham mehriga, hurmatiga sazovor bo‘lishi kerak.
3.
O‘qituvchi jamiyat ijtimoiy hayotida ro‘y berayotgan
o‘zgarishlar, olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar mohiyatini chuqur
anglab yetishi va ularga xolisona baho berib, bu borada o‘quvchilarga to‘g‘ri,
asosli ma’lumotlarni doimiy bera olishi lozim.
4.
Zamonaviy o‘qituvchining ilm-fan, texnika va
axborot-kommunikatsion texnologiyalari yangiliklaridan va yutuqlaridan xabardor
bo‘lib borishi talab etiladi.

Karimov I.A. Buyuk kelajagimizning huquqiy kafolati. –
Toshkent, Sharq nashriyot-matbaa kontserni Bosh tahririyati, 1993, 27-28-bet.
5.
O‘qituvchi o‘z mutaxassisligi bo‘yicha chuqur va puxta bilimga
ega bo‘lishi, barcha fanlar integratsiyasini o‘zlashtirib borishi, bunda o‘z
ustida tinimsiz ilmiy izlanishlar olib borishi.
6.
O‘qituvchi pedagogika va psixologiya fanlari asoslarini puxta
bilishi, o‘quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini inobatga olgan
holda ta’lim-tarbiya faoliyatini tashkil etishi kerak.
7.
O‘qituvchi kasbiy pedagogik faoliyatida ta’lim va tarbiyaning eng
samarali zamonaviy shakl, metod va vositalaridan unumli foydalana olish
imkoniyatiga ega bo‘lmog‘i lozim.
8.
O‘qituvchi ijodkor, ta’lim-tarbiyaviy faoliyat tashabbuskori va
yosh avlod kelajagi uchun javobgar shaxsdir.
9.
O‘qituvchi kasbiy faoliyati jarayonida yuksak darajadagi
pedagogik mahorat, kommunikativ layoqati, pedagogik texnika (nutq, yuz,
qo‘l-oyoq va gavda harakatlari, mimika, pantomimika, takt) qoidalarini chuqur
o‘zlashtirib borishi shart.
10.   O‘qituvchi nutq
madaniyatiga ega bo‘lishi zarur, uning nutqi quyidagi xususiyatlarni o‘zida aks
ettirishi kerak: turli sheva so‘zlardan holi bo‘lib, faqat adabiy tilda ifoda
etilishi; o‘qituvchining nutqi sodda, ravon va tushunarli bo‘lishi; hikmatli
so‘zlar, ibora va maqollar, matallar hamda ko‘chirma gaplardan o‘rinli
foydalana olishi lozim. Jargon (muayyan kasb yoki soha mutaxassisliklariga xos
so‘zlar), varvarizm (muayyan millat tilida bayon etilayotgan nutqda o‘zga
millatlarga xos so‘zlarni noo‘rin qo‘llanilishi), vulgarizm (haqorat qilish,
so‘kishda qo‘llaniladigan so‘zlar) hamda konselyarizm (o‘rni bo‘lmagan
vaziyatlarda rasmiy so‘zlardan foydalanish) kabi norasmiy so‘zlardan holi
bo‘lishi.
11.   O‘qituvchining
kiyinish madaniyati o‘ziga xos bo‘lishi, ya’ni sodda, ozoda, bejirim kiyinishi,
ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchining diqqatini tez jalb etuvchi turli xil
bezaklar (oltin, kumush taqinchoqlar)dan foydalanmasligi, fasl, yosh, gavda
tuzilishi, yuz qiyofasi, hatto, soch rangi va turmagiga muvofiq ravishda
kiyinishi talab etiladi.
12.   O‘qituvchi
ta’lim muassasasida sinf jamoasining asosiy tashkilotchisi va ta’lim sohasida
olib borilayotgan islohotlarning eng faol ishtirokchisidir.
13.   O‘qituvchi
pedagogik muloqot jarayonining faol ishtirokchisi ekanligini unutmasligi shart.
Shuning uchun kasbiy faoliyatida pedagogik mahoratning bir qator sifatlarini
uzluksiz tarkib toptirib borishi zarur.
14.   O‘qituvchi, eng
avvalo, mulohazali, bosiq, har qanday pedagogik vaziyatni to‘g‘ri baholay
oladigan hamda mustaqil ravishda mavjud ziddiyatlarni bartaraf etishning
uddasidan chiqa olishi kerak.
O‘qituvchilar unutmasliklari
kerakki, o‘quvchi, ota-onalar hamda hamkasblari bilan muloqot jarayonida
fikrini aniq va lo‘nda bayon etilishiga ahamiyat qaratishlari maqsadga
muvofiqdir. Ular bilan munosabat jarayonida so‘zni salbiy holatlar haqidagi
dalillarni keltirishdan boshlamasligi, aksincha, o‘quvchilarning (yoki
hamkasbi, ota-onalar) muvaffaqiyatlarini e’tirof etishlari, ularni yanada
boyitishga ishonch bildirishi bilan muloqotni tashkil qilishi lozim. Muloqot
jarayonida o‘qituvchining so‘zlaridan suhbatdoshiga nisbatan xayrixohlik,
samimiylik, do‘stona munosabat, yaxshi kayfiyat sezilib tursin.
O‘qituvchining mazkur talablarga
muvofiq keluvchi qiyofasi uning o‘quvchilar, hamkasblari hamda ota-onalar
o‘rtasida obro‘-e’tibor qozonishini ta’minlaydi.
Hozirgi sharoitda jamiyatning
o‘qituvchilik kasbiga nisbatan qo‘yayotgan talablari kun sayin ortib bormoqda
va bu talablarni amalda to‘g‘ri tashkil qilish vazifasi o‘qituvchiga bog‘liq.
Zamonaviy maktab o‘qituvchisi qator
vazifalarni bajaradi. O‘qituvchi avvalo sinfdagi tarbiyaviy jarayonning
tashkilotchisidir. O‘qituvchi tarbiyachi sifatida quyidagi talablarni bilishi
lozim:
Ø shaxsni ma’naviy va
ma’rifiy jihatdan tarbiyalashda milliy uyg‘onish mafkurasining hamda
umuminsoniy boyliklarning mohiyatini bilishi, bolalarni mustaqillik g‘oyalariga
sodiqlik ruhida tarbiyalashi, o‘z Vataniga, tabiatga va oilasiga bo‘lgan
muhabbati;
Ø kasbiy bilimlarni puxta
bilish bilan birga, turli bilimlardan xabardor bo‘lishi;
Ø yosh pedagogik psixologiya,
pedagogika va psixologiya, yoshlar fiziologiyasi, tarbiyaviy ish
metodikasi, maktab gigiyenasidan o‘z kasbiga oid bilimlarni mukammal
bilishi;
Ø o‘z kasbi bo‘yicha jahon
fanida erishilayotgan so‘nggi yutuqlar, tarbiya texnologiyasi, kompyuter va
axborot texnologiyalari, yangiliklaridan doimiy xabardor bo‘lib borishi;
Ø ta’lim-tarbiya
metodikasidan ko‘nikma va malakalarini oshirib borishi;
Ø o‘z kasbiga ijodiy
yondashishi;
Ø pedagogik texnika (mantiq,
nutq ta’limining ifodali vositalari) va pedagogik taktga ega bo‘lishi;
Ø o‘z bilimi va pedagogik
mahoratini doimiy ravishda oshirib borishi.
Muvaffaqiyatli ishlash uchun har
bir o‘qituvchi pedagogik mahoratga ega bo‘lishi zarur. Pedagogik mahoratning
asosiy qonuniyati oz mehnat sarf qilib, ulkan natijalarga erishish. Ijodkorlik
uning hamisha hamrohi bo‘ladi. Pedagogik faoliyatga qiziqqan, qobiliyatli,
iste’dodli kishidagina pedagogik mahorat hislatlari shakllanib boradi.
Pedagogik faoliyat o‘z mohiyatiga ko‘ra ijodiy xapakterga ega. O‘qituvchi
o‘quvchi shaxsini shakllantiradi, kutilmagan vaziyatlarda mustaqil qarorlar
qabul qiladi, pedagogik muammolarni echadi, o‘quv jarayonini mustaqil boshqaradi.
Bularning hammasi ijodkorlikning tub mohiyati, ishning maqsadi va xarakteri
bilan bog‘liq.
 O‘quvchilar bilan olib
boriladigan tarbiyaviy faoliyatda, ma’lum maqsadga erishmoq uchun o‘qituvchilar
bolalarni hamkorlik jarayoniga tortishi zarur. O‘qituvchi o‘quvchilarni o‘zi
bilan hamkorlik qilishga jalb eta olishda quyidagi vazifalarni bajaradi:
Ø hamkorlik vujudga kelishi
uchun jamoada tashkil etilishi lozim bo‘lgan faoliyat o‘quvchilar uchun
qiziqarli bo‘lishi, o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga va qiziqishlariga
to‘g‘ri kelishi lozim;
Ø o‘quvchilarni biror ishga
jalb qilar ekan, o‘qituvchi ularga pedagogik va psixologik jihatdan to‘g‘ri
vazifa qo‘yishi, yo‘l yo‘riq  ko‘rsatishi shart;
Ø o‘quvchilar topshiriqni
amalga oshirishga kirishganlarida  o‘qituvchi bir vaqtning o‘zida ham
ishtirokchi, ham maslahatchi  vazifasini bajaradi.
 Ijodiy faoliyat olib boruvchi
o‘qituvchi faqatgina bolalarni muvaffaqiyatli o‘qitish va tarbiyalash, ilg‘or o‘qituvchilar
ish tajribalarini o‘rganish bilangina cheklanib qolmasdan, tadqiqotchilik
ko‘nikma va malakalariga ham ega bo‘lishi zarur. Hozirgi zamon o‘qituvchisi fan
va texnika taraqqiyotining eng so‘nggi yutuqlaridan foydalanishi, o‘z kasbiy
faoliyatida yangi pedagogik texnologiyalarni unumli qo‘llay olishi taqozo
etiladi.

5.4. Pedagogik qobiliyatning
asosiy sifatlari va xususiyatlari
Qobiliyat – shaxsning
individual-psixologik xususiyati bo‘lib, muayyan faoliyat yuzasidan layoqati va
ishni muvaffaqiyatli amalga oshirish subyektiv shart–sharoitini ifodalovchi
individual psixik sifatlar yig‘indisidir. Zarur bo‘lgan bilim, malaka va
ko‘nikmalarni egallash dinamikasidagi farqlarni aniqlaydi. Qobiliyatlar
individual-psixologik xususiyat bo‘lgani sababli, shaxsning boshqa sifatlari va
xususiyatlariga, ya’ni aql sifatlariga, xotira va xarakter xususiyatlariga,
his-tuyg‘ulariga qarama-qarshi qo‘yilmaydi, balki ular bilan bir qatorga
qo‘yilishi kerak.
Qobiliyatni inson tug‘ma, tabiat
in’omi sifatida tayyor holida olmaydi, balki hayotiy faoliyati davomida
shakllantiradi.
Govard Gardner qobiliyatlarni
intellektlar to‘plami deb atadi va uning ettita jihatini ajratib ko‘rsatdi. Biz
intellektning ushbu jihatlaridan oltitasini o‘qituvchi pedagogik mahoratini
takomillashtirish nuqtai nazaridan tahlil qilishimiz mumkin. Psixolog olim Olga
Matveeva ushbu jihatlarni psixologik texnologiya bilan kuchaytirib
modifikatsiyalaydi va o‘qituvchining kasbiy faoliyatida muhim ahamiyat kasb
etishini ta’kidlab, quyidagi qobiliyatlarni ko‘rsatib o‘tadi:
1.
Muloqot qilish (kommunikativ) qobiliyati. O‘qituvchi
o‘quvchilar bilan dars va darsdan tashqari jarayonlarda, sinfda ijobiy ruhiy
iqlim yarata oladi.
2.
Voqealarni oldindan ko‘ra olish qobiliyati: Ushbu qobiliyat
turi har bir o‘qituvchining sergakligida, o‘quvchilarning ruhiyatini, ichki
dunyosini ko‘ra olishida namoyon bo‘ladi. Shunda o‘qituvchi kim nimaga qodir
ekanligini oldindan bashorat qila oladi.
3.
Eshitish va his qilish qobiliyati. Bunday qobiliyatga ega
bo‘lgan insonlar musiqani sevishadi, ohangni yaxshi his qilishadi, deklamatsiya
asosida proza va poeziyani yaxshi o‘qishadi, eshitgan narsasini xotirada
saqlaydi, ayniqsa, she’r va qo‘shiqlarni sevib tinglaydi.
4.
Kinestetik (teri-muskul) qobiliyat. O‘qituvchining o‘z hatti
harakatlarini muvofiqlashtirish qobiliyati, harakat ohangini his qilgan holda
yo‘naltiradi, vaqtni harakat sur’ati bilan his qiladi, o‘zi uchun maishiy
qulayliklarni yarata oladi, hayot marhamatlaridan rohatlanishni biladi.
5.
Mantiqiy qobiliyat. Falsafiy mulohazalar yuritishni,
raqamlarni, matematikani, murakkab masalalarni hal qilishni sevadi, sababiyat
va oqibat natijalarini tushunish malakasiga ega, voqelikda asosiylikni ikkinchi
darajalisidan ajrata oladi;
6.
Shaxsning ichki qobiliyati. O‘z-o‘zini mukammal bilishi,
tushunishi va his qilish qobiliyati, erkin shaxsda ichki qobiliyat mukammal
rivojlanadi, irodasi mustahkam, qat’iyatli, har qanday vaziyatda o‘z
fikrmulohazasini erkin bayon eta oladi.
Qobiliyat o‘qituvchining
individual imkoniyatlarini xarakterlaydi. Bir xil sharoitda qobiliyatli
o‘qituvchilar o‘z faoliyatlarida ham qobiliyati past kishilarga qaraganda
ko‘proq yutuqlarga erishadilar.
Qobiliyat shaxsning ham umumiy,
ham maxsus rivojlanishida tezroq oldinga siljib borishini, uning ijrochilik va
ijodkorlik faoliyatlarida eng yuqori natijalarga erishishini ta’minlaydi.
Qobiliyatli kishi mutaxassislikni tez egallay oladi va yuqori mahoratga
erishadi hamda ishlab chiqarish, fan yoki madaniyatga yangilik kirita oladi.
Qobiliyat bilimdan farq qiladi.
Bilim – bu ilmiy mutolaalar natijasidir, qobiliyat esa insonning psixologik va
fiziologik tuzilishiga xos bo‘lgan xususiyatdir. Qobiliyat bilim olish uchun
zaruriy shart-sharoit yaratadi, shu bilan birga, u ma’lum darajada bilim olish
mahsulidir. Umumiy va maxsus bilimlarni o‘zlashtirish, shuningdek, kasbiy
mahoratni egallash jarayonida qobiliyat mukammallashib va rivojlanib boradi.
Qobiliyatga yaqinroq turadigan
tushunchalar ko‘nikma va malakalardir.
Ko‘nikmalar –
o‘qituvchining kasbiy faoliyati jarayonida hosil qilingan tajriba va bilimlar
asosida bajariladigan ishning mukammal usuli.
Malakalar – o‘qituvchining
ongli faoliyatni bajarishi jarayonida hosil qilingan kasbiy intellektual
faoliyatning avtomatlashgan komponentlari yig‘indisi.
Ular o‘qituvchi kasbiy faoliyati
mexanizmining asosini tashkil qiluvchi jarayonlar bo‘lib, qobiliyat bilan
birgalikda pedagogik mahoratga erishishni ta’minlaydilarki, buning natijasida
o‘qituvchilar kasbiy faoliyatida ulkan yutuqlarni qo‘lga kiritadi. Qobiliyatli,
ammo ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lmagan noshud o‘qituvchi ko‘p narsaga
erisha olmaydi. Qobiliyat ko‘nikma va malakalarni chuqur egallashda ro‘yobga
chiqadi.
Darhaqiqat, qobiliyatli
kishining ko‘nikma va malakalari ko‘p qirrali va mukammallashgan bo‘ladi.
Ko‘nikma va malakalar etarli bo‘lmagan qobiliyatni birmuncha to‘ldirishi yoki
qobiliyatning kamchiligini tuzatishi mumkin. Ko‘nikmalarni umumlashtirib mohirlik
ham deb ataydilar. Mohirlik ham qobiliyatning o‘zginasidir. Demak, qobiliyat
ko‘nikma va malakalarning paydo bo‘lish jarayonida shakllanadi.
Pedagogikada o‘qituvchi qobiliyati
– bu imkoniyatdir, uning mohirligi zaruriy darajasi faqatgina o‘qitish va
tarbiyalash jarayonida takomillashib boradi va yutuqlarga erishishida zamin
yaratadi. Tug‘ma qobiliyatlar zehn deyiladi. Iqtidor, iste’dod, daholik
– insonning ijodiy faoliyati jarayonida erishiladigan qobiliyatlarning
rivojlanish bosqichlari hisoblanadi. Qobiliyatlar xarakter kabi, shaxsning
faqatgina ma’lum faoliyatidagina mavjud bo‘lgan sifatlaridir.
Psixologiyada qobiliyat –
insonning kasbiy bilim, ko‘nikma va malakalarni qiyinchiliksiz, osonlik bilan
mukammal egallashi va biror faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug‘ullanishiga
aytiladi. U o‘qituvchining kasbiy faoliyatida ham yorqin namoyon bo‘ladi.
 Kasbiy faoliyatning ta’lim
mazmunini belgilovchi sifatlari o‘qituvchining ijodkorligida namoyon bo‘ladi.
Ijodkorlik – bu sifat jihatidan yangi, original va takrorlanmas biror
yangilikni paydo qiluvchi faoliyatdir.
Mahsuldor ijodkorlikda
belgilangan har qanday muammo muvaffaqiyatli hal qilinadi; ijod qilishga
layoqatli bo‘lgan o‘qituvchilarning asosiy qismida bu jihatlar namoyon bo‘ladi.

 Evristik ijodkorlik,
jamiyatda ro‘y berayotgan kasbiy faoliyatga oid yangiliklarni dadil
o‘zlashtirish va targ‘ib qilishni anglatadi, ya’ni uning asosida g‘oyalar
(farazlar) hosil qilish jarayonini intensifikatsiya qilish va ularning
haqiqatga yaqinligini (ehtimolligini, ishonchliligini) izchil amalga oshirish
va bunda yangi holatda dadil harakat qilish qobiliyati, fikrlash jarayoni
asosida tafakkurni rivojlantirish kuzatiladi.
Kreativ ijodkorlikda
o‘qituvchi ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan yangi nazariyalarni yaratadi, o‘z
fikrlari va takliflari bilan chiqadi, mohir va tajribali, layoqatli
o‘qituvchilargina bunga erishishi mumkin.
Tabiiy anatomik-fiziologik layoqat
nishonalari qobiliyatlarning fiziologik asosini tashkil etadi. Keyinchalik
qobiliyatga aylanadigan layoqat nishonalarining majmui insonning iste’dodi
deyiladi.
Insondagi bilish va layoqat
nishonalari jarayonlarining yig‘indisi, iste’dodining yuksak cho‘qqisi – uning
intellektini belgilaydi. “Intellekt – bu aqlan ish ko‘rish, ratsional
fikrlash va hayotiy muammolarni mohirona hal qilishning global qobiliyati”
(Veksler), ya’ni intellekt insonning atrof muhitga to‘liq moslasha olish
qobiliyati deb qaraladi.
 Biroq, kishidagi tabiiy layoqat
nishonalari mukammal kasbiy faoliyatning muvaffaqiyatli olib borilishini
ta’minlamaydi. Kishi o‘zidagi layoqat nishonalarini doimiy ravishda
rivojlantirib borishi kerak, bu esa faqat shijoatli kasbiy faoliyat jarayonida
amalga oshirilishi mumkin.
 “Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi”da barkamol, erkin fikrlovchi shaxsni tarbiyalash hamda komil inson
g‘oyasi – milliy va umumbashariy mohiyatga ega bo‘lgan, odamzodga xos eng
yuksak ma’naviy ezgulikka undaydigan olijanob g‘oya sifatida ulug‘langan.
Mazkur g‘oyani yosh avlod ongiga singdirishda o‘qituvchi kadrlarning roli
beqiyos. Bu esa ulardan avvalo mukammal kasb qobiliyatiga ega bo‘lishni,
bilimi, mahorati, ilmiy nazariy va amaliy salohiyatidan oqilona foydalanishni
taqozo etadi. Respublikamiz Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek: «Biz
iqtisodiy o‘nglanish, iqtisodiy tiklanish, iqtisodiy rivojlanishni ma’naviy
o‘nglash, ma’naviy poklanish, ma’naviy yuksalish harakatlari bilan
1 - istayotgan bir davrda yashayapmiz. Bu istak tamomila
uyg‘un bo‘lishni»
esa yoshlar ta’lim – tarbiyasi bilan
shug‘ullanayotgan kasb egalarini yuksak kasbiy tayyorgarlikka, g‘oyaviy –
siyosiy e’tiqodga, tashkilotchilik va boshqaruvchilik malakalariga ega bo‘lish
lozimligini taqozo qilmoqda. Intellektning tarkibiy tuzilishi olimlar tomonidan
quyidagicha ta’riflanadi:

INTELLEKTNING ASOSIY SIFATLARI
                                                   Ijod                                    Fikrlash tezligi                                Mahorat
O‘qituvchi faoliyati-       Ta’lim-tarbiya
jara-        Pedagogik faoliyatda da mehnatning   yonida yangi holatga      erishilgan
muvaf-
                              moddiy va ma’naviy           tez va
to‘g‘ri munosa-            faqiyatlar o‘lchovi;
                              mahsulotini yaratish,               bat
bildirish; fao-                 kasbiy bilimlarni
                                 yuksak natijalarga               liyatni
tanlashda ta-               mukammal bilish
                                  erishish qobiliyati                         fakkur tezligi                                qobiliyati

11- rasm. Intellektning asosiy sifatlari

Chunonchi, bu hol ta’lim tizimi va
kasb-hunar ta’limi muassasalari yangilanayotgan, ta’lim - tarbiyaning mazmuni,
shakli, usullari, vositalari majmuiga, o‘quv – tarbiya jarayoniga o‘zbekona urf
– odatlar faol kirib borayotgan bir sharoitda yuz bermoqda. Bu o‘zgarishlar har
bir o‘qituvchini yangicha fikrlashga, sharqona ish yuritishga, tadbirkorlikka,
ishbilarmonlikka, ma’naviy – ma’rifiy ishlarning faol ishtirokchisi bo‘lishga
undaydi. Shuning uchun ham bugungi kunda o‘tgan davrdagidan ko‘proq pedagogika
fani oldida yangicha fikr yuritadigan o‘qituvchi - tarbiyachini tayyorlash,
uning kasbiy mahorati va malakasini takomillashtirish uchun o‘qitish va
tarbiyalashning zamonaviy shakl, usul, vositalarini ishlab chiqish juda
muhimdir. Biz yuqorida ta’kidlaganimizdek, o‘qituvchilik kasbini tanlagan har
bir yigit va qiz o‘ziga shu kasbni sevishi yoki sevmasligi to‘g‘risida savol
beradi. Zero

1 Karimov I.A. O‘zbekistonning siyosiy – ijtimoiy va
iqtisodiy istiqbolining asosiy tamoyillari. – T.:”O‘zbekiston”,
1995, 47-bet
masalaning yana bir muhim tomoni borki, bu bo‘lajak
o‘qituvchi pedagogik qobiliyatga egami yoki yo‘qmi degan muammo paydo bo‘ladi.
Vaholanki har bir kasb, qobiliyat orqali egallanadi va mukammal o‘rganiladi.
Pedagogik qobiliyatlar o‘z
funksiyasiga ko‘ra umumiy va maxsus turlarga bo‘linadi. Umumiy
qobiliyatlar mavjud bo‘lganda o‘qituvchi o‘z pedagogik kasbiy faoliyatini
mukammal egallab, mohirona olib borish bilan birga, boshqa turli xil
faoliyatlar bilan ham muvaffaqiyatli shug‘ullanadi. Umumiy qobiliyatga ega
bo‘lgan o‘qituvchilar ta’limtarbiya jarayonida har qanday qiyinchilik va
ziddiyatlarni qiynalmasdan bartaraf etadilar.
O‘qituvchining pedagogik
qobiliyatini tahlil qilgan N.V. Kuzmina shunday yozadi: “Ta’lim – tarbiyada
ro‘y beradigan ko‘pgina kamchiliklar o‘qituvchi o‘z pedagogik qobiliyatining
amaliy yo‘nalishlarini yaxshi bilmasligi, iste’dodning o‘qituvchida yo‘qligi
natijasida ro‘y beradi”.

ko‘rsatkichlari

12– rasm. Shaxs qobiliyatlari, tabiiy iste’dodlar va ularning
farqi
Maxsus qobiliyatga ega bo‘lgan
o‘qituvchilar faqat o‘zlari egallagan kasbiy yo‘nalishlari bo‘yicha muayyan
faoliyat bilan muvaffaqiyatli shug‘ullanadilar.
Biror
faoliyatning muvaffaqiyatli, mustaqil va mukammal bajarilishini ta’minlaydigan
noyob qobiliyatlar birikmasi talant deyiladi.
Barcha mutaxassisliklarda bo‘lgani
kabi o‘qituvchilik kasbida ham pedagogik qobiliyat – uning shaxsiy iste’dod
xususiyatlarini belgilab, kasbiy faoliyat turini muvaffaqiyatli amalga
oshirishda subyektiv shart - sharoitlar yaratadi.
Har qanday qobiliyat – shaxsga
tegishli bo‘lgan murakkab tushunchadir, u faoliyatning talablariga mos
xususiyatlar tizimini o‘z ichiga qamrab oladi.
Har qanday faoliyat ham murakkab
bo‘lib, u kishiga turli-tuman talablar qo‘yadi. Agar shaxs xususiyatlari tizimi
shu talablarga javob bera olsa, kishi faoliyatni muvaffaqiyat bilan amalga
oshirishda o‘z qobiliyatini ko‘rsata oladi, agar xususiyatlaridan qaysi biri
rivojlanmagan bo‘lsa, shaxs mehnatining muayyan turiga nisbatan kam
qobiliyatli, deb xarakterlanadi.
Mana shuning uchun ham qobiliyat deganda birorta xusu-
siyatning
o‘zini emas, balki inson shaxsining faoliyat talablariga javob bera oladigan va
shu faoliyatda yuqori ko‘rsatkichlarga erishishni ta’minlay oladigan
xususiyatlar ansambli yoki sintezini tushunish lozim.
O‘qituvchi qobiliyatini
o‘rganishda xususiyatlar «ansambli» iborasini biz shuning uchun ham
ishlatamizki, bunda xususiyatlarning oddiygina birgalikda mavjud bo‘lishini
emas, balki ularning uzviy bog‘langan bo‘lishini, muayyan tizimda o‘zaro ta’sir
qilishini ko‘zda tutayapmiz. Bu tizimda xususiyatlardan biri oldingi o‘ringa
chiqib, yetakchi xususiyatga ega bo‘lsa, ayni vaqtda boshqalar uchun yordamchi
xususiyatlar rolini o‘ynaydi.
Kishining qobiliyati juda katta
ijtimoiy va shaxsiy ahamiyatga ega. Qobiliyat yuqori mehnat unumdorligini
ta’minlashga, binobarin, ijtimoy boylikning son va sifat jihatidan tez
o‘sishiga, jamiyat taraqqiyotiga yordam beradi. Shuning uchun ham bo‘lajak
o‘qituvchilarning zakovati, qobiliyatini ochish hamda ulardan o‘z o‘rnida
foydalanishini o‘rganib olishi zarur ekanligi haqidagi masala qat’iy talab
qilinadi. O‘qituvchining pedagogik mahoratni takomillashtirishida qobiliyat
bilim olish va malaka hosil qilishni ta’minlaydi. Qobiliyatli kishining yuqori
unumli mehnati uni moddiy hayot darajasi bilan ta’minlaydi.
Ta’kidlash joizki, qobiliyatli
o‘qituvchiga pedagogik faoliyat va mehnat engilroq bo‘ladi va u kamroq
charchaydi, chunki sevimli mehnati unga huzur-halovat bag‘ishlaydi.
Qobiliyat bilim, ko‘nikma va
malakalar mahsuli, shu bilan birga, faoliyat usullarini egallash tezligi,
teranligi va mustahkamligida namoyon bo‘ladi.
O‘qituvchining o‘quvchilar bilan
muloqoti yuksak darajada muvaffaqiyatli bo‘lishi uning pedagogik qobiliyatga
qanchalik ega ekanligiga bog‘liq. O‘qituvchilarning faoliyati yosh avlodni
ma’naviy barkamol shaxs darajasida tarbiyalashda va kasbiy bilimlarni chuqur
egallagan kadrlarni tayyorlashda namoyon bo‘ladi. Buning muvaffaqiyati
o‘qituvchilarning pedagogik qobiliyatiga bog‘liq. Qobiliyat kasbiy faoliyat
jarayonida sayqallanib boradi. Buning uchun o‘qituvchida layoqat, zehn va
qiziqish bo‘lishi kerak.
Pedagogik–psixologiyada
o‘qituvchi qobiliyatining cheklangan turlari yo‘q. Pedagogik qobiliyat turlari
fanning, jamiyatning rivojlanishiga qarab ko‘payib va o‘zgarib turishi mumkin.
Falsafada qobiliyat uzoq vaqtgacha “o‘zgarmas irsiyat” nasldan – naslga
o‘tuvchi jarayon sifatida talqin etilgan. Olimlarning uzoq yillar olib borgan
ilmiy-tadqiqotlari va kuzatishlari natijasida pedagogik qobiliyatning
quyidagi asosiy sifatlari ajratib ko‘rsatilgan:
1.  O‘z kasbiga muhabbat,
o‘quvchilarni seva olishi.
2.  Mutaxassislik fanini
mukammal bilishi, unga qiziqishi.
3.  Pedagogik taktga
(odob va go‘zallikka) ega bo‘lish.
4.  Bolalar jamoasiga
singib keta olish.
5.  O‘z mehnatiga ijodiy
yondashish.
6.  Javobgarlikni his
etish.
7.  Tarbiyaviy bilimlarni
egallaganligi.
O‘qituvchi faoliyatidagi pedagogik
qobiliyatning o‘ziga xos tizimlari mavjud. Qobiliyatlar tizimi quyidagi
xususiyatlari bilan farq qilinadi:
asosiy
xususiyatlar; tayanch xususiyatlar; yetakchi xususiyatlar; yordamchi
xususiyatlar.
Pedagogik qobiliyatlar faqat
pedagogik faoliyatning samarali bo‘lishini va shart-sharoitini ifodalamasdan,
balki ko‘p jihatdan muvaffaqiyatli ishlashning natijasi hamdir. Pedagogik
qobiliyatda o‘qituvchining o‘zaro fikr almashuvi bilan bog‘liq xususiyatlari
asosiy rol o‘ynaydi.
Quyidagi pedagogik qobiliyatning asosiy
xususiyatlari o‘qituvchining yuksak pedagogik-psixologik bilimlari
natijasida doimiy shakllanib boradi: Kommunikativ qobiliyat:
o‘qituvchining pedagogik jamoa va otaonalar, mahalla ahli bilan bo‘ladigan
o‘zaro muloqotida, ularning ruhiy holatlarini tushunish va ularga hamdard
bo‘lish, muloqotga kirishishida pok ko‘ngillilik. O‘qituvchi bunda psixologik
bilimlarga ega bo‘lishi, muomala madaniyatini muntazam o‘zida shakllantirib
borishi lozim.
Perseptiv qobiliyat: tashqi
olamni va muhitni sezish, idrok etish, ya’ni kuzatuvchanlik muhim rol o‘ynaydi.
O‘qituvchining shijoati natijasida rivojlanadi, takomillashadi. O‘qituvchi
o‘quvchining psixologiyasini, psixik holatini o‘ziga singdirib idrok etadi,
sinf jamoasining holatiga pedagogik vaziyatiga odilona baho beradi.
Empatik qobiliyat:
bolalarga bo‘lgan muhabbatdan kelib chiqadigan o‘quvchilarning his-tuyg‘usini,
psixologik holatlarini qalbdan his etish, tushunish, idrok etish, ularga
achinish xususiyatlaridir.
Ta’lim jarayonini
muqobillashtirish qobiliyati: o‘qituvchi o‘z bilimini o‘quvchi ongi va
tafakkuriga kam kuch sarflash evaziga yetkaza olishi, ta’lim va tarbiyada
belgilangan muddatda maqsadga erishish qobiliyatidir.
Didaktik qobiliyat:
o‘quvchilar bilan muloqot qilishda, pedagogikaning ta’lim va tarbiyaviy
qonuniyatlarini hamda metodlarini chuqur o‘zlashtirgan holda samarali dars
berish qobiliyatidir. Shuningdek, dars pedagogik texnologiyalar asosida jahon
andozalariga, hozirgi zamon talablariga javob berishi kerak.
Tashkilotchilik qobiliyati: pedagogik qobiliyatning
tarkibiy qismidir.
U sinf o‘quvchilarining o‘qituvchi tomonidan turli
jamoat ishlariga, to‘garaklarga jalb qila olishida, sinf jamoasining har bir
o‘quvchiga faol vaziyatni ta’minlab berishida namoyon bo‘ladi.
Konstruktiv qobiliyat: o‘qituvchining
o‘quv–tarbiyaviy faoliyatni puxta rejalashtirishi asosida yuzaga keladigan
kasbiy pedagogik vaziyat bosqichlarini oldindan ko‘ra olishi.
Bilish qobiliyati:
o‘qituvchining o‘z fanini va boshqa fanlarni chuqur bilishida, o‘zlashtirishi
va amaliyotda namoyon etishi.
Anglash (tushunish) qobiliyati:
o‘qituvchining ziyrakligi va uddaburonligi, voqea va hodisalarni chuqur idrok
etib, ularga adolatli munosabatda bo‘lishi.
Pedagogik qobiliyatlarning tayanch
xususiyatlari kuzatuvchanlik – ko‘ra bilish ko‘nikmasidir. Bu – individual
narsaning o‘ziga xos tomonini, ijodiy faoliyat uchun boshlang‘ich materialni
ko‘ra bilishi demakdir. Rassomning kuzatuvchanligi, tabiatshunos olimning
kuzatuvchanligidan farq qilishi o‘z-o‘zidan ravshan. Ularning kuzatuvchanligi
turlicha yo‘nalishda bo‘lganligi sababli, har biri o‘z tafakkuri va
dunyoqarashiga ega.
Qobiliyatning yetakchi
xususiyati ijodiy tasavvur qilishdir. Bu xususiyat faqat rassomga,
matematika o‘qituvchisiga, adabiyotshunosga xos bo‘lmasdan, balki aynan barcha
fan o‘qituvchilariga ham tegishli.
Har qanday kasb sirlarini mukammal egallash uchun qobiliyat
kerak.
Pedagogik qobiliyat sog‘lom o‘qituvchidagina
shakllanadi. Biroq u yuqori, o‘rtacha va past darajada bo‘lishi mumkin. Ushbu
turli darajadagi qobiliyatlarda mujassamlashgan hislatlar va xususiyatlar
orasida ba’zilari yordamchi rol o‘ynaydi.
Pedagogik qobiliyatlar tizimiga
kiradigan yordamchi xususiyatlar va hislatlar quyidagilardan iborat:
Ø    aql–idrokning
muayyan turlari, hozirjavoblik, kamchiliklarga  tanqidiy e’tibor,
sobitqadamlik;
Ø    o‘qituvchining
nutqi: notiqlik san’ati, so‘z boyligining  teranligi;
Ø    aktyorlik
xususiyati: mimika va pantomimika, xayoliy  fantaziya ishlata olish, ruhiy
hissiyotni jilovlay olish. Ø pedagogik takt va pedagogik
nazokatga ega bo‘lish.
O‘qituvchi faoliyatida
tarbiyalanuvchilar bilan pedagogik aloqalarning uzluksizligi tarbiyaning asosiy
qonuniyatlaridan biridir. O‘quvchilar bilan ta’lim-tarbiyaviy jarayonda ijobiy
aloqalar o‘rnatish, ijobiy iqlim yarata olish, o‘ziga ishontira olish va jalb
qilish – o‘qituvchi kommunikativ qobiliyatining asosiy mohiyati bo‘lib, bunda
bevosita o‘qituvchi bilan bog‘liq bo‘lgan minglarcha ruhiy jarayonlar, ma’lum
bir qolipdan chiqishi mumkin bo‘lmagan muomala turlari va shartlari mavjud.
Tarbiyaning samaradorligi, pirovard natijada o‘quvchilar bilan aloqa
o‘rnatishning shakl va uslublariga qat’iy rioya qilgan holda amalga oshirilishi
bilan belgilanadi. Asosiy maqsad, o‘qituvchi va o‘quvchi munosabatida majburiy
itoatkorlik o‘rnini ongli intizom egallashi, o‘quvchilarda mustaqil fikr
yuritish ko‘nikmalarini hosil qilishdan iborat. O‘qituvchi tarbiya usullari
tizimini belgilab olgandan keyin bir qator aloqa o‘rnatish vazifalarini
rejalashtirishi kerak. Albatta, bu nihoyatda qiyin jarayon, zero tarbiyaning
har bir usuli, tarkibiy qismi va tashkil etuvchi usullari muomala orqali aloqa
o‘rnatishning samaradorligiga bog‘liq. Ushbu jarayon bevosita o‘qituvchining
fikr almashuvi (refleksiya) bilan bog‘liq xususiyatlariga, o‘quvchi ruhiy
holatini fikr tezligi bilan uqib olish san’atiga va pedagogik ta’sir
ko‘rsatishning turli usullarini bir-biri bilan o‘zaro aloqadorlikda qo‘llay
bilishiga taalluqli bo‘lib, ular uzluksiz shakllanadi.
O‘qituvchining fikr almashuvi
bilan bog‘liq kommunikativ qobiliyatini shakllantiruvchi asosiy xususiyatlari
o‘quvchi ongiga qaratilgan faoliyat bo‘lib, nihoyatda murakkab jarayonda
takomillashadi. O‘zaro fikr almashish omillari bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan
kommunikativ qobiliyatning quyidagi yo‘nalishlari mavjud:
Ø    o‘quvchilarni
ishontirish;
Ø    o‘quvchilar
ongiga ta’sir etish;
Ø    o‘zgalarga
taqlid qilish.
O‘quvchilarni ishontirish tarbiyalanuvchining
ongiga qaratilgan bo‘lib, o‘qituvchi fikr-mulohazalarini ta’sirchan nutq orqali
o‘quvchining bilimlar tizimiga, dunyoqarashiga, xulq-atvoriga, xatti-harakatiga
ta’sir etadi va uni qisman o‘zgartiradi. Ishontirish o‘qituvchining kasb
faoliyatiga taalluqli bo‘lgan murakkab faoliyatida asosiy ta’sir ko‘rsatish
vositasi bo‘lib, ta’lim-tarbiya jarayonida ishlatiladigan usullardan biri
hisoblanadi. O‘quvchi ongiga ta’sir ko‘rsatish bilan bog‘liq bo‘lgan
ishontirish usuli o‘qituvchidan bahs, munozara asosida dalillar keltirishni,
isbot va mantiqqa tayanishni talab qiladi. Ayniqsa o‘qituvchi bilan o‘quvchilar
orasida o‘rganilayotgan mavzuga taalluqli muqobillik mavjud bo‘lganda, tanqid
va fikrlar kurashiga tayanilganda samarali bo‘ladi.
Ishontirish tarbiyalanuvchining
ongiga qaratilgan ekan, o‘qituvchining his-tuyg‘usi, nutqi va ishontira olish
san’ati bunda muhim ahamiyatga ega. U pedagogik ta’sir ko‘rsatish usuli
sifatida darslarda yangi mavzuni tushuntirishda, o‘quv-tarbiyaviy soatlarda,
turli uchrashuvlar va ijodiy suhbatlarda munozaralar shaklida qo‘llaniladi.
Tarbiyaviy tadbirlarda ishontirish usuli sinf jamoasi bilan hamda alohida
o‘quvchi bilan individual suhbatlar o‘tkazish, siyosiy mavzulardagi darslarda
keng qo‘llaniladi. Ishontirish usuli yordamida o‘quvchilarning dunyoqarashi
shakllantiriladi. Bu ayniqsa o‘quvchi ongini begona mafkuraviy g‘oyalardan
himoya qilishda muhim ahamiyatga ega, ishontirish asosida o‘quvchiga ideal va
mustaqil fikrlar qayta quriladi, ularni ba’zi psixik ta’sirlar tufayli sodir
bo‘ladigan tushkunlik holatidan asraydi, ularda erkinlikni hamda mustaqil
fikrlash qobiliyatini o‘stiradi, o‘ziga va kelajagiga ishonch uyg‘otadi,
o‘z-o‘zini tarbiyalashda, mustahkam irodani shakllantirishga undaydi.
O‘quvchilar ongiga ta’sir o‘zaro
fikr almashish jarayonida shakllanadigan murakkab psixologik xususiyat bo‘lib,
o‘qituvchi kommunikativ qobiliyatining universal omili hisoblanadi. O‘qituvchilarning
o‘zaro suhbati va faoliyati jarayonida tarbiyalanuvchi ongiga ta’sir etishning
o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, u o‘quvchilarning psixikasi va
xulq-atvoriga sezilarsiz ravishda ta’sir ko‘rsatadi. Ta’sir o‘quvchilar ongiga,
psixikasiga nazoratsiz kirib borishi bilan alohida ahamiyatga ega,
o‘quvchilarning ijodiy faoliyatida, xatti-harakatlarida, intilishlarida
yo‘l-yo‘riqlar ko‘rsatish tarzida amalga oshiriladi.
Ongga ta’sir – shunday bir psixik
jarayonki, o‘quvchilar o‘qituvchining yoki biror shaxsning ta’siri ostida, o‘z
ongining yetarli nazoratisiz voqelikni idrok etadi. Agar o‘qituvchi bunda
pedagogik mahoratga, psixologik tajriba va bilimlarga ega bo‘lmasa, o‘quvchilar
ongiga ta’sir qila olmaydi, natijada ta’lim-tarbiya jarayoni ijobiy natijalar
bermaydi, o‘qituvchi o‘quvchilarning hurmat-e’tiboriga sazovor
bo‘la olmaydi. O‘qituvchi o‘z tarbiyalanuvchilari ongini tashqi muhitning
salbiy ta’sirlaridan, sinf jamoasi norasmiy yetakchilarining turli yashirin
buzg‘unchi g‘oyalaridan himoya qilishga mas’ul shaxsdir. O‘quvchi ongiga ta’sir
o‘tkazishda o‘qituvchi yetakchilikni o‘z qo‘liga kiritishi uchun:
Ø
o‘quvchilarning salbiy xatti-harakatlari tufayli sodir bo‘ladigan
emotsional his–tuyg‘ularga berilmasligi;
Ø
har bir o‘quvchining psixologik va ruhiy holatini puxta
o‘rganmasdan uning ongiga tarbiyaviy ta’sir o‘tkazishga harakat qilmasligi;
Ø
har bir o‘quvchiga alohida shaxs sifatida hurmat e’tibor bilan
munosabatda bo‘lishi;
Ø
sinf jamoasining norasmiy yetakchisini sezdirmasdan aniqlab
olishi va uning hatti–harakatidan doimo ogoh bo‘lishi;
Ø
pedagogik mahoratning muhim jihatlarini uzluksiz o‘zida
takomillashtirib borishi;
Ø
o‘ylanmay aytilgan har bir so‘z, noo‘rin fikr-mulohazaning
oqibatini hech qachon tuzatib bo‘lmasligini o‘qituvchi doimo his etishi lozim.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki,
hozirgi kunda axborot texnologiyalari maydonining nihoyatda kengligi tufayli
o‘quvchilar ongi tarbiyaga salbiy ta’sir o‘tkazuvchi g‘oya va mafkuralar bilan
band bo‘lishi tabiiy hol. O‘qituvchilar yosh avlodni tarbiyalashda ongga ta’sir
qilishning keng imkoniyatlarini o‘z o‘rnida qo‘llay olsalar, o‘quvchilar ongini
turli keraksiz g‘oyalar va mafkuralardan himoya qila oladilar. Shuni unutmaslik
kerakki, o‘quvchilar o‘zlarining yosh xususiyatlari va psixologik ta’sirga
moyilligi tufayli har qanday ta’sirga nihoyatda beriluvchan bo‘ladilar.
Taqlid qilish shaxsning
psixologik xususiyati bo‘lib, o‘zi sevgan biror inson harakatiga, namunasiga,
ibratiga amal qilishidir. O‘quvchi o‘zi uchun ideal deb bilgan kishining
xulq-atvor namunalariga ongsiz ravishda taqlid qiladi. O‘quvchilar o‘zgalar
xulq-atvoridan andoza olib, taqlid qilish yo‘li bilan ulardan o‘zining muhitida
foydalanadi. Taqlid qilishning o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki,
o‘quvchilar o‘z xatti-harakati va muomalasi jarayonida o‘zi ko‘rgan, kattalar
bajargan harakatlarni takrorlashga intiladi. Taqlid qilishning yana bir
xususiyati o‘quvchi badiiy asarlarda o‘qigan, kinofilmlarda ko‘rgan sevimli
idealidagi qahramon obraziga, xarakteriga, jasoratiga, imo-ishora, nutq,
kiyinish uslublariga beixtiyor taqlid qiladi, o‘z faoliyatida takrorlaydi.
Beixtiyor taqlid qilish o‘quvchi
shaxsi shakllanishining ilk bosqichlarida muhim ahamiyatga ega. O‘quvchi taqlid
qilish yo‘li bilan nutqni, buyumlarni, turli harakatlarni o‘rganadi,
xulq-atvori shakllanadi, ruhiyatidagi ushbu jarayon asta-sekin va ko‘r-ko‘rona
davom etadi.
O‘qituvchi kommunikativ qobiliyati
bilan pedagogik faoliyat olib borish jarayonida o‘zaro fikr almashish yo‘li
bilan ta’sir ko‘rsatishning ko‘rib chiqilgan asosiy turlari – o‘quvchini
ishontirish, o‘quvchi ongiga ta’sir etish, taqlid qilish – bir-biri bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan psixologik xususiyatlardir va ayni vaqtda, o‘ziga
xos farqlarga ega. Ishontirish va ongga ta’sirning o‘zaro bog‘liqligi shundan
iboratki, biz ta’sir ko‘rsatish usulining unisidan ham, bunisidan ham
foydalanganda ko‘pincha notiqlik san’atini namoyish etamiz. O‘qituvchining so‘z
boyligi va notiqlik malakasi ishontirish va o‘quvchi ongiga ta’sir etishning
muhim manbalaridir.
 O‘zbekiston Respublikasida
ijtimoiy-siyosiy mustaqillik qo‘lga kiritilgach, hayotning barcha sohalarida,
shu jumladan, ta’lim sohasida ham tub islohotlar olib borilib ulkan
o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Islohotlar respublikaning rivojlanish va taraqqiyot
yo‘li deb e’tirof etilgan demokratik, insonparvar, huquqiy jamiyatni barpo
etish uchun xizmat qiladi. Demokratik, insonparvar, huquqiy jamiyatni barpo
etish vazifasi o‘sib kelayotgan yosh avlod zimmasiga yuklanadi. O‘zbekiston
Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonuni, «Kadrlar tayyorlash milliy
dasturi» hamda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning nutqlari va
qator asarlarida ta’lim va tarbiya O‘zbekiston Respublikasi ijtimoiy
taraqqiyoti sohasida ustuvor deb e’lon qilinib, uning maqsad va vazifalari
belgilab berilgan.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatish
o‘qituvchining muhim kommunikativ qobiliyatlaridan biri bo‘lib, avvalo
o‘qituvchining tashqi qiyofasini ifodalovchi madaniyati, munosabatga kirishishi
va nutq madaniyati asosida o‘quvchilar bilan muntazam tarbiyaviy faoliyat olib
borish jarayonida namoyon bo‘ladi.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatish –
tarbiyalanuvchiga ongli intizom va mustaqil fikr yuritish ko‘nikmalarini hosil
qilish, tarbiyani ma’lum bir maqsadga muvofiq takomillashtirish uchun shaxsga
muntazam va tizimli ta’sir ko‘rsatish, jamiyatning ijtimoiy-tarixiy
tajribalariga yondashib shaxsni har tomonlama kamol toptirish, uning
xulq-atvori va dunyoqarashini takomillashtirish, yosh avlodni muayyan maqsad
asosida tarbiyalash, ijtimoiy ong va xulq-atvorni xalqimizning boy mafkuralari
asosida shakllantirishga yo‘naltirilgan faoliyat jarayonidir. Pedagogik ta’sir
ko‘rsatish asosida tarbiyalanuvchining ongi shakllanadi, ma’naviy boyligi va
his-tuyg‘ulari rivojlanadi, unda ijtimoiy hayot uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy
aloqalarni tashkil etishga xizmat qiladigan xulqiy odatlar hosil bo‘ladi.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatish bilan
jamiyatning shaxsga qo‘yadigan axloqiy talablariga muvofiq keladigan xulqiy
malaka va odatlari hosil qilinadi. Bunga erishish uchun o‘quvchining ongi,
hissiyoti va irodasiga ta’sir etib boriladi. Agar bularning birortasi e’tibordan
chetda qolsa, o‘qituvchining ta’lim va tarbiyaviy maqsadlarga erishishi
qiyinlashadi. Tarbiya jarayoniga o‘qituvchi rahbarlik qiladi. U o‘quvchilar
faoliyatini belgilaydi, ularning pedagogik jarayonda ishtirok etishlari uchun
shartsharoitlar yaratadi.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatish
mazmunida tarbiya mohiyati ifodalangan bo‘lib, uning mazmuni mamlakatning
ijtimoiy maqsadlaridan kelib chiqib asoslanadi. Tarbiya mohiyati turli
davrlarda har xil ifodalangan bo‘lsa ham, ammo yo‘naltiruvchanlik xususiyatiga
ko‘ra bir-biriga o‘xshash g‘oyalarni ifodalaydi. Zero, har bir xalqning
taraqqiy etishi, davlatlarning qudratli bo‘lishi avlodlar tarbiyasiga ko‘p
jihatdan bog‘liqligi qadimdan o‘z isbotini topgan.
Har qanday ijtimoiy jamiyatda yosh
avlod tarbiyasi muayyan maqsad asosida tashkil etiladi. Tarbiyaning maqsadi
ijtimoiy jamiyat taraqqiyoti, uning rivojlanish yo‘nalishi, ijtimoiy
munosabatlar mazmunidan kelib chiqib belgilanadi. Bugungi kunda O‘zbekiston
Respublikasida tashkil etilayotgan tarbiyaning asosiy maqsadi komil insonni
tarbiyalab kamolotga yetkazishdan iborat.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatishning
asosiy tarbiyaviy usullari hayotdan, millatning yashash tarzidan, milliy an’ana
va urf-odatlardan kelib chiqib tanlanadi. Ular o‘quvchilar tarbiyasini
pedagogik jihatdan maqsadga muvofiq tarzda tashkil etish nuqtai nazaridan
tanlab oladi.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatish
o‘quvchilarning ijtimoiy foydali mehnat faoliyatini pedagogik jihatdan ma’lum
bir maqsadga muvofiq tarzda tashkil etish uchun foydalaniladigan vositalar tizimidan
iborat. Ushbu vositalar tarbiyalanuvchi shaxsiga qaratilgan bo‘lib,
o‘quvchilarning xulqatvorini shakllantiradi.
Ta’lim va tarbiya jarayonida
o‘qituvchi tomonidan pedagogik ta’sir ko‘rsatishning asosiy usullari: talab,
istiqbol, rag‘batlantirish va jazolash, jamoatchilik fikri.
Talab – ta’lim va tarbiya
jarayonida o‘qituvchining tarbiyalanuvchiga nisbatan shaxsiy munosabatlarida
namoyon bo‘ladi. O‘quvchining u yoki bu xatti-harakati o‘qituvchi nazoratida
bo‘lib, ijobiy jihatlari rag‘batlantirib boriladi yoki aksincha nojo‘ya
xatti-harakati to‘xtatib qo‘yiladi.
Istiqbol – ta’sirchan
pedagogik usul bo‘lib, o‘quvchilarda mustaqil fikr yuritishni, ma’lum bir
maqsadga, orzuga erkin intilish hissini takomillashtiradi. Bu maqsadlar
ularning shaxsiy intilishlarida, qiziqish va muddaolarida namoyon bo‘ladi.
Ushbu usul maktab o‘quvchilarini shaxs sifatida eng muhim insoniy
fazilatlaridan biri bo‘lgan maqsadga intiluvchanlikni rivojlantiradi.
Rag‘batlantirish va jazolash
– tarbiyaviy ta’sirning eng an’anaviy usuli bo‘lib, o‘quvchilar xulq-atvoriga
ijobiy ta’sir etishdan iborat. Yaxshi xulq, foydali mehnat va xatti-harakat,
axloqiy hislat, topshiriqlarning so‘zsiz bajarilishi uchun o‘quvchi
rag‘batlantiriladi. Nomaqbul xattiharakat, tartibbuzarlik, o‘z burchini
bajarmaslik jazolash orqali bartaraf etiladi. Ushbu usul axloqiy ta’sir
ko‘rsatishni ta’minlaydi, uni qo‘llash jarayonida o‘qituvchidan nihoyatda
ehtiyotkorlik, sezgirlik va hushyorlik talab etiladi.
Jamoatchilik fikri –
tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatishning eng muhim usuli bo‘lib, o‘quvchilarning
ijtimoiy foydali faoliyatini bajarilish natijalariga qarab muntazam
rag‘batlantirib borishda namoyon bo‘ladi. Jamoaning tarbiyaviy vazifalarini
ma’lum bir yo‘nalishda amalga oshirilishini ta’minlaydi, o‘quvchilarning
bir-birlariga do‘stona munosabatini shakllantiradi.
Pedagogik ta’sir ko‘rsatish
usullaridan samarali foydalanishning eng muhim sharti o‘qituvchining
insonparvarlik nuqtai nazaridan yondashishini talab etadi. Ushbu usullar kasbiy
mas’uliyatni his etadigan yagona intilishga qaratilgan jonli kishilarning jonli
munosabatidir. Pedagogik ta’sir qilish o‘quvchilar psixikasining anglanmaydigan
sohasiga qaratilgan bo‘lib, tarbiyachi bilan tarbiyalanuvchilarning yaqindan
aloqada bo‘lishini, ularning o‘zaro bir–birlariga ishonishini, o‘zaro
tushunishini, ta’sir qilish mazmuni, shaxsning bir butun holatiga amaliy ta’sir
qilishini nazarda tutadi. Shunday qilib, ta’sir qilish ta’lim-tarbiya
samaradorligini hozirgi zamon talablari darajasida takomillashtirib borishda
yo‘l-yo‘riq yaratib, o‘quvchilarning faolligini rag‘batlantiradi.
O‘qituvchi tarbiyalanuvchilarning
o‘zaro tarbiyaviy ta’sirga ega ekanliklarini, ularning o‘zaro kommunikativ
munosabatlari hamda faoliyatlari o‘rtasidagi bog‘lanishning mavjudligi, uning
samaradorligini belgilashini unutmasligi shart. O‘qituvchi sinf jamoasiga va
alohida tarbiyalanuvchiga pedagogik ta’sir ko‘rsatishida muvaffaqiyatlarga
erishishi uchun, o‘quvchilar orasida o‘zaro pedagogik munosabatlar tizimini
oqilona rejalashtirishi va psixologik muhitni ijobiy tomonga o‘zgartirishi
lozim. To‘g‘ri tashkil etilgan va har jihatdan mukammal bo‘lgan, yosh avlodning
qalbi va ongini asrashga, ularni milliy va umumbashariy qadriyatlar ruhida
tarbiyalashga qaratilgan pedagogik munosabatlar tizimini tashkil etish uchun
o‘qituvchi har bir o‘quvchi ruhiyatini chuqur bilib olishi, ularning ichki
imkoniyatlaridan xabardor bo‘lishi, axborot berishi, fikr almashishi, ular
qayg‘usini, tuyg‘ularini tushunishi va hamdard bo‘lishi zarur. Pedagogik munosabatda
muvaffaqiyatlarga erishish uchun o‘qituvchi:
Ø
o‘quvchilar bilan bo‘lajak munosabatni modellashtira olishi;
Ø
munosabatda bo‘ladigan sinf jamoasi xususiyatlarini oldindan  Ø
bilishi;
Ø
bevosita samimiy va hamjihatlikka asoslangan munosabat o‘rnatish;

Ø
munosabatda ustunlikka ega bo‘lib, uni demokratik talablar
asosida
Ø
oqilona boshqarish;
Ø
munosabatning ijobiy va salbiy jihatlarini uzluksiz tahlil etib  Ø
borishi lozim.
 O‘qituvchi tarbiyachi sifatida
tarbiyalanuvchi o‘quvchilarni o‘zi uchun hamisha tarbiya obyekti deb hisoblashi
kerak. Biroq tarbiyalanuvchi o‘qituvchi-tarbiyachi bilan erkin va ongli
munosabatda bo‘lishga erishsagina, tarbiyaviy munosabatlar samarali xarakter
kasb etadi. Tarbiyaviy faoliyatning kommunikativ munosabatlar jarayonida o‘ziga
xos qator qoidalari ham mavjud bo‘lib, o‘qituvchi o‘quvchilarga
pedagogik ta’sir ko‘rsatishda ushbu qoidalarni mukammal bilishi lozim:

                                O‘QUVCHILARGA PEDAGOGIK TA’SIR
KO‘RSATISHDA
                                          O‘QITUVCHI AMAL QILADIGAN QOIDALAR

Ø
tarbiyaning aniq
bir maqsadga qaratilganligi

Ø
tarbiyaning
hayotiy faoliyat bilan bog‘liq hodisa ekanligi

Ø
shaxsni jamoada
tarbiyalanishida o‘ziga xos xususiyatlarini   e’tiborga olish

Ø
tarbiyalanuvchi shaxsga nisbatan
talabchan bo‘lish va uning   shaxsini hurmat qilish

Ø
tarbiyalanuvchiniolishi
  ng yosh va o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga

Ø
tarbiyaviy
ishlarning izchilligi va muntazam olib borilishini   ta’minlash

13 - rasm. O‘quvchilarga pedagogik ta’sir ko‘rsatishda
o‘qituvchi amal  qiladigan qoidalar

So‘z bilan og‘zaki ta’sir
o‘tkazish o‘qituvchining madaniy saviyasida va o‘quvchi muloqotida muhim
ahamiyat kasb etadi. Chunki insonning “aql-zakovati, fikr-tuyg‘ulari, bilimi va
madaniyat saviyasi, tafakkuri ma’lum darajada so‘zda ifoda etiladi. Muomala
madaniyatida so‘z aqldan kuch, tildan ixtiyor oladi” (Aziz Yunusov). So‘z
bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazishni amalda o‘z pedagogik faoliyatida qo‘llovchi
o‘qituvchi o‘z hissiyotlarini, ijodiy ta’sirlanishini boshqarish ko‘nikmalariga
ega bo‘lishi va o‘z his-tuyg‘ularini faqat ta’lim–tarbiyaviy maqsadni amalga
oshirish uchun ifodalashi hamda o‘quvchi qalbini noo‘rin so‘zlar bilan
jarohatlab qo‘ymasligi, so‘zlarni aniq ifodalashda pedagogik takt normalaridan
chiqib ketmasligi lozim. So‘z qudrati haqida R.Dekartning quyidagi fikrlari
o‘qituvchilarga ham bevosita taalluqlidir: “So‘zlarning ma’nolarini,
qudratini odamlarga aniq ifodalab tushuntirib bering, shunda siz insoniyat olamini
barcha anglashilmovchiliklarning yarmidan xalos qilgan bo‘lasiz”.
Bunda o‘qituvchining
shirinsuxanligi mujassamlashgan notiqlik san’ati hamda aktyorlik qobiliyatini
namoyon qila olishini alohida e’tirof etish kerak. O‘qituvchi aktyordek tayyor
tekstni yod olmaydi, biroq u har gal takrorlanmas vaziyatda ijod qiladi. So‘z
bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazish o‘qituvchidan fikrlarni, pedagogik qobiliyat
texnikasini, ijodkorlikni talab qiladi.
O‘qituvchining imo–ishoralari va
yuz harakatlari so‘z bilan og‘zaki ta’sir qilishni kuchaytiradi. Yuz
harakatlari va imo-ishoralar nutqda ovozning baland-pastligi bilan mos kelishi
kerak. Ogohlantiruvchi so‘zlar, notiqlik san’ati asosida ta’sir etish,
vazifani ijro etishga undovchi buyruqlar, ta’qiqlangan iboralarni ishlatmaslik,
hazil orqali fikrini anglatish, o‘quvchining erkin mulohazalarini ma’qullash
yoki nojo‘ya harakatlari uchun ayblash so‘zning og‘zaki ta’sir etuvchi
komponentlaridir. So‘z bilan imo-ishoraning va yuz harakatlarining birligi
ma’lum qilinayotgan axborot hajmdorligi va ta’sirchanligini kuchaytirishi
lozim. Har qanday sharoitda o‘qituvchi o‘quvchilar bilan sinfda uchrashishga
maxsus hozirlik ko‘rishi lozim.
O‘qituvchining sinf jamoasi bilan
bo‘lg‘usi muloqotga tayyorgarlikka doir ibratli misol F.Samuylenkovning
“Masterstvo, pedagogicheskiy takt – eto avtoritet uchitelya” (“O‘qituvchining
mahorati va takti – uning obro‘sidir”) kitobida keltiriladi: “Men VIII “B”
sinfga kirishga otlanayotgan vaqtimda o‘qituvchilar xonasidayoq yuzimdagi
tabassumni quvaman. Sinfga kirishdan oldin ongli ravishda bir lahza to‘xtab
o‘zimni to‘g‘rilab olaman, o‘zimga jiddiy, deyarli ifodasiz tus beraman.
O‘quvchilar bilan kam, juda aniq, keskin gaplashaman. Hech qanday hazilga yo‘l
qo‘ymayman. Dars berayotgan vaqtimda o‘tirmayman, bolalar bilan rasman
xushmuomalada bo‘laman. Bunday maromni saqlash menga oson emas, lekin shunga
o‘rganganman, chunki hozircha bu sinfda o‘zimni boshqacha tutishim mumkin emas:
sinf tez ta’sirlanuvchan, tezda
“qirg‘oqdan chiqib ketadi va yana qaytib oqimga
tushishi qiyin”. Olimning bu mulohazalari hozirgi kunda ham o‘z qudratini
yo‘qotgan emas. U o‘qituvchining deyarli har bir harakatda jiddiy fikr
yuritishga undaydi. Darhaqiqat, o‘qituvchining har qanday hazili yoki bachkana
qilig‘i darhol teskari reaksiya berishi mumkin. Hatto engil hazilga ham sinf
o‘quvchilari qizg‘in javob beradi, ularning fikrini qaytadan “jamlab” diqqatini
jalb etish va ish kayfiyatini yaratish keyin juda qiyin bo‘lishi mumkin.
So‘z bilan og‘zaki ta’sir qilishda
o‘qituvchi nutqi nihoyatda muxtasar, ravon, va muloyim bo‘lishi, intonatsiyalar
o‘z o‘rnida ishlatilishi kerak. So‘z bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazish qudrati
Sharq xalqlarida azaldan ma’lum bo‘lgan. Chunki, o‘qituvchining “Ma’noli va
bejirim gapira bilishi, nutq daryosidagi maqbul va nomaqbul to‘lqinlarni ilg‘ay
olishi, so‘zning orqa-o‘ngini, munosib o‘rnini farqlay bilishi, nutqiy fahmu
farosat, tahrli so‘z odobi kabi fazilatlar Turonda inson umumiy axloqining,
ma’naviy rasoligining tayanch ustunlaridan sanalgan”,deb ta’kidlaydi
tilshunos olim N.Mahmudov.
Hozirgi davrda o‘qituvchi
faoliyatida uchraydigan kommunikativ munosabatlarda so‘z bilan og‘zaki ta’sir
etish nihoyatda xilma xil bo‘lib, bevosita pedagogik ta’sir ko‘rsatishning
nisbatan mustaqil ko‘rinishini o‘zida mujassamlashtiradi. Bilish, anglash,
ekspressiv (his-tuyg‘uga berilish holati), ijtimoiy an’anaviy muloqot,
inson holatini so‘zsiz tushunish, dilkashlik o‘qituvchining pedagogik
faoliyatida uchraydigan doimiy takrorlanib turadigan kommunikativ
munosabatlarning turlaridir. Tarbiyaviy jarayonni tashkil etishda ularni
nazarda tutish lozim.
Ayniqsa, pedagogik ta’sir
ko‘rsatishni tashkil etishda so‘zning ahamiyati bilan bog‘liq bo‘lgan pedagogik
muomala madaniyatiga va tarbiyachining shirin so‘zligiga alohida talablar
qo‘yiladi. So‘zlashganda odob va ehtirom o‘qituvchining pedagogik mahoratida
uchraydigan muhim insoniy fazilati sifatida namoyon bo‘ladi. Xushmuomalalik –
o‘qituvchi va tarbiyachilarning sinfda individual ish olib borish
jarayonida ota-onalar hamda o‘quvchilar bilan muloqotni aniq bir tarbiyaviy
maqsadni ko‘zlagan holda tashkil eta olishi va ta’lim-tarbiyaviy faoliyatni
to‘g‘ri boshqara bilishidir. O‘qituvchining kasbiy faoliyatida
xushmuomalalikning yosh o‘qituvchi amal qiladigan quyidagi mezonlarini alohida
ta’kidlab o‘tamiz:
O‘qituvchi kasbiy mahoratida muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan insoniy fazilat hamda xushmuomalalikni o‘zida
shakllantirishi uchun muntazam faoliyat olib borishi zarur. O‘qituvchi pedagogik
faoliyatiga oid shaxsiy o‘z-o‘zini tarbiyalashning o‘zaro fikr almashish va
aloqadorlikka doir quyidagi tizimlarini tavsiya etish mumkin.
1.
Kasbiy faoliyat jihatidan o‘z-o‘zini anglashni (muomalada o‘zaro
fikr almashishga doir sifatlarni, ijobiy va zaif tomonlarini aniqlashni) amalga
oshirish va shu asosda o‘zaro fikr almashish asosida o‘z-o‘zini tarbiyalash
dasturini ishlab chiqish.
2.
O‘z kasbiy faoliyatiga quyidagi yo‘nalishlarda baho berish
maqsadga muvofiq: kishilar bilan bo‘lgan muomaladan so‘ng olingan
taassurotlarni tahlil qilish, o‘quvchilar bilan muomalaning so‘nggi holatlarini
o‘rganib, muomala haqida o‘zining yutuq va kamchiliklarini tahlil qilish,
muomaladagi imkoniyatlaringizni atrofdagilar (o‘qituvchilar jamoasi, otaonalar,
o‘quvchilar) qanday baholashi haqidagi tasavvurlarga ega bo‘lish.
YOSH
O‘QITUVCHI AMAL QILIShI LOZIM BO‘LGAN
XUSHMUOMALALIK
MEZONLARI
Ø  o‘quvchilarga og‘zaki ta’sir qilishda
shirinsuxanlik va insoniylik tuyg‘ularini namoyish etish

Ø  so‘z bilan og‘zaki ta’sir etishning
barcha bosqichlarida hissiy osoyishtalikning namoyon bo‘lishi
Ø  o‘zaro fikr almashishga doir
sifatlar, ko‘nikmalar va malakalarning mavjudligi
Ø  o‘quvchilarning ta’lim va bilim
olishga bo‘lgan ishtiyoqini kuchaytirish
Ø  mustaqil fikr yuritish, o‘z fikrini
erkin bayon eta olish, insoniy qadr-qimmat tuyg‘usini shakllantirish

14- rasm. Yosh o‘qituvchi amal
qilishi lozim bo‘lgan  xushmuomalalik mezonlari

3.
O‘zida insonparvarlikning asosiy xususiyatlarini rivojlantirish
yuzasidan ixtisoslashtirilgan o‘z-o‘ziga ta’sir o‘tkazuvchi “autogen”
mashqlar asosida ishlash.
4.
O‘quvchilar va ota-onalar bilan turli jamoat ishlarini
olib borish, bundan o‘zaro fikr almashish faoliyatida ko‘nikma va malakalar
(ma’ruzalar, suhbatlar, kamolot yoshlar uyushmalari) hosil bo‘ladi.
5.
So‘z bilan og‘zaki ta’sir o‘tkazishda salbiy kayfiyatlarni engish
tajribasini shakllantiradigan va xushmuomalalikni rivojlantiradigan vaziyatlar
tizimini yaratish.
6.
Xushmuomalalikka milliy an’ana va urf-odatlarimiz,
o‘zbekona muomala madaniyati, milliy ma’naviyatimiz nuqtai nazaridan
yondashish.
7.
O‘z ona tilida puxta, lo‘nda va jarangdor so‘zlar tuza olish va
uni nutqiy mahorat bilan ifodalash ta’lim muassasalarida o‘rganilayotgan har
bir fan o‘qituvchisi uchun eng zarur kommunikativ qobiliyatlardan biridir.
Taklif etilgan ushbu tizim asosida
pedagogik faoliyat olib borish o‘qituvchi kasbiga oid shaxsiy fazilatlardan
biri bo‘lgan insonparvarlik va xushmuomalalikni shakllantiradi. O‘qituvchi kasbiy
faoliyati davomida nutqidagi so‘z qudratini takomillashtirib boradi. U o‘zbek
tilining boy imkoniyatlaridan unumli foydalanish orqali so‘z boyligini go‘zal,
ravon, ifodali, ta’sirchan bo‘lishiga intiladi. Zero, go‘zal va ta’sirchan
so‘zlay bilish ham san’at. Bu san’atdan bebahra bo‘lgan o‘qituvchining kasbiy
mahorati shakllanmaydi. Qaysi fanni o‘qitishdan qat’iy nazar, o‘qituvchining
asosiy quroli so‘z boyligidir, u so‘z qudrati asosida kommunikativ qobiliyatini
namoyish etadi.

5.5. O‘qituvchining kasbiy faoliyatida muloqot tizimi
O‘qituvchining eng muhim
sifatlaridan biri uning o‘quvchilar bilan o‘zaro hamkorlikda ta’lim–tarbiyaviy
faoliyatni samarali tashkil qilishi, ular bilan qizg‘in muloqot qila olishi va
ularga jonkuyar, mehribon rahbar bo‘lishidir. Pedagogik–psixologik
yo‘nalishlarda olib borilayotgan ilmiy- tadqiqot ishlarida, o‘qituvchilarning
sermahsul pedagogik faoliyatni amalga oshirishlari uchun zarur bo‘lgan
kommunikativ qobiliyati to‘g‘risida ko‘plab fikr va mulohazalar yuritilgan.
O‘qituvchi o‘z kasbiga qiziqmasa,
o‘quvchilarga nisbatan mehr–muhabbati bo‘lmasa, ular bilan qizg‘in muloqot qila
olish qobiliyati, ya’ni kommunikativ xususiyatlari rivojlanmaydi. Uzoq yillar
davomida pedagogika sohasida olib borilgan tajribalar shundan dalolat beradiki,
kommunikativ faoliyatda muvaffaqiyatga erishish uchun, o‘qituvchining integral
fanlar asoslarini va o‘quv – tarbiyaviy ishlar metodikasini chuqur bilishi
yetarli emas. Zero, u bilim hamda amaliy ko‘nikma va malakalarini o‘quvchilarga
faqat bevosita jonli muloqot vositasida bera oladi. O‘qituvchi va
o‘quvchilarning jonli muloqoti, ta’lim muassasalarida pedagogik faoliyatning
muhim sharti va mazmuni sifatida namoyon bo‘ladi.
Insonning hayot tarzida eng muhim
tarkibiy vosita bo‘lgan muloqot, har qanday kasbiy faoliyatning barcha
turlarida mavjud. Biroq bir qator kasb egalarida (chunonchi, pedagog, shifokor,
san’atkor va hokazo) u kasbiy faoliyatga shunchaki hamroh bo‘lgan oddiy omil
emas, balki kasbiy ahamiyat kasb etadigan, uning asosini tashkil etadigan muhim
kategoriya sanaladi. Bu holda muloqot insonlar o‘rtasidagi odatiy o‘zaro
hamkorlik shakli emas, balki kasbiy faoliyatning muvaffaqiyatini ta’minlovchi
kategoriya sifatida mavjuddir. Ayniqsa, pedagogik faoliyatda muloqot muhim
funksional, o‘qituvchi uchun kasbiy jihatdan ahamiyatli vosita sanalib, o‘zaro
ta’lim va tarbiyaviy ta’sir quroli sifatida namoyon bo‘ladiki, bunda
muloqotning muhim shartlariga va qonuniyatlariga, qo‘shimcha vazifalariga rioya
qilishga to‘g‘ri keladi.
Tajribalar shuni ko‘rsatadiki, har
qanday kasb egasining kishilar bilan odatiy o‘zaro hamkorlik tizimida muloqot
go‘yo, shunchaki o‘z-o‘zicha sodir bo‘ladi. Ma’lum bir maqsadga qaratilgan
ta’lim-tarbiyaviy jarayonda esa, muloqot ijtimoiy vazifaga aylanadi, natijada o‘qituvchi
pedagogik muloqot qonuniyatlarini puxta bilishi, kommunikativ qobiliyat va
kommunikativ madaniyatga ega bo‘lishi talab qilinadi.
Odatiy va kasbiy kommunikativ
vaziyatni qiyoslab ko‘ramiz. Aytaylik, do‘stingizga nimanidir gapirib
berayapsiz. Masalan, biror ko‘rgan filmingiz to‘g‘risida, uning mazmun va
g‘oyasini bemalol so‘zlayapsiz. Bu holda muloqotning turmushda ro‘y beradigan
odatiy kommunikativ shaklidagi shaxsga yo‘naltirilgan tizimi bilan ish ko‘rgan
bo‘lasiz. Tasavvur qiling, Sizga shu vazifani auditoriyada, minbarda turib,
o‘quvchilar oldiga chiqib gapirib berish taklif etildi. Siz kommunikatsiyani
amalga oshirish vazifasini, avvalo, muloqotning tabiiy shakllari o‘rniga
kasbiy-funksional javobgarlik hissini, ya’ni kasbiy jihatdan anchagina murakkablashgan
pedagogik faoliyatni darhol his etasiz.
Kasbiy-pedagogik
muloqot deganda, o‘qituvchi va ta’lim-tarbiya jarayoni obyektlarining
o‘zaro hamkorlik tizimi tushuniladi, uning asosiy faoliyat mazmuni o‘zaro
axborot almashish, shaxsni bilish, tarbiyaviy ta’sir o‘tkazish sanaladi.
O‘qituvchi bu jarayonni faollashtiruvchisi sifatida maydonga chiqadi, uni
tashkil etadi va boshqaradi.
A.N.Leontev pedagogik muloqotning
tarbiyaviy-didaktik ahamiyatini baholar ekan, quyidagi fikrlarni bildiradi:
faol pedagogik muloqot – o‘qituvchining, umuman olganda pedagogik jamoaning
ta’lim-tarbiya jarayonida o‘quvchilarni bilish va o‘rganish kaliti va o‘quv
faoliyatining ijodiy xarakteri, o‘quvchi shaxsining shakllanishi uchun eng
yaxshi sharoit yaratadigan, ta’lim-tarbiyada maqbul bo‘lgan emotsional muhitni
ta’minlovchi, jumladan, ruhiy psixologik to‘siqlarning paydo bo‘lishini oldini
oladigan, bolalar jamoasida ijtimoiy-psixologik jarayonlarni to‘g‘ri yo‘lga
solib boshqarishni ta’minlaydigan va o‘quv tarbiyaviy jarayonda o‘qituvchining
o‘z pedagogik mahoratidan oqilona foydalanishi uchun imkoniyatlar yaratadigan
muhim vositadir.
Pedagogik faoliyatda muloqot
o‘quvchilarga zamon talablari asosida ta’lim berish vazifalarini hal qilish
vositasi, tarbiyaviy jarayonlarni ijtimoiy-pedagogik jihatdan ta’minlash tizimi
sifatida namoyon bo‘ladi.
Ilg‘or pedagogik tajribalarni
tahlili hamda taniqli olimlar A.S. Makarenko, V.A. Suxomlinskiy va
boshqalarning pedagogik faoliyatini o‘rganish natijasida shunday xulosaga
kelish mumkin, aynan o‘quvchilar bilan o‘qituvchi muloqotining pedagogik ta’sir
vositasi nihoyatda beqiyos, muloqotni pedagogik mahoratning eng muhim birlamchi
vositasi sifatida chuqur egallaganlik ta’lim-tarbiya jarayonining
samaradorligini har tomonlama oshirishni ta’minlaydi. A.S. Makarenko muloqotni
pedagogik ta’sirning ajoyib vositasi sifatida ta’riflab, insonlararo muloqotni
ta’minlovchi eng muhim va nozik faoliyat ekanligini aytadi. Pedagogik muloqot –
shunchaki ijtimoiy-psixologik, pedagogik yoki kommunikativ hodisa emas, avvalo
kasbiy axloqiy fenomendir (hodisa). Jamiyatda axloq normalariga qat’iy rioya
qilish hamda pedagogik vositalarning ilg‘or jarayonlarini amaliy hayotga keng
tatbiqi uchun o‘quvchilar bilan o‘zaro hamkorlik texnologiyalarini mukammal egallash
lozim. Shunday
«texnologiya»larning mavjudligini pedagogik
tadqiqotlar isbotlab berdi.
O‘qituvchining kommunikativ
faoliyati maqsadli faoliyatga nisbatan ko‘pincha ikkilamchi xarakterga ega
bo‘ladi, pedagogik mehnatning o‘ziga xosligi ham aynan kommunikativ faoliyat
uning asosini tashkil etishidan iborat ekanligidadir.
Pedagogik muloqot o‘qituvchilar
pedagogik ijodkorligining yaxlit tizimida qanday ahamiyat kasb etadi? Pedagogik
faoliyatning muhim mikroelementlari nostandart echimlardan iborat, garchi
o‘qituvchi faoliyatida pedagogik vaziyatlar bir qarashda bir biriga o‘xshash
ko‘rinsada, o‘qituvchining ushbu vaziyatlardagi har bir xatti-harakati mutlaqo
noyob va betakrordir. O‘qituvchining ijodiy pedagogik faoliyati tahlil
qilinganda, mukammal shaklga ega bo‘lgan tizimlardan iborat ekanligini
ko‘ramiz:
–
o‘qituvchining sinfda, o‘quvchilar jamoasi bilan
ta’lim-tarbiyaviy maqsadlarga qaratilgan ijodiy tayyorgarligi;
–
o‘quvchilar bilan bevosita o‘zaro hamkorlik asosidagi
ijodkorlik.
O‘qituvchining pedagogik
muloqoti jarayonidagi ijodkorligi bir nechta ko‘rinishda namoyon bo‘ladi:
Ø
o‘qituvchining o‘quvchilarni mukammal bilish jarayonidagi ijod-
korligi;
Ø
ular bilan o‘zaro hamkorlik tizimidagi ijodkorlik;
Ø
o‘quvchiga bevosita ta’sirni tashkil qilishdagi ijodkorligi;  Ø
o‘z xulq-atvorini boshqara olishda (muloqotni o‘zini-o‘zi bilgan holda
bir maromda olib borish) ijodkorlik;
Ø
o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlarni tashkil qilish jarayonida
ijodkorlik.
Modomiki, shunday ekan, ta’kidlash
lozimki, o‘qituvchining muloqoti kasbiy-ijodiy kategoriya bo‘lib, pedagogik
faoliyatda o‘qituvchi tomonidan ko‘plab kommunikativ vazifalarni hal qilish
jarayoni va ijobiy natijalar majmuasidir.
O‘qituvchi ta’lim-tarbiya jarayonida
muntazam pedagogik ta’sir o‘tkazish metodlari bilan ishlaydi: masalan, dars
jarayonida yangi materialni tushuntirishda, o‘quvchiga aybi uchun dashnom
berishda. Ushbu vaziyatda yosh o‘qituvchi avvalo nimalarga e’tibor berishi
kerak: Birinchidan, vaziyat tahlil qilinadi; ikkinchidan, murakkab vaziyatdan
chiqishning mumkin bo‘lgan variantlari saralanadi, uchinchidan, ushbu faoliyat,

odatda tezkor amalga oshiriladi (bunda ham pedagogik
kommunikatsiyaning o‘ziga xosligi namoyon bo‘ladi) va optimal metodlar
tanlanadi, faqat shundan keyingina pedagogik ta’sir tashkil qilinadi. Biroq
hali tanlangan ta’sir metodiga adekvat bo‘lgan, u orqali pedagogik ta’sir
amalga oshiriladigan muloqot tizimini topishimiz kerak. Ya’ni, ma’lum bir
maqsadga qaratilgan umumiy pedagogik vazifani hal etgandan so‘ng, ta’sir
metodini tanlab bevosita ta’sirni tashkil qilish uchun asosiy vazifa sifatida
kommunikativ vazifa belgilanishi kerak.
Kommunikativ vazifa pedagogik
faoliyatda, nisbatan ishlab chiqaruvchi xarakterga ega bo‘lib, murakkab
vazifani hal etadi. Zero u pedagogik vazifadan kelib chiqqan, shu sababli
o‘qituvchi tomonidan tanlanadi va belgilanadi. Aytish mumkinki, kommunikativ
vazifa aynan kommunikatsiya tiliga o‘tkazilgan pedagogik vazifaning o‘zi.
Kommunikativ vazifa pedagogik vazifaning asosini aks ettirib, unga nisbatan
yordamchi, instrumental xarakterga ega bo‘lgan jarayondir.
Pedagogik amaliyotlar natijasi
shundan dalolat beradiki, o‘qituvchi o‘quvchilar bilan o‘zaro hamkorlikning
o‘ziga xos to‘g‘ri metodini tanlab
hamda vaziyatni to‘g‘ri baholagan taqdirda ham,
ko‘pincha o‘z pedagogik ta’sirini kommunikativ jihatdan ta’minlay olmaydi,
ya’ni kommunikatsiyani o‘zaro muloqotda amaliy jihatdan tatbiq eta olmaydi.
Pedagogik ta’sirning o‘qituvchi tomonidan tanlanib qo‘llaniladigan metodlari
bevosita muloqot orqali amalga oshiriladi. Shunday ekan, mazkur
jarayonni yuksak mahorat bilan, ongli ravishda tashkil etish, pedagogik
faoliyatda sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan har qanday vaziyatda bu jarayonga
tayyor turishi zarur. Buning uchun har bir o‘qituvchi mustaqil, o‘z pedagogik
tajribalariga va mahoratiga asoslanib, o‘quvchilarga pedagogik ta’sir etishning
quyidagi mantiqiy obrazi jadvalini tuzadi, o‘zi uchun kerakli bo‘lgan,
ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan ma’lumotlarni mustaqil ravishda
yig‘ib, qayd qilib borishlari hamda kasbiy ko‘nikma va malakalarini oshirib
borishlari mumkin:
Har xil pedagogik stajga ega
bo‘lgan o‘qituvchilar bilan o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijasida quyidagilar
aniqlandi: ularning ko‘pchiligi, garchi pedagogik ta’sir vositalarini doimiy
qo‘llasalar ham, kommunikativ vazifalarni pedagogik jarayonning muhim zaruriy
elementi sifatida anglab yetmaydilar. Bunda deyarli barcha o‘qituvchilar o‘z
pedagogik vazifalarini doimiy ravishda amalga oshirish uchun tanlangan ta’lim
va tarbiya metodlari tizimini hamda pedagogik ta’sir ko‘rsatish kabi
komponentlarni yaxshi anglab yetadilar.
O‘zining pedagogik amaliyotini
doimiy ravishda tahlil qiladigan o‘qituvchi uchun kommunikativ vazifalarni o‘z
faoliyatining asosiy instrumental komponenti sifatida anglashi qanchalik muhim
ekanligini, bunda amalga oshirilishi lozim bo‘lgan tarbiyaviy ta’sir modeli
qanchalik oydinlashishini, ta’sirning o‘zi yanada jozibali, aniq, yorqin
bo‘lishiga ishonch hosil qiladi.
O‘qituvchi «Favqulotda
vaziyatlarda nima qilish kerak?» degan savolga yetarlicha muvaffaqiyatli javob
bera olsa ham, «Qanday qilib amalga oshirish kerak?» degan muammoning javobida
ikkilanib, o‘ylanib qoladi. Bu savolga javob berish uchun – o‘quvchilar bilan
muloqot tizimini, mantiq va usullarini aniq belgilab olishi kerak.
A.S.Makarenko o‘z faoliyatida
qo‘llagan pedagogik ta’sir ko‘rsatish metodikasida foydalanilgan metodlar,
aksariyat hollarda ta’lim-tarbiyada mo‘ljalni aniq olib, o‘quvchilar bilan muloqotda
vaziyatni to‘g‘ri tashkil qilish bilan belgilanishini ko‘rish mumkin. Ayrim
holatlarda o‘ziga xos
«yuzma-yuz hujum», ba’zan tarbiyalanuvchining
o‘qituvchi bilan bevosita muloqotisiz ham gap nimada ekanligini tushunish
imkoniyatini beradigan muloqot, yig‘ilishlarda rasmiy suhbat tizimi yoki sinf
jamoasi bilan turli tadbirlarni birgalikda o‘tkazish, har bir o‘quvchining
nimalarga qodir ekanligini anglab yetish imkoniyatini namoyon etadi. O‘qituvchi
ta’limtarbiya jarayonida foydalanadigan pedagogik ta’sir ko‘rsatish metodlari
orasida aynan – jamoaviy va yakka tartibdagi suhbat metodlari muhim ahamiyatga
ega. Biroq bu metodlardan foydalanish samaradorligi va muloqot jarayonida paydo
bo‘ladigan vaziyatlar turlicha bo‘lishi mumkin. Aynan ushbu metodlar
ta’lim-tarbiya jarayonida ta’sir o‘tkazish metodlarining samaradorligini
ta’minlaydi. Kishilarning kundalik hayot tarzidagi muloqotiga e’tibor beramiz.
Tasavvur qiling, notanish kishidan biror narsani so‘rashingiz kerak. Tabiiyki,
asosiy metod – iltimos qilish. Biroq, bevosita so‘raladigan narsa haqida
gapirishdan oldin, sizga muvaffaqiyatni ta’minlaydigan dastlabki vaziyatni
tashkil qilishga intilishingiz kerak. Bu holda siz ma’lum kommunikativ
metodlardan foydalanib xushmuomalalik bilan psixologik muhitni tashkil qilasiz,
muloqotingizdagi obyektni psixologik jihatdan zabt etishni amalga oshirasiz,
keyin esa bevosita ta’sirni amalga oshirasiz. Sinfda, o‘quvchilar jamoasi bilan
muloqot jarayonida foydalaniladigan har bir ta’sir usuli xuddi shu kabi
kommunikativ ta’limotga ega bo‘lishi kerak.
Pedagogik vazifalarni bajarishda
foydalaniladigan kommunikativ metodlarni belgilash doimo murakkab muammo
sanalgan. Ayniqsa, yosh o‘qituvchilar pedagogik faoliyatlarining dastlabki
yillarida bu qiyinchiliklarni keskin his qilishadi.
Bu o‘rinda quyidagi bog‘liqlik
ko‘zga tashlanadi: birinchidan, sinf jamoasi bilan ishlash metodikasi muloqot
tizimi bilan vositalanadi, ikkinchidan esa, muloqot va joriy kommunikativ
vazifalarni hal qilish yo‘llari tanlangan pedagogik ta’sir metodikasi
strategiyasi bilan belgilanadi. Kasbiy-pedagogik muloqot asoslarini bo‘lajak
o‘qituvchi oliy pedagogik ta’lim muassasalarida, qizg‘in pedagogik faoliyati
davomida hamda o‘zo‘zini tarbiyalash jarayonida egallashi mumkin. Bunda o‘qituvchi
quyidagi muhim kommunikativ vazifalarni mukammal bilib bajarishi lozim:

15-rasm. O‘qituvchi bilishi
lozim bo‘lgan muhim kommunikativ vazifalar

Ushbu yo‘nalishlar o‘qituvchining
kasbiy muloqot ko‘nikmalarini egallash jarayonini to‘la ta’minlay oladi, deb
o‘ylash xato bo‘ladi. Umumiy ijodiy pozitsiyalarni o‘zining kasbiy-pedagogik,
muloqot faoliyati tajribasi bilan doimiy ravishda o‘zaro nisbatlash, o‘zi uchun
uning tizimi, mantiqi, optimal individual shakllarini aniqlash pedagogik
muloqotni egallash bo‘yicha olib boriladigan faoliyatning muqarrar sharti
sanaladi. Shuningdek, pedagogik kommunikatsiyaning nazariy qoidalarini
o‘qituvchi o‘z tajribalarida aprobatsiyalashi (sinovdan o‘tkazish) zarur.
O‘qituvchining kommunikativ
vazifalarni bajarishi – pedagogik faoliyatning turli shakllaridan, sinf
jamoasining shakllanib ulgurgan darajasidan, muloqotni boshqarish
tamoyillaridan, vaziyat qatnashchilari bo‘lgan o‘quvchilarning individual yosh
xususiyatlaridan, ta’sirning rejalashtirilayotgan metodlaridan kelib chiqadi.
Pedagogik vazifaning kommunikativ vazifaga mutanosibligi, kommunikativ vazifani
tanlangan ta’lim-tarbiyaviy ta’sir metodikasi bilan nisbatlash va ularning
birligini tashkil etish muloqot jarayoni va umuman pedagogik o‘zaro
hamkorlikning samaradorligini ta’minlaydi.
Ta’lim-tarbiya jarayonida
o‘qituvchi kommunikativ vazifalarni qanday amalga oshiradi va u qanday
funksiyalarni bajaradi? Pedagogik faoliyatda kommunikativ vazifalarning
ahamiyati ko‘p qirrali ekanligini o‘qituvchi yaxshi his qiladi. Ta’lim-tarbiya
davomida o‘quvchilar bilan o‘zaro hamkorlik, o‘quvchilarni qandaydir jamoaviy
ishlarni bajarishga uyushtirish, jamoa a’zolarining o‘zaro munosabatlarini
shakllantirish, maqbul emotsional mikroiqlimni ta’minlash kabi kommunikativ
vazifalarning pedagogik muammolarni hal qilishda yordam beradigan masalalari
ro‘yxatini hali uzoq davom ettirish mumkin. O‘qituvchining kommunikativ muloqoti
ko‘plab funksiyalarga ega bo‘lgan tizimdir:
Ø
axborot-kommunikativ;
Ø
regulyatsion-kommunikativ;  Ø affektiv-kommunikativ.
Kommunikativ vazifalarni bajarish
jarayonida bu funksiyalar yaxlit, kompleks tarzda amalga oshirilishi kerak, aks
holda, o‘qituvchining o‘quvchilar bilan muloqot olib borish samaradorligi past
bo‘ladi va belgilangan natijalarni bermaydi.
Kasbiy faoliyatini endigina
boshlayotgan yosh o‘qituvchilar o‘z-o‘zini muntazam tahlil qilib borishi, dars
jarayoniga pedagogik jihatdan samarali tayyorgarlik ko‘rishi uchun har
tomonlama chuqur bilimga ega bo‘lishi talab qilinadi. Jumladan:
Ø
o‘z o‘quv predmeti yuzasidan chuqur bilimga ega bo‘lishi va
o‘rganilayotgan materialni puxta va mukammal bilishi;
Ø
pedagogik - psixologik va metodik jihatdan o‘quvchilar bilan
muloqotga jiddiy tayyorgarlik ko‘rishi;
Ø
har bir o‘quvchini va sinf jamoasining ichki psixologik
xususiyatlarini o‘rgangan bo‘lishi;
Ø
muloqotda o‘zini erkin tutishi va ruhiy psixologik
his-tuyg‘ularini jilovlay olishi;
Ø
sinf jamoasi bilan muloqot qilishning kasbiy ko‘nikma va
malakalarini egallashi;
Ø
pedagogik madaniyat va pedagogik taktning yuksak namunalarini
namoyish eta olishi, pedagogik tafakkur va dunyoqarashning rivojlanganligi;
Ø
fanlarni o‘qitish maqsadi, vazifasi va mazmuniga mos vosita va
metodlarni tanlash mezonlari asosida mashg‘ulotning texnologik xaritasini tuza
olishi;
Ø
sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan tasodifiy pedagogik vaziyatlarni
oldindan bilishi va unga nisbatan keskin choralar ko‘rishi.
O‘quvchilar bilan muloqotda
pedagogik tayyorgarlikning muvaffaqiyatli bo‘lishi ko‘p jihatdan o‘qituvchining
kommunikativ ko‘nikma va malakalarni egallashiga va uni qo‘llay olish
layoqatiga bog‘liq.
Kasbiy pedagogik kommunikativ
muloqotning muhim komponenti, o‘qituvchining o‘z fikr va mulohazalarini,
emotsional his–tuyg‘ularini aniq ifoda eta olish mahoratidir. Turli
tasodifiy pedagogik vaziyatlarda o‘qituvchi g‘azablanganda, quvonganda, xafa
bo‘lganida, tushkun bir ahvolga tushganida ichki his-tuyg‘ularini bir holatdan
boshqa holatga, bir shakldan boshqa shaklga aktyorlarga xos iqtidor bilan rol
o‘ynab vaziyatdan chiqishni ham bilishi lozim.
Shu ma’noda taniqli rus pedagogi
A.S.Makarenko o‘z asarlarida o‘qituvchining kasbiy fazilati to‘g‘risida
fikrlarini quyidagicha bayon qiladi: “Pedagog darsda ma’lum bir o‘ziga xos
rolni o‘ynamasligi mumkin emas. Sinf sahnasida rol o‘ynashni bilmaydigan
o‘qituvchi kasbiy faoliyat olib borolmaydi. U ma’lum ma’noda aktyor. Bizning
xulq-atvorimiz, fe’limiz, xarakterimiz biz uchun pedagogik qurol bo‘lishi ham
aslo mumkin emas. Bolalarni qalb va ko‘ngil azoblari bilan, hijronli
his-tuyg‘ularimiz yordamida tarbiyalashga umuman yo‘l qo‘yib bo‘lmaydi. Axir
biz insonmiz. Har qanday boshqa kasb egalarida ko‘ngil zahmatisiz ish bitirish
mumkin bo‘lsa, pedagog ham ko‘ngil azobisiz faoliyat olib borishi lozim
bo‘ladi. O‘quvchiga ba’zan muloqotda ko‘ngil azobini namoyish etishga to‘g‘ri
keladi. Buning uchun pedagog sahnadagi aktyordek ijobiy rol o‘ynashni ham
bilishi kerak.
Biroq shunchaki tashqi,
sahnaviy rol o‘ynash yaramaydi. Bu o‘yinda pedagogning ajoyib shaxsiy mahorati
bilan bog‘laydigan qandaydir kamar bor, bu sizning go‘zal xulqingizni namoyish
etib beruvchi rolingiz. Bu sahnadagi o‘yin o‘lik bir holat yoki texnika emas,
balki qalbingizdagi yashirin his-tuyg‘ularingizni, mehringizni namoyon etuvchi
haqiqiy jarayondir”.
Ma’lum ma’noda o‘qituvchi
pedagogik faoliyatida uning ruhiy ta’sirlanishi, qayg‘urishi, boshqa kasb
egalarining tabiiy his-tuyg‘ularidan farq qiluvchi o‘ziga xos jihatlari bilan
ajralib turadi. Ta’kidlash joizki, o‘qituvchi o‘zining kommunikativ vazifalarni
bajarish jarayonida boshqa kasb egalari kabi tashqi muhitning turli ta’siri
ostida va insoniy histuyg‘ular girdobida yashaydi, kasbiy faoliyatining o‘ziga
xosligi ham ana shunda namoyon bo‘ladi va o‘qituvchining ta’sirlanishi,
his-tuyg‘ulari, hayajoni pedagogik maqsadga muvofiq bo‘lishi lozim.
O‘qituvchining kommunikativ
vazifalarni bajarish jarayonida pedagogik ta’sir ko‘rsatish, pedagogik faoliyat
tufayli sodir bo‘ladigan qayg‘urish, his-hayajon, murakkab hayotiy va pedagogik
maqsadga qaratilgan o‘qituvchi tashvishlarining yig‘indisidir, aynan shu
jarayonda o‘qituvchining kasbiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan hayotiy,
g‘ayriixtiyoriy tashvishlar yig‘indisi saqlanadi. Natijada, pedagogik
vaziyatlarda o‘qituvchining qayg‘urishi pedagogik ixtiyoriylik yuzasidan o‘z
faoliyati oldida javobgarlik hissini ham paydo qiladi. Shu sababli,
g‘ayriixtiyoriy tashvishlar o‘qituvchining ixtiyoriy tashvishlari va pedagogik
ta’limtarbiyaviy maqsadlarga qaratilgan his-tuyg‘ulari asosida amalga
oshiriladi. Ta’kidlash joizki, o‘qituvchining pedagogik faoliyatida o‘quvchilar
bilan olib boradigan muloqoti muhim ta’lim-tarbiyaviy ahamiyatga ega. Bu
pedagogik muloqotning butun tizimida uning ma’naviy mazmundorligini oshirishni
talab etadi, zero aynan pedagogik muloqot, ta’limtarbiyaning ma’naviy
asoslarini shakllantirishga qaratilgan. Ijtimoiypsixologik, tarbiyaviy va
ma’naviy vazifalarning murakkabligi o‘qituvchilarning kommunikativ faoliyatiga
yuksak talablarni qo‘yadi. O‘qituvchilar kasbiy faoliyatida yuksak pedagogik va
psixologik natijalarga erishishi uchun, ko‘p yillik nazariy va amaliy
tajribalar asosida tadqiqotchi olimlar tomonidan taklif etilgan muloqotning
quyidagi yo‘nalishlaridan foydalanish tavsiya etiladi:
1.
Muloqotning birinchi modellashtirish yo‘nalishi: O‘qituvchi
tomonidan o‘quvchilar bilan muloqotga bevosita tayyorgarlik jarayonida
o‘quvchilar bilan bo‘lajak har qanday muloqot turini modellashtirish.
2.
Muloqotning ikkinchi yo‘nalishi: O‘quvchilar bilan dastlabki
muloqotni tashkil etish jarayonidayoq o‘zaro ta’sir metodlaridan bevosita
foydalanib, tashabbuskorlikni qo‘lga olish.
3.
Muloqotning uchinchi yo‘nalishi: Tobora takomillashib, rivojlanib
borayotgan pedagogik faoliyatda muloqotning turli texnologik shakllaridan
unumli foydalanish va uni boshqarish.
4.
Muloqotning to‘rtinchi yo‘nalishi: Keyingi pedagogik faoliyat
uchun olib boriladigan muloqot tizimini modellashtirish va muloqotning amalga
oshirilgan tizimini doimiy tahlil qilib borish.
Muloqotning birinchi,
modellashtirish yo‘nalishida, o‘qituvchi o‘quvchilar bilan dars
jarayonida uchrashishga tayyorlanib, nafaqat oldindagi faoliyat mazmunini,
balki muloqotning mumkin bo‘lgan usullari va ta’sirchan ohanglarini o‘ylab
olish lozim. Pedagogik muloqotning ushbu bosqichi naqadar muhim ahamiyatga ega
ekanligini tasavvur qilib, kommunikativ vazifalarning bajarilish holatini
oldindan puxta o‘ylash kerak. U har qanday darsning kommunikativ tizimini
mukammal, o‘ziga xos ravishda rejalashtirishga imkoniyat yaratadi.
Ushbu prognostik yo‘nalishda
pedagogik vazifalarni kommunikativ vazifalar sohasiga o‘tkazish bo‘yicha
murakkab jarayon amalga oshiriladi. Ularning bir-biriga muvofiq kelishiga
erishiladi. Ayni paytda o‘quvchilar idrok etish orqali o‘qituvchi tomonidan
o‘rganilayotgan yangi dars materiallarini va o‘qituvchining xatti-harakatini
kuzatib baholaydilar.
O‘qituvchi o‘zi uchun bo‘lajak
darsning noyob xususiyatlarini va kommunikativ rejasini tuzishi mumkin. Unda
darsning har bir pedagogik vazifasiga, kommunikativ vazifaning ma’lum bir
usullari mos kelib, uni hal qilishning o‘ziga xos yo‘nalishlari namoyon
bo‘ladi.
O‘quvchilar bilan bo‘lajak
muloqotni modellashtirishning muhim sharti o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro
emotsional birligi bo‘lib, u o‘qituvchiga darsning quyidagi ehtimoliy
atmosferasini oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini beradi:
Ø
bo‘lajak darsda o‘quvchilar jamoasi bilan ro‘y berishi mumkin
bo‘lgan turli vaziyatlarni oldindan ko‘ra olish;
Ø
o‘quvchilar bilan o‘zaro demokratik va erkin munosabatning har
xil darajalarini tashkillashtirish, uni rivojlantirish istiqbollarini
belgilash;
Ø
darsda o‘quvchilarning bilishga bo‘lgan qiziqishini va ijodiy
kayfiyatini vujudga keltirish.
Ilg‘or o‘qituvchilar ish
tajribasining tahlili shuni ko‘rsatadiki, dars jarayonida o‘quvchilar bilan
bo‘lajak muloqotni modellashtirish juda muhim. Zero, bu jarayon darsning
didaktik tamoyillarini har tomonlama belgilab beradi, o‘qituvchini ijodiy
faoliyatga yo‘naltiradi, unda o‘quvchilar bilan o‘zaro hamkorlikning mukammal
shakllariga nisbatan turli muloqot modellarini takomillashtirish imkoniyati
paydo bo‘ladi. Muloqotni modellashtirish bevosita yangi dars oldidan tezda
bajarilishi mumkin, ba’zan esa doimiy xarakter kasb etadi. U o‘qituvchiga
o‘zining dars jarayonidagi kommunikativ munosabatini va emotsional xulqini,
his- tuyg‘ularini oldindan ko‘ra bilish imkoniyatini yaratadi.
Muloqotning ikkinchi
boshlang‘ich yo‘nalishida – o‘quvchilar bilan bevosita munosabatni
tashkil qilish uchun o‘qituvchi tashabbuskorlikni va kommunikativ ustunlikni
o‘z qo‘liga olishi kerak, bu unga keyingi yo‘nalishlarda doimiy muloqotni o‘zi
boshqarish imkoniyatini beradi. Muloqotda tashabbuskorlikni qo‘lga olish,
o‘qituvchining ta’lim-tarbiyaviy jarayonni hamisha oqilona, ziddiyatsiz
boshqarishini ta’minlaydi. Ta’kidlash joizki, barcha o‘qituvchilar hamisha sinf
jamoasi bilan kommunikativ muloqotda ustunlikka erishish imkoniyatini qo‘lga
kirita olmaydilar.
Ikkinchi boshlang‘ich yo‘nalishda
bo‘lajak muloqotning shart-sharoitlari va tizimi aniqlashtiriladi, oldindan
rejalashtirilgan muloqot modeli tatbiq etiladi. Kommunikativ muloqotning
dastlabki daqiqalaridayoq o‘qituvchi tanlangan ta’lim metodlaridan foydalanish
imkoniyatlarini aniqlashtirishi, o‘quvchilarning umumiy kayfiyatini, ulardagi
ijodkorlikni va ishchanlik kayfiyatini his qilishi lozim.
Hozirgi zamon ijtimoiy-psixologik
tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, inson muloqotda uning tashabbuskori bo‘lishi
ham mumkin, ba’zan esa, vaziyatga qarab, o‘zaro munosabatning faol yoki passiv
subyekti sifatida qatnashishi ham mumkin. Kasbiy-pedagogik muloqotning o‘ziga
xos xususiyati shundaki, o‘qituvchining tashabbuskorligi bu o‘rinda muloqotni
boshqarish vositasi sifatida yaxlit o‘quv-tarbiyaviy jarayonni ham boshqaradi.
Aytish lozimki, ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan dars jarayonida o‘qituvchi
hamda ta’lim oluvchilarning o‘zaro ijodiy faoliyatida bilim olishga qaratilgan
izlanishni boshqarish, faqat pedagogik jihatdan to‘g‘ri tashkil qilingan
muloqot natijasida amalga oshiriladi.
Masalan, darsda yangi mavzuni
o‘quvchilar ongiga singdirish, yangi materialni tushuntirishda yoki muammoli
vaziyat hosil qilishda sinf jamoasi bilan muloqotni to‘g‘ri tashkillashtirish,
o‘qituvchi uchun naqadar zarur, buning natijasida o‘quvchilar birgalikda ahil
jamoa bo‘lib, darsda, bilimlarni o‘rganishda o‘zaro erkin fikr yuritadilar va
izlanadilar. Muloqotda o‘qituvchining tashabbuskorligi, ta’lim-tarbiyaviy hamda
ijtimoiy-psixologik jihatdan qator strategik va taktik muammolar echimini
topish imkoniyatini beradi: o‘qituvchining o‘quv-tarbiyaviy jarayondagi
yo‘naltiruvchanlik roli, o‘quvchilarning yaxshi kayfiyati, his-tuyg‘ularini
shakllantiradigan,  o‘quv-tarbiyaviy     faoliyat      samaradorligini
ta’minlaydigan kerakli ijtimoiy-psixologik muhitni yaratish imkoniyatini
beradigan qizg‘in kommunikativ muloqotni pedagogik maqsadga muvofiq
ta’minlaydi.
Darsda o‘quvchilar bilan muloqotni
tashkil qilishda o‘qituvchining tashabbuskorligi quyidagi vaziyatlarda namoyon
bo‘ladi:
Ø
sinf jamoasi bilan dastlabki suhbat jarayonini oqilona, puxta
tashkil qilish;
Ø
tashkiliy marosim va tadbirlardan (salomlashish, o‘quvchilarni
tartib bilan o‘tqazish, davomatni tekshirish va hokazo) rasmiy va shaxsiy
muloqotga tezkor o‘tish;
Ø
o‘quvchilar bilan ijtimoiy-psixologik hamkorlikka oson erishish
muammolarini izlash;
Ø
o‘quvchilar bilan o‘zaro hamkorlikning tashkiliy va sermazmun
bo‘lishida har qanday salbiy to‘siqlarning paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik;
Ø
o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatda o‘zining shaxsiy insoniy
fazilatlarini namoyon etish;
Ø
ayrim o‘quvchilarga nisbatan bir qolipdagi va bir holatdagi
salbiy munosabatlarni bartaraf qilish;
Ø
butun o‘quvchilar jamoasi bilan yaxlit o‘zaro ijobiy munosabatni
tashkil etish;
Ø
o‘zaro hamkorlikning boshlang‘ich vaziyatlarida o‘quvchilar
jamoasini erkin muloqotga safarbar qila oladigan vazifa va masalalarni ongli
ravishda qo‘yilishi;
Ø
ta’lim va tarbiya tizimida ta’qiqlangan pedagogik talablarni
qo‘llamaslik, aksincha yangi, sinalgan, texnologik jihatdan mukammal deb
topilgan pedagogik talablarni ko‘paytirish;
Ø
o‘qituvchi tashqi ko‘rinishi bilan (orastalik, tartiblilik,
faollik, xushmuomalalik, muosharat odobi va hokazo) kommunikativ munosabatni
ta’minlashga erishishi;
Ø
o‘zaro hamkorlikning nutqiy va noverbal vositalarini (mimika,
pantomimika, ma’noli qarash) qo‘llash orqali munosabatga faol kirishish;
Ø
o‘quvchilar jamoasiga o‘zining xayrixohligini, moyilligini,
do‘stligini «namoyish etish»;
Ø
o‘quvchilar bilan muloqotda pedagogik faoliyatning yorqin va
e’tiborni tortadigan maqsadlarini qo‘ya bilish va ularga erishish yo‘llarini
ko‘rsatish;
Ø
o‘quvchilarning har xil vaziyatlarda ichki kayfiyatlarini, his
tuyg‘ularini tushunish, uni hisobga olish, hamjihatligini ko‘rsata bilish.
Pedagogikaga oid darslik va
ko‘llanmalarda ta’lim – o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro birgalikdagi
hamkorlik faoliyati, bir-birlariga
o‘zaro ijobiy ta’sir vositasi sifatida talqin
qilinadi. Biroq, bu faoliyatning ijtimoiy-psixologik tizimi hamma vaqt ham e’tiborga
olinmaydi. Bu o‘rinda ham qator muammolar yuzaga keladiki, ular ta’lim va
tarbiyaning mazmun va metodik aspektlariga salbiy ta’sir qilishi mumkin. O‘zaro
hamkorlik o‘qituvchi va o‘quvchilarning ijtimoiy-psixologik birligini ko‘zda
tutadi. Dars jarayonida ko‘p holatlarda bunga e’tibor berilmaydi.
Pedagog olimlar tomonidan olib
borilgan tadqiqotlarda aniqlanishicha, dars davomida o‘qituvchi va
o‘quvchilarning psixologik jihatdan birbirlariga moslasha olmasligining 25 dan
150 gacha bo‘lgan turli holatlari yuzaga keladi. Bular ongli nazorat
qilinmaydi, demak o‘qituvchilar tomonidan bu holatga nisbatan ma’lum bir maqsad
belgilanmaydi.
Aksincha, to‘g‘ri topilgan va darsda amalga
oshirilgan muloqot tizimi o‘quvchilarni faollashtiradi, ularni o‘quv faoliyatiga
qizg‘in ishtirok etishga intilishini ta’minlaydi. Shunday qilib, o‘quv
faoliyatining ijtimoiypsixologik tomoni ta’limni optimallashtirishning amaliy
zahirasi sanaladi. Ba’zan ta’limning yangi metodlarini emas, balki mavjud
bo‘lgan metodikasining ishonchli ijtimoiy-psixologik ta’minotini izlash kerak
bo‘ladi.
Darslardan o‘zlashtirmovchi
o‘quvchilar xulqidagi chekinishlarning psixologik xususiyatlarini tahlil qilish
shuni ko‘rsatadiki, uning salbiy hislatlari, tengdoshlari bilan munosabatda
passivligi, xulqining o‘zgaruvchanligi nafaqat o‘z faoliyatidan, balki
o‘quvchilar jamoasidagi holatidan hamda u bilan do‘stona munosabat
yetishmaydigan muloqotdan qoniqmasligi oqibatida paydo bo‘ladi. Bu holatlarning
barchasi o‘quvchining psixologik kayfiyatini keskin salbiy tomonga o‘zgarishiga
olib keladi.
Ta’lim muassasalari
o‘qituvchilarining pedagogik muloqoti tizimida ko‘pincha, u yoki bu
o‘quvchining idrok etishi, tafakkuri bir qolipda shakllanadi, o‘qituvchi ko‘z
o‘ngida ular barqaror psixologik muloqot obyektiga aylanadilar. Mabodo,
o‘quvchi o‘qituvchining ko‘z o‘ngida “yomon xulqlilar” qatoriga kirib qolsa, bu
o‘qituvchining unga nisbatan muloqot amaliyotiga ta’sir o‘tkazadi. A.N.Leontev
bunday munosabatning quyidagi belgilarini qayd etadi: o‘qituvchi dars
jarayonida “yomon” o‘quvchiga mavzuga taalluqli savolga javob berish uchun,
“yaxshi” o‘zlashtiradigan o‘quvchiga nisbatan, kamroq vaqt ajratadi, ya’ni
diqqatini unga jalb qilmaydi, o‘ylashga vaqt bermaydi. O‘quvchi noto‘g‘ri javob
bersa, o‘qituvchi savolni qaytarmaydi, yo‘naltiruvchi savol, yoki fikr
bermasdan, darrov boshqa o‘quvchidan so‘raydi yoki o‘zi to‘g‘ri javobni aytadi.
Ba’zan, noto‘g‘ri javobni ijobiy baholab, “liberallik uslubi”ni qo‘llashi
mumkin. Ayni paytda, “yomon” o‘quvchini noto‘g‘ri javob uchun koyiydi. To‘g‘ri
javob uchun maqtamaydi. “Yomon” o‘quvchining har qanday javobiga o‘qituvchining
reaksiyasi sezilmaydi, boshqa o‘quvchini javob berish uchun chaqiradi, ba’zida
hatto “yomon” o‘quvchilar bilan ta’sirchan pedagogik muloqotni olib bormaydi.
Ushbu norasmiy muloqotning natijasi ma’lum, bunday holatda o‘qituvchi
o‘quvchilar bilan muloqotni ijobiy tashkil qilolmaydi.
Muloqotning uchinchi
yo‘nalishida o‘qituvchi pedagogik faoliyatida kommunikatsiyaning turli
shakllaridan unumli foydalanib, quyidagi ko‘p funksiyali vazifalarni bajaradi:
Ø
dars davomida o‘qituvchi ko‘plab pedagogik usul va vositalarni
hamda shaxsiy kommunikativ vazifalarni hal qiladi;
Ø
aslida, dars jarayonining turli qismlarida, o‘qituvchi tarbiyaviy
ta’sir o‘tkazishda muloqotning o‘ziga xos tizimlarini qo‘llash talab qilinadi;
Ø
tajribali o‘qituvchilar ushbu tizimlarni deyarli osonlik bilan
topadi, pedagogik faoliyatini endigina boshlagan yosh o‘qituvchilarga bu holat
qiyinchilik bilan kechishi mumkin.
O‘qituvchining kasbiy faoliyatida
muloqotni pedagogik jihatdan to‘g‘ri tashkil qilishda, uning kommunikativ
madaniyatiga jiddiy talablar qo‘yiladi. Dars hamda tarbiyaviy tadbirlar –
o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro munosabatlari tizimini shakllantiruvchi
jarayon bo‘lib, aynan ushbu faoliyatda o‘qituvchi o‘zining shaxsiy pedagogik
faoliyatini tarkib toptiradi. Tajribali o‘qituvchilar bilan o‘zaro suhbatlardan
ma’lum bo‘ladiki, darsda o‘quvchilar jamoasi bilan muloqot shaklini tanlash
uchun o‘qituvchi qaysidir ma’noda o‘rganilayotgan yangi material uchun
pedagogik metodlarni ham tanlash talab qilinadi. Shu sababli, darsda yangi mavzuni
o‘rganishga tayyorgarlik ko‘rilayotganda hamda tarbiyaviy ta’sir rejasini
tuzayotganida, muloqot tizimining o‘ziga xos mazmunan boy jihatlarini
modellashtirish lozim.
Pedagogik faoliyatini endigina
boshlayotgan yosh o‘qituvchilar, o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatlar
jarayonida, ayniqsa o‘zining kasbiy pedagogik xatti-harakatlarida o‘ziga xos
psixologik to‘siqlarga duch kelishini, o‘quvchilar bilan muloqotda ziddiyatlar
paydo bo‘lishi mumkinligini bilishi va bunga har tomonlama tayyorgarlik ko‘rishi,
chuqur pedagogik va psixologik bilimlarga ega bo‘lishi kerak.
Yosh o‘qituvchi muloqot
malakasiga ega bo‘lmasligi mumkin, bu esa unda esankirab sarosimaga tushish,
erkin harakat qilolmaslik, nutqida so‘zlarni o‘rniga qo‘yib gapira olmaslik
kabi salbiy holatlarni keltirib chiqaradi. Yosh o‘qituvchilarda muloqotning
rivojlangan ifodali vositalari yetishmasligi, nutq texnikasidan foydalanishni
bilmasligi, mimik va pantomimik harakatlarda no‘noqlik kuzatiladi. Ba’zan
o‘qituvchilar ta’limtarbiya jarayonida muloqotning “avtoritar uslubi”ni
qo‘llashlari natijasida o‘zaro munosabatlar salbiy oqibatlarga olib keladi.
Ushbu holatlarda yosh o‘qituvchilarning chuqur bilimi va mahorati evaziga
tayyorlangan ta’limiy vazifalar, xilma-xil topshiriqlar va tarbiyaviy tadbirlar,
olib boriladigan pedagogik faoliyat o‘quvchilar jamoasi uchun mutlaqo qiziqarli
bo‘lmasligi, yoki ular umuman beparvo bo‘lishlari mumkin. Yosh
o‘qituvchilarning tasavvuricha, qiziqarli bo‘lgan har qanday pedagogik
tadbirlar o‘quvchilar jamoasiga ta’sir qilmasligi aslo mumkin emas. Ba’zan,
o‘quvchilar bilan bir qolipdagi salbiy muloqot natijasida yosh o‘qituvchilar
ular bilan “kelisha olmaydilar”, oqibatda u sinf jamoasini tark etishga majbur
bo‘ladi. Yangi o‘qituvchi sinf jamoasining oldingi o‘qituvchi bilan muloqotda
sodir bo‘lgan norozilik kayfiyati sirlarini o‘rganadi, o‘zining muloqot
pozitsiyasini qo‘llashga harakat qiladi. Biroq, shuni unutmaslik kerakki,
o‘quvchilar jamoasining o‘qituvchi bilan muloqotidagi norozilik kayfiyati yangi
paydo bo‘lgan o‘qituvchiga ham ta’sir qilishi, u sinf jamoasi bilan muloqot
jarayonida o‘ziga nisbatan salbiy kayfiyatdan chiqara olmasligi mumkin.
Muloqotning to‘rtinchi
yo‘nalishida pedagogik faoliyat uchun olib boriladigan muloqot tizimi
modellashtiriladi va muloqotning amalga oshirilgan tizimi tahlil qilinadi. Pedagogik
muloqotni tashkil etuvchi yosh o‘qituvchidan:
Ø
o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabatning o‘zgaruvchan har qanday
sharoitlarida tez va to‘g‘ri psixologik mo‘ljal olib
tahlil qilishni;
Ø
kommunikativ tizimni mukammal rejalashtirgan holda amalga
oshirishni va ayniqsa uning eng muhim tarmog‘i – nutq texnikasi va notiqlik
san’atining ta’sirini puxta o‘zlashtirishni;
Ø
o‘qituvchining individual kasbiy ijodkorligiga va turli
vaziyatlarda o‘quvchilar bilan muloqot qilish qobiliyatiga hamda
tarbiyalanuvchining shaxsiy xususiyatlariga mos keluvchi “kommunikativ
vositalarni” tez va aniq topishni;
Ø
ayni paytda muloqotning teskari aloqasi ham mavjud ekanligini his
qilib, uni modellashtirish va qo‘llab quvvatlashni talab qiladi.
Yosh o‘qituvchilar ba’zan
kundalik faoliyatida yuzaga keladigan favqulotdagi holatlarda tez va aniq
echilishi lozim bo‘lgan kommunikativ muammolarga duch keladi va bunda
muloqotning kutilmagan vaziyatlariga tayyor emasligini his qiladi. Bunday
vaziyatlarda o‘qituvchining aqlzakovati va pedagogik madaniyati, kasbiy
tafakkuri, nutqining rivojlanganligi va leksik hamda kasbiy-leksik jihatdan
so‘z boyligining mavjudligi, umumiy suhbatlashish madaniyati, o‘quvchilar bilan
kommunikativ faoliyatga moyilligi asosiy rolni o‘ynaydi.
Kutilmagan, tayyorgarlik
ko‘rilmagan kommunikativ muammolardan nihoyatda uddaburonlik bilan ustunlikni
qo‘lga olish o‘qituvchi kasbiy faoliyatida ulkan sinov bo‘lib, prins ipial
ahamiyatga ega, negaki bunday vaziyatlarda muloqotning barcha variantlarini
taxminiy rejalashtirish aslo mumkin emas. Bunda o‘qituvchi muloqotda pedagogik
improvizatsiya (tayyorgarliksiz) holatlariga ko‘nikma hosil qilish qobiliyatiga
ham ega bo‘lishi kerak – vaziyatni va o‘quvchilar xatti-harakatini chuqur idrok
qilib tez va haqqoniy baholashi, hech qanday mantiqiy mulohazasiz, o‘zining
bilim va malakalariga, tajribalariga, pedagogik mahorati va aql-zakovatiga,
sezgisiga asoslanib, aniq qaror qabul qilishi, vaziyatning o‘zgarishiga qarab
munosabatini, shaxsiy pedagogik faoliyatini to‘g‘rilab, uzviy ravishda ushbu
qarorni o‘quvchilar bilan muloqot jarayonida qo‘llashi lozim.

5.6. Pedagogik texnika haqida ma’lumot
 Pedagogik texnika –
o‘qituvchining nafaqat ta’lim–tarbiya jarayonida, balki butun kasbiy
faoliyatida zarur bo‘lgan umumiy pedagogik bilim va malakalari majmuidir.
Pedagogik texnikaning muhim jihatlari – bu avvalo o‘qituvchining mahoratini
belgilovchi kasbiy ko‘nikmalari hisoblanadi, ya’ni uning savodli va ifodali
so‘zlay olishi, o‘z fikr-mulohazasini va bilimini tushunarli tilda ta’sirchan
bayon qilishi, his-tuyg‘usini jilovlay olishi, o‘zining shaxsiy xususiyatlariga
xos mimik va pantomimik qobiliyatlarga ega bo‘lishi, aniq imo-ishora, ma’noli
qarash, rag‘batlantiruvchi yoki istehzoli tabassum, so‘zning cheksiz qudrati
orqali o‘quvchilar ongiga va tafakkuriga ta’sir o‘tkazishi, hozirjavoblik,
psixologik bilimlarga ega bo‘lishi kabilardir.
O‘qituvchining pedagogik
texnikasi qanday ko‘nikma va malakalardan iborat ekanligi, pedagogik texnika
vositasida o‘qituvchi ta’lim muassasalarida ta’lim-tarbiyaviy faoliyatni
zamonaviy talablar asosida qanday tashkil qilishi, o‘quvchilarga tarbiyaviy
ta’sir ko‘rsatishida qanday ahamiyatga ega ekanligi kabi muammolar hozirgi
kungacha dunyo olimlarining diqqatini o‘ziga jalb etib kelmoqda.
 Hozirgi kunda pedagogik texnika
tushunchasi ikkita guruhga bo‘lib o‘rganiladi. Birinchi guruh komponentlari
o‘qituvchining shaxsiy axloqiy fazilatlari va xulqi bilan bog‘liq bo‘lib,
ta’lim–tarbiya jarayonida o‘z– o‘zini boshqarish malakalarida ( refleksiya)
namoyon bo‘ladi:
Ø
ta’lim-tarbiya jarayonida o‘z xatti-harakatlarini boshqarishi,
(mimika, pantomimika);
Ø
ta’lim-tarbiya jarayonida o‘z hissiyotini va kayfiyatini jilovlay
olishi va turli nojo‘ya ta’sirlarga berilmaslik;
Ø
mukammal ijtimoiy perseptiv qobiliyatlarga (diqqat,
kuzatuvchanlik, xayol) egaligi;
Ø
nutq texnikasini (nafas olish, ovozni boshqarish, nutq tempi)
bilishi va o‘z o‘rnida qo‘llay olishi.
Ø
Pedagogik          texnikaning        ikkinchi     guruh     komponentlari
o‘qituvchining shaxs va jamoaga ta’sir ko‘rsatish malakalari bilan bog‘liq
bo‘lib, bu guruh ta’lim-tarbiya jarayonining texnologik tomonini qamrab oladi:
Ø
o‘qituvchining didaktik, tashkilotchilik, konstruktiv,
kommunikativ qobiliyatlari;
Ø
ma’lum bir reja asosida o‘z oldiga qo‘yilgan talablarning
bajarilishini nazorat qilishi;
Ø
ta’lim muassasasida va o‘quvchilar jamoasida ta’lim-tarbiya bilan
bog‘liq bo‘lgan ijodiy faoliyatni tashkil eta olishi;
Ø
o‘quvchilar bilan pedagogik muloqot jarayonini bir muvozanatda
saqlab boshqara olishi.
 O‘qituvchining tarbiyalanuvchi
obyektlar oldida o‘z harakatlarini boshqarishida aktyorlik san’atiga xos
bo‘lgan xususiyatlari, ya’ni mimik va pantomimik qobiliyatlari muhim rol
o‘ynaydi. Aktyor bir obrazni ma’lum bir muddatda tayyorlab, bir yoki bir necha
marotaba bir xil ko‘rinishda sahnada namoyish etsa, o‘qituvchi butun o‘quv yili
davomida, har bir darsda yangi mavzuni o‘tilgan mavzular bilan bog‘lab,
zamonaviy innovatsion usullar vositasida o‘quvchilar ongiga etkazish uchun
chuqur tayyorgarlik ko‘radi, sinf jamoasidagi o‘ziga xos pedagogik va
psixologik muhitni, har bir o‘quvchining shaxsiy xususiyatlarini e’tiborga olib
pedagogik faoliyat ko‘rsatishga majbur. Bunday ulkan mas’uliyatni yuqori saviyada
bajarish uchun o‘qituvchidan yuksak pedagogik texnik tayyorgarlikka ega bo‘lish
talab etiladi.
Hozirgi
zamon o‘qituvchisi pedagogik mahorat tizimida pedagogik texnikaning rolini
beqiyos deb biladi. Chunki u o‘qituvchiga o‘z gavdasini tuta bilishi (mimika,
pantomimika), his-tuyg‘ularini (emotsiyasini) boshqara olishi, ishtiyoq,
qobiliyatlar, nutq texnikasini egallashi va ularni o‘quv faoliyatida, o‘qishdan
tashqari ta’lim va tarbiyaviy faoliyatlar jarayonida qo‘llash yo‘llarini
tushuntiradi.
Demak,
pedagogik texnika o‘qituvchi kasbiy faoliyatida shunday kasbiy va shaxsiy
malakalar yig‘indisiki, u o‘qituvchining pedagogik faoliyatiga ta’sir
ko‘rsatishi, ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil qilish va boshqarish ishlarida
asosiy yo‘l ko‘rsatuvchi bo‘lib xizmat qiladi.
 Ilg‘or va novator
o‘qituvchilarning texnik mahorati pedagogik faoliyat olib borishlarida, mimik
va pantomimik harakatlarida, ovozini idora qila olish xususiyatlarida
kuzatiladi. Bu shundan dalolat beradiki, o‘qituvchilar pedagogik texnika san’atini
mukammal egallaganlar, uning ko‘nikma va malakalarini o‘zlarida aniq
shakllantirishgan va turli pedagogik vaziyatlarda qo‘llay olish qobiliyatlariga
egadirlar.
 Pedagogikada o‘qituvchi chuqur
hissiyotga berilishini, shaxsiy hayotidagi turli ruhiy vaziyatlar tufayli
kayfiyatining o‘zgarib turishini o‘zi qattiq nazorat qilish talab qilinadi.
Ushbu nazoratni o‘qituvchining o‘zi boshqarishi lozim. Bu jarayonning ijobiy
natijalari o‘qituvchining refleksiv qobiliyatlarida namoyon bo‘ladi.
 Pedagogik texnikaning yana bir
muhim xususiyati pedagogik ta’sir ko‘rsatishdagi o‘qituvchining ma’naviy va
estetik qiyofasi. Bu tarbiyalanuvchilarga yaqqol namoyon bo‘ladigan
xususiyatdir. Agar o‘qituvchi ma’naviy qashshoq bo‘lsa, nutqi tartibsiz va
muloqotda no‘noq bo‘ladi, didi past, o‘z hissiyotlarini jilovlay olmaydigan
qo‘pol bo‘lsa, uning ta’lim-tarbiya berishi haqida gap bo‘lishi mumkin
emas.
 Pedagogik texnikaning sirlarini
egallash yo‘llari o‘qituvchi rahbarligida olib boriladigan mashg‘ulotlar va
mustaqil pedagogik faoliyat jarayonida shakllanib boradi. Pedagogik texnika
sirlarini mukammal egallashda va uni takomillashtirishda kasbiy jihatdan
o‘qituvchi o‘z – o‘zini doimiy shakllantirib borishi, ya’ni o‘z oldiga
qo‘yilgan talablar nuqtai nazaridan mohir o‘quvchi shaxsiy fazilatlarini va
kasbiy malakalarini shakllantirishga qaratilgan faoliyati muhim rol o‘ynaydi.
 Pedagogik texnikaning muhim
xususiyatlaridan biri o‘qituvchining o‘quvchilar bilan bevosita muloqoti
jarayonida shakllanadigan kasbiy texnik ko‘nikma va malakalaridir. Bunda
pedagogik texnikaning ko‘nikma va malakalari o‘qituvchining pedagogik mahorati
bilan aloqadorlikda shakllanib boradi.
 Rivojlangan pedagogik texnika
xususiyatlari o‘qituvchiga o‘quvchilar bilan muloqot jarayonida zarur so‘z va
gap ohangi, qarash, imo-ishorani tez va aniq topish, kutilmagan pedagogik
vaziyatlarda bosiqlik va osoyishtalik, aniq fikr yuritish, vaziyatni fikran va
tez tahlil qilish kabi qobiliyatlarini namoyish etish bilan ifodalanadi.
Pedagogik texnikaning ushbu xususiyatlari o‘qituvchi kasbiy mahoratida aniq
ifodalangan individual shaxsiy shakl oladi, ya’ni o‘qituvchining
psixologik–fiziologik xususiyatlari asosida uning shaxsiy pedagogik texnikasini
tarkib toptiradi.
Individual pedagogik texnikaning
shakllanishi o‘qituvchining yoshi, jinsi, mijozi, fe’l–atvori, salomatligi,
anatomik–fiziologik xususiyatlariga bog‘liq. O‘qituvchilarda individual shaxsiy
pedagogik texnika malakalarini shakllantirish muammolari ayniqsa psixolog
olimlarning tadqiqot markazidan o‘rin olgan. Psixolog olimlar R.Z.Gaynutdinov,
M.G.Davletshin, S.Jalilova, M.Abdullajonova kabilar o‘qituvchilarning
individual kasbiy faoliyatini batafsil o‘rganishib, o‘qituvchining shaxsiy
“Mehnat professiogrammasi”ni ishlab chiqdilar. Olimlarning fikrlariga ko‘ra
o‘qituvchi professiogrammasi o‘qituvchilarga qo‘yiladigan maxsus talablarni o‘z
ichiga oladi hamda har bir fan o‘qituvchisining alohida ixtisoslashgan
xarakteristikasini belgilab beradi. Jumladan, ular ta’lim muassasalarida
pedagogik faoliyat olib boradigan “O‘qituvchi-murabbiy professiogrammasi”da
quyidagi hislatlar, ya’ni “Pedagogik texnika” malakalari mujassamlashgan
bo‘lishini ta’kidlaydilar:
1)
O‘qituvchining shaxsiy hislatlari: bolalarni sevishi,
kamtarligi, dilkashligi, mehnatsevarligi.
2)
Kasbiga xos bilimlari: ta’lim va tarbiya jarayoni mohiyatini
bilishi, pedagogik va psixologik bilim asoslarini egallashi, o‘quvchilarning
yosh xususiyatlariga asosan psixologik imkoniyatlarini anglashi, tarbiyaviy
ta’sir etishning samarali usullaridan oqilona foydalana olishi, ota-onalar va
jamoatchilik bilan olib boriladigan faoliyat mazmunini puxta bilishi.
3)
Kasbiga xos hislatlari: milliy mafkura, umuminsoniy
qadriyatlar, milliy an’ana va urf-odatlarning asl mohiyatini tushunishi,
kuzatuvchanligi, pedagogik qobiliyatga egaligi,o‘zini qo‘lga ola bilishi,
o‘zini anglay olishi, pedagogik takt, nutq madaniyati.
4)
Shaxsiy pedagogik uddaburonligi: dars mashg‘ulotlarida zarur
materiallarni tanlay olishi, o‘quvchilarning bilish faoliyatini boshqarishi,
ta’lim-tarbiya jarayonini istiqbolli rejalashtirishi, o‘quvchilar jamoasini
boshqara olishi.
5)
Tashkilotchilik malakalari: o‘quvchilar jamoasini uyushtira
bilishi, turli ziddiyatli vaziyatlarda ham o‘quvchilar jamoasini boshqarishi,
amaliy muammolarni hal etishda uddaburonligini namoyish eta olishi.
6)
Kommunikativ malakalari: o‘quvchilarni o‘ziga jalb etishni
bilishi, o‘quvchilar va ota-onalar bilan maqsadga muvofiq pedagogik
muloqotlarni tashkil qilishi, o‘quvchilarning jamoada o‘zaro munosabatlarida
bir xil muvozanatni tartibga solishi.
7)
Gnostik malakalari: o‘quvchilarning asab psixik holati
darajasini aniqlay olishi, o‘z pedagogik faoliyati natijalarini tanqidiy tahlil
qila olishi, ustoz o‘qituvchilar mahoratini nazariy va amaliy jihatdan o‘rganib
borishi, psixologik va pedagogik adabiyotlardan to‘g‘ri foydalana bilishi,
o‘quvchilar xulq-atvorini mukammal o‘rganishi.
8)
Ijodiy hislatlari: o‘z pedagogik mahoratini doimiy
takomillashtirib borishi, o‘quvchilarni tarbiyalashda o‘z dasturini ishlab
chiqishi va uni muvaffaqiyatli amalga oshirishi, o‘quvchilar nazari bilan
voqelikni tahlil qilish qobiliyati, o‘quvchilarga pedagogik ta’siri
natijalarini oldindan ko‘ra olishga intilishi.
 Psixolog olimlarning
fikricha, ushbu professiogramma yosh o‘qituvchilarga o‘zlarining kelgusida
o‘qituvchilik kasbini to‘g‘ri va ongli ravishda tanlab, kasbiy mahoratlarini
takomillashtirib borishlariga yordam beradi. Demak, o‘qituvchi
professiogrammasi ham pedagogik texnikani egallashning muhim xususiyatlaridan
biri bo‘lib, o‘qituvchilarning o‘z kasbiy texnikasini mukammal egallab,
rivojlantirib borishiga va o‘z kasbiy faoliyatidan qanoatlanishni his etishga
olib keladi. Bularning barchasi o‘qituvchilarning tinimsiz pedagogik mehnati
tufayli yuzaga keladi. O‘qituvchining pedagogik texnikasi – pedagogik
faoliyatining tashkiliy shakli bo‘lib, qo‘l bilan tutib bo‘lmaydigan,
behad uzoq ijodiy izlanishlar va azob-uqubatli kechinmalar, tinimsiz
pedagogik faoliyat, o‘qituvchining fahm-farosati, bilimi va mahorati
bilan amalga oshiriladigan qizg‘in ijodiy mehnatining mahsulidir.
 Bir maromda olib boriladigan
tizimli ijodiy mashg‘ulot tufayli aktyor yuksak cho‘qqilarni egallaydi.
O‘zgalar obrazini mujassamlashtirishda u ma’lum bir qolipdan aslo chiqib keta
olmaydi. Demak har qanday ijodkorlik, hatto pedagogik ijodkorlik ham ma’lum bir
belgilangan qolipda shakllanishi kerak. U o‘qituvchining ichki kechinmalari,
tuyg‘ulari va hissiy reaksiyalari asosida qurilishi aslo mumkin emas. Chunki,
tarbiyalash san’atida o‘qituvchining pedagogik texnikasi, ya’ni “bir qolipda”gi
mehnat madaniyati borki, u boshqa biror kasbiy faoliyatga aslo o‘xshamaydi.
Shuning uchun, respublikamizda tarbiyaviy texnologiyalarni muntazam bilishga
intilish, o‘qituvchi kadrlarni tayyorlash va ularning malakasini uzluksiz
oshirib borish o‘qituvchining bir qolipdagi mehnat madaniyatini
shakllantirishga, pedagogik texnika malakalarini doimiy oshirib borishiga
qaratilgan. Ta’kidlash joizki, hali biror o‘qituvchi oliy ta’lim muassasasini
tugatib, yoki malaka oshirish kurslarida bilim olib birdaniga pedagogik texnika
sirlarini mukammal biladigan tajribali o‘qituvchi bo‘lib qolgani yo‘q. O‘qituvchida
pedagogik texnika ta’lim muassasalarida faoliyat ko‘rsatish jarayonida,
o‘quvchilar bilan yakkama-yakka muloqot jarayonida, pedagogik amaliyotda
shakllanib boradi.
 Hozirgi davr talablari nuqtai
nazaridan, o‘qituvchiga qo‘yilayotgan javobgarlik hissi kengayib murakkablashib
bormoqda. Mamlakatimizda ta’lim-tarbiya sohasida olib borilayotgan
islohotlarning yuksak natijalari bevosita o‘qituvchilarning qizg‘in mehnati
samarasiga bog‘liq. Vatanimizning porloq kelajagi uchun yosh avlodni har
tomonlama yetuk, barkamol inson qilib voyaga etkazishda o‘qituvchining kasbiy
bilimi, faoliyat texnikasi mutlaqo yangilanib, hozirgi zamon talablariga javob
bera oladigan darajada bo‘lishi kerak. “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun va “Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi” talablariga muvofiq o‘qituvchi o‘zining
ta’limtarbiyaviy faoliyatida milliy-madaniy va umuminsoniy qadriyatlar
ustuvorligiga doimo e’tibor berib kelishi lozim. O‘qituvchining pedagogik texnikasi
ham vatanparvarlikka, xalqimizning ma’naviy merosini mustahkamlashga,
o‘quvchilarning o‘z imkoniyatlarini erkin namoyon qilishiga asoslangan bo‘lishi
shart. Shu ma’noda taniqli adib Tursunoy Sodiqova asarlarida hozirgi kun
o‘qituvchisiga qo‘yiladigan “Murabbiylikning shartlari” oqilona berilgan: “...Siz
insonlarning hech bir yo‘q joydan “shoxini ko‘kartirish”, qulfi dilini ochish,
dunyosini kengaytirish, kechagi holatidan bugunini yuksakroq qilish uchun bu
ishga qo‘l urdingiz.
Ammo oldin biling: umringizni
sarflab olib borayotgan harakatlaringiz ro‘parangizdagi o‘quvchiga yoqayaptimi,
yo‘qmi? Bor gap shunda!
 Murabbiylikni xohlagan, shu
kasbga o‘qigan odam murabbiy bo‘lib qolmaydi. Ustozlikning o‘ziga xos
parhezlari, bosib o‘tilmaydigan chegara chiziqlari bordir! Birinchidan,
dilingizda ustoz─murabbiyning yozilganu yozilmagan qonun-qoidalariga
bo‘ysunaman, degan Allohga qasamingiz bo‘lsin! Ikkinchidan, niyatingiz sof
bo‘lsin! Men insonlarni faqat yaxshilikka o‘rgataman deng, orqamda o‘z qo‘lim bilan
yaratilgan fayzli bog‘lar qoladi, deb tilak tilang! Toki shogirdlaringiz
sizning sharofatingiz bilan faqat savob ishlarga dahldor bo‘lsinlar.
Uchinchidan, haqiqiy murabbiy bo‘laman desangiz, birovga biror narsa
o‘rgatishni astoydil xohlang va siz ilm oluvchiga nisbatan muhabbat qo‘ying! Har
bir ishingizga fidoyilik bilan kirishing. Buning otini ixlos deydilar! Shu
ishtiyoq sizda qanchalik kuchli bo‘lsa, Tangri sizga shuncha ko‘p uquv beradi,
ep beradi, mushkullaringizni O‘zi osonlashtiradi. Murabbiylikda ta’tilga
chiqish, sog‘ligi, kayfiyatiga qarab faoliyatini to‘xtatish, degan gap yo‘q. Yo‘lda
ham, cho‘lda ham, hamma fasl, hamma manzilda, qo‘yingchi, umringizning oxirgi
nuqtasigacha siz faoliyat ustidasiz. Bu degani, sizning borlig‘ingiz, har
bir so‘z, har bir ishorangiz odamlar uchun nur, madad va xaloskorlikdir.
 Nazardan
qolgan, qarg‘ish olgan, loqayd murabbiylar tarbiya maskanlariga qadam
bosmasliklari kerak. Ular ishlayveradilar, ammo o‘qituvchilikning noni
yuqmaydi, ro‘shnolik ko‘rmaydilar, falokatlari arimaydi, niyatlariga
etmaydilar. Chunki muqaddas kitoblarda “neki bersak, egallab turgan kasb
koringizdan berurmiz” deb yozilgan. Kasbga 1. Adiba
o‘qituvchidan o‘z kasbiga sadoqatli halollik buyuk ibodatdir”
bo‘lishni, fidoyilikni, yuksak ma’naviyatni, tinimsiz
mehnatni, o‘quvchilarga nisbatan mehr va muhabbatni, halol va pokiza bo‘lishni
talab qiladi. Bu aynan o‘qituvchi pedagogik texnikasining ham muhim
xususiyatlaridan biridir.
O‘qituvchining tashqi ko‘rinishi
pedagogik texnikasini namoyon etuvchi muhim xususiyatlaridan biridir. Har
qanday insonning tashqi ko‘rinishi atrofdagilarga estetik ma’no va zavq kasb
etib, doimiy e’tiborda bo‘lishini unutmaslik kerak. O‘qituvchining tashqi
ko‘rinishini asosan namoyish etuvchi muhim hususiyatlari uning chehrasidagi
mehribonlik, jiddiylik, yurishida bosiqlik, tabiiylikdir. O‘qituvchi sinfga
kirishi bilan so‘zsiz o‘quvchilar e’tiborida bo‘ladi, ular bilan muloqotga
kirishadi.

1 Sodiqova T. Murabbiy kim?... – T.: “Islom
universiteti”, 2006, 11 – bet.
Sinf sahnasida bajarilayotgan
uning xoh ijobiy, xoh salbiy xattiharakatlari o‘quvchilarga ta’sir o‘tkaza
boshlaydi. Ayniqsa, yosh o‘qituvchilar ilk bor darsga kirishlaridan oldin
his-hayajonini, qo‘rquvini engishlari, o‘zlarini erkin tutishlari, birinchi
dars paytida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan har qanday muvaffaqiyatsizlikdan
o‘zlarini yo‘qotmasliklari lozim.
 O‘qituvchining tashqi
ko‘rinishida, pedagogik texnikasi tizimidagi mimik, pantomimik holatlar muhim
ahamiyatga ega. O‘qituvchining hattiharakatini bevosita namoyish etuvchi mimik
va pantomimik ifodasi, o‘qituvchining imo-ishorasida, ma’noli qarashlarida, rag‘batlantiruvchi
yoki istehzoli tabassumida namoyon bo‘ladi va ular o‘qituvchi-tarbiyachining
pedagogik ta’sir ko‘rsatishida, mashg‘ulotlarni samarali va mazmunli o‘tishida
puxta zamin tayyorlab beradi.
 MIMIKA - bu o‘z fikrlarini,
kayfiyatini, holatini, hissiyotini qosh, ko‘z va chehra muskullarining harakati
bilan bayon qilish san’atidir. Ba’zan o‘qituvchi chehrasining va nigohining
ifodasi o‘quvchilarga katta ta’sir ko‘rsatadi.
 Mimik harakatlar, ifodalar
ma’lumotlarning hissiy ahamiyatini kuchaytirib, ularni chuqur o‘zlashtirish
imkoniyatini beradi. O‘quvchilar o‘qituvchining muomalasi va xatti-harakatiga
qarab kayfiyatini, munosabatini tezda «uqib» oladilar. Shuning uchun oiladagi
ba’zi noxushliklar, hissiyotga berilish, g‘am va tashvishning o‘qituvchi
chehrasida va mimik belgilarida ifodalanishi mumkin emas. Chunki ushbu
noxushliklar o‘qituvchining pedagogik faoliyatiga dars mashg‘ulotlarini
mukammal bajarishida o‘zining salbiy ta’sirini ko‘rsatadi. O‘qituvchining
chehrasida, mimik belgilarida faqat dars mashg‘ulotlariga xos bo‘lgan,
o‘quvchilarga ta’lim va tarbiyaviy topshiriqlarni yechishga yordam bera
oladigan ko‘rinishlarni ifodalash lozim.
 O‘qituvchining chehrasidagi
ifoda, nutqi, o‘quvchilar bilan o‘zaro munosabati uning individual xarakteriga
mos bo‘lishi kerak. O‘qituvchi chehra ko‘rinishidagi mimik ifoda,
ta’lim-tarbiya qonuniyatlariga mos ishonch, ma’qullash, ta’qiqlash, norozilik,
quvonch, faxrlanish, qiziquvchanlik, befarqlik, ikkilanish kabi xususiyatlarni
ifodalashi mumkin. Bunda ovozdagi turli o‘zgarishlar, nutqning tushunarli bayon
etilishi muhim ahamiyatga ega. Mimik ifodaning asosiy belgilarini namoyish
etishda qosh, ko‘z, chehra ko‘rinishi ishtirok etadi.
Qosh, ko‘z, chehra o‘quvchilar
javobidan qoniqish, xursand bo‘lish, faxrlanish yoki e’tirof, norozilik,
qoniqmaslik, xafa bo‘lish va boshqa belgilarni ifodalash bilan birga,
o‘quvchilar diqqatini bo‘lmasdan, boshqalarga xalaqit bermasdan ta’lim-tarbiya
ishlarini samarali olib borishga ham yordam beradi. Shuni alohida qayd qilib o‘tish
joizki, mimik ifodalar o‘qituvchining xarakterini, ichki dunyosini,
ma’naviyatini, pedagogik faoliyatining individual xususiyatlarini bekamu ko‘st
namoyish etadi. O‘qituvchining mimikasi ifodalangan nigohi o‘quvchilarga, yoki
ayrim o‘quvchiga qaratilgan bo‘ladi. Doskaga, eshikka, derazaga, ko‘rgazmali
qurollarga yoki devorga nigoh tashlab mimik ifodalarni namoyish qilish aslo
mumkin emas.
 PANTOMIMIKA – bu o‘qituvchining
gavdasi, qo‘l, oyoq harakatini tartibga soluvchi uslubdir. O‘qituvchilarning
ta’lim-tarbiyaviy faoliyatida o‘quvchilar bilan muloqoti muhim ahamiyat kasb
etishi barchaga ma’lum. Biroq o‘quvchilar bilan muloqotda o‘qituvchining
pantomimikasi, ya’ni, gavda, qo‘l, oyoq harakati to‘g‘ri ifodalanmasa,
ta’lim-tarbiyaga asoslangan muloqot natija bermasligi mumkin. O‘qituvchi o‘z
gavdasi, qo‘li, oyoq harakatlarining holati orqali har qanday pedagogik
ma’lumotlarning obrazini “chiza” olsa, o‘quvchilar bundan zavqlanadilar, ular
ichki his-tuyg‘ulari, tashqi hissiyotlari bilan qo‘shilib butun ongini o‘quv
materiallari mazmunini o‘zlashtirishga qaratadilar. Pantomimika gavdani rost
tutib yura bilish, qo‘l va oyoq harakatlarining bir-biriga mosligi, fikrlarini
aniq va to‘liq bayon qilib qo‘lini, boshini turli harakatlarda ifodalash
o‘qituvchining o‘z bilimiga, kuchiga ishonchini bildiradi.
Shuning uchun o‘qituvchining o‘quvchilar oldida
o‘zini tuta bilish holatini tarbiyalashi lozim. (oyoqlari 12-15 sm. kenglikda,
bir oyoq sal oldinga surilgan holda turish). O‘qituvchining yurishi, qo‘l va
oyoq orqali imoishoralari ortiqcha harakatlardan holi bo‘lishi kerak. Masalan:
auditoriyada orqaga oldinga tez-tez yurish, qo‘llari bilan turli imo-ishoralar
qilish, boshini har tomonga tashlash va hokazo. Bunday holatlar dars davomida
o‘quvchilarning e’tiborini bo‘lib, g‘ashini keltiradi va o‘rganilayotgan fanga,
o‘qituvchiga nisbatan hurmatsizlik kayfiyatini uyg‘otadi.
O‘qituvchi mashg‘ulot o‘tish
jarayonida faqat oldinga yurishi tavsiya qilinadi. U yondan, bu yonga yurish
talabalar fikrini bo‘ladi. Old tomonga yurayotganida o‘qituvchi muhim
voqealarni bayon qilishi mumkin, chunki bunda talabalar o‘qituvchini butun
diqqatlari bilan eshitayotgan bo‘ladilar.
O‘qituvchining pantomimik
harakatlari tizimida o‘z hissiy holatini boshqara olishi muhim ahamiyatga ega.
O‘qituvchi o‘quvchilar bilan muloqot jarayonida qizg‘in kuzatuv ostida bo‘ladi.
Uning kayfiyatidagi o‘zgarishlar pantomimik harakatlarida namoyon bo‘ladi. Shu
tufayli o‘quvchilarga ta’lim-tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish jarayonida (darsda,
darsdan tashqari mashg‘ulotlar paytida, tarbiyaviy ishlar jarayonida) o‘z
hissiyotini boshqara olishi, jiddiy bo‘lishi, umidbaxshlik, xayrixohlik
kayfiyatida bo‘la olish qobiliyatlariga ega bo‘lishi zarur. Pantomimik
harakatlar tizimi o‘qituvchiga birdaniga paydo bo‘ladigan ko‘nikma emas. Buning
uchun o‘qituvchi o‘z ustida tinimsiz ishlashi, ilk pedagogik faoliyati davrida
kamchiliklarini tezda topib bartaraf eta olishi darkor. Chunki, yillar davomida
o‘qituvchi o‘zining har bir harakatiga moslashib uni odat qilib olishi mumkin.
Mukammal pantomimik malakalarga ega bo‘lgan o‘qituvchi o‘z-o‘zini nazorat qila
oladi, ko‘p yillik faoliyati davomida sog‘lom asab tizimini o‘zida tarbiyalab
asabiylashishdan, hissiy va aqliy zo‘riqishlardan o‘zini saqlay oladi.

3- jadval.

Pantomimik harakatlarda o‘z hissiy
  holatini nazorat qilishda o‘qituvchi quyidagi faoliyatlarga jiddiy e’tibor
  berishi maqsadga muvofiqdir:

 sport bilan muntazam shug‘ullanib borish;

 yoshlar psixologiyasiga oid bilimlarni doimiy
  o‘rganib borishi;

 o‘quvchilarga nisbatan xayrixohlik va optimizmga
  ega bo‘lishi;

 o‘z harakatini nazorat qilishi (muskul
  zo‘riqishini, qo‘l, oyoq va bosh)

 harakatini, nutq tempini bir maromda saqlashda
  nafas olishini

 tartibga solish;

 madaniy hordiqni to‘g‘ri uyushtirishi (dam
  olishi, o‘z sog‘ligiga doimiy
e’tibor, lirika, musiqa, yumoristik
  hajviyalarni sevib o‘qiy olish);

 o‘z-o‘ziga tanqidiy munosabatda bo‘lib, ta’sir
  ko‘rsata olish.

O‘qitish samaradorligini oshirish
va ijobiy tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatish uchun o‘qituvchining harakatlarida
aktyorlik va rejissyorlik malakalari ham mujassamlashgan bo‘lishi lozim.
Xususan, gumanitar fanlar o‘qituvchilari aktyorlik qobiliyatiga ega bo‘lishlari
lozim. Ma’lum mavzular, obrazlar, tarixiy qahramonlar haqida so‘zlaganda
aktyorlik, rejissyorlik malakalari zarur. Ular o‘qituvchiga o‘quvchilarning
his-tuyg‘ulariga ta’sir ko‘rsatishda, mavzu qahramonlariga nisbatan
hissiy-qadriyatli munosabatda bo‘lish tajribasini o‘zlashtirishiga
yordamlashadi.
 Pedagogik texnika malakalari
o‘qituvchining maxsus fanlar bo‘yicha bilimlarni egallash, pedagogik mahoratini
takomillashtirishga intilish, o‘z kasbiga qiziqish, burch hamda mas’uliyatni
his qilish asosida oshiriladi. Ular yoshlarni o‘qitish, tarbiyalash, tashkil
qilish, targ‘ibot qilish, mustaqil bilim olish ishlariga yordam beradi.
 O‘qituvchining tashqi
ko‘rinishida nutq texnikasi, his-tuyg‘ularini boshqara olish, mimik va
pantomimik malakalar bir qolipda mukammal olib borilganda ko‘zlangan maqsadga
albatta erishiladi. Bunda so‘z, gap ohangi, qarash, imo-ishoralar, kutilmagan
pedagogik vaziyatlarda uddaburonlik, osoyishtalik bilan ziddiyatdan chiqish,
voqelikni oldindan ko‘ra olish va adolatli tahlil qilishga asoslanish maqsadga
muvofiqdir. Bu xususiyatlar o‘qituvchining shaxsiy, individual psixik,
fiziologik fazilatlari asosida tarkib topadi. Pantomimik harakatlarni
boshqarishda ham o‘qituvchining individual pedagogik texnikasi, yoshi, jinsi,
mijozi, fe’l-atvori, sihat-salomatligi va anatomik-fiziologik xususiyatlari
muhim ahamiyatga ega.
 O‘qituvchi avvalo tarbiyachi
sifatida o‘zida yuqoridagi malakalarni shakllantirishi, ularning mazmunini
chuqur o‘zlashtirib, pedagogik texnikani egallashning imkoniyatlaridan
foydalanishi kerak. Shunda u o‘qituvchini pedagogik mahorat sari etaklaydi.
Shunday qilib, o‘qituvchining tashqi ko‘rinishi ham pedagogik texnikaning muhim
xususiyatlaridan biri bo‘lib – tarbiyalanuvchilarga ko‘rib, eshitib turgan
narsalarini erkin fikrlash orqali, o‘z mulohazalarini mustaqil, cho‘chimasdan
o‘qituvchiga etkazish imkoniyatini beradi. “Tarbiyachi tashkil etishni,
yurishni, hazillashishni, quvnoq yoki jahldor bo‘lishni bilishi lozim, u o‘zini
shunday tutishi kerakki, uning har bir harakati, yurish-turishi, kiyinishi
bolalarni tarbiyalasin” – deb yozgan edi taniqli pedagog A.S. Makarenko.
O‘qituvchi pedagogik
faoliyatida pedagogik texnikaning ko‘nikma va malakalarini mukammal
takomillashtirgan holda o‘z mahoratini oshirish uchun quyidagi jarayonlarni
bilishi lozim:
1. O‘qituvchi o‘zlashtirishi lozim
bo‘lgan pedagogik texnikaning muhim tarkibiy qismlaridan biri uning nutq
texnikasidir (nutq tempi, diksiyasi, tovush ohangini baland, o‘rta, past qila
olishi va hokazo).
 Dars jarayonida o‘quv
materiallarini idrok qilishda o‘qituvchining nutqi muhim rol o‘ynaydi.
Olimlarning fikricha, o‘quvchilar tomonidan 1/2 foiz o‘quv materialini tafakkur
orqali idrok qilish va o‘zlashtirish o‘qituvchilarning nutqiga va uning
so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishiga bog‘liq. O‘quvchilar o‘qituvchining
nutqini nihoyatda kuzatuvchanlik va qiziqish bilan tinglaydilar. Past ohangda
gapiradigan o‘qituvchining darsi o‘quvchilar uchun zerikarli bo‘ladi, nihoyatda
baland gapirish, oddiy suhbat chog‘ida ovozni baland qilib so‘zlashish
o‘quvchilarni darsdan bezdiradi va charchatadi. O‘quvchilarning bunday
o‘qituvchi ta’limidan ko‘ngillari soviydi. Shuning uchun o‘qituvchi savodli
gapirishi, o‘z nutqini chiroyli va tushunarli, ta’sirchan qilib bayon qilishi,
o‘z fikr va histuyg‘ularini so‘zda aniq ifodalash malakalariga ega bo‘lishi
lozim.
 Chiroyli, savodli, ta’sirchan
gapiruvchi o‘qituvchilarning nutqlari o‘quvchilar ongiga tez ta’sir etadi,
o‘quv materiallarini oson o‘zlashtirib olishiga katta imkoniyat yaratadi,
o‘quvchilar bunday o‘qituvchilarning darslarini toqatsizlik bilan kutadilar. O‘qituvchilar
o‘z nutqlari ustida tinimsiz ishlashlari, so‘zlarning chiroyli, ma’noli,
ta’sirchan bo‘lishi uchun mashq qilishlari, ovoz diapazonlarining kuchi, nutq
tembrining harakatchanligi va diksiyasini doimo mashq qilib borishlari lozim.
 Ovoz  diapazoni chegarasi baland
yoki past gapirish toni bilan belgilanadi. Diapazonning qisqarishi tovushning
past tonligiga olib keladi. Past ohangda so‘zlashish o‘qituvchining idrokini
bo‘shashtiradi va susaytiradi.  O‘qituvchi tovush diapazonini, uning tembri bilan
bog‘lab ishlatsa, gaplari chiroyli, mayin, jozibali chiqib, tinglovchilarni
o‘ziga jalb etadi va o‘quv materiallari mazmuni yanada yaxshi idrok qilinadi.
 O‘qituvchining notiqlik texnikasi
so‘zlarni aniq, to‘g‘ri, tiniq eshitilarli va tushunarli bayon qilishida
namoyon bo‘ladi. To‘g‘ri va mukammal ovoz diksiyasiga ega bo‘lgan o‘qituvchi
so‘zlarni ifodali bayon qiladi. Ifodali gapirishda til, lab, kichik tilcha,
pastki jag‘ ishtirok etadi. O‘qituvchi ifodali gapirishi, so‘zlarni talaffuz
qilishi uchun yuqoridagi organlarni doimo mashq qildirishi lozim. Shunday
qilib, pedagogik texnikada nutq malakalari muhim ahamiyat kashf etar ekan,
o‘qituvchi doimo gapirish tempi, ritmi, diksiyasi, ovoz kuchi, diapazoni,
harakatchanligi ustida mashq qilishi zarur, ushbu jarayon alohida bir faslda
ko‘rib chiqiladi.
2.
Pedagogik texnika malakalarini mukammal egallash uchun avvalo,
o‘qituvchi o‘z fanini, o‘qitadigan predmetining boshqa fanlar bilan o‘zaro
aloqadorlikda bilishi, pedagogik va axborot texnologiyalarini, pedagogika va
psixologiya fanlari asoslarini davr taraqqiyoti darajasida bilishi, kasbiy
jihatdan o‘z-o‘zini tarbiyalay oladigan bo‘lishi zarur. Chunki pedagogik
texnika o‘qituvchilarning individual shaxsiy xususiyatlariga ham bog‘liq.
Har bir o‘qituvchi o‘z tafakkuriga, fikrlash
qobiliyatiga, o‘zining kasbiy yo‘nalishi, kasbiy laboratoriyasiga ega bo‘lishi
kerak. Bu yo‘nalish va laboratoriyani o‘qituvchilarning o‘zlari mustaqil fikr
yuritishlari, mustaqil bilim olishlari, pedagogik mahoratini oshirib borishlari
orqali qo‘lga kiritadilar va mohir o‘qituvchiga xos fazilatlarni
tarbiyalaydilar hamda kasbiy ideal sari harakat qiladilar.
3.
Pedagogik texnika sirlarini mukammal bilish o‘qituvchining
tashkiliy - metodik malakalarni egallashiga ham bog‘liq. Bu malakalar zarur
bilimlar bo‘yicha ma’ruzalarni tinglash, maxsus adabiyotlarni o‘qish orqali
qo‘lga kiritiladi. Tashkiliy-metodik malakalar aytilgan yo‘lyo‘riqlar,
ko‘rsatmalarni o‘zining individual kasbiy tajribasida sinab, ko‘nikma hosil
qilsa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Tashkiliy-metodik malakalarning
individual xususiyatlari, jamoa va guruh bo‘lib ishlash, o‘qish, faoliyat
ko‘rsatish asosida qurilgani ma’qul. Chunki guruh yoki jamoa bo‘lib o‘qish,
ishlash har bir o‘qituvchiga refleksiv qobiliyatlari asosida, o‘zini boshqalar
ko‘zi bilan ko‘rishni va baho berishni, faoliyatidagi nuqsonlarni seza
bilishni, muomala va xulqatvorning yangi shakllarini izlab topish va sinash
imkoniyatini beradi. Bu esa o‘z-o‘zini bilish, o‘z-o‘zini tarbiyalash uchun
asos bo‘ladi va pedagogik vazifalarning yangi usullarini tekshirib ko‘rish,
nazariy masalalarini hal qilish uchun tajriba maydonini tashkil qilishga zamin
yaratadi. Demak, tashkiliy - metodik malakalarni egallashda guruh, jamoa
faoliyati, mashg‘ulotlar pedagogik texnika asoslarini egallash imkoniyatini
beradi.
4.
Pedagogik texnikani bir maromda egallashda, har bir
o‘qituvchining o‘z individual dasturini ishlab chiqishi muhim ahamiyat kasb
etadi. Bunday dasturni tuzishdan oldin o‘qituvchi o‘zida pedagogik texnika
malakalarini shakllanganligining boshlang‘ich darajasini aniqlab olish zarur.
Ya’ni, o‘qituvchining dastlabki o‘quv-tarbiya ishlaridagi natijalarida, nutq
madaniyatining to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri qo‘yilishida, harakatidagi mimik va
pantomimik holatlarda ro‘y beradigan nuqsonlar e’tirof etiladi. Bunda natija
yaxshi bo‘lsa, kelajakda pedagogik texnikani egallash ancha oson bo‘ladi.
Ushbu faoliyat natijasida ko‘nikma
va malakalar yanada rivojlantiriladi. Individual dastur pedagogik texnika
malakalarining yetishmaydigan jihatlarini to‘ldirish uchun xizmat qiladi. Bu
dastur ma’lum mashqlar yoki mashqlar majmuini o‘z ichiga oladi.
5.
Shuni ham unutmaslik lozimki, pedagogik texnikani namoyish
etishda o‘qituvchining umumiy madaniyati, ma’naviy va estetik dunyoqarashi
muhim o‘rin tutadi. Agar o‘qituvchining tashqi ko‘rinishi qashshoq, so‘zlarni
talaffuz qilish qobiliyati past, estetik jihatdan omi, bo‘larbo‘lmas voqealarga
nisbatan o‘z hissiyotiga erk beradigan bo‘lsa, tarbiyalanuvchilarning
e’tiqodiga, aql-idrokiga, bilish va anglash tafakkuriga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Demak, o‘qituvchi o‘zidagi ana shu nuqsonlarni qayta tarbiyalashi
lozim.
 Ta’kidlash joizki, pedagogik
texnikaning ko‘nikma va malakalarini egallash yo‘llari to‘g‘risida bildirilgan
fikrlarga e’tibor bermaslik, pedagogik faoliyat jarayonida ularning beqiyos
ahamiyatiga yetarlicha baho bermaslik, shuningdek, pedagogik texnika
malakalarini tanqidiy, har bir o‘qituvchining individual xususiyatlarini
hisobga olmay ish yuritish pedagogik mahoratni egallashga salbiy ta’sir ko‘rsatadi
va o‘quv-tarbiyaviy jarayonda o‘qituvchilarning ta’lim-tarbiyaviy faoliyatida
nuqsonlarning ko‘payishiga olib keladi.
 Pedagogik texnikani egallashning
asosiy yo‘llari o‘qituvchining malaka oshirish kurslariga ishtiroki, ustoz
murabbiylar rahbarligidagi mashg‘ulotlar (ulardan pedagogik texnika sirlarini
o‘rganish) va mustaqil (kasbiy jihatdan o‘z-o‘zini tarbiyalash) ishlashdir.
Pedagogik texnika ko‘nikma va malakalarini egallash individual-shaxsiy
salohiyat ekanligini hisobga olib, pedagogik texnikani egallashda va uni
takomillashtirishda kasbiy jihatdan o‘z-o‘zini tarbiyalash, ya’ni talabalik
yillarida o‘zida tajribali o‘qituvchilarning shaxsiy fazilatlarini va kasbiy
malakalarini shakllantirishga qaratilgan faoliyat yetakchi rol o‘ynaydi, deb
aytish mumkin. Kasbiy ideal sari intilishda bu harakat pedagogik texnikani
egallashda muhim rol o‘ynaydi.
 Tashkiliy-metodik jihatdan
pedagogik texnika mashg‘ulotlari individual, guruh yoki ketma-ketlikda
o‘tkaziladi. Masalan, zarur bilimlar ma’ruzalarda yoki tegishli adabiyotlarni
mustaqil o‘qish asosida, integratsion bilimlarni egallash, portal, kompyuter
texnologiyalari yordamida egallanishi mumkin. Avtomatlashtirishga doir ayrim
oddiy harakatlar (turli artikulyatsiya, fonatsion nafas olish usullari, relaksatsiya
usullari va shu kabilar) o‘qituvchi tomonidan muntazam mashg‘ulotlar asosida
egallanadi. Tegishli ko‘nikmalarni ishlab chiqish, individual ishlashni dastlab
o‘qituvchining nazorati va rahbarligida, keyin esa mustaqil ishlash talab
qiladi.
 Pedagogik texnika malakalarini
shakllantirishda o‘qituvchining jamoada faoliyat olib borishi va
mashg‘ulotlarda o‘z-o‘zini nazorat qilishi alohida rol o‘ynaydi. Pedagogik
texnika mashg‘ulotlarining bu shaklini ancha batafsilroq ochib berish maqsadga
muvofiqdir, chunki u hozirga qadar o‘qituvchilar uchun mo‘ljallangan o‘quv va
metodik adabiyotlarda ma’lum darajada ko‘rsatib berilmagan.
Har qanday jamoada, xoh
o‘qituvchilar, xoh o‘quvchilar jamoasi bo‘lsin, o‘qituvchi ular oldida o‘zini
boshqa kishilar ko‘zi bilan ko‘rishi, hulq-atvor va muomalaning yangi
shakllarini izlab topishi va sinab ko‘rishi, o‘zining jamoa bilan birga
bajaradigan ishi xususiyatlarini anglashi lozim. Shundagina pedagogik
faoliyatning individual uslublarini ongli ravishda shakllantirish
imkoniyati paydo bo‘ladi. Jamoa shaxsning o‘zo‘zini bilishi va o‘z-o‘zini
tarbiyalash laboratoriyasi, pedagogik vazifalarni hal qilishning yangi
usullarini tekshirib ko‘radigan, nazariy va amaliy masalalar, turli muammolar
muhokama qilinadigan tajriba maydoni bo‘lib qolishi mumkin.
Psixologlar pedagogik texnikaning
keng imkoniyatlarini jamoa bo‘lib o‘rganishni, o‘qituvchilar orasida bunday
jamoalarning eng qulay miqdorini 10–14 kishidan iborat etib belgilashni
ta’kidlab o‘tadilar. Qatnashchilarning xuddi shunday miqdori ulardan har
birining boshqa o‘qituvchilar bilan birga faoliyat olib borishda individual
psixologik muammolarini juda to‘liq ravishda aniqlab hal etish, refleksiv va
empatik darajasini jiddiy oshirish, kasbiy pedagogik fahm-farosatini
rivojlantirish, boshqalarga ta’sir etish vositalarining kengaytirish
imkoniyatlarini ochib beradi.
Shu narsa muhimki, guruh
qatnashchilari, bo‘lajak o‘qituvchilar kasbiy hamkorlik jihatidan birga ishlash
malakalarini egallashga faol intilishlari, o‘z-o‘zini bilish va kasbiy jihatdan
o‘z-o‘zini tarbiyalash bo‘yicha muvaffaqiyatli faoliyat olib borishga
psixologik jihatdan tayyor bo‘lishlari kerak.
Barcha hollarda ham individual,
ham guruhiy mashg‘ulotlar boshlanishidan oldin pedagogik texnikani egallashning
individual dasturi tuzib chiqilishi lozim. Bunday dasturni tuzish uchun avvalo
pedagogik texnika malakalarini shakllantirishning boshlang‘ich darajasini
aniqlab olish zarur. Biroq, tajribalarning ko‘rsatishicha, odatda, mazkur
bosqichda faqat malakalar haqidagina emas, shu bilan birga dastlab
avtomatlashtirilgan
(ta’limni boshlash vaqtiga kelib) ko‘nikmalar haqida
ham mulohazalar olib borish mumkin. Masalan, nafas olish va ovozning tabiiy bir
holatga qo‘yilishi, so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish, bundan oldingi
tarbiyaviy metodlarning natijasi bo‘lgan savodli, ifodali nutq, mimik va
pantomimik harakatlar bo‘lishi mumkin.
Bunday ko‘nikma va malakalarning
mavjudligi pedagogik texnika imkoniyatlarini mukammal shakllantirishni ancha
osonlashtiradi. Shunga qaramasdan barcha hollarda ana shu ko‘nikmalarni
tegishli malakalar tarkibiga kiritish yuzasidan muayyan faoliyat olib borilishi
zarur. Pedagogik texnika malakalarini shakllantirishning boshlang‘ich
darajasiga qarab uni egallashning individual dasturi yetishmaydigan malakalarni
shakllantirishga qaratilgan ayrim mashqlarni yoki ularning to‘liq majmuasini
ishlab chiqish lozim.
Pedagog va psixolog olimlar
tomonidan olib borilgan tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, o‘z faoliyatini
endigina boshlayotgan o‘qituvchilar duch keladigan qiyinchiliklarning asosiy
sababi aynan pedagogik texnikaga oid ma’lumotlarni bilmasligi oqibatida sodir
bo‘lmoqda. Pedagogik texnika to‘g‘risida yuqorida aytib o‘tilgan fikr va
mulohazalarga e’tibor qilmaslik, pedagogik faoliyatda nazariy va amaliy
tajribalarning yo‘qligi, o‘z faoliyatiga tanqidiy nazar bilan baho berolmaslik
oqibatida hamda o‘qituvchida individual pedagogik texnikani rivojlantirish,
tahlil qilish va uni takomillashtirish yuzasidan aniq maqsadga qaratilgan
pedagogik faoliyatning yo‘qligi mazkur qiyinchiliklarning asosiy sabablaridan
biri ekanligini unutmaslik kerak.
Pedagogika oliy ta’lim
muassasalaridagi kasbiy tayyorgarlik jarayonida pedagogik texnikani egallash
bo‘lajak o‘qituvchiga o‘zining kasbiy yo‘nalishining boshlanishidayoq ko‘pgina
xatolardan holi bo‘lishda, talabalarga ta’lim-tarbiya berishning yuksak
samaradorligiga erishishda yordam beradi.

Mavzuni o‘zlashtirish uchun savollar
1.
O‘qituvchining pedagogik texnikasi qanday ko‘nikma va
malakalardan iborat?
2.
Pedagogik texnika tushunchasi ikki guruhga bo‘linib o‘rganiladi,
ularga ta’rif bering?
3.
Pedagogik texnikaning muhim hususiyatlari nimalardan iborat?
4.
“O‘qituvchi–murabbiy professiogrammasi”da talqin etilgan
pedagogik hislatlari?
5.
O‘qituvchi harakatlarida aktyorlikka xos xususiyatlarga ta’rif
bering?
6.
T.Sodiqovaning falsafiy fikri: pedagogik texnika va “murabbiylik
shartlari”ga o‘z mulohazalaringizni bildiring?
7.
O‘qituvchining tashqi ko‘rinishida pedagogik texnikaning qanday
holatlari muhim ahamiyat kasb etadi?
8.
O‘qituvchining pedagogik faoliyatida mimik va pantomimik
harakatlar qanday ahamiyatga ega?
9.
O‘qituvchining o‘z hissiy holatlarini nazorat qilishida qanday
faoliyat turlari muhim rol o‘ynaydi?
10.     Yosh
o‘qituvchilar o‘z shaxsiy pedagogik texnikasini takomillashtirish uchun
nimalarga e’tibor berishlari lozim?
11.     Pedagogik
texnikaning ko‘nikma va malakalarini takomillashtirish jarayoni?

Talabalarning mustaqil tayyorgarligi uchun topshiriqlar
Quyidagi mavzular asosida reja
tuzing va o‘z fikr – mulohazalaringizni bildirib, “Mustaqil ish” yozing:
1.
“Pedagogik texnikaning o‘qituvchi kasbiy faoliyatidagi o‘rni”
2.
“O‘qituvchining pedagogik texnikasini takomillashtirishda hozirgi
kun talablari”.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.      O‘zbekiston
Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni. //Barkamol avlod - O‘zbekiston
taraqqiyotining poydevori. –Toshkent; “Sharq”, 1997, 20-29 betlar.
2.      O‘zbekiston
Respublikasining “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to‘g‘risida”gi qonuni.
//Barkamol avlod - O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. –Toshkent; “Sharq”,
1997, 31-61 betlar.
3.      Karimov
I.A. Eng asosiy mezon – hayot haqiqatini aks ettirish. – Toshkent,
“O‘zbekiston”, 2009. – 24 bet.
4.      Karimov
I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – T.: “O‘zbekiston”, 2009. – 176 b.
 5. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat -
Toshkent, TDPU, 2003.
6. Davletshin M.G. Zamonaviy
maktab o‘qituvchisining psixologiyasi.– T.: O‘zbekiston, 1999. – 29 b.
7 Загвязинский В.И.
Педагогическое творчество учителя. Библиотека учителя и воспитателя. – М.:
Педагогика, 1987.- 160 с.
8.      Коджаспирова
Г.М. Теория и практика профессионалного педагогического самообразования.- М.:
МГОПИ, Алфа, 1993.- 120с.
9.
Pedagogika nazariyasi va tarixi. 1-qism: Pedagogika nazariyasi.
(M.X.Toxtaxodjayeva va boshqalar) – T.:
“IQTISOD-MOLIYA”, 2007. – 380 b.
10.
Макаренко А.С. О воспитании //Золотой фонд педагогики.- М.:
Школная пресса, 2003.- 192 с.
11.
Самуйленков Ф. Мастерство,
педагогический такт – ето авторитет учителя. – М.: Просвешченийе, 1990.- 254 с.

12.
Sodiqova T. Murabbiy kim?... – T.: “Toshkent islom universiteti”,
2006. – 83 b.
13.
Sultonova G.A. Pedagogik mahorat. – T.: Nizomiy nomidagi TDPU,
2005.- 149 b.
2-BO’LIM
6 – BOB . PSIXOLOGIYA FANINING DOLZARB
VAZIFALARI, PREDMETI. YANGICHA TAFAKKUR VA MILLIY
MAFKURA SHAKLLANISHI SHAROITIDA PSIXOLOGIK BILIMLARNING TUTGAN O’RNI

6.1. Yangi
davr va psixologiya.
6.2.
Psixologiya fan sifatida.
6.3.
Psixologiyaning predmeti.
6.4.
Psixika va uning namoyon bo’lish shakllari.
6.5.
Psixologiyaning fanlar tizimida tutgan o’rni.
6.5.1. Psixologiya
va falsafa.
6.5.2.
Psixologiya va sosiologiya.
6.5.3.
Psixologiya va pedagogika.
6.5.4.
Psixologiya va tabiiy fanlar.
6.5.5.
Psixologiya va kibernetika.
6.5.6.
Psixologiya va texnika fanlari.
6.5.7.
Psixologiya va iqtisodiyot.
6.6.
Psixologiyaning tarmoqlari.

6.1.Yangi davr va psixologiya
 Psixologiya sohasida mukammal darsliklar yozila
boshlagan davrga deyarli 160 yil bo’ldi. Shu davr ichida juda ko’plab ilmiy
tadqiqot natijalarini o’z ichiga olgan monografiyalar, darsliklar, qo’llanmalar
yozildi. Lekin, bu bilan fanning jamiyat hayotida tutgan o’rni juda oshib
ketdi, deb bo’lmaydi. Sababi, psixologiya sohasida faoliyat ko’rsatgan barcha
olimlar ko’prok diqqatlarini mavxum shaxs va individual psixologiyaga
qaratdilar. Vaholanki, inson, uning barkamolligi, jamiyat taraqqiyotiga
bevosita ta’siri masalasi hozirgi davrga kelib, o’ta dolzarb va muhim muammolar
qatoridan joy oldi.
 XX asrda insoniyat texnika, elektronika va boshqa
shunga o’xshash murakkab texnologiyalarni yaratgangani bilan xarakterlansa-da,
vaqti kelganda, shunday xolatga duch kelamizki, murakkab elektron texnikani
yaratgan o’ta aqlli inson o’zi va o’zi atrofidagilarning ruhiy kechinmalarini
to’g’ri baholay olmasligi sababli, o’zini nochor va kuchsiz sezishi
mumkinligini hayot isbotladi.  XXI asrda juda ko’plab davlatlarda bo’lgani kabi
dunyo xaritasida munosib o’rin olgan mustaqil O’zbekistonda ham barcha sohalarda
tub islohotlar boshlandi. Bu islohotlarning barchasi inson omilini
har qachongidan ham yuqori saviyaga ko’tarib, uning kuchi, idroki, salohiyati,
ruhiy hamda ma’naviy barkamolligini bevosita taraqqiyot, rivojlanish va
sivilizasiya bilan uzviy bog’ladi. Bundan inson va uning mukammalligi, o’z
ustida ishlashi, o’z mukammalligi xususida qayg’urishi muammosi har qachongidan
ham dolzarb masalaga aylandi.
 O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom
Karimovning ikkinchi chaqiriq O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
to’qqizinchi sessiyasidagi “O’zbekistondagi demokratik o’zgarishlarni yanada
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy
yo’nalishlari” mavzuidagi ma’ruzasida yettinchi ustuvor yo’nalish deb,
barcha islohotlarning pirovard natijasini belgilab beradigan inson omili
va mezoni ekanligi besabab ko’rsatib berilmagandir. (Karimov I. A.
O’zbekistonda demokratik o’zgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik
jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yo’nalishlari.- “Turkiston”, 2002
yil 31 avgust).
 Inson psixologiyasini bilish, o’z taraqqiyotini va
iqtidorini tashkil etishni bilish, har qanday yosh davrda ham optimal ravishda
ishga yaroqlilikni, turli o’zgarishlarga psixologik jihatdan tayyorlikni
ta’minlash, yangicha fikrlash va tafakkur qilish, ro’y berayotgan jarayonlarni
obyektiv va to’g’ri idrok qilish qobiliyatini rivojlantirish muammosini ilgari
surdi.  Shunday qilib, yangi davr har bir insondan o’z ichki imkoniyatlarini
adekvat bilish, shu bilimlar zahirasi bilan yaqinlari va hamkasblari psixik
dunyosini bilishni talab qilmoqda. Buyuk Suqrot o’z davrida «O’z - o’zingni
bil!» degan shiorni o’rtacha tashlagan bo’lsa, yangi davr «o’z yoningdagilarni
va ularning qilayotgan ishlarini ham bil», degan shiorni har qachongidan ham
dolzarb qilib qo’ydi. Ayni shu muammoni yechishda hozirgi zamon psixologiya
ilmi va amaliyotining roli benihoya kattadir.
 An’anaga aylanib qolgan hodisalardan biri shuki,
psixologiya va u o’rganadigan hodisalarni faqatgina ushbu fan bilan bevosita
shug’ullanadigan kimsalar o’rganib kelishgan, zero, psixologik hodisalar bilan
har qanday inson ham tanish bo’lishi va u inson hayotining asosini tashkil
etishi kerak. Yangi davr va uning o’zgarishlarga boy hayoti endi har bir
kishining psixik hodisalar qonuniyatlarini bilish va shunga mos tarzda oqilona
va omilkorona ish yuritish zaruratini talab qilmoqda.

6.2.  Psixologiya
fan sifatida
 Psixologiyaning Fan sifatida dunyoga kelishi va
rivojlanishi ko’plab olimlarning ilmiy adabiyot va darsliklarida bayon etilgan.
Fransiyalik olim
J.Godfruaning
“Chto takoye psixologiya” nomli 2-jilddan iborat kitobida antik dunyodan
boshlab inson psixikasi, uning qalbi, hislari, xulqi masalalari diqqat markazda
bo’lgan ekanligi, psixologiyaning fan sifatida rivojlanishida faylasuflarning
qarashlari, tabiiy fanlar rivoji, 17-asrdan boshlab falsafa fanidan turli
fanlarning ajralib chiqishi, 18 va 19-asrlarda Kondilyak, Lokk, Yum
yondashuvlari asoslab berilgan. Psixologiyaning Fan sifatida rivojlanishida
nemis psixologi va fiziologi Vilgelm Vundt (1832-1920)ning xizmati, uning
tomonidan maxsus tajribaviy sinov laboratoriyalarining tashkil etilishi va
mohiyati ochib berilgandir. Demak, psixologiya 1879-yilda Leypsig
Universitetida nemis fiziologi va psixologi Vilgelm Vundt tomonidan birinchi
psixologik laboratoriya tashkil etilib, unda ilmiy asosda turli tajribalar
o’tkazish boshlangandan keyin mustaqil fan sifatida tan olingan.
 Psixologiyaning paydo bo’lishi va Fan sifatida
e’tirof etilishida biologik, ijtimoiy, bixevior (xulqga ko’ra), kognitiv,
psixoanalitik, gumanistik, sosial-psixologik yo’nalishlar va ularning
asoschilari bayon etilgan. (Godfrua J. Chto takoye psixologiya: V 2-x t. T.1.
Per. s frans. M.,
Mir, 1992. -496 s. 57-80-b.)
 Rossiyalik psixolog olim R.S.Nemov uch jilddan
iborat “Psixologiya” kitobida psixologiya atamasi 16-asrda birinchi marta
qo’llanilganligini, ong va o’zini kuzatish tufayli inson o’zidagi psixik
xolatlarni o’rgana borganligini, keyinchalik insonning faoliyati sohasida shu
psixik jarayonlarni o’rganish zarurati yetilganligini izohlab bergan. (Nemov
R.S. Psixologiya: Uchebnik dlya stud. Vuzov., Kn. 1.: 688 s. 8-12 b.)

Avstriyalik Zigmund Freyd (1856
-1939) psihoanaliz asoschisi. Psihikfning buzilishlarini tadqiq qilib, ong,
onglillik, ongsizlik nazariyalarini yaratgan.

Аmerikalik psixolog  Аbram
Maslou (19081970) – ierarxik tizimga asoslangan nazariyasini yaratdi.

Аmerikalik psixolog  Каrl Rodgers
(1902-1987) –  gumanistik maktab psixologiyasiga asos soldi.

O’zbek psixolog olimlari
E.G’oziyev, M.Xolmuxamedov, X.Ibrohimovlarning “Psixologiya metodologiyasi”
o’quv qo’llanmasida psixologiya fanining falsafa va tabiatshunoslik fanlari
negizida paydo bo’lganligi yetarlicha dalillar vositasida ko’rsatib berilgan.
E.G’oziyevning 2 jilddan iborat “Umumiy psixologiya” darsligida psixologiya
fanining predmeti, bu fanning vujudga kelshi, asosiy sohalari va ularning
o’ziga xos xususiyatlari, psixologiyaning metodologiyasi va prinsiplari,
faoliyat, uning tuzilishi, shaxs va uning tuzilmasi, shaxs psixikasining
namoyon bo’lish shakllari, shaxsning psixologik xususiyatlaridan qobiliyat,
temperament, xarakter kabilar keng va batafsil yoritib berilgan. O’zbek
psixologiyasida shaxsning rivojlanishida faoliyat, faoliyat tuzilmasi, kasbiy
faoliyat xususiyatlari M.G.Davletshin tomonidan o’rganilgan. Shaxsning ijtimoiy
ta’sirlar mahsuli ekanligi, shaxs va jamiyat munosabatlarining o’ziga xos
tomonlari, jamiyatning bir bo’lagi sifatida oila institutining psixologiyasi
masalalari G’.B.Shoumarov, N.A.Sog’inov, B.M.Umarov ishlarida o’rganilgandir.
Oila maskanining milliy, xududiy, an’anaviy xususiyatlarini o’zbek, tojik,
qirg’iz, qoraqalpoq, rus oilalari misolida maxsus tadqiq etish, uning
motivlari, shaxslararo munosabatlari, nikoh qurish omillari jihatidan o’rganish
ishlarini psixologlardan M.Utepbergenov, R.Dushanov, Ye.Morshinina,
Sh.Jo’rayevalarning ilmiy ishlaridan ko’rinadi. Psixologiya fanida tafakkur
xususiyatlarini maxsus o’rganish va tadqiq etish ishlari R.I.Sunnatova, Z.T.Nishonova
ilmiy ishlarida kuzatiladi. Shu o’quv qo’llanmaning mualliflaridan biri
V.M.Karimova o’zining bir qator kitoblarida psixologiyaning ijtimoiy
psixologiyaga aloqador muammolarini, chunonchi rahbarlik, liderlik, muloqot,
samarali ta’sir mexanizmlari, guruh va shaxs psixologiyasi muammolarini; umumiy
psixologiyaga aloqador tafakkur, uni rivojlantirish usullarini, shaxsda
mustaqil tafakkurni namoyon bo’lishi va uni samaradorligiga oid masalalarni
ko’rsatib bergan. Shuningdek, bu muallifning ilmiy yo’nalishlari oila,
yoshlarning oila to’g’risidagi ijtimoiy tasavvurlari muammolariga
qaratilgandir.

6.3. Psixologiyaning
predmeti
                                    «Psixologiya»
so’zi ikkita grek so’zlaridan - «psyche» - jon, ruh va
«logos»- ta’limot, ilm so’zlaridan iborat
bo’lib, an’anaviy ma’noda inson ruhiy dunyosiga aloqador barcha hodisalar va
jarayonlar uning predmetini tashkil etadi. Boshqacha qilib aytganda,
psixologiyaning predmeti har birimizning tashqi olamni va o’z-o’zimizni bilishimizning
asosida yotgan jarayonlar, hodisalar, holatlar va shakllangan xislatlar tashkil
etadi.

G
«Psixologiya»
so’zi ikkita grek so’zlaridan – «psyche» – jon, ruh
va «logos»
– ta’limot,
ilm so’zlaridan iborat bo’lib, an’anaviy ma’noda inson ruhiy dunyosiga
aloqador barcha hodisalar va jarayonlar uning predmetini tashkil etadi.

Psixologiya bo’yicha
adabiyotlarda uning predmetini qisqacha qilib, psixikadir, deb ta’rif
berishadi. Psixika - bu inson ruhiyatining shunday holatiki, u tashqi olamni
(ichki ruhiy olamni ham) ongli tarzda aks ettirishimizni, ya’ni bilishimiz,
anglashimizni ta’minlaydi. Lekin bu qisqa ta’riflardan psixikaga aloqador
jarayonlar ongning aks ettirish shakllari ekan, degan yuzaki xulosaga kelish
noto’g’ri bo’ladi. Chunki inson psixikasi va uning ruhiy olamiga aloqador
hodisalar va jarayonlar shu qadar murakkab va xilma - xilki, biz ba’zan
o’z-o’zimizni ham tushunmay qolamiz. Shuning uchun ham odamlarning bilimdonligi
nafaqat tashqi olamda ro’y berayotgan obyektiv hodisalar mohiyatiga aloqador
bilimlar majmuiga ega bo’lish bilan, balki hayotda munosib o’rin egallash, o’z
ichki imkoniyatlari va salohiyatidan samarali foydalangan xolda faoliyatini
oqilona tashkil etishning barcha sirlaridan boxabar bo’lish, o’ziga va
o’zgalarga ta’sir ko’rsatishning usullarini bilish va ulardan o’z o’rnida
unumli foydalanishni nazarda tutadi. Psixologik bilimdonlikning murakkabligi
aynan shundaki, atrofimizdagi narsalar va hodisalarning mohiyatini bevosita his
qilib bilishimiz mumkin, lekin psixikaga aloqador bo’lgan jarayonlarni,
o’zimizda, miyamiz, ongimizda ro’y berayotgan narsalarning mohiyatini bilvosita
bilamiz. Masalan, o’rtoqlarimizdan biri bizga yokadi, doimo bizda yaxshi,
ijobiy taassurot qoldira oladi, lekin uning u yoki bu hatti - harakatlarini
bevosita ko’rib, baholab, tahlil qilolsak-da, unga nisbatan his qilayotgan
mehrimizni, uzoq ko’rishmay qolganimizda uni sog’inayotganligimiz bilan bog’liq
hisni bevosita ko’rib, idrok qilish imkoniyatiga ega emasmiz. Aynan shunga
o’xshash holatlar psixologiya o’rganadigan hodisalar va holatlarning o’ziga xos
tabiati va murakkabligidan darak beradi va ular boshqa turli hodisalardan farq
qiladi.
Shunday qilib, psixologiya fani
o’rganadigan jarayonlar va hodisalar murakkab va xilma-xil. Ularni
o’rganishning ikki jihati bor: bir tomondan, ularni o’rganish qiyin, ikkinchi
tomondan oson ham. Oxirgi jihati xususida shuni aytish mumkinki, bu hodisalar
bevosita bizning o’zimizda berilgan, ularni uzoqdan qidirish, mavhum
analogiyalar qilish shart emas, boshqa tomondan, ular o’zaro bir - birlari
bilan bog’liq bo’lgan umumiy qonuniyatlar va tamoyillarga bo’ysunadi.
Demak, psixologiyaning
predmeti konkret shaxs, uning jamiyatdagi xulq - atvori va turli faoliyatlarining
o’ziga xos tomonlaridir, deb ta’riflash mumkin.
Psixikaning turli shakllarda
ko’rinishlari: psixik jarayonlar, psixologik xolatlar, xususiyatlar mavjud
bo’lib, psixik aks ettirish bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi, ya’ni
shaxs individualligi orqali namoyon bo’ladi; shaxsning faoliyati jarayonida
yuzaga keladi; atrofdagi voqyelikni to’g’ri aks ettirish imkoniyatini beradi.

6.4. Psixika va uning namoyon bo’lish
shakllari

 16 – rasm. Psixikaning
namoyon bo’lish shakllari va ularning o’zaro bog’liqligi.
16 - rasmda psixik jarayonlarning
namoyon bo’lish shakllari, ular o’rtasidagi o’zaro bog’liqliklar aks
ettirilgan.
Psixologiya fanining predmeti
masalasida psixika va uning namoyon bo’lish shakllari zamonaviy psixologiyaning
umumiy psixologiya sohasiga aloqador bo’lib, ko’plab olimlar o’z ilmiy
adabiyotlarida bu jihatni muhim sifatida qaraydilar. Psixikaning namoyon
bo’lish shakllarini biz (mualliflar) tomonidan tasnifi 16-rasmda keltirilgan.

Sezgi, asosan, eksteroseptorlar,
interioseptorlar hamda proprioseptorlardan tashkil topadi. O’z navbatida
ularning har bir tarmoqlanish xususiyatiga ega hisoblanadi.

G    Idrok – ayni choqda sezgi organlarga ta’sir
etib turgan narsa va hodisalarning aks ettirilishidan iborat bo’lgan psixik
jarayondir.

G    Tasavvur – biz ilgari idrok qilgan narsa va
hodisalar obrazini ayni choqda fikran qayta tiklashimizdir. Tasavvurlar idrok
bilan o’xshash bo’lib, idrok asosida maydonga keladi, ammo ular, odatda,
idrokka qaraganda birmuncha xiraroq, rangsiz bo’ladi va unchalik to’liq

G    Tafakkur – fakt va hodisalarni
mavhumlashtirgan, umumlashtirgan holda va vositali ravishda aks ettirishdan,
ular o’rtasiga aloqa hamda munosabatlarni aniqlashdan iborat bo’lgan bilish
jarayonidir.

G    Xotira – o’tmish tajribalarimizda nimaiki
hodisa yuz bergan bo’lsa, shuni esda olib qolish, esda saqlash va keyinchalik
esga tushirish yoki tanishdir. U esda olib qolish, o’zlashtirilgan materialni
esda saqlash, tanish va esga tushirishdan iboratdir.

G    Xayol – biz ilgari idrok qilmagan predmet
va hodisalarni yaratishdan iborat bo’lgan psixik jarayondir.

G    Iroda – kishining o’z oldiga qo’yilgan
maqsadga erishish uchun ichki va tashqi to’siqlarni harakat yordamida yengish
vaqtida vujudga keladigan psixik jarayondir.

G    Diqqat – ongning biron-bir predmet, hodisa
yoki faoliyatga qaratilishi hamda to’planishidir.

G    Nutq – kishilarning til vositasida o’zaro
munosabatda bo’lish jarayonidir.

G    Shaxsning his-tuyg’ular
(emosiyalar)i, e’tiqodi, qiziqishlari, bardamligi, tetikligi, apatiyasi,
hayratlanishi, ishonchliligi, ijodiy ruhlanishi kabi holatlari, fanda uning psixik
holatlarini anglatadi.

G    His-tuyg’ular (emosiyalar) – odamlarning o’zi bilayotgan va bajarayotgan
narsaga o’z munosabatini boshdan kechirish jarayonidir.

G    E’tiqod – shaxsning shunday ongli yo’nalishi
bo’lib, unga o’z qarashlari, tamoyillari va dunyoqarashiga mos tarzda yashashga
imkon beruvchi holatdir.

G    Qiziqishlar – anglangan motivlardan bo’lib, ular
shaxsni atrofida ro’y berayotgan barcha hodisalar, olamlar, ularning o’zaro
munosabatlari, yangiliklar borasida faktlar to’plash, ularni o’rganishga imkon
beruvchi omildir.

G    Qobiliyat  – shaxsdagi shunday individual,
turg’un sifat hisoblanib, turli xil faoliyatdagi ko’rsatgichlar, yutuqlar va
qiyinchiliklar sabablarini tushuntirib berishdir.

G    Temperament – insonning turli vaziyatlarda narsa,
hodisa, holatlar va insonlarning xatti-harakatlariga nisbatan reaksiyasini
tushuntirib beruvchi xususiyatlari majmuidir.

G    Xarakter – shaxsning alohida insonlar va
insonlar guruhi, o’z-o’ziga, vaziyatlar, narsalar va hodisalarga nisbatan
munosabatlaridan orttiradigan xususiyatlaridir.

G    Iqtidor – insonning o’z xatti-harakatlari,
bilimlari, imkoniyatlari, malakalariga nisbatan subyektiv munosabatidir.

G    Xulq motivasiyasi – inson xulq-atvori, uning
bog’lanishi, yo’nalishi va faolligini tushuntirib beruvchi psixologik sabablar
majmuini bildiradi.

G    Yo’nalish – ijtimoiylashuv jarayonida shaxs
faoliyatini yo’naltirib turadigan va real vaziyatlarga nisbatan turg’un,
barqaror motivlar majmuiga ega bo’lishlikdir.

G    Mas’uliyat – ijtimoiylashuv jarayonida shaxsning
yetukligini belgilovchi muhim ko’rsatgichlaridir.

6.5. Psixologiyaning fanlar tizimida tutgan o’rni
Psixologiya yaxlit va mustaqil
fan sifatida odamlarda gumanistik mentalitetning shakllanishiga xizmat qilib,
inson omiliga aloqadorligi
uning shu yo’nalishdagi muammolarni ma’lum ma’noda
o’rganadigan barcha fanlar bilan bevosita aloqasini taqazo etadi. Bular
birinchi navbatda ijtimoiy-gumanitar fan sohalari bo’lib, psixologiyaning ular
orasidagi mavqyei o’ziga xos va yetakchidir.

6.5.1. Psixologiya va falsafa
Falsafa va uning
oxirgi paytlarda shakllanib, rivojlanib borayotgan ijtimoiy falsafa qismi bilan
bo’lgan aloqa bu ikkala fanning inson va uning hayoti mohiyatini to’la anglash
va uning rivojlanib borish tendensiyalarini belgilashdagi o’rni va ahamiyatidan
kelib chiqadi. Tabiat, jamiyat va inson tafakkurining rivojlanishiga oid
bo’lgan umumiy qonuniyatlar va tamoyillarni psixologiya falsafaning bazasidan
oladi va shu bilan birga o’zi ham inson ongi va tafakkuri qonuniyatlari
sohasidagi yutuqlari bilan falsafani boy ma’lumotlarga ega bo’lishiga yordam
beradi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, mustaqillik mafkurasi va milliy
ongning shakllanishiga taalluqli umumiy ilmiy qonuniyatlarni izlashda ham
yurtimiz sharoitida bu ikkala fan - falsafa va psixologiyaning hamkorligi
bevosita sezilmoqda. Bu bog’liqlik avvalo yangicha tafakkur va dunyoqarashni
shakllantirish muammosi ko’ndalang turgan tarixiy davrda milliy mafkura va
milliy g’oyani shakllantirish kabi dolzarb vazifani bajarishga xizmat qilmoqda.

Falsafa bilan bo’lgan aloqa bu ikkala
fanning inson va uning hayoti mohiyatini to’la anglash va uning
             rivojlanib borish tendensiyalarini
belgilashdagi o’rni va     ahamiyatidan kelib chiqadi. Tabiat, jamiyat va inson Psixologiya va     tafakkurining rivojlanishiga oid
bo’lgan umumiy falsafa      qonuniyatlar va tamoyillarni psixologiya falsafaning
bazasidan oladi va shu bilan birga
o’zi ham inson ongi va tafakkuri qonuniyatlari sohasidagi yutuqlari bilan
falsafani boy ma’lumotlarga ega bo’lishiga yordam beradi.

6.5.2. Psixologiya va sosiologiya
Sosiologiya fani
ham yangicha ijtimoiy munosabatlar sharoitida o’z taraqqiyotining muhim
bosqichiga o’tgan ekan, psixologiya ushbu fan erishgan yutuqlardan ham
foydalanadi, ham ularning ko’lami kengayishiga baholi qudrat xizmat qiladi.
Ayniqsa, psixologiyadan mustaqil ravishda ajralib chiqqan, bugungi taraqqiyot
davrimizda alohida ahamiyat kasb etgan ijtimoiy psixologiyaning sosiologiya
bilan aloqasi uzviy bo’lib, ular jamiyatda ijtimoiy taraqqiyot va rivojlanishni
ta’minlash ishiga xizmat qiladilar. Qolaversa, huquqiy, demokratik davlat
qurish ishini sobitqadamlik bilan amalga oshirayotgan O’zbekiston aholisining
huquqiy madaniyatini va demoqratik o’zgarishlarga psixologik jihatdan
tayyorligini amalda ta’minlash, bu sohada muntazam tarzda ijtimoiy fikr va
insonlar fikr va qarashlaridagi o’zgarishlarni o’z vaqtida o’rganish, bashorat
qilish va taraqqiyot mezonlarini ishlab chiqishda ikkala fanlar metodologiyasi
va metodlarini birlashtirish tadbiqiy ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun
joylarda tashkil etilgan ijtimoiy-psixologik xizmat markazlari ayni shu vazifani
bajarishga qaratilgandir. Respublikamiz miqyosida esa “Ijtimoiy fikr”
markazining turli mavzular bo’yicha olib boradigan ijtimoiy so’rovlari
aholining kayfiyati, qiziqishi, xoxishi, ehtiyoji, niyatini ifodalash bilan
birga, hukumat va davlat tomonidan qanday istiqbolli rejalar tuzish lozimligiga
olib keladi. Ijtimoiy-psixologik so’rovlarning oliygohlarda o’tkazilishi
ustoz-shogird, talaba-o’qituvchi munosabatlarini, ish joylarida o’tkazish
xodim-rahbar, xodim-xodim munosabatlarini bilib olish imkonini yaratadi. Bu
orqali nafaqat sosiologik so’rov, balki inson shaxsiga aloqador psixologik
xususiyatlarni aniqlash mumkin bo’ladi.

Sotsiologiya
fanining
erishgan yutuqlaridan psixologiya fani ham foydalanadi, chunki bu fanlarning
ko’lami
                                                                         kengayadi. Ayniqsa, ijtimoiy
psixologiyaning sosiologiya

bilan
Psixologiya
va         aloqasi
uzviy bo’lib, ular jamiyatda ijtimoiy sosiologiya            taraqqiyot va rivojlanishni
ta’minlash ishiga xizmat     qiladilar.            “Ijtimoiy        fikr”    markazi
         tomonidan     olib     boriladigan            ijtimoiy          so’rovlari      aholining
      kayfiyati, qiziqishi, xoxishi, ehtiyoji, niyatini ifodalash bilan birga,
hukumat va davlat tomonidan qanday istiqbolli rejalar tuzish lozimligiga olib
keladi

6.5.3. Psixologiya va pedagogika
Pedagogika bilan
psixologiyaning o’zaro hamkorligi va aloqasi an’anaviy va azaliy bo’lib,
ularning yosh avlod tarbiyasini zamon talablari ruhida amalga oshirishdagi roli
va nufuzi o’ziga xosdir. Respublikamizda amalga oshirilayotgan «Ta’lim
to’g’risidagi Qonun» hamda «Kadrlar tayyorlashning Milliy Dasturi»ni amalga
oshirish ham ikki fan hamkorligi va o’zaro aloqasini har qachongidan ham
dolzarb qilib qo’ydi.

Pedagogika bilan psixologiyaning o’zaro hamkorligi va aloqasi yosh
avlod tarbiyasini zamon talablari ruhida amalga oshirishda ko’rinadi. Shaxsni
kamol toptirish, uning chuqur bilimlar sohibi bo’lib yetishishi, barkamolligini
kafolatlovchi shart - sharoitlar orasida pedagogikaning o’z uslub va qoidalari
yetarli bo’lmaydi. Shuning uchun ham psixologiya u bilan hamkorlikda yosh avlod
ongining ta’lim olish davrlaridagi rivojlanish tendensiyalaridan tortib, toki
yangicha o’qitish texnologiyalarini bola tomonidan o’zlashtirilishi va undagi
aqliy hamda intellektual qobiliyatlarga nechoglik ta’sir ko’rsatayotganligini
o’rganish, shaxsga ta’lim va tarbiya berishning alohida emas, birgalikda
qaralishida pedagogika va psixologiya fanlarining o’zaro uzviyligi muhimdir.

Milliy dasturda e’tirof etilgan
yangicha modeldagi shaxsni kamol toptirish, uning chuqur bilimlar sohibi
bo’lib yetishishi, barkamolligini kafolatlovchi shart - sharoitlar orasida
yangi pedagogik texnologiyalarini ta’lim va tarbiya jarayonlariga tadbiq etishda
pedagogikaning o’z uslub va qoidalari yetarli bo’lmaydi. Shuning uchun ham
psixologiya u bilan hamkorlikda yosh avlod ongining ta’lim olish davrlaridagi
rivojlanish tendensiyalaridan tortib, toki yangicha o’qitish texnologiyalarini
bola tomonidan o’zlashtirilishi va undagi aqliy hamda intellektual
qobiliyatlarga nechoglik ta’sir ko’rsatayotganligini o’rganish va shu asosda
ishni tashkil etish psixologiyadagi metodlarni didaktik metodlar bilan
uyg’unlashtirishni taqozo etadi. Ayniksa, ma’naviy barkamollik tamoyillarini
maktabda va yangi tipdagi ta’lim muassasalarida joriy etish ham shaxs
psixologiyasini teran bilgan xolda o’qitishning eng ilg’or va zamonaviy
shakllarini amaliyotga tadbiq etishni nazarda tutadi. Shaxsga ta’lim va tarbiya
berishning alohida emas, birgalikda qaralishida pedagogika va psixologiya
fanlarining o’zaro uzviyligi muhimdir. Hozirgi kunlarda ta’lim sifati va
samaradorligini oshirish uchun ta’lim oluvchining psixologik xususiyatlarini
bilgan xolda, unga pedagogik ta’sir etish va uni yangi bilimlarga yo’naltirish
texnologiyasi joriy etilganligi ham bu ikki fan bir-biriga chambarchas bog’liq
ekanligini ko’rsatadi.

6.5.4. Psixologiya va tabiiy fanlar
Tabiiy fanlar: biologiya,
fiziologiya, ximiya, fizika va b.k. psixik hodisalar va jarayonlarning
tabiiy fiziologik mexanizmlarini tushunish va shu orqali ularning kechishi
qonuniyatlarini obyektiv o’rganish uchun material beradi.

Tabiiy
fanlar: biologiya, fiziologiya, ximiya, fizika va
b.k. psixik hodisalar va jarayonlarning tabiiy fiziologik mexanizmlarini
tushunish va shu orqali ularning kechishi qonuniyatlarini obyektiv o’rganish
uchun material beradi. Ayniksa, bosh miyaning hamda markaziy asab sistemasining
psixik faoliyatlarini boshqarishda va ularni muvofiklashtirishdagi rolini
e’tirof etgan xolda psixologiya fani tabiiy fanlar erishgan yutuqlar va
ulardagi tadqiqot uslublaridan omilkorona foydalanadi. Shaxs qobiliyatlarini
diagnostika qilish uning tug’ma layoqatlari hamda orttirilgan sifatlarini bir
vaqtda bilishda psixofiziologiyaning qator usullaridan (miya assimetriyasi
qonunlari, miya bioritmlarini yozib olish, neyrodinamik hodisalarni aniqlash,
qon aylanish va tana haroratini o’lchash metodlari) o’z o’rnida foydalanadi

Ayniksa, bosh miyaning hamda
markaziy asab sistemasining psixik faoliyatlarini boshqarishda va ularni
muvofiklashtirishdagi rolini e’tirof etgan xolda psixologiya fani tabiiy fanlar
erishgan yutuqlar va ulardagi tadqiqot uslublaridan omilkorona foydalanadi.
Masalan, shaxs
qobiliyatlarini diagnostika qilish uning tug’ma
layoqatlari hamda
orttirilgan sifatlarini bir vaqtda bilishni taqozo
etgani sababli, o’sha tabiiy layoqatning xususiyatlarini aniqlashda
psixofiziologiyaning qator usullaridan (miya assimetriyasi qonunlari, miya
bioritmlarini yozib olish, neyrodinamik hodisalarni aniqlash, qon aylanish va
tana haroratini o’lchash metodlari) o’z o’rnida foydalanadi va biologiya,
anatomiya, fiziologiya, neyrofiziologiya kabi fanlarning shu kungacha erishgan yutuqlaridan
foydalanadi. Shuning uchun tabiiy fanlar sohasida erishilgan barcha yutuqlar
psixologiyaning predmetini mukammalroq yoritishga o’z hissasini qo’shgan xolda
uni boyitadi.
6.5.5. Psixologiya va kibernetika
Kibernetika fani sohasidagi erishilgan yutuqlar
psixologiya uchun ham ahamiyatli va zarur bo’lib, u inson shaxsining o’z-o’zini
boshqarish va psixik jarayonlarni takomillashtirish borasida axborotlar
texnologiyasi va kibernetika tomonidan qo’lga kiritilgan yutuqlar va tadqiqot
metodlari, maxsus dasturdan o’z o’rnida foydalanadi.
Kibernetika fani
sohasidagi erishilgan yutuqlar psixologiya uchun ham ahamiyatli va zarur
bo’lib, u inson shaxsining
  o’z-o’zini
boshqarish va psixik jarayonlarni takomillashtirish             borasida
axborotlar texnologiyasi va kibernetika tomonidan         qo’lga
kiritilgan yutuqlar va tadqiqot metodlari, maxsus
                                                                         dasturdan
o’z o’rnida foydalanadi. Masalan, oddiy muloqot
                             PSIXOLOGIYA
               jarayonini yanada takomillashtirish, har bir
so’zning
VA        shaxslararo
munosabatlardagi ta’sirchanligini oshirish KIBERNETIKA   maqsadida hamda
ana shunday ijtimoiy faoliyat jarayonida   shaxs tizimini
takomillashtirishda turli kibernetik
modellaridan
o’rinli foydalanish zamonaviy psixologiyaning jamiyatdagi o’rni va rolini
oshiradi, maxsus kompyuter dasturlarining keng qo’llanilishi inson miyasi va
ruhiy olami sirlarini tez va aniq o’rganishni kafolatlaydi.

Ayniksa, ma’lumotlar asri bo’lgan
XX1 asrda informasion texnologiyalar va modellashtirish borasida psixologiya
hamda kibernetika hamkorligining salohiyati yanada ortadi. Masalan, oddiy
muloqot jarayonini yanada takomillashtirish, har bir so’zning shaxslararo
munosabatlardagi ta’sirchanligini oshirish maqsadida hamda ana shunday ijtimoiy
faoliyat jarayonida shaxs tizimini takomillashtirishda turli kibernetik
modellaridan o’rinli foydalanish zamonaviy psixologiyaning jamiyatdagi o’rni va
rolini oshiradi, maxsus kompyuter dasturlarining keng qo’llanilishi inson
miyasi va ruhiy olami sirlarini tez va aniq o’rganishni kafolatlaydi.

6.5.6. Psixologiya va texnika fanlari
Texnika fanlari bilan
psixologiyaning o’zaro aloqasi va hamkorligi yaqqol sezilmoqda.

Bir tomondan murakkab texnikani
boshqaruvchi inson ongi muammosini yechishda, ikkinchi tomondan, psixik
hayotning murakkab qirralarini ochishda maxsus texnik vositalardan foydalanish
zarurati bu ikki yo’nalishning erishgan yutuqlarini birlashtirishni nazarda
tutadi. Masalaning yana bir alohida tomoni ham borki, u ham bo’lsa, texnika
taraqqiyotga intilayotgan bir vaqtda murakkab texnika va mashinalar bilan
«muloqot» qilayotgan shaxs faoliyatini yanada mukammallashtirish va uning
imkoniyatlariga moslash masalasi ham ana shu hamkorlikda hal qilinishi lozim
bo’lgan masaladir.
Texnika fanlari bilan psixologiyaning o’zaro
aloqasi va
 hamkorligi
yaqqol sezilmoqda. Bir tomondan murakkab  texnikani boshqaruvchi inson
ongi muammosini yechishda,  ikkinchi tomondan, psixik hayotning murakkab
qirralarini  ochishda maxsus texnik vositalardan foydalanish zarurati bu

PSIXOLOGIYA
ikki
yo’nalishning erishgan yutuqlarini birlashtirishni nazarda VA TEXNIKA tutadi.
Murakkab zamonaviy texnika sir - asrorlarini biladigan,
FANLARI
       uning jamiyat va fan ravnaqiga xizmatini ta’minlash
qanchalik    dolzarb bo’lsa, ana shu texnikaga har bir oddiy fukaro
ongi, tafakkuri va qobiliyatlarini moslashtirish va «odam - mashina»
dialogining eng samarali yo’llarini izlab topishi juda muhim. Texnika bilan
bemalol «tillashadigan» malakali mutaxassislar tayyorlash borasida ham texnika
fanlari pedagogika va psixologiya   fanlari             metodlaridan            foydalana
     olsagina, muvaffaqiyatga erishadi.

Ayniksa, mustaqil O’zbekiston
uchun murakkab zamonaviy texnika sir - asrorlarini biladigan, uning jamiyat va
fan ravnaqiga xizmatini ta’minlash qanchalik dolzarb bo’lsa, ana shu texnikaga
har bir oddiy fukaro ongi, tafakkuri va qobiliyatlarini moslashtirish va «odam
- mashina» dialogining eng samarali yo’llarini izlab topishi juda muhim.
Texnika bilan bemalol «tillashadigan» malakali mutaxassislar tayyorlash
borasida ham texnika fanlari pedagogika va psixologiya fanlari metodlaridan
foydalana olsagina, muvaffaqiyatga erishadi.

6.5.7. Psixologiya va iqtisodiyot
Iqtisodiyot bilan
psixologiyaning o’zaro aloqasi va hamkorligi ham yangilik bo’lib, ayniqsa,
bozor munosabatlariga bosqichma - bosqich o’tish sharoitida iqtisodiy ong hamda
iqtisodiy xulqning o’ziga xos namoyon bo’lish qonuniyatlarini o’rganishda
ikkala fan teng xizmat qiladi.

Iqtisodiyot bilan
psixologiyaning o’zaro aloqasi va hamkorligi ham yangilik bo’lib, ayniqsa,
bozor munosabatlariga bosqichma - bosqich o’tish sharoitida iqtisodiy ong hamda
iqtisodiy xulqning o’ziga xos namoyon bo’lish qonuniyatlarini o’rganishda
ikkala fan teng xizmat qiladi. Yangi davr shaxsini tarbiyalash va uning
jamiyatga moslashuvi masalasida psixologiya iqtisodiyot fanida qo’lga kiritgan
yutuqlar, yangiliklar va iqtisodiy samaraga erishish omillarini hisobga olsa,
iqtisodiyot o’z navbatida iqtisodiy islohotlarning obyekti hamda subyekti
bo’lmish inson omilidagi barcha psixologik o’zgarishlarni aniqlash, tahlil
qilish va shu asnoda bashorat qilish vazifasini yechishi kerak.

O’zbekiston Prezidenti I. Karimov
mustaqillikning dastlabki yillaridayoq fuqarolarda, birinchi navbatda,
yoshlarda yangicha iqtisodiy tafakkur shakllanishining jamiyat iqtisodiy
taraqqiyotidagi ahamiyatiga e’tiborni qaratgan edilar. Demak, yangi davr
shaxsini tarbiyalash va uning jamiyatga moslashuvi masalasida psixologiya
iqtisodiyot fanida qo’lga kiritgan yutuqlar, yangiliklar va iqtisodiy samaraga
erishish omillarini hisobga olsa, iqtisodiyot o’z navbatida iqtisodiy
islohotlarning obyekti hamda subyekti bo’lmish inson omilidagi barcha
psixologik o’zgarishlarni aniqlash, tahlil qilish va shu asnoda bashorat qilish
vazifasini yechishi kerak.
Yuqorida ta’kidlangan fan
tarmoqlari psixologiya bevosita uzviy aloqada rivojlanadigan fanlarning asosiy
qismi xolos. Bugungi kunda har bir fan rivoji uchun inson omilini hisobga olish
zarur ekan, psixologiya o’sha barcha fanlar bilan aloqada va hamkorlikda
rivojlanadi.
Shuning uchun bugungi kunda
psixologiya fanidan alohida bo’lib ajralib chiqqan tarmoqlar to’g’risida ham
fikr yuritish mumkin.

6.6. Psixologiyaning tarmoqlari
  Psixologiyaning alohida tarmoqlarini differensiasiya
qilish eng avvalo ishlab chiqarishdagi inson faoliyati kechadigan sohalar va
ularning vazifalaridan kelib chiqadi. Hozirgi davrga kelib psixologiyani inson
shaxsi haqidagi eng muhim fanlardan biri sifatidagi ahamiyatini hamma tan
olmoqda. Inson shaxsining esa bevosita kirib bormagan sohasini topish qiyin.
Psixologiya iqtisod, pedagogika, falsafa, mantiq, sosiologiya va boshqa
ijtimoiy-gumanitar fanlar bilan aloqador fan hisoblanadi. Chunki hamma sohada
inson shaxsi faoliyat ko’rsatar ekan, har bir sohada ishni samarali tashkil
etish, olib borish uchun kishilar psixologiyasini, shaxslararo munosabatlar
psixologiyasini, odamlarning turli vaziyatlardagi xulq-atvor normalarini bilish
va shunga ko’ra ish olib borish muhimdir. Shuning uchun hozirgi davr
mutaxassislari psixologik bilimlardan boxabar bo’lishlari lozimdir.

Psixologiyaning boshqa fanlar bilan aloqasi

                                  Boshqa fanlar kabi PSIXOLOGIYANING
metodologik asosini FALSAFA
                                                                                tashkil etadi.

Psixikani tadqiq etuvchi texnik
vositalarni         Texnik fanlar ishlab chiqisgda, shuningdek, texnik
rivojlanishlar sharoitida inson
faoliyatining qulay shart-sharoitlaini yaratishda.
Psixologiyaning asosiy sohalari

Psixologiyaning 300dan ortik
tarmoqlari fan sifatida rivojlanayotganligi hozirgi kunda psixologiyaning
fanlar tizimida yanada mustahkamlanayotganligidan dalolat beradi:
-       umumiy
psixologiya - psixologiyaning barcha masalalarining o’ziga xos jihatlarini
o’rganadigan maxsus sohasi;
-       pedagogik
psixologiya - kishiga ta’lim va tarbiya berishni psixologik qonuniyatlarini
o’rganishni o’z predmeti deb biladi;
-       yosh
davr psixologiyasi - turli yoshdagi odamlarning tug’ilgandan to umrining
oxirigacha psixik rivojlanish jarayonini, shaxsning
shakllanishi va o’zaro munosabatlari qonuniyatlarini
o’rganadi;
-       ijtimoiy
psixologiya - odamlarning jamiyatdagi birgalikdagi ish faoliyatlari natijasida
ularda hosil bo’ladigan tasavvurlar, fikrlar, e’tiqodlar, hissiy kechinmalar va
xulq-atvorlarini o’rganadi;
-       mehnat
psixologiyasi - kishi mehnat faoliyati psixologik xususiyatlarini, mehnatni
ilmiy asosda tashkil etishning psixologik jihatlarini o’rganadi;
-       injenerlik
psixologiyasi - avtomatlashtirilgan boshqaruv sistemalari operatorning
faoliyatini, odam-texnika o’rtasida funksiyalarni taqsimlash va
muvofiqlashtirishning xususiyatlarini o’rganadi;
-       yuridik
psixologiya - huquq sistemasining amal qilishi bilan bog’liq masalalarning
psixologik asoslarini o’rganadi;
-       harbiy
psixologiya - kishining harbiy harakatlar sharoitida namoyon bo’ladigan
xulq-atvorini, boshliqlar bilan ijro etuvchilar o’rtasidagi munosabatlarning
psixologik jihatlarini o’rganadi;
-       savdo
psixologiyasi - jamiyatda tijoratning psixologik sharoitlari, ehtiyojning
individual, yoshga oid, jinsga oid xususiyatlarini, xaridorga xizmat
ko’rsatishning psixologik omillarini aniqlaydi, modalar
psixologiyasi kabi masalalarini ko’radi;
-       tibbiyot
psixologiyasi - shifokor faoliyati psixologiyasini, bemor xulq-atvorining
psixologik jihatlarini o’rganadi.

G
ijtimoiy psixologiya – odamlarning
jamiyatdagi birgalikdagi ish faoliyatlari natijasida ularda hosil bo’ladigan
tasavvurlar, fikrlar, e’tiqodlar, hissiy kechinmalar va xulq-atvorlarini
o’rganadi;

G
injenerlik psixologiyasi –
avtomatlashtirilgan boshqaruv sistemalari operatorning faoliyatini,
odam-texnika o’rtasida funksiyalarni taqsimlash va muvofiqlashtirishning
xususiyatlarini o’rganadi;

G    mehnat
psixologiyasi – kishi mehnat faoliyati psixologik
xususiyatlarini,
mehnatni
ilmiy asosda tashkil etishning psixologik jihatlarini o’rganadi;

G    yuridik
psixologiya – huquq sistemasining amal qilishi bilan
bog’liq
                                            masalalarning
psixologik asoslarini o’rganadi;

G    harbiy
psixologiya – kishining harbiy harakatlar sharoitida
namoyon bo’ladigan xulq-atvorini, boshliqlar bilan ijro etuvchilar o’rtasidagi
                                            munosabatlarning
psixologik jihatlarini o’rganadi;

G
savdo psixologiyasi – jamiyatda
tijoratning psixologik sharoitlari, ehtiyojning individual, yoshga oid, jinsga
oid xususiyatlarini, xaridorga xizmat ko’rsatishning psixologik omillarini
aniqlaydi, modalar psixologiyasi kabi masalalarini ko’radi;

G
iqtisodiy
psixologiya – turli vaziyatlarda ishlab chiqarish
munosabatlariga kirishish orqali xo’jalik yuritishni maqsad qilgan shaxslar,
yaxlit guruh, jamoalarning iqtisodiy tafakkuri hamda iqtisodiy xulq-atvoriga
aloqador umumiy qonuniyatlar va xatti-harakat mexanizmlarini, ishlab chiqarish
munosabatlarining har bir xo’jalik subyekti ongida aks etishini o’rganadi.

G    tibbiyot
psixologiyasi – shifokor faoliyati psixologiyasini, bemor
xulq-
atvorining
psixologik jihatlarini o’rganadi;

Shuningdek psixologiyada
etnopsixologiya, oilaviy hayot psixologiyasi, boshqaruv psixologiyasi,
iqtisodiy psixologiya, shaxs psixologiyasi, rahbar psixologiyasi, muloqot
psixologiyasi, pedagogik psixologiya, intellekt psixologiyasi, psixodiagnostika
va boshqa ko’plab sohalari mavjud.
Mazkur mavzuni chuqurroq
o’rganishda internet tarmog’idagi ma’lumotlarga ham e’tiboringizni qaratishni
tavsiya etamiz, qarang (www.psychology.net.ru).

Psixika –
  yuksak darajada tashkil topgan materiya, miyaning funksiyasi. Uning  mohiyati
  tuyg’ular, idrok, tasavvur, fikrlar, iroda va bosh qalar
  ko’rinishida aks ettirishdan iborat.
Psixik
  jarayonlar – u yoki bu psixik maxsult va natijalarni
  (psixik obrazlar, holatlar, tushunchalar, hissiyot va h.k.) hQisqacha
  xulosalar:osil
  qiluvchi, shakllantiruvchi va rivojlantiruvchi
jarayon.Yangi
  davr har bir insondan psixologik bilimlarni egallashni talab  etadi.
  Buning uchun shaxs psixikasining namoyon bo’lish shakllari: psixik Psixologiya –
  odamning obyektiv borliqni sezgi, idrok, tafakkur, tuyg’u-hissiyot va jarayonlar,
  boshqa
  psixik Psixik holatlarholatlar
  orqali aks ettirish jarayonini o’rganadigan fan. psixolog–
  psixik hayot shakllari, diqqat, hissiyot, iroda jarayonlariga aytiladi. ik
  xolatlar, shaxsning individual -
xususiyatlarini bilish zarur. Psixologiya fan sifatida 18P.H.
  (xushchaqchaqlik, ruhlanish, siqilish, ziyraklik, qat’iylik, tirishoqlik
  v.b.) -asrning ikkinchi yarmida vujudga keldi. Hozirgi kunda bu
  fanning 300 dan ortiq sohasi shaxslarda ma’lum darajada barqaror bo’lib,
  ularning muayyan xususiyatiga ham aylanib qoladi.

psixologik
alohida fan sifatida shakllangan. Psixologiya fani
barcha fanlar bilan o’zaro bog’liqdir.

O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
1.   Psixologiya
fanining predmeti nima?
2.   Psixologiyaga
asos solingan yil?
3.   Psixologiya
so’zining ma’nosi qanday?
4.   Psixologiya
fani o’rganadigan jarayonlar?
5.   Psixikaning
namoyon bo’lish shakllari qanday ko’rinishga ega? 6. Psixologiya qaysi fanlar
bilan o’zaro bog’liq?
7. Psixik jarayonlar deb nimaga aytiladi?  8.
Psixologik holatlar qanday ko’rinishga ega?
9.
Shaxsning individual xususiyatlari nima?
10.   Psixologiyaning
qanday tarmoqlari mavjud?
Adabiyotlar ro’yhati:
1.
Godfrua J. Chto takoye psixologiya: V 2-x t. T.1. Per. s frans.
M., Mir, 1992. -496 s.
2.
Karimova V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b.
3.
G’oziyev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
4.
Nemov R.S. «Psixologiya». Kn.1. - M., 2003
5.
Gamilton. Ya.S. “Chto takoye psixologiya”. “Piter”, 2002.
6.
Drujinina V. “Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
7
- BOB. PSIXOLOGIYANING ZAMONAVIY METODLARI VA
ULARNI AMALIYOTGA TADBIQ ETISH. AMALIY PSIXOLOGIYANING
BOZOR MUNOSABATLARI SHAROITIDAGI IMKONIYATLARI.

7.1.   Psixologiyaning
asosiy metodlari.
7.1.1.   Kuzatish
metodi.
7.1.2.   So’rov
metodi.
7.1.3.   Test
metodi.
7.1.4.   Psixologik
tajriba metodi.
7.1.5.   Modellashtirish
metodi.
7. 2. Psixologiyaning tadbiqiy
va amaliy sohalari.
7.3. Amaliy psixologiyaning
yo’nalishlari.
7.3.1.   Sanoat
va ishlab chiqarish sohasi.
7.3.2.   Siyosat
sohasidagi psixologiya.
7.3.3.   Oila
va nikoh borasidagi tadbiqiy ishlar.
7.3.4.   Maorif
sohasidagi amaliy ishlar.
7.3.5.   Xuquqbuzarlikni
oldini olish.

7.1. Psixologiyaning asosiy metodlari
 Aniq izlanish predmetiga ega bo’lgan har
qanday fan o’sha predmetining mohiyatini yoritish va materiallar to’plash uchun
maxsus usullar va vositalardan foydalanadi va ular fanning metodlari deb
yuritiladi. Fanning salohiyati va obro’si ham birinchi navbatda o’sha metodlar
yordamida to’plangan ma’lumotlarning ishonchliligi va validliligiga
bog’liq bo’ladi. Bu fikrlar bevosita psixologiyaga ham aloqador bo’lib,
metodlar masalasi bu fanda juda katta ahamiyatga molik masala sifatida
qaraladi. Chunki yuqorida ta’kidlaganimizdek, psixik hodisalarni bevosita qo’l
bilan ushlab, ko’z bilan ilg’ab, quloq bilan sezish qiyin. Lekin juda ko’plab
fanlar bilan faol hamkorlik shunga olib kelganki, psixologiyaning har bir
tarmog’i o’z vazifalarini yechish va ma’lumotlarga ega bo’lish uchun ko’plab
metodlarni sinovlardan o’tkazib, eng ishonchli va mukammallarini saqlab qolgan.

    Matematik
statistika va ehtimollar nazariyasining psixologiya sohasida qo’llanilishi va
unda erishilgan muvaffaqiyatlar avvalo har bir metodning        ishonchlilik        darajasini
 aniqlash,   qolaversa,     to’plangan ma’lumotlarning qay darajada asosli va
valid ekanligini isbotlashga yordam beradi.
    3-Jadvalda keltirilgan metodlar yordamida
tadqiqotchi yoki qiziqkan shaxs u yoki bu psixik jarayon, holat yoki shaxs
xususiyatlari to’g’risida birlamchi ma’lumotlar to’playdi, to’plangan ma’lumot
yana tahlil qilinadi va maxsus tarzda ishlatilishi mumkin. Psixologiya fanida
inson psixikasini tadqiqot qilish metodlarining turlicha tasnifi mavjud.
B.G.Ananyev psixikani o’rganish metodlarini to’rtta guruhga ajratib bergan. Bu
to’rtta guruh metodlar M.Ulug’bek nomli O’zbekiston Milliy Universiteti,
Nizomiy nomli Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti,
Farg’ona Davlat Universiteti kabi psixolog
mutaxassis tayyorlaydigan oliygohlarda mufassal o’rganiladi. Biz mazkur
mavzuimizda har bir insonning o’zini va atrofidagilarni bilib olishiga imkon
beradigan, murakkab bo’lmagan, qo’llash shartlari sharoitga mos bo’lgan va umum
qabul qilingan metodlarni keltirdik.

 Jadval -
3. Psixologiyaning asosiy metodlari

ASOSIY METODLAR

Asosiy metodlarning
  variantlari

KUZATISh METODI

Tashqi (obyektiv kuzatish)
Ichki (subyektiv, o’z-o’zini kuzatish)
Erkin kuzatuv Standartlashtirilgan
Guruh ichida kuzatish
Guruh tashqarisida kuzatish

SO’ROQ METODLARI

Og’zaki so’roq, Yozma
  so’roq
Erkin so’roq (suhbat)
Standartlashtirilgan so’roq

TESTLAR METODI

Test – so’rov, Test - topshiriq Proyektiv
  test Sosiometrik test

EKSPERIMENT

Tabiiy eksperiment
  Laboratoriya eksperimenti

MODELLAShTIRISh

Matematik modellashtirish Mantiqiy modellashtirish
Texnik modellashtirish
  Kibernetik modellashtirish

Psixologiya fanining asosiy metodlari

3 - jadvalda asosiy psixologik metodlar va ularning
turlari keltirilgan.

Masalan, bayram arafasida
aholining qayfiyatini bilish maqsadida kuzatuv tashkil qilinsa, oldindan maxsus
reja yoki dastur bo’lmaydi, kuzatuv obyekti ham qat’iy bo’lishi shart emas.
Yoki dars jarayonida bolalarning u yoki bu mavzu yuzasidan umumiy munosabatlarini
bilish uchun ham ba’zan erkin kuzatish tashkil etilishi mumkin.
Standartlashtirilgan kuzatuv esa, buning aksi
bo’lib, nimani, qachon, kim va kimni kuzatish qat’iy belgilab olinadi va maxsus
dastur doirasidan chiqmasdan, kuzatuv olib boriladi.
Ijtimoiy hamda pedagogik psixologiyada guruhiy
jarayonlarning shaxs xulq - atvoriga ta’sirini o’rganish maqsadida bevosita
ichkaridan kuzatuv tashkil qilinadi, bunda kuzatuvchi shaxs o’sha guruh yoki
oila hayotiga tabiiy ravishda qo’shiladi va zimdan kuzatish ishlarini olib
boradi. Bu bir qarashda kontrrazvedkachilarning faoliyatini ham eslatadi. Shu
yo’l bilan olingan ma’lumotlar bir tomondan tabiiyligi va mufassalligi bilan
qimmatli bo’lsa, ikkinchi tomondan, agar kuzatuvchida konformizm xislati kuchli
bo’lsa, o’zi ham guruh hayotiga juda kirishib ketib, undagi ayrim hodisalarni
subyektiv ravishda qayd etadigan bo’lib qolishi ham mumkin. Guruhiy
fenomenlarni tashqaridan kuzatish buning aksi - ya’ni kuzatuvchi guruhga yoki
kuzatilayotgan jarayonga nisbatan chetda bo’ladi va faqat bevosita ko’zi bilan
ko’rgan va eshitganlari asosida xulosalar chiqaradi.
Umuman, kuzatish metodining ijtimoiy hayot,
professional ko’rsatkichlarni qayd qilishda so’zsiz afzalliklari bor, lekin shu
bilan birga kuzatuvchining professional mahorati, kuzatuvchanligi, sabr -
qanoatiga bog’liq bo’lgan jihatlar, yana to’plangan ma’lumotlarni subyektiv
ravishda tahlil qilish xavfi bo’lgani uchun ham biroz noqulayliklari ham bor,
shuning uchun ham u boshqa metodlar bilan birgalikda ishlatiladi.

7.1.2. So’rov metodi
So’rov metodi psixologiyaning
barcha tarmoqlarida birlamchi ma’lumotlar to’plashning an’anaviy usullaridan
hisoblanadi. Unda tekshiriluvchi tekshiruvchi tomonidan qo’yilgan qator
savollarga muxtasar javob qaytarishi kerak bo’ladi.

G    So’rov metodi psixologiyaning barcha tarmoqlarida
birlamchi ma’lumotlar to’plashning an’anaviy usullaridan hisoblanadi.

Agar mabodo uning professional
mahorati yoki tajribasi bunga yetarli bo’lmasa, so’rov o’z natijalarini
bermasligi mumkin. Lekin mahoratli so’rovchi ushbu metod yordamida inson ruhiy
kechinmalariga aloqador bo’lgan noyob ma’lumotlarni to’plash imkoniga ega
bo’ladi.

G    Og’zaki so’roqni yoki ba’zan uni
oddiygina qilib, suhbat metodi deb ataladi, o’tkazadigan shaxs unga
ma’lum darajada tayyorgarlik ko’rgach so’roq o’tkazadi.

uhbat metodi. Bu metod bilan
inson psixikasini o’rganishda suhbatning S maqsadi va vazifasi belgilanadi, uning obyekti
va subyekti tanlanadi, mavzusi, o’tkaziladigan vaqti aniqlanadi, yakka
shaxslar, guruh va jamoa bilan o’tkazish rejalashtiriladi, o’rganilayotgan
narsa bilan uzviy bog’liq savol javob tartibi tayyorlanadi. Suhbatning bosh
maqsadi muayyan bir vaziyat yoki muammoni hal qilish jarayonida inson
psixikasidagi o’zgarishlarni o’rganishdir. Suhbat orqali turli yoshdagi
kishilarning tafakkuri, aql-zakovati, xulq-atvori, qiziqishi, e’tiqodi, irodasi
to’g’risida ma’lumotlar olinadi.

G    Yozma so’roq yoki anketaning afzalligi shundaki, uning yordamida
bir vaqtning o’zida ko’pgina odamlar fikrini o’rganish mumkin bo’ladi.

Unga kiritilgan savollar, ulardan
kutiladigan javoblar (yopik anketa), yoki erkin o’z fikrini bayon etish
imkoniyatini beruvchi (ochiq anketa) so’rovnomalar aniq va ravon tilda javob
beruvchilar tushunish darajasiga monand tuzilgan bo’lsa, shubhasiz, qimmatli
birlamchi materiallar to’planadi.
Anketa metodi hammaga tanish
bo’lgan usullardan biri. Yozma so’roq yoki anketaning afzalligi shundaki, uning
yordamida bir vaqtning o’zida ko’pgina odamlar fikrini o’rganish mumkin
bo’ladi. Unga kiritilgan savollar, ulardan kutiladigan javoblar (yopiq anketa),
yoki erkin o’z fikrini bayon etish imkoniyatini beruvchi (ochiq anketa)
so’rovnomalar aniq va ravon tilda javob beruvchilar tushunish darajasiga monand
tuzilgan bo’lsa, shubhasiz, qimmatli birlamchi materiallar to’planadi. Lekin
ko’pincha anketani o’tkazgan odam uning tuzilishi qanchalik qiyinligini yoki
olingach ma’lumotlarni qayta ishlash, ularni to’g’ri sharhlash naqadar qiyin
ekanligini tasavvur qilmaydi. Kiritilgan savollar mazmuniga ko’ra anketa ochiq
va yopiq turlarga bo’linadi.
Ochiq anketa respondentdan o’z fikrini erkin bayon
etishni talab qiladi, yopiq shakldagi anketa savollarining esa javoblari
oldindan berilgan bo’lib, tekshiriluvchi o’ziga ma’qul bo’lgan, o’zining
qarashlari, fikrlari bilan mos kelgan javobni belgilab beradi. Ochiq
savollarning kamchiligi – respondentlarning har doim ham qo’yilgan vazifaga
yetarli darajada – mas’uliyat bilan qaramasliklari hamda berilgan javoblarni
statistik jihatdan ishlov berishdagi qiyinchiliklar bo’lsa, yopiq anketada
respondentga tekshiriluvchi tomonidan o’z fikriga ergashtirishga o’xshash holat
yoki har doim ham hamma savolning barcha javob variantlarini topib
bo’lmaslikdir.
Shuning uchun oxirgi paytda yarim
yopiq savaollardan iborat anketalar tuzilmoqdaki, ularda javob varinatlaridan
tashqari, yana fikr bildirish uchun qo’shimcha qatorlar qoldiriladi.
Odatda anketa tuzilishi jihatdan uch qismga
bo’linadi:

3 Yakuniy qism yoki “pasportichka”. Bu qism respondentning shaxsiy
sifatidagi obyektiv ma’lumotlarni olishga qaratilgan bo’lib, unda
tekshiriluvchining jinsi, yoshi, oilaviy ahvoli, kasb-kori va boshqalar
so’raladi.

Anketalar tarqatilish uslubiga ko’ra:
 qo’l bilan tarqatiladigan;  pochta, E-mail yoki SMS
orqali yuboriladigan;  gazeta
yoki jurnallar orqali to’ldiriladigan turlarga bo’linadi. Qo’lga kiritilgan
ma’lumotlarga odatda, statistik qayta ishlov beriladi yoki ular kompyuter
dasturlari yordamida tahlil qilinadi.
So’roqning ham erkin va standartlashtirilgan
shakllari mavjud bo’lib, birinchisida oldindan nimalar so’ralishi qat’iy
belgilab olinmaydi, ikkinchi shaklida esa, hattoki, komp’yuterda dasturi ishlab
chiqilib, minglab odamlarda bir xil talablar doirasida so’roq o’tkazilishi
nazarda tutiladi.

G Intervyu
metodi - odamlar tilidan
yozma yoki og’zaki tarzda olingan fikrlar ma’lumotlarning manbai bo’lib xizmat
qiladi.

Intervyu – bu bevosita, erkin
fikr almashinuvi sharoitida o’zaro fikr almashinuviga qaratilgan muloqotdir.
Chunki suhbatdan farqli o’laroq intervyu aniq muammo doirasida, qat’iy bir
yo’nalishda olib boriladi. Intervyu oluvchi suhbatdoshga nisbatan neytral
mavqyeda bo’lib, uning fikrlashiga xalaqit bermasligi, ayniqsa, unga taz’yiq
o’tkazmasligi lozim. Intervyu jarayonining samarali kechishi uchun suhbatdoshda
o’ziga nisbatan ijobiy munosabat shakllantirib, birinchi so’zlarni aniq, ravon,
ifodali bayon qilish muhimdir.
Intervyu o’tkazishga odam maxsus
ravishda tayyorgarlik ko’rishi kerak, chunki u odamdan qator muhim sifatlarning
bo’lishini talab qiladi. Shuning uchun ham psixodiagnostikada “rolli o’yinlar”
metodi yordamida psixodiagnost yoki amaliy psixolog maxsus tayyorgarlik
kursidan o’tadilar.
Tarjimai hol (biografiya)
metodi - ison psixikasini tadqiq qilish uchun uning hayoti, faoliyati,
ijodiyoti to’g’risidagi og’zaki va yozma ma’lumotlar muhim ahamiyatga ega. Bu
borada kishilarning tarjimai holi, kundaligi, xatlari, esdaliklari, o’zgalar
ijodiga bergan baholari, tanbehlari, taqrizlari alohida o’rin egallaydi. Shu
bilan birga o’zgalar tomonidan to’plangan iarjimai hol haqidagi materiallar:
esdaliklar, xatlar, rasmlar, tavsiflar, baholar, audio va videokassetalar, CD,
DVD, MR3 disklar, multimedialar, hujjatli filmlar, taqrizlar o’rganilayotgan
shaxsni to’laroq tasavvur etishga xizmat qiladi.
Tarjimai hol ma’lumotlari inson
psixikasidagi o’zgarishlarni kuzatishda, uning suhbat va tajriba metodlari
bilan o’rganib bo’lmaydigan jihatlarini ochib berishda yordam beradi. Masalan,
mazkur ma’lumotlar orqali ijodiy xayol bilan bog’liq jarayonlar: she’riyat,
musiqa, nafosat, tasviriy san’at, texnik ijodiyotning nozik turlari va
kashfiyotdagi tafakkurning o’ziga xosligini, shaxsning ma’naviyat, qadriyat,
qobiliyat, iqtidor, iste’dod singari fazilatlarini o’rganish mumkin. Inson
ongining xossasi, namoyon bo’lishi, rivojlanishi, o’ziga xos va ijtimoiy
xususiyatlari atoqli shaxslar bildirgan mulohazalarida o’z ifodasini topadi. Allomalar
to’g’risidagi ma’lumotlar zamondoshlari, izdoshlari, safdoshlarining ta’rifu
tavsiflari orqali avloddan avlodga o’tadi.
Biografik ma’lumotlar odamlarning
o’zini-o’zi tarbiyalashi, nazorat qilishi, idora etishi, o’zining uslubini
yaratishi, kamolot cho’qqisiga erishishi jarayonida namuna vazifasini o’taydi.
Badiiy adabiyotda yaratilgan talay
asarlar, masalan, Sadriddin Ayniy, Oybek, Abdulla Qahhor, Lev Tolstoy, Maksim
Gorkiy va boshqa qator adiblarning esdaliklari tarjimai hol shaklida bo’lib,
ular bilan tanishish natijasida mualliflarning his-tuyg’usi, temperamenti,
xarakteri, qobiliyati, iste’dodi, qiziqishi, intilishi, mayli, layoqati,
dunyoqarashi e’tiqodi, nafosati, axloq va odobi to’g’risida ma’lumolar olish
mumkin.

7.1.3. Test metodi
Testlar oxirgi paytda
hayotimizga dadil kirib kelgan tekshiruv usullari sirasiga kiradi. Ular
yordamida biror o’rganilayotgan hodisa xususida ham sifat, ham mikdor
xarakteristiqalarini olish, ularni ko’pchilikda qayta - qayta sinash va
ma’lumotlarni korrelyasion analiz orqali ishonchlilikka tekshirish mumkin
bo’ladi. Ayni testga qo’yilgan talab hyech qachon o’zgarmaydi, hattoki, shunday
testlar borki, ular turli millat va elat vakillarida, turli davrlarda ham
o’zgarmagan xolda ishlatilaveradi. Masalan, Ravenning aqliy intellektni
ulchash, Kettelning va Ayzenkning shaxs testlari shular jumlasidandir.

G    Test - so’rov oldindan qat’iy tarzda
qabul qilingan savollarga
                                            beriladigan javoblarni taqozo etadi.

Masalan, Ayzenkning 57 ta savoldan
iborat testi shaxsdagi introversiya - ekstroversiyani o’lchaydi, savollarga
«ha» yoki «yo’q» tarzida javob berish so’raladi.

G    Test - topshiriq odam xulqi va
holatini amalga oshirgan ishlari asosida baholashni nazarda tutadi.

Masalan, shaxs tafakkuridagi
kreaktivlilikni aniqlash uchun ko’pincha bir qarashda oddiygina topshiriq
beriladi: berilgan 20 ta doira shaklidagi shakllardan o’zi xohlagancha rasmlar
chizish imkoniyati beriladi. Ma’lum vaqt va tezlikda bajarilish sur’ati,
rasmlarning o’ziga xos va betakrorligiga qarabshaxs fikrlashi jarayonining
naqadar nostandart, ijodiy va kreaktivligiga baho berilib, mikdoriy ko’rsatgich
aniqlanadi. Bu metodlarning umumiy afzalligi ularni turli yosh, jins va kasb
egalariga nisbatan qo’llashning qulayligi, bir guruhda natija bermasa, boshqa
guruhda yana qayta tekshiruv o’tkazish imkoniyatining borligi bo’lsa,
kamchiligi - ba’zan tekshiriluvchi agar testning mohiyatini yoki kalitini bilib
qolsa, sun’iy tarzda uning kechishiga ta’sir ko’rsatishi, faktlarni
falsifikasiya qilishi mumkinligidir.

G    Proyektiv testlar - testning asl maqsadi
tekshiriluvchiga sir bo’ladi.
tekshiriluvchi topshiriqni
bajarayotib, nimani aniqlashi mumkinligini bilmaydi.

Proyektiv metodlar test
usullarining bir ko’rinishi hisoblanib, ularda tekshiriluvchiga aniq tizimga
yoki ko’rinishga ega bo’lmagan noaniq narsalar tavsiya etiladi va ularni
sharhlash topshirig’i beriladi. Binobarin, tekshiriluvchiga turlicha talqin
qilish mumkin bo’lgan rasmlar, tugallanmagan hikoyalar, biror aniq ko’rinishi
mavjud emas buyumlar, yog’ochlar berilishi, yoki ularga qarab tekshiriluvchi
o’zining hissiy kechinmalari, qiziqishlari, dunyoqarashi nuqtai nazaridan
baholashi kutiladi.

 Proyektiv usullar qatoriga mashhur “Rorshaxning
siyoh dog’lari” testini kiritish mumkin (1921y.). Bu – ikki tomonlama simmetrik
shaklda berilgan 10 xil dog’lardan iborat bo’lib, har bir “dog’” nimaning
shaklini eslatishi so’raladi. Uning og’zidan chiqqan so’zlar, assosiasiyalarga qarab

(kontent-tahlil qilinib), shaxs xususiyatlari
yuzasidan xulosa chiqariladi.
O’sha 1921 yilda kashf etilgan «siyox dog’lari» va
ularga qarab tekshiriluvchining nimalarni eslayotganligi, dog’lar nimalarga
o’xshayotganligiga qarab, uning shaxs sifatidagi yo’nalishlari, hayotiy
tamoyillari, qadriyatlariga munosabati, ishni bajarish paytidagi emosional
holatlari aniqlanadi. Bu testlar juda noyob, qimmatli, lekin uni faqat
professional psixologgina qo’llashi va natijalarni mohirona tahlil qilishi
talab qilinadi.
Yana bir proyektiv usul – bu
S.Rozensveygning rasmli assosiasiyalaridir. Bunda turmushda tez-tez uchrab
turadiganziddiyatli vaziyatlarni aks ettirgan rasmlar tekshiriluvchiga tavsiya
qilinadi. Bu rasmlarda bir tomonda turgan personajlar nimalarnidir gapirayotgan
holda gavdalantiriladi, unga qarama-qarshi tomondagi shaxs hali javob qaytarib
ulgurmagan, tekshiriluvchidan tekshiruvchi tez, qisqa muddat ichida bo’sh
kataklarga qaytarilishi kutilayotgan javobni yozishni so’raydi. Berilgan
javoblarga qarab shaxsning yo’nalishi, uning ziddiyatlarga munosabati, jaholat
hissining xususiyatlari, bu hisning kimlarga qaratilganligi va shunga o’xshash
faktlar to’planadi.

7.1.4. Psixologik tajriba yoki eksperiment metodi
Ushbu metod turli yoshdagi
(chaqaloqlik, bolalik, o’quvchilik, o’spirinlik, yetuklik, keksalik) odamlar
psixikasini chuqurroq, aniqroq tadqiq qilish metodlari ichida eng muhimi
hisoblanadi.

G Eksperiment metodi - ko’pincha odamlar psixikasini
chuqurroq, aniqroq tadqiq qilish metodlari ichida eng muhimi hisoblanadi. Eksperiment
metodi yordamida sun’iy tushunchalarni shakllantirish, nutq o’sishini
tekshirish, favquloddagi holatdan chiqish, muammoli vaziyatni hal qilish,
bilish jarayonlari, shaxsning his tuyg’ulari, xarakteri va tipologik
xususiyatlari o’rganiladi.

Tabiiy metod psixologik-pedagogik
masalalarni hal qilishda qo’llaniladi. Metodning ilmiy asosi 1910 yilda
F.Lazurskiy tomonidan ishlab chiqilgan. Tabiiy sharoitda inson psixikasini
o’rganishda sinaluvchilar esperimentdan bexabar bo’lishi, tadqiqot dasturi
shart-sharoit bilan muvofiqlashtirilishi hamda kundalik hayot tarzidan chetga
og’ishlar bo’lmasiligi lozimdir.
Laboratoriya (klinika) metodi
ko’pincha individual (goho guruh va jamoa) shaklida sinaluvchilardan yashirmay,
maxsus psixologik asboblar, yo’l-yo’riqlar, tavsiyalar, ko’rsatma va
ilovalardan foydalanib olib boriladi. Hozir inson psixikasidagi o’zgarishlarni
aniqlaydigan asboblar, murakkab elektron hisoblash mashinalari (dispoleylar),
qurilmalar, moslama va jihozlar mavjud. Ular odamdagi psixologik jarayonlar,
holatlar, funksiyalar, vujudga kelayotgan yangi sifatlarni qayd qilish va
o’lchashda qo’llannadi. Ko’pincha detektorlar, elektron va radio o’lchagichlar,
sekundomer, refleksometr, xronorefleksometr, lyuksmetr, anomaloskop,
tahistoskop, audiometr, esteziometr, elektromiogramma, elektroensefalogramma
kabilardan foydalaniladi.
Laboratoriya metodi yordami bilan
diqqatning sifatlari, sezgi, idrok, xotira va tafakkurning xususiyatlari,
emosional hamda irodaviy va aqliy zo’riqish singari murakkab psixik holatlar
tekshiriladi. Ko’pincha laboratoriya sharoitida kishilar (uchuvchi, shofyor,
operator, elektronchilar) va kutilmagan tasodifiy vaziyatlar (halokat,
portlash, izdan chiqish, shovqin ko’tarish)ning modellari yaratiladi.
Asboblarning ko’rsatishi bo’yicha o’zgarishlar, rivojlanish dinamikasi,
jismoniy va aqliy toliqish, hissiy-irodaviy, asabiy zo’riqish, jiddiylik,
tanglik qanday sodir bo’layotganini ifodalovchi ma’lumotlar olinadi.
Laboratoriya eksperimenti odatda
maxsus sharoitlarda, alohida xonalarda, zarur asbob-uskunalar yordamida
o’tkaziladi. Xorijda birinchi marta laboratoriya sharoitida ijtimoiy-psixologik
hodisalar va jarayonlarning namoyon bo’lishini aniqlashni G.Olport, V.Mede,
Mayer, K.Levin va boshqalar o’rgangan bo’lsa, Rossiyada V.Bextirov faoliyat
yuritgan.
Keyinchalik B.Ananyev, Ye.Kuzmin,
V.Merlin, V.Myasishyev, L.Umanskiylar tomonidan bu metodning yangi qirralari
ishlab chiqildi va psixodiagnostikada apparatura uslubi keng qo’llanila
boshlandi. R.Eshbi tomonidan kashf qilinib, F.Gorbov tomonidan takomillashtirilgan
gomeostat metodi, L.Umanskiy tomonidan yaratilgan guruh uchun integratorlar
paydo bo’ladi.
 Buning uchun eksperiment
material tekshiruvchi tomonidan sinchkovlik bilan tanlanishi, obyektiv tarzda
har xil holat va vaziyatlar yaratilishi, sinaluvchi yoshiga, aql-idrokigsha,
xarakter xususiyatiga, histuyg’usiga, qiziqish va saviyasiga, turmush
tajribasiga, ko’nikma va malakasiga e’tibor berilishi lozim.
Psixologik eksperimentning
mohiyati shundaki, unda ataylab shunday sun’iy bir vaziyat shakllantiriladi va
tashkil etiladiki, aynan shu vaziyatda qiziqtirayotgan psixik jarayon yoki
hodisa ajratiladi, o’rganiladi, ta’sir ko’rsatiladi va baholanadi. Agar tabiiy
eksperiment o’sha qiziqtirayotgan fenomen tekshiriluvchi uchun tabiiy
hisoblangan sharoitlarda (masalan, mehnat jarayonida, kaniqulda yozgi lagerda,
lisey auditoriyasida va shunga o’xshash) maqsadli tashkil etilib, o’rganilsa,
laboratoriya eksperimenti maxsus joylarda, maxsus asbob - uskunalar vositasida
ataylab o’rganiladi. Masalan, diqqatingizning xususiyatlarini bilish kerak
bo’lsa, psixologiya laboratoriyasida maxsus taxistoskop deb atalgan moslama
yordamida yoki «Landolt halqachalari» deb nomlangan jadvallar yordamida
o’rganish mumkin bo’ladi. Hattoki, ijtimoiy munosabatlar borasida ham o’zaro
hamjihatlik, liderlik va konformlilik hodisalarini tekshirish uchun gruppaviy
integratorlar va gomeostat deb nomlanuvchi moslamalar yaratilgan va ular
yordamida guruhdagi turli xil hodisalar o’lchangan.

7.1.5. Modellashtirish metodi
G    Modellashtirish metodi kuzatish, so’roq, eksperiment
yoki boshqa usullar yordamida o’rganilayotgan hodisaning tub mohiyati
ochilmagan sharoitlarda qo’llaniladi.

Bunda o’sha hodisaning umumiy
xossasi yoki asosiy parametrlari modellashtirilib, o’sha model asosida tadqiqotchini
qiziqtirgan jihat o’rganiladi va xulosalar chiqariladi.
Modellar texnik, mantiqiy, matematik yoki kibernetik
bo’lishi mumkin.   matematik
 texnik  mantiqiy  kibernetik tarzida bo’lishi
mumkin.
Hozir ko’pgina murakkab shaxs
xususiyatlari ham programmalashtirilgan bo’lib, ular algoritmlar asosda qisqa
fursatda ko’pgina sifatlarni ko’plab parametrlar nuqtai nazaridan hisoblab
natijalarni umumlashtirishga imkon bermoqda. Ko’pincha matematik o’yinlar
g’oyasi odamlar o’rtasidagi o’zaro munosabatlar sohasini o’rganishda ham
qo’llanilmoqda. Ma’lum bo’lishicha, odamning fikrlash operasiyalari bilan EXM
larning ishlash prinsiplari o’rtasida ma’lum uyg’unlik bor ekan, bu esa
murakkab psixik jarayonlarni modellashtirish orqali inson aqlu - zakovati
chegarasini yanada kengaytirish istiqbolini beradi.

G    Matematik model asosida o’rganilgan
hodisaga mashhur tadqiqotchilar Veber-Fexnerlarning sezgirlikning quyi va
yuqori chegarasini aniqlashga qaratilgan matematik formulasi va shu asosda
to’plangan ma’lumotlar tahlilini misol qilish mumkin.

G    Mantiqiy modellar yordamida ko’pincha
inson aqli va tafakkuri jarayonlari va qonunlarini hisoblash mashinalari ish
prinsiplari bilan qiyoslash orqali tuzilgan g’oyalar va simvollar ishlatiladi.

G    Kibernetik modellashtirishda esa
g’oyalar psixologiyasini EHM dagi matematik programmalashtirish tamoyillariga
moslashtirish nazarda tutiladi.
Umuman psixologiyaning va uning
har bir alohida tarmoqlarining o’ziga xos metodlari bor. Bu borada xorij,
Rossiya va o’zbek psixologlari modifikasiyalashgan va modifikasiyalashmagan
metodlarni taklif etadilar.
Psixologiyada qo’llaniladigan metodlarni qo’llash
shartlarini o’rganish va qo’llay olish uchun D.Burlachukning
“Psixodiagnostika”, R.Nemovning
“Psixologiya” (3-kitob), E.G’.G’oziyevning
“Psixologiya” (2 jildli) kitoblarini tavsiya etamiz.

7.2. Psixologiyaning
tadbiqiy va amaliy sohalari
 Hozirgi zamon ilm - fanining qadri va ahamiyati
uning nechogli amaliyotga kirib borib, tadbiqiy salohiyati ortib borishi bilan
baholanadi. Psixologiyaning oxirgi yillardagi taraqqiyoti ham aynan ana shu
mezon talablariga javob berishi bilan xarakterlanadi.
Amaliy hamda tadbiqiy psixologiya
sohalarining o’ziga xos jihatlari avvalo shundan iboratki, ular jamiyatning
bevosita bugungi kundagi talablari va buyurtmalariga ko’ra ish yuritadi.
Jamiyatimizda esa psixologik bilimlarni bevosita amaliyotga tadbiq etishga
ehtiyoj katta. Birgina O’zbekistonda kadrlar tayyorlashning milliy dasturini
oladigan bo’lsak, uning bajarilishi va muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun
psixologiyaning aralashuvi zarur. Joylarda tashkil etilgan Tashhis markazlarida
faoliyat ko’rsatayotgan mutaxassislar o’quvchilardagi rivojlanish
ko’rsatkichlari, aqliy o’sish omillari va iqtidoriga qarab ta’lim - tarbiyani
tashkil etishlari uchun qator diagnostik tadbirlarni o’tkazishlari zarurki, bu
tadbirlar oxir - oqibat aniq samara berishi lozim. Ta’kidlash zarurki, tadbiqiy
psixologiyadagi «samara»ni o’lchash mezonlari bilan nazariy psixologiyadagi
samara tushunchalari biroz farq qiladi. Ya’ni, bu yerda bevosita buyurtmaning
bajarilishi sifatiga buyurtmachining o’zi baho beradi. Shuning uchun ham amaliy
psixologiyaning alohida tarmog’i bo’lmish sosial psixologiya bilimlarga
amaldagi ehtiyojni uch asosiy sabab bilan tushuntirishi mumkin: a) kichik
korxona yoki yirik firmalardan tortib, toki xukumat darajasidagi idoralar ham
o’z faoliyati samaradorligini oshirish uchun tobora insonlar faoliyati va
ulardagi rezervlardan omilkorona foydalanishning psixologik manbalarini
qidirish lozimligini tushunib yetmoqdalar; b) professional psixologlarning o’zi
ham o’z ishlaridan keladigan obro’ - e’tiborning amaliy sohalarida ishlay olish
qobiliyatlariga bog’liq ekanligini tushunib yetmoqdalar; v) amaliyotda
ishlayotgan boshqa soha vakillari ham agar psixologik tayyorgarlikdan o’tgan
bo’lsalar, ishni tashkil qilishga o’quvlari yaxshirok va ishlari unumliroq
bo’lishini tushunib yetmoqdalar. Shuning uchun ham ko’plab yangi turdagi markaz
va firmalar, qo’shma korxonalarda amaliyotchi psixologlar ishlamoqdalar.

7.3. Amaliy
psixologiyaning asosiy yo’nalishlari
7.3.1.Sanoat
va ishlab chiqarish sohasi
Sanoat va mahsulotlar ishlab
chiqarish sohasida tadbiqiy ishlar birinchi navbatda konkret tashkilotda
kadrlar zahirasini to’g’ri va oqilona tashkillashdan tortib, xodimlar ish
sharoitlari va mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillar kompleksini ilmiy
ravishda o’rganib, hayotda natija olishga qaratilgan harakatlar majmuidir.
Hozirgi bozor munosabatlari sharoitida ushbu yo’nalishdagi tadbiqiy ishlarning
ikki sohasini ajratish mumkin:
n
marketing xizmatlari
n
xodimlar (personal) bilan ishlash.
Birinchisi eng zamonaviy va muhim
ish bo’lib, bu yerda psixologning vazifasi «Nimani?» va «Kim?» harid qilib
olishga ehtiyoji borligini o’rganishga ko’maklashishdir. Chunki, talab bilan
ehtiyoj bevosita shaxsga va uning psixologik munosabatlari tizimiga aloqador
kategoriyalar bo’lib, bozor va raqobat sharoitida korxona yoki tashkilotlarning
samarali ishlab ketishi eng avvalo haridorgir tovar mahsulotlarni ajratib,
ularning odamlar talab - ehtiyojiga kanchalik mosligini aniq tahlil qilishdan
boshlanadi. Marketing munosabatlari aslida odamlar o’rtasidagi sof psixologik
munosabatlar bo’lib, uning negizida odamlar o’rtasidagi jonli muloqot, ta’b va
did tarbiyasi yotadi. Shuning uchun biz bugun odamlarda to’g’ri marketing tafakkurini
shakllantirish vositalarini qidirishimiz va talab - taklif munosabatlarini real
ishlab chiqarish imkoniyatlari bilan muvofiqlashtirishda inson psixologiyasi
xususiyatlarini inobatga olib ishlashga o’rganishimiz kerak.
Demak, marketing xizmatida javob
berilishi zarur bo’lgan savollardan ko’rinib turibdiki, har bir savolga
beriladigan javobning orkasida konkret odamlar, ularning qobiliyatlari,
manfaatlari va ish unumi yotadi. Shuning uchun bu sohada psixologik xizmat
zarur.
 Ikkinchi soha - kadrlar va ular bilan bevosita
ishlash sohasi. Bu kadrlarni ishga jalb etishda bilish zarur bo’lgan
qobiliyatlar va shaxsiy fazilatlardan tortib, ularni to’g’ri yunaltirish, o’z
joyiga qo’yish, tashkilot doirasida guruhlarni shakllantirish, xodimlarga
ma’lumotlarni o’z vaqtida yetkazish bilan bog’liq kadrlar siyosatini olib
borishga aloqador xizmatdir. Psixolog bu o’rinda asosan maslahatchi -
konsultant va ekspert sifatida rol o’ynaydi.
Masalan:
Psixologiyani qanday qilib sotish mumkin?, deb nomlangan Case Study
Nima
sotiladi? – Test natijalari;

Nima
  uchun?

– Imkon qidirib pul ishlash, o’z imkoniyatlarni
  tekshirish, shaxsiy ish ochish;

Kim?

– Firma yoki konkret kishilar;

Nima?

– Xilma-xil testlar batareyasi;

Kimga?
– Turli kasb egalariga, talabalarga, xodimlarga;

Qayerda?
  Qachon?

– Zarurat bo’lgan har qanday joyda;

Qanday
  qilib?

– Minimal vaqt sarflab, tez va soz;

Qancha?

– Test o’tkazuvchilarning soni va imkoniyatiga qarab;

Kim bilan?

– Shu firma xodimlari bilan.

7.3.2. Siyosat sohasidagi psixologiya
 Har bir davr o’z kishilari ongida beixtiyor siyosiy
ongni shakllantiradi va odamlar uning tamoyillariga bo’ysunadilar. Siyosat
borasidagi psixologik masalalarga psixolog aralashuvining zarurati har doim
bo’lmasa - da, ayrim paytlarda - yirik islohotlar boshlanishi arafasida, saylov
oldi kompaniyalarda, yangi siyosiy liderlarning halk tomonidan qabul qilinishi
jarayonlari, ko’pchilik auditoriyaga zarur ma’lumotlarni yetkazish, ijtimoiy
ustanovkalarni o’zgartirish, siyosiy arboblar imidjini omma ongiga singdirish
paytlarida psixologik ta’sir vositalaridan o’rinli foydalanish, maslahatlar
berish va ayrim guruhlar e’tiqodiga ta’sir etish kerak bo’lganda kerak bo’ladi.

Siyosiy sohada ishlayotgan
psixolog ishining o’ziga xos jihatlari bo’lib, unga quyidagilar kiradi:
a)  siyosatda psixolog
aralashuvi ko’pchilik ommaga bevosita aloqador bo’lmaydi;
b)  zarurat tug’ilganda,
psixolog shunday tez va ishonchli o’lchaydigan metodikalarni ishlatadiki,
ularning natijalari sir saqlanib, o’sha buyurtmachi - siyosatchining talabiga
ko’ra izlanishlar olib boriladi;
v) psixolog har bir siyosatchi uchun shunday
ishonchli shaxs bo’lishi lozimki, undan odamlarning qayfiyatlari, reaksiyalari,
his - kechinmalari xususida aniq ma’lumotlar so’raladi;
g) o’ziga xos qiyinchilik shundan iboratki,
jamoatchilik psixolog kiyofasida ko’pincha liderning bevosita «odamini»
ko’rishga moyil bo’lib, liderning o’zi ham ba’zan o’ta professional psixologdan
hadiksirab qolishi mumkin.
Shuning uchun yuqorida ta’kidlaganimizdek, zarur
paytlarda siyosiy arboblar psixolog xizmatiga murojaat qilishlari va undan
asosan biror jiddiy ijtimoiy proyektlarni qabul qilish jarayonida yordam
berishini so’rash mumkin. Buning uchun psixologdan jamoatchilik fikrini
psixologik tahlil qilib berish, va shu asosda fukarolarning ustanovkalari va
kayfiyatlariga ijobiy ta’sir ko’rsatuvchi omillarni birgalikda ajratish
vazifasini hal qilishlari mumkin. Saylov oldi kompaniyalarda esa, psixologning
asosiy vazifasi odamlarning kayfiyatini o’rgangan xolda da’vogar imidjini
shakllantirishga, odamlarga yoqtirishga sabab bo’ladigan shaxsiy fazilatlar
algoritmini tuzish, omma oldiga chiqishga psixologik tayyorlash, raqiblarning
bahslashish madaniyati va etikasi borasida psixologik yo’l - yo’riq va usullar
borasida ma’lumotlar almashinish kerak bo’ladi.
 O’zbekiston sharoitida siyosiy psixologiyaning o’zi
juda zaif rivojlangan tarmoq bo’lgani sababli ham uni rivojlangan davlatlar
tajribasiga tayangan xolda rivojlantirish muhimdir.

7.3.3. Oila va nikox borasidagi tadbiqiy ishlar
  O’zbekistonda endi shakllanayotgan, lekin nazariy
nuqtai nazardan ma’lum an’analarga ega bo’lgan sohadir. 1998 yilning
Prezidentimiz tomonidan «Oila yili» deb e’lon qilinishi joylarda psixologik
xizmat o’choqlarining paydo bo’lishiga va u yerlarda psixologik xizmatidan
foydalanishni anglashga turtki bo’ldi. Shuning uchun Respublikamizda oila
muamolarini maxsus tadqiq etadigan ilmiy-amaliy “Oila” markazi ham tashkil
etilganki, bu markazda turli sohaga aloqador mutaxassislar oilani shaxs
ijtimoiylashuvining asosiy maskanlaridan biri sifatida o’rganib kelmoqdalar.
Oila va unga bog’liq muammolarni ilmiy o’rganishda ushbu yo’nalishlarda ishlar
olib borilmoqda: oila qurish motivlari, oilada ota-ona va farzand orasidagi
munosabatlar, oilada er va xotin orasidagi munosabatlar, oilalarning etnik
belgilariga ko’ra psixologik xususiyatlari, oilada ajralish va uning shaxs
psixologiyasiga ta’siri, oilaning to’liq va noto’liq turlari, ularning shaxs
o’z-o’zini baholashiga ta’siri, oila haqidagi turli yoshdagi shaxslarning tasavvurlari,
oila mustahkamligiga ta’sir etuvchi omillar. Oila bilan bog’liq muammolar doimo
shaxsni tashvishlantirgani bois psixolog bu yerlarda yoshlardagi oila va nikoh
borasidagi tasavvurlarning to’g’ri shakllanishidan tortib, toki muammoli,
hattoki, ajrim bo’lgan oila a’zolariga psixologik maslahatlar berish, «ishonch
telefonlari» orqali maslahatlar uyushtirishni o’z zimmasiga oladi.

7.3.4. Maorif sohasidagi amaliy ishlar
 Boshqa sohalarga nisbatan anchagina yaxshi
tajribaga ega. Ayniqsa, O’zbekistonda kadrlar tayyorlashning Milliy dasturi
qabul qilingandan so’ng tashkil qilingan yangi tipdagi ta’lim muassasalari -
akademik liseylar va kasb - xunar kollejlariga bir nechtadan psixologlar shtati
kiritilgan va ular aynan tadbiqiy muammolar - bolaning o’quv jarayoniga
psixologik jihatdan tayyorligini diagnostika qilishdan tortib, professional va
kasb mahoratini rivojlantirishgacha bo’lgan barcha muammolarni hal qilishga
«aralashadi». Shuning uchun respublikamizda shaxsni bolalik, o’smirlik,
o’spirinlik davrlarida o’qish faoliyatiga, kasbiy faoliyatga yo’naltira olishni
diagnostika qilish markazlari tashkil etilgan. Bu o’z navbatida har bir
shaxsning o’z tug’ma va orttirilgan qobiliyatlarini to’g’ri yo’naltira olishi
va namoyon eta olishiga imkon beradi.

7.3.5. Huquqbuzarlikning oldini olish
 Bu soha va unga aloqador muammolar har doim ham
psixolog aralashuvini talab qilib kelgan. Chunki jinoyatchi yoki huquqbuzar
shaxsi o’z-o’zidan shakllanib qolmaydi, uni shakllantiruvchi omillar, motivlar
va bolani qayta tarbiyalash va reabelitasiya masalalari ijtimoiy psixologik
jarayonlar mohiyatini bilish va ularga faol ta’sir ko’rsatish talab qiladi.
Shuning uchun ham mamlakatimizda yoshlar o’rtasida huquqiy ma’rifat va huquqiy
madaniyatni shakllantirishga juda katta e’tibor qaratilgan va bu ishda
amaliyotchi xodim - psixologning o’rni va roli katta bo’ladi.  Yuqorida e’tirof
etilgan psixologiyaning tadbiqiy sohalari uchun umumiy narsa shuki, bu
sohalarda ishlaganlar avvalo yaxshi psixodiagnost, ya’ni psixologiya
metodlarini o’z o’rnida samarali ishlatishni bilishi va yaxshigina
psixoterapevt va psixokorrektor - ya’ni, aniqlangan muammo yoki «kasallikni»
tuzatuvchi mohir professional bo’lishi kerakligini taqozo etadi.

Qisqacha xulosalar:       Psixologiya
fanining eng muhim metodlari: kuzatish, test, so’rov, tajriba, modellashtirish
bo’lib, bu metodlar orqali shaxsning turli vaziyatlarda xulqini diagnostika
qilish mumkin. Hozirgi kunda psixologiya fanida tadbiqiy va amaliy sohalari
hamda psixologiyaning maxsus tarmoqlaridan - yosh va pedagogik psixologiya,
ijtimoiy psixologiya, iqtisodiy psixologiya, yuridik psixologiya, sanoat va
ishlab chiqarish psixologiyasi,         boshqaruv  psixologiyasi,    tibbiyot     psixologiyasi,
psixodiagnostika va differensial psixologiyalar mavjud bo’lib, ular ijtimoiy
hayotning barcha sohalarida keng qo’llanilib kelmoqda.

Id – psixik
energiyaning o’ziga xos zahira joyi bo’lib       ,
undagi jarayonlar inson tomonidan anglanmasa-da ongli hayotga ularning ta’siri
katta. Ego – tashqi olam bilan bog’langan, uning ta’sirlariga
ber        iluvchan
shaxs xususiyatlarini o’zida mujassam etadi va doimo “Id”ni siqib
chiqarishga  harakat qiladi. Shaxs kamol topib, jamiyat
normalarini o’zlashtirib
borgani
sari “Id”ga tobelikdan qutulib borsa-da oxirigacha buning uddasidan chiqa
olmaydi.
Superego – o’z
navbatida “Ego”dagi mavjud ijtimoiy tasavvurlar va  xulqiy
odatlar ta’sirida rivojlanadi. Ya’ni, odam kishilik
jamiyatida  yashagan sari undagi e’tiqod, ideallar,
individual “vijdoniga havola” xislatlardir. Insonda yuqoridagilarning qay biri
kundalik xu       lq
normalarida ustivor bo’lishiga qarab, uning jamiyatdagi mavqyei belgilanadi.

O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
1.  Metodlar deb nimaga
aytiladi?
2.  Psixologiyaning
asosiy metodlari qaysilar?
3.  Kuzatish metodiga
qo’yiladigan talablar qanday?
4.  So’roq metodi qanday
o’tkaziladi?
5.  Test metodining
boshqa metodlardan farqi nimada?
6.  Eksperiment
metodining o’tkazilish tartibi qanday?
7.  Modellashtirish
metodi qachon qo’llaniladi?
8.  Psixologiyani
amaliyotda qaysi sohalarda ko’rish mumkin?
9.  Siyosat sohasidagi
psixologiya qanday ko’rinishga ega?
10.Maorif sohasidagi amaliy ishlarda psixologiyaning
o’rni qanday?
11.
Psixologiyaning tadqiqot metodlari va ularning ishonchliligi
nimada?
12.
Psixologik testlar va ularning imkoniyatlari qanday?
13.
Amaliy psixologiyaning asosiy yo’nalishlari nima?

Adabiyotlar ro’yhati:
1.
G’oziyev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
2.
Nemov R.S. «Psixologiya».         -Kn.1. - M., 1998
3.
Karimova V. M. Auditoriyada bahs-munozarali darslarni tashkil
etishning psixologik texnikasi.- T., 2000
4.
Karimova V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b. 5. Akramova F.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika. Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007
yil.
6. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.

8-BOB. PSIXOLOGIYADA SHAXS VA JAMIYAT MUAMMOSI.
JAMIYATNI BOSHQARISHDAGI PSIXOLOGIK
QONUNIYATLAR. SHAXSGA TASIR ETUVCHI PSIXOLOGIK
OMILLAR. SHAXS DUNYOQARASHI VA MANAVIYATINI SHAKLLANTIRISH OMILLARI

8.1. Shaxs
ijtimoiy tasirlar mahsuli sifatida.
8.2. Ijtimoiy
normalar, sanksiyalar va shaxs.
8.3. Ijtimoiy
tasirlarning shaxs tomonidan anglanishi.
8.4. «Men» -
obrazi va o’z-o’ziga baho.
8.5. O’spirinlik davrida shaxs
ijtimoiylashuvi.
8.6. Shaxs dunyoqarashi va e’tiqodini
o’zgartiruvchi omillar.
8.7. Milliy va ma’naviy
qadriyatlarning roli.

8.1.Shaxs ijtimoiy ta’sirlar mahsuli sifatida
«Shaxs» tushunchasi psixologiyada
eng ko’p qo’llaniladigan tushunchalar sirasiga kiradi. Psixologiya o’rganadigan
barcha fenomenlar aynan shu tushuncha atrofida qayd etiladi. Inson ruhiy olami
qonuniyatlari bilan qiziqqan har qanday olim yoki tadqiqotchi ham shaxsning
ijtimoiyligi va aynan jamiyat bilan bo’lgan aloqasi masalasini chetlab
o’tolmagan.
 Shuni alohida ta’kidlash lozimki, «Homo sapiens» -
«aqlli zot» tushunchasini o’zida ifoda etuvchi jonzotning paydo bo’lganiga
taxminan 40 ming yildan oshibdi. Bu davrda olimlarning e’tirof etishlaricha, 16
ming avlod almashgan emish. Darvin ta’biri bilan aytganda, tabiiy tanlanish
jarayonida yer yuzida saqlanib qolgan minglab millat va elatlarning keyingi
davrdagi taraqqiyoti ko’proq biologik omillardan ko’ra, ijtimoiy - sosial
omillar ta’sirida ro’y bermoqda. Shuning uchun ham har bir individni yoki
shaxsni o’rganish masalasi uning bevosita ijtimoiy muhiti va uning ijtimoiy
normalari doirasida o’rganishni taqozo etadi.  Sosial yoki ijtimoiy muhit - bu
insonning aniq maqsadlar va rejalar asosida faoliyat ko’rsatadigan dunyosidir.
Mazmunan har bir insonning shu ijtimoiy olam bilan aloqasi uning insoniyat
tajribasi, madaniyati va qabul qilingan, tan olingan ijtimoiy xulq normalari
doirasidagi harakatlarida namoyon bo’ladi. Psixologiya ilmining namoyondalari
bo’lmish olimlarning butun bir avlodi ana shu shaxs va jamiyat aloqalari
tizimida insonning tub mohiyatini anglash, uning rivojlanishi va kamol topishi
qonuniyatlarini izlaganlar. Abu Nasr Farobiy, A.Navoiy, Ibn Sino,
Beruniy kabi yuzlab Sharq allomalari ham bu o’zaro
bog’liqlikning falsafiy va ijtimoiy sirlarini ochishga o’zlarining eng durdona
asarlarini bag’ishlaganlar. Barcha qarashlarga umumiy bo’lgan narsa shu
bo’lganki, odamni, uning mohiyatini anglash uchun avvalo uning shu jamiyatda
to’tgan o’rni va mavqyeini bilish zarur. Shaxsni o’rganishning birlamchi mezoni
ham shundan kelib chiqqan xolda, uning ijtimoiy mavqyei, ijtimoiy munosabatlar
tizimidagi o’rni bilan belgilanishi kerak.

G    Nativizm yo’nalishining tarafdorlari
insonlardagi barcha xususiyatlarni tug’ma xarakterga ega, deb e’tirof etadilar.
(Lens, Gruber va boshqalar).

Lekin, shaxs bilan jamiyat
o’rtasidagi o’zaro aloqalar masalasi birdaniga, bir xil yechimga kelinmagan. Bu
o’zaro munosabatlar asosan ikki polyar nuqtai nazardan kelib chiqadi.

G    Empirizm tarafdorlarining fikricha, yangi
tug’ilgan bola go’yoki «top - toza taxta»(tabula rasa), unga hayot va undagi
talablar o’zining qonuniyatlarini yozadi va bola ularga so’zsiz bo’ysunishga
majbur.

Bu yo’nalishning asoschilaridan
biri Dj. Lokk bo’lib (1632 - 1704) uning fikricha, tug’ma fikrlar yoki g’oyalar
bo’lishi mumkin emas, ular xoxish - tilak va og’riq kabi elementar sezgilarning
qayta ishlanishi natijalaridir. Hayotda ana shunga o’xshash turli xil sezgilar
va g’oyalarning assosiasiyasi ro’y beradi.
 G. Leybnis (1646-1716) Lokka e’tiroz
bildirib, hayotda umuman toza, sof doskaning o’zi bo’lmaydi, hattoki eng yaxshi
silliqlangan marmar yuzasida ham sezilarli teshiklar, do’ngliklar yoki tug’ma
asoratlar bo’ladiki, ular layoqatlardek inson takdirida ma’lum rol o’ynaydi. Bu
ikkala yirik yo’nalish o’rtasidagi tortishuvlarga chek qo’yish maqsadida F.
Galton qator eksperimental tadqiqotlar o’tkazib, har bir individga xos
differensial xususiyatlar mavjudligini «egizaklar metodi» yordamida asoslashga
harakat qildi. 4 - jadvalda Galton tomonidan irsiy va orttirilgan sifatlar
munosabati yuzasidan aniqlangan natijalardan keltirilgan.
Egizaklardagi musiqaga moyillikning korrelyasion
ko’rsatgichi ham yuqori bo’lib (p 0.7), egizak bo’lmaganlardan ancha farq
qiladi (p 0.3 – 0.4).
 Galtondan keyingi tadqiqotlarda musiqaga bo’lgan
qobiliyatga ona tilining xususiyati ta’sir qilishi aniqlandi: yumshoq - tonal
yoki keskir - tonal bo’lmagan tillar. Masalan, keskinroq hisoblangan rus tilida
gapiruvchi bolalardagi musiqani idrok qilish yumshok, tonal tillarda
so’zlashuvchi vyetnamliklarning idrokidan ancha past chiqqan.

4 - jadval. Musiqiy qobiliyatlardagi irsiy
xususiyatlar

Ota - onalar Bolalar

musiqaga moyil

musiqaga moyil emas

Musiqaga moyil

 85 %

 7 %

Musiqaga  moyil emas

 25 %

 58 %

 Lekin yuqoridagi fikrlar va tortishuvlarning kelib
chiqish sababi tushunarli bo’lishi kerak: ular insonning asl mohiyatini
tushunish va uning xulqini boshqarish ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Demak,
inson jamiyat a’zosi sifatida uning normalariga bo’ysunadi, uning kutishlariga
javob berishga harakat qiladi va o’z xulqini uning talablariga monand qilishga
intiladi. Shu nuqtai nazardan kelib chiqib, shaxs fenomeniga ta’rif berish
mumkin.

G    Sh a x s - ijtimoiy va shaxslararo
munosabatlarning mahsulii, ongli faoliyatning subyekti bo’lmish individdir.

Shaxsga taalukli bo’lgan eng
muhim tasnif ham uning jamiyatdagi murakkab ijtimoiy munosabatlarga bevosita
aloqadorlik, ijtimoiy faoliyatga nisbatan ham obyekt, ham subyekt
bo’lishlikdir.
 Shaxsga taallukli bo’lgan fazilatlardan eng muhimi
shuki, u shu tashqi, ijtimoiy ta’sirlarni o’z ongi va idroki bilan qabul qilib
(obyektni), so’ngra shu ta’sirlarning subyekti sifatida faoliyat ko’rsatadi.
Oddiy qilib aytganda, inson bolasi ilk yoshlikdanok «mening hayotim», «bizning
dunyo» degan ijtimoiy muhitga tushadi. Bu muhit o’sha biz bilgan va har kuni
his qiladigan siyosat, huquq, axloq olamidir. Bu muhit - kelishuvlar,
tortishuvlar, hamkorliklar, an’analar, udumlar, turli xil tillar olami bo’lib,
undagi ko’plab qoidalarga ko’pchilik mutloq qo’shiladi, ba’zilar qisman
qo’shiladi. Bu shunday qoidalar va normalar olamiki, ularga bo’ysunmaslik
jamiyat tomonidan qoralanadi, ta’qiblanadi. Shulardan kelib chiqadigan xulosa
shuki, shaxs jamiyatga nisbatan barcha tartib - qoidalarni qabul qiluvchi
subyekt bo’lsa, jamiyat - ijtimoiy intizom va tartibning, madaniyatning
mufassal ko’rinishidir.
 Shaxs ijtimoiy xulqiga turli tashqi kuchlar ta’sir
qiladi: siyosiy, mafkuraviy, iqtisodiy, ma’naviy, axloqiy va boshqalar. Bu
ta’sirotlar mohiyatan aslida jamiyat a’zolari bo’lmish shaxslar o’rtasidagi
o’zaro munosabatlarning ayrim alohida yo’nalishlarini belgilab beradi.
Shunday qilib, shaxs turli
ijtimoiy munosabatlar tizimi ta’sirida bo’ladi va ko’plab ijtimoiy institutlar
(oila, mahalla, o’quv maskanlari, mehnat kollektivlari, norasmiy tashkilotlar,
din, san’at, madaniyat va boshk.) bilan bog’liq bo’ladi. Masalan, shaxsdagi
turli g’oyalar, fikrlar va mafkura mafkuraviy munosabatlar tizimi ta’sirida
shakllanib, ular bevosita oila, bog’cha, maktab, boshqa o’quv va tarbiya
muassasalari orqali ongga singdiriladi. Agar bu ta’sir uning e’tiqodi
darajasida ko’tarilsa, va unda yana yangidan - yangi fikrlar va g’oyalarning
paydo bo’lishi, o’sishiga olib kelsa, shaxs taraqqiyoti jarayonida shunday
faoliyat sohasini tanlaydiki, o’z qobiliyatlari, malaka va ko’nikmalarini
rivojlantira borib, ziyoli sifatida yo o’qituvchi, yoki vrach, yoki olim,
kashfiyotchi, muhandis bo’lib, elu - yurtiga xizmat qiladi.
Iqtisodiy munosabatlar ham shaxs
ongi va uning insoniy xususiyatlari shakllanishida katta rol o’ynaydi. Masalan,
bosqichma - bosqich bozor munosabatlariga o’tayotgan O’zbekiston sharoitini
oladigan bo’lsak, yangicha iqtisodiy o’zgarishlar, bozor, raqobat, legalizasiya
va shunga o’xshash yangiliklar har bir shaxsning moddiy boyliklar va ularga
bo’lgan shaxsiy munosabatlarida aks etib, uning iqtisodiy ongi, tafakkuri va
iqtisodiy xulqi normalarini belgilaydi.

8.2.
Ijtimoiy normalar, sanksiyalar va shaxs
G    Ijtimoiy norma - shaxs hayotida shunday kategoriyaki, u jamiyatning
o’z a’zolari xulq - atvoriga nisbatan ishlab chiqqan va ko’pchilik tomonidan
e’tirof etilgan harakatlar talablaridir.

Masalan, o’zbeklar uchun biror
xonaga kirib kelgan insonning kim bo’lishidan qat’iy nazar, «Assalomu alaykum» deb
kelishi - norma; o’quvchining o’qituvchi bergan topshiriqlarni bajarishi
lozimligi - norma; xotinning er hurmatini o’rniga qo’yishi, qaynonaga gap
qaytarmaslik - norma; avtobusda yoki boshqa jamoat transportida kichikning
kattalarga, nogironlarga o’rin bo’shatishi – norma, va hakozo. Bu normalarni
ayrim - alohida odam ishlab chiqmaydi, ular bir kun yoki bir vaziyatda ham
ishlab chiqilmaydi. Ularning paydo bo’lishi ijtimoiy tajriba, hayotiy
vaziyatlarda ko’pchilik tomonidan e’tirof etilganligi fakti bilan
xarakterlanadi, har bir jamiyat, davr, millat va ijtimoiy guruh psixologiyada
muhrlanadi.
Ijtimoiy normalarning u yoki bu
davrda, u yoki bu toifa vakili bo’lmish shaxs tomonidan qay darajada
bajarilishi yoki unga amal qilinayotganligi ijtimoiy sanksiyalar orqali nazorat
qilinadi.

G    Ijtimoiy sanksiyalar - normalarning shaxs xulqida namoyon bo’lishini
nazorat qiluvchi jazo va rag’batlantirish mexanizmlari bo’lib, ularning borligi
tufayli biz har bir alohida vaziyatlarda ijtimoiy xulq normalarini buzmaslikka,
jamoatchilikning salbiy fikri obyektiga aylanib  qolmaslikka harakat qilamiz.
Masalan, yuqoridagi misolda, agar
jamoat transportida katta muysafid kishiga o’rin bo’shatishni norma deb qabul
qilmagan o’smirga nisbatan ko’pchilikning ayblov ko’zi bilan qarashi, yoki
og’zaki tanbex berishi, juda kam xollarda o’zini bebosh tutayotgan o’smirning
qo’lidan tutib, nima qilish kerakligini o’rgatib, «ko’zini moshday qilib ochib
qo’yish» ijtimoiy sanksiyaning hayotdagi bir ko’rinishidir.
Har bir alohida shaxs jamiyat
tomonidan ishlab chiqilgan va qabul qilingan ijtimoiy normalar va sanksiyalarni
u yoki bu ijtimoiy rollarni bajarishi mobaynida xulqida namoyon etadi.

G    Rol - shaxsga nisbatan shunday tushunchaki, uning konkret
hayotiy vaziyatlardagi huquq va burchlaridan iborat harakatlari majmuini
bildiradi.

Masalan, talaba rolini oladigan
bo’lsak, uni bajarish - u yoki bu oliy o’quv yurtida tahsil olish, uning moddiy
bazasidan foydalanish, kutubxonasiga a’zo bo’lish, stipendiya olib,
ma’muriyatning ijtimoiy himoyasida bo’lish kabi qator huquqlar bilan birgalikda
o’sha oliygox ichki tartib - intizomi normalariga so’zsiz bo’ysunish, darslarga
o’z
vaqtida kelish, reyting baholov talablari doirasida
kundalik o’zlashtirishni bajarish, amaliyotda bo’lish, dekanatning bergan
jamoatchilik topshiriqlarini ham bajarish kabi qator burchlarni ham o’z ichiga
oladi. Bu rol uning uyga borgach bajaradigan «farzandlik» roli (ota-ona, yaqin
qarindoshlar oldida) talab va imtiyozlaridan farq qiladi. Ya’ni, konkret
shaxsning o’ziga xosligi va qaytarilmasligi u bajaradigan turli-tuman ijtimoiy
rollarning xarakteridan kelib chiqadi. Shunga ko’ra, kimdir «tartibli, ba’mani,
fozil, axloqli va odobli» deyilsa, kimdir - be’mani, bebosh, o’zgaruvchan, ikki
yuzlamachi (ya’ni, bir sharoitda juda qobil, boshqa yerda - betartib) degan
hayotiy mavqyega ega bo’lib qoladi.
Hayotda shaxs bajaradigan
ijtimoiy rollar ko’pligi sababli ham, turli vaziyatlardagi uning mavqyei -
statusi ham turlicha bo’lib qoladi. Agar biror rol shaxs ijtimoiy tasavvurlari
tizimida uning o’zi uchun o’ta ahamiyatli bo’lsa (masalan, talaba roli), u
boshqa rollarni unchalik qadrlamasligi va oqibatda, o’sha vaziyatda
boshqacharok, noqulay va noboproq mavqyeni egallab qolishi mumkin. Qolaversa,
rollarning ko’pligi ba’zan rollar ziddiyatini ham keltirib chiqarishi mumkinki,
oqibatda - shaxs ichki ruhiy qiyinchiliklarni ham boshdan kechirishi mumkin.
Masalan, sirtdan tahsil olayotgan talaba sessiya paytida ishlab turgan
korxonasiga komissiya kelishi va uning faoliyatini tekshirayotganligini bilib,
ruhiy azobga tushadi - bir tomondan, talabachilik va uning talablari, ikkinchi
tomondan - kasbdoshlar oldida uyalib qolmaslik uchun har kuni ishxonaga ham
borib kelish.
Hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy
vaziyat va bozor munosabatlari sharoitidagi raqobat muhiti shaxsdan bir
vaqtning o’zida qator qobiliyatlar va malakalarni talab qilmoqdaki, ayniksa,
yoshlar o’zgaruvchan sharoitlarga tezroq moslashish uchun ba’zan bir-biriga zid
xislatlarni ham xulqda namoyon qilishga majbur bo’lishmoqda. Masalan, yosh oila
boshligi, talaba, ota - onalarga moddiy jihatdan qaram bo’lmaslik uchun, bir
vaqtning o’zida ham itoatkor, intizomli talaba va ishdan keyin esa - chaqqon va
uddaburon, tadbirkor, tijoratchilik bilan shug’ullanishga majbur bo’lishi
mumkin. Bu holat tabiiy, shaxsdan kuchli iroda, doimiy intiluvchanlik va o’z
ustida muttasil ishlashni talab qiladi.

8.3. Ijtimoiy ta’sirlarning shaxs tomonidan
anglanishi Ijtimoiy normalar, sanksiyalar, rollar ijtimoiy mexanizmlar
sifatida shaxs xulq-atvorini ma’lum ma’noda boshqarib, muvofiqlashtirib
turishga yordam beradi. Lekin insonning komilligi, uning axloq - ijtimoiy
normalar doirasidagi maqbul harakati uning o’ziga ham bog’liqdir. Odamning o’z
- o’zini anglashi, bilishi va o’z ustida ishlashi avvalo uning diqqati, ongi
bevosita      o’ziga,       o’z    ichki     imkoniyatlari,    qobiliyatlari,      hissiy
kechinmalariga qaratilishini taqozo etadi. Ya’ni, ijtimoiy xulq - shaxs
tomonidan uni o’rab turgan odamlar, ularning xulq-atvorlariga e’tibor berishdan
tashqari, o’zining shaxsiy harakatlari, ularning oqibatlarini muntazam tarzda
tahlil qilib borish orqali, rollarni muvofiqlashtirishni ham taqozo etadi.
G «Men» - obrazi - shaxsning o’zi, o’z xulq-atvori
xususiyatlari, jamiyatdagi mavqyeini tasavvur qilishidan hosil bo’lgan obrazga
aytiladi, uning qanchalik adekvatligi va reallikka yaqinligi shaxs
barkamolligining mezonlaridan hisoblanadi.

«Men» - obrazining ijtimoiy
psixologik ahamiyati shundaki, u shaxs tarbiyasining va tarbiyalanganligining
muhim omillaridan hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, tarbiya
shaxsning o’zi va o’z sifatlari to’g’risidagi tasavvurlarining shakllanishi
jarayonidir, deb ta’rif berish mumkin. Demak, har bir inson o’zini, o’zligini
kanchalik aniq va to’g’ri bilsa, tasavvur qilolsa, uning jamiyat normalariga
zid harakat qilish extimoli ham shunchalik kam bo’ladi, ya’ni u tarbiyalangan
bo’ladi.
O’z-o’zini anglash, o’zidagi
mavjud sifatlarni baholash jarayoni ko’pincha konkret shaxs tomonidan og’ir
kechadi, ya’ni inson tabiati shundayki, u o’zidagi o’sha jamiyat normalariga
to’g’ri kelmaydigan, no’maqul sifatlarni anglamaslikka, ularni «yashirishga»
harakat qiladi, hattoki, bunday tasavvur va bilimlar ongsizlik sohasiga sikib
chiqariladi
(avstriyalik olim Z. Freyd nazariyasiga ko’ra). Bu
ataylab qilinadigan ish bo’lmay, u har bir shaxsdagi o’z shaxsiyatini o’ziga
xos himoya qilish mexanizmidir. Bunday himoya mexanizmi shaxsni ko’pincha turli
xil yomon asoratlardan, hissiy kechinmalardan asraydi. Lekin shuni alohida
ta’kidlash lozimki, «Men» - obrazining ijobiy yoki salbiyligida yana o’sha
shaxsni o’rab turgan tashqi muhit, o’zgalar va ularning munosabati katta rol
o’ynaydi. Odam o’zgalarga qarab, guyoki oynada o’zini ko’rganday tasavvur
qiladi. Bu jarayon psixologiyada refleksiya deb ataladi. Uning
mohiyati - aynan o’ziga o’xshash odamlar obrazi orqali o’zi to’g’risidagi
obrazni shakllantirish, jonlantirishdir. Refleksiya «Men» - obrazi egasining
ongiga taalluqli jarayondir. Masalan, ko’chada bir tanishingizni uchratib
qoldingiz. Siz tinmay unga o’z yutuqlaringiz va mashg’ulotlaringiz haqida
gapirmoqdasiz. Lekin gap bilan bo’lib, uning qayergadir shoshayotganligiga
e’tibor bermadingiz. Shu narsani siz uning betoqatlik bilan sizni
tinglayotganligidan, hayoli boshqa yerda turganligidan bilib qolasiz va shu
orqali ayni shu paytda «maxmadona, laqmaroq» bo’lib qolganingizni sezasiz.
Keyingi safar shu o’rtog’ingiz bilan uchrashganda, oldingi hatoga yo’l
qo’ymaslik uchun «O’rtoq, shoshmayapsanmi?» deb so’rab ham qo’yasiz. Ana shu
ilgarigi refleksiyaning natijasidir. Ya’ni, suhbatdosh o’rniga turib,
o’zingizga tashlangan nazar («men unga qanday ko’rinyapman?») - refleksiyadir.

Shaxsning o’zi haqidagi obrazi va
o’z-o’zini anglashi yosh va jinsiy o’ziga xoslikka ega. Masalan, o’ziga
nisbatan o’ta qiziquvchanlik, kim ekanligini bilish va anglashga intilish
ayniqsa, o’smirlik davrida rivojlanadi. Bu davrda paydo bo’ladigan «kattalik»
hissi qizlarda ham, o’smir yigitchalarda ham nafaqat o’ziga, balki o’zgalar
bilan bo’ladigan munosabatlarini ham belgilaydi. Qizlardagi «Men» - obrazining
yaxshi va ijobiy bo’lishi ko’proq bu obrazning ayollik sifatlarini o’zida
mujassam eta olishi, ayollik xislatlarining o’zida ayni paytda mavjudligiga
bog’liq bo’lsa, yigitlardagi obraz ko’proq jismonan barkamollik mezonlari bilan
nechog’li uyg’un ekanligiga bog’liq bo’ladi. Shuning uchun ham o’smirlikda
o’g’il bolalardagi bo’yning pastligi, muskullarning zaifligi va shu asosda
qurilgan «Men» - obrazi qator salbiy taassurotlarni keltirib chiqaradi.
Qizlarda esa tashqi tarafdan go’zallikka, kelishganlik, odob va ayollarga xos
qator boshqa sifatlarning bor - yo’qligiga bog’liq xolda
«Men» obrazi mazmunan idrok qilinadi. Qizlarda ham
ortiqcha vazn yoki terisida paydo bo’lgan ayrim toshmalar yoki shunga o’xshash
fiziologik nuqsonlar kuchli salbiy emosiyalarga sabab bo’lsa-da, baribir,
chiroyli kiyimlar, taqinchoqlar yoki sochlarning o’ziga xos turmagi bu
nuqsonlarni bosib ketadigan omillar sifatida qaraladi.

8.4. «Men»
- obrazi va o’z-o’ziga baho
«Men» - obrazi asosida ham bir
shaxsda o’z-o’ziga nisbatan baholar tizimi shakllanadiki, bu tizim ham obrazga
mos tarzda har xil bo’lishi mumkin. Bu baho aslida shaxsga boshqalarning real
munosabatlariga bog’liq bo’lsa-da, aslida u shaxs ongi tizimidagi mezonlarga,
ya’ni, uning o’zi subyektiv tarzda shu munosabatlarni qanchalik qadrlashiga
bog’liq tarzda shakllanadi.

G    O’z-o’ziga nisbatan baho turli sifatlar va shaxsning
orttirilgan tajribasi, shu tajriba asosida yotgan yutuqlariga bog’liq xolda
turlicha bo’lishi mumkin. Ya’ni, ayni biror ish, yutuq yuzasidan ortib ketsa,
boshqasi ta’sirida - aksincha, pastlab ketishi mumkin.

Masalan, maktabda bir fan
o’qituvchisining bolaga nisbatan ijobiy munosabati, doimiy maktovlari uning
o’z-o’ziga bahosini oshirsa, boshqa bir o’qituvchining salbiy munosabati ham bu
bahoni pastlatmasligi mumkin. Ya’ni, bu baho ko’proq shaxsning o’ziga bog’liq
bo’lib, u subyektiv xarakterga egadir.
O’z-o’ziga baho nafaqat haqiqatga
yaqin (adekvat), to’g’ri bo’lishi, balki u o’ta past yoki yuqori ham bo’lishi
mumkin.

G    O’z-o’ziga bahoning past bo’lishi ko’pincha atrofdagilarning shaxsga
nisbatan qo’yayotgan talablarining o’ta ortiqligi, ularni uddalay olmaslik,
turli xil e’tirozlarning doimiy tarzda bildirilishi, ishda, o’qishda va muomala
jarayonidagi muvaffaqiyatsizliklar oqibatida hosil bo’lishi mumkin.

 Bunday o’smir yoki katta odam
ham, doimo tushkunlik holatiga tushib qolishi, atrofdagilardan chetrokda
yurishga harakat qilishi, o’zining kuchi va qobiliyatlariga ishonchsizlik
qayfiyatida bo’lishi bilan ajralib turadi va bora-bora shaxsda qator salbiy sifatlar
va hatti-harakatlarning paydo bo’lishiga olib keladi. Hattoki, bunday holat
suisidal harakatlar, ya’ni o’z joniga qasd qilish, real borligidan «qochishga»
intilish psixologiyasini ham keltirib chiqarishi mumkin.
G    O’z-o’ziga baho o’ta yuqori ham shaxs
xulq-atvoriga yaxshi ta’sir ko’rsatmaydi. Chunki, u ham shaxs yutuqlari yoki
undagi sifatlarning boshqalar tomonidan sun’iy tarzda bo’rttirilishi, noo’rin
maqtovlar, turli qiyinchiliklarni chetlab o’tishga intilish tufayli
shakllanadi.

Ana shunday sharoitda paydo
bo’ladigan psixologik holat «noadekvatlilik effekti» deb atalib, uning
oqibatida shaxs hattoki, mag’lubiyatga uchraganda yoki o’zida nochorlik,
o’quvsizliklarni sezganda ham buning sababini o’zgalarda deb biladi va shunga
o’zini ishontiradi ham (masalan, «halaqit berdi-da», «falonchi bo’lmaganida»
kabi bahonalar ko’payadi). Ya’ni, nimaiki bo’lmasin, aybdor o’zi emas,
atrofdagilar, sharoit, taqdir aybdor. Bundaylar haqida bora-bora odamlar
«oyog’i yerdan o’zilgan», «manmansiragan», «dimog’dor» kabi sifatlar bilan
gapira boshlaydilar. Demak, o’z-o’ziga baho realistiq, adekvat, to’g’ri
bo’lishi kerak.
Bunda shaxs uchun etalon, ibratli hisoblangan
insonlar guruhi - referent guruhning roli katta bo’ladi. Chunki biz
kundalik hayotda hammaning fikri va bahosiga quloq solavermaymiz, biz uchun
shunday insonlar mavjudki, ularning hattoki, oddiygina tanbehlari,
maslahatlari, hattoki, maktab turib bergan tanbehlari ham katta ahamiyatga ega.
Bunday referent guruh real mavjud bo’lishi (masalan, ota-ona, o’qituvchi,
ustoz, yaqin do’stlar), yoki noreal, hayoliy (kitob kaxramonlari, sevimli
aktyorlar, ideal) bo’lishi mumkin. Shuning uchun yoshlar tarbiyasida yoki real
jamoadagi odamlarga maqsadga muvofiq ta’sir yoki taz’yiq ko’rsatish kerak
bo’lsa, ularning etalon, referent guruhini aniqlash katta tarbiyaviy ahamiyatga
ega bo’ladi.

 Shunday qilib, o’z-o’ziga baho sof ijtimoiy hodisa
bo’lib, uning mazmuni va mohiyati shaxsni o’rab turgan jamiyat normalariga, shu
jamiyatda qabul qilingan va e’zozlanadigan qadriyatlarga bog’liq bo’ladi. Keng
ma’nodagi yirik ijtimoiy jamoalar etalon rolini o’ynashi oqibatida
shakllanadigan o’z-o’ziga baho - o’z-o’zini baholashning yuksak darajasi
hisoblanadi. Masalan, mustaqillik sharoitida mamlakatimiz yoshlari ongiga
milliy qadriyatlarimiz, vatanparvarlik, adolat va mustaqillik mafkurasiga
sadoqat hislarining tarbiyalanishi, tabiiy, har bir yosh avlodda o’zligini
anglash, o’zi mansub bo’lgan halq va millat ma’naviyatini kadrlash hislarini
tarbiyalamoqda. Bu esa, o’sha yuksak o’z-o’zini anglashning poydevori va muhim
shakllantiruvchi mexanizmidir. Demak, o’z-o’zini baholash - o’z-o’zini
tarbiyalashning muhim mezonidir. O’z-o’zini tarbiyalash omillari va
mexanizmlariga esa, quyidagilar kiradi:

n o’z-o’zi
bilan muloqot (o’zini konkret tarbiya obyekti sifatida idrok etish va o’zi
bilan muloqotni tashkil etish sifatida);
n o’z-o’zini
ishontirish ( o’z imkoniyatlari, kuchi va irodasiga ishonish orqali, ijobiy
xulq normalariga bo’ysundirish);
n o’z-o’ziga
buyruq berish (tig’iz va ekstremal holatlarda o’zini qo’lga olish va maqbul
yo’lga o’zini chorlay olish sifati);
n o’z-o’ziga
ta’sir yoki autosuggestiya (ijtimoiy normalardan kelib chiqqan xolda o’zida
ma’qul ustanovkalarni shakllantirish);
n ichki
intizom - o’z-o’zini boshqarishning muhim mezoni, har doim har yerda o’zining
barcha harakatlarini muntazam ravishda korreksiya qilish va boshqarish uchun
zarur sifat.
 Yuqoridagi o’z-o’zini boshqarish mexanizmlari
orasida psixologik nuqtai nazardan o’z- o’zi bilan amalga oshiriladigan ichki
dialog alohida o’rin tutadi. O’z-o’zi bilan dialog - oddiy til bilan
aytganda, o’zi bilan o’zi gaplashishdir. Aslida bu qobiliyat bizning boshqalar
bilan amalga oshiradigan tashqi dialoglarimiz asosida rivojlanadi, lekin aynan
ichki dialog muhim regulyativ rol o’ynaydi. Ye. Klimov bunday dialogning uch
bosqichini ko’rsatib o’tadi.
5 - jadvalda shaxs ichki dialogining bosqichlari va
har bir bosqichga xos bo’lgan belgilar keltirilgan.
Demak, shaxsning qanday sifatlarga ega ekanligi,
undagi baholarning obyektivligiga bog’liq tarzda o’z-o’zi bilan muloqotga
kirishib, jadvaldagiga muvofiq shaxs o’zini nazorat qila oladi. Shuning uchun
ham hayotda shunday kishilar uchraydiki, katta majlisda ishi tanqidga uchrasa
ham, o’ziga xolis baho berib, kerakli to’g’ri xulosalar chiqara oladi, shunday
odamlar ham borki, arzimagan hatolik uchun o’z «ich-etini yeb tashlaydi». Bu
o’sha ichki dialogning har kimda har xil ekanligidan darak beruvchi faktlardir.

 Jadval 5. Shaxs autodialogining muhim belgilari

Ichki dialogning shakllanganlik darajasi

Bosqichlari

Ichki dialogning
  darajaviy belgilari (autokommunikasiya)

Oliy

6 - bosqich

Shaxsiy         mazmundagi          dialog
(o’zidagi           shaxsiy
             sifatlarni
muhokama qilish, shaxsiy mulohaza)

daraja

5 - bosqich

Hodisa va narsalarga bog’liq bo’lgan sifatlar xususidagi
  ichki dialog

O’rta

4 - bosqich

Shaxsiy       sifatlar        muhokamasiga
qaratilgan savollar o’ziga
  talablar

daraja

3 - bosqich

Boshqalarning
  baholari ta’siridagi ichki mulohazalar, shaxsiy ahamiyat kasb etgan o’zgalar
  fikrlari asosida ichki dialog

Quyi

2 - bosqich

Shaxsiy     sifatlarga   aloqador
  bo’lmagan o’zgalar fikrlari asosidagi dialog (hodisa va narsalarga aloqador
  fikrlar)

daraja

1 - bosqich

Kimdir
  nima haqidadir gapirish mumkin bo’lgan holatlar yuzasidan tasavvurlar,

8.5. O’spirinlik davrida shaxs ijtimoiylashuvi
 Shaxs, uning dunyoni bilish, o’zini va atrofidagi
insoniy munosabatlarni bilish, tushunishi va o’zaro munosabatlar jarayonida
o’zidagi takrorlanmas individuallilikni namoyon qilishi hamda ushbu
jarayonlarning yoshga va jinsga bog’liq ayrim jihatlarini tahlil qilish bizga
umumiy ravishda shaxs - jamiyatda yashaydigan ijtimoiy mavjudotdir, degan
xulosani qaytarishga imkon beradi. Ya’ni, u tug’ilgan onidan boshlab o’ziga
o’xshash insonlar qurshovida bo’ladi va uning butun ruhiy potensiali ana shu
ijtimoiy muhitda namoyon bo’ladi. Chunki agar insonning ontogenetik taraqqiyoti
tarixiga e’tibor beradigan bo’lsak, hali gapirmay turib, odam bolasi o’ziga
o’xshash mavjudotlar davrasiga tushadi va keyingina ijtimoiy muloqotning barcha
ko’rinishlarining faol obyekti va subyektiga aylanadi.

G Sosializasiya yoki ijtimoiylashuv
- inson tomonidan ijtimoiy tajribani egallash va hayot - faoliyat jarayonida
uni faol tarzda o’zlashtirish jarayonidir.

Shu nuqtai nazardan, har
birimizning jamiyatdagi o’rnimiz, uning qachon va qanday sharoitlarda paydo
bo’lgani, jamiyatga qo’shilib yashashimizning psixologik mexanizmlari fanning
muhim vazifalaridan biridir. Bu jarayon psixologiyada ijtimoiylashuv yoki
sosializasiya deb yuritiladi.
Demak, Sodda til bilan aytganda,
ijtimoiylashuv - har bir shaxsning jamiyatga qo’shilishi, uning normalari,
talablari, kutishlari va ta’sirini qabul qilgan xolda, har bir harakati va
muomalasida uni ko’rsatishi, shu ijtimoiy tajribasi bilan o’z navbatida
o’zgalarga ta’sirini o’tkaza olishi jarayonidir.
Ijtimoiylashuv eng avvalo odamlar
o’rtasidagi muloqot va hamkorlikda turli faoliyatni amalga oshirish jarayonini
nazarda tutadi.
Tashqaridan shaxsga ko’rsatilayotgan ta’sir oddiy,
mexanik tarzda o’zlashtirilmay, u har bir shaxsning ichki ruhiyati, dunyoni aks
ettirish xususiyatlari nuqtai nazaridan turlicha subyektiv tarzda idrok
etiladi. Shuning uchun ham bir xil ijtimoiy muhit va bir xil ta’sirlar odamlar
tomonidan turlicha harakatlarni keltirib chiqaradi. Masalan, 10-15-ta
o’quvchidan iborat akademik lisey o’quvchilarini olaylik. Ularning bilimni,
ilmni idrok qilishlari, ulardan ota - onalarining kutishlari, o’qituvchilarning
berayotgan darslari va unda yetkazilayotgan ma’lumotlar, manbalar va boshqa
qator omillar bir xilday. Lekin baribir ana shu 15 o’quvchining har biri shu
ta’sirlarni o’zicha, o’ziga xos tarzda qabul qiladi va bu ularning ishdagi
yutuqlari, o’quv ko’rsatgichlari va iqtidorida aks etadi. Bu o’sha biz yuqorida
ta’kidlagan ijtimoiylashuv va individualizasiya jarayonlarining o’zaro bog’liq
va o’zaro qarama-qarshi jarayonlar ekanligidan darak beradi.
Ijtimoiylashuv jarayonlarining
ro’y beradigan shart-sharoitlarini ijtimoiy institutlar deb ataymiz.
Bunday institutlarga oiladan boshlab, mahalla, rasmiy davlat muassasalari
(bog’cha, maktab, maxsus ta’lim o’choqlari, oliygohlar, mehnat jamoalari) hamda
norasmiy uyushmalar, nodavlat tashkilotlari kiradi.
Itimoiy institutlar:
 bog’cha,   maktab,  maxsus ta’lim o’choqlari,  oliygohlar,  mehnat jamoalari.
Bu institutlar orasida bizning
sharoitimizda oila va mahallaning roli o’ziga xosdir. Insondagi
dastlabki ijtimoiy tajriba va ijtimoiy xulq elementlari aynan oilada, oilaviy
munosabatlar tizimida shakllanadi. Shuning uchun ham halqimizda «Qush
uyasida ko’rganini qiladi» degan maqol bor. Ya’ni, shaxs sifatlarining
dastlabki qoliplari oilada olinadi va bu qolip jamiyatdagi boshqa guruhlar
ta’sirida sayqal topib, takomillashib boradi. Bizning o’zbekchilik
sharoitimizda oila bilan bir qatorda mahalla ham muhim tarbiyalovchi -
ijtimoiylashtiruvchi rol o’ynaydi. Shuning uchun bo’lsa kerak, ba’zan odamning
qaysi mahalladan ekanligini surishtirib, keyin xulosa chiqarishadi, ya’ni
mahalla bilan mahallaning ham farqi bo’lib, bu farq odamlar psixologiyasida o’z
aksini topadi. Masalan, bitta mahalladan yaxshi kelin chiqsa, aynan shu
mahalladan qiz qidirib qolishadi. Ya’ni, shu mahalladagi ijtimoiy muhit
qizlarning iboli, aqlli, sarishtali bo’lib yetishishlariga ko’maklashgan. Masalan,
ayrim mahallalarda sahar turib ko’cha - eshiklarni supurish odatga aylangan va
barcha oilalar shu udumni buzmaydilar. Shunga o’xshash normalar tizimi har bir
ko’cha-mahallaning bir-biridan farqi, afzallik va kamchilik tomonlarini
belgilaydi, oxirgilar esa shu mahallaga katta bo’layotgan yoshlar
ijtimoiylashuvida bevosita ta’sirini ko’rsatadi.
Yana bir muhim ijtimoiylashuv
o’choqlariga maktab va boshqa ta’lim maskanlari kiradi. Aynan shu yerda
ijtimoiylashuv va tarbiya jarayonlari maxsus tarzda uyg’unlashtiriladi. Bizning
ijtimoiy tasavvurlarimiz shundayki, maktabni biz ta’lim oladigan, bola bilimlar
tizimini o’zlashtiradigan maskan sifatida qabul qilamiz. Lekin aslida bu yer
ijtimoiylashuv tarbiyaviy vositalarda yuz beradigan maskandir. Bu yerda biz ataylab
tashkil etilgan, oxirgi yillarda joriy etilgan «Ma’naviyat darslari», «Etika va
psixologiya» kabi tarbiyalovchi fanlarni nazarda tutmayapmiz. Gap har bir
darsning, umuman maktabdagi shart-sharoitlar, umumiy muhitning tarbiyalovchi
roli haqida. Masalan, dars paytida o’qituvchi butun diqqati bilan yangi darsni
tushuntirish bilan ovora deylik. Uning nazarida faqat dars, mavzuning mazmuni
va undan kuzlangan maqsad asosiyday. Lekin aslida ana shu jarayondagi
o’qituvchining o’zini qanday tutayotganligi, kiyim - boshi, mavzuga subyektiv
munosabati va qolaversa, butun sinfdagi o’quvchilarga munosabati hamma narsani
belgilovchi, ijtimoiy tajriba uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan omildir.
Shu nuqtai nazardan o’quvchilar didi, kutishlari va
talablariga javob bergan o’qituvchi bolalar tomonidan tan olinadi, aks xolda
esa o’qituvchining ta’siri faqat salbiy rezonans beradi. Xuddi shunday har bir
sinfda shakllangan muhit ham katta rol o’ynaydi. Ba’zi sinflarda o’zaro
hamkorlik, o’rtoqchilik munosabatlari yaxshi yo’lga qo’yilgan, guruhda ijodiy
munozaralar va bahslar uchun qulay sharoit bor. Bu muhit tabiiy o’z a’zolari
ijtimoiy xulqini faqat ijobiy tomonga yunaltirib turadi.
Yana bir muhim ijtimoiylashuv
muhiti - bu mehnat jamoalaridir. Bu muhitning ahamiyati va o’ziga
xosligi shundaki, bu yerga shaxs odatda ancha aqli pishib qolgan, ma’lum
tajribaga ega bo’lgan, hayot haqidagi tasavvurlari shakllangan paytda keladi.
Qolaversa, egallangan mutaxassislik, orttirilgan mehnat malakalari va bilimlar
ham juda muhim bo’lib, shu muhitdagi ijtimoiy normalar xarakteriga ta’sir
qiladi. Lekin baribir shaxsning kimlar bilan, qanday o’zaro munosabatlar muhiti
ta’sirida ekanligi uning yetuklik davridagi ijtimoiylashuvining muhim
mezonlaridandir. Shuning uchun ishga kirishdagi asosiy motivlardan biri - o’sha
jamoaning qanday ekanligi, bu yerdagi o’zaro munosabatlar, rahbarning kimligi
va uning jamoaga munosabati bo’lib, ko’pincha oylik - maosh masalasi ana
shulardan keyin o’rganiladi. Shuning uchun mehnat jamoalarida yaxshi, sog’lom ma’naviy
muhit, adolat va samimiyatga asoslangan munosabatlar har bir inson taqdirida
katta rol o’ynaydi.
Katta yoshdagi ijtimoiylashuvning
o’ziga xosligi shundaki, unda individualizasiya jarayoni aniqrok, sezilarliroq
kechadi. Chunki katta odam nafaqat tashqi ta’sirlarni o’zlashtiradi, balki
o’zidagi iqtidor, malakalar bilan boshqalarga ham tarbiyaviy ta’sir, shaxsiy
o’rnak ko’rsatish imkoniyaga ega bo’ladi. Shu nuqtai nazardan, qarilikning
ijtimoiy mohiyati shundaki, ota - bobolarmiz, onaxonlarimiz asosan o’zlaridagi
mavjud ijtimoiy tajribani boshqalarga (farzandlar, nabiralar, mahalladagi
yoshlar va x-zo) uzatish bilan shug’ullanadilar va bu narsa ayniqsa, Sharq
halqlarida juda e’zozlanadi. Shu sababli ham mustaqil yurtimizda qariyalar
e’zozlanadi, mahallaning boshqaruv roli kun sayin oshirilmoqda, oila -
tarbiyaning bosh o’chog’i sifatida davlat himoyasida bo’lib kelmoqda. Bu
mustaqil davlat yoshlarida yangicha tafakkur va ongning shakllanishiga, yurtga
sadoqat, vatanparvarlikning rivojiga o’z hissasini qo’shadi.

8.6.
Shaxs dunyoqarashi va e’tiqodini o’zgartiruvchi omillar  Jahon
psixologiyasi ma’lumotlarining ko’rsatishicha, xulq-atvorning muhim
motivlaridan biri bo’lib e’tiqod hisoblanadi. Ba’zi manbalarda unga mana bunday
ta’rif berilgan:

G        E’tiqod- shaxsni o’z qarashlariga,
prinsiplariga, dunyoqarashiga muvofiq tarzda qarorga kelishga undaydigan muhim
motivlar tizimidir. Boshqa so’z bilan aytganda, e’tiqod shaklida namoyon
bo’ladigan ehtiyojlarning mazmuni- bu tabiat, tevarak-atrofdagi olam to’g’risidagi
bilimlar va ularning muayyan tarzdagi tushunilish demakdir.

Bu bilimlar falsafiy, estetik,
tabiiy-ilmiy nuqtai-nazardan tartibga solinsa va ichki uyushgan tizimi tashkil
etilsa, u taqdirga shaxsning dunyoqarashi sifatida talqin qilinishi maqsadga
muvofiq.
 Psixologiya fani dunyoqarashining shakllanish
jarayonini tadqiqot qiladi, ijtimoiy-taraqqiyot hodisalarining to’g’ri
baholanishini, evolyusion yo’sinda tarkib topishini, ahloqiy tamoyillar, didlar
yuz berishini, tabiat hodisalariga va jamiyatning qonuniyatlariga nisbatan
qarashlarning shakllanishi qay tariqa yuz berishini va boshqalarni aniqlaydi.
 Ijtimoiylashuvning institutlaridan tashqari uning
oqibati masalasi ham psixologiyada muhim amaliy ahamiyatga ega. Shaxs
ijtimoiylashuvining eng asosiy mahsuli - bu uning hayotda o’z o’rnini topib,
jamiyatga manfaat keltiruvchi faoliyatlarda ishtirok etishidir. Shu nuqtai
nazardan olib qaralganda, shaxsning yo’nalganligi masalasiga ham fanda katta
e’tibor beriladi.
Mas’uliyat. Bu ijtimoiylashuv
jarayonida shaxsning yetukligini belgilovchi muhim ko’rsatgichlardan sanaladi.
Oxirgi yillarda psixologiyada nazorat lokusi nazariyasi (teoriya lokusa
kontrolya) keng tarqaldiki, unga ko’ra, har bir insonda ikki tipli
mas’uliyat kuzatiladi. Birinchi tipli mas’uliyat shundayki, shaxs o’zining
hayotida ro’y berayotgan barcha hodisalarning sababchisi, mas’uli sifatida
faqat o’zini tan oladi. («Men o’zim barcha narsalarga mas’ulman. Mening hayotim
va yutuqlarim faqat o’zimga bog’liq, shuning uchun o’zim uchun ham, oilam uchun
ham o’zim javob beraman»). Mas’uliyatlilikning ikkinchi turi undan farqli,
barcha ro’y bergan va beradigan vokea, hodisalarning sababchisi tashqi omillar,
boshqa odamlar (ota - ona, o’qituvchilar, hamkasblar, boshliqlar, tanishlar va
boshk.).

E’tiqodga ta’sir etish yo’llari

G Ijtimoiylashuv jarayonida shaxs
faoliyatini yunaltirib turadigan va real vaziyatlarga nisbatan turgun, barqaror
motivlar majmuiga ega bo’lishlik shaxsning yo’nalganligi deb ataladi.

Shaxs yo’nalganligining eng muhim tarkibiy qismlari

Xorij mamlakatlarda o’tkazilgan
tadqiqotlarning ko’rsatishicha, ikkinchi turli mas’uliyat ko’prok o’smirlarga
xos bo’lib, ulardan 84% mas’uliyatni faqat boshqalarga yuklashga moyil ekanlar.
Bu ma’lum ma’noda yoshlar o’rtasida mas’uliyatsizlikning avj olganligidandir.
Shuning uchun ham «nazorat lokusi» tushunchasini fanga kiritgan amerikalik olim
Dj. Rotter (J. Rotter)ning fikricha, mas’uliyatni o’z bo’yniga olishga
o’rgatilgan bolalarda havotirlik, neyrotizm, konformizm holatlari kam
uchrarkan. Ular hayotga tayyor, faol, mustaqil fikr yurituvchilardir. Ularda
o’z-o’zini hurmat hissi ham yuqori bo’lib, bu boshqalar bilan ham hisoblashish
yashashga sira halakit bermaydi. Shuning uchun ijtimoiylashuvning muhim
bosqichi kechadigan ta’lim muassasalarida yoshlarga ko’prok tashabbus
ko’rsatish, mustaqil fikrlash va erkinlikni his qilishga sharoit yaratish kerak
va bu hozirgi kunda Prezidentimiz I. Karimov siyosatining asosini tashkil
etadi.
Maqsadlar va ideallar. Ijtimoiylashuvning
mas’uliyat hissiga bog’liq yo’nalishlaridan yana biri shaxsda shakllanadigan
maqsadlar va ideallardir. Ular shaxsni kelajakni bashorat qilish, ertangi
kunini tasavvur qilish, uzoq va yaqinga muljallangan rejalarni amalga
oshirishga tayyorligini ta’minlaydi. Maqsad va rejasiz inson - ma’naviyatsiz
pessimistdir. Bu maqsadlar doimo o’zining anglanganligi va shaxs real
imkoniyatlariga bog’liqligi bilan xarakterlanadi. Ularning shakllanishi va
ongda o’rnashishida ma’lum ma’noda ideallar ham rol o’ynaydi. Ideallar -
shaxsning hozirgi real imkoniyatlari chegarasidan tashqaridagi orzuumidlari,
ular ongda bor, lekin har doim ham amalga oshmaydi. Chunki ularning paydo
bo’lishiga sabab bevosita tashqi muhit bo’lib, o’sha ideallar obyekti bilan
shaxs imkoniyatlari o’rtasida tafovut bo’lishi mumkin. Masalan, o’smirning
ideali otasi, u otasiday mashxur va el suygan yozuvchi bo’lmoqchi. Bu orzuga
yaqin kelajakda erishib bo’lmaydi, lekin aynan ana shunday ideallar odamga
maqsadlar qo’yib, unga erishish yo’lidagi qiyinchiliklarni yengishga irodani
safarbar qilishga yordam beradi.
Qiziqishlar va dunyoqarash.
Qiziqishlar ham anglangan motivlardan bo’lib, ular shaxsni atrofida ro’y
berayotgan barcha hodisalar, olamlar, ularning o’zaro munosabatlari, yangiliklar
borasida faktlar to’plash, ularni o’rganishga imkon beruvchi omildir.
Qiziqishlar mazmunan keng yoki tor, maqsad jihatidan professional, bevosita
yoki bilvosita bo’lishi, vaqt tomondan barqaror, doimiy yoki vaqtinchalik
bo’lishi mumkin. Qizikishlarning eng muhim tomoni shundaki, ular shaxs
dunyoqarashi va e’tiqodini shakllantirishga asos bo’ladi. Chunki e’tiqod
shaxsning shunday ongli yo’nalishiki, unga o’z qarashlari, prinsiplari va
dunyoqarashiga mos tarzda yashashga imkon beradi. Halk doimo e’tiqodli insonlarni
hurmat qiladi. E’tiqodning predmeti turlicha bo’lishi mumkin - Vatanga e’tiqod,
dinga, fanga, kasbga, axloqiy normalarga, oilaga, go’zallikka va shunga
o’xshash.
E’tiqod va qiziqishlar har birimizdagi dunyoqarashni
shakllantiradi.
G        Dunyoqarash - tartibga solingan, yaxlit ongli
tizimga aylantirilgan bilim, tasavvurlar va g’oyalar majmui bo’lib, u shaxsni
ma’lum bir qolipda, o’z shaxsiy qiyofasiga ega tarzda jamiyatda munosib o’rin
egallashga chorlaydi.

Mustaqillik davrida
shakllanayotgan yangicha dunyoqarash yoshlarda Vatanga sadoqatni, milliy
qadriyatlar, an’analarni e’zozlashni, o’z yaqinlariga mehribon va tanlagan
yo’liga - kasbi, maslagi va e’tiqodiga sodiqlikni nazarda tutadi. Yangicha
fikrlash va yangicha tafakkur aynan mustaqillik mafkurasi ruhida tarbiya topib,
sayqal topgan milliy ong, dunyoqarash va e’tiqoddir.

Mustaqillik g’oyasini tarkib toptirishning psixologik bosqichlari

8.7. Milliy va ma’naviy qadriyatlarning roli
G    Dunyoqarash - shaxsning shaxsligini
(individ emas), uning ma’naviyatini, ijtimoiylashuvi darajasini ko’rsatuvchi
kuchli motivlardandir.

Shuning uchun ham uning
shakllanishi va o’zgarishi masalasi muhim masalalardan bo’lib, hamma vaqt va
davrlarda ham o’ta dolzarb bo’lib kelgan. O’zbekiston o’z mustaqilligiga
erishgach, jamiyatda tub islohotlar boshlandi. Ana shu islohotlarning asosiy
yo’nalishlaridan biri - ma’naviyma’rifiy islohotlar bo’lib, uning asosiy maqsadi
jamiyat a’zolari dunyoqarashini istiqlol ruhida shakllantirishni maqsad qilib
qo’ydi. Davlatimizning yoshlar borasidagi siyosatining asosini ham ularda
yangicha xurfikrlilik bilan yangicha dunyoqarashni shakllantirishdir.

Bu o’rinda psixologiya
o’zgarishlar sharoitida e’tiqod, dunyoqarash va ideallar o’zgarishiga sabab
bo’luvchi omillar xususida quyidagilar ajaratadi:
1.
Ma’naviyat va ma’rifat. Avvalo ma’rifat xususida. Bu -
odamning tabiat, jamiyat va insonlar to’g’risidagi turli bilimlari,
tushunchalari, ma’lumotlari majmui bo’lib, uning mazmuni bevosita shaxs
dunyoqarashining mazmun-mohiyatini belgilaydi. Demak, yoshlarga qaratilgan va
ular o’qib, o’rganishi uchun yo’naltirilgan barcha turdagi ma’lumotlar
(kitoblar, ommaviy - axborot vositalari orqali, muloqot jarayonida), ular
asosida shakllanadigan yangicha tasavvurlar yangicha dunyoqarash uchun
zamindir. Mustaqillik yillarida eski, o’zini tarix oldida oqlamagan mafkuradan
voz kechildi, yangi mustaqillik g’oyasi, uning asosiy tamoyillari, yoshlarni
ma’rifatli qilish borasidagi vazifalar davlatimiz rahbari I.A. Karimov
asarlarida muxtasar, aniq bayon etilgan.
Ular asosida mamlakatimizda yangi «Ta’lim
to’g’risidagi Qonun» va «Kadrlar tayyorlashning Milliy dasturi» qabul qilindi.
Ular yoshlarning eng ilg’or ilm - fan yutuqlaridan bohabar qilish, buyuk
allomalar merosini chuqur va teran o’rganish, zamonaviy texnologiyalar asosida
ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil qilish, yoshlarni ma’rifatli qilishning
barcha shartsharoitlarini yaratishni nazarda tutadi. Bu say’i-harakatlar
ma’naviyat borasidagi islohotlar, o’zbek madaniyati, san’ati, adabiyotini
rivojlantirish ishlari, tariximizni tiklash borasida amalga oshirilayotgan
olamshumul ishlar tabiiy, yoshlarimizda yangicha dunyoqarashning shakllanishiga
asos bo’ladi.
2.
Oila. Yurtimizda oila hamisha davlat himoyasida va oliy
qadriyat sifatida e’zozlanadi. Oila ijtimoiylashuvning asosiy va muhim o’chog’i
bo’lgani uchun ham uning shu muhitda tarbiyalanayotgan yoshlar e’tiqodi va
dunyoqarashidagi roli sezilarlidir. Respublikamizda «Oila» yili deb elon
qilinishi, «Oila» ilmiy-amaliy Markazi o’z faoliyatini boshlashi jamiyatda,
yoshlar tarbiyasi borasida oilaning roli va mas’uliyatini oshirishga qaratilgan
muhim tadbir bo’ldi va ularda yurtga, Vatanga, yaqinlarga sadoqat, muhabbat
hislarini tarbiyalash orqali dunyoqarashlari mazmuniga ham ijobiy ta’sir
ko’rsatdi.
3.
Mafkura. Har bir davrning o’z mafkurasi bo’ladi va u shaxs
ijtimoiylashuvi jarayonida uning ongiga ta’sir ko’rsatuvchi muhim omillardan
hisoblanadi. Kommunistiq mafkuradan batamom voz kechgan jamiyatimizda yangi
mustaqillik mafkurasi shakllanmoqda. Zero, mafkura jamiyat a’zolarining tabiat,
jamiyat va ijtimoiy jarayonlar xususidagi g’oyalari, bilimlari majmui bo’lib,
har bir ijtimoiy guruh o’ze’tiqodiga mos mafkurani tanlaydi. Mustaqillikdan
ruhlangan, uning moddiy va ma’naviy ne’matlaridan baxramand bo’layotgan
O’zbekistonliklar o’tgan qisqa vaqt mobaynida uning qadriyatlari, har bir
shaxsga yaratilayotgan cheksiz imkoniyatlari, ilm va bilim borasidagi
shart-sharoitlarni anglab, o’zlari ongli ravishda ana shu tuzumga sadoqat va
uni sevish, ardoqlash va himoya qilishga tayyorlik falsafasini
shakllantirmoqdalar. Yangi mafkura mustaqillik va milliy qadriyatlar g’oyasi
ta’sirida shakllanmoqda va bu tabiiy, birinchi navbatda yoshlar dunyoqarashini
o’zgartiruvchi muhim shartdir.
4.
Ijtimoiy ustanovkalar. Sof psixologik ma’noda yangicha
tafakkur va dunyoqarashni shakllantiruvchi va o’zgartiruvchi ijtimoiy
psixologik mexanizm - bu ijtimoiy ustanovkalardir. Bu - shaxsning atrof
muhitida sodir bo’layotgan ijtimoiy hodisalarni, obyektlarni, ijtimoiy
guruhlarni ma’lum tarzda idrok etish, qabul qilish va ular bilan munosabatlar
urnatishga ruhiy ichki hozirlik sifatida odamdagi dunyoqarashni ham
o’zgartirishga aloqador kategoriyadir.
 Rus olimi V.A. Yadov o’zining dispozision
konsepsiyasini yaratib, unda ustanovkalarni to’rt bosqich va to’rt tizimli
sifatida tasavvur qilgan.

G    Ijtimoiy ustnovkalar (attitud) - ijtimoiy
vaziyatlar ta’sirida ijtimoiy obyektlarga nisbatan shakllanadigan ustanovkalar.

Ularni o’zgartirish uchun ijtimoiy shart-sharoitlar
va shaxsning ularga nisbatan baho va munosabatlari tizimini o’zgartirish kerak.

G    Bazaviy ijtimoiy ustanovkalar - ular
shaxsning umumiy yo’nalishini belgilaydi va ularni o’zgartirish e’tiqodlar va
dunyoqarashlarni o’zgartirish demakdir.

G    Qadriyatlar tizimi - ular avlodlararo
muloqot jarayonining mahsulii sifatida jamiyatda qadr-qimmat topgan narsalarga
nisbatan ustanovka.

Masalan, saxix hadislar shunday
qadriyatlardir, biz ularni tanqidsiz, muhokamalarsiz qabul qilamiz, chunki ular
ham iloxiy, ham eng buyuk insonlar tomondan yaratilgan va avloddan avlodga o’z
qadrini yo’qotmay kelayotgan qadriyatlardir.
 Ijtimoiy ustnovkalarni o’zgartirishning eng sodda
va qulay yo’li - bu ayni vaziyatlar va ulardagi ta’sirlarni qaytarishdir.
Bu qaytarish qayd qilingan obraz sifatida inson ongida uzoq muddatli xotirada
saqlanadi va vaziyat paydo bo’lganda, obyektivlashadi, ya’ni o’z kuchini
va mavjudligini ko’rsatadi. Shuning uchun ham agar chet el tajribasiga murojaat
qiladigan bo’lsak, u yerda biror g’oyani ongga singdirish uchun bir odam yoki
biror guruh o’zsiyosiy, mafkuraviy yoki boshqa qarashlarini bir xil so’zlar va
iboralar, harakatlar bilan qaytaraveradi va shu yo’l bilan ko’pchilikning
ma’qullashiga erishadi. Ayniksa, saylov oldi tadbirlarida ana shu usul keng
qo’llaniladi. Shulardan kelib chiqib, ijtimoiy ustanovkalarni o’zgartirishning
usullari va psixologik vositalari orqali ham dunyoqarashni o’zgartirishga
erishish mumkin.

Qisqacha xulosalar:
 Shaxs va jamiyat munosabatlarida turlicha qarashlar
mavjud bo’lib, ularning ayrimlarida shaxs, ayrimlarida jamiyat ustun sifatida
qaralgan. Shaxs tuzilmasini tushuntirishda ijtimoiy rolllar, ijtimoiy mavqye,
ijtimoiy sanksiyalar jihatidan qarash kuzatiladi. Shaxsning xulqini
boshqarishda uning mafkurasi, dunyoqarashi, ma’naviyati bilan bir qatorda uning
ijtimoiy ustanovkasini bilish zarur bo’ladi.

O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
1.“ Shaxs” - tushunchasining ta’rifi qanday?
2. Nativizm yo’nalishining
ta’rafdorlari qanday g’oyani ilgari surishgan? 3. Empirizm tarafdorlarining
fikri qanday?
4.   Ijtimoiy norma
nima?
5.   Ijtimoiy
sanksiya nima? 6. “Men” obrazi deb nimaga ataladi?
7. Refleksiya - bu qanday jarayon? 8. O’z-o’ziga
nisbatan baho qanday ko’rinishlarga ega?
9. Ijtimoiylashuv qanday jarayon?
10.Shaxs dunyoqqarashi va
e’tiqodini o’zgarishiga sabab bo’luvchi omillar qaysi?
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.       G’oziyev
E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
2.       «Psixologiya».
Pod red. A.A. Kro’lova, -M., 1998
3.       Nemov
R.S. «Psixologiya».   -Kn.1. - M., 1998
4.       Karimova
V. M. Auditoriyada bahs-munozarali darslarni tashkil etishning psixologik
texnikasi.- T., 2000
5.       Karimova
V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X. Psixologiya: Nopedagogik
va nopsixologik oliy o’quv yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. –
308 b.
9 -BOB. SHAXSNING FAOLLIGI. FAOLIYAT TURLARI,
MOTIVASIYASI VA ULARNI BOSHQARISH. IJTIMOIY XULQ
MOTIVASIYASI. ANGLANGAN VA ANGLANMAGAN MOTIVLAR.

9.1.
Shaxs va uning faolligi.
9.2.
Faoliyatning turlari. Jismoniy va aqliy harakatlar.
9.3.
Ijtimoiy xulq motivlari va shaxs motivasiyasi .
9.4.
Motivlarning turlari.
9.5.
Motivlarning anglanganlik darajasi: ijtimoiy ustanovka va
uni o’zgartirish muammosi.

9.1. Shaxs va uning faolligi
 Jamiyat bilan doimiy munosabatni ushlab turuvchi,
o’z-o’zini anglab, har bir harakatini muvofiklashtiruvchi shaxsga xos bo’lgan
eng muhim va umumiy xususiyat - bu uning faolligidir.
G    Faollik (lotincha «actus» - harakat,
«activus» - faol so’zlaridan kelib chiqqan tushuncha) shaxsning hayotdagi
barcha hatti-harakatlarini namoyon etishini tushuntiruvchi kategoriyadir.

Bu - o’sha oddiy qo’limizga qalam
olib, biror chiziqcha tortish bilan bog’liq elementar harakatimizdan tortib,
toki ijodiy uyg’onish paytlarimizda amalga oshiradigan mavxum fikrlashimizgacha
bo’lgan murakkab harakatlarga aloqador ishlarimizni tushuntirib beradi. Shuning
uchun ham psixologiyada shaxs, uning ongi va o’z-o’zini anglashi muammolari
uning faolligi, u yoki bu faoliyat turlarida ishtiroki va uni uddalashi
aloqador sifatlari orqali bayon etiladi.
                                   Fanda
inson faolligining asosan ikki turi farqlanadi:
G    Tashqi faollik - bu tashqaridan va o’z ichki
istak-xohishlarimiz ta’sirida bevosita ko’rish, qayd qilish mumkin bo’lgan
harakatlarimiz,
mushaklarimizning harakatlari orqali
namoyon bo’ladigan faollik.

G    Ichki faollik - bu bir tomondan u yoki bu faoliyatni
bajarish mobaynidagi fiziologik jarayonlar (moddalar almashinuvi, qon aylanish,
nafas olish, bosim o’zgarishlari) hamda, ikkinchi tomondan, bevosita psixik
jarayonlar, ya’ni aslida ko’rinmaydigan, lekin faoliyat kechishiga ta’sir
ko’rsatuvchi omillarni o’z ichiga oladi.

    Misol tariqasida hayotdan shunday manzarani
tasavvur qilaylik: uzoq ayriliqdan so’ng ona o’z farzandi visoliga yetdi.
Tashqi faollikni biz onaning bolasiga intilishi, uni quchoqlashi, yuzlarini
siylashi, ko’zlaridan oqqan sevinch yoshlarida ko’rsak, ichki faollik - o’sha
ko’z yoshlarini keltirib chiqargan fiziologik jarayonlar, ichki sog’inchning
asl sabablari (ayriliq muddati, nochorlik tufayli ayriliq kabi yashirin
motivlar ta’siri), ko’rib idrok qilgandagi o’zaro bir-birlariga intilishni
ta’minlovchi ichki, bir qarashda ko’z bilan ilgab bo’lmaydigan emosional
holatlarda namoyon bo’ladi. Lekin shu manzarani bevosita guvohi bo’lsak ham,
uni ifodalagan rasmni ko’rsak ham, taxminan qanday jarayonlar kechayotganligini
tasavvur qilishimiz mumkin.

 Demak, ikkala turli faollik ham shaxsiy tajriba va
rivojlanishning asosini tashkil etadi. Bir qarashda har bir konkret shaxsga va
uning ehtiyojlariga bog’liq bo’lib tuyulgan bunday faollik turlari aslida
ijtimoiy xarakterga ega bo’lib, shaxsning jamiyat bilan bo’ladigan murakkab va
o’zaro munosabatlarining oqibati hisoblanadi.
 Inson faolligi «harakat», «faoliyat», «xulq»
tushunchalari bilan chambarchas bog’liq bo’lib, shaxs va uning ongi masalasiga
borib taqaladi. Shaxs aynan turli faolliklar jarayonida shakllanadi, o’zligini
namoyon qiladi ham. Demak, faollik yoki inson faoliyati passiv jarayon bo’lmay,
u ongli ravishda boshqariladigan faol jarayondir.

G    Inson faolligini mujassamlashtiruvchi
harakatlar jarayoni faoliyat deb yuritiladi, faoliyat -
inson ongi va tafakkuri bilan boshqariladigan, undagi turli-tuman ehtiyojlardan
kelib chiqadigan, hamda tashqi olamni
va o’z-o’zini o’zgartirish va
takomillashtirishga qaratilgan o’ziga xos faollik shaklidir.

Bu - yosh bolaning real
predmetlar mohiyatini o’z tasavvurlari doirasida bilishga qaratilgan o’yin
faoliyati, bu - moddiy ne’matlar yaratishga qaratilgan mehnat faoliyati, bu -
yangi kashfiyotlar ochishga qaratilgan ilmiy - tadqiqotchilik faoliyati, bu -
rekordlarni ko’paytirishga qaratilgan sportchining mahorati va shunga o’xshash.
Shunisi xarakterliki, inson har daqiqada qandaydir faoliyat turi bilan mashg’ul
bo’lib turadi.

Aqliy harakatlarning ko’rinishlari

9.2. Faoliyat turlari. Jismoniy va aqliy harakatlar
Har qanday faoliyat real
shart-sharoitlarda, turli usullarda va turlicha ko’rinishlarda namoyon bo’ladi.
Qilinayotgan har bir harakat ma’lum narsaga - predmetga qaratilgani uchun ham,
faoliyat predmetli harakatlar majmui sifatida tasavvur qilinadi. Predmetli
harakatlar tashqi olamdagi predmetlar xususiyatlari va sifatini o’zgartirishga
qaratilgan bo’ladi. Masalan, ma’ruzani konspekt qilayotgan talabaning predmetli
harakati yozuvga qaratilgan bo’lib, u avvalo o’sha daftardagi yozuvlar soni va
sifatida o’zgarishlar qilish orqali, bilimlar zahirasini boyitayotgan bo’ladi.
Faoliyatning va uni tashkil etuvchi predmetli harakatlarning aynan nimalarga
yunaltirilganiga qarab, avvalo tashqi va ichki faoliyat farqlanadi. Tashqi
faoliyat shaxsni o’rab turgan tashqi muhit va undagi narsa va
hodisalarni o’zgartirishga qaratilgan faoliyat bo’lsa, ichki faoliyat

- birinchi navbatda aqliy faoliyat bo’lib, u sof
psixologik jarayonlarning kechishidan kelib chiqadi. Kelib chiqishi nuqtai
nazaridan ichki - aqliy, psixik faoliyat tashqi predmetli faoliyatdan kelib
chiqadi. Dastlab predmetli tashqi faoliyat ro’y beradi, tajriba orttirib
borilgan sari, sekinasta bu harakatlar ichki aqliy jarayonlarga aylanib boradi.
Buni nutq faoliyati misolida oladigan bo’lsak, bola dastlabki so’zlarni qattiq
tovush bilan tashqi nutqida ifoda etadi, keyinchalik ichida o’zicha gapirishga
o’rganib, o’ylaydigan, mulohaza yuritadigan, o’z oldiga maqsad va rejalar
qo’yadigan bo’lib boradi.
Har qanday sharoitda ham barcha
harakatlar ham ichki-psixologik, ham tashqi - muvofiqlik nuqtai nazaridan ong
tomonidan boshqarilib boradi. Har qanday faoliyat tarkibida ham aqliy, ham
jismoniy - motor harakatlar mujassam bo’ladi.

Masalan, fikrlayotgan
donishmandni kuzatganmisiz? Agar o’ylanayotgan odamni ziyraklik bilan
kuzatsangiz, undagi yetakchi faoliyat aqliy bo’lgani bilan uning peshonalari,
ko’zlari, hattoki, tana va qo’l harakatlari juda muhim va jiddiy fikr xususida
bir to’xtamga kelolmayotganidan, yoki yangi fikrni topib, undan mamnuniyat his
qilayotganligidan darak beradi. Bir qarashda tashqi elementar ishni amalga
oshirayotgan - misol uchun, uzum ko’chatini ortiqcha barglardan halos etayotgan
bog’bon harakatlari ham aqliy komponentlardan xoli emas, u qaysi bargning va
nima uchun ortiqcha ekanligidan anglab, bilib turib olib tashlaydi.
 Aqliy harakatlar - shaxsning
ongli tarzda, ichki psixologik mexanizmlar vositasida amalga oshiradigan
turli-tuman harakatlaridir. Eksperimental tarzda shu narsa isbot qilinganki,
bunday harakatlar doimo motor harakatlarni ham o’z ichiga oladi. Bunday
harakatlar quyidagi ko’rinishlarda bo’lishi mumkin:
n perseptiv
– ya’ni, bular shunday harakatlarki, ularning oqibatida
atrofdagi predmetlar va hodisalar to’g’risida yaxlit
obraz shakllanadi;
n mnemik
faoliyat, narsa va hodisalarning mohiyati va mazmuniga aloqador
materialning eslab kolinishi, esga tushirilishi hamda esda saqlab turilishi
bilan bog’liq murakkab faoliyat turi;
n fikrlash
faoliyati - aql, faxm-farosat vositasida turli xil muammolar, masalalar
va jumboqlarni yechishga qaratilgan faoliyat;
n imajitiv
- («image» -obraz so’zidan olingan) faoliyati shundayki, u ijodiy jarayonlarda
hayol va fantaziya vositasida hozir bevosita ongda berilmagan narsalarning
xususiyatlarini anglash va hayolda tiklashni taqozo etadi.

Yuqorida ta’kidlaganimizdek, har
qanday faoliyat ham tashqi harakatlar asosida shakllanadi va motor
komponentlardan iborat bo’lishi mumkin. Agar tashqi faoliyat asosida psixik
jarayonlarga o’tish ro’y bergan bo’lsa, bunday jarayonni psixologiyada interiorizasiya
deb ataladi, aksincha, aqlda shakllangan g’oyalarni bevosita tashqi
harakatlarda yoki tashqi faoliyatga ko’chirilishi eksteriorizasiya deb
yuritiladi.
Faoliyat turlari yana ongning
bevosita ishtiroki darajasiga ko’ra ham farqlanadi. Masalan, shunday bo’lishi
mumkinki, ayrim harakatlar boshida har bir elementni jiddiy ravishda,
alohida-alohida bajarishni va bunga butun diqqat va ongning yo’nalishini talab
qiladi. Lekin vaqt o’tgach, bora-bora unda ongning ishtiroki kamayib, ko’pgina
qismlar avtomatlashib boradi. Bu oddiy tilga o’girilganda, malaka hosil
bo’ldi deyiladi. Masalan, har birimiz shu tarzda xat yozishga o’rganganmiz.
Agar malakalarimiz qat’iy tarzda bizdagi bilimlarga tayansa, faoliyatning
maqsadi va talablariga ko’ra harakatlarni muvaffaqiyatli bajarishni ta’minlasa,
biz buni ko’nikmalar deb ataymiz. Ko’nikmalar - doimo bizdagi
aniq bilimlarga tayanadi. Masalan, ko’nikma va malakalar o’zaro bog’liq
bo’ladi, shuning uchun ham o’quv faoliyati jarayonida shakllanadigan barcha
ko’nikmalar va malakalar shaxsning muvaffaqiyatli o’qishini ta’minlaydi.
Ikkalasi ham mashqlar va qaytarishlar vositasida mustahkamlanadi. Agar, faqat
malakani oladigan bo’lsak, uning shakllanish yo’llari quyidagicha bo’lishi
mumkin:
n oddiy
namoyish etish yo’li bilan;
n tushuntirish
yo’li bilan; n ko’rsatish
bilan tushuntirishni uyg’unlashtirish yo’li bilan.
Hayotda ko’nikma va
malakalarning ahamiyati katta. Ular bizning jismoniy va aqliy urinishlarimizni
yengillashtiradi. O’qishda, mehnatda, sport sohasida va ijodiyotda
muvaffaqiyatlarga erishishimizni ta’minlaydi.
 Faoliyatni klassifikasiya qilish va turlarga
bo’lishning yana bir keng tarqalgan usuli - bu barcha insonlarga xos bo’lgan
asosiy faollik turlari bo’yicha tabaqalashdir. Bu - muloqot, o’yin, o’qish va
mehnat faoliyatlaridir.

Faoliyatning klassik turlari chizmasi
 Muloqot - shaxs individual rivojlanishi
jarayonida namoyon bo’ladigan birlamchi faoliyat turlaridan biri. Bu faoliyat
insondagi kuchli ehtiyojlardan biri - inson bo’lish, odamlarga o’xshab
gapirish, ularni tushunish, sevish, o’zaro munosabatlarni muvofiqlashtirishga
qaratilgan ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Shaxs o’z taraqqiyotini aynan shu
faoliyat turini egallashdan boshlaydi va nutqi orqali (verbal) va nutqsiz
vositalar (noverbal) yordamida boshqa faoliyat turlarini mukammal egallashga
zamin yaratadi.
 O’yin - shunday faoliyat turiki, u bevosita
biror moddiy yoki ma’naviy ne’matlar yaratishni nazarda tutmaydi, lekin uning
jarayonida jamiyatdagi murakkab va xilma-xil faoliyat normalari, harakatlarning
simvolik andozalari bola tomonidan o’zlashtiriladi. Bola toki o’ynamaguncha,
kattalar hatti-harakatlarining ma’no va mohiyatini anglab yetolmaydi.
 O’qish faoliyati ham shaxs kamolotida katta
rol o’ynaydi va ma’no kasb etadi. Bu shunday faollikki, uning jarayonida
bilimlar, malaka va turli ko’nikmalar o’zlashtiriladi.
 Mehnat qilish ham eng tabiiy ehtiyojlarga
asoslangan faoliyat bo’lib, uning maqsadi albatta biror moddiy yoki ma’naviy
ne’matlarni yaratish, jamiyat taraqqiyotiga hissa qo’shishdir.

Har qanday kasbni egallash,
nafaqat egallash, balki uni mahorat bilan amalga oshirishda faoliyatning barcha
qonuniyatlari va mexanizmlari amal qiladi. Oddiygina biror kasb malakasini
egallash uchun ham unga aloqador bo’lgan ma’lumotlarni eslab qolish va kerak
bo’lganda yana esga tushirish orqali uni bajarish bo’lmay, balki ham ichki
(psixik), ham tashqi (predmetga yo’naltirilgan) harakatlarni ongli tarzda
bajarish bilan bog’liq murakkab jarayonlar yotishini unutmaslik kerak. Lekin
har bir shaxsni u yoki bu faoliyat turi bilan shug’ullanishiga majbur qilgan
psixologik omillar - sabablar muhim bo’lib, bu faoliyat motivlaridir.

                                                              9.3.
Ijtimoiy xulq motivlari va shaxs motivasiyasi
Yuqorida biz tanishib chiqqan
faoliyat turlari o’z-o’zidan ro’y bermaydi. Shaxsning jamiyatdagi ijtimoiy
xulqi va o’zini qanday tutishi, egallagan mavqyei ham sababsiz, kuzatilmaydi.
Faoliyatning amalga oshishi va shaxs xulq - atvorini tushuntirish uchun
psixologiyada «motiv» va «motivasiya» tushunchalari ishlatiladi.

 «Motivasiya» tushunchasi «motiv»
tushunchasidan kengroq ma’no va mazmunga ega.

G Motivasiya - inson xulq-atvori, uning
bog’lanishi, yo’nalishi va faolligini tushuntirib beruvchi psixologik sabablar
majmuini bildiradi.

Bu tushuncha u yoki bu shaxs
xulqini tushuntirib berish kerak bo’lganda ishlatiladi, ya’ni: «nega?», «nima
uchun?», «nima maqsadda?», «qanday manfaat yo’lida?» degan savollarga javob
qidirish - motivasiyani qidirish demakdir. Demak, u xulqning motivasion tasnifini
yoritishga olib keladi.
 Motiv va motivasiya muammolarini tadqiq etishda rus
va sobiq ittifoq psixologlari o’zlarining munosib hissalarini qo’shganlar,
jumladan,
K.D.Ushinskiy, I.M.Sechenov, I.P.Pavlov,
V.M.Bexterov, A.F.Lazurskiy,
V.M.Myasishchev, A.A.Uxtomskiy, L.S.Vo’gotskiy,
S.L.Rubinshteyn,
A.N.Leontyev, P.M.Yakobson va boshqalar.
 O’z zamonasining buyuk eksperimentatori
A.F.Lazurskiy psixik jarayonlar va shaxs xususiyatlarini tadqiq etayotganida
motivlar masalasiga qiziqish bilan yondashadi. Buning uchun muallif o’z
izlanishlarida “mayllar va xohishlar kuchi hamda zaifligi”, “motivlar kurashiga
moyilligi”, “motivlar muhokamasiga ortilganligi”, “xohishning qadriyatga ega
ekanligi, aniq xususiyatliligi” singari kontekstlar orqali o’rganishga
intiladi. Shuning bilan birga A.F.Lazurskiy intilish rivojining darajasi ongli
irodaviy zo’r berish bilan bog’liq ekanligini alohida ta’kidlaydi.
 Motiv muammosi D.N.Uznadze tomonidan o’rganilgan
bo’lib, uning mohiyatini tushntirish, ustanovka nazariyasiga asoslangan.
Shuning uchun motivni muallif subyekt faolligining manbai, deb tushuntiradi,
motivasiyani esa irodaviy aktga olib keluvchi bosqich deb hisoblaydi.
 A.N.Leontyev motivasiya masalasini tushuntirishda
inson ongining namoyon bo’lishini tahlil qilish vositasi orqali yondashadi. U
hatti-harakat xulq motiviga aylanishini psixologik mexanizmlarini tahlil
qiladi.
 V.N.Myasishev fikricha, motiv harakat obyektiga
nisbatan munosabatning ifodalanishidir.
 Shaxsning jamiyatda odamlar orasidagi xulqi va
o’zini tutishi sabablarini o’rganish tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lgan narsa
bo’lib, masalani yoritishning ikki jihati farqlanadi:

G    ichki sabablar, ya’ni hatti-harakat egasining
subyektiv psixologik xususiyatlari nazarda tutiladi (motivlar, ehtiyojlar,
maqsadlar, mo’ljallar, istaklar, qiziqishlar va xokazolar)

G    tashqi sabablar - faoliyatning tashqi
shart-sharoitlari va holatlari.
Ya’ni, bo’lar ayni konkret holatlarni
kelib chiqishiga sabab bo’ladigan tashqi stimullardir.

Shaxs xulq-atvorini ichkaridan,
ichki psixologik sabablar tufayli boshqarish odatda shaxsiy dispozisiyalar
ham deb ataladi. Ular shaxs tomonidan anglanishi yoki anglanmasligi ham mumkin.
Ya’ni, ba’zan shunday bo’ladiki, shaxs o’zi amalga oshirgan ishi yoki o’zidagi
o’zgarishlarga nisbatan shakllangan munosabatning haqiqiy sababini o’zi
tushunib yetmaydi, «Nega?» degan savolga «O’zim ham bilmay qoldim, bilmayman»,
deb javob beradi. Bu anglanmagan dispozisiyalar yoki ustanovkalar deb ataladi.
Agar shaxs biror kasbga ongli tarzda qiziqib, uning barcha sir-asrorlarini
egallash uchun astoydil harakat qilsa, bunda vaziyat boshqacharoq bo’ladi,
ya’ni, dispozisiya anglangan, ongli hisoblanadi.
 Shu nuqtai nazardan
G    motiv - konkretroq tushuncha bo’lib, u
shaxsdagi u yoki bu xulq-atvorga nisbatan turgan moyillik, hozirlikni
tushuntirib beruvchi sababni nazarda tutadi.

Mashhur nemis olimi Kurt Levin
motivlar muammosi, ayniksa, shaxsdagi ijtimoiy xulq motivlari borasida katta
keng hamrovli tadqiqotlar olib borib, shu narsani aniqlaganki, har bir odam
o’ziga xos tarzda u yoki bu vaziyatni idrok qilish va baholashga moyil bo’ladi.
Shunisi ajablanarliki, o’sha bir konkret vaziyat xususidagi turli shaxslarning
baholari ham turlicha bo’ladi. Bundan tashqari, bir shaxsning o’zi ham o’zidagi
holat, kayfiyatga bog’liq xolda bir xil vaziyatni alohida xollarda turlicha
idrok qilishga moyil bo’larkan. Shuning uchun ham odamning ayni paytdagi real
harakatlarini o’sha ma’lum sharoitdagi ichki va tashqi stimullarga uning bergan
bahosi yoki reaksiyasi sifatida qaramay, balki unda shunga o’xshash holatlarni
idrok qilishga ichki bir hozirlik - dispozisiyaning mavjudligi bilan
tushuntirish to’g’riroq bo’ladi. Shu ma’noda shaxs xulqining motivasiyasi turli
sharoitlardan orttirilgan tajribaga tayangan, ongli tahlillar, hattoki,
ijtimoiy tajriba normalarining ta’sirida shakllanadigan sabablar kompleksini
o’z ichiga oladi. Masalan, texnika oliygohlarida: «Materiallarning qarshiligi»
nomli kurs bor deylik. Shu kursni o’zlashtirish va undan sinovdan o’tish
ko’pchilikka osonlikcha ro’y bermaydi. Hali kurs boshlanmasdanok, yosh
talabalarda shu kurs va uning talablariga nisbatan shunday ustanovka
shakllanadiki, albatta, bu kurs qiyin, uni olib boruvchi o’qituvchi o’ta
talabchan, kattiqqo’l va hokazo degan. Bunday motivasiya mana necha avlod
talabalar boshdan kechirayotgan holat. Endi konkret shaxsning dars jarayoni
boshlangan keyingi harakatlari konkret motivlar bilan izohlanadi va tirishqoq
talaba uchun bu fan ham boshqa fanlar qatori tinimsiz izlanish, o’z vaqtida
darslarni tayyorlashni talab qilsa, boshqasi uchun (dangasaroq talaba uchun) bu
darsdan keyin dars yo’q va u qachon shu semestr tugashini kutib harakat qiladi.

 Har qanday motivlarning orqasida
shaxsning ehtiyojlari yotadi. Ya’ni, maqsadli hayotda shaxsda avval u
yoki bu ehtiyojlar paydo bo’ladi va aynan ularning tabiati va zaruratiga
bog’liq tarzda xulq motivlari namoyon bo’ladi. Misol uchun talabaning o’quv
faoliyatini olish mumkin. Bilim olish maqsadi bilim, ilm olish, qiziquvchanlik
ehtiyojini paydo qiladi. Bu ehtiyoj taraqqiyotning ma’lum bir davrida, masalan,
bog’cha yoshidan boshlab qoniqtirila boshlaydi. Bolaga sotib olib berilgan
kitoblar, daftar va boshqa o’quv qurollari, ma’lum ta’lim maskanida tashkil
etilgan shart-sharoitlar va u yerdagi bevosita bilim olishga qaratilgan
faoliyatning o’zi, bola uchun motiv o’rnini bosadi. Yana bir oddiy misol:
qo’lingizda kitob bor. Siz hali uni o’qishni boshlamadingiz. Lekin o’qish
istagi bor, shu istakning ortida esa, o’sha mazmunni bilish va uning mohiyatini
bilib olish ehtiyoji turadi. Rus olimi R. Nemov shaxsdagi motivasion sohani
quyidagicha tasavvur qiladi. Umuman, har qanday shaxsdagi mavjud ehtiyojlarni
ikki guruhga bo’lish mumkin:
G    1.  Biologik ehtiyojlar - bu - fiziologik (tashnalik, ochlik,
uyku), jinsiy, moslashuv ehtiyojlari.

Ehtiyojlarni biologik hamda
ijtimoiy turlarga bo’lganimiz bilan shu narsani unutmasligimiz lozimki,
shaxsdagi har qanday ehtiyojlar ham ijtimoiylashgan bo’ladi, ya’ni, ular o’sha
jamiyat va muhitdagi qadriyatlar, madaniy normalar va insonlararo munosabatlar
xarakteriga bog’liq bo’ladi. Masalan, eng tabiiy va tushunarli hisoblangan
bizning yemishga - ovqatga bo’lgan ehtiyojimizni olsak, u ham konkret muhitga
qarab turlicha harakatlarni keltirib chiqaradi. Yana misol uchun, tuy
marosimlari yoki juda to’kin dasturxon atrofida o’tirgan odam nima uchun
shunchalik ko’p ovqat iste’mol qilib yuborganini bilmay qoladi. Agar bu tabiat
qo’yni yoki paxta dalasidagi hashar bo’lsa-chi, bir burda issiq non ham butun
tanaga rohat baxsh etuvchi malham bo’lib, ochlikni bilintirmaydi. Kamtarona
dasturxondan ovqat yeb o’rgangan kishi oz-oz yeyishga o’rgansa, yoshligidan
normadan ortiq yeb o’rgangan odam vrach oldiga borib, o’zi uchun ozdiruvchi
dori-darmon so’rasa so’raydiki, lekin uyda o’zi yemishini nazorat qilishi
kerakligini bilmaydi. Demak, bu ham madaniyatga, etikaga, oila muhitiga
bevosita bog’liq narsa ekan.
 Umuman shaxs ijtimoiy xulqi
motivi haqida gap ketganda, uning ikki tomoni yoki elementi ajratiladi: harakat
dasturi va maqsad. Harakat dasturi maqsadga erishishing vositalariga
aniqlik kiritadi. Shuning uchun ham dasturda nazarda tutilgan vositalar
maqsadga erishishni oqlashi kerak, aks xolda dastur hyech narsa bermaydi.
Masalan, ba’zi ota-onalar farzandlarini yaxshi tarbiyalash va undan
ideallaridagi shaxs yetishib chiqishini orzu qilib, uning oldiga juda og’ir
tarbiyaviy shartlarni qo’yadilar, bola erkinligi bo’g’iladi, u qat’iy nazorat
muhitida ushlanadi. Oqibatda bola keyinchalik boshqarib bo’lmaydigan, qaysar,
uncha-muncha tashqi ta’sirga berilmaydigan bo’lib qolib, har qanday boshqa
ijtimoiy sharoitda qiynaladigan bo’lib qoladi. Shuning uchun ham motiv har doim
anglangan, ehtiyojlar muvofiqlashtirilgan, maqsadlar va unga yetish vositalari
aniq bo’lishi kerak. Shundagina ijtimoiy xulq jamiyatga mos bo’ladi.
9.4. Motivlarning turlari
Motivlar quyidagi turkumlarga
ajratiladi: shaxsning ijtimoiy ehtiyojlariga mos motivlar; umumiylikka ega
bo’lgan motivlar; faoliyatga mos motivlar; paydo bo’lish xususiyati, muddatiga
ko’ra motivlar; aks etish darajasi nuqtai-nazaridan iyerarxik vujudga kelgan
motivlar.
Psixologik ma’lumotlarga ko’ra
har qanday faoliyat muayyan motivlar ta’sirida vujudga keladi va yetarli
shart-sharoitlar yaratilgandagina amalga oshadi. Shuning uchun ta’lim
jarayonida o’zlashtirish, egallash va o’rganishni amalga oshirishni ta’minlash
uchun o’quvchilarda o’quv motivlari mavjud bo’lishi lozim.
Turli kasb egalari faoliyati
motivlarini o’rganishda motivlar xarakterini bilish va ularni o’zgartirish
muammosi ahamiyatga ega. Shunday motivlardan biri turli xil faoliyat sohalarida
muvaffaqiyatga erishish motivi bo’lib, bunday nazariyaning asoschilari
amerikalik olimlar D. Makklelland, D. Atkinson va nemis olimi X. Xekxauzenlar
hisoblanadi.
Ularning fikricha, odamda turli ishlarni bajarishini
ta’minlovchi asosan ikki turdagi motiv bor: muvaffaqiyatga erishish motivi
hamda muvaffaqiyatsizliklardan qochish motivi. Odamlar ham u yoki bu
turli faoliyatlarni kirishishda qaysi motivga mo’ljal qilishlariga qarab farq
qiladilar. Masalan, faqat muvaffaqiyat motivi bilan ishlaydiganlar oldindan
ishonch bilan shunday ish boshlaydilarki, nima qilib bo’lsa ham yutuqka
erishish ular uchun oliy maqsad bo’ladi. Ular hali ishni boshlamay turib,
yutuqni kutadilar va shunday ishni amalga oshirishsa, odamlar ularning barcha
harakatlarini ma’qullashlarini biladilar. Bu yo’lda ular nafaqat o’z kuch va
imkoniyatlarini, balki barcha tashqi imkoniyatlar - tanish-bilishlar, mablag’
kabi omillardan ham foydalanadilar.
Boshqacha xulq-atvorni
muvaffiqiyatsizlikdan qochish motiviga tayangan shaxslarda kuzatish mumkin.
Masalan, ular birinchilardan farqli, ishni boshlashdan avval nima bo’lsa ham
muvafikiyatsizlikka duchor bo’lmaslikni o’ylaydilar. Shu tufayli ularda ko’proq
ishonchsizlik, yutuqka erishishga ishonmaslik, pessimizmga o’xshash holat
kuzatiladi. Shuning uchun bo’lsa kerak, oxir-oqibat ular baribir
muvaffiqiyatsizlikka uchrab, «O’zi sira omadim yurishmaydigan odamman-da» degan
xulosaga keladilar. Agar birinchi toifali shaxslar bir ishni muvaffiqiyatli
tugatgach, ko’tarinki ruh bilan ikkinchi ishga kirishishsa, ikkinchi toifa
vakillari, har qanday ishni yakunlagandan so’ng, uning natijasidan qat’iy
nazar, ruhan tushkunlikka tushadilar va og’rinish hissi bilan boshqa ishga
kirishadilar. Bu o’rinda talabchanlik degan sifatning roli katta. Agar
muvaffiqiyatga yo’nalgan shaxslarning o’zlariga nisbatan qo’ygan talablari
darajasi ham yuqori bo’lsa, ikkinchi toifa vakillarining talablari aksincha,
past bo’ladi. Bunday tashqari har birimizdagi o’zimizdagi real qobiliyatlar
to’g’risidagi tasavvurlarimiz ham ushbu motivlarning faoliyatdagi o’rniga
ta’sir ko’rsatadi. Masalan, o’zidagi qobiliyatlarga ishongan shaxs hattoki,
mag’lubiyatga uchrasa ham, unchalik qayg’urmaydi, keyingi safar hammasi yaxshi
bo’lishiga ishonadi. Ishonchsiz shaxs esa kichkina berilgan tanbeh yoki
tanqidni ham juda katta ruhiy azob bilan qayg’urib boshdan kechiradi. Uning
uchun ham shaxsning u yoki bu vaziyatlarda qayg’urish sifati ham ma’lum ma’noda
motivlar xarakterini belgilaydi.
Shunday qilib, motivlar tizimi
bevosita shaxsning mehnatga, odamlarga va o’z-o’ziga munosabatlaridan kelib
chiqadi va undagi xarakter xususiyatlarini ham belgilaydi. Ularning har
birimizda real shartsharoitlarda namoyon bo’lishini biror mas’uliyatli ish
oldidan o’zimizni tutishimiz va muvaffaqiyatlarga erishishimiz bilan baholasak
bo’ladi. Masalan, mas’uliyatli imtixon topshirish jarayonini olaylik. Ba’zi
talabalar imtixon oldidan juda qayg’uradilar, hattoki, qo’rqadilar ham. Ular
uchun imtixon topshirish juda katta tashvishday. Boshqalar esa bu jarayonni
bosiqlik bilan boshdan kechirib, ichidan hayajonlanayotgan bo’lsalar ham, buni
boshqalarga bildirmaydilar. Yana uchinchi toifa kishilari umuman beg’am bo’lib,
sira koyimaydilar. Tabiiy, shunga muvofiq tarzda, har bir toifa vakillari
ishining muvaffaqiyati va faoliyatning samarasi turlicha bo’ladi. Bunga har bir
shaxsdagi da’vogarlik darajasi ham ta’sir qiladi. Da’vogarlik darajasi
yuqoriroq bo’lganlar bilgan-bilmaganini isbot qilishga o’rinsalar, ana shunday
darajasi pastlar bor bilganini ham yaxshi aytib berolmay, yana o’qituvchi bilan
tortishmaydilar ham.
Shuning uchun ham har birimiz
ijtimoiy faoliyat motivlaridan tashqari, shaxsiy hislatlarimizni ham bilishimiz
va ongli tarzda xulqimizni boshqara olishimiz kerak.
9.5.Motivlarning
anglanganlik darajasi: ijtimoiy ustanovka va uni o’zgartirish muammosi

Yuqorida ta’kidlaganimizdek,
motivlar, ya’ni hatti-harakatlarimizning sabablari biz tomonimizdan anglanishi
yoki anglanmasligi ham mumkin. Yuqorida keltirilgan barcha misollarda va
holatlarda motiv aniq, ya’ni shaxs nima uchun u yoki bu turli faoliyatni amalga
oshirayotganligini, nima sababdan muvaffaqiyatga erishayotganligi yoki
mag’lubiyatga uchraganini biladi. Lekin har doim ham ijtimoiy xulqimizning
sabablari bizga ayon bo’lavermaydi.
                               G        Anglanmagan ijtimoiy xulq motivlari
psixologiyada ijtimoiy ustanovka
(inglizcha «attitud») hodisasi orqali
tushuntiriladi.

Ijtimoiy ustanovka shaxsning ijtimoiy obyektlar, hodisalar,
guruhlar
va shaxslarni idrok qilish, baholash va qabul
qilishga nisbatan shunday tayyorgarlik holatiki, u bu baho yoki munosabatning
aslida qachon shakllanganligini aniq anglamaydi. Masalan, Vatanimizni hammamiz
sevamiz, bayrog’imiz muqaddas, nemis investorlarga ishonamiz, negrlarga
raxmimiz keladi, tijorat ishlari bilan shug’ullanadiganlarni albatta puldor,
badavlat, deb hisoblaymiz va hakozo. Bu tasavvurlar, baho va hissiyotlar qachon
va qanday qilib ongimizda o’rnashib qolganligiga e’tibor bermasdan yuqorida sanab
o’tgan hissiyotlarni boshdan kechiraveramiz. Mana shularning barchasi ijtimoiy
ustanovkalar bo’lib, ularning mazmun mohiyati aslida har bir inson ijtimoiy
tajribasi davomida shakllanadi va uzoq muddatli xotirada saqlanib, konkret
vaziyatlarda ruyobga chiqadi.
Amerikalik olim G. Ollport
ijtimoiy ustanovkaning uch komponentli tizimini ishlab chiqqan:

Bu uch xil komponentlar o’zaro
bir-birlari bilan bog’liq bo’lib, vaziyatga qarab u yoki bu komponentning roli
ustivorroq bo’lishi mumkin.
Shuni aytish lozimki, komponentlararo monandlik
bo’lmasligi ham mumkin. Masalan, ayrim talabalar talabalik burchi va tartib -
intizom bilan juda yaxshi tanish bo’lsalar ham, har doim ham unga rioya
qilavermaydilar. «Tasodifan dars qoldirish», «jamoatchilik joylarida tartibni
buzish» kabi holatlar kognitiv va harakat komponentlarida uyg’unlik yo’qligini
ko’rsatadi. Bu bir qarashda so’z va ish birligi tamoyilining turli shaxslarda
turlicha namoyon bo’lishini eslatadi. Agar odam bir necha marta bila turib, ijtimoiy
xulqka zid harakat qilsa, va bu narsa bir necha marta qaytarilsa, u bu holatga
o’rganib qoladi va ustanovkaga aylanib qolishi mumkin. Shuning uchun ham biz
ijtimoiy normalar va sanksiyalar vositasida bunday qarama-qarshilik va tafovut
bo’lmasligiga yoshlarni o’rgatib borishimiz kerak. Bu shaxsning istiqboli va
faoliyatining samaradorligiga bevosita ta’sir ko’rsatadi.

Qisqacha xulosalar:
Shaxs va uning faolligi masalasi
doimo dolzarbdir. Shaxs faoliyati turlariga o’yin, mehnat, o’qish, muloqot
kiradi. Shaxsdagi harakatlar jismoniy va aqliy harakatlarga bo’linadi. Ularning
har bir o’z tuzilmasi va xususiyatiga ega. Shunga ko’ra tashqi va ichki faollik
kuzatiladi. Shaxs harakatida motivlar muhim bo’lib, ular ijtimoiy xulq
motivlari, shaxs motivasiyasi, motivlar kabi turlarga bo’linadi. Shaxsda
muvaffaqiyatga erishish va mag’lubiyatdan qochish motivlari ko’rinadi. Ishlab
chiqarish jarayonida ro’y beradigan turli vaziyatlarda shaxs motivasiyasining
o’zgarishi va uni boshqarish masalalari muhim bo’lib, uni o’rganish har bir
shaxs uchun zarurdir.

O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
1.      Faollik
so’zining ma’nosi qanday?
2.      Inson
faolligining turlari?
3.      Aqliy
harakat ko’rinishlari kanday?
4.      Interiorizasiya
deb nimaga ataladi?
5.      Eksteriorizasiya
qanday jarayon?
6.      Malaka
va ko’nikmalar qanday hosil bo’ladi?
7.      “Motiv”
va “motivasiya” tushunchalari qanday ma’noga ega?
8.      Shaxsiy
dispozisiyalar nima?
9.      Motivlarning
qanday turlari mavjud?
10. Ijtimoiy ustanovka qanday
ahamiyatga ega?

Adabiyotlar ro’yhati:
1.
G’oziyevE.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
2.
“Psixologiya” Uch.T-2. “Prospekt”. Moskva - 2004.
3.
Gamilton. Ya.S. “Chto takoye psixologiya”. “Piter”, 2002.
4.
Drujinina V. “Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
5.
Karimova V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b.
6.
N. Xo’jayev va boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
7.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007
yil. 8. Akramova F. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika. Psixologiya
Toshkent. TDIU, 2007 yil. 9. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogik maxorat”
Toshkent. TDIU, 2007 yil
10.   Psixologiya i
pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina. Moskva 2003.
11.   Podlaso’y I. P.
Pedagogika. Moskva ,2003.
12.www. inter – pedagogika. ru.

10-BOB. SHAXSNING IJTIMOIY BORLIQNI BILISHI.
BILISH MEZONLARI VA UNING ADEKVATLIGI. IDROK,
XOTIRA VA DIQQAT JARAYONLARINI BOSHQARISH

10.1. Bilish
jarayonlari va professional faoliyat.
10.2. Bilish
jarayonlari.
10.3. Idrok
va uning xususiyatlari.
10.4.Idrok
qilish qonunlari.
10.5.Xotira
va shaxs tajribasining boyligi.
10.6.Xotiraning
qonunlari.
10.7.Bilish
jarayonlarini boshqarish usullari.

10.1. Bilish jarayonlari va professional faoliyat
Professional faoliyat shaxsdan
juda ko’p bilimlarni hamda malakalarni talab qiladi. Nima uchun u yoki bu
kasbni tanlaganini anglab yetgan shaxs
(motivlar muammosi), endi o’z faoliyati va
qobiliyatlarini boshqara bilishi va o’z ustida muttasil ishlab, malakalarini
orttirib borishi shart. Professional bilimdonlik shu nuqtai
nazardan shaxs umumiy madaniyatining shunday yo’nalishiki, unga faqat kasbiga
taalluqli bo’lgan bilimlardan tashqari shu bilimlarning hosil bo’lish yo’llari
va malakalarning takomillashuvini ta’minlovchi psixologik jarayonlar va
holatlarni bilishni ham taqozo etadi. Bu psixologiyada bilish jarayonlari va
ularning mohiyatini va kechishini bilish demakdir.
 Ma’lumki, odamlar bir-birlaridan
ko’p jihatlari bilan farq qiladilar. Masalan, ayrimlar ko’rgan-kechirganlarini
juda yaxshi esda olib qolib, kerak vaqtda aniq esga tushira oladilar. Ba’zilar
ko’zi bilan ko’rgan har qanday obyektni mayda detallarigacha bayon etish
qobiliyatiga ega. Yana birlari eshitgan narsalari xususida aniqrok fikrlaydi,
kimdir sodda, ravon tilga o’z his-kechinmalarini ayta olsa, boshqalar - har bir
xikoyaga albatta, fantaziya elementlarini qo’shishga moyil bo’ladilar. Demak,
odamlarning tashqi olamdan oladigan taassurotlari va ularni ongda
tartiblashtirish qobiliyatlari har xil bo’larkan. Ikkinchi tomondan, shunday
kasb-korlar borki, u shaxsdagi u yoki bu sifatlarning mukammalashib borishiga
imkon beradi. Masalan, yirik avtomatik boshqaruv tizimlarida ishlaydigan
operator o’z diqqatini har qanday mayda o’zgarishlarga ham qaratishga o’rgansa,
konstruktor mavhum matematik hisob - kitoblarga usta bo’lib boradi. Iqtisodchi
- moliyachi pulning har bir tiyinidan foyda olishga o’rgansa, shoir tabiatan
barcha hodisa va vokealarni badiiy bo’yoqlarda, o’ziga xos idrok qilishga
moyilligi oshadi. Demak, odamning tashqi olam xossa va xususiyatlarini ongida
aks ettirishi uning iqtidori o’sishi va professional malakalari
rivojlanganligiga bog’liq tarzda kechadi. Shuning uchun har ongning muhim aks
ettirish shakllari bo’lmish bilish jarayonlari - idrok, sezgilar, xotira,
diqqat, tafakkur, iroda va hissiyotlarning inson hayoti va professional
o’sishidagi roliga to’xtab o’tamiz.
Bu jarayonlar insonga juda yaqin
va tanish. Chunki har birimiz ongimiz borligini, atrofdagi narsalar va
hodisalarning ayrim alohida hamda yaxlit xususiyatlarini bilamiz. Bu narsa va
hodisalar bizda har bir alohida sharoitda o’ziga xos hissiy - kechinmalarni
keltirib chiqarishini ham bilamiz. Masalan, qorningiz och qolganda, yemishga
bo’lgan talabingizni haqiqatan bor yoki yo’qligini birovlardan so’ramaysiz-ku?
Yoki kitob mutoala qilayotgan shaxs shu kitobni rost bilan ham o’zi
o’qiyotganligini boshqalardan so’ramaydi. Bunday ishlar o’z-o’zidan tabiiy
jarayonlarday kechaveradi. Faqat imtihon paytida kecha kechasi bilan mutoaala
qilib, o’rganib chiqqan materialni nega hozir domla oldida eslay
olmayotganligingiz sizni ko’proq qiziqtiradi va siz «Xotiram ustida ishlashim
kerak» degan xulosaga kelasiz.
Darhaqiqat, bilish jarayonlari
ham ma’lum ma’noda boshqariladigan jarayonlar bo’lib, agar siz o’z
imkoniyatlaringizni kenggaytirish yoki iqtidor darajangizni orttirmoqchi
bo’lsangiz, bu jarayonlarga oid ma’lum qoidalar va xususiyatlarni bilib
olishingiz kerak.

10.2. Bilish jarayonlari
Inson ongi bir qarashda yaxlit
narsa, aslida u ayrim alohida jarayonlardan iborat. Shuning uchun ham
atrof-muhitni, o’zimizni bilishimizga imkon beruvchi ongni o’rganish uchun uni alohida
psixik jarayonlarga bo’lib o’rgana boshlaganlar. Bu jarayonlar - sezgilar,
idrok, xotira, diqqat, tafakkur, nutq va boshqalardir. Bu jarayonlar shu qadar
birbirlari bilan bog’liqki, birini ikkinchisiz tasavvur qilishning o’zi qiyin.
Masalan, ko’rib idrok qilib turgan narsangizni fikrlamay ko’ringchi, uning
mohiyatini bilasizmi? Diqqat bilan ko’rgan yoki o’qigan tekstingizni eslab
qolasiz. Yoki biror narsa to’g’risida fikrlash uchun bizga bir vaqtda ham
ilgarigi idrok obrazlari, ham eslab qolish mahoratimiz, ham ichki nutqimiz,
irodamiz va diqqat kerak bo’ladi. Hattoki, tasodifan qo’limizga kirib ketgan
zirapchaga bergan reaksiyamiz ham emosiyalardan tashqari, o’sha narsaning bu
yerda qanday paydo bo’lganligi kabi qator tafakkur jarayonlarini keltirib
chiqaradi.
Murakkab kompyuter texnikasi
chiqqandan keyin odamning o’z psixik jarayonlariga qiziqishi yanada ortdi. Endi
ma’lumotlarni qabul qilish (an’anaviy idrok deb ataluvchi jarayonga o’xshash),
ularni qayta ishlash (tafakkurga o’xshash) va uni saqlash (xotira) haqida ko’p
gapiradigan bo’lib qoldik. Lekin bu insondagi tabiiy jonli jarayonlar ahamiyati
va tarbiyasi masalasini yanada yuqori ko’tardi.
Psixologiya sohasida
eksperimental ishlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi aslida inson
psixikasi kompyuterdan ko’ra murakkabligi va odam anglagan ma’lumotlaridan
ko’prok narsalarni idrok qilib, qabul qilishini isbotladi. Masalan, maxsus
asboblar yordamida aslida odam ko’rmayotgan, his qilmayotgan juda kuchsiz
signallar ham fiziologik reaksiyalarni keltirib chiqarayotganligi qayd etildi.
Masalan, shu narsa aniqlanganki, odam kino ko’rayotganda bir sekundda 24 kadrni
idrok qiladi va biror tasvir ko’z o’ngida gavdalanadi. Psixologlar shunday
eksperiment qilishdi: kunlarning birida o’ziga xos tasvir namoyon etildi. 24 ta
kadr o’rniga 25 kadr berib, o’sha 25-kadrda «Koka - qola iching» degan yozuv
berildi. Tabiiy, oddiy idrok bu bitta kadrni ilg’amaydi. Lekin kinoteatr
bufetida ushbu ichimlikni ichish kadrdan keyin 18 foizga oshgan. Demak, aslida
ong bu ma’lumotni qabul qilgan, lekin real anglash, oydinlashuv ro’y bermagan
ekan.
Analogik holat xotiramizda ham
tez-tez ro’y beradi. Kimnidir uchratib qolamizda, o’ylanamiz: qayerda ko’rgan
ekanman? Hyech eslolmaysiz, lekin yuzi, ko’zi va boshqa sifatlari tanishday.
Buni ham shunday izohlash lozimki, odam ko’rgan-kechirganlari aslida miyada
saqlanadi, biz ong sohasiga ayrimlarinigina chiqara olamiz. Faqat, kasal bo’lib
yoki biror narsadan qattiq tashvishga tushganimizda kallamizga har xil
uy-fikrlar kelaveradi. O’shalar aslida bor narsalarning beixtiyor tiklanishi.
Ongdagi ma’lumotlarning aslida
miyamizdagilardan kamligining asosiy sababi - odam har qanday ma’lumotni saralab,
tanlab qabul qiladi, o’zi uchun «ahamiyatsiz» deb baholagan narsaga diqqat
ham qilmaydi, eslab qolmaydi ham. U o’z ongida barcha mavjud ma’lumotni o’ziga
xos tarzda qayta ishlaydi, o’zgartiradi. Shuning uchun ham har bir inson o’ziga
xos va qaytarilmasdir - individualdir, deyiladi. Bilish jarayonlardagi
individuallik sabablarini tushunish uchun eng muhim bilish jarayonlari bilan
tanishamiz.
Sezgilar to’g’risidagi ilmiy
ta’limotlarga binoan narsalar va ularning xossalari, ularning tarkibiy
qismlari, xususiyatlari, shakllari, harakati birlamchi hisoblanib sezgilarning
o’zi esa tashqi va ichki qo’zg’atuvchilarning sezgi a’zolariga ta’sir
etishining mahsulidir.

Birinchi turkum sezgilarni ko’rish, eshitish,
hidlash, teri-tuyush, ta’mmaza kabi turlar tashkil qiladi. Ko’rish 380-770
gacha millimikron diapazondagi elektromagnit nurlardan iborat. Eshitish
chastotasi 16 dan 20 000 gacha bo’lgan tovush to’lqinlaridan iborat. Taktil
sezgilari mexanik qo’zg’atuvchilarning teri yuzasida ta’siri natijasida hosil
bo’ladi. Ular uchun sezgining yashirin davri 130 millisekund, og’riq sezgilari
uchun esa 370 millisekund to’g’ri keladi, maza-ta’m sezgisi esa til yuzasiga
ta’sir etilgandan so’ng 50 millisekund vaqt oraligida hosil bo’ladi. Ko’rish
sezgilari bosh miyaning orqa bo’lagiga joylashgan, eshitish sezgilari esa
miyaning tepa burmasida joylashgan. Teri-tuyush, harakat sezgilari miyaning
markaziy burmasi orqa qismida joylashgan.

10.3.Idrok va uning xususiyatlari
Psixologlarning fikricha, inson
nimaniki idrok qilsa, uni figura va fonda idrok qiladi.
G
Figura
- shunday narsaki, uni aniq anglash, ajratish, ko’rish, eshitish va tuyish
mumkin.

Masalan, gavjum bozorda
ketayotgan taqdirda ham o’z ismimizni birov aytib chaqirsa, darrov o’sha
tarafga qaraymiz. Ism - figura bo’lsa, bozordagi shovqin - fon rolini o’ynaydi.
Boshqacha qilib aytganda, biz biror narsani idrok qilayotgan paytimizda uni
albatta biror fondan ajratib olamiz.
G
Fon
aksincha, noaniqroq, umumiyroq narsa bo’lib, aniq obyektni ajratishga yordam
beradi.
Masalan, gul bozorida aynan qip-qizil atirgul sizga
yoqib qolib, o’shani harid qilasiz, qolgan gullar fonday ongingiz aktiviga
o’tmaydi.  Shunday qilib,
G    Idrok - bu bilishimizning shunday
shakliki, u borliqdagi ko’plab, xilmaxil predmet va hodisalar orasida bizga
ayni paytda kerak bo’lgan
obyektni xossa va xususiyatlari bilan
yaxlit tarzda aks etishimizni

Ya’ni, idrokning asosida narsa va
hodisaning yaxlitlashgan obrazi yotadiki, bu obraz boshqalaridan farq qiladi.
Idrok o’ziga nisbatan soddaroq bo’lgan sezgi jarayonlaridan tashkil topadi.
Masalan, olmaning shaklini, xidini, mazasini, rangini sezamiz, ya’ni
alohida-alohida xossalar ongimizda aks etadi. Bu - sezgilarimizdir. Sezgilar
yaxlit tarzda idrok jarayonini ta’minlaydi. Lekin olimlar idrokni sezgilarning
oddiygina, mexanik tarzdagi birlashuvi, degan fikrga mutloq qarshilar. Chunki
idrok ongli, maqsadga qaratilgan murakkab jarayon bo’lib, unda shaxsning u yoki
bu obyektga shaxsiy munosabati va idrokdagi faolligi asosiy rol o’ynaydi.
Masalan, buni isboti uchun ko’pincha Rubin figurasi tavsiya etiladi.
Unda ikkita qora profil oq fonda berilgan. Bir qarashda ayrimlar bu rasmlarga
qarab, «Bu - vaza» deb atasa, boshqalar uni bir-biriga qarab turgan ikki kishi
yuzining yon tomondan ko’rinishi, deb ta’riflashi mumkin. Shunisi xarakterliki,
birinchi marta shu rasmni ko’rgan odam uni yaxlit idrok qilib, nima ekanligini tushunishga
harakat qiladi, lekin biror figurani ko’rgach, ma’lum vaqtgacha boshqasini
ko’rmay turadi. Agar shu idrok darajasi qolsa, ya’ni yana nimanidir ko’rishni
xoxlamasa, u ikkinchi figurani ko’rmasligi ham mumkin. Bu bizdagi idrok
jarayonlarining faolligimizga, obyektga munosabatimizga bevosita bog’liqligini
ko’rsatib turibdi. Ikkinchidan, idrok bizning qayfiyatimizga ham bog’liq.
Tashvish bilan yo’lakchadan o’tib ketayotib, oyog’ingiz tagidagi narsa tugul,
ro’paradagi odamni ham ko’rmay qolishingiz mumkin.

Vaza va qiyofalar

Yoki san’at muzeyida tomosha qilib
yurgan ikki kishi bir rasmda tamoman har xil narsalarni, elementlarni ko’rishi
mumkin. Yaxshi qayfiyatda, yaxshi do’stlar kompaniyasida iste’mol qilgan taom
sizga juda mazaliday tuyuladi. Agar talaba biror fan predmetidan qarzdor bo’lib
qolsa, och qoringa yegan shirin taomi ham «ta’timaydi», hatto nima yeganini ham
unutib qo’yadi. Yomon qayfiyat ko’proq qora, nursiz ranglarni idrok qilishga
moyil bo’lsa, yaxshi, ko’tarinki qayfiyat, aksincha, hamma narsani eng yoqimli
ranglarda «ko’radi». Bu yana bir bor idrokning oddiygina aks ettirish yoki
bilish jarayoni emas, balki shaxsdagi faol ustanovkalarga bog’liq bo’lgan,
mantiqan asoslangan ongli jarayon ekanligini isbotlaydi.

                                                                                Figura
          –
shunday narsaki, uni aniq anglash, ajratish,
ko’rish,
eshitish
         va tuyish mumkin.

Fon   esa
   aksincha, noaniqroq,
umumiyroq
        narsa bo’lib, aniq obyektni ajratishga   yordam beradi.

                              /c/                                                                  /d/

                                yosh
qiz           va            ayol                            Daraht va qiyofa

10.4. Idrok qilish qonunlari
Shaxs idrok qilishi jarayonlariga
xos bo’lgan bir nechta qonuniyatlar psixolog olimlarning yozgan ilmiy
adabiyotlarda keltirilgan, biz ularning ayrimlarini belgilaymiz:

G
1. Figura va fonning ilgarigi
harakatga bog’liqligi qonuni

Bu qonunning ma’nosi: odam
ilgarigi tajribasida bo’lgan, bevosita to’qnash kelgan narsalarini idrok
qilishga moyil bo’ladi. Agar biror predmetni u ilgari figura sifatida idrok
qilgan bo’lsa, demak, keyingi safar ham uni aynan figuraday idrok qiladi, agar
fon bo’lgan bo’lsa, tabiiy, fonday qabul qiladi. Bu qonunning hayotdagi o’rni
chet davlatlarda borgan turistlar tajribasiga tayanib tushuntirilishi mumkin.
O’zbekistonliklar Yer kurrasining qaysi burchagida bo’lmasin, o’zbek duppisi
yoki atlas ko’ylakni juda tez ilg’ab oladilar va suyunib ketadilar ham.
Yonidagi sheriklari o’zbek bo’lsa ham, aynan do’ppili o’zbekni ko’rib, ko’zlari
yashnab ketadi. Boshqa millat vakillari, masalan, nigeriyalik ham milliy
kuylagida yurgan bo’lishi mumkin, lekin o’zbek turist uchun bu kiyim fon edi,
fonligicha qoladi ham.

G
2. Idrokning konstantliligi qonuni.

Bu qonun ma’lum ma’noda
oldingisiga bog’liq. Ya’ni bunda ham ilgarigi tajriba katta rol o’ynaydi.
Ma’nosi: odam o’ziga tanish bo’lgan narsalarni o’sha xossa va xususiyatlar
bilan o’zgarishsiz idrok qilishga moyildir. Masalan, samolyot ichida o’tirib
yerga qaraganmisiz? Avtomobil yo’llari, ularda harakat qilayotgan mashinalar
kichkina ko’rinadi, lekin biz ularni hozir kichrayib qolgan, deb idrok
qilmaymiz-ku? Aslida ko’z korachig’imizdagi aks kichkina bo’lsa-da, ularni
o’zimiz «to’g’rilab» alohida predmetlar sifatida idrok qilaveramiz.
 Bu o’rinda bir etnografning
Afrikadagi kuzatishi haqida misol keltirish joizdir. U kunlarning birida
pigmeylar deb ataluvchi qabila vakillaridan biri bilan quyuq o’rmondan chiqqan
(bu qabilaning umri kalin o’rmonda o’tadi). Ro’parada yaylovda sonsiz mollar
podasi o’tlab yurgan bo’lgan. Etnograf ularni oddiy mollar podasi sifatida
idrok qilgan, pigmey esa ularni chumolilarga o’xshatib, ularning ko’pligi va kichikligidan
hayratlangan. Olimda idrokning konstantligi namoyon bo’lgan bo’lsa, uning
sherigida uning buzilganligi kuzatilgan.
Demak, idrokimizning
konstantligi, ya’ni ilgarigi tajriba asosida narsalarning xossa va
xususiyatlarini o’zgartirmay, turg’un xolda yaxlit tarzda idrok qilish
xususiyati bizga tashqi muhitda to’g’ri moslashuvimiz, narsalar dunyosida
adashmasligimizni ta’minlaydi. Konstantlik - «constanta» so’zidan olingan
bo’lib, o’zgarmas, doimiy degan ma’noni bildiradi.

Ko’pincha bizning idrokimiz ayni
paytda biz nimalarni kutayotganimizga bog’liq bo’lib qoladi. Biz o’zimiz
kutgandan ham ko’p paytlarda o’zimiz ko’rgimiz kelgan narsalarni ko’ramiz,
eshitgimiz kelgan narsani eshitamiz. Masalan, sonlar qatorida paydo bo’lgan V
harfi uzoqdan albatta 13 soniday idrok qilinadi, yoki aksincha harflar
orasidagi 13 «V» ga juda o’xshaydi. Kechasi yolg’iz qolib kimnidir kutayotgan
bo’lsangiz, har qanday juda sekin sharpa ham oyoq tovushlariga o’xshayveradi.
Sog’ingan do’stingizga biror jihati bilan o’xshash bo’lgan odamni
ko’rsangiz-chi?
Shunday qilib, inson idroki
shaxsiy ma’no va ahamiyat kasb etgan ma’lumot vositasida ongdagi bo’shliqni
to’ldirishga harakat qiladi. Birovning orqadan chaqirishini kutayotgan
bo’lsangiz, negadir albatta, bosh harfi to’g’ri kelgan ismni aytsa ham
tezginada o’sha tomonga o’girilib qaraysiz. Aynan shunday hodisalar ba’zan
idrokdagi xatoliklarning kelib chiqishiga olib keladi. Amerikalik Dj. Begbi
degan olim stereoskop orqali amerikalik va meksikalik bolalarga shakli unchalik
aniq bo’lmagan slaydlarni birin-ketin ko’rsatgan. Amerikalik bolalar ularni
beysbol o’yini, oq sochli qiz ifodalangan desalar, meksikalik bolalar ularni
buqalar jangi, qora sochli qiz, deb ta’riflaganlar. Ko’pchilik bolalar esa ko’rsatilgan
ikkita rasmdan faqat bittasini ko’rganini e’tirof etganlar. Demak, bizning
idrokimiz, uning mazmuni madaniy va ma’naviy muhitga ham bog’liq bo’lib, bu
kutishlar tizimidan kelib chiqarkan. G 4. O’zgarmas ma’lumotning idrok
qilinmasligi qonuni.

Bu qonunning mohiyati shundaki,
muntazam ta’sir etuvchi ma’lumot ongda uzoq ushlab turilmaydi. Masalan,
o’tirganingizda soatning tikqilashini eshitganmisiz? Ha, tovush eshitiladi,
lekin ma’lum vaqt o’tgandan so’ng u yo’q bo’lib qolganday - eshitilmaydi. Yoki
eksperiment sharoitida yolg’iz bitta nuqtadagi yorug’lik manbai ko’zga ta’sir
etilib, ko’z ham shu nuqta bilan bir vaqtda harakatga keltirib turilganda, 1-3
sekunddan so’ng odam yorug’lik manbaini ko’rmay qo’ygandek. Shunga o’xshash
eksperimentlar barcha idrok turlarida ham sinalgan. Past ohangli kuy ham ma’lum
vaqtdan keyin eshitmaganday hisni keltirib chiqarishini sinab ko’rishingiz
mumkin.
Nutq vositasida hadeb bir xil
so’zlarni qaytaraverish psixoterapevtik praktikada gipnotik holatni keltirib
chiqaruvchi omil sifatida ishlatiladi.
Chunki bir xil so’zlar hadeb qaytarilaversa, ular
o’zining ma’no - mohiyatini ham yo’qotadi. Masalan, ko’chalarda yuradigan
«folbinlar»ni ko’rganmisiz? Ular avtomatik tarzda aytadigan so’zlari aslida
ularning o’zlari uchun umuman ma’nosini yo’qotgan («baxtingdan ochaymi,
taxtingdan ochaymi?» va hakozo shunga o’xshash so’zlar). Har qanday harakat
hadeb qaytarilaversa, «psixologik to’yinish» hodisasi ro’y beradi va harakatlar
avtomatlashib, uning ayrim detallari umuman ong nazoratidan chiqadi. Masalan,
mahoratli raqqosa har qanday raqsga ham chiroyli, jozibali harakatlar bilan
o’yin tushib ketaveradi.
G
5. Anglanganlik qonuni.
Idrok qilayotgan shaxs uchun
figuraning anglanganlgi, uning zarurati va ma’nosi katta ahamiyatga ega
bo’ladi. Agar biz kuzatayotgan predmet, eshitayotgan nutq yoki his qilayotgan
narsamiz ma’nosiz, tushunarsiz, noaniq bo’lsa, biz juda tez charchaymiz va
toliqamiz. Masalan, xitoy tilini bilmaydigan odam shu tilda so’zlashuvchilar
orasiga tushib qolsa, psixologik jihatdan juda qiynaladi. Ya’ni, bizga
barcha narsalarda biror ma’no va mazmun kerak. Odam odatda tushunadigan
narsasinigina idrok qiladi. Hattoki, ma’ruzachining bugun tushuntirayotgan
ma’ruzasidagi faktlar sizning tushunchalaringiz va bilim doirangizdan uzoq
bo’lsa, professorga qarab o’tirgan bo’lsangiz ham uning gaplari qulog’ingizga
kirmaydi. Shunday paytlarda «Nima deyapti o’zi?» deb qo’shnimizdan so’rab
qo’yamiz ham, zero ma’ruzasi o’sha biz uchun qadrdon bo’lgan o’zbek tilida
gapirayotgan bo’lsa ham. Sinab ko’rish uchun o’rtog’ingizga bir nechta
so’zlardan iborat qatorni bering. Ular orasida mazmunan birbiriga bog’liq
bo’lmagan so’zlar, hattoki ma’nosiz (teskarisiga yozilgan so’zlar) bo’lsin.
Oraga 2-4 ta tanish o’zbek tilidagi so’zlardan aralashtiring. Bir daqiqa
mobaynida qarab, eslab qolganini qaytarishni so’rasangiz, o’sha 2-4 ta
so’zlardan boshqalarni deyarli «ko’rmaganining» guvohi bo’lasiz.
G
6. Taxminlarni tekshirish jarayonida
idrok qilish qonuni.

Biz idrok jarayonida ilgarigi
tajribaga tayanganimiz bilan ko’pincha adashamiz, ba’zan esa o’zimiz uchun
yangiliklar ochib, tajribani yanada boyitamiz. Ilgarigi tajriba va kelajakni
bashorat qilish insonga xos xususiyat bo’lib, bizning sezgi organlarimiz orqali
keladigan ma’lumotlarning ko’lami va imkoniyatlarini yanada oshiradi. Shu
nuqtai nazardan olib qaralganda, idrok - tashqi muhit to’g’risidagi
taxminlarimizni isbot qilishga qaratilgan faol jarayondir.

 Biz bevosita idrokimiz «tagiga
yetolmayotgan», «tushunmayotgan» narsalarni bevosita his qilgimiz, qo’limiz
bilan ushlab ko’rgimiz, ular bilan ishlagimiz keladi. Ya’ni, idrok qilinayotgan
narsada noaniqlik, sir paydo bo’lsa, biz «Bu nima bo’ldi?» degan savol asosida
taxmin qila boshlaymiz va uni tekshirish uchun harakat qilamiz. Aynan
harakatlar, amaliy ishlar idrokimiz imkoniyatlari va chegaralari kengaytiradi
va anglashga yordam beradi. Shuning uchun ham har bir ishni boshlashdan avval
nimaga egamiz, nima kerak va nima qilsak, tezroq yaxshi natijaga ega bo’lamiz,
degan savol bilan o’zimizdagi tajribada bo’lgan bilimlarimiz bilan unchalik
aniq bo’lmagan ma’lumotlarni tarozuga solish va imkon boricha nutqimiz,
harakatlarimiz bilan real tajribani kengaytirishga intilishimiz kerak. Shunday
qilib, bir qarashda oddiyroq tuyulgan idrok ham inson bilimlari,
tushunuvchanligi va faolligi bilan bog’liq psixologik jarayon bo’lib, u aslida
shaxsiy tajribamizning birlamchi asosi va bazasidir.

10.5. Xotira va shaxs tajribasining boyligi
Odam ko’rgan, his qilgan va
eshitgan narsalarining juda oz miqdorinigina eslab qola oladi. Ma’lum
bo’lishicha, bir vaqtning o’zida odam ongida 7 tadan ortiq belgiga ega bo’lgan
ma’lumotning qolishi qiyin ekan ekan. Bu yettita so’z, son, belgi, narsaning shakli
bo’lishi mumkin. Agar telefon raqamlari 8 ta belgili bo’lganda, uni yodda
saqlash ancha qiyin bo’larkan. Demak, ongning tanlovchanligi va ma’lumotlarni
saralab, terib ishlatishi yana bir psixik jarayonni - xotirani bilishimiz
lozimligini bildiradi.
Odatda biz biror bir materialni
o’qiydigan bo’lsak, uni hyech bir o’zgarishsiz eslab qolishga harakat qilamiz.
Lekin ajablanarlisi shundaki, borgan sari material ma’lum o’zgarishlarga yuz
to’tib, xotirada dastlabki paytdagisidan boshqacharoq bo’lib saqlanadi. Ba’zi
bir material yoki ma’lumot xoxlasak ham xotiradan o’chmaydi, boshqasi esa juda
qattiq xoxlasak ham kerak paytda yodimizga tushirolmaymiz Bu kabi savollar,
inson bilish jarayonlaridagi eng muhim savollar bo’lib, ba’zan o’z
taraqqiyotimiz va kamolatimizni ham ana shunday omillarga bog’lagimiz keladi.
Ma’lum bo’lishicha, inson miyasi
har qanday ma’lumotni saqlab qoladi. Agar shu ma’lumot biror sabab bilan odamga
kerak bo’lmasa, yoki o’zgarmasa, u ongdan tabiiy tarzda yo’qoladi. Lekin har
doim ham bizning professional faoliyatimiz manfaatlariga mos ma’lumotlarni esda
saqlash juda zarur va shuning uchun ham ko’pchilik ataylab xotira tarbiyasi
bilan shug’ullanadi.

Inson xotirasining yaxshi
bo’lishi, ya’ni his-kechinmalarimiz, ko’rgan - kechirganlarimizning mazmuni
to’laroq miyamizda saqlanishi quyidagi omillarga bog’liq:
n
esda saqlab qolish bilan bog’liq harakatlarning yakunlanganlik
darajasiga;
n     shaxsning
 o’zi   shug’ullanayotgan      ishga          nechog’lik     qiziqish bildirayotganligi
va shu ishga moyilligiga;
n
shaxsning bevosita faoliyat mazmuni va ahamiyatiga munosabatining
qandayligiga;
n
shaxsning ayni paytdagi kayfiyatiga; n irodaviy
kuchi va intilishlariga.

                                                                                unitilgan

 Xotira jarayonlari shaxsning
faoliyatdagi yutuqlariga bog’liq bo’lgani uchun ham, uning tabiati, qanday
kechishiga ko’plab olimlar ahamiyat berganlar. Masalan, nima uchun odam u yoki
bu ma’lumotni xotirada saqlaydi, degan savolga turli olimlar turlicha javob
beradilar. Masalan, fiziologlar uning sababini miyada hosil bo’ladigan nerv
bog’lanishlari - assosiasiyalar bilan bog’lashsa, bioximiklar - ribonuklein
kislota (RNK) va boshqa bioximik o’zgarishlar oqibatidadir, deb
tushuntiradilar.
 Psixologlar esa xotirani doimo
inson faoliyati, uning shaxs uchun ahamiyati va motivlar xarakteri bilan
bog’laydilar. Chunki shaxsning yo’nalganligi, uning hayotdagi mavqyei va
qobiliyatlarining rivojlanganlik darajasi aynan xotirasining mazmuniga bog’liq.
Shuning uchun hattoki, shunday gap ham bor: «Nimani eslashingni menga ayt, men
sening kimligingni aytaman».
  Amaliy nuqtai nazardan
xotiraning samaradorligi, uni o’quv va mehnat faoliyati jarayonida oshirish
katta ahamiyatga ega. Chunki ko’pincha odamlar orasida ishchanrog’i, o’quvchi
yoki talabalar orasida bilimlirog’i ham bir qarashda xotirasining kuchi bilan
boshqalardan ajralib turadi. Buyuk bobokalonimiz Amir Temurning xotirasi haqida
afsonalar yuradi. Masalan, u o’z qo’l ostidagi beklarning nafaqat ismini, balki
otasining ismlarini ham yoddan bilarkan, uchrashuvlarda bevosita nomini aytib
murojaat qilarkan. Bu fazilat ham uning o’z qo’l ostidagilar orasida obro’ining
balandligiga ta’sir ko’rsatgan. Amerikaning mashxur
Prezidentlaridan Avraam Linkoln ham ana shunday
fenomenal xotirani o’z yaqinlari va ish yuzasidan u bilan bog’liq bo’lgan
xodimlarga nisbatan namoyon etib, lol qoldirgan ekan. Demak, xotira tarbiyasi,
uni kerakli yo’sinda rivojlantirish - kerak bo’lsa, shaxsiy obro’ hamda ishdagi
samara masalasi bilan bevosita bog’liq ekan.
G        Xotiraning samaradorligi eslab qolishning ko’lami va tezligi,
esda saqlashning davomiyligi, esga tushirishning aniqligi bilan bog’lanadi.

Demak, odamlar ham aynan shu sifatlarga ko’ra ham
farqlanadilar:
n
materialni tezda eslab qoladiganlar;
n
materialni uzoq vaqt esda saqlaydiganlar;
n
istagan paytda osonlik bilan esga tushiradiganlar.
Ba’zi odamlarning xotirasiga xos
jihatlarni tug’ma deb atashadi. To’g’ri, oliy nerv tizimi, uning o’ziga xos
ishlash xususiyatlari xotiraning o’ziga xos individual uslubini belgilashi
mumkin. Lekin hayotda ko’pincha shaxsning bilish jarayonlari va sezgi
organlarining ishlash qobiliyatlariga bog’liq tarzda ajralib turadigan tiplari
haqida gapirishadi. Masalan, ayrim odamlar ko’rgan narsalarini juda yaxshi
eslab qoladi, demak, ularning xotirasi ko’rgazmali-obrazli
bo’lib, ko’zi bilan ko’rmaguncha, narsaning mohiyatini tushunmaydi ham.
Boshqalar esa o’zicha fikrlab, nomini aytib, mavxum tarzda tasavvur
qilmaguncha, eslab qolishi qiyin bo’ladi. Bundaylar so’z - mantiqiy
xotira tipi vakillaridar. Yana bir tipli odamlar bevosita his qilgan,
«yuragidan» o’tkazgan, unda biror yorkin emosional obraz qoldira olgan
narsalarni yaxshi eslab qoladilar, bu - emosional xotiradir.
Lekin yana bir xotira egalari borki, ularni fenomenal xotira
soxiblari deb atashadi. Psixologiyaga oid kitoblarda ana shunday xotiraga ega
bo’lgan kishilar to’g’risida ko’p yozilgan. Bu shunday kishilarki, ular bir
vaqtning o’zida nisbatan juda katta hajmdagi ma’lumotlarni esda saqlay oladi va
esga tushiradi. Masalan, tarixiy shaxslar orasida Yuliy Sezar, Napoleon,
Mosart, Gauss, shaxmat ustasi Alexin kabi insonlar xotirasi ana shunday noyob
bo’lganligi haqida ma’lumotlar bor. Taniqli, rus psixologi va neyropsixologi A.R.
Luriya ham ana shunday xotira soxiblaridan biri - asli kasbi jurnalist bo’lgan
Shereshevskiy degan shaxs xotirasini ataylab uzoq vaqt mobaynida o’rgangan.
Uning xotirasi shunday ediki, Dantening «Ilohiylik komediyasi»dan olingan
uzundan-uzoq parchani bir marta qarab olgandan so’ng, 15 daqiqadan so’ng
so’zma-so’z aytib bera olgan. Shunisi xarakterli ediki, komediya unga notanish
bo’lgan italyan tilida yozilgan edi. Ko’pchilikni qanday qilib yaxshi,
mustahkam esda saqlab qolish muammosi qiziqtirsa, Shereshevskiy uchun qanday
qilib unutish masalasi murakkab edi. Uni xotira obrazlari doimo qiynar, ko’rgan
narsalari ko’z oldida gavdalanaverar edi. Qanday qilib eslab qolasiz? degan
savolga u shunday javob bergan: men «materialni» o’zimga tanish va sevimli bo’lgan
Moskva ko’chalariga joylashtiraman. Bir marta bir materialning bir bo’lagi
o’sha «ko’chaning» salqin tushgan yeriga tushib qolib, esga tushirishi ancha
qiyin bo’lgan ekan. Shunga o’xshash har bir fenomenal xotira egalarining o’ziga
xos eslab qolish uslublari bo’lar ekan.

Shotlandiyalik matematik A. Etkin
1933 yili 25 ta bir-biri bilan bog’lanmagan so’zlardan iborat ikki qatorni
eslab qolib, hyech bir xatosiz uni 27 yildan keyin esga tushira olgan. «Qilich
va qalqon» kinofilmidagi rus razvedchigi I. Vaysning nasistlar tomonidan
rejalashtirilgan birinchi navbatda batamom yo’q qilinishi lozim bo’lgan
obyektlar - shifrlari bilan ko’rsatilgan ro’yhatini bir karra ko’rib chiqib,
bir necha daqiqadan so’ng esga tushirganini eslang. U ham guyoki, ko’rib
turganday o’sha ro’yhatlarni qaytadan o’qiganday, takrorlaydi. Tarixda bunday
kishilar bor va ular bizning oramizda ham yo’q emas. Muhimi shundaki, ana shu
fenomenal xotirani shaxs va jamiyat manfaatiga mos tarzda unumli ishlata
bilishdir.
Esda saqlangan ma’lumotni
xotiradan chiqarib olib, qayta tiklash ham muhim muammo. Chunki ko’pincha biz
xotiramizda kechagina o’qigan yoki yaqindagina o’qituvchimiz aytib bergan
ma’lumotning borligini bilamiz-u, lekin kerak vaqtda uni esga tushira olmaymiz.
Ma’lumotni xotiradan chaqirib olish omillariga quyidagilar kiradi.
Ma’mulotning anglanganligi. Biz
o’zimiz to’la anglagan, tushungan narsalarni osonrok esga tushiramiz. Masalan,
alfavitni juda oson esga tushiramiz, yoki 1, 2, 3, 4 va hakozo tartibli sonlarni
bir ko’rgandan so’ng u milliongacha bo’lsa ham esga tushirishimiz sirayam qiyin
emas. Lekin shu sonlardan bor yo’g’i 7 - 8 tasini teskari yoki aralash tartibda
yozilgan bo’lsa, ularni esga tushirish ancha mushkul bo’ladi. «Psixologiya»
yozuvini esga tushirish juda oson, lekin «i p i o x o ya s l g» harflari
to’plami aynan o’sha harflardan iborat bo’lsa ham sira esga tushira olmaymiz.
Demak, materialni yaxshilab esda saqlash va esga tushirish uchun uni tushunish
va anglash kerak. Mazmunini va mohiyatini tushungan xolda iloji bo’lsa,
o’zimizdagi qiziqishlarga bog’lay olishimiz kerak.

Kutilmagan ma’lumot.
Kutilmaganda paydo bo’lgan yangi va yaxshi ma’lumot ham yaxshi esga tushadi.
Masalan, sonlar qatorida berilgan bitta harf, yoki aksincha, harflar orasidagi
bitta son, uzun jumlalar orasida paydo bo’lgan qisqa jumla esga tezrok va
aniqrok tushadi. Buning oddiy sababi - biz kutilmaganda paydo bo’lgan ma’lumot
yoki narsaga hayratlanamiz, jonli emosiyalar bilan javob beramiz, bu esa yaxshi
eslab qolishga va kerak bo’lganda, yorqin tiklashga asosdir.
Ma’lumotning mazmun yoki shakl jihatdan bir-biriga
yaqinligi.
Masalan, agar ko’plab bir-biriga bog’liq bo’lmagan
so’zlar orasida «erkak» va «ayol» so’zlari paydo bo’lgan bo’lsa, bittasining
esga tushirilishi ikkinchisining ham esda tiklanishiga sabab bo’ladi. Shuning
uchun ham o’quv rejasiga kiritilgan barcha fanlar shunday birin-ketinlikda
beriladiki, birini o’zlashtirish ikkinchisining ham o’zlashtirilishi, bir -
birini to’ldirishga xizmat qilsin.
Esda saqlash vaqti bilan esga
tushirish vaqti o’rtasidagi farq. Odamda berilgan ma’lumotni idrok qilish
va shu orqali esda saqlash vaqti kanchalik ko’p bo’lsa, esga tushirish ham
osonroq bo’ladi. Shuning uchun ham uzoq muddatli xotirada saqlanadigan
informasiya uzoq vaqt mobaynida, ko’pincha bir necha marta qaytarib beriladi,
qisqa muddatlida esa bir marta, qisqa fursatda beriladi va shu narsa esga
tushirish kerak bo’lganda, tiklanmaydi. Masalan, biror tekstni kompyuterga
kiritish uchun o’rtog’ingizga berib, keyin nimalarni kiritganini so’rang. Javob
aniq: «Esimda yo’q». Ya’ni ma’lumotning umumiy mazmuni yodda qolsa ham, asosiy
tushunchalar va mohiyat esda qolmaydi.
Shunday qilib, xotira faol
jarayon bo’lib, u shaxsning u yoki bu turli ma’lumotlar bilan ishlash malakasiga,
unga munosabatiga, materialning qimmatini tasavvur qilishiga bevosita bog’liq
bo’ladi. Eng xarakterli narsa shuki, inson faqat eshitgan ma’lumotining 10
foizini, eshitgan va ko’rgan narsasining 50 foizgachasini, o’zi faol bajargan
ishlarining deyarli 90 foizini yodda saqlaydi. Bu ko’plab psixologik
eksperimentlarda isbot qilingan. Shaxsning o’zi uylab topib, o’zi bevosita
bajargan ishlari juda oson esga tushadi. Bu hodisa psixologiyada generasiya
effekti deb ataladi.
Agar talaba yoki o’quvchi ham o’zi biror teoremani
mustaqil ravishda isbot qilgan bo’lsa, yoki biror xulosaga mustaqil ravishda
kelolgan bo’lsa, o’qituvchi tushuntirgan hodisaga yaqin narsa to’g’risida
o’rtoqlariga so’zlab bergan bo’lsa, albatta uni xoxlagan paytda osongina esga
tushiradi. Shuning uchun ham oxirgi paytlarda o’yin metodlari, munozara
metodlaridan o’quv jarayonida ham keng foydalanilmoqda. Hattoki, kattalarni
qisqa fursatda o’qitish va malakalarini oshirishda ham turli xil amaliy
o’yinlardan, ijtimoiy psixologik treninglardan foydalanishning ma’nosi ham
shunda - yaxshi va tez eslab qolish hamda samarali esga tushirish. Iqtisodiy
o’quvlarda turli xil «keys stadi» larni tahlil qilish va o’z nuqtai nazaricha
maqbul harakat shakllari qarorlar qabul qilish ham mutaxassislar malakasini
oshirishga samarali ta’sir ko’rsatadi.

10.6. Xotiraning qonunlari
 Shaxs o’z xotirasini yaxshilash
istagi bo’lsa, u xolda xotiraning sakqiz qonunini eslab kuyishni taqlif etamiz:

G
1. Anglanganlik qonuni.
 Oddiy, lekin murakkab qonun, ya’ni berilgan
materialni qanchalik chuqur anglasak, shunchalik uni mustahkam xotirada
muhrlagan bo’lamiz.
G
2. Qiziqish qonuni.

 Anatol Frans: «Bilimlarni yaxshi hazm qilish uchun
uni ishtaha bilan yutish kerak» deganda, albatta, materialga jonli qiziqish
bilan munosabatda bo’lishimiz, va uni yaxshi ko’rishimiz kerakligini nazarda
tutgan.

    Ma’lum mavzu yuzasidan bilimlar qanchalik ko’p
bo’lsa, yangisini esda saqlab qolish shunchalik oson bo’ladi. Masalan, ilgari
o’qigan biror kitobni qaytadan o’qib, uni yangidan o’qiyotganday his qilsangiz,
demak, siz ilgarigi tajribangiz yetishmaganligidan uni yaxshi o’zlashtira
olmaganligingizni his qilishingiz mumkin. Demak, eski bilimlar ham tajribaga
aylangandagina, yangilariga zamin bo’la oladi.
G
4. Eslab qolishga tayyorlik qonuni.

 Biror materialni eslab qolishdan avval, bo’lgusi
aqliy ishga qanday hozirlik ko’rgan bo’lsangiz, shunga mos tarzda eslab
qolasiz. Masalan, fizika o’qituvchisining barcha darslari sizga doimo ma’kul
bo’lgan bo’lsa, Siz: «Bugun ham yangi narsa o’rganib chiqaman», deb o’zingizni
ishontirasiz va oqibatda natija ham yaxshi bo’ladi. Yoki vaqtga nisbatan
tayyorlik ham shunday. «Bir amallab imtixon topshirsam, keyin qutulaman», deb
darsga tayyorlangan bo’lsangiz, imtixon tugagach, guyoki miyangizni birov
«yuvib qo’yganday» tasavvur hosil bo’ladi. Agar materialni mutaxassis bo’lishim
uchun juda kerak, deb umringiz oxirigacha muhimligini anglasangiz, u narsa
xotirada muqim saqlanadi.
G
5. Assosiasiyalar qonuni.

                                           Bu
qonun haqida eramizdan avval Arastu ham yozgan edi.
Qonunning mohiyati shundaki, bir vaqtda shakllangan
tasavvurlar xotirada ham yonma-yon bo’ladi. Masalan, ayni konkret xona o’sha
yerda ro’y bergan hodisalarni ham eslatadi.
G
 Harflarni alfavitdagi tartibida yoddan aytish oson,
uni teskarisiga aytish qiyin bo’lganidek, xotirada ham ma’lumotlarni ma’lum
tartibda joylashtirishga va kerak bo’lganda, tartib bilan birin-ketin tiklash
maqsadga muvofiqdir.

 Eslab qolinadigan narsa to’g’risidagi birinchi
taassurot qanchalik kuchli bo’lsa, unga aloqador obraz ham shunchalik yorqin
bo’ladi. Bundan tashqari, siz uchun ahamiyatli va jozibali ma’lumotlar oqimida
eslanayotgan material ham yaxshi esga tushiriladi.
                               G                                                    8. Tormozlanish qonuni.
 Har qanday muayyan ma’lumot o’zidan oldingi
ma’lumotni tormozlaydi. Shuning uchun uning o’chib ketmasligi uchun yangini
esda saqlashdan avval mustahkamlash choralarini ko’rishingiz kerak.

D
emak, yaxshi kuchli bilimlarga ega bo’lish uchun har
bir predmet yoki fanning mavzularini o’ziga xos tarzda yoqtira olish va
xotirada saqlash uslublarini ishlab chiqishingiz kerak ekan. Lekin albatta,
matematika fanidan keyin fizikani, tarixdan keyin adabiyot fanini, she’r
yodlashni uyqu oldidan amalga oshirmaslikni maslahat beramiz.

10.7. Bilish jarayonlarini boshqarish usullari
 Idrok va xotira jarayonlarining
samaradorligi va ularni boshqarish yana bir psixik jarayon diqqatga bog’liqdir.
Diqqat – shunday psixik jarayonki, u shaxs ongining narsa va xodisalarga
yo’nalganligini aks ettiradi. Hosil bo’lish va amal qilish xususiyatiga ko’ra
diqqat ikki turli: ixtiyorsiz va ixtiyoriy bo’ladi. Ixtiyorsiz diqqat kishining
anglashilgan niyatlari va maqsadlaridan mustasno tarzda hosil bo’ladi.
Ixtiyoriy diqqat ongli ravishda boshqarilayotgan va tartibga solingan bo’ladi.
Ixtiyorsiz diqqatning paydo bo’lishi psixofiziologik va psixik omillar bilan
belgilanadi. Ixtiyoriy diqqat shaxs faoliyatida namoyon bo’ladi. Shu diqqat
turi borligi tufayli kishi xotiradan o’zi uchun zarur ma’lumotlarni faol
tarzda, tanlab ajratib olishga, to’g’ri qarorlarni tanlashga, faoliyat
jarayonida paydo bo’ladigan vazifalarni amalga oshirishga layoqatli bo’ladi.
Diqqatning xususiyatlariga: ko’chishi, barqarorligi, taqsimlanishi va ko’lami
kiradi. Diqqatning salbiy jihati ham mavjud. Bu parishonxotirlikdir.
Parishonxotirlik diqqatni uzoq vaqt davomida jadal bir narsaga qaratishga
layoqatsizlikda, diqqatning tez-tez va oson bo’linib turishida namoyon bo’ladi.
Bu esa o’qish va ishda susayishga olib keladi. Shuning uchun har bir talaba o’z
ta’lim faoliyatini samaradorligini oshirishi uchun diqqat xususiyatlarini
bilishi bilan birga, uni boshqarish va rivojlantirish omillarini topa olishi
kerakdir.

 Diqqatni ilmiy tadqiq etish
N.V.Dobrinin, N.V.Kuz’minina, I.V.Straxov, M.V.Gamezo, F.N.Gonobolin kabi bir
qator olimlar tomonidan olib borilgan. Diqqat jarayonining fiziologik
asoslarini tushuntirishda esa rus fiziologlari I.P.Pavlov, A.A.Uxtomskiylarning
olib borgan ishlari muhimligi bilan ajralib turadi. Ularning ta’limotlariga
asosan, diqqatning xolatlari, sifatlari, xususiyatlari, birinchidan,
qo’zg’alish va tormozlanish jarayonlarining o’zaro birgalikdagi harakati bilan,
ikkinchidan, miya strukturasida hukm suruvchi qo’zg’aluvchanlik bilan
uyg’unlikka egadir.
 Diqqat muammosini boshqa psixik
jarayonlar bilan bog’liq jihatlarini N.N.Lange, A.R.Luriya va boshqalar ham
o’rganganlar. N.N.Lange diqqat muammosini o’rganishda qadimgi davrdan boshlab,
to 19 asrgacha bo’lgan rivojlanish bosqichini sakkizta turkumga ajratgan holda
tahlil qiladi.

 Diqqat xususiyatlarini bilish har bir shaxsning
faoliyatida ma’lum samaraga olib kelgani bois, uni o’rganish va diagnostika
qilish shaxsga albatta yordam beradi.

Qisqacha xulosalar:
 Shaxs va uning tashqi olamni
bilish imkoniyatlari bilish jarayonlari, ya’ni psixik jarayonlar orqali
tushuntiriladi. Ularga sezgilar, idrok, diqqat, tafakkur, xotira, hayol kiradi.
Bu psixik jarayonlarning o’ziga xos xususiyatlarini va qonuniyatlarini bilish
shaxsning faoliyatini ifodalashda yordam beradi. Shuningdek, uning faoliyati,
masalan, o’qish faoliyati, mehnat faoliyati samarali bo’lishiga olib keladi.
Ta’lim va tarbiya jarayonida bilish qobiliyatlarini takomillashtirishning psixologik
tamoyillari va shartlari mavjud bo’lib, bu o’z navbatida shaxsning o’zo’zini
anglashi va boshqarishi uchun katta ahamiyatga egadir.

O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
1.
Professional bilimdonlik nima?
2.
Bilish jarayonlariga nimalar kiradi?
3.
Idrok deb nimaga ataladi?
4.
Idrok qanday qonuniyatlarga ega?
5.
Xotira deb nimaga ataladi?
6.
Xotiraning mustaxkam bo’lishi qanday omillarga bog’liq?
7.
Xotiraning sakqiz qonuni qanday mazmunga ega?
8.
Diqqat deb nimaga ataladi?
9.
Parishonxotirlik qanday jarayon?
10.   Mantiqiy
va mexanik xotiraning bir - biridan farqi nimada?

Adabiyotlar ro’yhati:
1.  G’oziyev
E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob. 2.  Psixologiya.
Uchebnik .- Pod red. A.Kro’lova, - M., 1998
3.
“Psixologiya” Uch.T-2. “Prospekt”. Moskva - 2004.
4.
Gamilton. Ya.S. “Chto takoye psixologiya”. “Piter”, 2002.
5.
Drujinina V. “Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
6.
Azizxujayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. –
T.:TDPU, 2003. 7. Ishmuxamedov R.J. “Innovasion
texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish yullari”. – T.: TDPU,
2004.
8.    Sayidaxmedov
N. “Yangi pedagogik texnologiyalar”. –
9.    Karimova
V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b. 10. N. Xo’jayev va
boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
11. Ochilova G.O., Musaxanova G.O.
“Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007 yil. 12. Akramova F. Ochilova G.O.,
Musaxanova G.O. “Pedagogika. Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007 yil.
13.   Ochilova G.O.,
Musaxanova G.O. “Pedagogik maxorat” Toshkent.
TDIU, 2007 yil
14.   Psixologiya i
pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina. Moskva 2003.
                                     15.«Pedagogika»
       V.A.Slastenin,        I.F.Isayev,       A.I.Mixenko,
Ye.N.Shiyanov. Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
16. Podlaso’y I. P. Pedagogika. Moskva ,2003.
17.www. inter – pedagogika. ru. 18. www.expert.psychology.ru
11-BOB. TAFAKKUR VA MUSTAQIL FIKRLASH SHARTSHAROITLARI. IJODIY VA MANTIQIY
FIKRLASH – SOG’LOM
MA’NAVIYAT VA E’TIQODNI TARBIYALASHNING OMILI
SIFATIDA

11.1.Tushunish va tafakkur
qilishning ijtimoiy mohiyati.
11.2.Tafakkurning turlari.
11.3.Tafakkur shakllari.
11.4.Tafakkur operasiyalari.
11.5.Mustaqil fikrlash - sog’lom
ma’naviyatning mezoni sifatida.

11.1.Tushunish va tafakkur qilishning ijtimoiy mohiyati
 Inson idrok qilgan, xotirasida
saqlab qolgan narsalarning barchasi uning uchun ma’lum ma’no va mohiyatga ega
bo’ladi. Aks xolda u eslab qolmaydi ham, keyingi safar analogik obyekt bilan
to’qnash kelganda, unga diqqatini qaratmaydi ham, figura fonga aylanib
qolaveradi. Ya’ni, biz ko’rgan, eshitgan, his qilgan narsalarimizning barchasi ma’noli,
kerak bo’lsa, ma’nili bo’lishini xohlaymiz. Shunisi xarakterliki,
ana shunday narsa va hodisalarga biz tomondan beriladigan ma’no har bir alohida
shaxs tomonidan turlicha idrok qilinadi. Masalan, olim uchun har qanday kitob -
hayotining ma’nosi bo’lsa, dexqon uchun yer va undan olinadigan hosil - ahamiyatli
hisoblanadi. hattoki, bitta narsaning o’zi turli odamlar uchun turli xil ma’no
va mazmun kasb etadi. O’sha kitob misolini oladigan bo’lsak, kitob industriyasi
bilan shug’ullanuvchi muhandis uchun - ishlab chiqarish mahsuloti, kitob
do’koni sotuvchisi uchun - tovar - mahsulot, o’quvchi uchun - ilm manbai,
muallif olim uchun - ijodining mevasi, eng qimmatli narsadir. Har bir alohida
narsaga bo’lgan munosabatimiz uning biz uchun qadr-qimmatiga bevosita ta’sir
etadi, u gox ijobiy, gox salbiy bo’lishi mumkin. Shu nuqtai nazardan ham biz
narsa va hodisalarga tanlab munosabatda bo’lamiz. Tilshunoslikni kasb etib
tanlagan talaba uchun kibernetik modellashtirishga bag’ishlangan ma’ruza
qanchalik zerikarliday tuyulsa, iqtisodchilik kasbini egallamoqchi bo’lganlar
uchun pul, foyda va daromad olish yo’llari haqidagi ma’lumotlar shunchalik
ahamiyatli, oddiy so’zning morfologik tahlili - shunchalik befarqlik holatini
keltirib chiqaradi. Demak, bizning dunyoni, uning sir-asrorlarini
tushunishimizning zaminida narsa va hodisalarning biz uchun shaxsiy aloqasi,
ahamiyatliligi darajasi yotadi. Ana shunday dunyoni tushunishimiz, anglashimiz
va unga ongli munosabatimizni bildirib, izxor qilishimizga aloqador bilish
jarayoni psixologiyada tafakkur, fikrlash deb ataladi.
G Tafakkur - inson ongining bilish obyektlari
hisoblanmish narsa va hodisalar o’rtasida murakkab, har tomonlama aloqalarning
bo’lishini ta’minlovchi umumlashgan va mavxumlashgan aks ettirish shaklidir.
Tafakkur muammolari uzoq
vaqtgacha o’zining murakkabligi bilan psixologlar nazaridan chetda bo’lgan, u
asosan faylasuflar va mantiqshunoslar fikr yuritadigan masala hisoblangan.
Psixologiya ilmining otaxoni hisoblanmish nemis olimi Vilgelm Vundt ham psixologiyani
ikkiga bo’lib - fiziologik psixologiya (eksperimental yo’l bilan bilish
jarayonlarini o’rganuvchi fan) va halklar psixologiyasi kismlariga bo’lib,
oxirgi psixologiyaning tarkibiga nutq va tafakkur psixologiyasini ham kiritgan
va uni eksperimental tarzda o’rganib bo’lmaydi, ularni tushuntirish mumkin
xolos deb hisoblagan. Bu xulosalar aslida tafakkur va fikrlash jarayonlarining
naqadar murakkab tabiatga ega ekanligidan dalolat beradi. Lekin shunday bo’lsa
ham shuni ta’qildash joizki, birinchidan, tafakkur va fikrlash jarayonlari - bu
bilish jarayonlari;
*
ikkinchidan, ular ham shaxs tomonidan borliqni aks ettirish
shakli, umumlashtirib, bilvosita aks ettirish shakli;
*
uchinchidan, bu jarayonlar ham eksperimental psixologiya
tomonidan o’rganiladi;
*
to’rtinchidan, tafakkur bilishning eng oliy va yuqori darajadagi
shaklidir.
                                    Tafakkur       predmetini
      belgilash       uchun       mukammal     ta’rif
O.K.Tixomirovning darsligida kuzatiladi: “ Tafakkur-
bu o’z mahsuloti bilan voqyelikni umumlashtirib, bavosita aks ettirishni
xarakterlaydigan, umumlashtirish darajasi va foydalanadigan vositalariga hamda
umumlashmalar yangiligiga bog’liq ravishda turlarga ajratishdan iborat jarayon,
bilish faoliyatidir”. Hozirgi davrda tafakkurning predmeti yuzasidan
turli-tuman qarash va ta’riflar mavjuddir. S.L.Rubinshteyn fikriga ko’ra
tafakkurni psixologik jihatdan o’rganishning asosiy predmeti- jarayon, faoliyat
tariqasida namoyon bo’lishdir, ya’ni u subyekt faolligini ta’kidlaydi.
A.N.Leontyev esa tafakkurni turli ko’rinishlarga ajratib, fikr yuritish
faoliyati ekanligini uqtiradi, lekin uni predmetli amaliy faoliyat deb
nomlaydi. P.Ya.Galperin fikriga ko’ra, tafakkur - bu oriyentirlash tadqiqot
faoliyatidir. A.V.Brushlinskiy tafakkurning muhim yangilikni qidirish va
ochish, gipoteza va nazariyalarni bashorat qilish, oldindan payqash
xususiyatlari kabi jihatlarini ko’rsatib o’tadi. U tafakkurni umumlashtirib,
unda yangilikni izlash va ochish xususiyati mavjudligini isbotlab bergan
olimdir.
Tafakkurning oliyligi va
murakkabligi shundaki, u idrokdan farqli, bevosita aks ettirish bo’lmay,
narsalar va ularning xossalarini ular yo’q paytda ham aks ettirishga imkon
beradi. Masalan, Afrikaning subtropik xududlari to’g’risida gap ketganda,
umrida biror marta Afrikaga bormagan odam ham subtropiklik xossasini b i l g a
n i uchun ham ushbu axborotni tushunib, uni qabul qila oladi. Sinov paytida
talaba kecha o’qigan, laboratoriya sharoitida sinab ko’rgan qonuniyatlar
xususida xuddi ro’parasida namoyon bo’layotganday, obrazli qilib gapirib
berishi, ro’y bergan hodisalarni yana formulalar va statistik hisob-kitoblar
vositasida isbot qilib berishi ham mumkin. Bu operasiyalarning asosida tafakkur
jarayonlari yotadi.
Tafakkur qilishimizni
ta’minlovchi organ - bu bizning miyamiz. Barcha hisob-kitob ishlari - eng
elementar harakatlarni rejalashtirishdan tortib, murakkab mavxum teoremalarni
isbot qilishga qaratilgan operasiyalar miyada sodir bo’ladi. Shuning uchun ham
juda charchab turgan paytda odamdan biror qiyinrok masala xususida fikr
bildirishini so’rasangiz, «hozir boshim og’rib turibdi, juda charchaganman,
biroz o’zimga kelay, keyin fikrlashamiz», deb javob beradi. Demak, miya
faoliyati bilan fikrlash faoliyati o’zaro uzviy bog’liq ekan. Miyamizning
fikrlash qobiliyati va imkoniyatlari shunchalik salmoqliki, ayrim olimlarning
fikricha, uning ishlash qonunlari hozir biz ishlatayotgan kompyuterlar emas,
yana 100-200 yillardan keyin paydo bo’ladigan murakkab, o’ta «aqlli»
kompyuterlar faoliyatiga yaqin ekan.
Kallamizga kelgan barcha uy -
hayollar - bu fikrlardir. Normal insonni fikrsiz tasavvur qilib
bo’lmaydi, har on, har dakikada odam miyasi kandaydir fikrlar bilan band
bo’ladi. Ularni tartibga solish, keragiga diqqatni qaratish, ichki yoki tashqi
nutq vositasida uni yechish - fikrlash jarayonidir.
Fikr yuritishning umumlashtirish operasiyasi ushbu turlarga
bo’linadi:
1.    Mazmuniga
ko’ra: elementar; empirik; tushunchali; nazariy.
2.    Fikrning
yo’nalishiga ko’ra: xususiydan umumiyga; umumiydan xususiyga; yakkadan umumiyga
va undan xususiyga; umumiydan xususiyga va o’sha umumiydan yanada umumiyga;
kamroq umumiydan yanada umumiyga; yagona umumiy holatdan yanada umumiyroqqa.
Fikrlash jarayoni aslida ma’lum
bir masala, muammo, jumboqni hal qilish kerak bo’lganda paydo bo’ladi. Fikrlash
doimo bir narsa xususida kamida bitta yechimni berishi shart, aks xolda u
boshqa jarayonga - hayol, fantaziyaga aylanib ketishi mumkin. Fikr, g’oya, aniq
yechim bo’lmaganda, inson miyasining borlikdagi narsa va hodisalar mohiyatini
aks ettirishi hayol deb ataladi. Shuning uchun ham do’stlar
davrasida ba’zan muammo xususida tortishuv bo’lib qolganda, aniq bilimi yoki
g’oyasi yo’qligi tufayli kallasiga kelgan narsani aytgan bolaga qarab «Juda
olib qochishga ustasan-da, hayolparast» deyishadi.

18-rasm. Miyaning absolute hagmi

19-rasm. Miyaning tanaga nisbati

Shunday qilib, muammo yoki jumboqlar bizni fikrlashga majbur
etadi.
Masalan, shunday masalani olib ko’raylik. Sizga
mixlar solingan bir karton quticha va ikkita sham, bolg’acha berilgan. Vazifa:
eshikka shamni o’rnatib, yoqib qo’yish kerak. Kim qanday yechadi? Albatta,
birdaniga to’g’ri yechimga kelish qiyin. Agar kutichani bo’shatish mumkinligi
va uni shamdon sifatida eshikka kokish mumkinligi to’g’risida fikr kallaga
kelmaguncha, yechimni topish qiyin. Ayni shu masala ikki xil shart bilan
berilgan: bittasida kuticha mixlar bilan tula deyilgan, ikkinchisida quticha
bo’sh deb berilgan. Ikkinchi holatda bolalar uning yechimiga tezroq kelishgan.

Psixologlarning fikricha, har
qanday masalani yechish mobaynida odam uning shartlarini bir necha variantlarda
tasavvur qilsagina yechimga kelarkan. Agar idrok bilan bog’laydigan bo’lsak,
figura fonga, fon esa figuraga aylanadi, ularning o’rinlari almashadi va
hakozo. Bundagi individual farq shundaki, ba’zi bolalar yechimga
to’g’ridan-to’g’ri figura asosida keladi, boshqalar esa bir necha yechimning
variantlarini ko’zoldiga keltirib, so’ngbir qarorga keladi. Kimdir juda tez
fikrlaydi, kimdir juda sekin. Shuning uchun ham test yechish jarayonida
yonma-yon o’tirgan ikki bola bir xil yechimni belgilaydi, lekin o’sha yechimga
kelish yo’llari har birida o’ziga xos bo’ladi. Aynan shu jarayonning qanday
kechishini tafakkur psixologiyasi o’rganadi. Muammoning yechimi ba’zan
birdan, yorkin yulduzday yark etib paydo bo’ladi. Bunday psixologik holat
psixologiyada insayt - oydinlashuv deb ataladi. Odam qachon ana
shunday fikrlarda tiniklik, insayt paydo bo’lganini o’zi ham bilmaydi. Eng
iqtidorli, zukko olimlar ham o’zfikr yuritish qonuniyatlariga e’tibor berib,
yangi g’oya qachon, qanday yo’l bilan paydo bo’lganiga javob topolmaganlar.
Hattoki, ba’zan shunday ham bo’ladiki, yangilik kashf etgan olim o’zining fikri
naqadar noyob ekanligini ham anglash imkoniyatiga ega bo’lmaydi, qolaversa,
kashfiyot go’yoki uniki emasday, qayerdan kelib qolganini ham tushunmaydi.
Shuning uchun ham ko’plab genial kashfiyotlarning haqiqiy qadr - qimmati
muallif o’tib ketgandan keyin tarix tomonidan baholanadi. Xuddi shunday qadrga
ega bo’lgan kashfiyotlar yurtimizda yashab o’tgan yuzlab allomalar ijodiga
taalluqli. Masalan, Ibn Sino, Alisher Navoiy, Abu Nasr Farobiy, Al-Farg’oniy,
Xorazmiy, Zamashhariy kabi allomalar o’zlari ijod qilgan paytlarida yaratgan
g’oyalari va kashfiyotlarining qanchalik ahamiyatli va o’lmas ekanligini
keyingi avlod, butun bir insoniyat tarixi isbot qilib, tan oldi. R. Dekartning
kallasiga analitik geometriya g’oyasi kelganda, o’zida yo’q xursand bo’lgan va
cho’kkalab, yig’lab shu fikrni unga ato etgan Xudoga sajda qilgan ekan.
Darhaqiqat, miyadagi tiniqlik, oydinlashuv avvalo Olloxning inoyati, qolaversa,
o’sha fikr egasining mashaqqatli mehnati, tinimsiz ilmlar dunyosida to’kkan
zaxmatli terlari evaziga ro’y beradi. Umuman yangiliklar ochish, ijod qilishga
aloqador tafakkur turi uning eng ahamiyatli va shu bilan birga eng qiyin
turidir. Chunki ijodkor, yoki kashfiyotchi nimanidir kashf qilishni xohlaydi,
tinimsiz izlanadi, lekin qachon, qanday sharoitda, qanday yo’l bilan uni
ochishi mumkinligini o’zi ham bilmaydi. Shu o’rinda akademik Kedrovning
Mendeleyev davriy jadvalini kashf qilganligi xususidagi esdaliklari juda
o’rinli. Olim uzoq vaqt mobaynida barcha kimyoviy elementlarni ma’lum qonuniyat
asosida jadvalga tushirishni o’ylab yurgan. «Kallamga kelyapti-yu, uni
ko’rolmayapman», deb tashvishlanardi olim. Kunlardan bir kun u juda toliqib,
yozuv stoli ustida uxlab qolganda, tushida davriy jadvalni «ko’rgan». Xursand
bo’lib ketib, uyg’ongan zaxoti moddalarni jadvalga joylashtira boshlagan.
Tushdagi ishi bilan o’ngidagi ishining farqi shu bo’lganki, tushida yengil
moddalar pastda joylashgan bo’lgan, Mendeleyev ularni o’ngida «to’g’rilab»
chiqqan. Bu ham o’sha insaytga bir misol.

11.2.Tafakkurning turlari
Insonning fikrlash jarayoni
tahlil qilinganda, uning qanday shakllarda kechishi ahamiyatli bo’lib, bu uning
turlari va shunga ko’ra fikrlashdagi individuallik masalasidir. 6-jadvalda
tafakkurning turli mezonlar asosidagi klassifikasiyasi keltirilgan.

G    Hayot mobaynida uqiganlarimiz, ma’lum
shart-sharoitlarda konkret dalillar va nazariy bilimlar asosida mushohada
qilgan bilim va g’oyalarimiz asosida yuritgan fikrlash jarayoni nazariy
tafakkurdir.

G    Amaliy tafakkur bevosita hayotda va harakatlarimiz
mobaynida hosil bo’lgan fikrlarimizga asoslanadigan tafakkurimizdir.

G    Ko’rgazmali - harakat tafakkurining xususiyati shundaki, u ham odamning
real predmetlar bilan ish qilayotgan paytdagi fikrlash jarayonini nazarda
tutadi.

G    Ko’rgazmali - obrazli tafakkur esa ko’rgan-kechirgan narsalar va
hodisalarning konkret obrazlari ko’z oldimizda gavdalangan chog’da ularning
mohiyatini umumlashtirib, bilvosita aks ettirishimizdir.

                                                                                6-
Jadval
Tafakkur turlari

Shakliga ko’ra

ko’rgazmali harakat
            ko’rgazmali
                   obrazli,
mantiqiy

Ko’riladigan             masalaning
xarakteriga ko’ra

Nazariy, amaliy

ijodiylik elementiga ko’ra

Konvergent, divergent

yangiligi va noyobligiga ko’ra

            Reproduktiv,
             produktiv
(ijodiy)

G    Mantiqiy tafakkur - bu mavxum tafakkur bo’lib,
so’zlar, so’zda ifodalangan bilim, g’oya va tushunchalarga tayangan xolda
bevosita idrokimiz doirasida bo’lmagan narsalar yuzasidan chiqargan
xukmlarimiz, mulohazalarimiz bu tafakkurga misol bo’la oladi.

Masalan, olam, uning noyob va murakkab hodisalarini
falsafiy o’rganish faqat mavxum, abstrakt tafakkur yordamida mumkin bo’ladi.

G    Fikrlashimizning yana bir turi reproduktiv
bo’lib, uning mohiyati - ko’rgan-bilgan narsamizni aynan qanday bo’lsa,
shundayligicha, o’zgarishsiz qaytarish va shu asosda fikrlashga asoslanadi.

G    Undan farqli produktiv yoki
ijodiy tafakkur - fikrlash elementlariga yangilik, noyoblik,
qaytarilmaslik qo’shilgandagi tafakkurni nazarda tutadi.

G    Shunga bog’liq bo’lgan konvergent
fikrlash masalaning yechimi faqat bitta bo’lgandagi fikrlashni nazarda tutadi.

G    Divergent tafakkur - fikrning shunday turiki, u shaxsga
bir muammo yoki masala yuzasidan birdaniga bir nechta yechimlar paydo
bo’lishini taqozo etadi.

Aynan ana shunday ijodiy tafakkur
divergent shaklda bo’lsa, u ijodiy parvoz, yangiliklarni kashf etishga asos
bo’ladi. Fikrning kashf etish, yangilik yaratishga qaratilgan faoliyati ba’zan
uning kreaktivlik sifati bilan bog’lab tushuntiriladi.
Kreaktivlilik - shunday hislatki, u guyoki yo’q joyda bor qiladi, ya’ni
oddiygina, jo’ngina narsalarga boshqacha, birovlarnikiga o’xshamagan
yondashuvlarni talab qiladi. Masalan, uchta so’z berilgan - «qalam», «ko’l»,
«ayiq». Uchalasini qo’shib, yangi jumlalar tuzish kerak. Har kim o’zidagi
kreaktivlik darajasiga ko’ra turli xil jumlalar tuzsa bo’ladi, masalan, «Bola
qalamni olib, ko’lda cho’milayotgan ayiq rasmini chizdi». Yoki «Terak
qalamchalari ekib chiqilgan ko’l yokasida bir ayiq bolasini cho’miltirardi».
Shunga o’xshash ko’plab jumlalar tuzish mumkin.

 Mashxur olim K. Yung insonlarni
fikrlashlariga ko’ra asosan ikki toifaga bo’lgan edi:

1.
Intuitiv tiplilar. Bu shunday toifali kishilarki,
ularda ko’pincha hissiyotlar mantiqdan ustun keladi va miya faoliyati bo’yicha
ham o’ng yarim sharlar faoliyati chapnikidan ustunroq bo’ladi. Ko’rib, his
qilib, yorqin emosional munosabat shakllantirilmaguncha, bunday odamlar biror
xususda fikrlarini bayon eta olmaydilar.
2.
Fikrlovchi tiplar. Bunday kishilarda doimo mantiq,
mulohaza hissiyotlardan ustun bo’ladi va miyasining chap tomoni o’ngiga
nisbatan dominanta(ustun) hisoblanadi. Bundaylar gapira boshlashsa, ko’pincha,
«Faylasuf bo’lib ket-e», deb ham qo’yishadi. Chunki ular o’zlarigacha bo’lgan
bilimlar, mantiqiy fikrlash borasidagi yutuqlarga tayanib, doimo to’g’ri
gapirishga, doimo fikrlarini mantiqan asoslash - argumentasiya qilishga harakat
qiladilar. Aniq va texnika, tibbiyot fanlari bilan shug’ullanuvchilarda ana shu
tafakkur tipiga moyillik va psixologik hozirlik bo’lsa, ular o’z kasblari
borasida juda yaxshi natijalarga erishadilar. Ulardan farqli birinchi toifa
vakillaridan yaxshi yozuvchilar, shoirlar, tilshunoslar, psixologlar yetishib
chiqadi.

11.3. Tafakkur shakllari
 Tafakkur qilish shakllari yoki
formasiga tushunchalar, xukmlar va xulosa chiqarish kiradi.

Masalan, «ong» tushunchasini
oladigan bo’lsak, uning eng muhim va boshqa tushunchalardan farq qiladigan
jihatlarini ajratishimiz kerak: faqat insonga xoslik, oliy darajadagi aks
ettirish, olamni bilish mexanizmi ekanligi va hakozo.
Xukmlar - atrofimizdagi narsalar va
hodisalar o’rtasidagi bog’liqlikni

Masalan, «Inson ongli mavjudot»
degan hukm - fikr «odam, inson», «ong» va «mavjudot» tushunchalari o’rtasidagi
bog’liqlikni ifodalab turibdi. Ana shunday hukmlar bizning nutqimizda har kuni
juda ko’p ishlatiladi va ular tabiatan turli bog’liqliklarni yo tasdiqlaydi,
yoki inkor qiladi, rost yoki yolg’on bo’ladi. Shaxsning insoniyligi aslida u
ishlatadigan iboralarning qanchalik mantiqqa, hayotiy haqiqatlarga to’g’ri
kelishi, argumental ekanligi bilan baholanadi. Doimo to’g’ri, mantiqan fikr
yuritgan odamni biz «bama’ni, gapida jon bor, haqiqatguy» deb ta’riflaymiz.
G        Xulosalar - mantiqiy tafakkurning yana bir
shakli bo’lib, ular fikrlar, xukmlar va tushunchalar o’rtasidagi bog’lanishdan
yangi bir fikrlarni keltirib chiqarishni nazarda tutadi.
Masalan: 1- xukm: O’zbekiston -
mustaqil davlat.
2-  xukm:
Qirgiziston - mustaqil davlat.
3-  xukm:
Qozogiston - mustaqil davlat.
4-  xukm:
Turkmaniston - mustaqil davlat.
5-  xukm
: Tojikiston - mustqil davlat.
Demak, Barcha Markaziy Osiyo
davlatlari - mustaqildir.

Shunga o’xshash biz ba’zan ayrim
fikrlardan umumiy bir fikr keltirib chiqaramiz (bu - induktiv xulosa
chiqarish), ba’zan esa aksincha, umumiydan juz’iy - alohida fikr chiqaramiz
(fikrlashning bunday harakati deduksiya deb ataladi).

11.4. Tafakkur operasiyalari
 Bundan tashqari, psixologiya
bizdagi fikrlash jarayonini ta’minlovchi alohida operasiyalarni
ham o’rganadi. Bular:

Fikrlash jarayonini ta’minlovchi operasiyalar klassifikasiyasi
•
Analiz;
•
Sintez;
•
Mavhumlashtirish;  Taqqoslash;  Umumlashtirish.
 Fikrlash operasiyalariga analiz
(fikran narsa va hodisalarga taalluqli sifat va xususiyatlarni alohida
qilib ajratish, tahlil qilish), sintez (analiz jarayonida
ajratilgan qismlarni yana fikran birlashtirish, qo’shish), mavhumlashtirish
(alohida biror xususiyatni ajratib, boshqalaridan fikrni chalg’itish,
ayrim xossani mavhumlashtirish), taqqoslash (predmetlar va ularga
xos bo’lgan xususiyatlarni fikran bir - biriga solishtirish, umumiy va farq
qiluvchi jihatlarini topish), umumlashtirish (umumiy va muhim
sifatlariga ko’ra predmetlarni guruhlashtirish, umumiylashtirish) kabilar
kiradi.

11.5. Mustaqil fikrlash - sog’lom
ma’naviyatning mezoni sifatida.  Tafakkurni rivojlantirish
 Biz yuqorida tafakkurni
individual xususiyatlari va ushbu jarayonga xos bo’lgan umumiy qonuniyatlarni
o’rgandik. Lekin aslida maqsad shundayki, har bir shaxs o’zidagi tafakkur va
fikrlash jarayonlarining o’ziga xos tomonini bilgan xolda uni o’stirish
yo’llarini bilishi kerak. Oxirgi yillarda psixologlarning o’tkazgan
tadqiqotlari va kuzatishlari shuni ko’rsatdiki, fikrlash jarayonlarini guruh
sharoitida, dars paytida ham o’stirish va bunga qisqa yo’llar bilan erishish
mumkin ekan. Ularning fikricha, guruhdagi hamkorlikdagi faoliyat idrok va
xotiraning o’sishiga ijobiy ta’sir ko’rsatib, fikrlash jarayonini tezlashtiradi
va faoliyatni samaraliroq qiladi. Ayrim juda jiddiy va murakkab ijod
daqiqalarini inobatga olmaganda, yaxshi tashkil etilgan dars jarayoni, undagi
faoliyat shakli individual tafakkurning ham rivojlanishiga ijobiy ta’sir
ko’rsatadi. Shu narsa isbot qilinganki, jamoada ishlash ko’plab nostandart
fikrlarning tug’ilishi, ularning ichidan eng yaxshilarining saralanishi va
yangidan yangi g’oyalarning paydo bo’lishiga sabab bo’larkan.
Ana shunday samara beruvchi
metodikalardan biri «breynstorming» deb atalib, uning lug’aviy ma’nosi «miyani
zabt etish»dir («mozgovaya ataka» ruscha - «brain storming» ingl.). Uni
o’tkazish quyidagi tamoyillarga asoslangan:
Ba’zi intellektual masalalarni
yechishda bitta yechim bilan cheklanib bo’lmaydi va shu maqsadda ijodiy
fikrlovchilar guruhi tashkil etiladi va bu jarayonda «gruppaviy effekt»
bo’lishi kutiladi. Guruh ishi tez va optimal qarorlar qabul qilishga qaratilgan
bo’ladi va bunda alohida ayrim individual qarorlarga ta’sirlanishga yo’l
qo’yilmaydi.
Guruhga shunday kimsalar
kiritiladiki, ular bir-birlaridan fikrlash uslublarining noyobligi bilan farq
qiladilar. Masalan, kimdadir mantiqiylik ustun, kimdir kreaktiv, kimdir
tanqidchi va shunga o’xshash.
Guruhda shunday ijodiylik ruhi
bo’lishi kerakki, har kim xoxlagan fikrini bemalol aytaveradi, u yoki bu fikr
tanqid qilinishi mumkin, lekin uning egasi tanqid qilinmaydi. Bunday sharoitda
o’rtacha intellektual darajaga ega bo’lgan shaxs ham shunday fikrlar izxor qila
boshlaydiki, ular alohida qolgan paytida sira ham miyaga kelmagan bo’lardi.
Bu jarayon oliy o’kuv yurtlarida
darslarda ham qo’llanilishi mumkin, faqat uning yuqoridagi tamoyillari inobatga
olinishi va guruhda o’zaro hamjihatlik muhiti bo’lishi kerak.

Qisqacha xulosalar:
 Shaxs o’z fikrini bayon etishi,
boshqalarni tushunishida tafakkur muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun
tafakkurning turlari: mantiqiy, nazariy. amaliy, konvergent, divergent,
produktiv, reproduktiv, ko’rgazmali harakat, ko’rgazmali obrazlini bilish,
tafakkur shakllari: tushuncha, hukm, xulosalarni bilish, tafakkur
operasiyalari: analiz, sintez, taqqoslash, umumlashtirish, mavhumlashtirishni
bilish zarur. Mustaqil fikrlash – talaba-yoshlarda atrof-borliq to’g’risida
xolis va obyektiv tasavvurlarning shakllanishi uchun psixologik shart-sharoit
bo’lib, yoshlarda mustaqil fikrlash qobiliyatini o’stirish va erkin fikrlashni
tarbiyalash muhimdir.

O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
1.
Tafakkur - qanday bilish jarayoni hisoblanadi?
2.
Tafakkur qilishimizni ta’minlovchi organ qaysi?
3.
Hayol - bu qanday jarayon?
4.
Fantaziya deb qanday jarayonga ataladi?
5.
Insayt - oydinlashuv holati qanday yuzaga keladi?
6.
Tafakkurning qanday turlari mavjud?
7.
Intuitiv va fikrlovchi tipli kishilarning bir - biridan  farqi
nimada?
8.
Tafakkur qilish shakllari qanday?
9.
Tafakkur operasiyalariga nimalar kiradi?
10.      Tafakkurni
qanday rivojlantirish mumkin?

Adabiyotlar ro’yhati:
1.    G’oziyev
E.G. Tafakkur psixologiyasi. Toshkent. 2000
2.    Dyui D.
Psixologiya i pedagogika mo’shleniya.- M., 1998
3.    Karimova
V.M. va b.k.lar Mustaqil fikrlash.- T.- Shark, 2000
4.    Karimova
V., Sunnatova R. Mustaqil fikrlash bo’yicha mashg’ulotlarni tashkil etish
yuzasidan uslubiy qo’llanma.- T.: Shark, 2000
5.    Drujinina
V. “Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
6.    www.psychology.net.ru

7.    Azizxujayeva
N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. – T.:TDPU, 2003.
8.    Ishmuxamedov
R.J. “Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish
yullari”. – T.: TDPU, 2004.
9.    Sayidaxmedov
N. “Yangi pedagogik texnologiyalar”. –
10.
Karimova V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv yurtlari uchun DARSLIK. –
Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b. 11. N. Xo’jayev va boshqalar. “Pedagogika”.
Toshkent.,TDIU 2007.
12.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007
yil.
13.
Akramova F. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika.
Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007 yil. 14. Ochilova G.O., Musaxanova G.O.
“Pedagogik maxorat” Toshkent. TDIU, 2007 yil
15. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.
16.«Pedagogika» V.A.Slastenin, I.F.Isayev,
A.I.Mixenko, Ye.N.Shiyanov. Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
17. Podlaso’y I. P. Pedagogika. Moskva ,2003.
18.www. inter – pedagogika. ru.

12-BOB. SHAXSNING INDIVIDUAL XUSUSIYATLARI VA
ULARNI DIAGNOSTIKA QILISH. XARAKTER, TEMPERAMENT
VA QOBILIYATLARNI BILISHNING AHAMIYATI

12.1. Individual -
tipologik xususiyatlar klassifikasiyasi.
12.2.Shaxs iqtidori va
qobiliyatlar diagnostikasi.
12.3.Qobiliyatlardagi tug’ma va
orttirilgan sifatlar.
12.4.Qobiliyatlarning psixologik
strukturasi.
12.5.Qobiliyatlar va qiziqishlar
diagnostikasi.
12.6.Temperament va faoliyatning
individual xususiyatlari.
12.7.Xarakter va shaxs.

12.1. Individual - tipologik xususiyatlar klassifikasiyasi
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, har
bir shaxs o’ziga xos qaytarilmas dunyo. Dunyoda bir-biriga aynan o’xshash
bo’lgan ikki kishini topish juda mushkul. Odam tashqi qiyofasi, bo’yi-basti
bilan boshqa biror kimsaga o’xshashi mumkin, lekin fe’li, mijozi va shaxs
sifatidagi xususiyatlari nuqtai nazaridan aynan bir xil insonlar bo’lmaydi.
Hattoki, olimlar bitta tuxumda rivojlangan egizaklarda ham juda ko’p jihatdan
aynan o’xshashlikni qayd qilishgan, shaxsiy sifatlaridagi korrelyasiyada esa
ba’zi tafovutlar aniqlangan.
Shaxs - qaytarilmas, u o’z
sifatlari va borligi bilan noyobdir. Ana shu qaytarilmaslik va noyoblikning
asosida uning individual-psixologik xususiyatlari majmui yotadi. Shu o’rinda
biz yuqorida ta’rif bergan shaxs tushunchasi bilan yonma-yon ishlatiladigan
yana ikki tushunchaga izox berish o’rinli deb hisoblaymiz. Bu - «individ» va
«individuallik» tushunchalaridir. «Individ» tushunchasi umuman
«odam» degan tushunchani to’ldirib, uning ijtimoiy va biologik mavjudot
sifatida mavjudligini tasdiqlaydi va uni bir tomondan, boshqa odamlardan
farqlovchi belgi va xususiyatlarini o’z ichiga oladi, ikkinchi tomondan, o’ziga
va o’ziga o’xshashlarga xos bo’lgan umumiy va xarakterli xususiyatlarni qamrab
oladi. Demak, individ - insonga aloqadorlik faktini tasdiqlovchi ilmiy
kategoriyadir.
G    «Individuallik» - yuqoridagi ikkala tushunchaga
nisbatan torroq tushuncha bo’lib, u konkret odamni boshqa bir konkret odamdan
farqlovchi barcha o’ziga xos xususiyatlar majmuini o’z ichiga oladi.
Shu nuqtai nazardan shaxs
tizimini tahlil qiladigan bo’lsak, shaxsning individualligiga uning
qobiliyatlari, temperamenti, xarakteri, irodaviy sifatlari, emosiyalari,
xulqiga xos motivasiya va ijtimoiy ustanovkalari kiradi. Aynan shu qayd etib
o’tilgan kategoriyalar shaxsdagi individuallilikni ta’minlovchi
kategoriyalardir. Uning ma’nosi shundaki, bo’yi, eni, yoshi, sochining rangi,
ko’z qarashlari, barmoq harakatlari va shunga o’xshash sifatlari bir xil
bo’lgan insonlarni topish mumkin, lekin xarakteri, qobiliyatlari, temperamenti,
faoliyat motivasiyasi va boshqalarga aloqador sifatlari majmui bir xil bo’lgan
odamni topib bo’lmaydi. Ular - individualdir.
G    Qobiliyatlar - shaxsdagi shunday individual,
turg’un sifatlarki, ular odamning turli xil faoliyatdagi ko’rsatgichlari,
yutuqlari va qiyinchiliklari sabablarini tushuntirib beradi.

G    Temperament - insonning turli vaziyatlarda
narsa, hodisa, holatlar va insonlarning hatti-harakatlariga nisbatan
reaksiyasini tushuntirib beruvchi xususiyatlari majmuidir.

G    Xarakter - shaxsning alohida insonlar va
insonlar guruhi, o’z-o’ziga, vaziyatlar, narsalar va hodisalarga nisbatan
munosabatlaridan orttiradigan sifatlarini o’z ichiga oladi.

G    Irodaviy sifatlar - har birimizning o’z oldimizga
maqsad qo’yib, unga erishish yo’lidagi qiyinchiliklarni yengishimizni
ta’minlovchi ma’lum sifatlarimiz majmuini o’z ichiga oladi.

G    Emosiyalar va motivasiya esa atrofimizda sodir bo’layotgan
hodisalar, bizni o’rab turgan odamlar va ularning hatti-harakatlarini ruhan
qanday qabul qilib, ularga bildiradigan hissiy munosabatlarimizni bildiruvchi
sifatlarimiz bo’lib, ular ayni vaziyatlardagi real holatlarimizdan va ularning
ongimizda aks etishidan kelib chiqadi.
G    Ijtimoiy ustanovka - yuqoridagi barcha xususiyatlar
kompleksiga ega insonning turli ijtimoiy vaziyatlardagi faoliyat va
harakatlarga ruhan hozirligi va munosabat bildirish uslubidan kelib chiqadigan
chuqur ichki holatidir.
Biz yuqorida sanab o’tgan
individual-psixologik xususiyatlarning ahamiyati katta. Ular bizning
jamiyatdagi o’rnimiz, obro’-e’tiborimiz, ishdagi va o’qishdagi yutuqlarimiz,
inson sifatidagi qiyofamizni, kim ekanligimizni, kerak bo’lsa, o’zligimizni
belgilaydi. Kim bilan qayerda uchrashmaylik, o’sha insonning bugungi holati,
qayfiyati, bizga va biz bildirayotgan fikrlarga munosabati, hamkorlikda ishlash
tilak-istaklariga doimo e’tibor beramiz va bu masala biz uchun muhim bo’ladi.
Xuddi shunday suhbatdosh ham suhbatning boshidanoq, bizni o’rgana boshlaydi.
Chunki agar suhbatdoshlar bir - birlarini bilsalar
birgalikdagi faoliyatni samarali tashkil etish va undan foyda olish imkoniyati
ko’proq bo’ladi. Shuning uchun ham ishda ham, dam olishga otlangan chog’da ham,
qayerda bo’lsa ham o’zimizga «qo’shni» tanlaganda uning inson sifatida qanday
ekanligiga qiziqamiz. Agar suhbatdosh yoki sherik bizga tanish bo’lmasa, uni
taniganlardan oldindan so’rab ham olamiz va bunda aynan uning nimaga qobilligi,
fe’li, ishga, odamlarga munosabatini so’raymiz va xohlaymizki, u to’g’risida
«Juda xushfe’l, odamgir...» kabi tasniflarni eshitgimiz keladi. Biror yerga
ishga kirayotgan paytda ham rahbar albatta o’ziga yaqin odamlardan yangi
xodimning xarakterini, qobiliyatini va muhim narsalarga munosabatini albatta
so’raydi va shu asosda suhbatga tayyorlanadi.

Individuallikni izohlovchi xususiyatlar majmuasi

Demak, individual sifatlar
bizning ongli hayotimizning ajralmas kismi, idrokimiz, xotiramiz va fikrlarimz
yunaltirilgan muhim predmet ekan. Chunki aynan ular bizning turli
faoliyatlarni amalga oshirish va ishlarni bajarishdagi individual uslubimizga
bevosita aloqador. Kimdir juda chaqqon, tez ish qiladi, lekin sifatsiz. Kimdir
juda yaxshi qoyilmaqom ish qiladi, lekin juda sekin, kimdir ishga yuzaki qarab,
nomiga uni bajarsa, boshqa bir odam unga butun vujudi va e’tiqodi bilan
munosabatda bo’lib, tinimsiz izlanadi va jamiyat uchun manfaat qidiradi.
Shuning uchun ham individuallikning faoliyat va muloqotdagi samarasini inobatga
olib, eng muhim individual-psixologik xususiyatlarni alohida o’rganamiz.

12.2. Shaxs iqtidori va qobiliyatlar diagnostikasi
Odamlarning o’quv, mehnat va
ijodiy faoliyatidagi o’ziga xoslikni tushuntirish uchun psixologiya fani
birinchi navbatda qobiliyatlar va iqtidor masalasiga murojaat qiladi. Chunki
qobiliyatli odamdan avvalo jamiyat manfaatdor, qolaversa, o’sha insonning o’zi
ham qilgan har bir harakatidan o’zi uchun naf ko’radi.
Qobiliyatlar muammosi eng avvalo
inson aqlu-zakovatining sifati, undagi malaka, ko’nikma va bilimlarning borligi
masalasi bilan bog’liq. Ayniqsa, biror kasbning egasi bo’lish istagidagi har
bir yoshning aqli va intellektual salohiyati uning malakali mutaxassis bo’lib
yetishishini kafolatlagani uchun ham psixologiyada ko’proq qobiliyat
tushunchasi aql zakovat tushunchasi bilan bog’lab o’rganiladi. Har bir normal
odam o’zining aqlli bo’lishini xohlaydi, «Men aqlliman» demasa-da, qilgan
barcha ishlari, gapirgan gapi, yuritgan mulohazasi bilan aynan shu sifat bilan
odamlar uni maqtashlarini xohlaydi. «Aqlsiz, nodon» degan sifat esa har qanday
odamni, hattoki, yosh bolani ham hafa qiladi. Yana shu narsa xarakterliki,
ayniqsa, bizning sharq halqlarida biror kimsaga nisbatan «o’ta aqlli» yoki
«o’ta nodon» iboralari ham ishlatilmaydi, biz bu xususiyatlarni o’rtacha
tasniflar doirasida ishlatamiz: «Falonchining o’g’li anchagina aqlli bo’libdi,
narigining farzandi esa biroz nodon bo’lib, ota-onasini ko’ydirayotgan emish»
degan iboralar aslida «aqllilik» kategoriyasi insonning yuragiga yaqin eng
nozik sifatlariga aloqadorligini bildiradi.
Ilm-fandagi an’analar shundayki,
aql va idrok masalasi, odamning intellektiga bog’liq sifatlar juda ko’plab
tadqiqotlar obyekti bo’lgan. Olimlar qobiliyatlarning rivojlanish mexanizmlari,
ularning psixologik tarkibi va tizimini aniqlashga, ishonchli metodikalar
yaratib, har bir kishining aqli sifatiga aloqador bo’lgan ko’rsatgichni
o’lchashga uringanlar. Ko’pchilik olimlar odam intellektida uning verbal (ya’ni
so’zlarda ifodalanadigan), mikdoriy (sonlarda ifodalanadigan), fazoviy
ko’rsatgichlarni aniqlab, ularga yana mantiq, xotira va hayol jarayonlari bilan
bog’liq jihatlarni ham qo’shganlar.
Ch. Spirmen faktorial analiz
metodi yordamida yuqorida sanab o’tilgan ko’rsatgichlar o’rtasida bog’liqlik
borligini isbot qilib, aqlning haqiqatan ham murakkab tuzilmaga ega bo’lgan
psixik xususiyat ekanligini ko’rsatdi. Boshqa bir olim Dj. Gilford esa aqlni
bir qator aqliy operasiyalar (analiz, sintez, taqqoslash, mavxumlashtirish,
umumlashtirish, sistemaga solish, klassifikasiya qilish) natijasida namoyon
bo’ladigan xususiyat sifatida o’rganishni taklif etgan. Bu olimlar aql so’zidan
ko’ra intellekt so’zini ko’proq ishlatib, bu so’zning o’ziga xos talqini
borligiga e’tiborni qaratganlar. Chunki ularning fikricha, intellektual
potensialga ega bo’lgan shaxsnigina qobiliyatli, deb atash mumkin. Intellektual
potensial esa bir tomondan hayotdagi barcha jarayonlarga, boshqa tomondan -
shaxsga bevosita aloqador tushuncha sifatida qaralgan va uning ahamiyati
shundaki, u borliqni va bo’ladigan hodisalarni oldindan bashorat qilishga imkon
beradi. Shu o’rinda «intellekt» so’zining lug’aviy ma’nosini tushunib olaylik.
Intellekt - lotincha so’z - intellectus - tushunish, bilish va intellectum -
aql so’zlari negizidan paydo bo’lgan tushuncha bo’lib, u aqlidrokning shunday
bo’lagiki, uni o’lchab, o’zgartirib, rivojlantirib bo’ladi. Bu - intellekt va u
bilan bog’liq qobiliyatlar ijtimoiy xarakterga ega ekanligidan darak beradi.
Darhaqiqat, qobiliyatlar va intellektga bevosita tashqi muhit, undagi insoniy
munosabatlar, yashash davri ta’sir ko’rsatadi. Buni biz bugungi kunimiz
misolida ham ko’rib, his qilib turibmiz. Yangi avlod vakillari - kelajagini XX1
asr bilan bog’lagan o’g’il-qizlarning intellekt darajasi ularning ota -
bobolarinikidan ancha yuqori. Hozirgi bolalar kompyuter texnikasidan tortib,
texnikaning barcha turlari juda tez o’zlashtirib olmoqda, jaxon tillaridan bir
nechtasi bilish ko’pchilik uchun muammo bo’lmay qoldi, minglab topshiriqlardan
iborat testlarni ham yoshlar o’zlashtirishda qiynalmayaptilar. Qolaversa, oila
muhitining aql o’sishiga ta’sirini hamma bilsa kerak. Agar bola oilada ilk yoshligidan
ma’rifiy muhitda tarbiyalansa, uning dunyoqarashi keng, xoxlagan soha
predmetlaridan beriladigan materiallarni juda tez va qiyinchiliksiz o’zlashtira
oladi. Hattoki, bunday bolaga oliy o’quv yurtida beriladigan ayrim predmetlar
mazmuni ham o’ta tushunarli, ular yanada murakkabroq masalalarni yechishni
xohlaydi.

12.3. Qobiliyatlardagi tug’ma va orttirilgan sifatlar
Ba’zan o’ta iqtidorli va
qobiliyatli bola haqida gap ketsa, undagi bu sifat tug’ma ekanligiga ishora
qilishadi. Talantli, genial olim, san’atkor yoki mutaxassis haqida gap ketsa
ham xuddi shunday. Umuman qobiliyatlarning tug’ma yoki orttirilgan ekanligi
masalasi ham olimlar diqqat markazida bo’lgan muammolardan.
Talant (yunoncha qimmatbaho,
noyob narsa, irsiy, tabiiy xislat degan ma’noni anglatadi) muayyan faoliyatning
muvaffaqiyatli bajarilishini ta’minlaydigan qobiliyat hamda iste’dodlar
yig’indisidan iborat individual xususiyatdir. Talantning asosiy belgilari:
                                                    Muvaffaqiyatni
ta’minlash;
                                                    Faoliyatni mustaqil
bajarish;
                                                    Originallikning
mavjudligi;
      Qobiliyat va iste’dodlar
yig’indisidan iborat ekanligi;        Individual-psixologik
xislat ekanligi;   Ijtimoiy
turmushni o’zgartiruvchi yaratuvchi imkoniyatligi.
Talant qobiliyatlar yig’indisi
yoki ularning yig’indisidan iborat bo’lishiga qaramay, alohida olingan yakka
qobiliyatni, hatto u taraqqiyotning yuksak bosqichiga erishgan, yorqin
ifodalansa ham u bilan tenglashtirish mumkin emas.
 Psixologiyada tug’malik
alomatlari bor individual sifatlar layoqatlar deb yuritildi va uning
ikki xili farqlanadi: tabiiy layoqat va ijtimoiy layoqat. Birinchisi odamdagi
tug’ma xususiyatlardan - oliy nerv tizimi faoliyatining xususiyatlari, miyaning
yarim sharlarining qanday ishlashi, qo’l-oyoklarning biologik va fizilogik
sifatlari, bilish jarayonlarini ta’minlovchi sezgi organlari - ko’z, quloq,
burun, teri kabilarning xususiyatlaridan kelib chiqsa (bular nasliy ota-onadan
genetik tarzda o’tadi), ijtimoiy layoqat - bola tug’ilishi bilan uni o’ragan
muhit, muloqot uslublari, so’zlashish madaniyati, qobiliyatni rivojlantirish
uchun zarur shart-sharoitlar (ular ota-ona tomonidan yaratiladi)dir.
Layoqatlilik belgisi
- bu o’sha individga aloqador bo’lib, u bu ikkala
layoqat muhitini tayyoricha qabul qiladi.

Shaxs intellektual salohiyatini shakllanganlik darajalari
Qobiliyatsizlik va intellektning
pastligi sabablaridan ham biri shuki, ana shu ikki xil layoqat o’rtasida
tafovut bo’lishi mumkin. Masalan, genial rassom oilasida bola tug’ildi deylik.
Unda rassomchilik uchun tug’ma, genetik belgilar otasi tomonidan berilgan
deylik. Lekin bolaning onasi farzandining ham rassom bo’lishini xoxlamasligi,
o’ziga o’xshash qo’shiqchi bo’lishini xoxlashi mumkin. Ayol bolani yoshlikdan
faqat musiqa muhitida tarbiyalaydi. Tabiiy layoqatning rivoji uchun ijtimoiy
layoqat muhiti yo’q, ijtimoiy layoqat o’sishi uchun esa tabiiy, tug’ma layoqat
yo’q bo’lgani sababli, bolada hyech qanday talant namoyon bo’lmasligi, u
oddiygina musiqachi yoki qo’shiqchi bo’lish bilan cheklanishi mumkin. Intellekt
testlari va qobiliyatdagi tug’ma va orttirilgan belgilarni o’rganishning
psixologik ahamiyati aynan shunda. Ilk yoshlikdan bolaning o’zidagi mavjud
imkoniyatlarni rivojlantirish shartsharoitini yaratish ishini to’g’ri yo’lga
qo’yish kerak.
Orttirilgan sifati shuki, bola
toki bilim, malaka va ko’nikmalarni o’stirish borasida harakat qilmasa, eng
kuchli tug’ma layoqat ham layoqatligicha qolib, u iqtidorga aylanmaydi. Eng
talantli, mashhur shaxslarning eng buyuk ishlari, erishilgan ulkan
muvaffaqiyatlarining tagida ham qisman layoqat va asosan tinimsiz mehnat,
intilish, ijodkorlik va bilimga chanqoqlik yotgan. Shuni ham unutmaslik
kerakki, qobiliyatsiz odam bo’lmaydi. Agar shaxs adashib, o’zidagi haqiqiy
iqtidor yoki layoqatni bilmay, kasb tanlagan bo’lsa, tabiiy, u atrofdagilarga
layoqatsiz, qobiliyatsiz ko’rinadi. Lekin aslida nimaga uning qobiliyati
borligini o’z vaqtida to’g’ri aniqlay olishmagani sabab u bir umr shu toifaga
kirib qoladi.
Shuning uchun ham har bir ongli
inson o’zidagi qobiliyat va zexnni ilk yoshlikdan bilib, o’sha o’zi yaxshi ko’rgan,
«yuragi chopgan» ish bilan shug’ullansa, va undan qoniqish olib, qobiliyatini
o’stirishga imkoniyat topib, yutuqlarga erishsa, biz uni iqtidorli
deymiz.
G    Iqtidor - insonning o’z hatti - harakatlari,
bilimlari, imkoniyatlari, malakalariga nisbatan subyektiv munosabatidir.

Iqtidorli odam genial yoki talantli bo’lmasligi
mumkin, lekin u har qanday ishda mardlik, chidamlilik, o’z-o’zini boshqara
olish, tashabbuskorlik kabi fazilatlarga ega bo’lib, o’zlari shug’ullanayotgan
ishni bajonidil, sitqidildan bajaradi. Ular ana shunday harakatlari bilan ba’zi
o’ta iste’dodli, lekin kamharakat kishilardan ko’ra jamiyatga ko’proq foyda
keltiradi. Iqtidorli insonda iste’dod sohibi bo’lish imkoniyati bor.
G    Iste’dod - har tomonlama rivojlangan,
nixoyatda kuchli va takrorlanmas qobiliyatdir.
 U
tinimsiz mehnat, o’z qobiliyatini takomillashtirib
borish yo’lida barcha qiyinchiliklarni yengish va irodasi, butun
imkoniyatlarini safarbar qilish natijasida qo’lga kiritiladi.

12.4. Qobiliyatlarning psixologik strukturasi
Qobiliyatlar avvalom bor umumiy
va maxsus turlarga bo’linadi va har birining o’z psixologik tizimi va
tuzilishi bo’ladi.
G    Shaxsning umumiy qobiliyatlari
undagi shunday individual sifatlar majmuiki, ular odamga bir qancha faoliyat
sohasida ham muvaffaqiyatli faoliyat ko’rsatish va natijalarga erishishga imkon
beradi.

Masalan, texnika oliy o’quv
yurtining talabasi ham ijtimoiygumanitar, ham aniq fanlar, ham texnika fanlari
sohasidagi bilimlarni o’zlashtira oladi. Bunda unga umumiy bilimdonlik, nutq
qobiliyatlari, tirishqoqlik, chidam, qiziquvchanlik kabi qator sifatlar yordam
beradi.
G    Maxsus qobiliyatlar esa ma’lum bir sohada yutuqlarga
erishish, yuqori ko’rsatgichlar berishga imkon beruvchi sifatlarni o’z ichiga
oladi.

 Masalan, sport sohasi bilan buxgalterlik
hisob-kitobi bo’yicha ishlayotgan ikki kishida o’ziga xos maxsus qobiliyatlar
bo’lmasa bo’lmaydi.
Umumiy qobiliyatlarni maxsus
qobiliyatlarga zid tarzda talqin qilish mumkin emas. Shaxsning umumiy
qobiliyatlari ularni hosil qiluvchi omillar yaqqol psixologik hodisa yoki
voqyelikdir. Maxsus qobiliyatlar ko’lam jihatdan torroq bo’lishiga qaramay,
chuqurroq mohiyatni o’zlarida mujassamlashtiradi. I.P.Pavlov o’z ta’limotida
“badiiy”, “fikrlovchi”, “o’rta” tiplarga ajratilgan shaxslarning tavsifini
beradi .

“Badiiy tip” uchun bevosita taassurotlar, jonli tasavvur, yorqin
idrok va emosiyalar natijasida vujudga keladigan obrazlarning yorqinligi hos.

“Fikrlovchilar” uchun esa mavhum mantiqiy, nazariy, metodologik
mulohazalarning ustunligi xos.

“O’rta” tipdagilarda esa har ikkala toifa xususiyatlarining xos
ekanligi ko’rinadi.
Har bir qobiliyat o’zining tizimiga
ega. Masalan, matematik qobiliyatni oladigan bo’lsak, uning tarkibiga
umumlashtirish malakalari, aqliy jarayonlarning egiluvchanligi, mavxum tafakkur
qila olish kabi qator xususiyatlar kiradi. Adabiy qobiliyatlarga ulardan
farqli, ijodiy hayol va tafakkur, xotiradagi yorqin va ko’rgazmali obrazlar,
estetik hislar, tilni mukammal bilishga layoqat; pedagogik qobiliyatlarga esa -
pedagogik odob, kuzatuvchanlik, bolalarni sevish, bilimlarni o’zgalarga
berishga ehtiyoj kabi qator individual xossalar kiradi. Xuddi shunga o’xshash
qolgan barcha qobiliyatlarni ham zarur sifatlar tizimida tahlil qilish mumkin
va bu katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’ladi.

12.5. Qobiliyatlar va qiziqishlar diagnostikasi
Amaliy psixologiyaning bugungi
kundagi eng muhim va dolzarb vazifalaridan biri layoqat kurtaklarini ilk
yoshlikdan aniqlash, intellekt darajasiga ko’ra shaxs qobiliyatlari
yo’nalishini ochib berishdir. Shuning uchun ham hozirda ko’plab intellekt
testlari va qobiliyatlarni diagnostika qilish usullari ishlab chiqilgan va ular
muvaffaqiyatli tarzda amaliyotda qo’llanmoqda.
Rus olimi Ye.A. Klimov yoshlar
iqtidorining yo’nalishini aniqlash maqsadida faoliyat va kasb - xunar
sohalarini asos qilib olib, metodika yaratdi va uning «Professional -
diagnostik so’rovnoma» deb atadi. Shunday qilib, u barcha kasblarni ularning
yo’naltirilgan sohasiga ko’ra 5 toifaga bo’ldi:
P(T) - tabiat (usimlik, hayvonlar,
mikroogranizmlar);
T - texnika (mashina, materiallar, energiyaning
turlari) ;  Ch(O)- odam (odamlar guruhi, jamoalar);
Z (B)- belgilar (turli ma’lumotlar, belgili
simvollar);
X (I)- badiiy, ijodiy obrazlar (tasviriy san’at,
musiqa).

Qobiliyatlarni o’lchash muammosi
X1X asrning oxiri - XX asrning boshlariga kelib izchil hal qilina boshlandi.
Xorijda bunday ishlar
Spirmen, Bine, Ayzenk va boshqalar tomonidan
o’rganildi. Ular qobiliyatlar va iqtidorni o’rganish uchun maxsus testlardan
foydalandilar. Bu testlarning umumiy mohiyati shundaki, ularda topshiriqlar
tizimi tobora qiyinlashib boruvchi testlar-topshiriqlar batareyasidan iborat
bo’ladi. Masalan, Ayzenkning mashxur intellekt testi 40 ta topshiriqdan iborat
bo’lib, u intellektual jarayonlarning kechishi tezligini o’lchaydi. Bu yerda
vaqt mezoni muhim hisoblanadi. Boshqa mualliflar sekin ishlash -
qobiliyatsizlik belgisi emas deb, boshqacharok usullarni o’ylab topganlar. Ko’pchilik
olimlar uchun, masalan, rus olimlari uchun qobiliyatni o’lchashning ishonchli
mezoni - bu shaxs yutuqlarini va uning qobiliyatidagi o’zgarishlarni bevosita
faoliyat jarayonida qayd etishdir.

12.6.Temperament va faoliyatning individual xususiyatlari
Shaxsning individual
xususiyatlari haqida gap ketganda, ularning tug’ma, biologik xususiyatlariga
alohida e’tibor beriladi. Chunki aslida bir tomondan shaxs ijtimoiy mavjudot
bo’lsa, ikkinchi tomondan - biologik yaxlitlik, tug’ma sifatlarni o’zichiga
olgan substrat - individ hamdir. Temperament va layoqatlar individning dinamik
- o’zgaruvchan psixik faoliyati jarayonini ta’minlovchi sifatlarini o’zichiga
oladi. Bu sifatlarning ahamiyati shundaki, ular shaxsda keyin ontogenetik
taraqqiyot jarayonida shakllanadigan boshqa xususiyatlarga asos bo’ladi. Odam
temperamentiga aloqador sifatlarning o’ziga xosligi shundaki, ular odam bir
faoliyat turidan ikkinchisiga, bir emosional holatdan boshqasiga, bir
malakalarni boshqasi bilan almashtirgan paytlarda reaksiyalarning egiluvchan va
dinamikligini ta’minlaydi va shu nuqtai nazardan karaganda temperament

- shaxs faoliyati va xulqining
dinamik (o’zgaruvchan) va emosional - hissiy tomonlarini xarakterlovchi
individual xususiyatlar majmuidir.
Temperament xususiyatlari
shaxsning ichki tuzilmasi bilan bevosita bog’liq bo’lib, ularning namoyon
bo’lishi uning konkret vaziyatlarga munosabatini, ekstremal vaziyatlarda o’zini
qanday tutishini belgilab beradi. Masalan, inson turli vaziyatlarda o’zini turlicha
tutadi: oliy o’quv yurtida talabalar safiga qabul qilganligi to’g’risidagi
axborotni eshitgan bolaning o’zini tutishi, yoki hayotning ogir sinovlari
(yaqin kishining ulimi, ishdan haydalish, do’stning xoinligi kabi) paytida odam
beixtiyor namoyon qiladigan reaksiyalari uning temperamentidan kelib chiqadi.
Shuning uchun ham ikkala vaziyatni ham kimdir
og’ir-bosiqlik bilan, boshqasi esa o’zini yo’qotgudek darajada his-hayajon
bilan boshidan kechiradi. Shuning uchun ham temperamentning shaxs shakllanishi
va ijtimoiy muhitda o’ziga xos mavqyeni egallashidagi ahamiyati juda katta.
O’zini bosib olgan, hayot qiyinchiliklarini sabr-bardosh bilan ko’taradigan
insonning odamlar orasidagi obro’si ham baland bo’ladi. Bu uning o’zo’ziga
nisbatan hurmatini ham oshiradi, ishga, odamlarga va narsalarga munosabatini
takomillashtirib borishiga imkon beradi. Temperamentning yana bir ahamiyatli
jihati shundaki, u hayotiy voqyealar va vaziyatlarni, jamiyatdagi ijtimoiy
guruhlarni «yaxshi - yomon», «ahamiyatli - ahamiyatsiz» mezonlari asosida
ajratishga imkon beradi. Ya’ni, temprament odamning ijtimoiy obyektlarga
nisbatan «sezgirligini» tarbiyalaydi, professional mahorat va kasb malakasining
oshib borishiga yordam beradi.
Temperamental xususiyatlar aslida
tug’ma hisoblansada, shaxsga bevosita aloqador va anglanadigan bo’lgani uchun
ham ma’lum ma’noda o’zgarib boradi. Shuning uchun ham tug’ilgan chog’ida
sangvinikka o’xshash harakatlar namoyon qilgan bolani umrining oxirigacha faqat
shundayligicha qoladi, deb bo’lmaydi. Demak, har bir temperament
xususiyatlarini va uning shaxs tizimga aloqasini bilish va shunga yarasha
xulosalar chiqarish kerak.
Akademik I. Pavlov temperament
xususiyatlarini belgilab beruvchi uch oliy nerv tizimi xossalarini ajratgan
edi:

k u ch, ya’ni nerv tizimining kuchli
ko’zgatuvchilar ta’siriga bardoshi, shunga ko’ra odamlardagi mehnatga
yaroklilik, chidam kabi sifatlarning namoyon bo’lishi:

m u v o z a n a t l a sh g a n l i k, ya’ni
asabdagi tormozlanish va ko’zgalish jarayonlarining o’zaro mutonosibligi,
shunga ko’ra, o’zini tuta olish, bosiqlik kabi sifatlar va ularga teskari
sifatlarning namoyon bo’lishi;  x a r a k a t ch a n l i k , ya’ni
ko’zgalish va tormozlanish jarayonlaridagi o’zaro almashinish jarayonining
tezligi va harakatchanligi ma’nosida. Quyidagi rasmda nerv jarayonlari bilan
temperament tiplari o’rtasidagi o’zaro bog’liqlik asosida temperament tiplari
aks ettirilgan.

20 - rasm

N
Y R V S I S T Y M A S I N I N G T I P L A R I

Muvozanatlas hgan

muvozantsiz

inert

Kuchs iz

sangvinik

xolerik

flegmatik

Melanxolik

T
E M P E R A M E N T

Nerv jarayonlari va temperament tiplari o’rtasidagi o’zaro
bog’liqlik

Shunday qilib, asab tizimi bilan
bog’liq individual sifatlarni bilish shart, chunki ular bevosita mehnat va
o’qish jarayonlarini har bir inson tomonidan, uning manfaatlariga mos tarzda
tashkil etishga xizmat qiladi.
Asabga bog’liq bo’lgan tabiiy xususiyatlarmizni ham
umuman o’zgarmas deb aytolmaymiz, chunki tabiatda o’zgarmaydigan narsaning o’zi
yo’q. Shuning uchun ham oxirgi yillarda o’tkazilayotgan tadqiqotlarda shaxs
tizimida shunday ma’kul, «hayotiy ko’rsatgichli» xususiyatlar tizimini
o’rganilmoqda va unda temperamentga aloqador sifatlar ham nazarda tutilmoqda.
Masalan, V.S. Merlin temperamentning psixologik tasnifi va ularning hayotiy
vaziyatlarda namoyon bo’lishini boshqarish masalasida ko’p ishlar qilgan. Uning
fikricha, insonda mavjud bo’lgan faollik, bosiklik, emosional tetiklik,
hissiyotlarning tezda namoyon bo’lishi va o’zgaruvchanligi, qayfiyatning
turgunligi, behalovatlilik, ishchanlik, yangi ishga kirishib ketish,
malakalarning tez hosil bo’lishi kabi qator sifatlar asosida shaxsdagi o’sha ekstroversiya
va introversiya xossalari yotadi va ularni ham o’zgartirish va shu orqali
temperamentni boshqarish mumkin.
Temperamentning eng mashhur
turlari (sangvinik, melanxolik, flegmatik, xolerik) miloddan avvalgi asrdayoq
Gippokrat tomonidan joriy qilingan bo’lib, ularning nomlari hanuzgacha saqlanib
qolgan, lekin mazmuni o’zgargan.
Gippokrat davridan yaratilgan
to’rt temperament tiplari buyuk rus fiziologi I.P.Pavlov tadqiqotlari orqali
o’z ilmiy asosiga ega bo’ldi. Temperament bosh miyadagi qo’zg’alish va
tormozlanish jarayonlarining o’zaro munosabatidan kelib chiquvchi xususiyat
sifatida tushunilar ekan, barcha tadqiqotchilar uning tug’ma ekanligini va
insonning ko’pgina faoliyat turlari natijalariga ta’sir etuvchi omil sifatida
ishtirok etishini e’tirof etishadi. An’anaviy yondoshuvga asosan quyidagi
temperament tiplari mavjud: xolerik, sangvinik, flegmatik va melanxolik.

Xodimning u yoki bu temperamentga
mansubligini bilish, uning biron vazifani nega aynan shu tarzda
bajarayotganligini tushunishga yordam beradi, kezi kelganda aynan unga mos
vazifalarni yuklash imkonini beradi. Har bir temperament tipiga qisqacha tasnif
quyidagicha ifodalanishi mumkin:

Xolerik  – nerv
sistemasidagi ko’zg’alish va tormozlanish jarayonlari kuchli, bu ikki jarayon
biron nerv markazi doirasida tez o’rin almashadi va shu bois bu tipga mansub
kimsa biron faoliyatga tez kirishib, tezda sovib ketishi mumkin. Yangiliklarga
ehtirosi baland, g’ayratli va o’ta harakatchan, bir maromdagi faoliyatni,
monoton tarzdagi ishlarni yoqtirmaydi, doimo yangilikka intiluvchan. Yangi
muhit va jamoada o’zini yaxshi his qiladi va o’zgaruvchan sharoitlarga tez
moslashadi. Bunday kimsalarga yangi o’zlashtirilayotgan faoliyat turlarini
vazifa tariqasida berish o’rinli, uzoq vaqt davomida ma’lum tartib talab
qiluvchi ishga moslashishlari uchun kuchli ichki zo’riqishga boradilar.

Sangvinik – qo’zg’alish
va tormozlanish jarayonlari kuchli, lekin muvozanatlashgan. Bunday kimsa o’zini
qo’lda ushlay oladi, intizomli va xolerik kabi shoshqaloq emas, biron ishga
kuchini to’g’ri taqsimlaydi, yangi faoliyat turini tez o’rganadi, nizoli
vaziyatda kelishuvga bora oladi, kelajakka ishonch bilan qaraydi. Tavakkallikka
moyil, tezda natijaga erishishga harakat qiladi, puxta o’ylab va tez qaror
qabul qiladi, ko’tarinki va turg’un kayfiyat egasi.

Flegmatik –
harakatlari sekin, shoshilmas va sabr-toqatli, tanholikni yaxshi ko’radi,
muloqot doirasini kengaytirishni hohlamaydi, do’stlariga sodiq va ularni
ko’paytirish niyati ham yo’q, o’rganib qolgan sharoitida yaxshi faoliyat
yuritadi va o’zgaruvchan muhitga moslashishi qiyin, shovqinni yoqtirmaydi, bir
joyda o’tirib bajariladigan ishni ma’qul ko’radi. Yangi odamlar bilan muloqotga
kirishishi qiyin, lekin o’rnatilgan, aloqalarni saqlashga intiladi. Saranjom
sarishtali, tartibni yoqtiradi, intizomli, boshlagan ishini oxiriga yetkazishga
harakat qiladi, tashkilotdagi an’analarga sodiq. Quyidagi yarim hazil
o’xshatish qarama-qarshi temperament tiplari tavsifini tushunishni
yengillashtiradi: “… odatda urushni xolerik va sangviniklar olib boradilar,
flegmatiklar esa vayronalarni tiklaydilar”.

Melanxolik – nozik didli,
hissiyotga o’ta berilgan, uch ichki dunyosiga va kechinmalariga e’tiborli.
Bunday kimsalar orasida san’atga qobiliyatlilar ko’p uchraydi. Ulardan ajoyib
rassomlar, yozuvchi va shoirlar yetishib chiqadi. Murakkab va nizoli
vaziyatlarda harakati sust, tezkor vazifalarni hal etishda asabiylashadi va tez
toliqadi.
Yuqorida sanab o’tilgan
temperament tiplari tug’ma bo’lib, ularni o’zgartirib bo’lmaydi. Lekin, inson
o’z-o’zini tarbiyalashi davomida biron temperamentga xos xislatlarni o’zida
shakllantirishi mumkin.
Tabiatda sof temperament tipini
uchratish qiyin va odatda, har qanday kimsada biron yetakchi temperament tipiga
qo’shimcha ravishda turli tiplarga xos belgilarni kuzatish mumkin. Bunday
“chatishma” insonning o’z ustida ishlashi, o’zi uchun o’ta muhim ko’ringan
xislatni mustaqil tarzda rivojlantirishi uchun imkoniyat yaratadi. Ushbu
satrlarni yoza turib beixtiyor bir hodisa esga tushadi. Ustoz-psixologlardan
biri “… men hayotda iloji boricha sangvinikday bo’lishga intilaman, barcha
xattiharakatimni bu temperament tipiga muvofiqlashtirib yashayman”, deb
ta’kidlardi. Haqiqatan, uning ish uslubi va odamlar orasidagi harakati ko’p
yillik o’z-o’zini tarbiyalash qanchalik muvaffaqiyatli natijaga olib
kelganining yaqqol dalili edi. Ammo, shunday vaziyatlar bo’lardiki, ustoz uyda
tanho qolishni, o’tmishdagi rasmlarni tomosha qilishni, ya’ni asl
melanxoliklikka qaytishni “sog’inib” qolardi. Garchi ijodda, insoniy
munosabatlarda va mehnat faoliyatida u sangvinikday tez va shijoatli bo’lsada,
lekin uning asl temperamenti serqatnov ko’chani kesib o’tayotgandagi
ishonchsizlikda va qaltis vaziyatlardagi ikkilanishda yaqqol ko’zga
tashlanardi.

21-rasm. Temperament turlarining shlyapa misolida kuzatilishi

Shaxs temperamenti tipologiyasini
bilish mehnat jarayonini oqilona tarzda tashkil etish, mavjud vazifalarni
xodimlar imkoniyati va xususiyatiga binoan taqsimlash, jamodagi sog’lom muhitni
saqlash imkonini yaratadi. Masalan, mulohaza asosida ish yuritishga sangvinik
va flegmatik tiplari tabiatan moyillar. Xolerik yoki melanxolik temperamentiga
mansub kimsa esa o’z hissiy muvozanatini ichki zo’riqish hisobiga ta’minlab
turishi lozim. Shaxsning o’z temperamenti tipini bilishi unga xos
xususiyatlarni chuqurroq anglashiga va o’z-o’zini yanada samarali boshqarish
imkonini beradi, qaltis vaziyatlarda o’rinsiz xattiharakatlardan o’zini chetga
olishini va ichki nazoratni ta’minlaydi.

Neyrotizm (N)

Hissiy
barqarorlik

Temperamentning sanab o’tilgan bu
xillari nisabatan barqaror bo’lib, muhit va tarbiya ta’sirida o’zgarishlarga
kam bo’ysunadi. Shu bilan birga ular shaxsning mazmun tomonini, qadriyatlari va
ehtiyojlarini ifodalamaydi.
1940-yillarda bir guruh amerikalik
olimlar G.Ayzenk rahbarligida temperament tushunchasini ikkta omil:
ekstraversiya va hissiy barqarorlikning o’zaro bog’liqligi natijasi sifatida
talqin qilishgan. Bu guruh shaxsning ustun darajadagi temperamentini aniqlash
bo’yicha test ishlab chiqdi.
 “X” o’qi
introversiya-ekstroversiyani ifodalovchi ballar soni, “Y” o’qi bo’yicha esa
hissiy barqarorlik-neyrotizmni ifodalovchi ballar miqdori qo’yib chiqiladi.
Ikkita koordinataning kesishgan joyi shaxsning tegishli temperamentini
ifodalovchi nuqtani topish imkonini beradi.
Shulardan kelib chiqqan xolda
shaxsning mehnat qilish uslubini tanlash va professional mahoratni ustirishda
ayni shularga e’tibor berish kerak. Masalan, ba’zilar xoleriklarga o’xshash
qiziqkon, tezkor bo’lishadi. Uning mehnat jarayonidagi ishini kuzatadigan
bo’lsak, faollik, ishni tez bajarishga layoqat ijobiy bo’lsa, uning sifati,
chala tashlab ketish havfi, ba’zi tomonlariga yuzaki qarashi kishini
uylantiradi. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, hayotda sof temperament ham
bo’lmaydi va u yoki bu temperament tipi juda yaxshi ham emas. har bir tipning
o’ziga xos nozik, kuchsiz tomonlari va shu bilan birga kuchli, ijobiy tomonlari
ham bo’ladi.
12.7. Xarakter va shaxs
Kundalik hayotimizda tilimizda
«xarakter» so’zi eng ko’p ishlatiladigan so’zlardan. Uni biz doimo birovlarga
baho bermoqchi bo’lsak, ishlatamiz. Bu so’zning ma’nosini olimlar «bosilgan
tamg’a» deb ham izoxlashadi. Tamg’alik alomatlari nimada ifodalanadi o’zi?
G Xarakter - shaxsdagi shunday psixologik,
subyektiv munosabatlar majmuiki, ular uning borlikka, odamlarga, predmetli
faoliyatga hamda o’z- o’ziga munosabatini ifodalaydi.
Demak, «munosabat» kategoriyasi xarakterni
tushuntirishda asosiy hisoblanadi. B.F. Lomovning ta’biricha, xarakter shaxs
ichki dunyosining asosini tashkil etadi va uni o’rganish katta ahamiyatga ega.
Munosabatlarning xarakterdagi o’rni xususida fikrlar ekan, V.S.Merlin ularning
mazmunida ikki komponentni ajaratadi:
a)
emosional - kognitiv - borlik muhitning turli tomonlarini
shaxs qanday emosional his qilishi va o’zida shu olamning emosional
manzarasini yaratishi;
b)
motivasion - irodaviy - ma’lum harakatlar va xulqni amalga
oshirishga undovchi kuchlar. Demak, bizning munosabatlarimiz ma’lum ma’no va
mazmun kasb etgan munosabatlar bo’lib, ularning har birida bizning hissiy
kechinmalarimiz aks etadi va xarakterimiz namoyon bo’ladi.
Mashxur rus olimi , psixologiya fanining metodologiyasini
yaratgan
S.L. Rubinshteyn shaxsning o’ziga xosligi va
xarakterologik tizimda uchta asosiy tuzilmalarni ajratgan edi;
Munosabatlar va yo’nalish
shaxdagi asosiy ko’rinishlar sifatida - bu shaxsning hayotdan nimani kutishi va
nimani xoxlashi.
Qobiliyatlar ana shu
tilak-istaklarni amalga oshirish imkoniyati sifatida - bu odamning nimalarga
qodir ekanligi.
Xarakter imkoniyatlardan
foydalanish, ularni kengaytirishga qaratilgan turg’un, barqaror tendensiyalar,
ya’ni bu odamning k i m ekanligi.
 Bu nuqtai nazardan karaganda
ham, xarakter shaxsning «tanasi», borligi, konstitusiyasidir. Xarakterning
boshqa individual-psixologik xususiyatlardan farqi shuki, bu xususiyatlar ancha
o’zgaruvchan va dinamik, orttirilgandir. Shuning uchun ham maktabdagi ta’limdan
oliy o’quv yurtidagi ta’limga utish faktining o’zi ham o’spirinda ma’lum va
muhim o’zgarishlarni keltirib chiqaradi.
 Xarakter muammosini ilmiy o’rganishda B.M.Teplov, S.Merlin,
Ye.A.Klimovlarning tadqiqotlari ahamiyatlidir. Chunki ularning tadqiqotlarida
o’qish, sport, mehnat faoliyatlarida shaxsning xarakat usullarining individual
farqlari masalasi ko’rsatib berilgan.
 Umuman, koneret shaxs misolida
olib karaydigan bo’lsak, har bir alohida obyektlar, narsalar, hodisalarga mos
tarzda xarakterning turi qirralari namoyon bo’lishining guvoxi bo’lishimiz
mumkin. Masalan, uyda (katta o’zbek oilasi misolida oladigan bo’lsak) katta
yoshli ota-onalar oldida o’ta bosiq, ko’nuvchan, har qanday buyurilgan ishni
e’tirozsiz bajaradigan kishi, o’z kasbdoshlari orasida doimo o’z nuqtai
nazariga ega bo’lgan, gapga chechan, kerak bo’lsa, qaysar, dadil bo’lishi,
ko’chada jamoatchilik joylarida beg’am, loqayd, birov bilan ishi yo’q kishiday
tuyulishi, o’ziga nisbatan esa o’ta talabchan, lekin egoist, o’z-o’ziga bahosi
yuqori bo’lishi mumkin. Demak, xarakterning psixologik tizimini tahlil
qiladigan bo’lsak, uning borliqdagi obyektlar va predmetli faoliyatga nisbatan
amalga oshirish maqsadga muvofikdir. Shuning uchun ham psixologiyada
xarakterning quyidagi tizimi e’tirof etiladi:
Mehnat faoliyatida namoyon
bo’ladigan xarakterologik xususiyatlar - mehnatsevarlik, mehnatkashlik,
tashabbuskorlik, ishga layoqat, ishga qobillik, mas’uliyat, dangasalik,
qo’nimsizlik va boshqalar.
Insonlarga nisbatan bo’lgan
munosabatlarda namoyon bo’ladigan xarakterologik sifatlar - odoblilik,
mehribonlik, takt, jonsaraklik, dilgirlik, muloqotga kirishuvchanlik, altruizm,
g’amxurlik, raxm-shafqat va boshqalar.
O’z-o’ziga munosabatga
aloqador xarakterologik sifatlar - kamtarlik, kamsuqumlilik, mag’rurlik,
o’ziga bino qo’yish, o’z-o’zini tanqid, ibo, sharmu - hayo, manmansirash va
boshqalar.
Narsalar va hodisalarga
munosabatlarda namoyon bo’ladigan xususiyatlar - tartiblilik, oqillik,
saronjom-sarishtalik, qo’li ochiqlik, ziqnalik, tejamkorlik, pokizalik va
boshqalar.
 Yuqorida sanab o’tilgan
sifatlar aslida shaxsning hayotdagi yo’nalishlaridan kelib chiqadi. Chunki
yo’nalish - odamning borliqqa nisbatan tanlovchan munosabatining aks etishidir.
Bunday yo’nalish turli shakllarda namoyon bo’ladi: diqqatlilik, qiziquvchanlik,
ideallar, maslaklar va hissiyotlarda.
Xarakter - tarixiy kategoriya
hamdir. Buning ma’nosi shuki, har bir ijtimoiy-iqtisodiy davr o’z kishilarini,
o’z avlodini tarbiyalaydi va bu tafovut odamlardagi xarakterologik
xususiyatlarda o’z aksini topadi. Masalan, o’tgan asr o’zbeklari, XX asrning
50-yillaridagi o’zbeklar va mustaqillik yillarida yashayotgan o’zbeklar
psixologiyasida farq avvalo ularning xarakterologik sifatlarida aks etadi.
Aminmizki, XXI asrning yosh avlodlari yanada zukkoroq, irodaliroq, ma’rifatli
va ma’naviyatliroq bo’ladi. Mamlakatimizda hozirgi kunda amalga oshirilayotgan
say’iharakatlar yangi asr avlodining ruhan va jismonan sog’lom bo’lishiga zamin
yaratmoqda.

Faoliyatga nisbatan yondoshuvlarga xos xarakter tizimlari
Tipik ekstravert -- boshqa
odamlarga tez kirishib ketadigan inson, boshqa odamlar bilan muloqat qilishga
moyil, yangi ta’sirotlarga intiluvchan. U ulfatlarni yoqtiradi, ko’p do’stlari
va tanishlari bor, beparvo, umid-ishonch bilan to’lgan, kulishni yoqtiradigan
odam. Shuningdek, tajovuzkor, serjahl, ta’sirchan inson bo’lib, ko’pincha
daqiqa ta’sirida harakat qilishi mumkin. His-tuyg’ularini qattiq nazorat qila
olmaydi, tanishuvchi, odatda yaqinlashish uchun birinchi bo’lib so’z boshlaydi.

 Bu aksariyat hollarda boshqa odamlarga , tashqi
xodisalarga qaragan, boshqalar uchun ochik odam, bundaylar nisbatan oson
tushunish obyekti bo’lgan odamlardir. Unga muloqatga kirishuvchanlik, doimo
odamlarga talpinish xarakterlidir. Kechalarni, o’tirishlarni, davralarni
yoqtiradi, o’z atrofidagi yugurib-yelishlar, jonlanish yoqadi. Quvnoq, sho’h,
yolg’izlikka toqati yo’q, odamlarga ehtiyoj sezib turadi. Doimo yangi
taasurotlarga talpinib turadi, agar ish tortishuvga, "garov"ga borib
taqalsa, tezda qizishib ketadi, juda ko’p narsalarga urinishi mumkin. Odatda
o’zi o’qishni, nimanidir qidirib topishni yoqtirmaydi, biroq yangi
ma’lumotlarni boshqalardan olishni yoqtiradi. Qo’zg’alishlarga, taasurotlarga
chanqoq, tavakkal qiladi va tavakkal qilishni yoqtiradi, ko’pincha soniyaviy
holatlar, vaziyatlar ta’siri ostida xatti-harakat qiladi, tashqi ta’sirlarga
beriluvchan, o’z ishlarini oldindan o’ylab o’tirishni yoqtirmaydi, balki
birdaniga ishga kirishishni ma’qul ko’radi, o’tkir hazillarni yaxshi ko’radi,
mijg’ovlanib gap bilan birovning ko’ngliga qo’l solmaydi, tez gapiradi va
ishlaydi, odatda o’ziga ishonadi, o’zgarishlarni yaxshi ko’radi. Harakatsiz
muloqot yuritishdan ko’ra, ish ko’rish, harakat qilishni ma’qul ko’radi.

AYZENK SO`ROVNOMASI BO`YICHA XULQ–ATVOR

Ayzenk
doirasi

G.Ayzenk bo’yicha shaxs fe’li.

Tajovuzkorlikka, qiziqqonlikka
mayli bor, sezilarli darajada betashvish va beg’am, hamma narsa o’z-o’zidan
yo’lga tushib ketadi deb hisoblaydi. Boshqalarning hatti-harakati, qiliqlarini
baholashda yon beruvchan. Uning hissiy kechinmalari jiddiy nazoratga ega emas,
shuning uchun u hamma vaqt ham ishonsa bo’laveradigan odam emas. Ekstravert
(«tashqariga yo’nalgan») — muloqatga oson kirishadi, yuqori darajadagi
tajovuzkorlikka ega, yetakchilik qilishga intiladi, ko’pchilikning
diqqatmarkazida bo’lishni yoqtiradi, osonlik bilan tanishadi, g’ayratli, ochiq,
tavakkalchi, odamlarning ichki dunyosiga qaramay tashqi ko’rinishiga qarab baho
beradi, xolerik yoki sangvinik.
Tipik introvert --
qiyinchilik bilan muloqatga kirishuvchi, uyatchan, og’ir, o’z ichki dunyosiga
ko’milgan, o’z-o’zini kuzatadigan, tuyuq odam. Yaqin odamlaridan, boshqa
hammadan ajralgan inson. U o’z harakatlarini oldindan rejalashtirib oladi,
kutilmagan istaklarga ishonmaydi. U qo’zg’alishni, tartibni yoqtiradi, hayotda
jiddiy. U his-tuyg’ularini qattiq nazorat ostiga oladi, kamdan-kam jahli
chiqadi, qizishib ketmaydi, muloqatdagi va janjallardagi kelishmovchiliklarni
jim turib to’xtatishga intiladi. U diqqatni, kuchni bir joyga to’playdigan va
kam harakat talab qiladigan faoliyat turlarini yoqtiradi.
U o’zining ichki olamiga
yo’nalgan, boshqa odamlar uchun yopiq, chetdan tushunish uchun bir oz qiyinroq
odam. Odatda u xotirjam, vazmin, og’ir tabiatli, tortinchoq, o’z kechinmalarini
muntazam tahlil qilib boruvchi odam. U kitob bilan muloqotda bo’lishni odamlar
bilan muloqotda bo’lishdan afzal ko’radi, odatda gapga aralashmaydigan va
o’zining yaqin odamlaridan boshqalar uchun uzoq, "notanish" odam, o’z
atrofida yelib-yugurishlarini yoqtirmaydi. U o’z xatti-harakatlarini oldindan
batafsil rivojlantirib borishga moyil, to’satdan yuzaga kelgan ta’sirlarga
ishonmaydi. U qo’zg’alishlarni, hayajonlarni yoqtirmaydi, jiddiy, doimo
nimaningdir tashvishida yuradi, hayotda tartibni yoqtiradi, sekin harakat
qiladi, juda kam gapiradi. U o’z hissiyotlarini jiddiy nazorat ostida tutadi,
kamdan-kam hollarda tajovuzkorona hatti-harakatlar qiladi, qizishib ketmaydi,
unga ishonsa bo’ladi. Biroz pessimistroq, estetik me’yorlarni yuqori qadrlaydi.
Introvert («ichkariga yo’nalgan») — ichki kechinmalari dunyosiga yo’nalgan,
kam muloqatchan, kamgap, yangi tanishlarni qiyinchilik bilan orttiradi,
tavakkal qilishni yoqtirmaydi, eski aloqalar va munosabatlar uzilib qolsa
qattiq hafa bo’ladi, havotirligi va ehtiyotkorligi yuqori, faolligi past,
flegmatik, melanxolik.
Tipik ekstravert va introvertlar
hayotda kam uchraydi, ular ko’pchilik odamlarda namoyon bo’ladigan
hislatlarning qarama-qarshi qutblari hisoblanadi. Qolgan ko’pchilik odamlar shu
qutblar oralig’ida joylashgan bo’ladi.
Tipik nevrotik (asabiy
noturg’un) onglilik va ongsizlik o’rtasida yorqin nizolarni xarakterlaydi,
shuning uchun ham salbiy his-tuyg’ularini yomon boshqaradi. Hissiy noturg’unlik
odatda insonning gap ko’tara olmasligi bilan bog’langan bo’lib, u o’ziga
ishonmaydi, boshqa odamlarning yordamiga yoki qo’llab-quvvatlashiga doimiy
muhtoj. Uning kayfiyati o’zgaruvchan. U ko’pincha bunga jiddiy asos bo’lmasada
o’zini bahtsiz, nimadandir boshqalardan yomon his qiladi, ba’zan u o’zini
aybdordek sezadi. U orzu qilishni, har narsadan shubha qilishni yoqtiradi,
jizzikilik qilib turadi. Nevrotik odatda boshidan kechirgan ko’ngilsizlikni
uzoq vaqt eslab yuradi, muvaffaqiyatsizlikdan qo’rqadi. Unga qaror qabul qilish
qiyin, vaziyat shuni talab etsada o’z niyatlaridan voz kechishi ham qiyin.
Nevrotik uchun tashqi psixik funksiyalarni to’liq saqlash xos.
X.Yu. Ayzenk shaxsning
asosiy hislatlari ko’rsatgichlari sifatida ekstraversiya-intraversiya va
neyrotizmdan foydalangan, bunda bu xususiyatlar genetik shartlangan deb
hisoblanadi.

Ekstravert

Introvert

Neyrotizm

Shaxsning atrofdagi
  odamlarga va voqeahodisalarga
yo’nalganligi.
Shartli
  reflekslar introvertga qaraganda іiyinroі shakllanadi, u og’riqqa ko’proq
  chidamliroq, biroq sensor deprivasiyalarga chidamsizroq bo’ladi, buning
  oqibatida u monoton hatti- harakatlarga dosh berolmaydi, ko’pincha ish
  vaqtida har hil narsalarga chalg’ib turadi. Uning odamlar bilan muloqotga
  bo’lgan ehtiyoji yuqori, tashqi
ta’sirlarga
  beriluvchan, o’z-o’zini nazorat qilishning

Shaxsni
  o’zining ichki olamiga yo’nalganligi.  Unda hulqning quyidagi
  xususiyatlari ustunlik qiladi. U ko’pincha o’zi bilan o’zi ovora, odamlar
  bilan kontaktga kirishishda va
voqyelikka
  moslashishda qiyinchiliklarni boshdan kechiradigan odam. Ko’pchilik hollarda
  introvert xotirjam muvozanatli, tinchliksevar, xattiharakatlari o’ylangan,
  oqilona, maqsadga muvofiq. Uning o’rtoqlari doirasi unchalik ko’p emas. U
  estetik me’yorlarni yuqori qadrlaydi,
kelajakni rejalashtirishni

Bu
  havotirlanish sinonimi bo’lib, hissiy noturg’unlik zo’riqqanli-,
  deperativlik, ruhiy siqiqlik shaklida ko’rinadi.
Neyrotizmning  bir qutbida      neyrotiklar
  deb   ataladigan noturg’unligi,          nervpsixik jarayonlarning
  muvozanatsizligi, shuningdek vegetativ nerv  sistemasining beqarorligi          bilan
  farqlanib   turadigan emosional noturg’un odamlar turadi.Shuning uchun ularga
         asosan qo’zg’aluvchanlik, kayfiyatning o’zgaruvchanligi, sezgirlik

yetarli emasligi, muhitga yaxshi
moslashuvchanlik,
hissiyotlarda
oshkoralik
  kabilar misol bo’la oladi. U hozirjavob, quvnoq, o’ziga ishongan,
tavakkalchilikni
  yoqtiradigan, hamma vaqt ham aytganini bajaravermaydigan odam

yoqtiradi,
  nimani va qanday qilish ustida jiddiy o’ylaydi, to’satdan yuzaga kelgan
  xoxish-istaklarga berilmaydi,umidsizlikka tushuvchan odamdir. U o’z
  hissiyotlarini qat’iy nazorat qiladi va kamdan-kam hollarda o’zini
  tajovuzkorona tutadi, mas’uliyatli.

ta’sirlanuvchanlik shuningdek havotirlanish,
  shubhalanuvchanlik,
sustkashlik
  kabi hislatlar xosdir. Neyrotizmning boshqa qutbi - bu emosional turg’un
  shaxslar, ular
xotirjamlik, muvozanatlilik, vazminlik,
ishonchlilik, qat’iylik kabi  sifatlar       bilan
  xarakterlanadi.

Emosional turg’un (asabiy
turg’un) odam yuqorida keltiribo’itilganlarga qarama-qarshi sifatlarga ega
bo’ladi. Hissiy turg’un inson o’z hissiy holatini boshqara oladi,
odamlar bilan bir hil muloqatga kirishadi, uni muvozanatdan chiqarish qiyin. U
boshqalar tomonidan doimiy qo’llab-quvvatlashga muhtoj emas, jizzaki emas.
Tipik nevrotik va tipik turg’un odamlar kam uchraydi. Ko’pchilik odamlarda u
yoki bu darajada ham asabiy turg’unlik, ham noturg’unlikka xos ko’rinishlar
namoyon bo’ladi.
Ekstraversiya-introversiya va
turg’unlik-noturg’unlikning ko’rsatkichlari bir-birlari bilan o’zaro
bog’lanmagan va bipolyardir. Ularning har biri o’ta kuchli ifodalangan shaxsiy
xususiyatlar ikki qutbi o’rtasidagi uzluksizlikni tashkil etadi. Bu turli
darajada ifodalangan ikki hislatning o’zaro birikishi shaxsning takrorlanmas
o’ziga hosligini yuzaga keltiradi. Ko’pchilik sinaluvchilarning
xarakteristikasi shu qutblar o’rtasida, ko’pincha markazga yaqin joyda bo’ladi.
Ko’rsatkichning markazdan uzoqlashuvi o’rtachadan og’ish darajasi haqida va
shunga mos ravishda shaxs sifatlarining ifodalanishi haqida ma’lumot beradi.
Xarakter xususiyatlarining
nimalarda namoyon bo’lishi, ularning belgilari masalasi ham amaliy jihatdan
muhimdir.
 Avvalo xarakter insonning hatti
- harakatlari va amallarida namoyon bo’ladi - odamning ongli va maqsadga
qaratilgan harakatlari uning k i m ekanligidan darak beradi.
 Nutqining xususiyatlari (baland tovush bilan yoki
sekin gapirishi, tez yoki bosiqligi, emosional boy yoki jonsiz) ham
xarakterning yo’nalishini belgilaydi.
 Tashqi qiyofa - yuzining
ochiq yoki tund ekanligi, ko’zlarining samimiy yoki joxilligi, qadam bosishlari
- tez yoki bosik, mayda qadam yoki salobatli, turishi - viqorli yoki kamtarona,
bo’larning hammasi xarakterni tashqaridan kuzatib o’rganish belgilaridir.
Bundan tashqari ilm olamida juda
ko’plab urinishlar bo’lgan. Ularda odamning turli tabiiy, tug’ma
xususiyatlariga xarakterni bog’lashga urinishlar bo’lgan. Masalan, fizionomika
odam yuz qirralari va ularning bir-biriga nisbati orqali, xiromantiya
- qo’l barmoqlari va kaftdagi chiziqlar orqali, ko’z rangi va qarashlar, soch
va uning xususiyatlari orqali o’rganishga harakat qilingan. Juda katta
shov-shuvga ega bo’lgan Ch. Lombrozo, E. Krechmer, U. Sheldonlarning konstitusion
nazariyalari shaxs xarakterini uning tashqi ko’rinishi, tana tuzilishi
bilan bog’lab tushuntirishga o’ringan. Bu nazariyalar juda qattiq tanqidga ham
uchragan, lekin keltirilgan material, korrelyasion tahlillar ma’lum jihatdan
individual xususiyatlardagi tug’ma, mavjud sifatlar bilan xarakterologik
sifatlar o’rtasidagi bog’liqlik borligini isbot qilolgani uchun ham bu
nazariyalar shu vaqtgacha o’rganiladi.
Lekin xarakter va uning
rivojlanishi, namoyon bo’lishi uchun umumiy qonuniyat shuki, u tashqi muhit
ta’sirida, turli xil munosabatlar tizimida shakllanadi va sharoitlar o’zgarishi
bilan o’zgaradi. Har bir kasb-hunar o’zining talablari majmui -
professogrammasiga egaki, u shu kasb bilan shug’ullanayotganlardan o’ziga xos
psixologik qirralar va xossalar bo’lishini taqozo etadi (psixometriya). Shuning
uchun ham vrachning, o’qituvchining, muhandisning, harbiylarning, artistlarning
va boshqalarning professoional sifatlari haqida alohida gapiriladi. Ana shu
kasb sohiblari, ularning ish mobaynida ko’rsatadigan individualligi ichida esa
xarakterologik o’ziga xoslik katta ahamiyatga ega va buni nafaqat shaxsning
o’zi, balki uni o’rab turgan boshqalar ham yaxshi bilishlari kerak.

Qisqacha xulosalar:
 Shaxsning
individual-tipologik xususiyatlar klassifikasiyasiga qobiliyat, temperament,
xarakter kiradi. Qobiliyat maxsus va umumiy turlarga, layoqat, iqtidor,
iste’dod kabi psixologik tuzilmadan iboratdir. Temperamentlarni chuqur bilish
va ularning amaliyot uchun ahamiyati bayon etilgan. Talaba-yoshlardagi
qiziqishlarni diagnostika qilish yo’llari ko’rsatilgan. Individual psixologik
xususiyatlarning kasb mahorati va shaxs barkamolligi bilan bog’liqligi ochib
berilgan. Yoshlarni mustaqillik mafkurasi ruhida tarbiyalash va milliy g’oyani
shakllantirishning barkamol avlod tarbiyasidagi o’rni keltirilgan.

O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:

1.
“Individ” tushunchasi qanday ma’noni anglatadi?
2.
“Individuallik” tushunchasining ma’nosi nima?
3.
Shaxsning individual - tipologik xususiyatlariga nimalar kiradi?
4.
Qobiliyat, iqtidor va iste’dod bir - biridan qanday farqlanadi?
5.
Iqtidorli insonning tafovutli tomonlari nimada?
6.
Qobiliyatlardagi tug’ma va orttirilgan sifatlar nimasi bilan
farqlanadi?
7.
Temperamentnig qanday turlari mavjud?
8.
Inson xarakteriga ta’sir qiluvchi omillar nima?
9.
Irodaviy sifatlar qanday ko’rinishga ega?
10.
Emosiyalar qanday aks etadi?

Adabiyotlar ro’yhati:
1.
G’oziyevE.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
2.
Ananyev B.G. “Chelovek kak predmet poznaniya”. “Piter”, 2001.
3.
Drujinina V. “Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
4.
Burlachuk F. Psixodiagnostika. “Piter”, 2002.
5.
Azizxujayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. –
T.:TDPU, 2003. 6. Ishmuxamedov R.J. “Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim
samaradorligini oshirish yullari”. – T.: TDPU, 2004.
7.    Sayidaxmedov
N. “Yangi pedagogik texnologiyalar”. –
8.    Karimova
V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b. 9. N. Xo’jayev va
boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
10.   Ochilova G.O.,
Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007 yil.
11.   .Akramova F.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika. Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007
yil. 12. Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogik maxorat” Toshkent. TDIU,
2007 yil
13.
Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina. Moskva 2003. 13-BOB.
SHAXS TARAQQIYOTINING YOSHGA BOG’LIQ XUSUSIYATLARI. O’SPIRINLIK VA YETUKLIK
DAVRLARI PSIXOLOGIYASI. AKMEOLOGIYA.

13.1. Shaxs taraqqiyotidagi
ijtimoiy va genotipik omillar.
13.2.Shaxs taraqqiyotini
davrlarga bo’lish.
13.3.O’smirlik va o’spirinlik
davrlarida shaxs ijtimoiylashuvining o’ziga xosligi.
13.4.Yoshlardagi attraksiya va
emosional munosabatlar.

13.1. Shaxs taraqqiyotidagi ijtimoiy va genotipik omillar
 Shaxs individual
taraqqiyotining muhim omillaridan yana biri uning yoshiga bog’liq bo’lgan
xususiyatlaridir. Chunki taraqqiyotning har bir yosh bosqichi o’zining
rivojlanish omillariga, qonuniyatlariga, yangiliklari va o’zgarishlariga ega
bo’lib, ular shaxsning xarakteri, temperamenti, iqtidori, bilish jarayonlariga
bevosita ta’sirini o’tkazadi.
 Yosh taraqqiyoti davrlarining
ham sifat, ham mikdor o’zgarishlariga ega bo’lgan ko’rsatgichlari borki, amaliy
psixologiya har bir yosh xususiyatlarini ana shu ikkala ko’rsatgich nuqtai
nazaridan o’rganishi va shaxs xulqini boshqarish va ta’sir ko’rsatishda ularga
tayanmog’i lozim. Umuman psixologiyada isbot qilingan faktlardan biri shuki,
turli davrlardagi inson taraqqiyoti o’ta murakkab jarayon bo’lib, har bir
davrning o’z qonuniyatlari mavjud. Har bir bosqichda shaxsning biror bir
xususiyatlari o’zining yetuklik fazasiga erishadi. Masalan, olamni sensor
jihatdan bilishning yetuklik fazasi 18 - 25 yoshlarda (Lazarev ma’lumotlariga
ko’ra), intellektual, ijodiy yetuklik - 35 yoshlarda (Leman ma’lumotlari),
shaxsning yetukligi 50 - 60 yoshlarga kelib eng yuqori nuqtasiga erishadi.
Shunga o’xshash xususiyatlar insonning butun umri mobaynida muttasil kamolga
yetib, rivojlanib borishini ta’minlaydi. Shunisi xarakterliki, har bir yoshda
biror funksiyalarning rivojlanishi boshqa bir funksiyalarning susayishi
hisobiga ro’y beradi. Masalan, bolalikning ilk bog’cha yoshida fazoga moslashuv
juda kuchaysa, keyinchalik uning o’rnini vaqtni adekvat idrok qilish kuchayadi.
Qariyalarning biror narsalar xususida bilimdonligi, ma’lumotlar dunyosidagi
yaxshi oriyentasiyasi, psixomotorik funksiyalar va bevosita bilish
jarayonlarining susayishi hisobiga ro’y beradi. Xuddi shunday bolaning 3-5 yosh
davri tilni, uning lug’aviy va strukturaviy
xususiyatlarini o’zlashtirishga juda maqbul bo’lsa,
yetuklik davri bo’lmish 45-55 yoshlarga kelib ayni shu sifat deyarli o’zini
yo’qotadi («til qotib qoladi»).
G        Yosh davrlari psixologiyasining eng
asosiy muammolaridan biri shuki, inson psixik taraqqiyotida qanday omillar -
genetik, tug’ma yoki orttirilgan, ijtimoiy omillar roli yetakchi ekanligi
masalasidir.
Psixologiyaning maxsus tarmog’i hisoblanmish Yosh
davrlari psixologiyasi - Bir tomondan, bolaning o’z ota - onalaridan meros
sifatida o’zlashtirgan sifatlari, masalan, anatomo - fiziologik xususiyatlar,
miya faoliyatining o’ziga xosligi, tana tuzilishi (qo’l, oyoq, yuz tuzilishi va
boshq.) albatta psixologik jahatdan odam bolasining muhitga moslashuvi, unga
erkin harakat qilishi, jarayonlarni ongida aks ettirishiga sabab bo’ladi.
Chunki oddiygina anatomik anomaliya holati (qo’lning kaltaligi, bo’yning juda
kichikligi kabi) psixikaga va shaxsning jamiyatda o’zini tutishiga salbiy
ta’sir ko’rsatadi. Lekin ikkinchi tomondan tashqi muhit ta’sirini ham kamsitib
bo’lmaydi. Masalan, agar bola maxsus o’quv maskanlarida o’qimasa, unga
tarbiyaviy ta’sirlar ko’rsatilmasa, uning rivojlanishi qanday bo’lishini
tasavvur qilish qiyin emas.
Bu muammolar ustida bosh qotirgan
olimlar L. Vo’gotskiy, J. Piaje, S. Rubinshteyn, A. Leontyev va ko’plab boshqa
psixologlar ikkala omil rolini ham inkor qilmagan xolda ijtimoiy muhitning
yetakchi ta’siri to’g’risidagi fikrni baravar yoqlaganlar. Chunki to’g’ri
tashkil etilgan ta’lim-tarbiya, oila va undagi o’zaro munosabatlarning xarakteri,
shaxs muloqotda bo’ladigan ijtimoiy guruhlar, u tanlagan kasb va kasbdoshlari
muhiti, nikoh va ma’lumot masalalarining qanday hal qilinganligi kabi qator
ijtimoiy omillar shaxsning rivojlanishi, uning o’z-o’zini anglashi va
o’zgalarga munosabati, bilish jarayonlari hamda intellektual taraqqiyotida
katta ahamiyatga egaligiga shubha yo’q. Respublikamiz Prezidenti I. Karimov
boshchiligida mustaqilligimizning dastlabki yillaridayoq boshlangan «Sog’lom
avlod uchun» shiorini amalga oshirish siyosati farzandlarimizning ham jismonan,
ham ruhan, ham aqlan yetuk bo’lishlariga qaratilgan. Jismonan sog’lom tanada
sog’lom ruh bo’lishi tabiiy.

13.2. Shaxs taraqqiyotini davrlarga bo’lish
Shu vaqtgacha psixologiya ilmida
shaxs taraqqiyotini davrlarga bo’lib o’rganishga juda katta e’tibor qaratilgan.
Bir qancha davriy sxemalar ham taklif etilgan. Lekin shu sohada astoydil ijod
qilgan har qanday olim o’zining «davrlarini» taklif etavergan. Bu tushunarli,
zero insonning hayotiy yo’li va uning asosiy lahzalari tarixiy taraqqiyot
mobaynida o’zgaradi, bir avloddan ikkinchi avlod taraqqiyotiga o’tishning o’zi
ham qator o’zgarishlarni keltirib chiqaradi.
Davrlarga bo’lishga qaratilgan
klassifikasiyalarning o’zi ham ikki turli bo’ladi:
•
juz’iy (alohida davrlarni yana qo’shimcha davrlarga bo’lish -
«davrlar ichidagi davrlar»);
•      umumiy
(inson umrining barcha bosqichlarini o’z ichiga olgan).
Masalan, juz’iy klassifikasiyaga
J. Piajening intellektning rivojlanishini bosqichlarga bo’lishini kiritish
mumkin. U bu taraqqiyotni 3 bosqichda tasavvur qilgan:
n
sensomotor intellekt bosqichi (0 - 2 yosh). Bunda asosan olti
bosqich farqlanadi;
n
konkret operasiyalarni bajarishga tayyorlash va uni tashkil etish
bosqichi (3 - 11 yoshlar);
n
formal operasiyalar bosqichi (12 - 15 yoshlar). Bu davrda bola
nafaqat bevosita ko’rib turgan narsasi, balki mavxum tushunchalar va so’zlar
vositasida ham fikr yurita oladi.

J.Piaje bo’yicha intellektni rivojlanish bosqichlari
D.B. Elkoninning yosh davrlari
bosqichlari ham shu guruhga kiradi va u ham bolalikning uch davrini farqlaydi:
ilk bolalik, bolalik va o’smirlik. Har bir bosqichning o’ziga xos yetakchi
faoliyati, o’zgarishlari va rivojlanish shart - sharoitlari mavjud bo’ladi va
ularni bilish tarbiyachilar uchun katta amaliy ahamiyatga ega bo’ladi. Har bir
bosqichda faoliyat motivlari ham o’zgaradi, ularning o’zgarishi shaxs
ehtiyojlari va talablari darajasining o’zgarishiga mos tarzda ro’y beradi.
Inson hayotining barcha davrini
yaxlit tarzda qamrab olgan klassifikasiyalardan biri butun jaxon olimlarining
qaroriga ko’ra, 1965 yili Fanlar Akademiyasining maxsus simpoziumida qabul
qilingan sxema hisoblanadi. U quyidagi 6 - jadvalda keltirilgan. U B.G.
Ananyev, chet ellik olim Birrenlar taklif etgan klassifikasiyaga yaqin bo’lib,
umumlashtirilgan toifalashdir.

7-Jadval.

Yosh davrlari

Erkaklarda

Ayollarda

Chaqaloqlik

1 – 10 kun

1 – 10 kun

Emiziklik davri

10 kundan 1 yoshgacha

10 kundan 1 yoshgacha

Ilk bolalik

1 – 2 yosh

1 - 2 yosh

Bolalikning 1 - davri

3 – 7 yosh

3 - 7 yosh

Bolalikning 2 - davri

8 - 12 yosh

8 – 11 yosh

O’smirlik davri

13 - 16 yosh

12 - 15 yosh

O’spirinlik davri

 17 - 21 yosh

 16 - 20 yosh

O’rta yetuklik davri:

birinchi bosqich

 22 - 35 yosh

21 - 35 yosh

ikkinchi bosqich

 36 - 60 yosh

 36 - 55 yosh

Keksalik davri

 61 - 75 yosh

 56 - 75 yosh

Qarilik davri

 76 - 90 yosh

 76 - 90 yosh

Uzoq umr ko’ruvchilar

 90 yoshdan ortiq

 90 yoshdan ortiq

Taraqqiyotni yosh davrlarga
bo’lishda o’ziga xos klassifikasiyalar ham bor. Masalan, E. Erikson shaxs «Men»
ining rivojlanish bosqichlarini ajratgan va har birida ham ijobiy, ham salbiy
jihatlarni ajratgan.
1   - bosqich
(ishonch - ishonchsizlik) - bu hayotning 1 - yili.
2   - bosqich
(mustaqillik va qat’iyatsizlik) - 2 - 3 yoshlar.
3   - bosqich
(tadbirkorlik va gunoh hissi) - 4 - 5 yoshlar.
4   - bosqich
(chaqqonlik va yetishmovchilik) - 6 - 11 yoshlar.
5   - bosqich
(shaxs identifikasiyasi va rollarning chalkashligi) - 12 - 18 yoshlar.
6   - bosqich
(yaqinlik va yolg’izlik) - yetuklikning boshlanishi.
7   - bosqich
(umuminsoniylik va o’ziga berilish) - yetuklik davri.
8   - bosqich
(yaxlitlik va ishonchsizlik) - keksalik.
Erikson klassifikasiyasining
o’ziga xos qimmati shundaki, unda shaxsning o’zi to’g’risidagi tasavvurlarining
jamiyat ta’sirida o’zgarishi nazarda tutiladi. Shunga o’xshash bosqichlarga
bo’lishlar oxirgi paytda yana ko’plab mualliflar tomonidan taklif etilmoqda (G.
Grimm, D. Bromley va boshk.). Ularning barchasidagi umumiy mezon shuki, har bir
taraqqiyot davri shaxs rivoji uchun nimani taklif etadi-yu, shaxs unda qanday
rivojlanish ko’rsatgichlariga ega bo’ladi. Ularni tabiiy o’zgarishlarda bilish
va o’rganish kerak, chunki busiz shaxs tarbiyasini to’g’ri yo’lga qo’yib
bo’lmaydi. Masalan, maktab yoshidagi bolalarga qo’yilgan talablar katta odamlar
jamoasiga to’g’ri kelmaydi, yoki bog’cha yoshidagi bola bilan til topishish
bilan talaba bilan til topish o’ziga xos pedagogik taktni va o’sha yosh
sohasida bilimdonlikni talab qiladi.

1965 yili XFAning maxsus simpoziumida qabul qilingan  yosh
davrlari sxemasi

yosh
  davrlari

erkaklarda

ayollarda

chaqaloqlik

1-10
  kun

1-10
  kun

emiziklik davri

10
  kundan 1 yoshgacha

10
  kundan 1 yoshgacha

ilk bolalik                     1-2
  yosh                  1-2 yosh

bolalikning 1-davri

3-7
  yosh

3-7
  yosh

bolalikning 2-davri

8-12
  yosh

8-11
  yosh

o’smirlik davri

13-16
  yosh

12-15
  yosh

o’spirinlik davri

17-21
  yosh

16-20
  yosh

o’rta yetuklik davri:

birinchi
  bosqich

22-35
  yosh

21-35
  yosh

ikkinchi
  bosqich

36-60
  yosh

36-55
  yosh

keksalik davri

61-75
  yosh

56-75
  yosh

qarilik davri

76-90
  yosh

76-90
  yosh

uzoq
  umr ko’ruvchilar

90
  yoshdan ortiq

90
  yoshdan ortiq

Professional o’z-o’zini anglash bosqichlari

Levinson tasnifi bo’yicha yetuklik davrining bosqichlari

bosqic
  h

tasniflar

yosh
ko’rsatkichla
ri

0

kattalar hayotigacha bo’lgan davr

tug’ilishdan
22
  yoshgacha

1

yoshlik davriga qadam qo’yish

17-22

2

yoshlik davrida mustaqil hayotning boshlanishi

22-28

3

o’ttiz yoshlilik davriga qadam qo’yish

28-33

4

yoshlikning kulminasion bosqichi

33-40

5

hayotning o’rta davridan o’tish

40-45

6

ellikyoshlilik davriga o’tish

50-55

7

hayotiy siklda yetuklikning kulminasion davri

55-60

8

keksalikka o’tish

60-65

13.3. O’smirlik va o’spirinlik davrlarida  shaxs ijtimoiylashuvining
o’ziga xosligi
O’smirlik va o’spirinlik davrlari
maktab va boshqa ta’lim maskanlarida o’qish davrlariga to’g’ri keladi. Bu
davrdagi yetakchi faoliyat o’quv faoliyati bo’lib, unda bola bilim
olish bilan bog’liq, malaka va ko’nikmalarni orttirishdan tashqari, shaxs
sifatida ham muhim o’zgarishlarga yuz tutadi.
O’smirlik davri eng
murakkab va shu bilan birga muhim taraqqiyot bosqichidir. Ilk o’smirlik 11-13
yoshni, katta o’smirlik - 14 - 15 yoshlarni o’z ichiga oladi. Bu davrning eng
muhim hislati shundan iboratki, u bolalikdan o’spirinlik, kattalikka,
yoshlikdan yetuklikka o’tish davridir.
O’smirlik - organizm
taraqqiyotidagi shiddat va notekislik bilan xarakterlanib, bu davrda tananing
intensiv tarzda rivojlanishi va suyaklarning qotishi ro’y beradi. Yurak va qon
tomirlar faoliyatida ham notekislik bo’lib, bu ham bola fe’lining o’zgaruvchan,
dinamik va ba’zan noma’qulliklar va noqulayliklarni keltirib chiqaradi. Bular
albatta asab tizimiga ham o’z ta’sirini ko’rsatib, bola tezga achchiqlanadigan
yoki tormozlanish yuz berganda anchagacha depressiya holatidan chiqolmaydigan
tushkunlikda qolishi ham mumkin.
O’smir jismoniy taraqqiyotini
belgilovchi asosiy omil jinsiy balog’at bo’lib, u nafaqat psixik, balki ichki
organlar faoliyatini ham belgilaydi. Shu bilan bog’liq xolda ongli jinsiy
mayllar, shu bilan bog’liq noxush his - kechinmalar, fikrlar paydo bo’ladiki,
bola ularning asl sababini ham tushunib yetolmaydi. Psixik taraqqiyotning
o’ziga xosligi shundaki, u muttasil rivojlanib boradi, lekin bu rivojlanish
ko’plab qaramaqarshiliklarni o’z ichiga oladi. Bu taraqqiyot o’quv jarayonida
kechgani uchun ham to’g’ri tashkil etilgan o’quv faoliyati bola psixikaning
muozanati va uning turli fikr - o’ylardan chalg’ishiga zamin yaratadi. Ayniksa,
diqqat, xotira, tafakkur jarayonlari rivojlanadi. Ayni shu davrda bola mustaqil
ravishda fikrlashga intila boradi. Chunki bu davrda u ko’proq o’z fikr-uylari
dunyosida mushohada qilish, olam va uning sirlarini bilishga, nazariy
bilimlarni ko’paytirishga intiladi. Buning sababi - yana o’sha kattalikka
o’tish bo’lib, bolada o’ziga xos «kattalik» hissi paydo bo’lib, bu narsa uning
gapirishi va fikrlashlarida ham ifodalanadi. Shuning uchun ham maktabda
berilgan mustaqillik va to’g’ri tashkil etilgan o’qish sharoitlari, samimiylik
muhiti unda mustaqil fikrlashiga katta imkoniyatlar ochishi va undagi ijodiy
tafakkurni rivojlantirishi mumkin. Shunga bog’liq tarzda o’smirning o’z
falsafasi, o’z siyosati, baxt va muhabbat formulasi yaratiladi. Mantiqan
fikrlashga o’rganishi esa unga o’zicha aqliy operasiyalarni amalga oshirish,
tushunchalar va formulalar dunyosida harakat qilishga majbur qiladi. Bu o’ziga
xos o’smirlik egosentrizmining shakllanishiga - butun olam va uning qonuniyatlari
unga bo’ysunishi kerakday fikrning paydo bo’lishiga olib keladi. Shuning uchun
ham aynan o’smirlik paytida bolalar o’z ota-onalari bilan hadeb
tortishaveradilar. Aniq bir to’xtamga kelolmasa ham tortishish biror firkni
izxor qilish ehtiyojining o’zi unga juda yoqadi.
Shunday bo’lishiga qaramay,
o’smirlik yuqorida ta’kidlanganidek, qarama - qarshiliklarga boy davrdir. Uni
ba’zi olimlar «krizislar, tanazzullar» davri ham deb ataydilar. Sababi - bola
ruhiyatida shunday inqiroziy holatlar ko’p bo’ladiki, u bu inqirozni bir
tomondan o’zi hal qilgisi keladi, ikkinchi tomondan, uni hal qilishga
imkoniyati, kuchi va aqli yetishmaydi. Masalan, «kattalik hissiga» to’skinlik
qiladigan omillardan biri - bu ularning o’z ota - onalaridan moddiy jihatdan
qaramligi. Ruhan qanchalik o’zlarini katta deb his qilmasin, o’smir maktabga
ketayotib, onasidan yoki otadan pul so’raydi, ular esa bolaga bolalarcha
munosabatda bo’lib, ozginagina pul beradilar. Ikkinchidan, kattalarday
bo’lishni xohlaydi, lekin qiz bola onasining, o’g’il bola otasining kiyimini
toshoyna oldida kiyib ko’rsa, baribir yarashmaydi.
Ya’ni, tashqi ko’rinishdagi kamchiliklar - hali
qaddu-qomatning kelishmaganligi, uning ustiga yuzlari va tanasida paydo
bo’ladigan noxush toshmalar uning ruhan salbiy hislarni boshdan kechirishiga
olib keladi.
Ya’ni, bu yoshni «arosat» yoshi ham deb atash
mumkin, chunki katta bo’lib katta emas, bola ham emas. Shularning barchasi
o’smirlik davridagi ruhiy tug’yonlarga sabab bo’ladi. Lekin shularga qaramay,
bola o’zi bilib, bilmay o’z aqliy salohiyatini o’stirishga intiladi, chiroyli
fikrlashga tashna bo’ladi va bu - uning psixik taraqqiyotidagi eng muhim o’zgarish
hisoblanadi.
O’smir shaxsning takomillashuvi
va shakllanishiga turtki bo’lgan omillardan biri - o’quv faoliyati
motivlaridagi sifat o’zgarishidir. Kichik maktab yoshidagi boladan farqli,
o’smir endi faqat bilimlar tizimiga ega bo’lish, o’qituvchining maqtovini
eshitish va «5» baholarni ko’paytirish uchun emas, balki tengkurlari orasida
ma’lum ijobiy mavqyeni egallash, kelajakda yaxshi odam bo’lish uchun
o’qish motivlari ustivor bo’lib boradi. Lekin I.V. Dubrovinaning bergan
ma’lumotlariga ko’ra, o’quv faoliyati motivlari orasida umuman bilish, yangi
bilimlarga ega bo’lish motivi kuchsiz bo’lgani sababli, ular maktabga borgisi
kelmaydi, o’qishga og’rinib kelib, salbiy emosiyalar va havotirlik hislarini
boshdan kechiradilar (o’rtacha 20% o’quvchilar). Bu kattalarning o’smir bilan
ishlashini qiyinlashtiradi.
O’smirning shaxs sifatida
taraqqiyotida ikki xil holat kuzatiladi: bir tomondan, boshqalar, tengqurlar
bilan yaqinrok aloqada bo’lishga intilish, guruh normalariga bo’ysunish,
ikkinchi tomondan, mustaqillikning oshishi hisobiga bola ichki ruhiy olamida
ayrim qiyinchiliklar kuzatiladi. O’zgalarni anglash bilan o’z- o’zini anglash
o’rtasida ham qaramaqarshiliklar paydo bo’ladi. Ko’pincha o’smir o’z
imkoniyatlarini yuqori baholaydi, boshqalar esa uning kuchi, irodasi va
salohiyatiga ishonchsizlik bilan qaraydi. Lekin shunday bo’lsa-da, o’zini nima
qilib bo’lsa ham hyech bo’lmaganda tengqurlar jamiyati tomonidan tan olinishiga
erishishga intiladi va ular bilan muloqot hayotining ma’nosiga aylanib qoladi. Agar
mabodo o’smir shu davrda biror sabab bilan tengqurlari jamiyati tomonidan inkor
qilinsa, u bunga juda katta mudxish voqyeaday qaraydi, maktabga bormay
qo’yishi, hattoki, suisidal harakatlar (o’z joniga qasd qilish) ni ham sodir
etishi mumkin.
O’smirlik davridagi
qiyinchiliklarning oldini olishning eng ishnochli va foydali yo’li - bu uning
biror narsaga turg’un qiziqishiga erishish, faoliyat motivlarini mazmunliroq
qilishdir. Masalan, shu davrda texnikaga qiziqib qolgan bola qiziqishini
qondirish shart-sharoitining yaratilishi,
bekor qolmasligiga erishish, har bir harakatini
rag’batlantirish, unga bir ish qo’lidan keladigan odamday munosabatda bo’lish
katta pedagogik ahamiyatga ega. Uning qiziqishlarini bila turib, oldiga
yangidan yangi maqsadlar qo’yish - bola shaxsining rivojiga asosdir. Shundagina
uning o’z «Men»i to’g’risidagi tasavvurlari ijobiy, o’z-o’ziga bahosi obyektiv
va adolatli bo’ladi, o’zining nimalarga qodirligi va kim ekanligi haqida yaxshi
fikrlar paydo bo’ladi.
O’spirinlik davri. Yuqori
sinfga o’tgan o’spirin psixologiyasining o’ziga xosligi shundaki, u hozirgi
paytini, buguni va ertasini kelajak nuqtai nazaridan, istiqbolga nazar bilan
qabul qiladi. Aynan shu davrga kelib, o’spirin turli kasblarga qiziqa
boshlaydi, o’zining kelajakda kim bo’lishini tasavvur qila boshlaydi. Demak,
o’z-o’zini professional nuqtai nazardan ajratish, tasavvur qilish -
o’spirinlikning eng muhim yangiligidir. Professional taraqqiyotning asosiy
bosqichlarini ajratar ekan, Ye.A.
Klimov (1996), alohida «optasiya»
(lotincha so’z: optatio - xoxish, tanlov) bosqichini ajratadi va uning
xarakterli tomoni - odam tomonidan professional taraqqiyotning bosqichi
tanlanishidir, deb e’tirof etadi. Optasiya bosqichi 11 - 12 yoshdan 14 - 18
yoshgacha bo’lgan taraqqiyot davrini o’z ichiga oladi.
Biror aniq kasb - xunarni tanlash va o’z faoliyatini shunga
yo’naltirish o’spirin shaxsi uchun juda katta ahamiyatga ega. Ana shunday
tanlovning adekvat va to’g’ri bo’lishi o’spirindagi bilish bilan bog’liq
qiziqishlar va professional yo’nalishning shakllanganligiga bog’liq bo’ladi.
Professional qiziqishlarning shakllanishining o’zi olimlar tomonidan to’rt
bosqichli jarayon sifatida qaraladi. Uning birinchi bosqichi 12-13
yoshlarga to’g’ri keladi va o’ta o’zgaruvchanligi, shaxsdagi bilish jarayonlari
va asl iqtidor bilan bog’lanmaganligi bilan xarakterlanadi. 14-15 yoshlarga
to’g’ri keladigan ikkinchi bosqichda qiziqishlar paydo bo’ladi, ular
ko’p bo’lib, bevosita bolaning bilish imkoniyatlari va shaxsiy xususiyatlari
bilan bog’liq bo’ladi. Uchinchi bosqichda - 16-17 yoshlarda
qiziqishlarning shunday integrasiyasi ro’y beradiki, ular avvalo jinsiy
xususiyatlar va shaxsdagi individual xususiyatlar bilan bog’liq xolda
rivojlanadi. Masalan, qizlar va o’g’il bolalar o’zlariga mos va yarashadigan
kasb-hunarni tanlay boshlaydilar. L. Golovey (1996) fikricha, to’rtinchi
- hal qiluvchi bosqichda qiziqishlar doirasi sezilarli darajada torayib,
professional yo’nalish shakllanaib bo’ladi va u kasb tanlash bilan yakunlanadi.

 O’zining yuqori pog’onasiga
ko’tarilgan qiziqishlar o’spirinning professional yo’nalishi va to’g’ri
kasb-hunarni tanlashiga zamin yaratadi. Ular boladagi individual - psixologik
xususiyatlar va jinsiy farqlar bilan bog’liq bo’lgani uchun ham o’g’il bolalar
ko’prok - texnik va iqtisodiy yo’nalishlarni, qizlar esa - ijtimoiy-gumanitar
va badiiy sohalar bilan bog’liq kasblarni tanlaydilar.
 Umuman, inson hayotida professional
o’z-o’zini anglash katta o’rin tutadi va u juda yoshlik paytidanoq
shakllana boshlaydi. Bu jarayonni bosqichlarda tasavvur qilish mumkin.
Birinchi bosqich: bolalar o’yini,
bunda bola ilk yoshlikdanoq u yoki bu kasbga bog’liq professional rollarni
qabul qiladi va uning muhim elementlarini o’zicha «o’ynaydi» («o’qituvchi»,
«doktor», «traktorchi», «futbolist», «artist» va shunga o’xshash).
Ikkinchi bosqich: o’smirlik
fantaziyasi - bunda o’smir o’ziga juda yoqqan professional rolni hayolan
egallaydi.
Uchinchi bosqich: kasb-xunarni
dastlabki tanlash - o’smirlik va ilk o’spirinlik davriga to’g’ri keladi. Turli-tuman
faoliyat turlari dastlab o’smirning qiziqishlari nuqtai nazaridan
(«prokurorlikka qiziqaman, demak, yurist bo’lishim kerak»), keyin uning
qobiliyatlari nuqtai nazaridan
(«matematikani oson yechaman, matematik yoki
muhandis bo’lsammikan?»), va nixoyat, o’smirdagi qadriyatlar tizimidagi
ahamiyatiga qarab («nochor kasallarga yordam bergim keladi, vrach bo’laman»)
toifalarga bo’linadi va ajratiladi.
To’rtinchi bosqich: amaliy qaror
qabul qilish - kasbni tanlash. Bunda ikkita muhim jihat bor: konkret ixtisoslikni
uning kvalifikasiyasi xususiyatlari, ishning hajmi, og’irligi, mas’uliyatliligi
va unga yetarli tayyorgarlikning borligi. Lekin oxirgi sosiologik ma’lumotlarga
ko’ra, oliy o’quv yurtini tanlash, konkret kasb-hunarni tanlashdan oldinroq yuz
bermoqda. Masalan, o’spirin qiz «Men baribir Nizomiy nomli universitetga
kiraman», deydi va so’ngra konkret fakultet tanlanadi. Shuning uchun ham
ko’pincha, ixtisoslikdan, keyinchalik professiyadan «sovib qolish»lar ana
shunday ustanovkalar bilan tushuntiriladi.
 Bundan tashqari, kasb tanlashga
ta’sir qiluvchi yana boshqa omillar ham borki, ularning hisobga olinishi ham
ba’zan yoshlarning to’g’ri, o’z imkoniyatlari va kobiliyatlariga mos kasb-hunarning
tanlanmasligiga sabab bo’ladi. Masalan, bunday omillarga oilaning moddiy
shart-sharoiti, o’qish joyining uydan uzoqligi, o’quv tayyorgarligining
saviyasi, emosional yetuklik, sog’likning holati va boshqalar.
 O’zbekiston Respublikasida
kadrlar tayyorlash Milliy dasturining 1997 yilda qabul qilinishi Prezidentimiz
ta’biri bilan aytganda, mustaqil fikrlaydigan, yuksak malakali kadrlar
tayyorlashga xizmat qiladi. Joylarda tashkil qilinayotgan kasb-hunar
kollejlari, akademik liseylar, viloyatlar markazlari va Toshkent shahrida
tashkil etilgan Tashxis markazlari 9sinfni tamomlagan yoshlarning iqtidori va
layoqati, qiziqishlarini o’z vaqtida aniqlash, uni psixologik metodlar
yordamida diagnostika qilishni amalga oshiradi. Bu tadbirlar yoshlardagi kasb-hunarga
bo’lgan yo’nalishni adekvat qilish, o’z yashash joyidan uzoq bo’lmagan
sharoitda zarur, o’z layoqatiga mos hunar egasi bo’lib yetishishga yordam
beradi.

13.4. Yoshlardagi attraksiya va emosional munosabatlar
 Hissiyot borliqqa, turmushga,
shaxslararo munosabatga nisbatan shaxsni subyektiv kechinmalarining aks
ettirilishidir. Subyektiv munosabatlarning inson miyasida his-tuyg’ular,
emosional holatlar, yuksak ichki kechinmalar tarzida aks etishi hissiyot va
emosiyani yuzaga keltiradi. Hissiyot- yaqqol voqyelikning ehtiyojlar subyekti
bo’lmish shaxs miyasida obyektlarga nisbatan uning uchun qadrli, ahamiyatli
bo’lgan munosabatlarining aks ettirilishidir.
 O’smirlik va o’spirinlik
davrlari nafaqat professonal tanlov va kasb egallash uchun maqbul davr bo’lmay,
bu davr yoshlarning o’zligini anglash, o’z qadr - qimmatini bilish va
boshqalarga nisbatan munosabatda bo’lish tajribasini egallash davri hamdir.
 O’smir ham o’spirin ham qancha ichki ruhiy iztirob,
qaramaqarshilik, mas’uliyat onlarini boshidan kechirmasin, uning emosional
olami, atrof - muhitda ro’y berayotgan hodisalarni ongida aks ettirishi katta
o’rin tutadi. Aynan o’smirlik davri bola qalbida kim bilandir sirlashish,
kimnidir o’ziga eng yaqin kishi sifatida tan olish, uni ruhiyatida kechayotgan
barcha o’zgarishlardan vofiq etish istagi va ehtiyojini uyg’otadi. Birinchi
marta «do’stlik», «muhabbat», «sevgi » tushunchalari ham aynan shu davrda paydo
bo’ladi. Shuning uchun ham yetuklik va keksalik davridagi kishilar ham
o’smirlik va o’spirinlik yillarini eng beg’ubor, jozibali va yoqimli sifatida
xotirlaydilar.
 Bu taraqqiyot davri attraksiya
deb atalmish hissiyotning paydo bo’lishi uchun eng maqbul davrdir.
G Attraksiya (lotincha attrahere - yoqtirtirish,
o’ziga jalb etish) - bu bir insonning boshqa bir insonga
ijobiy munosabati asosida yoqishi va yoqtirishi, o’zaro moyillikni
tushuntiruvchi emosional hisdir.  Bu bir odamda boshqa bir odamga nisbatan
shakllanadigan ijtimoiy ustanovkaning bir ko’rinishi bo’lib, simpatiya -
yoqtirishdan tortib, to sevgi muhabbat kabi chuqur emosional bog’liqlik ham shu
his asosida paydo bo’ladi. Ijtimoiy psixologiyada ushbu hissiyotning asl
sabablari ijtimoiy motivlar - sheriklarning bevosita bitta makon va zamonda
ekanliklari, ularning tez - tez uchrashib turishlari, uchrashuvlar tezligi,
suhbatdoshlar o’rtasidagi masofa, hissiyotlarning tarbiyalanganligi kabi
omillar ta’sirida paydo bo’lishi va uning kechish mexanizmlari o’rganiladi.
Tadqiqotlar bu kabi emosional munosabatlar aynan
balog’at yoshi arafasida rivojlanishini isbot qilgan. Shunisi ahamiyatliki,
attraksiyaning namoyon bo’lishi, uning kuchi va mazmuni o’smir - yoshning shaxs
sifatida o’zini idrok qilishi, o’z-o’zini hurmat qilishi va o’zgalarga nisbatan
munosabatlarda toqatliroq bo’lishiga bevosita ta’sir ko’rsatar ekan. Shuning
uchun ham ana shu davrda o’smir va o’spirin atrofida u yoqtirgan va uni
yoqtiradigan odamlarning bo’lishi juda katta tarbiyaviy ahamiyatga ega bo’lib,
uning aksi bola ruhiy azoblanishining sabablaridan hisoblanadi.
 Do’stlik. O’smirlik
va o’spirinlik yoshida paydo bo’ladigan barcha muammolarni yechish va u bilan
o’rtoqlashish uchun bolaga do’st kerak. Psixolog tili bilan aytganda, do’st -
bu «alter-Ego», ya’ni ikkinchi «Men» bo’lib, u o’sha paytdagi «Men»ning bir
qismi sifatida idrok qilinadi. Bu shunday odamki, shaxs u bilan barcha
dardu-hasratlarini muhokama qiladi, muammolarini uning oldiga to’kib soladi.
Do’stlikning boshqa intim, emosional hissiyotlardan farqi shuki, u odatda bir
jins vakillari o’rtasida bo’ladi va do’stlar odatda 2 kishi, ayrim xollarda 3-4
kishi bo’lishi mumkin.
 Do’stlikning ham ko’zlagan maqsadlari
bo’ladi: u amaliy, ish - faoliyat bilan bog’liq, sof emosional (ya’ni, muloqot
ehtiyojlarini qondirish), rasional (intellektual muammolarni hal qilishga asoslangan),
axloqiy (o’zaro insoniy sifatlarni takomillashtirishga xizmat qiluvchi)
bo’lishi mumkin. Do’stlikning asosiy sharti - o’zaro bir-birini tushunish.
Shu shart bo’lmasa, do’stlik haqida gap bo’lishi mumkin emas. Agar ana shunday
tushunish bo’lsa, do’stlar gap-so’zsiz ham qiliqlar, yuz ifodasi, yurish -
turishga qarab ham bir - birlarini tushunib olaveradilar.
 Ikki jins vakillari o’rtasida
ham do’stlik bo’lishi mumkin, faqat u ko’pincha tanishuv bilan sevgi-muhabbat
o’rtasidagi oralikni to’ldirishga xizmat qiladi. Do’stlarga xos bo’lgan
sifatlarga bir-birini ayash, g’amxo’rlik qilish, ishonch, shaxsiy muammolarga
befarq bo’lmaslik, qo’llab-quvvatlash, mehr kabilar kiradi. Ularning
ardoqlanishi do’stlikning uzoq davom etishi va ikkala tomon manfaatiga mos
ishlarni amalga oshirishga undaydi. Do’sti yo’q o’smir yoki o’spirin o’zini
juda baxtsiz, nochor hisoblaydi. Ayniksa, agar do’sti xoinlik qilsa, uning
kutishlariga zid ish qilsa, bu holat juda qattiq ruhiy iztiroblarni keltirib
chiqaradi.
Shuning uchun ham har bir yosh o’z do’stini hafa
qilib qo’ymaslik, uning ko’ngliga qarab ish qilishga harakat qiladi. Agar ilk
o’spirinlikda do’stlik mazmunan ancha yuzaki, bevosita muloqot maqsadlari
asosida tashkil etilgan bo’lsa, yosh o’tgan sari u hayot mazmuni va yuksak
qadriyatiga aylanib boradi.
 Sevgi. Agar do’stlik
attraksiya namoyon bo’lishining birinchi ko’rinishi bo’lsa, sevgi qalblar
yaqinlashuvining muhim alomatidir. Sevgi - bu nafaqat hissiyot, balki
boshqalarni seva olish qobiliyati hamda sevimli bo’la olishdir. Shuning uchun
ham o’smirlar va o’spirinlar uchun bu hissiyotning borligi juda katta
ahamiyatga egadir. Aynan o’smirlir va ilk o’spirinlikdagi sevgi beg’ubor, tiniq,
samimiy bo’lib, yosh o’tgan sari uning mazmuni boyib, boshqa qadriyatlar ham
o’rin egallay boshlaydi. To’g’ri, o’smir bilan o’spirin sevgisida ham sifat
farqlari bor. Masalan, o’smirlar bir-birlariga mehr qo’yishganda ko’proq
sheriklarning tashqi qiyofalari, intellektual imkoniyatlari va ijtimoiy
mavqyelariga e’tibor beradilar. Haqiqiy sevgi o’spirinlik yillarining
oxirlarida paydo bo’lib, uning asosiy mezoni endi tashqi belgi va afzalliklar
emas, balki insoniy fazilatlar bo’lib xizmat qiladi.
 Sevgi - bu shunday tuyg’uki, u
bir shaxsning ikkinchi shaxs ustidan mutloq ustunligi yoki afzalligini inkor
etadi. Bunday hissiyot esa sevgi bo’lmaydi. Shuning uchun ham o’spirinlik
yoshidagi yigit va qizlar guruhda muloqotda bo’lishni va bunda teng huquqli
munosabatlar bo’lishini xohlaydilar. Bu talab sevishganlar uchun ham qonun
hisoblanadi. Do’stlikdan farqli, bu yerda turli ko’rinishlar yoki turlarni
ajratish mumkin emas. Bu hissiyot shundayki, u tomonlarni faqat axloqan va
ma’naviy jihatdan yaqin bo’lishini taqozo etadi. Sevgan yurak ma’naviy jihatdan
yaxshi, ulug’ va ijtimoiy jihatdan manfaatli ishlarni qilishga qodir bo’ladi.
To’g’ri, ko’pchilik ota-onalar o’quvchilik yillarida paydo bo’lgan sevgi
hissidan biroz cho’chiydilar, uni cheklashga, hattoki, qizlarga ta’qiqlashni
ham afzal ko’radilar. Lekin aynan shu hisning borligi yoshlarni ulug’vorroq,
samimiyroq, har narsaga qodir va kuchliroq qiladi.
Sevgida «ishi yurishmaganlarning» esa boshqa
sohalarda ham ishi yurishmaydi. Ular o’zlarini tushkun, baxtsiz, omadsiz
hisoblaydilar.
 Olimlar sevgining yoshlarda
namoyon bo’lishi va uning psixologik tahlilini          o’rganishgan.
G Simpatiya asosan sevgi sevgining dastlabki
bosqichi, o’zaro yoqtirib qolish obyektining tashqi jozibasi rol o’ynaydi.

Masalan, o’zbek xonatlasini chiroyli qilib tiktirib
olgan qizchaning davrada paydo bo’lishi, tabiiy ko’pgina yigitlarning
e’tiborini beixtiyor o’ziga tortadi. Ulardan ko’pchiligi birdaniga, bir vaqtda
aynan shu qizchani «yoqtirib» qolishadi. Lekin davradagi qaysi yigit unga ham
ma’lum jihatlari bilan yoqib qolsa, o’zaro simpatiya shu ikki shaxs o’rtasida
ro’y beradi. Vaqtlar o’tib, bu ikki yosh bir necha marta uchrashib turishsa,
oddiy yoqtirish sevgiga, jiddiyroq narsaga aylanishi mumkin. Shu narsa
ma’lumki, aynan shu qonuniyatni bilgani uchun ham ko’pchilik o’spirinlar
birinchidan, davralarda bo’lishni, qolaversa, birovlarga yoqish uchun tashqi
ko’rinishlariga alohida e’tibor berishga harakat qiladilar. Yoqimtoy bo’lishga
harakat qilsa-yu, birortaning e’tiborini o’ziga tortolmagan o’spirin esa bu
holatni juda chuqur qayg’u bilan boshdan kechiradi. Agar xuddi shunday narsa
bir necha marta surunkalik takrorlansa, o’sha yosh davralarga ham bormay
qo’yadigan, o’zi haqida yomon fikrlarga boradigan, faqat ayrim xollardagina
hammani o’ziga «dushman» bilib, hafa bo’ladigan bo’lib qoladi.
 Eksperimental izlanishlarning
ko’rsatishicha, sevishganlik o’spirin yoshlarning shaxs sifatlariga bevosita
ta’sir ko’rsatib, uning hatti - harakatlarida namoyon bo’ladi. Masalan,
sevishganlar boshqalardan farqli, ikki marta ziyod o’zaro gaplashishar, gaplari
sira ado bo’lmas ekan.
Bundan tashqari, bundaylar sakkiz (!) marta ortiq
bir - birlarining ko’zlariga qarab vaqt o’tkazisharkan.
 Yana shu narsa aniqlanganki,
sevgi bilan bog’liq hissiyotlar har bir jins vakilida o’ziga xos xususiyatlarga
ega ekan. Masalan, o’spirin yoshlar qizlarga nisbatan romantizmga beriluvchan,
tezginada yaxshi ko’rib qoladigan bo’lisharkan. Ularning tasavvuridagi sevgi
ancha romantik, ideal ko’rinishga ega bo’ladi. Qizlar esa yigitlarga nisbatan
sekinroq sevib qolishadi, lekin sevgini unutish, undan voz kechish ularda
osonroq kecharkan. Agar yigitlar bir ko’rishdayok yoqtirib qolgan qizni sevib
ham qolishi ehtimoli yuqori bo’lsa (eksperimentlarda sevgi bilan simpatiyaning
korrelyasion bog’liqligi kuchli), qizlarda bunday bog’liqlik ancha past ekan,
ya’ni hamma yoqtirganlarini ham sevmas ekan, umuman simpatiyaning paydo
bo’lishi ham biroz qiyin ekan.
 Bunday tashqari, o’spirinlik
yillaridagi sevgi va muhabbat hissi nafaqat qarama-qarshi jins vakiliga
qaratilgan bo’ladi, balki aynan shu davrda ota-onaning kadrlanishi va ularga
nisbatan sevgi-muhabbat, yaqinlar - aka-uka, opa-singil, hayotda ibrat
bo’ladigan kishilarni yaxshi ko’rish, Vatanni sevish kabi oliy hislar ham
tarbiyalanadi. Shuning uchun ham haqiqiy yuksak muhabbat sohiblari bo’lmish
yoshlarni tarbiyalash - jamiyatda insoniy munosabatlarni barqarorlashtirish,
odamlar o’rtasida samimiy munosabatlar o’rnatish va ma’naviyatni yuksaltirishga
xizmat qiladi.
 Ta’limning barcha bosqichida
ma’naviy tarbiyaning ajralmas bo’lagi sifatida ana shunday samimiy
munosabatlarni tarbiyalash, targ’ib etish, kerak bo’lsa, yoshlarga ana shunday
sevgi va sadoqat haqidagi qadriyatlarimizni ongga singdirishimiz kerak. Sevgi
va muhabbat hislari keng ma’noda - Vatanga, yurtga, halqqa, borliqqa, kasbga va
yaqin kishilarga qaratilgan bo’lishi kerak.

Qisqacha xulosalar:
 Ushbu mavzu orqali shaxs
psixologiyasi va xarakterining yoshga bog’liqligi, yosh davrlari
klassifikasiyasi, har bir yosh davrining o’ziga xosligi, yosh davrlari
krizislari haqidagi ma’lumotlar keltirilgan. Yoshlardagi attraksiya va
emosional borlikning namoyon bo’lishi, o’spirinlik davridagi do’stlik, sevgi va
sadoqat hislarining ko’rinishlari, ularni tarbiyalash yo’llari ko’rsatib
utilgan. Yosh davrlari psixologiyasi va akmeologiyaning kasb tanlash va kasbga
yunaltirish muammolari bo’yicha o’zaro bog’liqligi tahlil qilingan. Bu kabi
ma’lumotlar talabalarning o’zo’zini anglashlariga va tengqurlari, atrofdagilar
bilan yetarlicha o’zaro tushunishlariga yordam beradi.
 O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:

1.
Shaxs taraqqiyotidagi ijtimoiy omillar qanday?
2.
Qanday genotipik omillar shaxs taraqqiyotiga ta’sir etadi?
3.
Yosh davrlari qanday klassifikasiyaga ega?
4.
O’smirlik davrining alohida belgilari qanday?
5.
O’spirinlik davri qanday xususiyatlari bilan ajralib turadi?
6.
Attraksiya - qanday manoni anglatadi?
7.
Do’stlikning belgilari nimada?
8.
Sevgining psixologik mohiyati nimada?
9.
Simpatiya qanday ko’rinishga ega?
10.   Vatan
tuyg’usining shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar nima?

Adabiyotlar ro’yhati:
1.   G’oziyevE.G.
Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
2.
Psixologiya i pedagogika. Pod redaksiyey A.A.Radugina. Izd.
“Sentr” 2003
3.   Gamilton. Ya.S.
“Chto takoye psixologiya”. “Piter”, 2002.
4.   Drujinina V.
“Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
5.   Azizxujayeva
N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. –
T.:TDPU, 2003. 6. Ishmuxamedov R.J. “Innovasion
texnologiyalar yordamida ta’lim samaradorligini oshirish yullari”. – T.: TDPU,
2004.
7.    Sayidaxmedov
N. “Yangi pedagogik texnologiyalar”. –
8.    Karimova
V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b. 9. N. Xo’jayev va
boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
10.   Ochilova G.O.,
Musaxanova G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007 yil.
11.   .Akramova F. Ochilova
G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogika. Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007 yil. 12.
Ochilova G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogik maxorat” Toshkent. TDIU, 2007 yil
13. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.
14.«Pedagogika» V.A.Slastenin,
I.F.Isayev, A.I.Mixenko, Ye.N.Shiyanov. Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
15. Podlaso’y I. P. Pedagogika. Moskva ,2003.
16.www. inter – pedagogika. ru.
14-BOB. SHAXS INSONIY MUNOSABATLAR TIZIMIDA.
MUOMALA TEXNIKASI VA STRATEGIYASI. PSIXOLOGIYADA IJTIMOIY
TASIR MASALASI. SAMARALI TASIR SIRLARI.

14.1.Insoniy munosabatlar psixologiyasi.
14.2.   Shaxslararo
muomalaning shaxs taraqqiyotidagi o’rni.
14.3.   Insoniy
muomala va muloqotning psixologik vositalari.
14.4.   Muloqot
va uni o’rganish muammolari.
14.5.   Samarali
ta’sir psixologiyasi.

14.1. Insoniy munosabatlar psixologiyasi
 Shaxs - ijtimoiy
munosabatlar mahsulii deyilishining eng asosiy sababi - uning doimo insonlar
davrasida, ular bilan o’zaro ta’sir doirasida bo’lishini anglatadi. Bu
shaxsning eng yetakchi va nufuzli faoliyatlaridan biri muloqot ekanligiga
ishora qiladi.
Muloqotning turi va shakllari
turlichadir. Masalan, bu faoliyat bevosita «yuzma-yuz» bo’lishi yoki u yoki bu
texnik vositalar (telefon, telegraf va shunga o’xshash) orqali amalga
oshiriladigan; biror professional faoliyat jarayonidagi amaliy yoki do’stona
bo’lishi; subyektsubyekt tipli (diologik, sheriklik) yoki subyekt-obyektli
(monologik) bo’lishi mumkin.
Insoniy munosabatlar shunday
o’zaro ta’sir jarayonlariki, unda shaxslaro munosabatlar shakllanadi va namoyon
bo’ladi. Bunday jarayon dastlab odamlar o’rtasida ro’y beradigan fikrlar,
his-kechinmalar, tashvishu - quvonchlar almashinuvini nazarda tutadi. Odamlar
muloqotda bo’lishgani sari, ular o’rtasidagi munosabatlar tajribasi ortgan sari
ular o’rtasida umumiylik, o’xshashlik va uyg’unlik kabi sifatlar paydo
bo’ladiki, ular bir - birlarini bir qarashda tushunadigan yoki «yarimta
jumladan» ham fikr ayon bo’ladigan bo’lib qoladi, ayrim xollarda esa ana
shunday muloqotning tig’izligi teskari reaksiyalarni - bir-biridan charchash,
gapiradigan gapning qolmasligi kabi vaziyatni keltirib chiqaradi. Masalan, oila
muhiti va undagi munosabatlar ana shunday tig’iz munosabatlarga kiradi. Faqat
bunday tig’izlik oilaning barcha a’zolari o’rtasida emas, uning ayrim a’zolari
o’rtasida bo’lishi mumkin (ona - bola, qaynona - kelin va x-zo).
O’zaro munosabatlarga
kirishayotgan tomonlar munosabatdan ko’zlaydigan asosiy maqsadlari - o’zaro til
topishish, bir-birini tushunishdir. Bu jarayonning murakkabligi, kerak bo’lsa,
«jozibasi», betakrorligi shundaki, o’zaro bir xil til topishish yoki
tomonlarning aynan bir xil o’ylashlari va gapirishlari mumkin emas. Agar ana
shunday vaziyatni tasavvur qiladigan bo’lsak, bunday muloqot eng samarasiz, eng
beta’sir bo’lgan bo’lar edi. Masalan, tasavvur qiling, uzoq vaqt ko’rishmay
qolgan do’stingizni ko’rib qoldingiz. Siz undan xol-ahvol so’radingiz, lekin u
tashabbusni sizga berib, nimaiki demang, sizni ma’qullab, gapingizni qaytarib
turibdi. Bunday muloqot juda bemaza bo’lgan va siz ikkinchi marta o’sha odam
bilan iloji boricha rasman salom - alikni bajo keltirib o’tib ketavergan
bo’lardingiz. Ya’ni, muloqot faoliyati shunday shart-sharoitki, unda har bir
shaxsning individualligi, betakrorligi, bilimlar va tasavvurlarning
xilma-xilligi namoyon bo’ladi va shunisi bilan u insoniyatni asrlar davomida
o’ziga jalb etadi.
Har qanday faoliyatdan zerikish,
charchash mumkin, faqat odam muloqotdan, ayniqsa, uning norasmiy samimiy,
bevosita shaklidan charchamaydi, yaxshi suhbatdoshlar doimo ma’naviy jihatdan
rag’batlantiriladilar.
XX1 asrda yashar ekanmiz,
odamning eng tabiiy bo’lgan muloqotga ehtiyoji, uning sirlaridan habardor
bo’lish va o’zgalarga samarali ta’sir eta olishga bo’lgan intilishi yanada
oshdi va buning qator sabablari bor.
Birinchidan, industrial
jamiyatdan axborotlar jamiyatiga o’tib bormoqdamiz. Axborotlarning ko’pligi
aynan inson manfaatiga aloqador ma’lumotlarni saralash, u bilan to’g’ri
munosabatda bo’lishni taqozo etdi. Axborot XXI asrda eng nodir kapitalga
aylandi va bu o’z navbatida insonlarga zarur axborotlar uzatilishi tezligi va
tempini o’zgartiradi.
Ikkinchidan, turli kasb-faoliyat
sohasida ishlayotgan odamlar guruhining ko’payishi, ular o’rtasida munosabatlar
va aloqaninng dolzarbligi axborotlar tig’iz sharoitda oddiygina muloqotni emas,
balki professional, bilimdonlik asosidagi muloqotni talab qiladi. Umuman, XX1
asrning korporasiyalar asri deb, bashorat qilgan iqtisodchilar ham bu
korporasiya insonlarning o’zaro til topishlariga qaratilgan malakalarning
rivojlangan, mukammal bo’lishi haqida gapirmoqdalar. Undan tashqari, bu kabi
korporativ aloqa ko’p xollarda bevosita yuzma-yuz emas, balki zamonaviy texnik
vositalar - uyali aloqa, fakslar, elektron pochta, Internet kabilar yordamida
aniq va lunda fikrlarni uzatishni nazarda tutadi. Bu ham o’ziga xos muloqot
malakalarining ataylab shakllantirilishini taqozo etadi.
Uchinchidan, oxirgi paytlarda shunday
kasb-hunarlar soni ortdiki, ular sosionomik guruh kasblar deb atalib, ularda
«odam-odam» dialogi faoliyatning samarasini belgilaydi. Masalan, pedagogik
faoliyat, boshqaruv tizimi, turli xil xizmatlar (servis), marketing va
boshqalar shular jumlasidandir. Bunday sharoitlarda odamlarning ataylab muloqot
bilimdonligining oshirilishi mehnat mahsuliini belgilaydi.
Shuning uchun ham muloqot, uning
tabiati, texnikasi va strategiyasi, muloqotga o’rgatish (sosial psixologik
trening) masalalari bilan shug’ullanuvchi fanlarning ham jamiyatdagi o’rni va
salohiyati keskin oshdi.
Shaxslararo munosabatlarni
o’rganish psixologiya fanida eng dolzarb muammolardan hisoblanadi. Chunki inson
shaxsining eng nufuzli va yetakchi faoliyatlaridan biri bo’lgan muloqot va u orqali
o’zaro munosabatlar odamlar orasida umumiylik, o’xshashlik, uyg’unlik kabi
sifatlar paydo bo’lishiga olib keladi. Ayniqsa, oila muhitida shaxslararo
munosabatlarning, chunonchi, ota-ona va farzand orasidagi munosabatlarning
o’ziga xos tomonlari shaxsning hayoti, faoliyatining samarasi va mazmuniga
bevosita ta’sir etadi. Shunday ekan, insonlar orasida amalga oshadigan
shaxslararo munosabatlar, ularning turli psixologik xususiyatlarini o’rganish
masalasi ijtimoiy psixologiya fanida muhim va dolzarb muammolardan hisoblanadi.

 Muomala shaxslararo
munosabatlarning shunday ko’rinishidirki, uning yordamida odamlar o’zaro psixik
jihatdan aloqaga kirishadilar, o’zaro axborot almashinadilar, ta’sir
o’tkazadilar, ta’sirlanadilar, idrok etadilar, tushunish va baxolash
jarayonlarini kechiradilar. Shuning uchun muomala ijtimoiy psixologik xodisa,
ijtimoiy kategoriya sifatida ijtimoiy turmushning barcha sohalarida bevosita
ishtirok etib, xamkorlik faoliyatining moddiy, ma’naviy, emosional, kognitiv,
motivasion, regulyativ qirralarini aks ettiruvchi obyektiv va subyektiv ehtiyoj
sifatida vujudga keladi, ijtimoiylashuvning asosiy omili, negizi vazifasini
bajaradi.
 Shaxslararo munosabatlarda
muomalaning inson psixik dunyosiga ta’siri masalalarini psixolog olimlardan L.S.Vo’gotskiy,
S.L.Rubinshteyn,
A.N.Leontyev, B.G.Ananyev, A.V.Zaporojes,
A.A.Bodalev, B.F.Lomov,
A.A.Leontyev, M.I.Lisina tadqiqot ishlarini olib
borganlar.  L.S.Vo’gotskiy bola shaxsi ruxiy dunyosi rivoji va taraqqiyotida
muomalani tushuntirib deydi: “Bola shaxsiy faolligini namoyon bo’lishining
asosiy yo’li kattalar bilan muomalasi hisoblanadi...Uning tashqi olamga
munosabati xamisha boshqa odam orqali munosabat bildirishdir”.
 L.S.Vo’gotskiy fikricha,
ontogenezda genetik jihatdan birlamchi o’zaro ta’sir baxs, dialogdir;
ikkilamchi esa individning ongi, ruxiy jarayonlarining individualligidir: “Biz
madaniy rivojlanishning umumiy genetik qonunini mana shunday shaklda
ifodalashimiz mumkin: bolaning madaniy o’sishida har qanday funksiya
baholanishi uchun ikki marta, ikki xil rejada paydo bo’ladi, avval ijtimoiy,
keyin psixologik, shuningdek, shaxslararao interpsixologik kategoriya sifatida
so’ng bola ichki dunyosida intropsixologik kategoriya tariqasida”.
 L.S.Vo’gotskiy shuningdek
shaxslararo munosabatlarda asosiy qurol va vosita muomala jarayoni ekanligini
uqtiradi. Uning fikricha, shaxslararo munosabatlarda dastavval muomala asosiy
vosita, so’ngra esa xulq atvor vositasi turadi. Chunki inson yakka qolgan
paytda ham muomala funksiyasini o’zida saqlaydi.
 L.S.Vo’gotskiy qarashlaridan
yana shu jihat ko’rinadiki, muomala intereorizasiya, ya’ni ichki nutq va
ektereorizasiya, ya’ni tashqi nutq, muomala shakllarida namoyon bo’ladi. Bundan
ko’rinadiki, muomala tufayli shaxs ijtimoiylashuvi yuzaga keladi.
 Demak, L.S.Vo’gotskiyning
muomala, shaxslararo munosabatlar psixologiyasiga oid fikrlari g’oyat qimmatli,
chunki unda biz shaxs ijtimoiylashuvi jarayoni uchun muhim asos sifatida
muomalani ko’ramiz va shaxs shakllanishida bu jarayonning qimmati cheksiz ekanligini
yanada anglaymiz.
 V.M.Bexterevning boy merosida
shaxslararo munosabatlar muammosi, xususan, muomala mavzusi ijtimoiy psixologik
nazariya jixatidan o’rganilgandir. Uning qarashlarida insonlarning o’zaro
ta’sir etishlari muhim muammo sifatida talqin etiladi. V.M.Bexterev ijtimoiy
xayotda muomalaning rolini tavsiflab, uning funksiyalarini xamkorlik
faoliyatini amalga oshirish mexanizmi sifatida ajratib talqin qiladi. Uning
fikricha, shaxsning atrofdagilari bilan muomalasi qanchalik xilma xil va boy bo’lsa,
shunchalik uning taraqqiyoti muvaffaqiyatli amalga oshadi.
 V.M.Bexterev muomalaning
ijtimoiy roli va funksiyasini taxlil etishda uning ko’rinishlari bo’lmish
taqlid va ta’sirlanish axamiyatiga to’xtaladi. Uning fikricha, taqlid bo’lmasa,
shaxs xam yuzaga kelmas edi. Chunki taqlid o’z materialini muomaladan olishini
uqtiradi. Ta’sirlanish esa ijtimoiy jarayonlar namoyon bo’lishining omili
tariqasida qaraladi.
 V.M.Bexterev muomalani shartli
ravishda bevosita va bilvosita turlarga xam ajratadi. Bilvosita muomala
tarkibiy qismlari sifatida xat, telefon, telegramma, erkalash, urishish va
boshqalarni olsa, bevosita muomala turiga nutqni kiritadi. Shuni ta’kidlash
joizki, muomalani eksperimental o’rganish ishini V.M.Bexterev tomonidan amalga
oshirilgandir.
V.N.Myasihyevning «Shaxsning
munosabatlar psixologiyasi» konsepsiyasiga ko’ra, shaxs “dialogik” xususiyatli,
muomalaning shaxsiy tajribasi va boshqa odamlar bilan o’zaro munosabat maxsuli
sifatida namoyon bo’ladi. Shu tufayli shaxsda qiziqish darajasi, emosiya kuchi,
xoxish, extiyoj, ijtimoiy yo’nalganlik kabi shaxsni xarakatlantiruvchi ichki
kuchi tarkib topadi va bu uning kechinmalari, xulqida, xarakatida ifodalanadi.
 V.N.Myasihyevning shaxslararo
munosabatlar psixologiyasiga oid asarlarining taxlilidan ko’rinadiki, muomala
jarayoni shaxsning xususiyatlari, xarakteri, mayli, qobiliyatiga ta’sir
etishdagina rivojlanmasdan, balki muloqotda ishtirok etuvchilarning psixik
jarayonlari bilan xam bog’liqligi namoyon bo’lar ekan. Shuning uchun
V.N.Myasihyev ishlarining alohida tomoni muomala, uning psixologik tuzilmasi
bilan muloqot ishtirokchilari psixik jarayonlari orasidagi munosabat
xususiyatlarini ochib berilishida yaqqol ko’rinadi.
 Shaxslararo munosabatlarda
yuzaga keladigan uch xil vazifalar va murakkab jarayon tuzilmasini
G.M.Andreyeva “Ijtimoiy psixologiya” kitobida ushbu tuzilishini taklif etadi:

1.
Muloqotning kommunikativ tomoni, ya’ni o’zaro munosabat yoki
muloqotga kirishuvchilarning o’rtasida ma’lumotlar almashinuvi
jarayoni sifatida;
2.
Muloqotning      interaktiv   tomoni,      ya’ni          muloqotga

kirishuvchilarning xulq atvorlariga ta’sir jarayoni
sifatida;
3.
Muloqotning perseptiv tomoni, ya’ni muloqotga kirishuvchilarning
bir birlarini idrok etishlari va tushunchalari bilan bog’liq jarayon sifatida.
O’zaro munosabatlarda muloqotning
psixologik jihatdan murakkab ekanligini B.F.Parigin shunday yozadi: “Muloqot shunchalik
ko’p qirrali jarayonki, unga bir vaqtning o’zida quyidagilar kiradi:
A)   individlarning
o’zaro ta’sir jarayoni;
B)    individlar
o’rtasida axborot almashinuvi jarayoni;
V) bir shaxsning boshqa shaxsga munosabati jarayoni;
G) bir kishining boshqalarga ta’sir ko’rsatish
jarayoni;
D) bir biriga xamdardlik bildirish imkoniyati;
Ye) shaxslarning bir birini tushunishi jarayoni”.
 Demak, shaxslararo munosabatlar,
ya’ni muloqot jarayoni odamlar amalga oshiradigan faoliyatlar orasida eng
murakkabligi va ko’p qirraliligi bilan xarakterlanar ekan, ijtimoiy psixologiya
fanida olib borilgan jahon psixologlarining juda ko’p tadqiqotlari shu
fenomenni shaxs uchun ham zarur, ham oddiy, ham ta’sirchan deb qaraydi.

14.2. Shaxslararo muomalaning shaxs taraqqiyotidagi o’rni
 Aslida har bir insonning
ijtimoiy tajribasi, uning insoniy kiyofasi, fazilatlari, hattoki, nuksonlari
ham muloqot jarayonlarining mahsulidir. Jamiyatdan ajralgan, muloqotda bo’lish
imkoniyatidan mahrum bo’lgan odam o’zida individ sifatlarini saqlab qolishi
mumkin, lekin u shaxs bo’lolmaydi. Shuning uchun muloqotning shaxs
taraqqiyotidagi ahamiyatini tasavvur qilish uchun uning funksiyalarini tahlil
qilamiz.
Har qanday muloqotning eng
elementar funksiyasi - suhbatdoshlarning o’zaro bir-birini tushunishlarini
ta’minlashdir. Bu o’zbeklarda samimiy salom-alik, ochiq yuz bilan kutib
olishdan boshlanadi. O’zbek halkining eng nodir va buyuk xislatlaridan biri ham
shuki, uyiga birov kirib kelsa, albatta ochiq yuz bilan kutib oladi,
ko’rishadi, so’rashadi, xol-axvol so’raydi. Shunisi xarakterliki, ta’ziyaga
borgan chog’da ham ana shunday samimiyatli qabulni his qilamiz. Bu kabi
birlamchi kontakt usullari boshqa millat va halklarda ham bor, ya’ni bu jihat milliy
o’ziga xoslikka ega.
Muloqot funksiyalari
22-rasm.Muloqotning funksiyalari

Uning ikkinchi muhim
funksiyasi ijtimoiy tajribaga asos solishdir. Odam bolasi faqat odamlar
davrasida ijtimoiylashadi, o’ziga zarur insoniy xususiyatlarni shakllantiradi.
Odam bolasining yirtqich hayvonlar tomonidan o’g’rilanib ketilishi, so’ng
ma’lum muddatdan keyin yana odamlar orasida paydo bo’lishi faktlari shuni
ko’rsatganki, «mauglilar» biologik mavjudot sifatida rivojlanaveradi, lekin
ijtimoiylashuvda ortda qolib ketadi. Bundan tashqari, bunday holat boladagi
bilish qobiliyatlarini ham cheklashi ko’plab psixologik eksperimentlarda o’z
isbotini topdi.
Muloqotning yana bir muhim
vazifasi - u odamni u yoki bu faoliyatga hozirlaydi, ruhlantiradi. Odamlar
guruhidan uzoqlashgan, ular nazaridan qolgan odamning qo’li ishga ham bormaydi,
borsa ham jamiyatga emas, balki faqat o’zigagina manfaat keltiradigan ishlarni
qilishi mumkin. Masalan, ko’plab tadqiqotlarda izolyasiya, ya’ni odamni
yolg’izlatib qo’yishning uning ruhiyatiga ta’siri o’rganilgan. Masalan, uzoq
vaqt termokamerada bo’lgan odamda idrok, tafakkur, xotira, hissiy holatlarning
buzilishi qayd etilgan. Lekin ataylab emas, taqdir taqozosi bilan yolg’izlikka
mahkum etilgan odamlarning maqsadli faoliyatlar bilan o’zlarini band etishlari
u qadar katta salbiy o’zgarishlarga olib kelmasligini ham olimlar o’rganishgan.
Lekin baribir har qanday yolg’izlik va muloqotning yetishmasligi odamda
muvozanatsizlik, hissiyotga beriluvchanlik, hadiksirash, havotirlanish, o’ziga
ishonchsizlik, qayg’u, tashvish hislarini keltirib chiqaradi. Shunisi qiziqki,
yolg’izlikka mahkum bo’lganlar ma’lum vaqt o’tgach ovoz chiqarib, gapira
boshlasharkan. Bu avval biror ko’rgan yoki his qilayotgan narsasi xususidagi
gaplar bo’lsa, keyinchalik nimagadir qarab gapiraverish ehtiyoji paydo bo’lar
ekan. Masalan, bir M.Sifr degan olim ilmiy maqsadlarini amalga oshirish uchun
63 kun g’or ichida yashagan ekan. Uning keyinchalik
yozishicha, bir necha kun o’tgach, u turgan yerda bir o’rgimchakni ushlab oladi
va u bilan dialog boshlanadi. «Biz, deb yozadi u, shu hayotsiz g’or ichidagi
tanxo tirik mavjudotlar edik. Men o’rgimchak bilan gaplasha boshladim, uning
taqdiri uchun qayg’ura boshladim...»
Shaxsning muloqotga bo’lgan
ehtiyojining to’la qondirilishi uning ish faoliyatiga ham ta’sir ko’rsatadi.
Odamlar, ularning borligi, shu muhitda o’zaro gaplashish imkoniyatining
mavjudligi fakti ko’pincha odamni ishlash qobiliyatini ham oshirarkan, ayniksa,
gaplashib o’tirib qilinadigan ishlar, birgalikda yonma-yon turib bajariladigan
operasiyalarda odamlar o’z oldida turgan hamkasbiga qarab ko’proq, tezroq
ishlashga kuch va qo’shimcha iroda topadi. To’g’ri, bu hamkorlikda o’sha
yonidagi odam unga yoqsa, ular o’rtasida o’zaro simpatiya hissi bo’lsa, unda
odam ishga «bayramga kelganday» keladigan bo’lib qoladi. Shuning uchun ham
amerikalik sosiolog hamda psixolog Jon Moreno asrimiz boshidayoq ana shu
omilning unumdorlikka bevosita ta’sirini o’rganib, sosiometrik texnologiyani,
ya’ni so’rovnoma asosida bir-birini yoqtirgan va bir-birini inkor qiluvchilarni
aniqlagan va sosiometriya metodikasiga asos solgan edi.

24-rasm. Мuloqot turlari
Insoniyatning muomala quroli til bo’lib, odamlar bir-birlari bilan bo’ladigan
barcha munosabat va muloqotlarini so’zlashish yordamida amalga oshiradilar.
Dono xalqimizda so’zlashish qoidasi, tilga ehtiyotkor bo’lish, har bir so’z,
har bir jumlani o’ylab gapirish, qisqasi - so’zlash odobi va muloqot madaniyati
haqida juda ko’p ibratli hikmatlar bor. Ulardan birida keltirilishicha,
odamning sharafi va iftixori uning madaniy so’zlashishida ko’rinadi. Kimda-ki
so’zlashish odobiga rioya qilmasa, unda insoniylik ham ko’rinmaydi. Gap o’rinli
va ma’noli aytilgan bo’lsa, uni jim turib tinglamoq foydalidir.
Bu borada so’zlashishning
sakkizta qoidasini keltirishni lozim deb topdik:
n
bemavrid gapirmaslik;
n
lutf ila yumshoqlik bilan so’zlashish;
n
ochiq chehra bilan gapirib, yuzda samimiylikni saqlay olish; n eshituvchiga
malol kelmaydigan tarzda gapirish; n faqat foydali gaplarni gapirish.
n
o’ylab, andisha bilan so’zlash, o’ylamay aytilgan gap
pushaymonlik keltirishini yodda tutish;
n
kishilar gapirayotganda oraga gap qo’shmaslik, so’zini
bo’lmaslik;
n
ko’p gapirmaslik, zero, bu yaxshilik alomati emas.
Har bir odam kishilarga zarar
keltiradigan so’zlardan o’zini saqlashi lozim. Zero, muqaddas Hadisi sharifda
aytilganidek, “O’zingga ravo ko’rmagan yomon narsani birovga ham ravo ko’rma”.
Buning uchun tilga ehtiyot bo’lish, kishi dilini og’ritadigan, ko’ngilni
qoldiradigan, izzat nafsiga tegadigan, or-nomusi, sha’nini oyoq-osti qiladigan
so’zni hyech so’zlamaslik darkor. Hamma vaqt shirin so’z bo’lish, doimo yaxshi,
ma’nili so’zlash kerak, chunki, tildan yetgan ozor nayza ozoridan yomon...

Ekstravert va introvertlarni tavsiflovchi kalit so’zlar

Ekstravert

Introvert

Suhbatdosh

Tinglovchi

Ko’p do’stli

Bir qancha do’stli

Katta jamoa

1-2 kishidan iborat jamoa

Oson tanishuvchi

Sekin tanishuvchi

Fikrlari bilan o’rtoqlashuvchi

Kamdan-kam o’z fikrini bayon qiluvchi

Ham           ishlaydi,            ham
suhbatlashadi

Jim ishlaydi

Do’stlari                      davrasini

kengaytirishni xush ko’radi

Do’stlari
  davrasini kengayishiga o’ta ehtiyotkor

Shunday qilib, muloqot
odamlarning jamiyatda o’zaro hamkorlikdagi faoliyatlarining ichki psixologik
mexanizmini tashkil etadi. Qolaversa, hozirgi yangi demokratik munosabatlar
sharoitida turli ishlab chiqarish qarorlarini yakka tartibda emas, balki kollegial
- birgalikda chiqarish ehtiyoji paydo bo’lganligini hisobga olsak, odamlarning
muomala madaniyati va mulokat texnikasi mehnat unumdorligi va samaradorlikning
muhim omillaridandir.

14.3. Insoniy muomala va muloqotning psixologik vositalari
Odamlar bir - birlari bilan
muomalaga kirishar ekan, ularning asosiy ko’zlagan maqsadlaridan biri - o’zaro
bir-birlariga ta’sir ko’rsatish, ya’ni fikr-g’oyalariga ko’ndirish, harakatga
chorlash, ustanovkalarni o’zgartirish va yaxshi taassurot qoldirishdir. Psixologik
ta’sir - bu turli vositalar yordamida insonlarning fikrlari, hissiyotlari
va hatti-harakatlariga ta’sir ko’rsata olishdir.
Ijtimoiy psixologiyada psixologik
ta’sirning asosan uch vositasi farqlanadi.

1.
Verbal ta’sir - bu so’z va nutqimiz orqali
ko’rsatadigan ta’sirimizdir. Bundagi asosiy vositalar so’zlardir.
Ma’lumki, nutq - bu so’zlashuv, o’zaro muomala jarayoni bo’lib, uning vositasi
- so’zlar hisoblanadi. Monologik nutqda ham, dialogik nutqda ham odam o’zidagi
barcha so’zlar zahirasidan foydalanib, eng ta’sirchan so’zlarni topib,
sherigiga ta’sir ko’rsatishni xohlaydi.
2.
Paralingvistik ta’sir - bu nutqning atrofidagi
nutqni bezovchi, uni kuchaytiruvchi yoki susaytiruvchi omillar. Bunga nutqning
baland yoki past tovushda ifodalanayotganligi, artikulyasiya, tovushlar,
to’xtashlar, duduqlanish, yo’tal, til bilan amalga oshiriladigan harakatlar,
nidolar kiradi. Shunga qarab, masalan, do’stimiz bizga biror narsani va’da
berayotgan bo’lsa, biz uning qay darajada samimiyligini bilib olamiz. Kuyib -
pishib, ochiq yuz va dadil ovoz bilan «Albatta bajaraman!», desa ishonamiz,
albatta.
3.
Noverbal ta’sirning ma’nosi «nutqsiz» dir. Bunga
suhbatdoshlarning fazoda bir-birlariga nisbatan tutgan o’rinlari, holatlari
(yaqin, uzoq, intim), qiliqlari, mimika, pantomimika, qarashlar, bir-birini
bevosita his qilishlar, tashqi qiyofa, undan chiqayotgan turli signallar
(shovqin, xidlar) kiradi. Ularning barchasi muloqot jarayonini yanada
kuchaytirib, suhbatdoshlarning bir-birlarini yaxshiroq bilib olishlariga yordam
beradi. Masalan, agar uchrashuvning dastlabki daqiqalarida o’rtog’ingiz sizga
qaramay, atrofga alanglab, «Ko’rganimdan biram xursandman», desa, ishonasizmi?
Muloqot jarayonidagi xarakterli
narsa shundaki, suhbatdoshlar bir - birlariga ta’sir ko’rsatmoqchi
bo’lishganda, dastavval nima deyish, qanday so’zlar vositasida ta’sir etishni
o’ylar ekan. Aslida esa, o’sha so’zlar va ular atrofidagi harakatlar muhim rol
o’ynarkan. Masalan, mashhur amerikalik olim Megrabyan formulasiga ko’ra,
birinchi marta ko’rishib turgan suhbatdoshlardagi taassurotlarning ijobiy
bo’lishiga gapirgan gaplari 7%, paralingvistik omillar 38%, va noverbal
harakatlar 58% gacha ta’sir qilarkan. Keyinchalik bu munosabat o’zgarishi
mumkin albatta, lekin halq ichida yurgan bir maqol to’g’ri: «Ust-boshga qarab
kutib olishadi, aqlga qarab kuzatishadi».
Muloqotning qanday kechishi va
kimning ko’proq ta’sirga ega bo’lishi sheriklarning rollariga ham bog’liq. Ta’sirning
tashabbuskori - bu shunday sherikki, unda ataylab ta’sir ko’rsatish maqsadi
bo’ladi va u bu maqsadni amalga oshirish uchun barcha yuqorida ta’kidlangan
vositalardan foydaladi. Agar boshliq ishi tushib, biror xodimni xonasiga taklif
etsa, u o’rnidan turib kutib oladi, iltifot ko’rsatadi, xol-ahvolni ham quyuqroq
so’raydi va so’ngra gapning asosiy qismiga o’tadi.
Ta’sirning adresati -
ta’sir yo’naltirilgan shaxs. Lekin tashabbuskorning suhbatga tayyorgarligi
yaxshi bo’lmasa, yoki adresat tajribalirok sherik bo’lsa, u tashabbusni o’z
qo’liga olishi va ta’sir kuchini qayta egasiga qaytarishi mumkin bo’ladi.

 14.4. Muloqot va o’rganish muammolari
 Oxirgi yillarda
«professionalizm» tushunchasi tez-tez ishlatiladigan bo’lib qoldi. Chunki
jamiyatda tub islohotlarni amalga oshirish, mehnat unumdorligini «inson omili»
ni takomillashtirish hisobiga oshirish davr talabi bo’lib qoldi. Ayniqsa,
odamlarni boshqarish sohasidagi professionalizmga katta e’tibor qaratilmoqda.
Juda ko’pchilik mutaxassislar barcha bajaradigan funksiyalari orasida odamlar
bilan til topishish, ularga ta’sir ko’rsatish, ular faoliyatini to’g’ri tashkil
qilish va boshqarish eng murakkablaridan ekanligini e’tirof etmoqdalar. Odamlar
bilan normal munosabatlarni o’rnata olmaslik, ayniqsa, biznes sohasida amaliy
sheriklarning holatlari, kutishlarini aniqlay olmaslik, o’z nuqtai nazariga
o’zgalarni professional tarzda ko’ndira olmaslik, «birov» ni, uning ichki
kechinmalari va o’ziga bo’lgan munosabatini aniq tasavvur qila olmaslik amaliy
psixologiyada kommunikativ uquvsizlik, yoki diskommunikasiya holatini
keltirib chiqaradi. Bunda odamlar oddiy til bilan aytganda, bir - birlarini
tushunolmay qoladilar, shuning oqibatida pishib turgan loyiha yoki yaxshi reja
amalga oshmasligi, bir necha oylarga cho’zilib ketishi mumkin.
Shuning uchun ham hozirgi zamon
ijtimoiy psixologiyasining tadbiqiy yo’nalishida, boshqaruv psixologiyasida
katta yoshli odamlarni kommunikativ bilimdonlikka o’rgatish, ularda zarur
kommunikativ malakalarni hosil qilishga katta ahamiyat berilmoqda. Har bir
korxona, xususiy firma yoki davlat muassasasini boshqaruvchi menejer, rahbar
tayyorlash muammosi ana shu rahbarlarni, boshqaruvchilarni psixologik jihatdan
odamlar bilan ishlashga o’rgatish muammosini chetlab o’tolmaydi. Umuman,
hozirgi davrda har qanday mutaxassis - vrach, muhandis, o’qituvchi, iqtisodchi,
agronom, quruvchi, jurnalist, madaniyatshunos yoki boshqalar ham kommunikativ
malakalarga ega bo’lmaguncha, bozor munosabatlari sharoitida tezda jamoaga
kirishib, ko’pchilik bilan til topishib, o’z professional mahoratini ko’rsata olmaydi.
Har bir ziyoli inson boshqalar bilan hamkorlik qilish mahorati va san’atiga ega
bo’lishi kerak.
Bu vazifa odamlarni muomala va
muloqot etikasiga o’rgatishni har qachongidan ham dolzarb qilib qo’ymoqda.
To’g’ri, muloqotga kirishish - ijtimoiylashuv jarayonida barcha sifatlardan
oldinroq shakllanadigan qobiliyatlardan, u tabiiy va hayotiy narsa. Bola tili
juda yaxshi chiqib ulgurmay, atrofidagilar bilan aktiv muloqotga kirisha
boshlaydi. Lekin masalaning paradoksal tomoni ham shundaki, yillar o’tgan sari
ongli, aqlli odam har bir gapini uylab gapiradigan, har bir qadamini uylab
bosadigan bo’lib qoladi, bu uning jamiyatdagi mavqyesini belgilovchi vositadir.
Bu muloqotga kirishishga ruhan tayyorlanishning ahamiyatini ham odam anglashini
taqozo etadi. Shunday qilib, ana shu eng tabiiy va bir qarashda oddiy inson
faoliyati shu qadar murakkab va serqirraki, uning mexanizmlarini o’rganish,
guruhlarda to’g’ri munosabatlarni tashkil etish va odamlarni samarali muloqotga
o’rgatish muammosi bugungi ijtimoiy psixologiyaning muhim masalalaridandir.
Ma’lumki, gaplashayotgan odamlar
biri gapiradi, ikkinchisi tinglaydi, eshitadi. Muloqotning samaradorligi ana
shu ikki qirraning qanchalik o’zaro mosligi, bir-birini to’ldirishiga bog’liq
ekan. Noto’g’ri tasavvurlardan biri shuki, odamni muomala yoki muloqotga
o’rgatganda, uni faqat gapirishga, mantiqan asoslangan so’zlardan foydalanib,
ta’sirchan gapirishga o’rgatishadi. Uning ikkinchi tomoni - tinglash
qobiliyatiga deyarli e’tibor berilmaydi. Mashxur amerikalik notiq, psixolog
Deyl Karnegi «Yaxshi suhbatdosh - yaxshi gapirishni biladigan emas, balki
yaxshi tinglashni biladigan suhbatdoshdir» deganda aynan shu qobiliyatlarning
insonlarda rivojlangan bo’lishini nazarda tutgan edi.
Mutaxassislarning
aniqlashlaricha, ishlayotgan odamlar vaqtining 45%i tinglash jarayoniga ketar
ekan, odamlar bilan doimiy muloqotda bo’ladiganlar 35 - 40 % oylik maoshlarini
odamlarni «tinglaganlari» uchun olarkanlar. Bundan shunday xulosa kelib
chiqadiki, kommunikasiyaning eng qiyin sohalaridan hisoblangan tinglash
qobiliyati odamga ko’proq foyda keltirarkan.
Shuning uchun bo’lsa kerak, nemis
faylasufi A. Shopengauer «Odamlarni o’zingiz to’g’ringizda yaxshi fikrga ega
bo’lishlarini xoxlasangiz, ularni tinglang» deb yozgan ekan. Darhaqiqat, agar
siz kuyunib gapirsangizu, suhbatdoshingiz sizni tinglamasa, boshqa narsa bilan
ovora bo’laversa, undan ranjiysiz, nafaqat ranjiysiz, balki u bilan aloqani ham
uzasiz. O’qituvchi gapirayotgan paytda uni tinglamaslik odobsizlikning eng keng
tarqalgan ko’rinishi deb baholanishini bilasizmi?
Nima uchun biz ko’pincha yaxshi
gapiruvchi, so’zlovchi bo’la olamizu, yaxshi tinglovchi bo’la olmaymiz?
Psixologlarning fikricha, asosiy halaqit beruvchi narsa - bu bizning o’z
fikr-o’ylarimiz va xohishlarimiz og’ushida bo’lib qolishimizdir. Shuning uchun
ham ba’zan rasman sherigimizni tinglayotganday bo’lamiz, lekin aslida hayolimiz
boshqa yerda bo’ladi. Tinglashning ham xuddi gapirishga o’xshash texnikasi,
usullari mavjud. Ularning turi ham ko’p, lekin asosan biz kundalik hayotda
uning ikki usulini qo’llaymiz: so’zma - so’z qaytarish va boshqacha
talqin etish. Birinchisi, suhbatdosh so’zlarining bir qismini yoki
yaxliticha qaytarish orqali, sherikni qo’llab-quvvatlashni bildiradi. Ikkinchi
usul esa - sherigimiz so’zlarini tinglab, undagi asosiy g’oyani muxtasar,
o’zimizning talqinimizda ifoda etish. Ikkala usul ham sherik uchun muhim,
chunki u sizning tinglayotganingizni, hattoki, undagi g’oyalarga qarshi
emasligingizni bildiradi. Bunday tashqari, biz yaxshi tinglayotgan bo’lib,
«Yo’g’-e?», «Naxotki?», «Qara-ya?», «Yasha!» luqmalari bilan ham
suhbatdoshimizni gapirishga, yanayam o’z fikrlarini oydinlashtirishga chaqirib
turamiz.
Demak, aslida bizdagi
gapirayotgan shaxs yetakchi, u suhbatning mutloq xokimi, degan tasavvur
unchalik to’g’ri emas. Yaxshi tinglashda ham shunday kuch borki, u suhbatdoshni
Sizga juda yaqinlashtiradi, ishonchni tug’diradi. Chunki muloqot jarayonidagi
eng qimmatli narsa - bu axborotning o’zi. Tinglayotgan odam ma’nili, yaxshi
dialogdan faqat yaxshi, foydali ma’lumot oladi. Gapirgan esa aksincha, o’zidagi
borini berib, gapirmaydigan suhbatdoshdan «teskari aloqani» olib ulgurmay,
hyech narsasiz qolishi ham mumkin. Shuning uchun muloqotga o’rgatishning muhim
yo’nalishlaridan biri - odamlarni faol tinglashga, bunda barcha paralingvistik
va noverbal omillardan o’rinli foydalanishga o’rgatishdir.
Professional tinglash texnikasiga quyidagilar
kiradi:
n
aktiv holat. Bu - agar kreslo yoki divan kabi mebel
bo’lsa, unga bemalol yastanib yoki yotib olmaslik, suhbatdoshning yuzidan
tashqari joylariga qaramaslik, mimika, bosh chayqash kabi harakatlar bilan
uning har bir so’ziga qiziqayotganligingizni bildirishni nazarda tutadi;
n
suhbatdoshga samimiy qiziqish bildirish. Bu nafaqat
suhbatdoshni o’ziga jalb qilib, balki keyin navbat kelganda o’zining har bir
so’ziga uni ham ko’ndirishning samarali yo’lidir.
n
o’ychan jimlik. Bu suhbatdosh gapirayotgan paytda yuzda
mas’uliyat bilan tinglayotganday tasavvur qoldirish orqali o’zingizning
suhbatdan manfaatdorligingizni bildirish yo’li.
Agar biz suhbatdoshimizni yaxshi,
diqqat bilan tinglasak, bu bilan biz unda o’z-o’ziga hurmatni ham
tarbiyalaymiz. Demak, tinglash jarayoni ko’pchilik tasavvur qilgani kabi
unchalik passiv jarayon emas ekan. Uning muloqotning samarali bo’lishidagi
ahamiyati nihoyatda katta. Chunki tinglash qobiliyati gapiruvchini
ilhomlantiradi, uni ruhlantiradi, yangi fikrlar, g’oyalarning shakllanishiga
sharoit yaratadi. Shuning uchun ma’ruzachi professorning har bir chiqishi va
ma’ruzasi agar talabalar tomonidan diqqat bilan tinglansa, bu pedagogik
muloqotdan ikkala tomon ham teng yutadi.
Agar muloqot jarayonida ishtirok
etuvchi ikki jarayon - gapirish va tinglashning faol o’zaro ta’sir uchun teng
ahamiyatini nazarda tutsak, bu jarayon katnashchilarining psixologik
savodxonligi va muloqot texnikasini egallashining ahamiyatini anglash qiyin
bo’lmaydi. Shuning uchun ham ijtimoiy psixologiyada odamlarni samarali
muloqotga ataylab o’rgatishga juda katta e’tibor beriladi.

Bu boradagi fanning o’z uslubi
bo’lib, uning nomi ijtimoiy psixologik trening (IPT) deb ataladi.
IPT - muloqot jarayoniga odamlarni psixologik jihatdan hozirlash, ularda zarur
kommunikativ malakalarni maxsus dasturlar doirasida qisqa fursatda
shakllantirishdir. Eng muhimi IPT mobaynida odamlarning muloqot borasidagi
bilimdonligi ortadi.
Amaliy muloqot treningi
- IPTning bir ko’rinishi bo’lib, u yoki bu professional faoliyatni amalga
oshirish jarayonida zarur bo’ladigan kommunikativ malaka, ko’nikma va
bilimlarni hosil qilishga qaratilgan tadbirdir. Guruh va jamoalarda muloqot
treningi vositasida muzokaralar olib borish, ish yuzasidan hamkorlik qilish
yo’l-yo’riqlarini birgalikda topish, katta auditoriya oldida so’zlashga
o’rgatish, majlislar o’tkazish, janjalli, nizoli holatlarda o’zini to’g’ri
tutish malakalari hosil qilinadi. Bundagi asosiy narsa - trening katnashchilari
ongiga birovlarni tushunish, o’zini o’zga o’rniga qo’ya olish, boshqalar
manfaatlari bilan o’zinikini uygunlashtira olish g’oyasini singdirishdir.
Treninglar mobaynida guruhiy munozaralar, rolli o’yinlarning eng optimal
variantlari sinab, mashq qilinadi.

Qisqacha xulosalar:
Ushbu mavzu mobaynida shaxs uchun
muhim bo’lgan muomalaning texnikalari to’g’risidagi ma’lumotlar keng tarzda
keltirilgan. Verbal, noverbal va paralingvistik ta’sir vositalarining
amaliyotda qo’llanish usullari ko’rsatilgan. Insoniy muomala va muloqotning
psixologik vositalari va shart-sharoitlari, ijtimoiy institutlarining bu
jarayondagi o’rni: “Oila-bog’cha-mahalla-maktab-maxsus va oliy ta’lim
muassasalari - mehnat jamoalari” tizimidagi o’rni tahlil qilingan.
O’z-o’zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
1.
Muloqot qanday amalga oshiriladi?
2.
Muloqotga ehtiyoj qanday sabablarga asosan yuzaga keladi?
3.
M uloqot qanday vazifalarni bajaradi?
4.
Psixologik ta’sir vositalari qanday?
5.
Ta’sirning adresati - kim hisoblanadi?
6.
Professional tinglash texnikasiga nimalar kiradi?
7.
Ijtimoiy psixologik trening nima?
8.
Treningga qo’yiladigan talablar qanday?
9.
Rolli o’yinlarning mohiyati nimada?
10.
Guruhiy munozaralar qanday o’tkaziladi?

Adabiyotlar ro’yhati:
1.
G’oziyev E.G. Muomala psixologiyasi. T-2001.
2.
Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya asoslari. T.: 1994
3.
Karimova V.M. Ijtimoiy psixologiya va ijtimoiy amaliyot. T.: 1999

4.
Drujinina V. “Psixologiya “. Uchebnik. “Piter”, 2003.
5.
Azizxujayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat. –
T.:TDPU, 2003. 6. Ishmuxamedov R.J. “Innovasion texnologiyalar yordamida ta’lim
samaradorligini oshirish yullari”. – T.: TDPU, 2004. 7. Sayidaxmedov N. “Yangi
pedagogik texnologiyalar”. –
8. Karimova V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A.,
Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – Т.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b. 9. N. Xo’jayev va
boshqalar. “Pedagogika”. Toshkent.,TDIU 2007.
10. Ochilova G.O., Musaxanova
G.O. “Pedagogika” Toshkent. TDIU, 2007 yil. 11. .Akramova F. Ochilova G.O.,
Musaxanova G.O. “Pedagogika. Psixologiya Toshkent. TDIU, 2007 yil. 12. Ochilova
G.O., Musaxanova G.O. “Pedagogik maxorat” Toshkent. TDIU, 2007 yil
13. Psixologiya i pedagogika. Pod.red. A.A.Radugina.
Moskva 2003.
                                     14.«Pedagogika»
       V.A.Slastenin,        I.F.Isayev,       A.I.Mixenko,
Ye.N.Shiyanov. Moskva. «Shkolnaya pressa». 2004
FAN BO’YICHA IZOHLI LUG’AT (glossariy):
                                  Adekvatlik
– teng, o’xshash, muvofiq kelmoq.
 Analogiya – psixik xodisalar va xulq-atvor
xususiyatlarining o’xshashligi.
Anketa – metodlardan biri
bo’lib, respondent to’g’risida aniq ko’zlangan ma’lumotlarni yig’ish maqsadida
qo’llaniladi.
 Assosiasiya – psixik xodislar orasidagi
o’zaro bog’lanish, u ma’lum qonunlar bo’yicha tarkib topadi.
 Attraksiya – bir kishini boshqa kishi ko’rib
qolganda, idrok etishda yuz beradigan tafakkur turi.
    Apatiya – kishining tevarak atrofdagi
olamga nisbatan befarqlik xolati.
                                  Astenik
– shaxsning faolligini susaytiruvchi kechinmalar.
 Audivizual idrok – shaxsning bir vaqtning
o’zida ham eshitib, ham ko’rib idrok qilishi.
 Autogen mashq – shaxsning o’z-o’zini ishontirish
va o’z-o’zini idora qilishga asoslangan psixoterapevtik usul.
 Affekt – kuchli, jo’shqin va nisbatan qisqa
muddatli emosional kechinmalar sifatida ro’y beradigan psixologik holat.
 Biografik metod – odamni uning tarjimai holi
bilan bog’liq bo’lgan xujjatlar orqali o’rganish usuli.
 Bixeviorizm – psixologiyaning o’rganish
predmeti sifatida odam xulq-atvorini olinishi nazariyasi.
 Breynshorming – aqlga xujum – baxslarni
tashkil etishda qo’llaniladigan interfaol usuldir.
Bosqichlar – muloqotda
mavjud bo’lgan shaxsning o’zi bilan, boshqalar bilan va avlodlar orasida
kechadigan jarayoni.
Verbal – og’zaki ifodalangan nutq.
Vegetativ nerv tizimi –
nerv tizimining organizm ichki a’zolari faoliyatini va modda almashinuvini
boshqarib turadigan bir qismi. Genotip – ota-onadan farzandga o’tadigan
irsiy belgilar majmui.
Gerontopsixologiya –
psixologiya tarmog’i, qarilik davri psixologiyasini o’rganadi.
Gnostik – butun borliqni bilishga
yo’naltirilgan faoliyat.
Guruh – odamlarning
birgalikdagi faoliyat mazmuni yoki muloqotda bo’lish xarakteri kabi qator
belgilarga asoslangan ijtimoiy jamoa.
 Dunyoqarash – odamning tevarak-atrofdagi
oamga va unda o’zining tutgan o’rniga qarashlaridan kelibchiqqan tizim. Uning
falsafiy, siyosiy, ilmiy, diniy, aqliy va estetik qarashlari yig’indisi.
                                  Depressiya
– tushkunlik kayfiyati.
 Diqqatning barqarorligi – diqqatning ma’lum
obyektga uzoq vaqtdavomida muttasil qaratilishi.
 Diqqatning ko’lami – bir vaqtning o’zida
diqqatning bir qancha obyektga qaratilishi imkoniyati.
 Diqqatning taqsimlanishi – diqqatning bir
vaqtda bir necha obyektga taqsimlanish xusuiyati.
 Diqqatning ko’chishi – diqqatni ixtiyoriy
ravishda bir obyektdan ikkinchisiga ko’chirish.
 Dialog – ikki va undan ortiq kishilarning
o’zaro og’zaki gaplashishi.  Dialogik nutq – nutq
turlaridan bo’lib, bunda so’zlovchilar barobar teng, birgalikda faollik
ko’rsatadi.
Dominant shaxs – boshqalar
bilan muomala va munosabat o’rnatishda o’z fikrini o’tkazish xislatining yorqin
namoyon bo’lishi.
 Yosh psixologiyasi – turli yoshdagi
odamlarning psixologik xususiyatlarini va rivojlanish qonuniyatlarini o’rganadi.

 Yosh davri nizolari – o’ziga xos, uncha
uzoqqa cho’zilmaydigan ontogenez davrlari bo’lib, bu vaqtda keskin psixik o’zgarishlar
yuz beradi.
Jamoa – maqsadlari jamiyat
maqsadiga ms keladigan umumiy faoliyat bilan birlashgan odamlar guruhi.
Jamoaning negizi – umuiy
fikr, maqsad va ishlab chiqarishag taalluqli qarorlarni shakllantiruvchi jamoa
a’zolari.
 Yo’nalish – shaxsning xatti-harakati va
faoliyatini aniq sharoitlardan qat’i nazar ma’lum yo’lga yo’naltiruvchi
barqaror motivlar yig’indisi.
 Individuallik – individning boshqalardan
farqlanadigan ijtimoiy xususiyatlari va psixikasining o’ziga xosligi,
qaytarilmasligi.
 Idrokning konstantligi – idrok sharoiti
o’zgarsa-da, idrok qilishdan hosil bo’lgan narsa obrazlarning nisbatan
o’zgarmasligi.
 Idrokning predmetliligi – jamiki olamdan
olingan ma’lumotlarni ichki olam obyektiga kiritish xususiyati.
 Idrokning butunliligi – sezgi a’zlariga
bevosita ta’sir etib turgan obyektlarni, ularning belgi va xususiyatlari bilan
birgalikda qo’shib idrok etish.
 Istedod – shaxsning ma’lum faoliyatda
ifodalanadigan qobiliyatining yuqori darajasi.
Ijtimoiy psixologiya – psixologiya
fanining o’ziga xos maxsus tarmog’i bo’lib, unda psixik va jamiyat taraqqiyoti
qonunlari o’rganiladi.
Ijtimoiylashuv - inson
tomonidan ijtimoiy tajribani egallash va hayot - faoliyat jarayonida uni faol
tarzda o’zlashtirish jarayoni.
Ijtimoiy tasavvurlar – shaxsga
jamiyat orqali ta’sir etgan narsa va xodisalarning yaqqol obrazi.
Ilmiy taxmin – tekshirish
va tadqiqot olib borish maqsadida ilgaridan kutilishi mumkin bo’lgan xolatning
bashorat qilinishi.
Ijtimoiy psixologik
eksperiment – asosiy metodlardan biri bo’lib, o’zgaruvchan mustaqil turli
xolat va jarayonlarning boshqa nomustaqil xolat va jarayonlarga ta’sir
etishdagi aniq ma’lumotlariga tayanadi.
Interaktiv – shaxslararo
munosabatlarda bir-biriga xulq-atvor ta’sir ko’rsatish jarayoni.
Introvert shaxs -
shaxsning xar qanday sharoit va xolatlarida o’z ichida kechayotgan fikrlarini
bayon etish ehtiyojining nihoyatda pastligi.
Kasb – faoliyat shakllari
birlashmasi bo’lib, mazmun, vositalar, tashkilotlar, mehnat natijalari hamda
mehnat subyektini tayyorlashga qo’yiladigan talablar majmui.
Kontent-analiz –
tekshirilayotgan matnda so’z, ibora, abzaslarni ma’no-mohiyatini takrorlanish
darajasiga qarab tahlil etish usuli.
Kuzatish – sinaluvchini
aniq maqsad, faoliyat, vaqt, guruh bilan bog’liq ravishda tekshirish,
o’rganish, ma’lumotlar to’plash metodi.
Kommunikativ – shaxslararo
munosabatlarda ma’lumot, axborot, g’oyalar almashinuvi jarayoni.
Kichik guruh – a’zolari
birgalikdagi faoliyat bilan shug’ullanuvchi va bevosita shaxslararo munosabatda
bo’luvchi kishilar guruhi.
 Ko’nikma – odamening ma’lum ishni bajarishga
tayyorligida ko’rinadigan qobiliyati. K. mahoratning asosini tashkil etadi.
 Longityud tadqiqot – sinaluvchini uzoq
muddat va doimiy ravishda o’rgansh.
                                 Metod
– bilishning nazariy va amaliy o’zlashtirish usullari yig’indisi.
Metodologiya – tadqiqot,
tekshirish usuli bo’lib, bilishning nazariy va amaliy o’zlashtirish usullari
yig’indisidir.
 Motiv – ma’lum ehtiyojlarni qondirish bilan
bog’liq faoliyatga undovchi sabab.
 Motivasiya – odamni faol faoliyatga undovchi
sabablar majmui.  Malaka – mashq qilish jarayonida ish harakatlar
bajarilishining avtomatlashgan usullari.
Mehnat psixologiyasi -
kishi mehnat faoliyati psixologik xususiyatlarini, mehnatni ilmiy asosda
tashkil etishning psixologik jihatlarini o’rganadigan fan.
Mehnat faoliyati psixologiyasi
– bu psixologiyaning bir sohasi bo’lib, inson shaxsini mehnat subyekti
sifatidagi shakllanishi xususiyatlarini, mehnatning shart-sharoitlari, yo’llari
va usullarini ilmiy jihatdan o’rganadi.
Mehnat – inson ehtiyojini
qondirish asosida tashqi olamni o’zgartirishga qaratilgan maqsadli faoliyat.
Mutaxassislik –
faoliyatning aniq shakli bo’lib, mehnat egasining kasbiy tayyorligi, mehnat
vositalari, mehnat jarayoni va maqsadining maxsus xususiyatlari bilan
belgilanadi.
Mehnat subyekti (egasi) –
bu faol harakat qiluvchi, anglash va o’zgartirishga layoqatli, ong va iroda
bilan ish olib boruvchi individ yoki ijtimoiy guruh.
    Muloqot – ikki yoki undan ortiq
odamlarning o’zaro bir-biriga ta’sir etishi.
 Melanxolik - temperament turlaridan biri
bo’lib, psixik faollikning sust, tez ta’sirlanuvchanlik, xatto arzimagan
narsalar uchun ham juda chuqur ta’sirotga berilishi bilan xarakterlanadi.
 Monologik nutq – bir odamning o’z
fikrlarini og’zaki yoki yozma ravishda ifodalash nutqi.
Monolog – ma’ruzachi
tomonidan nutq so’zlanishi, ma’ruzachi aktiv, tinglovchi passiv bo’lgan
jarayon.
Mobil shaxs - shaxsning
bir faoliyat turidan boshqasiga o’tish va moslashish imkoniyatining yuqori
darajada kuzatilishi.
Negativizm - individning
har qanday sharoiitda ham guruh fikriga qarshi turishi va o’zicha mustaqil
fikr, mavqyeni namoyon qilishi.
Norasmiy – odamlarning
birgalikdagi muloqot va faoliyatlarida ular orasidagi munosabatlarning o’zaro
ishonch, bir xil qarash va maqsadlarning ko’zda tutilishi.
Noverbal - nutqsiz
ifodalangan xarakat, mimika, xolatlarning boshqa shaxsga yo’naltirilishi.
Nizolar – o’zaro ta’sir
ko’rsatayotgan kishilarning qarama-qarshi turishi, bunda fikrlar, pozisiyalar,
qarashlar teskariligi kuzatiladi.
Nizo turlari –
nizolarning kimlar orasida yuzaga kelishiga ko’ra farqlari: shaxslararo,
guruhlararo, shaxsiy, etnik, milliy; namoyon bo’lish xususiyatiga ko’ra: ochiq,
yopiq, uzoq muddatli, qisqa; mavqye yoki darajaga ko’ra: vertikal va
gorizontal; yo’nalishiga ko’ra: destruktiv va konstruktiv.
Nizo bosqichlari – uch
bosqichda, ya’ni nizo oldi, nizo va nizodan keyingi bosqichlar.
Nizo hal etish yo’llari – komromiss,
ya’ni kelishuv; joyida hal etish; nizodan chekinish; orqaga surish; qochish.

 Operativ xotira – xotira turlaridan biri
bo’lib, faoliyat bajarish jarayonida uzoq xotiradan vaqtincha foydalaniladi.
Oila – turmush qurish,
qarindosh-urug’chilik asosidagi kichik guruh.  Psixika – yuksak darajada
tashkil topgan materiya, miyaning funksiyasi bo’lib, uning mohiyati tuyg’ular,
idrok, tasavvur, fikrlar, iroda va boshqalar ko’rinishida aks ettirishdan
iborat.
 Psixik jarayonlar – u yoki bu psixik maxsult
va natijalarni (psixik obrazlar, xolatlar, tushunchalar, xissiyot va x.k.)
xosil qiluvchi, shakllantiruvchi va rivojlantiruvchi jarayon.
 Psixologiya – odamning obyektiv borliqni
sezgi, idrok, tafakkur, tuyg’u-hissiyot va boshqa psixik xolatlar orqali aks
ettirish jarayonini o’rganadigan fan.
 Psixik holatlar – psixik hayot shakllari,
diqqat, hissiyot, iroda jarayonlariga aytiladi. P.H. (xushchaqchaqlik,
ruhlanish, siqilish, ziyraklik, qat’iylik, tirishoqlik v.b.) shaxslarda ma’lum
darajada barqaror bo’lib, ularning muayyan xususiyatiga ham aylanib qoladi.
 Pilotaj tadqiqot – tadqiqotning muammoli
izlovchi turi, asosiy tadqiqotgacha o’tkaziladigan va soddalashtirilgan shakli.

 Psixodiagnostika – shaxsning individual-psixologik
xususiyatlarini aniqlovchi va o’lchashni ishlab chiquvchi psixologiya usuli.
 Psixologiya metodlari – psixik xodisalarni
va ularning qonuniyatlarini ilmiy tomondan o’rganishning asosiy yo’l-yo’riq va
usullari.
 Psixokorreksiya – shaxsning psixik
rivojlanishidagi kamchiliklarni tuzatish usullarini qo’llash jarayoni.
 Psixologik xizmat – psixologiyani
amaliyotda qo’llash tizimi. U turli sohalarda diagnostika, konsultasiya,
ekspertiza vazifalarini bajaradi.
Psixologik maslahat - shaxsning
turli darajadagi o’z muammolarini yakka tartibda psixolog bilan tahlil etishiga
qaratilgan psixologik xizmat turi.
Polilog – guruh ichidagi
munozara bo’lib, barcha ishtirokchilar faoolashuvi kuzatiladi.
Perseptiv tomon –
shaxslararo munosabatlarda tushunish, his etish, idrok etishga qaratilgan
jarayon.
Professiografiya - mehnat
subyektining faoliyat tarkiblari (uning mazmuni, vositalari, sharoitlari,
tashkilot) bilan o’zaro munosabati va bog’liqligini o’rganish va aniqlashga
qaratilgan kompleks metod.
Professiogramma - kasbning
turli obyektiv xarakteristikalarining tasnifi.
Psixogramma - faoliyatning psixologik
xarakteristikalarining tasnifi.
Rigid shaxs – shaxsning
bir faoliyat turidan boshqasiga o’tish va moslashish imkoniyatining past darajada
kuzatilishi.
Rasmiy – odamlarning
birgalikdagi faoliyatlarida, ijtimoiy rollar taqsimotida mavqye, martabaning
inobatga olinishi
Real – birgalikdagi
faoliyat jarayonida bevosita muloqot amalga oshishi imkoniyati.
Referent guruh – shaxsning
har tomonlama ishongan, o’ziga yaqin tutgan guruhi.
 Sangvinik – temperament turlaridan bo’lib,
chaqqon, harakatchan, taassurotlari tez o’zgaradigan, boshqalarga nisbatan
dilkashlik, mehribonlik xislatlari bilan xarakterlanadi.
Sanoat psixologiyasi –
sanoat va ishlab chiqarishda turli yuzaga keladigan muammo va xolatlarni
psixologik va ijtimoiy omillarini tahlil qilib olishga qaratilgan xizmatlari
turi.
 Simpatiya – bir kishida boshqasiga nisbatan
kuzatiladigan moyillik va yoqimlilik hislarining ichki namoyon bo’lishi.
Sosiologiya – jamiyatda
yuz beradigan turli-voqyea-xodisalarni va o’zaro munosabatlarni o’rganishga
qaratilgan fan.
So’rov – asosiy
metodlardan biri bo’lib, nutq muloqoti yordamida bevosita yoki bavosita
ma’lumot olinadi.
Ta’lim maskanlari
psixodiagnostikasi – shaxsni ta’lim tizimda qobiliyati, iqtidori,
iste’dodini aniqlab olish maqsadida olib boriladigan psixologik xizmat turi.
Test – sinaluvchini
tekshirish jarayonida maxus qo’llaniladigan metodlardan biri bo’lib, bu metod
orqali aniq bir psixologik xususiyat aniqlanadi.
 Tushuncha – narsa va xodisalarning muhim
belgi va xususiyatlarini bitta so’z yoki so’zlar guruhi bilan ifodalashdan
iborat tafakkurning mantiqiy shakli.
 Tushunish – biror narsaning ma’nosi va
ahamiyatini anglash qobiliyati, asosiy erishilgan natijasi.
 Taxlil – tafakkur qilish usuli, bunda
murakkab obyektlar qismlarga bo’linib o’rganiladi.
 Taqqoslash – narsa va xodisalar o’rtasidagi
o’xshashlik va tafovutlarni aniqlashga asoslangan fikrlash operasiyasi.
Trening – mashq qilmoq,
guruxlarda muloqotning samarali tashkil etish usuli bo’lib, shaxsning muloqotga
o’rgatish va obro’li bo’lishini rivojlantirish maqsadida o’tkaziladi.
 Temperament – shaxsning
individual-psixologik xususiyatlari majmui bo’lib, u kishida faoliyat va
xulq-atvorning dinamik va emosional tomonlari bilan xarakterlanadi.
Tobe shaxs – muloqot va
boshqa jarayonlarda shaxsda ko’nikuvchanlik, boshqa kishilarga bog’liqlik,
fikriga bo’ysunish xususiyatlarining tarkib topishi.
 Umumlashtirish – voqyelikdagi narsa va
xodislarni umumiy va muhim belgilariga qarab fikran birlashtirishdan iborat
tafakkur jarayoni.
Uyushganlik - guruh
a’zolarining bir-birlarini yaxshi bilishlari, birbirlarining dunyoqarashlari,
hayotiy prinsiplari, qadriyatlarini anglashlari.  Ustanovka – yo’nalish,
kishining tevarak-atrofdagi odamlarga va obyektlarga nisbatan qanday
munosabatda bo’lish, ularni idrok qilish, ularga baho berish va ularga nisbatan
xarakatining tayyorlik xolati.  Faoliyat – insongagina xos, ong bilan
boshqariladigan ehtiyojlar tufayli paydo bo’ladigan va tashqi olam bilan
kishining o’z-o’zini bilishga, uni qayta qurishga yo’naltirlgan faolligi.
 Faollik – tirik materiyaning umumiy
xususiyati, tevarak muhit bilan o’zaro ta’sirda bo’lishida namoyon bo’ladi.
 Flegmatik – temperament turlaridan biri
bo’lib, harakatlar sekinligi, barqarorligi, emosional xolatlarning tashqi
ko’rinishlari kuchli emasligida namoyon bo’ladi.
 Xarakter – kishidagi barqaror psixik
xususiyatlarining individual birligi bo’lib, shaxsning mehnatga, narsa va
xodisalarga, o’ziga va boshqa kishilarga munosabatlarida namoyon bo’ladi.
 Harakat – maqsadga muvofiq yo’naltirilib,
ongli ravishda amalga oshiriladigan harakatlar yig’indisi. H. Ongli
faoliyatning tarkibiy qismlari va motivlaridan biridir.
 Xulosa chiqarish – tafakkurning mantiqiy
shakllaridan bo’lib, bir qancha xukmlar asosida ma’lum xulosa chiqariladi.
X.ch. induktiv, deduktiv va analogik turlarga ajratiladi.
 Xolerik – temperament turi bo’lib, xissiyot
jo’shqinligi, kayfiyatning tezda o’zgarishi, hissiyotning muvozanatsizligi va
umuman xarakatchanligi bilan ajralib turishi xosdir.
 Shaxs – ijtimoiy munosabatlarga kiruvchi va
ongli faoliyat bilan shug’ullanuvchi betakror odam.
Shaxs ijtimoiylashuvi - inson
tomonidan ijtimoiy tajribani egallash va hayot - faoliyat jarayonida uni faol
tarzda o’zlashtirish jarayonidir.
Shaxslararo munosabat – muloqot
jarayonidagi o’zaro ta’sir etish natijasida ro’y beradigan ijtimoiy-psixologik
hodisalar.
Shakllar – bevosita va
bavosita tur bo’lib, yuzma-yuz yoki vosita orqali amalga oshishi ko’zda
tutiladi.
Shakllanganlik -
odamlarning nima uchun jamoalarda ishlashi, odamlar ichida bo’lishi bilan
bog’liq psixologik jarayon.
Shartli – odamlarning
turli belgi, faoliyat shakllariga ko’ra biror guruhga taalluqli deb qarash.
  Emosiya – odam va hayvonlarning
subyektiv ifodalangan ichki va tashqi qo’zg’oluvchilar ta’siriga javob
reaksiyasi.
 Egosentrizm – men, markaz ma’nosida
individualizm va egoizmning eng tuban turi.
Ekstrovert shaxs –
shaxsning xar qanday sharoit va xolatlarida o’z ichida kechayotgan fikrlarini
bayon etish ehtiyojining yuqoriligi.
Empatiya – boshqa
odamlarning psixik holatini tushunish qobiliyati.  O’qish – shaxsning
bilim va faoliyat usullarini egallashga hamda uni mustahkam esda saqlab qolish
jarayoni.
 O’yin – faoliyat turlaridan biri bo’lib,
bolalarning kattalar faoliyatini, ish xarakatlarini aks ettirishda
ifodalanadigan va atrofni bilishga qaratilgan faoliyatdir.
O’z-o’ziga baho berish – shaxsning o’z-o’ziga
baho berishi.
 Qobiliyat – shaxsning ma’lum faoliyatidagi
muvaffaqiyatlarini va osonlik bilan biror faoliyatni egallay olishini ta’minlaydigan
individual psixologik xususiyati.
 Qiziqish – shaxsning o’zi uchun qimmatli va
yoqimli narsa yoki xodisalarga munosabati.
 Qobiliyatlar – shaxsning ma’lum
faoliyatdagi muvaffaqiyatlarini va osonlik bilan biron faoliyatni egallay
olishini ta’minlaydigan individual psixologik xususiyati.
 «Axloq», «xulq» va
«atvor» so’zlari arabcha so’z bo’lib, ular o’zbek tilida xam o’z ma’nosida
qo’llaniladi. Axloq kishilarning xar bir jamiyatga xos xulq me’yorlari
majmuidir. Axloq ijtimoiy ong shakllaridan biri bo’lib, xamma soxalarda
kishilarning xatti-xarakatlarini tartibga solish funksiyalarini bajaradi.
 Bakalavriat- o’rta
maxsus, kasb-xunar ta’limi negizida oliy ta’lim yo’nalishlaridan biri bo’yicha
fundamental bilimlar beradigan, o’qish muddati to’rt yildan kam bo’lmagan
tayanch oliy ta’limidir.
 Bilish, anglash-dunyo
xaqidagi yangi bilimlar xisoblanadigan subyekt va obyektning o’zaro ta’sirini,
voqyelikning ruxiyatda qayta ta’sir etilishi va aks ettirish jarayonidir.
Dars- ma’lum maqsad asosida , belgilangan vaqtda
aloxida, bir xil yoshdagi o’quvchilar, yoshlar bilan o’qituvchi raxbarligida
olib boriladigan ta’lim jarayoni.
 Darslik- maxsus ravishda
o’quvchilar uchun yozilgan kitob darslik deb ataladi.
 Jamoa-insonparvrlik va
javobgarlik ma’suliyatlariga bog’likligi bilan xarakterlanadigan munosabatlar
xamda xamkorlikdagi ijtimoiy ijobiy faoliyatiga asoslangan, kishilarning
tashkil etilgan umumiyligi, jamoasidir.
 Idrok- mazkur muddatda
sezgi organlarida ularning bevosita ta’sir etishi davomidagi bir butun
xodisalar yoki narsalarning inson ongida aks etishidir.
 Maqsad-bo’lg’usi
natijalar xaqida xar doim aqlan o’ylab qurilgan, rivojlantirilgan xayoliy
tasavvurlar, kelgusidagi rejalar.
 Shaxs dinamikasi - kishiipng ontogenetik
rivojlanishini o’z ichiga olgan xolda subyektning xususiyatlari va sifatining
vaqtga nisbatan o’zgarish jarayoni.
  Shaxsiy fazilat - shaxs tomonidan o’zining
axloqiy, ruxiy va ishchan-lik qobiliyatining ijtimoiy axamiyatini, jamiyatdagi
o’rnini anglay olish xususiyati.
  E’tikod - shaxs amal qiladigan bilim,
tamoyil va xodisallarning qalban va asosli ishonch bilan bog’langan, uning
atrof-muxitga xamda o’zining xatti-xarakatlariga bo’lgan subyektiv munosabati.
  Evristika ilmiy tadqiqotning mantiqiy
usullari va metodik ko’rsatmalari.
                                   Empirik
- tajribaga asoslangan.
                                          Empirik
bosqich tadqiqot obyekti to’g’risida xar tomonlama
tasavvur
xosil qilish, ta’lim amaliyoti, ilmiy bilimlar saviyasi va xodisalar moxiyatiga
erishishga bo’lgan talab o’rtasidagi ziddiyat, ilmiy muammoni nomlash.
  Estetik tarbiya - go’zallikni xis qilish,
atrof-muxitdan go’zallikni payqay olish va tushunishga bo’lgan qobiliyatni
tarbiyalash.
  Extiyoj - individning biror narsa-xodisaga
muxtojligi va kishining ruxiy quvvati xamda faolligi manbai xisoblanadigan
asosiy xususiyati.
  Extimollik - tasodifiylik, pedagogik
xayotdagi o’zgarishlarni aniq aytib berish mumkin bo’lmagan, extimol kutilgan
jarayon.
  Uyin faoliyatnini bir turi bo’lib, ijtimoiy
tajribalarni o’zlashtirish va bunyod etishga, o’z xatti-xarakatlarini
takomillashtirishga qaratilgan bo’ladi.
     O’z-o’zini
baxolash -shaxsning o’z psixologik sifatlari, xulqi, yutuqlari va
muvaffaqiyatsizliklari, qadr-qimmati, kamchiliklarini baxolay olishi.
  O’z-o’zini tarbiyalash I) shaxsga xos
bo’lgan madaniyatning shakllanishi va rivojlanishiga qaratilgan izchil va ongli
faoliyati; 2) shaxsning o’z jismoniy, ruxiy va axloqiy sifatlarini tinmay
amalga oshirish.
O’qitish - ta’lim oluvchining bilish faoliyatini
boshqarishga qaratilgan o’qituvchining faoliyati.
  O’qitish - 1) ta’limning o’ziga xos usuli
bo’lib, shaxsga nazariy va amaliy bilimlar berish jarayonida uning rivojlanishi
ta’minlanadi; 2) talaba va o’qituvchi, talabaning boshqa talabalar bilan
aloqasi natijasi o’laroq atrof-muxit, uning qonuniyatlari, taraqqiyot tarixi va
ularning o’rganilish usullarini bilishning muntazam boshqarilish jarayoni.
  O’qituvchining innovasion faoliyati -
ijtimoiy pedagogik fenomen bo’lib, ijobiy imkoniyatni aks ettirish, kundalik
faoliyatdan chetga chiqishdir.
  O’qitish vazifasi - ta’limiy, tarbiyaviy va
rivojlanish vazifalari.   O’qitish turlari - sokratcha suxbat metodi, qoloq
ta’lim, izoxlashnamoyish etish asosida o’qitish, bilimlarni mustaqil egallash,
dasturlashtirilgan ta’lim, o’quv jarayonini algoritmlash, differensiasiyali
xamda indnvidual ta’lim va boshqalar.
O’QISH – o’quvchinnng o’z
qobiliyati, bilimi, malaka va ko’nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan
xarakat.
  Talabalarni kasbga yo’naltirish -
talaba-yoshlarga kelajakda o’z kasblarini aniqlab olish uchun yordam
ko’rsatishga qaratilgan ijtimoiyiqtisodiy, psixologik, pedagogik,
tibbiy-biologik va ishlab chiqarish texnik tadbirlarnnng asoslangan tizimi.
  O’quv-bilish faoliyati - insoniyat
tomonidan to’plangan madaniy boylikni egallash bilan bog’lik faoliyat.
 O’quv faoliyati shaxsning yangi bilim,
malaka va ko’nikmalarni egallash jarayoni.
 Qiziqish - shaxs xarakatiga sabab bo’ladigan
faoliyat yo’nalishining ongli shakli.
  Xalollik - shaxsiy va ijtimoiy
majburiyatlarni, axloqiy me’yorlarni rostguylik bilan saqlash.
  Xasad - o’zgalarpiig muvaffaqiyatlarini
ko’ra olmaslikdan kelib chiqadigan tyyg’u.
     Pedagogikaning nazariy vazifasi- ilg’or
va yangi pedagogik tajribalarni o’rganish.
    Pedagogikaning texnologik vazifasi -
diagnostik satx - pedagogik xodisalar xolatini aniqlash; bashorat qilish satxi
- pedagogik faoliyatni eksnerimental tadqiq qilish va shu asosda pedagogik
voqyelikni yaratish modellarini o’rnatish; loyixa satxi- pedagogik faoliyatning
nazariy konsepsiyasi, uning mazmuni va xarakteri asosida ularga muvofiq metodik
materiallar (o’quv reja, dastur, darslik va o’quv ko’planmasi, pedagogik
tavsiyanomalar) ishlab chiqish; yaratuvchilik satxi - pedagogik fan yutuqlarini
takomillashtirish va qayta rejalashtirish maqsadida ta’lim amaliyotiga tatbiq
etish; reflsktik tuzatma (korrektirovka) satxi - ilmiy tadqiqotlar
natijalarining ta’lim va tarbiya amaliyotiga singib ketishini baxolash.
  Pedagogika fani - maxsus institutlarda
(oila, ta’lim va tarbiya, madaniyat muassasalari) maqsadga muvofiq tashkil
etiladigan real, yaxlit pedagogik jarayon.
Pedagogik jarayon - ta’lim masalalari, uning
taraqqiyotini xal qi-
lishga    qaratilgan,          maxsus      tashkil       etilgan
      pedagog     va tarbiyalanuvchilarning maqsadli o’zaro munosabatlari.
Pedagogik jarayon tamoyillari
- pedagogik faoliyatni tashkil etishning asosiy talablari bo’lib, u pedagogik
jarayonning yo’nalishini ko’rsatadi va uning qonuniyatlarini ochib beradi.
  Pedagogik ixtisoslik - ta’lim natijasi
o’laroq bilim, malaka va ko’nikmalar majmuidan iborat bir kasbiy gurux
doirasidagi faoliyat turi.   Pedagogik ixtisoslashish - pedagogik
ixtisoslik doirasidagi faoliyatning bir turi.
  Pedagogik malaka - muayyan toifadagi
vazifalarni xal qilish imkoniyatiga ega bo’lgan mutaxassisning kasbiy pedagogik
tayyorgarligi darajasi va turi.
  Pedagogik masala - pedagogik jarayonning
asosiy birligi, o’ziga xos tizimidir. U voqyelikni bilish va qayta yaratish
zaruriyati bilan bog’lik tafakkur qilinadigan pedagogik vaziyatdir. Ta’lim
qatnashchilarining ma’lum bir maqsadini ko’zlagan ta’lim va tarbiyadagi
moddiylashtirilgan vaziyatdir.
  Pedagogik maxorat - pedagogik jarayonni
bilish, uni tashkil eta olish, xarakatga keltira olish (A.S. Makarenko),
pedagogik jarayonning yuqori samaradorligini belgilovchi shaxsning ish sifati
va xususiyatlari sintezi.
  Pedagogik mulokot - ta’lim oluvchilarning
maqsadlari xamda ularning birgalikdagi faoliyatlari mazmunidan kelib chiqadigan
o’zaro aloqalarni o’rnatish va rivojlantirishni, bir-birini anglash va
qo’llabquvvatlashni tashkil etishning ko’p qirrali jarayoni.
  Pedagogik takt - shaxslar faoliyatinish
turli doiralarida ular bilan muloqotda bo’lishning pedagogik tamoyili,
o’lchovi, talabalar bilan ularning shaxsiy xususiyatlarini xisobga olgan xolda
to’g’ri muloqotda bo’la olish malakasi.
                                  Pedagogik
texnika –
1) xar bir ta’lim oluvchiga va jamoaga pedagogik
ta’sir o’tkazishning samarali qo’llash uchun zarur bo’lgan malaka va kunikmalar
majmuasi;  2) xar bir ta’lim oluvchi va jamoaning faolligini pedagogik jixatdan
ta’minlash uchun zarur bo’lgan malaka va kunikmalar.
  Pedagogik tizim - shaxsni rivojlantirish va
yaxlit pedagogik jarayonni birlashtirgan ta’limning o’zaro bog’langan tashkiliy
tuzilmasi.
     Pedagogik faoliyat - ta’lim
maqsadlarini amalga oshirishga qaratilgan ijtimoiy faoliyatning aloxida turi.
  Pedagogik uyin - bilim olishga qaratilgan
va ma’lum bir pedagogik natijani ko’zlagan xamda ta’lim jarayonida muayyan
maqsadni amalga oshiruvchi faoliyat turi.
  Pedagog nuqtai nazari (pozisiyasi) -
pedagogning dunyoga, pedagogik voqyelikka va pedagogik jarayong'a bo’lgan
intellektual va xissiy munosabati.
  Pedagogik xaqqoniylik – o’qituvchining
obyektivlik mezoni, uning ma’naviy tayyorgarlik darajasi.
     Proyektiv malaka - malakaning maxsus
turi bo’lib, kutilgan pedagogik natijalarni aniq ta’lim va tarbiya rejalarida
aks ettiradi.
                                   Preskreptiv
- me’yoriy.
  Psixologiya - I) shaxsning obyektiv
borlikni faol aks ettirish jarayonini o’rganuvchi fan; 2) ma’lum bir faoliyat
turining o’zaro shartlangan psixik jarayonlar tuplami; 3) psixika, xarakter
xususiyati, ko’ngil xazinasi.
  Rasionalizasiya - metodlarni yoki biror ish
- xarakatni takomillashtirish.
  Releksasiya - kuchli xayajon va jismoniy
zuriqishdan so’ng yengil yurish, tinchlanishning umumiy xolati.
                                   Retrospektiv
- o’tmishga murojaat etish.
 Ruxiy pedagogik tayyorgarlik -
pedagogikaning metodologik acoclari va kategoriyalarini, shaxsniig
ijtimoiylashuvi va taraqqiyoti qonuniyatlari, ta’lim va tarbiyaning moxiyati,
maqsadi va texnologik g’oyalarini bilish.  Suxbat - kuzatuv juda yetarli
darajada aniq, bo’lmagan zarur axborotni olish uchun qo’llanadigai tadqiqot metodi.

    Tadqiqot obyekti - ziddiyat va muammoli
vaziyat tug’diruvchi, bilishga qaratilgan ilmiy taxlilga muxtoj obyekt.
  Tadqiqot predmeti - bevosita o’rganilishi
lozim bo’lgan va amaliy yoki nazariy jixatdan muxim axamiyat kasb etadigan
obyektning moxiyati, ma’lum bir tomoni, xususiyati.
  Tayzik o’tkazish - uyatga qo’yish,
aybdorlik xissi yoki ko’ngli chukkanlarning fikri, xissiyoti, intilishi va
moyiliggi ularning ongidan xalos qilish.
                                  Takabbur
- o’z manfaatlarini yuqori quyuvchi, manman shaxs.
                                  Takt
- misli ko’rilmagan tarzda o’zini tuta bilish.
  Ta’lim - I) shaxsning jismoniy va ma’naviy
shakllanishining yagona jarayoi, ijtimoiy etalonlarnipg ijtimoiy ong sifatida u
yoki bu darajada qayd qilingan, tarixan shartlangan ideal timsollarga ongli
yo’naltirilgan ijtimoiylashish jarayoni; 2) muayyan bilimlarni egallash
g’oyaviy-axloqiy kadr, malaka, ko’nikma, axloq meyerlariga qaratilgan jamiyat
a’zolarining ta’lim va tarbiyasi vazifasini bajaradigan nisbiy mustakil tizim
Tarbiya - 1) shaxsning ma’naviy va jismoniy xolatiga muntazam va maqsadga
muvofiq, tasir etish;
2) pedagogik jarayonda ta’lim maqsadlarini amalga
oshirish uchun pedagog va tarbiyalanuvchilarning maxsus tashkil etilgan
faoliyati.  Pedagogik faoliyat - ta’lim maqsadlarini amalga oshirishga
qaratilgan ijtimoiy faoliyatning aloxida turi.
  Pedagogik uyin - bilim olishga qaratilgan
va ma’lum bir pedagogik natijani ko’zlagan xamda ta’lim jarayonida muayyan
maqsadni amalga oshiruvchi faoliyat turi.
  Pedagog nuktai nazari (pozisiyam) -
pedagogning dunyoga, pedagogik voqyelikka va pedagogik jarayon bo’lgan
intellektual va xissiy munosabati.
  Pedagogik xaqqoniylik – o’qituvchinig
obyektivlik mezoni, uning ma’naviy tayyorgarlik darajasi.
  Tafakkur inson aqliy faolnyatnning oliy shakli,
insonlarni o’rab olgan duyodagi o’zaro bog’langan narsa va xodisalarni bilish
jarayoni, muxim xayotiy jarayonlarni xis qilish va muammolarni xal qilish,
ma’lum bo’lmagan voqyea xodisalarni qidirish, kelajakni ko’ra olish. Tafakkur,
tushuncha, xukm, xulosa shakllarida namoyon bo’ladi.
 Temperament - 1) shaxsning psixik faoliyati
dinamikasining turli jixatlarinn bildiradigan turg’un individual
xususiyatlarining qonuniy munosabatlari;
2) shaxsning dinamik xususnyatlari: intensivlik,
tezlik, temp, psixik jarayonlar va xolatlar ritmi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:

Darsliklar va o’quv
qo’llanmalar ro’yxati: Asosiy adabiyotlar: 1.
Kаrimоv I.А. Mаmlаkаtimizni mоdеrnizаsiya qilish yo’lini izchil dаvоm
ettirish – tаrаqqiyotimizning muhim оmilidir.  O’zR Kоnstitusiyasi qаbul
qilingаnining 18 yilligigа bаg’ishlаngаn tаntаnаli mаrоsimdаgi mа’ruzа. //Хаlq
so’zi gаzеtаsi. – 7.12.2010. – № 33-34 (4696-4697). 2. Kаrimоv I.А. Bаrchа rеjа vа dаsurlаrimiz vаtаnimiz
tаrаqqiyotini yuksаltirish, хаlqimiz fаrоvоnligini оshirishgа хizmаt qilаdi.
2010 yildа mаmаlkаtimizni ijtimоiy–iqtisоdiy rivоjlаnish yakunlаri vа 2011
yilgа mo’ljаllаngаn eng muhim ustuvоr yo’nаlishlаrgа bаg’ishlаngаn O’zR VMning
mаjlisidаgi mа’ruzа.  Хаlq so’zi., 21.02.2011.
3.   Kаrimоv I.А.
Mаmаlаkаtimizdа dеmоkrаtik  islоhоtlаrni yanаdа chuqurlаshtirish     vа     fuqаrоlik
  jаmiyatini           rivоjlаntirish kоnsеpsiyasi.O’zbеkistоn Rеspublikаsi
Оliy Mаjlisi Qоnunchilik pаlаtаsi vа Sеnаtning qo’shmа  mаjlisidаgi mа’ruzа.
//Хаlq so’zi gаzеtаsi. – 2.12.2010.
4.   Kаrimоv I.А.
Jаhоn mоliyaviy-iqtisоdiy inqirоzi O’zbеkistоn shаrоitidа uni bаrtаrаf
etishning yo’llаri vа chоrаlаri. – T.: “O’zbеkistоn”, 2009. – 54 b.
5.   Kаrimоv    I.А.
  Yuksаk      mа’nаviyat-еngilmаs  kuch.          –     T.:
«Mа’nаviyat», 2008. 173 b.
6.   Нуркова  В.В.,
Березанская Н.Б. Психология. Учебник. – М.: «Высшее образование образование»,
2009. – 575 с.
7.   Марцинковская
Т.Д., Григорович Л.А. Психология и педагогика. Учебник. – М.: Проспект, 2010. –
464 с.
8.   Маклаков А.Г.
Общая психология. Учеб. – СПб.: Питер, 2010. – 583 с.
9.   Гандапас Р.
Камасутра для оратора. Десять глав о том, как получать и доставлять
максимальное удовольствие, выступая публично. – М.: ЗАО «Олимп-Бизнес», 2008. –
272 с.
10.
Кравченко А.И. Психология и педагогика: Учебник. – М.: ИНФРА-М,
2008. – 400 с.
11.
Майерс Д. Психология / Д. Майерс; пер. с англ. И.А. Карпиков,
В.А. Старовойтова. – 2-е изд. – Мн.: «Поппури», 2006. – 848 с.
12.
Маклаков А.Г. Общая психология: Учебник для вузов. – СПб.:
Питер, 2008. – 583 с.
13.
Немов Р.С. Психология: Учебник. – М.: Выс. образ. 2008. – 639 с.
14.
Рубинштейн С. Л. Основы общей психологии. — СПб.: Питер, 2008.
—713с.
15.
Столяренко А.М. Психология и педагогика: учеб. пособ.– 2-е изд.,
перераб. и доп. – М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2007. – 527 с.
16.
Подласый И.П.  Педагогика: Учебник.- М.: Юрайт.- Издат,
2009.- 540 с.
17.
Виненко В.Т. Обшие основы педагогики: учеб пособие.- М.: Дашков
И.К., 2008.- 300 с.
18.
Ефремов О.Ю. Педагогика: Краткий курс. – СПб.: Питер, 2009. –
256 с.
19.
Тертель А.Л. Психология. Курс лекций: учеб. пособие.- М.:
Проспект, 2009.- 248 с.
20.
Островский Э.В., Чернышова Л.И. Психология и педагогика:
Учеб.пособие. - М.: Вузовский учебник, 2008.- 384 с.
21.
Karimova V.A., Akramova F.A. Psixologiya. – T.: TGEU, 2006. – 156
s.
22.
G’oziyev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
23.
G’oziyev E.G. Muomala psixologiyasi. T-2001.
24.
Karimova V.M. va boshk. Mustaqil fikrlash. - T.: Shark.-2000.-
112 b.
25.
Karimova  V.M.,         Sunnatova          R.     «Mustaqil     fikrlash»
   o’quv qo’llanmasi bo’yicha mashg’ulotlarni tashkil etish uslubiyoti.-T.:
Shark, 2000.- 16 b.
26.
Karimova V.M., Hayitov O.E., Akramova F.A., Lutfullayeva N.X.
Psixologiya: Nopedagogik va nopsixologik oliy o’quv
yurtlari uchun DARSLIK. – T.: TDIU «Talaba», 2007. – 308 b.

Qo’shimcha
adabiyotlar: 27.     O’zbekistonda
biznes keyslar: O’zbekiston Respublikasidagi biznes ta’limotida “Keys–Stadi”
uslubining qo’llanilishi. Mualliflar guruhi. – T.: Akademiya, 2006, – 645 b.
28.
Yo’ldoshev J., Usmonov S. Pedagogik texnologiya asoslari. – T.:
O’qituvchi, 2004.– 123 b.
29.
Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar. – T.: Moliya,
2003.– 234
30.
Xo’jayev N. va boshqalar. Pedagogika asoslari. – T., 2003.– 344
b.
31.
Xo’jayev N. va boshqalar. Ta’lim nazariyasi. – T., 2003.– 216 b.

32.
Лурия А.Р. Лекции по обшей психология. / А.Р.Лурия.- СПБ.: Питер,
2009.- 320 с.
33.
Немов Р.С. Общая психология: Краткий курс.- СПБ.: Питер,
2009.- 304 с.
34.
Крысько В.Г. Общая психология в схемах и комментариях: Учебное
пособие. СПБ.: Питер, 2009.- 256 с. 2 экз.
35.
Фрейд З. Введение в психоанализ: Лекции.- СПБ.: Питер, 2007.384
с.
36.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии.- СПБ.: Питер,
2009.-713 с.2 экз.
37.
Реан А.А., Бордовская Н.В., Розум С.И. Психология и педагогика.-
СПБ.:Питер, 2008.- 432 с.-2 экз.

Internet saytlari
38.
www.inetlibrary.com. Internet-kutubxona
39.
www.expert.psychology.ru
40.
www.psycho.all.ru
41.
www.psychology.net.ru
42.
www.psy.piter.com
43.
Elektron darslik va o’quv qo’llanma.

44.
Ochilova G. Pedagogika. T.: 2005
45.
Xayitov O.E. Psixodiagnostika. T.: 2005
Qaydlar uchun

V.M. KАRIMОVА, F.А. АKRАMОVА, G.О. ОCHILОVА,
G.M. MUSАХАNОVА

P Е D А G О G I K А.
P S I Х О L О G I YA

(O’quv qo’llаnmа)

Kompyutеrda sahifalovchi:
Nasirxo’jayeva  D.

Bosishga ruhsat etildi: 30.05.2011 yil. Bichimi
60x84  1/16.
Hajmi 21,0 b.t.,“Times New Roman” garniturasi.
Toshkent Davat Iqtisodiyot Universiteti  bosmaxonasida chop
etildi.
100003.Toshkent, O’zbekiston shoh ko’chasi,49-uy.

[1] I.А.Kаrimоv. «Bizning bоsh mаqsаdimiz – jаmiyatni
dеmоkrаtlаshtirish vа yangilаsh, mаmlаkаtimizni mоdеrnizаsiya vа islоh
etishdir» T. “O’zbеkistоn”. 2005, 64-bеt.

-

[2] .И.П.Подласий.Педагогика.Владос.2007.25-стр.

[3] Хаkimоvа M.Kаsb pеdаgоgikаsi. O’quv
qo’llаnmа T, TDIU.- 2007. 36-b

[4] www.ZiyoNet.uz

[5] “Педагогика профессионального
образования.” Под. ред. В.А.Сластенина. Москва
«Академиа». 2005. 37-стр

[6] O’zbеkistоn Rеspublikаsining «Tа’lim to’g’risidа»gi Qоnuni. -
T.: «O’zbеkistоn», 200143-b.

[7] “Педагогика профессионального
образования.” Под. ред. В.А.Сластенина. Москва «Академиа».2005. 48-стр.

[8] Подласый
И. П. “Педагогика”. Москва. “Владос» ,2007, 56-срт.

file_name: Pedagogika. Psixologiya.pdf

alt: O’ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKАSI ОLIY

alt: TОSHKЕNT – 2011 Kаrimоvа V

alt: M U N D A R I J A

alt: Psixologiya va texnika fanlari

alt: Milliy va ma’naviy qadriyatlarning roli

alt: O’zbekiston psixologlari orasida

alt: Mualliflar 1-BO’LIM 1-

alt: Demak, Pedagogika fanining predmeti, o’qitishning, ta’limtarbiyaning zamonaviy qonuniyatlari, mazmuni, usullari, vositalari bilan kishilarni, yoshlarni, mutaxassislarni qurollantiruvchi fan bo’lganligi uchun ham uning metodologik asoslari maqsad va…

alt: Pedagogika fanining strukturasi

alt: Milliy armiyamiz uchun mutaxassislar tayyorlaydigan harbiy o’quv yurtlarida yoshlarga ta’lim berish hamda tarbiyalash muammolari bilan h arbiy pedagogika sohasi shug’ullanadi

alt: Tarbiya -O’sib kelayotgan avlodda hosil qilingan bilimlar asosida aqliy kamolot – dunyoqarashni, insoniy e’tiqod, burch va ma’suliyatni, jamiyatimiz kishilariga xos bo’lgan axloqiy fazilatlarni yaratishdagi maqsadni…

alt: O’zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida tutgan o’z yo’li, tamoyillari tarbiya jarayonida hali avvalgi keksa avlod oldida turmagan yangi masala va muammolarni yechish uchun zarur bo’ladigan xislat…

alt: Nazorat uchun savollar 1.

alt: BOB. TARBIYA NAZARIYASI 2

alt: Bunga erishish uchun talabaning ongiga (ta’lim jarayoni asosida) hissiyotiga (darsda va turli sinfdan tashqari ishlarda) va irodasiga (faoliyatni uyushtirish, hulqini idora qilish jarayonida) sistemali va…

alt: Muhit. Biologiya fani muhitni organizm yashaydigan joy deb, muhitning ta’siri esa organizm bilan bog’liq muhit o’rtasidagi assimiliyasiya va dissimiliyasiya yoki moddalar almashish qonuni asosida amalga…

alt: Tarixiy taraqqiyotning har bir davrda yangi kishini tarbiyalashning maqsadlari va vositalari o’zgaradi, ahloq me’yorlari, madaniyat boyliklari, katta yoshdagi odamlarning did va qiziqishlari, fikr yuritish usullari…

alt: Yosh avlodni jamiyatga, mehnatga, o’ziga munosabatni ochib beruvchi ma’naviy fazilatlarga muvofiq ravishda tarbiyalash - tarbiyalanuvchi shaxsni, axloqiy tarbiyaning pedagogik va psixologik asoslarini chuqur bilishni talab…

alt: Ekоlоgik tаrbiya bеrishning mаzmuni

title: pedagogika