extracted_text:
K I R I SH
Mustaqillikka erishganidan so’ng O’zbekiston
jahon hamjamiyatida munosib o’rin egalladi. Davlatimiz buyuk kelajakni
ta’minlashga xizmat qiladigan jamiyat qurishning murakkab yo’lini bosib o’tmog’i
lozim. Bu — siyosiy mustaqillikni mustahkamlash, rivojlangan iqtisodiyot va
zamonaviy ta’lim tizimiga ega bo’lgan chinakam demokratik jamiyat qurish yo’lidir. Mazkur yo’lning muvaffaqiyati
jahon hamjamiyati bilan, o’zaro manfaatli amaliy va do’stona munosabatlar
asosida yer kurrasidagi barcha xalqlar va davlatlar bilan hamkorlikka bog’liq.
Hozirgi dunyo murakkab va turfa xil. Unda
turli madaniyatlar yonma-yon yashaydi va bir-biriga ta’sir ko’rsatadi. Butun
dunyo bilan muvaffaqiyatli munosabat-larga
kirishish, do’stlik va hamkorlikni rivojlantirish uchun mavjud
voqelikning muammolarini chuqur bilish va bu bilimdan umum manfaati yo’lida
foydalanish lozim boiadi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimov
o’zining «O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida:
xavfsizlikka tahdid, taraqqiyot shartlari va kafolatlari» kitobida dunyo
mamlakatlari bilan tinch-totuv yashash va hamkorlik qilishning ahamiyati xususida to’xtalib, shunday yozadi: «Biz
yashayotgan davr qanday
xususiyatlarga ega? So’nggi vaqtlarda jahonda
yuz bergan, dunyoning jo’g’rofiy-siyosiy tuzilishini va xaritasini tubdan yangilagan o’zgarishlar
hozirgi zamon va kelajak uchun qanday
tarixiy ahamiyatga molik? Bular haqida
mulohaza yuritish va ularga to’g’ri baho berish juda muhim».
Insoniyat XX asrda
ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy
taraqqiyotda ulkan qadamlar tashladi. Asrimizning 20-yillarida boshlangan
ilmiy-texnikaviy inqilob hayotning barcha sohalarida tub o’zgarishlarga
sabab bo’ldi. Inson tarixda birinchi marta ochiq fazoga chiqdi va Oyga qadam
bosdi. Atom energiyasi, gen muhandisligi, elektronika, fazoviy televidenie, eng yangi harakat vositalari xalqlarning o’zaro
munosabatlarini sifat jihatidan yangi bosqichga ko’tardi.
Shu bilan birga hali hal
etilmagan bir talay muammolar borki,
ularni bartaraf etish uchun insoniyat o’z kuchlarini birlashtirishi zarur.
Ochlik va faqirlik, atrof-muhitning ifloslanishi, og’ir yuqumli kasalliklarga
qarshi va hayot darajasini yuksaltirish, inson huquqlari uchun kurash, xalqaro
huquq mezonlarini qaror toptirish shular jumlasidandir.
Ilmiy-texnikaviy inqilob va uning
ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy sohalardagi ko’rinishi muhim ahamiyat kasb etdi, jahon ijtimoiy hayotida quyidagi yangi
tamoyillarning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi.
Insonparvarlik. Zamonaviy fan va texnikaning ulkan yutuqlari
sababchisi inson, shaxsdir. Hozirgi kompyuterlar qanchalik katta imkoniyatlarga
ega boimasin, baribir, uni yaratgan va
boshqarayotgan insondir. XX asr tarixida inson omili hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo’ldi va barcha tarixiy o’zgarishlarning harakatlantiruvchi
kuchiga aylandi. XX asrda shaxsning o’zi ham tubdan o’zgardi. Yalpi o’rta
maiumot, ommaviy axborot vositalarining rivojlanishi, ommaviy madaniyatning
paydo bo’lishi insoniyat umumiy madaniy
darajasining yuksalishiga va uning o’ziga xos jihat-larining
takomillashuviga olib keldi.
Demokratlashtirish. Yalpi saylash huquqi va inson omilining tarixiy jarayonlarga hal qiluvchi ta’sir kuchiga ega bo’lishi
jahon siyosiy hayotini o’zgartirib yubordi. Xalq vakillari siyosiy hayotga faol aralasha boshladilar, partiya va davlat, jamoatchilik harakatlari va tashkilotlari
rahbarligiga keldilar. Ular ayni paytda keng xalq ommasining mafkurasini
ham olib keldilar. Davlatni boshqarishga yo’l topgan
ijtimoiy guruhlar doirasi kengaydi, keng xalq qatlamidan chiqqan
professional siyosatchilar paydo bo’ldi, ommaviy axborot vositalarining siyosiy
hayotga ta’siri kuchaydi. Bularning hammasi
pirovardida jahondagi siyosiy fazoni tubdan o’zgartirib yubordi.
Globallashuv. Birinchi jahon urushidan so’ng dunyo iqtisodiy
hayotining baynalmilallashuvi tez sur’atlar bilan davom etdi. Sof siyosiy g’oya
sifatida paydo bo’lgan Yevropani «Yevropa
Qo’shma Shtatlari» shiori ostida birlashtirish, dunyo iqtisodiy
hayotining integratsiyasi taraqqiyot, xalqaro iqtisodiy va madaniy aloqalami
kuchaytirish va chuqurlashtirishning obyektiv jarayoniga aylandi. Bu jarayon davlatlararo
birlashmalar va muassasalar barpo etish, xalqaro mehnat taqsimotini
chuqurlashtirish, ishlab chiqarish va ilmiy kooperatsiyani rivojlantirishga
turtki bermoqda. Integratsiya asta-sekin turli mamlakatlar iqtisodiy
taraqqiyotini bir-biriga yaqinlashtirish va
tenglashtirish, o’zaro manfaatli savdo, iqtisodiy va valyuta-xo’jalik
aloqalarini kengaytirishga yordam bermoqda. Hozirgi paytda mazkur jarayon
dunyoviy miqyos kasb etdi va ravnaq topdi.
Dunyo iqtisodiy hayotining globallashuvi muhim
hayotiy va milliy manfaatlarga javob beradi. Chunki u davlatlarning dunyo xo’jalik jarayoniga qo’shilishiga
va dunyo texnologiyasi, fani va madaniyati yutuqlaridan foydalanishiga
ko’maklashadi. Shu munosabat bilan Prezident I.
Karimov shunday yozadi: «Milliy tafakkur o’z taraqqiyotida madaniy qurilish vazifalariga dunyo
miqyosida yon-dashishi, boshqa
xalqlarning taqdiri, ularning o’zaro munosabatlari
bilan yaqindan qiziqishi, ular hayotining eng teran nuqtalarigacha kirib borishi, milliy manfaatlarni hisobga
olishi kerak».
XX asrda Yevropa mamlakatlarining
ochiqdan-ochiq qarama-qarshiligi jahon harbiy mojarosiga aylanib ketdi. Ko’pgina
mamlakatlarda bu hol biqiqlik jarayoniga, ya’ni jahondagi jarayonlardan chetda
turishni nazarda tutuvchi yopiq iqtisodiy taraqqiyot yo’liga sabab bo’ldi.
Natijada ular dunyo iqtisodiyotidan ajralib qoldilar. Mazkur mamlakatlarda
totalitar, antidemokratik tuzumlar shakllandi, og’ir iqtisodiy qiyinchiliklar yuzaga keldi. Pirovardida bunday mamlakatlarning
ba’zilari harbiy magiubiyatga uchradilar (Germaniya,
Italiya, Avstriya, Yaponiya), boshqalarida esa siyosiy falokatlar ro’y
berdi (sobiq SSSR va Sharqiy Yevropadagi sotsialistik lager mamlakatlari).
Shu sababli XX asr birinchi yarmining asosiy
mohiyati — demokratiyani totalitarizm bilan, insonparvarlikni fashizm bilan va
globallashuvni ayrimchilik bilan kurashidan iborat bo’ldi.
XX asr voqealari asosan shu tariqa kechdi. Bu voqealar bir tekis rivojlanmagan va kechmagan, albatta,
ular har bir mamlakatda o’z xususiyatlariga, namoyon bo’lish shakllariga ega edi. Jahon tarixi va dunyo siyosati
yigirmanchi yuz-yillikda ularning ta’siriga bog’liq holda uch bosqichni
o’tdi. I bosqich. 1914—1945-yillardagi ikki jahon urushi o’rtasidagi
davr. Unda dunyoni qayta taqsimlab olishga, yangi dunyo tartiboti o’rnatishga
yo’naltirilgan jahon mojarolari juda ko’p. Birinchi jahon urushi imperialistik,
ya’ni ikkala imperialistik guruh boshlagan bosqinchilik urushi bo’ldi. U
talonchilik va buzg’unchilik urushi edi.
Shunday bo’lsa-da, barcha
mamlakatlarni qamragan demokratik harakat rivojlanishi uning natijasidir. Ushbu davrda maqsadi jahonda
demokratik islohotlarni amalga oshirish bo’lgan umumdemokratik xarakterdagi kuchlar
yuksalishi ustunlik qildi. Kapitalistik tizimning ham iqtisodiy, ham ijtimoiy-iqtisodiy
inqirozi jahonni ikkita — demokratik hamda fashistik, totalitar lagerga bo’lib
yubordi.
Ikkinchi jahon urushi endilikda birinchisiga qaraganda butkul boshqacha xarakterda edi.
U demokratik lager tomonidan umumdemokratik xarakterdagi, fashist davlatlari tomonidan esa
tajovuzkorlik, bosqinchilik va talonchilik urushi edi. Ikkinchi jahon
urushida demokratik davJatlar g’alaba qozondilar. Bu demokratik kuchlarning umumjahon tarixi ahamiyatiga molik g’alabasidir.
II bosqich. Sovuq urush davri.
1945-yildan 1991-yilgacha, ya’ni Ikkinchi jahon urushi tugashidan to Sovet lttifoqi parchalangunga
qadar kechgan davrni qamraydi. Butun jahonda jamiyatni insonparvarlashtirish uchun kurash keng avj oldi.
Inson huquqlari uchun kurash, mustamlakalarni ozod qilish, irqchilikka barham berish,
totalitar va
mustamlaka tuzumlarini tugatish sovuq urush davrining asosiy mazmuniga aylandi. U
faqat tashqi jihatdan ikki buyuk davlat yoki ikki tizimning mojarosi tarzida
tasavvur etilsa
ham, aslida aksilinsoniy tizimlar va tuzilmalarni tugatish uchun umumjahon kurashi edi.
III bosqich. Yangi demokratiya davri. U Sovet
davlati parchalanganidan so’ng boshlandi va globallashuv jarayonlarining jahon miqyosida
jadal ilgarilashi bilan tavsiflanadi. Globallashuvni rivojlantirish yo’lidagi oxirgi to’siqlar
qulab tushdi. Jahon maydonida dunyo hamjamiyati tuzilmalarini insonparvarlashtirish,
demokratlashtirish va globallashtirish jarayoniga o’z hissasini qo’shayotgan yangi
demokratik davlatlar paydo bo’ldi.
E’tiboringizga havola
etilgan darslikda jahon tarixining birinchi bosqichi, 11-sinflar uchun moijallanganida esa qolgan ikkala bosqichi yoritiladi.
BIRINChl JAHON URUSHl VA UNING OQIBATLARI
(1914-1918-yillar)
1-§. BIRINCHI JAHON
URUSHI, UNING BORISHI VA JAHON TARIXIDAGI O’RNI
XIX asr oxiri - XX
asr boshlarida keskinlashgan dunyoni qaytadan bo’lib
olish uchun bo’lgan kurash Yevropa davlatlarining ikki guruhi shakllanishiga
olib keldi. Birinchi guruhda Germaniya boshchiligidagi Avstro-Vengriya, Turkiya
va Bolgariya bor edi. Ikkinchi guruhga esa
Angliya, Fransiya va chor Rossiyasi kirgan edi. Keyinroq unga Italiya, Yaponiya,
Amerika Qo’shma Shtatlari va boshqa davlatlar qo’shildilar.
Davlatlarning mazkur ikki guruhi o’rtasida
mustamlakalarni bo’lib olish, ta’sir doiralarini qaytadan taqsimlash va XX asr boshlarida vujudga kelgan kuchlarning
yangicha o’zaro nisbatiga mos ravishda yangi jahon tartiblarini qaror toptirish uchun kurash borar edi. Bu shiddatli va
ayovsiz kurashning o’ziga xos xususiyati shunda ediki, u milliy
manfaatlar uchun emas, balki hali bo’lib olinmagan yerlarni qo’lga kiritish
uchun intilayotgan yirik sarmoya egalarining manfaati uchun olib borilmoqda
edi. Bu — dunyoni qaytadan bo’lib olish, ulkan daromad va jahon bozorida
alohida imtiyozlarga ega bo’lish uchun kurash edi.
XX asr boshlarida Germaniya qudratli jahon
davlatiga aylandi va mustamlaka yerlardan o’z ulushini talab qila boshladi. U Britaniya imperiyasi uchun jiddiy
xavfga aylandi. Kuchli nemis dengiz flotining yaratilishi Britaniya imperiyasining
mavqeiga ham zarba edi. Chunki Angliyaning
dengizlardagi ustunligi mustamlaka yerlardagi hukmronligining
barqarorligini kafolatlar edi. Germaniyaning Afrikadagi mustamlakalarga da’vosi
bu qifadagi fransuz va inglizlarga qaram
yerlarga ham xavf tug’dirardi. Nihoyat, Germaniyaning Sharqiy o’rta Yer dengizi mamlakatlariga kirib kelishi va Turkiyada
hukmron bo’lib olishi Angliya va Fransiyaning Osiyodagi mustamlaka yerlariga o’tishida asosiy qatnov yo’li bo’lgan
Suvaysh kanalini zarba ostida qoldirar edi.
Germaniyaning o’sib borayotgan sanoati hamma
joyda ingliz sanoati mahsulotlarini siqib chiqarmoqda, boshqacha qilib aytganda, Germaniya Yevropada yakka
hukmronlikka ochiqdan-ochiq davogarlik qilmoqda edi. Bularning hammasi
Angliya va Fransiyani Germaniyaga qarshi birlashishga majbur qildi. Ular Germaniyaning jahon miqyosida yuksalishiga
yo’l qo’ymaslikka intilar edilar.
Angliya va Fransiya o’z ziddiyatlarini
bartaraf etish va Germaniyaga qarshi Yevropa davlatlarining kuchli ittifoqini
yaratish yo’llarini zo’r berib qidira boshladi. 1904-yil aprel oyida
Angliya va Fransiya o’rtasida so’nggi «bo’sh», ya’ni hali egallanmagan yerlarni
bo’lib olish va ularni birgalikda himoya qilish haqida bitim imzolandi. U Antanta
ittifoqi deb nomlandi (fransuzcha entent — samimiy). Ana shu bitim tufayli
mustamlaka masalalari bo’yicha ingliz-fransuz ziddiyatlari bartaraf etildi va
harbiy ittifoq yo’li ochildi.
Ammo endi Germaniyani to’xtatish qiyin edi. U
mustamlaka yerlardan o’z ulushini, Osiyoda bozorlar ochishni va jahon bozorida
teng imkoniyatlar yaratilishini talab qil-moqda edi. Germaniyada armiyani qayta
qurollantirish, harbiy-dengiz flotini kuchaytirish dasturi amalga oshirila
boshlandi. Iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy jihatdan urushga kuchli hozirlik ko’rilmoqda
edi. Bunga javoban ingliz hukumati ham harbiy-dengiz flotini qayta qurish va
uni yangi joyga ko’chirish dasturini amalga
oshirishga kirishdi. 1912-yildagi
parlament qaroriga ko’ra, Angliya Germaniya tomonidan qurilgan har bir
harbiy kemaga javoban ikki harbiy kema qurishi zarur edi.
Angliya Rossiyani ham
Antantaga jalb etishga and qildi. Chunki
Rossiyasiz Germaniyaga qarshi kurashda g’olib chiqish mumkin emas edi. 1907-yil
31-avgustda Osiyodagi ta’sir doiralarini bo’lib olish haqida ingliz-rus bitimi
imzolandi. Mazkur bitimga ko’ra, Eron uch ta’sir hududiga bo’lindi: mamlakat
shimoli — rus ta’sir hududi, janubi - ingliz ta’sir hududi, mamlakat markazi
esa betaraf hudud deb qabul qilindi. Rossiya Afg’onistonni o’z ta’sir
doirasidan chetda deb tan oldi va Afg’oniston bilan barcha munosabatlarni faqat
ingliz hukumati orqali olib borishga rozi bo’ldi.
Rossiya va Angliya
Tibetning ichki ishlariga aralashmaslikka, uning hududiy butunligini buzmaslikka va u
bilan hamkorlikni
faqat Xitoy hukumati orqali amalga oshirishga kelishib oldi. 1907-yil bitimi ikkala mamlakatning Osiyodagi keskin ziddiyatlarini vaqtincha bartaraf
etdi. Ayni paytda, Germaniya, Avstro-Vengriya va Italiya ishtirokidagi
Uchlar ittifoqiga qarshi Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiya tarkibidagi
Uchlar kelishuvini yuzaga keltirdi. Urush boshlangach, Italiya betaraf bo’lib
turdi. Ammo 1915-yil may oyida Afrikadan
mustamlakalar va Bolqondan yer berish, shuningdek, 50 million funt
sterling zayom ajratish haqida Antantadan va’da olgach, Uchlar ittifoqi
haqidagi shartnomadan chiqdi va 23-mayda Avstro-Vengriyaga urush e’lon qildi.
Rossiya asosan Bolqon muammosi
keskinlashganligi tufayli Uchlar
kelishuviga qo’shildi. Rossiyaning rus-yapon urushida magiubiyatga
uchraganidan foydalanib Avstro-Vengriya o’zining Bolqon yarim orolidagi ta’sir
doirasini kengaytirishga kirishdi. 1908-yilda Avstro-Vengriya Germaniya
yordamida Bosniya va Gersegovinani o’ziga qo’shib
oldi. Natijada Serbiya dengiz portlariga chiqolmay, tashqi dunyodan
butunlay uzilib qoldi.
Bu voqealarga javoban
serb xalqi junbushga keldi. Taxt vorisi shahzoda Georgiy boshchiligidagi radikal kuchlar
Avstro-Vengriyaga qarshi urush ochishni talab qildilar. Rus hukumati Serbiyani
qo’llab-quvvatlar edi. 1912-yili Rossiya homiyligida Avstro-Vengriya va
Turkiyaga qarshi Bolqon davlatlari
ittifoqi tuzildi. 1912—1913-yillardagi Bolqon urushlari Serbiyaning
kuchayishiga sabab bo’ldi va u eng qudratli Bolqon davlatiga aylandi. Bu esa
Avstro-Vengriyaning javob harakatlariga
hamda Serbiya bilan munosabatlarining keskinlashuviga olib keldi.
1914-yili Bolqon yarim orolida, bir
tomondan, Rossiya qo’llab-quvvatlayotgan Serbiya bilan, ikkinchi
tomondan, Avstro-Vengriya, Bolgariya va Turkiya o’rtasida urush chiqishi aniq
bo’lib qoldi.
 Ikkala harbiy itifocl ham urushga
hozirlik ko’rmoqda edi. 1912yilda Angliya va Fransiya hukumatlari o’zaro
yozishmalar natijasida «...hujumning oldini olish va tinchlikni ta’minlash
uchun birgalikda harakat qilish» majburiyatini oldilar.
Ikki mamlakat o’zining barcha harbiy
tadbirlarini Germaniyaga qarshi harbiy operatsiyalami birgalikda amalga
oshirishni nazarda tutgan holda rejalashtirishi ta’kidlangan edi. Harbiy-dengiz
shtablari o’rtasida imzolangan konvensiyaga ko’ra, Angliya Fransiyaning
Atlantika dengizi sohillarini himoya qilishni, fransuz floti esa O’rta Yer
dengizida ingliz manfaatlarini muhofaza qilishni o’z zimmasiga oldi.
Ikkala harbiy ittifoqda ham qurol-yarogiarning
yangi turlari yaratildi, o’ta qudratli harbiy kemalar qurildi. Jumladan,
Angliyada tarixdagi ilk tanklar yasaldi. Germaniyada kimyoviy urushga
tayyorgarlik borar, zaharlovchi moddalar ishlab chiqarilmoqda edi. Barcha
mamlakatlarda pulemyotlarning eng yangi turlari ixtirosi ustida ish olib borildi, harbiy samolyotlardan
foydalanishga hozirlik ko’rildi.
1914-yil yozida Germaniya qayta qurollanish
jihatidan Antanta mamlakatlarini, harbiy tayyorgarlik bo’yicha Rossiya va Fransiyani ortda qoldirdi. Mamlakat
armiyasini jangovar holatga keltirish rejasi 1914-yil 31-martdayoq tayyorlab qo’yilgan edi. Germaniya keng miqyosli
urush harakatlari olib borishga tayyor edi. Temir yo’larning harbiy ish
jadvali tasdiqlangan, a’lo darajada ta’lim olgan ofitserlar tarkibi tayyorlangan, zaxira okruglar tashkil etilgandi. Butun
armiya o’ta qudratli va uzoq masofaga otadigan og’ir dala to’plari bilan qurollantirildi.
Germaniya armiyasi qurollari ichida taktik zaharlovchi moddalar paydo bo’ldi.
Xullas, Germaniya jahon urushiga tayyor edi.
Germaniyaning strategik rejalarida Fransiyani
yashin tezligida tor-mor qilish ko’zda tutilgan edi. Rossiya o’sha davrda o’zining
ittifoqchisiga yordam bera olmasdi, chunki Rossiyada
urushga tayyorgarlik ishlarini 1917-yilga kelib yakunlash moijallangan
edi. Qurol-yarogiar armiya shaxsiy tarkibining uchdan biriga yetar, to’plar
nihoyatda oz, puiemyotlar esa sanoqli edi. Armiyada kiyim-kechak, oziq-ovqat, o’q-dori
tanqisligi mavjud edi. Temir yo’lar bir tekis ishlamas, poezdlar nihoyatda
sekin harakat qilardi. Bunday sharoitda urush e’lon qilinadigan bo’lsa, Rossiya
armiyasini faqat 40 kun ichida jangovar holatga keltirish mumkin bo’lardi.
Germaniya armiyasi bu muddat ichida bemalol Fransiyani tor-mor qilib ulgurardi.
Buni yaxshi anglagan Germaniya jangovar harakatlarni tezlashtirish uchun barcha
imkoniyatlarni ishga sola boshladi.
Avstriya imperatori Frans-Iosif (1830-1916) ancha
keksayib qolgan, hayotining so’nggi
kunlarini o’tkazmoqda edi. U mamlakatning so’nggi podshohi bo’lib, deyarli 60 yil hukmronlik qilgan va avtoritar,
yakka hukmronlik davlati tarafdori edi. Avstro-Vengriya siyosiy hayotida
uning jiyani, taxt vorisi — ersgersog Frans-Ferdinandning ahamiyati
tobora ortib borardi. U Serbiyani tor-mor
qilish va bosib olish rejalarini tuzayotgan harbiy partiyaning rahbari edi.
1914-yil iyun oyi so’ngida Frans-Ferdinand Serbiyaga bostirib kirishga hozirlik
ko’rayotgan Avstriya qo’shinlarini ko’rikdan o’tkazish uchun Bosniyaga borishga
qaror qiladi.
Sarayevo shahri bo’ylab sayohati chog’ida
Frans-Ferdinand va uning xotini serb
armiyasi ofitserlaridan tuzilgan «Qora qo’l» tashkiloti a’zolari
tomonidan oidiriladi. Berlin va Vena uchun xuddi shunday bahona kerak edi.
Boshqa vaziyatda nizoni balki diplomatik yo’l bilan hal qilsa bo’lardi, ammo
sodir bo’lgan bu voqea Germaniya va Avstro-Vengriya
uchun qulay paytda urushni boshlash imkoniyatini
tug’dirdi. Berlinda Rossiya hali urushga tayyor emasligini bilsalar-da,
Rossiya o’zining imkoniyatlarini safarbar qila olishini va ittifoqchilar topa
olishini ham yaxshi anglardilar.
Avstro-Vengriya hukumati Germaniya hukumati
bilan maslahatlashib, 1914-yil 23-iyulda Serbiyaga ultimatum berdi. U o’zini
hurmat qiladigan hech bir hukumat qabul qila olmaydigan qo’pol va keskin uslub
bilan bitilgan edi. Berlin va Venadagilar xuddi shunday bo’lishiga umid bog’lagandilar.
Rossiyaning Avstro-Vengriya va Germaniyani tinchlantirishga urinishi natija
bermadi. Jang shiddat bilan yaqinlashib kelardi. Urush bombasi Yevropada, uning portlovchi o’zagi esa Sarayevoda
edi. Bu bomba nihoyat portladi. 1914-yil 29-iyulda Rossiya imperatori
Nikolay II harbiy safarbarlik haqidagi buyruqni imzoladi. 1-avgust kuni
Germaniya ham safarbarlik e’lon qildi va shu kuniyoq Rossiyaga urush ochdi.
Rus-german urushi boshlandi. 1914-yil 3-avgustda Germaniya
Fransiyaga urush e’lon qildi. 4-avgustda esa Angliya Germaniyaga urush
e’lon qildi. Jang g’ildiragi shiddat bilan ayla-nib ketdi. 1914-yil
23-avgustda Yaponiya Germaniyaga urush
ochdi va uning Xitoydagi bir qator yerlarini, shuningdek, Tinch
okeanidagi Germaniyaga qarashli bir qancha orollarni egallab oldi. Turkiya
kutilganidek Germaniyani qo’llab-quvvatladi. 1914-yil 22-iyulda Turkiya
harbiy vaziri shu haqda bayonot berdi. 1914-yil 2-noyabrda Rossiya, 5
va 6-noyabrda esa Angliya va Fransiya Turkiyaga urush e’lon qildi.
Nihoyat, uzoq kelishuvlardan so’ng 1915-yil 23-mayda Italiya
Avstro-Vengriyaga urush e’lon qildi.
Biririchi jahon urushi boshlandi. Yarashuvlar
haqida gap ham bo’lishi mumkin emas, nizolar qurol kuchi bilan hal etilishi
lozim edi.
2-§.
1914-1917-YILLARDA BIRINCHI JAHON URUSHI
FRONTLARIDAGI JANGOVAR HARAKATLAR
Germaniya qo’mondonligi harbiy harakatlar
rejasiga muvofiq 4-avgust kuni Belgiyada asosiy hujumni boshladi.
Bu yerda mudofaani yorib o’tish va Yevropaning hayotiy ahamiyatga ega bo lgan
sanoat rayonlarini egallab, bir hamla bilan urushni yakunlash nazarda tutilgan
edi. Germaniya qurolli kuchlari shiddatli hujum
natijasida bir necha hafta mobaynida deyarli jangsiz Belgiyani bosib o’tdilar
va Fransiya hududiga kirib, Sena daryosi irmog’i bo’lgan Marna sohillariga
chiqdilar. 1914-yilning 5—12-sentabr kunlari Marna bo’yida fransuz va
nemis qo’shinlari o’rtasida og’ir janglar bo’lib o’tdi. Unda nemis qo’shinlari
mag’lubiyatga uchradilar.
Sharqiy Prussiyada rus
askarlarining hujumga o’tganligi nemis
qo’shinlarining magiubiyatida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo’ldi. Rus
armiyasining hujumi dastlab muvaffaqiyatli boshlandi. U Galitsiyani egallab,
Sharqiy Prussiya hududiga yorib kirdi. Germaniya qo’mondonligi rus qo’shinlarining
hujumini qaytarish uchun askarlarining bir qismini Marna bo’yidan Prussiyaga
tashlashga majbur bo’ldi. Rus qo’shinlarining Sharqiy Prussiya operatsiyasi og’ir
magiubiyat bilan yakunlandi. Ammo Fransiya qutqazib qolindi.
1914-yil oktabr oyida Turkiyaning urushga
kirishi munosabati bilan Kavkazorti,
Mesopotamiya, Suriya va Falastinning sharqiy chegarasida yangi frontlar
vujudga keldi. Ammo turk armiyasi urushga tayyor boimaganligi sababli Kavkaz
ortida rus qo’shinlaridan bir qator og’ir magiubiyatlarga uchradi.
1915-yil 23-mayda Italiya Antantaga qo’shildi,
o’sha yil oktyabr oyida esa Bolgariya
Germaniya-Avstriya ittifoqi tarafidan urushga kirdi.
Marna bo’yidagi janglarda mag’lubiyat alamini totgan
ittifoqchi qo’shinlar Germaniyaning sherigi Turkiyani urushdan chiqarish uchun
dengizda bir qator operatsiyalar o’tkazdilar.
1915-yil fevral oyida ingliz-fransuz floti
Turkiyaning Dardanel bo’g’ozidagi
istehkomlarini bombalashga kirishdi. Ammo bu hujumlar ko’zlangan natijani
bermadi. Bu operatsiya davomida ingliz askarlaridan 200 mingdan ortiq kishi
halok bo’ldi va yaralandi. Natijada ana shu hamla tashabbuskori, Angliya harbiy
flotining birinchi lordi Uinston Cherchill vazifasidan chetlashtirildi. Shundan
keyin uning siyosiy faoliyatida 25 yil tanaffus bo’ldi.
Shu bilan faol jangovar harakatlar to’xtab
qoldi. Butun yil mobaynida mantiqsiz turg’un urush davom etdi.
Tomonlardan hech biri vujudga kelgan vaziyatni buzishni istamas edi. Lekin,
diplomatlar faol ish olib bordilar. 1915-yil
12-martda Angliya Rossiyani faollashtirish uchun unga Istanbulni berish
majburiyatini oldi. Rossiya, shuningdek Bosforning
sharqiy sohillari, Janubiy Frakiya, Imbros va Tenedos orollarini ham
olishi kerak edi. Rossiya bu joylarni urush
tugaganidan keyin, Angliya va Fransiya Usmonli imperiyasining Osiyodagi
yerlarini taqsimlash rejasini amalga oshirgan taqdirda olishi ko’zda
tutilgandi. Inglizlar Erondagi betaraf hududni ham ingliz ta’sir doirasiga
kiritishni talab qildilar. Rossiya bu shartlarni qabul qildi. 10 aprel
kuni bu shartnomaga Fransiya ham qokshildi.
Germaniya tomonidan boshqarilayotgan Uchlar
ittifoqida ham urushdan keyin dunyoni qaytadan bo’lish rejalari tuzilmoqda edi.
Germaniya Fransiyaning bir qator shimoliy tumanlarini, Boltiqbo’yi
mamlakatlarini, Polshaning bir qismini o’ziga qo’shib olish, Ukraina va
Belorussiyani qo’lga kiritish, Osiyo va Afrikadagi ba’zi mustamlakalarni bosib
olishni maqsad qilgandi. Germaniya Fransiya zimmasiga katta oipon yuklashni
moijallamoqda edi. Natijada Fransiya uni hech qachon toiolmas, Germaniyaning
abadiy qarzdori bo’lib qolardi. Avstro-Vengriyaga butun Bolqon yarim oroli,
Bolgariyaga esa Makedoniya va Serbiyaning bir qismi va’da qilingan edi.
Dardanel bo'g’ozidagi operatsiyaning barbod bo’lishi
Antanta lttifoqchilarni G’arbiy frontdagi
jangovar harakatlarga qaytishga majbur qildi. Germaniya ham Fransiya
hududida hal qiluvchi jangga kirishishni va uning qarshiligini sindirishni
rejalashtirdi. Germaniya bosh shtabi Fransiyaga uning eng mustahkam mavqei —
Verden qal'asi orqali hujum uyushtirishga ahd qildi. 1916-yilning 21-fevralida
Germaniyaning 5-armiyasi ulkan harbiy operatsiyani boshladi. Hujumdan oldin
fransuz istehkomlari to’plardan shiddatli o’qqa tutildi. Krupp zavodlarida tayyorlangan va uning qizi Berta nomi bilan «Katta
Berta» deb atalgan o’ta kuchli to’plar bilan birga jami 850 ta og’ir to’p
«ishga tushdi». Jangda Yevropaning eng qudratli ikki armiyasi yuzma-yuz keldi.
Milliy g’urur tuyg’usi junbushga keldi. Fransuz qo’mondonligi bir qadam ham
chekin-maslikka buyruq berdi, askarlar so’nggi nafasigacha jang qildilar.
Verden Fransiyaning va fransuz armiyasining ruhi-ni ko’tardi. «Ular o’tolmaydilar»
— fransuz askarlarining bosh shiori shu
edi. Verden ostonalaridagi jang 1916-yil 21-dekabrgacha
davom etdi va ikkala tomonga ham katta talafotlar keltirdi. Fransiya va
Germaniya bu yerda 700 mingdan ortiq askar yo’qotdi.
Verden jangining yakunida Rossiya armiyasi
katta rol o’ynadi. Bu yerdagi janglarning hal qiluvchi
bosqichida general A. A. Brusilov (1853—1926)
qo’mondonligidagi rus armiyasi Janubi-G’arbiy frontda hujum boshladi va
Germaniya hamda Avstriya qo’shinlari himoyasini yorib o’tdi. Bu operatsiya
Avstriya qo’shinlari guruhini tor-mor qilish va 1,5 millionga yaqin askar va
zobitni yo’q qilish bilan yakunlandi.
Shundan so’ng Avstro-Vengriya amalda jangovar harakatlar qilish
qobiliyatini yo’qotdi, Germaniya esa tezda
bu frontga o’zining asosiy zaxira kuchlarini tashlashga majbur bo’ldi.
Verden ostonalarida jang
davom etayotgan bir paytda Antanta
ittifoqchilari Somma daryosi bo’yida Verdendan 250 km va La-Manshdan 90
 km masofada bo’lgan ingliz mudofaa sektorida hujum boshladilar.
Britaniya to’plari deyarli yetti kun davomida german qo’shinlarini o’qqa tutdi.
1916-yil 1 iyulda Britaniya ko’ngilli askarlari hujumga tashlandilar.
Ularning soni 100 mingdan ortiq edi. Ammo ular yerga chuqur ko’milgan nemis
pulemyotlarining shiddatli o’tiga duch keldilar. Nemislarning talafoti ko’p
edi, ammo inglizlar ham o’lgan va yaralanganlar bilan jami 50 mingdan ortiq
kishini yo’qotdilar. Bu mantiqsiz qonli qirg’inda hech qaysi tomon
muvaffaqiyatga erisholmadi.
1916-yili Yevropada hammasi bo’lib 2
milliondan ortiq kishi halok bo’ldi, ammo urushda o’zgarish boimadi. Germaniya
va Avstro-Vengriyaning moddiy manbalari tugab borardi. Ingliz flotining
ustunligi sababli dengiz tomonidan qilingan qamal nihoyatda samarali bo’ldi.
Qamal tufayli Germaniya oziq-ovqat va strategik xom ashyolarning o’zidagi zaxiralari bilan kifoyalanishga majbur bo’ldi.
Bu esa surunkali urush olib borish uchun yetarli emasdi. Antantaga esa AQSh
yordam berar va u o’z mustamlakalari manbalaridan erkin foydalanish
imkoniyatiga ega edi.
Rossiyadagi ahvol juda
og’ir edi. Uning xom ashyosi va inson
manbalari yetarli bo’lsa-da, iqtisodiy qoloqlik ulardan samarali foydalanish
imkonini bermasdi. Transport tizimining
tamomila izdan chiqqanligi, harbiy-siyosiy va iqtisodiy tuzulmalarning eskirgan tizimi, harbiy idoradagi
o’g’irlik va tartibsizliklar
Rossiyani iqtisodiy va siyosiy inqiroz eshigiga olib keldi.
Urush cho’zilib borardi. 1916 - yilda
boshlangan xalqlar qirg’ini 1917-yilda ham davom etdi. Uning oxiri ko’rinmasdi.
Barcha urushayotgan mamlakatlarda siyosiy
inqirozlar boshlandi. Urushni boshlagan rahbarlar va partiyalar obro’-e’tiborlarini
yo’qotdilar, hokimiyatga yangi rahbarlar keldi. Fransiyada urush mobaynida ikki
marta bosh vazir almashdi, nihoyat hokimiyatga
Jorj Klemanso (1841—1929) keldi. Angliyada ham bosh vazir o’zgardi.
Askvit (1852—1928) o’rniga Liberal
partiyadan bosh vazir qilib saylangan David Lloyd-Jorj (1863—1945) boshchiligidagi konservatorlar va
liberal-larning ittifoq hukumati keldi. Germaniya kansleri
Betman-Golveyg (1856-1921) ham 1917-yilda iste’foga chiqdi. Rossiyada 1917-yilning fevralida inqilob ro’y berdi, natijada
podshohlik tuzumi ag’darib tashlandi. Tarix haqiqatni yana bir bor tasdiqladi:
urushni boshlagan hukumatlarning umri boqiy boimaydi. Birinchi jahon urushida
bu yaqqol namoyon bo’ldi.
Urushda 38 mamlakat ishtirok etdi. Harakatdagi
armiyalarning askarlari soni 29 milliondan ortiq, barcha safarbar qilinganlar
miqdori esa 74 millionga yaqin edi. Janglarda 10 milliondan ortiq kishi halok
bo’ldi, 20 million kishi yaralandi. Harbiy harakatlar natijasida minglab
shaharlar, zavod va fabrikalar vayron bo’ldi, o’n minglab kilometr temir yo’l
ishdan chiqdi. Oziq-ovqatlarga cheklashlar kiritildi, eng muhim ehtiyoj mollari
uchun ma’lum me’yorlar belgilandi.
Shunday qilib, XX asr boshida dunyo jahon
urushlari, ijtimoiy larzalar va inqiloblar
davriga kirdi. Urush ijtimoiy ziddiyatlarni
nihoyatda kuchaytirib yubordi. Urushga qarshi norozilik bildirayotgan,
urushga sabab bo’lgan ijtimoiy-siyosiy tuzumni o’zgartirishni, non, ijtimoiy
adolat va demokratik islohotlar o’tkazishni talab etayotgan xalqning g’azabini
qo’zg’adi.
Urush burjua parlamentarizmiga ham qattiq
zarba berdi. Demokratik respublika katta biznesning ojiz va itoatkor ijrochisi
sifatida namoyon bo’ldi. «Parlament demokratiyasi» degan tushunchadan ommaning
hafsalasi pir bo’ldi. Butun urush davomida bironta ham parlament qonli qirg’inga
qarshi norozilik bildirmadi, urushayotgan davlatlar va ularning hukmron
doiralari manfaatini himoya qildi.
Urush jarayonida Yevropa
davlatlarining iqtisodiy tuzilishida davlat-monopoliya iqtisodiyoti degan
yangi tushuncha paydo bo’ldi. Bu
davlat tomonidan iqtisodiyotning tartibga solinishi, banklar, xom ashyo
taqsimoti va harbiy buyurtmalar ustidan davlat nazorati o’rnatilishini
anglatar, ijtimoiy ishlab chiqarishni umumlashtirish tomon tashlangan olg’a
qadam edi.
Parlament demokratiyasiga ishonchning yo’qolishi
va davlat-monopoliya iqtisodiyotining rivojlanishi Yevropa siyosiy hayotida
totalitar g’oyalarning keng tus olishiga yo’l ochdi. Bunda gap hokimiyatning
yangi tuzilmalarini yaratish, butun mamlakatni yagona hokimiyat, bir shaxs yoki
partiya irodasi ostida birlashtirish va totalitar tuzumlarni qaror toptirish
uchun iqtisodiy tayanch boiadigan xo’jalik shakllarini yaratish ustida
ketmoqda.
Totalitarizm
(lotincha totalis — yalpi)
jamiyatning o’ta ekstremist unsurlari tomonidan joriy etildi. Urush dahshatlari
ularni hokimiyatni qo’lga olish va davlat hamda xalq ustidan cheklanmagan
hukmronlik o’rnatish-ning zo’ravonlik usullarini qoilashga majbur qildi. Barcha
totalitar tuzumlarga xos bo’lgan umumiy xususiyatlar mavjud edi.
1. Boshqamvning
zo'ravonlik usullari. Totalitar tuzumlar tarafdorlarining ta’kidlashicha,
dohiyning cheklanmagan hokimiyati xalq ishonchiga tayanadi, go’yo xalq bir
kishiga
yoki kishilar guruhiga davlatni boshqarish huquqini bergan. Demokratik
muassasalar (saylovlar, parlament) ortiqcha deb hisoblanadi.
2. Ishlab chiqarishda qattiq intizom va
uyushqoqlikni joriy etish, mehnat sharoitlarini yaxshilash, ish haqini oshirish borasidagi har qanday talabga urinishni
bostirish. Totalitar tuzumlar bunday
usullar bilan xo’jalik ravnaqida ma’lum
muvajfaqiyatlarga erishar, ammo bu uzoq davom etmasdi.
3. Muxolifatni yoki
boshqacha fikrlaydiganlarni bostirishning zo’ravonlik metodlari, siyosiy yoki g’oyaviy
raqiblarni jismonan yo 'q qilish yoki cheklab qo 'yish. Totalitar tuzumda shaxs ezilar va o 'z qiyofasini yo'qotar edi.
Qisqacha mazmuni
Birinchi jahon urushida 1914—1917-yillarda ro’y
bergan asosiy voqealar va ularning natijalari:
•   1914-yil 4-avgust — Belgiyaga asosiy hujum va uning egallanishi;
•   5—12-sentabr — Marna daryosi bo’yida fransuz va nemis qo’shinlari o’rtasidagi
jang, nemis qo’shinlarining mag’lubiyati;
•   1915-yil — Birinchi jahon urushi frontlarida turg’un urush jarayoni;
   1915-yil fevral —
ingliz-fransuz floti tomonidan Dardanel bo’g’ozidagi turk istehkomlarining
bombalanishi. Bu operatsiyaning barbod bo’lishi tufayli U. Cherchill iste’foga
chiqarildi;
•   1916-yil 21-fevral — Verden jangining (Fransiya hududi) boshlanishi.
1916-yil 21-dekabrga qadar davom etdi. Har ikki tomondan 100 mingdan ortiq
askar halok bo’ldi. Fransiya armiyasi Verden qal'asini saqlab qoldi;
•   Ingliz va nemis qo’shinlarining Somma daryosi bo’yidagi
jangi (Verdendan 250 km). Tomonlardan hech biri muvaffaqiyat qozonolmadi;
•   1916-yil — bir yillik urush mobaynida 2 milliondan ortiq kishi
halok bo’ldi;
•   1917-yil — urushga 38 davlat jalb etildi. Frontlarda 29
milliondan ortiq askar jang qildi. Jami 74 million kishi safarbar qilindi, 10
milliondan ortiq kishi halok bo’ldi, 20 milliondan ortiq kishi yaralandi;
•   Urushayotgan mamlakatlar moddiy manbalarining zayishi.
Ularda iqtisodiy va siyosiy inqirozning boshlanishi. Urush ijtimoiy
ziddiyatlarni nihoyatda keskinlashtirib yubordi.
3-§. ROSSIYA
1917-YIL FEVRAL BURJUADEMOKRATIK INQILOBI VA OKTABR TO’NTARISHIDAN KEYIN
1917-yilning fevral oyi oxirida Rossiyada
ro’y bergan inqilob Romanovlar sulolasining podshohlik tuzumiga
barham berdi. 1917-yil 2-martda podshoh Nikolay II o’z ukasi Mixail foydasiga
taxtdan voz kechdi.
Ammo hokimiyatning
podshohlik shakliga qarshi noroziliklar
tufayli Mixail Romanov bu taklifni qabul qilmadi. Faqatgina Ta’sis majlisi roziligi bilan taxtga vorislik qilishi mumkinligini
bildirdi.
Mamlakatda amalda ikki hokimiyatchilik qaror
topdi. Hokimiyat burjua partiyalari
vakillaridan iborat Muvaqqat hukumat bilan ishchi va askar deputatlari
organi bo’lgan Sovetlar o’rtasida
taqsimlangan edi. Ikki hokimiyatchilik — ikki diktaturaning yakka hukmronlik
uchun kurashi davri 1917-yilning 1-martidan 2-iyuligacha davom
etdi. Muvaqqat hukumat parlamentar monarxiyani e’lon qilish tarafdori edi.
Ishchi va askar deputatlari proletariat va dehqonlarning inqilobiy-demokratik
diktaturasiga tayanib, demokratik respublika o’rnatish uchun kurash olib
borardilar. 1917-yil 4-iyulda Petrogradda ishchilar namoyishining o’qqa tutilishi
bilan ikki hokimiyatchilik barham topdi va Muvaqqat hukumat hokimiyati o’rnatildi.
Muvaqqat hukumat asosan
o’rta va yirik burjuaziya manfaatlari ifodachisi bo’lgan konstitutsiyaviy
demokratlar (kadetlar)
partiyasi a’zolaridan
tuzilgan edi. Sovetlar sotsialist-inqilobchilar
(eserlar) va Rossiya
sotsial-demokrat ishchilar partiyasi (RSDRP) tomonidan
tashkil etilgan bo’lib, o’sha davrda rahbarlik mensheviklar qo’li da edi.
1917-yilning fevralida bolsheviklar RSDRP ichida kichik bir guruhni tashkil
etardi. Rossiya bolsheviklari dohiysi V.
Lenin Shveysariyada muhojirlikda yashar, Rossiyadagi inqilobiy voqealar
xususida ham gazetalar orqali xabar topgan edi. Germaniya hukumati uni o’z
mamlakati va Finlyandiya orqali Petrogradga jo’natishga rozilik berdi.
1917-yilning 3-aprel kuni kechqurun V. Lenin
Petrogradga yetib keldi. Rossiyaga kelgan
zahoti u mavjud tuzumni «sotsialistik inqilob» yo’li bilan ag’darish
dasturini ilgari surdi. Lenin tomonidan qo’yilgan vazifa inqilob yo’li bilan yangi hokimiyat o’rnatish va bu hokimiyat
vositasida cheklanmagan huquqlarga ega bo’lgan proletariat
diktaturasini qaror toptirish edi. Amalda u bolsheviklar partiyasining
mutlaq hukmronligini o’rnatishni, iqtisodiyotda esa barcha korxonalar, zavod va fabrikalarni davlat ixtiyoriga o’tkazish,
shuningdek, yerlami mulkdorlardan olib, dehqonlarga bo’lib berishni nazarda
tutar edi.
Davlat hokimiyatining Lenin tomonidan ilgari
surilgan proletariat diktaturasi shakli totalitar hokimiyatning yorqin namunasi
edi. Lenin shunday deb yozgandi: «Proletariat diktaturasi qonunga emas, ko’pchilikning zohiriy irodasiga emas,
balki to’g’ridan-to’g’ri zo’ravonlikka tayanadi. Zo’ravonlik — hokimiyatning
qurolidir». Lenin shunday derdi: «Inqilobda
eng asosiysi — hokimiyat, u qo 'lga kiritilgach, hech qanday qonunning va ko
'pchilik irodasining hojati yo’q».
Muvaqqat hukumat qiyofasidagi boshqaruvning
respublikachi — demokratik shakli hokimiyat tepasida uzoq tura olmadi. Yangi
hukumat paytida tuzilgan maxsus nazorat muassasalari faoliyati yirik banklar va
korxonalar egalarining zimdan qarshiligi tufayli to’xtab qoldi. Barcha markaziy
idoralaming tamomila faoliyat-sizligi kuzatildi, davlat mablag’iarini
talon-toroj qilish boshlandi. Natijada mamlakat xo’jaligi tamomila izdan
chiqdi. Temir yo’llarda harakat to’xtadi. Fabrikalarga xom ashyo va ko’mir
yetkazib berish, shaharlarni non bilan ta’minlash qiyinlashdi. Ommaviy
ishsizlik boshlan-di. Rossiya iqtisodiy falokat yoqasida turar edi. Muvaqqat
hukumat ochlik va iqtisodiy tanazzulga qarshi hech qanday chora ko’rmadi.
Muvaqqat hukumat vazirlari buning o’rniga
urushni g’alabagacha davom ettirish, ittifoqchilar oldidagi majburiyatlarni bajarish haqida ko’proq gapirar
edilar. Yirik banklar va korxonalar egalaridan iborat hukumat o’zining
cheklanmagan hokimiyatiga xavf tug’ilishini istamasdi. Chunki urush tufayli
ular qurol-yarog’ sotish va pulning qadrsizlanishidan katta foyda ko’rmoqda
edilar.
Bolsheviklarning asosiy
shiori — «Xalqlarga tinchlik!» — mamlakat
aholisining katta qismi tomonidan qo’llab-quvvatlandi. Xalq urushdan charchagan
va boshqa urushishni istamas edi.
Mamlakatda Muvaqqat hukumatni ag’darishga qaratilgan harakat boshlandi.
Ana shunday targ’ibot ishlari natijasida askarlar frontdan ommaviy shaklda
qochib kela boshladilar. Bundan keyin ularni to’xtatishning iloji yo’q edi.
Muvaqqat hukumat o’z ishlarini harbiy
muvaffaqiyatlar bilan tuzatib olish umidi bilan 1917-yil iyun oyi boshida qo’shinlarga
hujumga o’tish haqida buyruq berdi. Hujum yirik harbiy mag’lubiyat bilan
yakunlandi. Petrogradning g’azablangan aholisi 1917-yil 4-iyulda ommaviy
namoyishga  chiqdi. Unda 500 mingdan ortiq kishi qatnashdi. Namoyishchilar
Muvaqqat hukumatning iste’foga chiqishini va hokimiyatning Sovetlar qo’liga
berilishini talab qildilar. Namoyish hukumat qo’shinlari tomonidan bostirildi. Ikki hokimiyatchilik tugatildi, hokimiyat
to’laligicha Muvaqqat hukumat qo’liga o’tdi. Hukumatda o’zgarishlar
qilindi, mehnatchilar fraksiyasi rahbari A. Kerenskiy (1881-1970) Bosh vazir
qilib saylandi.
Iyul namoyishi bostirilganidan so’ng
bolsheviklar partiyasining e’tibori va ta’siri anchagina o’sdi. 1917-yil
sentabr oyida partiyaning a’zolari soni 300 mingdan ortib ketdi. Bu paytda mamlakat siyosiy hayotining ikki
asosiy markazi — Petrograd va Moskva Sovetlari bolsheviklar nazorati
ostiga o’tgandi. Amalda mamlakat hokimiyati ularning qo’lida edi. Faqatgina
inqilobni yakunlash, Muvaqqat hukumat hokimiyatini ag’darish lozim edi.
1917-yil 25-oktabrda bolsheviklar hokimiyatni
o’z qo’llariga oldilar. Amalda Peterburgda to’ntarishga qarshi turadigan kuch
qolmagan, hech kimning Muvaqqat hukumatni himoya qilish niyati ham yo’q edi.
Sovetlarning ikkinchi s'ezdi to’ntarish yakunlanganidan keyin hokimiyatga bolsheviklar partiyasi kelganligini
tasdiqladi, yer haqida, tinchlik
haqida dekretlar va «Rossiya xalqlari huquqlari deklaratsiyasi»ni qabul
qildi.
25-oktabrga o’tar kechasi bolsheviklaming
qurolli guruhlari Nikolay va Boltiq
vokzallarini, markaziy elektr stansiyasini egalladi. Soat 13 da Muvaqqat
hukumat joy-lashgan Mariin saroyi qo’lga kiritildi. Soat 18 da Qishki saroy o’rab
olindi va tez orada zabt etildi. Muvaqqat hukumat to’la tarkibda qamoqqa
olindi. Harbiy-inqilobiy qo’mita davlat to’ntarishini amalga oshirib,
25-oktabrda hokimiyatni o’z qo’liga oldi.
Rossiyada oktabr to’ntarishidan boshqa yo’l
bormidi?  Rossiya taraqqiyotning boshqacha yo’lidan ketishi
mumkinmidi? Ayrim olimlarning fikricha, agar podshoh hokimiyati
burjua-demokratik respublikasi bilan almashtirilganida edi, Rossiya jahonning
sanoati eng rivojlangan ikkinchi mamlakati bo’lishi, terror, ommaviy
repressiyalar, hayotning past darajasi va axloqiy tanazzul kabi ayanchli
qismatdan qutulishi mumkin edi.
Ammo har qanday inqilobiy voqea — uni vujudga keltirgan moddiy va
ma’naviy sharoitlarning in'ikosidir. Rossiyada feodal aqidalarning saqlanib
qolganligi, shuningdek, burjuaziyaning kuchsizligi, uning siyosiy jihatdan
tarqoqligi, eskirgan boshqaruv tizimiga asoslangan avtokratiyaning
shafqatsizligi tufayli vaziyat murakkablashgan edi. Rossiyaning eng asosiy
nuqsoni iqtisodiyotning xorijiy sarmoyaga qaram bo’lib qolganligi edi. Buyuk imperiya
so’nggi Romanovlar hukmronligi davrida yarim mustamlaka edi, deyish mumkin.
Rossiya ko’mir konlarining 90 foizi, kimyo sanoatining 50 foizi, mashinasozlik
korxonalarining 40 foizi, bank jamg’armalarining 42 foizi G’arb davlatlariga
tegishli edi. Milliy sarmoya juda oz, milliy daromad mamlakat ehtiyojlarini
qondirish va iqtisodiy taraqqiyot uchun kamlik qilardi. Milliy daromadning
yarmidan ko’pini aholining eng faqir qismi bo’lgan dehqonlardan olinadigan
soliqlar tashkil etardi.
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida barpo
etilgan Rossiya temir yo’llari
xorijiy sarmoya hisobiga qurilgan edi. 1917-yil oktabr voqealaridan keyin
Yevropa sanoatchilari o’z daromadlarini
yana Rossiya sanoatiga qayta olib kirishdan manfaatdor emas edilar. Rossiya
faqatgina sarmoya to’plash bo’yicha favqulodda choralar ko’rish, qishloq
xo’jaligidagi barcha imkoniyatlarni safarbar etish, o’z ishchilarini
ekspluatatsiya qilish evaziga sanoat ravnaqiga erishishi mumkin edi. Bolsheviklarning dasturiga ko’ra,
iqtisodiy tadbirlarning asosini xorijiy mulklarni natsionalizatsiya
qilish, podshoh hukumatining qarzlarini to’lashdan voz kechish va majburiy mehnat tashkil etardi. Tabiiyki, burjua-demokratik
hukumat - bularning birortasini ham amalga oshirmagan bo’lur edi.
Ishchilar amalda
bolsheviklar partiyasini qo’llab-quvvatladilar. Ammo ular aholining shu qadar oz qismini tashkil etardilarki, Rossiya tarixi jarayoniga hal
qiluvchi ta’sirlari haqida gap ham bo’lishi mumkin emas. Ammo ishchilarning 80 foizi Petrograd va Moskvada jamlangan
edi. Bu esa hal qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Ishchilar eski dunyoni buzish va yangisini qurish ishtiyoqi bilan band
edilar. Ular butun jamiyatni sotsiallashtirish, ya’ni barcha ishlab
chiqarish vositalarini umumiylashtirish, ishlab chiqarish ustidan ishchi
nazorati joriy etish va davlatda o’z hokimiyatlarini o’rnatish niyatida edilar.
Bolsheviklar taktik harakatlar uchun keng imkomyatga ega bo’ldilar.
1918-yil 3-martda Brest-Litovsk shahrida Germaniya bilan tinchlik
shartnomasi imzolandi. Shu tariqa
inqilobning asosiy shiori «bajarildi». Brest-Litovskdagi tinchlik
shartnomasi aslida Germaniyaga taslim bo’lish bilan barobar edi. Ammo Rossiya
og’ir va tahqirlovchi bo’lsa-da, uzoq kutilgan tinchlikka erishgan edi.
Shartnomaga ko’ra, Rossiyadan Litva, Kurlyandiya, Liflyandiya, Estlyandiya, Belorussiyaning bir qismi ajratib olindi, Kars,
Ardaxan va Batumi Turkiyaga berildi. Ukraina va Finlyandiya mustaqil davlatlar
deb e’tirof etildi. Rossiya o’zining 780 ming kv. km. hududini yo’qotdi.
Rossiya, shuningdek, butun armiyasini darhol tarqatib yuborishi, flotini
portlarga qaytarishi va qurolsizlanishi zarur edi.
1916-yilda Rossiya bilan ittifoqchi
mamlakatlarning siyosiy doiralarida g’alati bir hujjat paydo bo’ldi. Ittifoqchilar urushdan keyin Rossiyani bo’lib
olish haqida yashirincha shartnoma tuzdilar. Reja quyidagicha edi:
Rossiya Germaniya bilan urushda magiub boiadi, armiya va flotini yo’qotadi va
siyosiy jihatdan kuchsizlanadi. Shundan
keyin Germaniya bilan yarashish va birgalikda Rossiyani bo’lib olish
mumkin.
Bu paytda Rossiya Germaniya armiyasining katta
qismini o’ziga jalb etish uchun so’nggi kuchlarini safarbar etgan,
ittifoqchilarni qo’llab-quvvatlash uchun nemislarga qarshi yomon
qurollangan, yomon tayyorgarlik ko’rgan polklarni hujumga tashlamoqda edi.
Ittifoqchilar esa Rossiyani mag’lub qilish va uni davlat sifatida yo’qotishni
mo’ljallamoqda edilar. Ukraina Fransiyaning protektoratiga aylanishi, Kavkaz va
Turkiston esa Angliya protektorati bo’lishi ko’zda tutilgandi. Uzoq Sharqqa
yaponlar da’vogarlik qilar, amerikaliklar esa Rossiya temir yo’larini egallab
olish ishtiyoqida edilar.
Garchi siyosiy dushmanlari sharmandali bitim
deb hisoblasa-da, Lenin Germaniya bilan sulh tuzib, Rossiyani milliy falokatdan
saqlab qoldi. Oradan 8 oy o’tgach, Germaniyada inqilob ro’y berdi va mazkur
shartnoma bekor qilindi.
G’arb davlatlari Rossiyani kuch bilan jangda ushlab turishga ahd qildilar. 1918-yil mart oyida
Rossiyaga qarshi intervensiya boshlandi. Murmansk, Arxangelsk,
Vladivostok, Sevastopol, Krasnovodsk shaharlariga, Turkiston hududiga desant
tushirildi. Interventlar tartibli va shiddat bilan ishga kirishdi. Shunday
tasavvur paydo bo’ldiki, go’yo bu harakat oldindan
rejalashtirilganu, hamlaga bir ishora kerak bo’lgan xolos. G’arb
davlatlarining Rossiyadagi harakatlari mustamlakachilik,
bosqinchilik yo’nalishiga ega edi. Ammo qanchalik mantiqqa zid
tuyulmasin, mazkur intervensiya bolsheviklarning g’alabasini ta’minladi.
Interventlar bilan birga mamlakatga yirik
mulkdorlar, fabrika va zavodlarning egalari ham qaytib keldi. Xalq
ularning hokimiyatga qaytishini istamas edi. Bolsheviklar xalqni ularga qarshi kurashga chaqirdi va ko’pchilik bolsheviklarni qo’llab-quvvatladi.
Siyosat iqtisodiyotdan ustun chiqdi — xalq bolsheviklarning mantiqsiz
iqtisodiy yangiliklarini kechirish va ular bilan birga interventlarga qarshi
jang qilishga tayyor edi. Urushdan tinkasi qurigan xalq yana qo’liga qurol
oldi.
G’arb davlatlari o’zlari istamaan holda o’z
harakatlari bilan bolsheviklar tuzumini mustahkamladilar
va kuchaytirdilar. AQSh, Angliya, Fransiya va
Yaponiya ishtirok etgan chet el intervensiyasi Rossiyada ichki va tashqi
qamalni vujudga keltirdi. Mamlakat nonsiz, yoqilg’i va xom ashyosiz qoldi.
Bolsheviklar o’z faoliyatla-rini hayot uchun ayovsiz kurashdan boshlashga
majbur bo’ldilar. Intervensiyaga «harbiy
kommunizm» siyosatida namoyon bo’lgan keskin inqilobiy harakatlar
bilan javob berdilar.
Voqelik Leninni sotsialistik jamiyat qurish
borasidagi oldingi qarashlarini qayta ko’rib chiqishga majbur qildi. Ehtimol,
birinchi bor unda barcha odamlar ehtiyojlariga ko’ra oladigan va
imkoniyatlariga ko’ra ishlaydigan yalpi tenglik
jamiyati qurish mumkinligiga shubha uyg’ongandir. Nima bo’lganda ham, o’sha
paytda Rossiyada bunday jamiyat qurishga urinish chinakam xomxayol edi.  Ocharchilikni yengish, ishchilami to’ydirish, chayqovchilikni tugatish,
ishchilar sinfini tanazzul va tushkunlikdan qutqarish — inqilobiy hukumat
oldida turgan asosiy vazifalar mana shular
edi. 1918—1919-yillarda Lenin shu munosabat bilan mamlakat iqtisodiy va
siyosiy taraqqiyotining yangi konsepsiyasini
ishlab chiqdi. Bu kom-munizmga to’g’ri olib borishi kerak bo’lgan «harbiy
kommunizm» siyosati edi.
Mazkur konsepsiya asosida mamlakatda don uchun
«harbiy yurish» e’lon qilindi. «Temir proletar intizomi» joriy etildi, donni davlatga berishdan yashirgan
«kulaklar» ayovsiz jazolandi. 1918-yil may oyida don topish uchun
qurolli guruhlar tashkil etildi. Proletar davlati o’z xalqiga zo’ravonlik
qildi, mehnat bilan yetishtirgan donini tortib ola boshladi. Ayrim qurolli
guruhlar bosqinchilik bilan shug’ullandilar. Ular qishloqlardagi donni tamomila
olar, har qanday qarshilikni isyon deb baholab,
ayovsiz shaklda bostirar edilar.
Lenin bir qator qatiy chora-tadbirlar
vositasida xususiy tijoratni tugatish, ishlab chiqaruvchilar bilan iste’mol
kommunalari o’rtasida rejali oziq-ovqat almashuvini yo’lga qo’yishni mo’ljallagan
edi. Tijoratni rejali, davlat miqyosida tashkil etilgan oziq-ovqat taqsimoti
bilan almashtirish ko’zda tutilgandi. Pulni yo’qotish, uning o’rniga omonat
daftarchalari, cheklar, jamoat oziq-ovqatini olish huquqini beruvchi qisqa
muddatli biletlar joriy etish rejalashtirilgan edi. Shu munosabat bilan mazkur
siyosatning o’zi ham kommunizm deb ataldi — pulni bekor qilish, xizmatlar,
transportda yurish, uy-joyni tekin qilishga urinish uning asosiy belgilari edi.
Lenin, shuningdek, qattiq intizomga asoslangan,
omma manfaati uchun mehnatga sadoqatli va «o’zini qurbon qilishga ham hozir» «buyuk mehnat qizil armiyasi»ni
yaratish to’g’risida ham so’zlagan edi. 1920-yil yanvarida u endi
«mehnat armiyalari» to’g’risida gapira boshladi. Xonavayron bo’lgan, haddan
tashqari faqir, ochlik va sovuqdan qiynalgan mamlakatda «mehnat armiyasi» eng
dolzarb muammoga aylangan edi. Harbiy kommunizm dasturi barcha iqtisodiy
muammolarni zo’ravonlik va inson shaxsini
ezish evaziga hal qilishga urinish edi. Bolsheviklar xususiy mulkni zo’ravonlik
bilan «jamoa-proletar» mulkiga aylantirishga urindilar.
Ta’sis majlisining tarqatilishi va  Brest sulhi shartlari mamlakatdagi siyosiy kuchlarning katta
qismida norozilik uyg’otdi. Oziq-ovqat muammosi paydo bo’ldi. Mamlakatdagi
bozor munosabatlari izdan chiqqanligi sababli bu muammo ayniqsa shaharlarda ko’zga
keskin tashlandi. Bundan tashqari, 1918-yil bahorida qishloqdan donni majburiy
olish boshlandi. Favqulodda oziq-ovqat guruhlari qishloqlarga yuborilib,
ortiqcha don davlat ixtiyoriga olina boshlandi. Bularning hammasi fuqarolar urushiga sabab bo’ldi. U 1918-yildan 1920-yilgacha
davom etdi. Don (Kaledin, Krasnov), Kuban (Denikin), Janubiy Ural
(Dutov), Sibir (Semyonov), Qrim (general Vrangel), mamlakat shimoli-g’arbi
(general Yudenich) ichki aksilinqilobning asosiy markazlari edi.
Fuqarolar urushi jarayonida Rossiyaning
kelgusi taraqqiyot yo’li uchun kurash borardi. Dehqonlarning barcha talablari
pirovardida shu shiorlarga borib taqalardi: «Kommunistlarsiz Sovetlar uchun» va
«Tijorat erkinligi uchun». Yirik burjuaziya, dvoryanlar va oq armiya
rahbariyati cheklangan monarxiyani tiklashga intilardi. «Inqilobiy demokratiya» yo’nalishidagi partiyalar (mensheviklar,
eserlar) Rossiyaning demokratiya va erkin ishbilarmonlik yo’lidan
rivojlanishi tarafdori edilar. Bolsheviklar esa proletariat diktaturasi asosiga
qurilgan «sotsialistik» davlat barpo etishni o’ylardilar.
Fuqarolar urushi bolsheviklar g’alabasi bilan
yakunlandi. Chunki ular sovet hokimiyatini himoya qilish uchun ommani
birlashtiradigan yangi mafkurani (jahon urushidan chiqish, yer haqidagi
Dekretni amalga oshirish, 8 soatli ish kuni joriy etish va hokazo)
shakllantirishga muvaffaq bo’ldilar.
 Fuqarolar urushi alangasida (1918—1920)
mamlakatning shusiz ham kuchsiz bo’lgan sanoati tamomila vayron bo’ldi.
Millionlab dehqonlar tirikchilik tashvishida mamlakat bo’ylab yo’lga tushdilar.
1917-yilda barrikadalar qurgan bir necha million ishchi tarqalib ketdi, o’zining
uyushgan ijtimoiy va siyosiy kuch sifatini
yo’qotdi. Inqilobning g’oyaviy jihatdan eng sodiq tarafdorlari fuqarolar
urushida halok bo’ldi, ko’plari yuksak rutbali amaldorlarga aylandi, katta
qismi och qolgan shaharlardan qochib ketdi, qolganlari o’zini chayqov bozorlari
va tijoratga urdi. Bolsheviklar endi sotsializm
qurish uchun kurashning ilg’or qismi deb hisoblangan ishchilarga suyana
olmasdilar. Bu hol odat bo’yicha hamon inqilobiy deb atalayotgan yangi
tuzumdagi byurokratik inqirozning asosiy sababchisi edi. «Xalq hokimiyati»,
«demokratiya», «sanoatda ishchi nazorati» kabi tushunchalar quruq shior bo’lib
qoldi.
Harbiy kommunizm siyosati iqtisodiyotda va
davlat siyosatida salbiy oqibatlarga olib keldi. Buning natijasida sovet
hukumati 1921-yil bahorida chuqur iqtisodiy va siyosiy inqirozga duch
keldi. Qishloqda boshlangan dehqon qo’zg’olonlari chinakam dehqonlar urushiga
aylanib ketdi, uni bostirish uchun yirik harbiy qo’shinlar tashlandi. Turkiston
milliy-ozodlik harakati alangasi ichida edi. 1921-yil 2-martda bir
paytlar bolsheviklarning tayanch nuqtasi bo’lgan Kronshtadt qo’zg’oldi.
Isyonchi dengizchilar partiyani inqilobga xiyonat qilishda, hokimiyatni zo’rlik
bilan egallashda ayblab, rus xalqini kommunistlarning hukmronligjga qarshi bosh
ko’tarishga chaqirdilar. Partiya ichida ham bo’linish ro’y berdi, markaziy
komitet fraksiyalarga ajraldi.
Bular obyektiv voqelik tomonidan
bolsheviklarning xomxayoliga qarshi berilgan birinchi ayovsiz dars edi. Dehqon
qo’zg’olonlari zolimona tarzda bostirildi, Kronshtadt isyoni tor-mor qilindi,
ish tashlaganlar tinchitildi, isyonkor Turkistonning chet bilan aloqasi
kesildi. Ammo bolsheviklar rahbariyati zo’ravonlik
bilan vaziyatni yaxshilab bo’lmasligini, «harbiy kommunizm» vositasida mamlakatni
to’ydirish, kiydirish va isitish mumkin emasligini yaxshi anglar edi. Bu totalitar
tuzumning birinchi mag’lubiyati bo’lib, xususan, shiorlar va da’vatlardan ham
kuchliroq narsalar borligini, chunonchi, bozor, erkin tijorat, ishlab chiqarish va iste’mol ekanligini
yaqqol namoyish etdi.
Shu munosabat bilan 1921-yil mart oyida Lenin
bol-sheviklar taktikasida keskin burilish yasadi. Mamlakatda yangi iqtisodiy siyosat (NEP) joriy etildi.
Bu siyosat iqtisodiyotning ko’p tarzli bo’lishini e’tirof etdi, erkin
tijorat va xususiy mulkni qonunlashtirdi. Konsessiyalar
berish vositasida xorijiy sarmoyaning mamlakatga ktiish yo’li
ochildi. Mayda tijoratchilaming katta armiyasi paydo bo’ldi. Millionlab
kosiblar mamlakat iste’mol mollarining to’rtdan uch qismini ishlab chiqara boshladi.
Natijada ishchi va dehqonlar turmushi yaxshilandi, dastlabki jiddiy ijtimoiy
tadbirlar hayotga joriy etildi.
Qisqocha mazmuni
1917—1921 -yillarda Rossiya tarixining asosiy
voqealari va ularning yakunlari:
•   1917-yil 2-mart — Rossiya podshosi Nikolay II ning
taxtdan voz kechishi;
•   1917-yil 1-mart - 2-iyul — Rossiyada Muvaqqat hukumat hamda ishchi,
askar va debqon tieputatiari Soveti hokimiyatga keldi. Yakka hokimiyat
uchun kurash Muvaqqat hukumat hokimiyatining o’rnatilishi bilan yakunlandi;

•    1918-1920-yillar — Rossiyada fuqarolar urushi. Mamlakat sanoatining
tamomila vayron bo’lishi;
•    1919-1920-yillar — harbiy intervensiya va Birinchi jahon urushidan
keyingi iqtisodiy vayronlik sharoitida omon qolish vositasi sifatida Rossiyada
«harbiy kom-munizm» siyosatining e’lon qilinishi;

•   1918-yil 3-mart— Brest-Litovskda Rossiya bilan Germaniya o’rtasida
shartnoma imzolandi. Rossiya hudu-dining bir qismi Germaniya va ittifoqchilari
mulkiga aylanishi ko’zda tutilgandi. Keyinroq shartnoma bekor qilindi;
•   1918-yil mart — Yevropa mamlakatlari, shuningdek, AQShning Rossiyaga
qarshi bolsheviklar hokimiyatini ag’darib tashfash niyatidagi
intervensiyasining bosh-lanishi;
•   1921 -yil — dehqonlaming «harbiy kommunizm» siyosatiga qarshi
ommaviy chiqishlari. Yangi iqtisodiy siyosat (NEP)ga o’tish.
Hujjatlar
Podsho bukumati ichki
ishlar vaziri A. D. Protopopovning 1917-yil yozida Muvaqqat hukumat Favqulodda tergov komissiyasiga bergan maiumotidan
Moliya izdan chiqqan, tovar almashlash
buzilgan, mamlakat ishlab chiqarishi keskin
pasayib ketgan edi. Mamlakatning butun kuch-qudratini safarbar qiiish
zarurati dastlab hokimiyat tomonidan anglab yetilmadi, uni payqamaslik mumkin
bo’lmay qolgan paytda esa eski, idoraviy
qoliplardan chiqishga kuch topilmadi. Yo’llar tamomila buzilgan bo’lib,
iqtisodiy va harbiy vaziyatni favqulodda murakkablashtirib yuborgan edi. 1916-yil qishida yoqilg’i,
oziq-ovqat va yem-xashak ortilgan 60 000 vagon qor ostida qolib ketdi.
Armiyaga olishlar tufayli qishloqlar huvillab qoldi, dehqonchilik sanoati
barbod bo’ldi, ishchi kuchiga ehtiyoj sezildi... Ersiz, aka-ukasiz,
farzandlarsiz va hatto o’smirlarsiz qishloq ham baxtsiz edi. Shaharlar och,
savdo izdan chiqqan, jazolardan doimiy qo’rquv hukmron... Mahsulot oz, narxlar
oshib borar, chayqovchilik keng tus olgan, chinakam kafando’zlik davom
etardi... San'at, adabiyot, ilmiy faoliyat tazyiq ostida edi. Ishchilarni
askarga, askar-larni ishchiga aylantirishgandi. Armiya charchagan, barcha
sohalardagi yetishmovchilik uning ruhini cho’ktirgan edi... Ishlarni tartibga
soladigan odam yo’q edi. Garchi hamma joyda buyruq beradigan boshliqlar mavjud
bo’lsa-da, yagona tartib yo’q edi. Ijroiya hokimiyati o’rtasidagi yalpi
boshboshdoqlik sharoitida boshqacha bo’lishi ham mumkin emasdi...
BREST TINCHLIK SHARTNOMASI
Rossiyaning Germaniya va uning ittifoqchifari
bilan 1918-yil 3-martda imzolagan tinchlik shartnomasidan
1-modda
Bir tarafdan Rossiya, ikkinchi tarafdan
Germaniya, Avstro-Vengriya, Bolgariya va Turkiya o’rtadagi urush holatiga
barham berganliklarini e’lcn qiladilar. Bundan buyon ular o’zaro tinchlik va do’stlikda
yashashga ahd qildilar.
2-m o d d a
Ahdlashuvchi tomonlar bir-birlarining
hukumatlariga yoki davlat va harbiy nizomlarga qarshi hech qanday targ’ibot-tashviqot
olib bormaydilar. Bu majburiyat To’rtlar ittifoqi davlatlari egallab turgan
hududlarga ham daxldordir.
3-m o d d a
Ahdlashuvchi tomonlar tarafidan belgilangan
chiziqdan g’arbda joylashgan va ilgari Rossiyaga tegishli bo’lgan viloyatlar
bundan keyin uning oliy hokimiyati ostida bo’lmaydi.
... Rossiya bu viloyatlarning ichki ishlariga
har qanday aralashuvdan voz kechadi. Germaniya va Avstro-Vengriya bu
viloyatlarning kelgusi taqdirini ularning aholisi bilan kelishgan holda
belgilashni ko’zda tutadilar.
9-m o d d a
Ahdlashuvchi tomonlar o’z harbiy xarajatlari,
ya’ni urush olib borishga sarflangan davlat mablag’lari,
shuningdek, harbiy zararlar uchun o’zaro to’lovlardan vcz kechadilar.
14-m o d d a
Mazkur tinchlik shartnomasi rasman
tasdiqlanadi. Tasdiq yorliqlari eng qisqa muddatda Berlinda almashlanishi
zarur. Rossiya hukumati To’rtlar ittifoqi davlatlaridan birining xohishiga ko’ra
ikki hafta mobaynida tasdiq yorliqlarini o’zaro almashlash majburiyatini o’z
zimmasiga oladi. Tinchlik shartnomasi tasdiqlangan ondan kuchga kiradi, chunki
uning moddalarida, ilovalarida yoki qo`shimcha shartnomalarda boshqacha fikr
bayon qilinmagan.
4-§. BIRINCHI JAHON
URUSHINING YAKUNLOVCHI BOSQICHI
Brest-Litovskdagi
shartnoma Antanta mavqyeini
anchagina kuchsizlantirdi. Germaniya bundan
foydalanib hal qiluvchi zarba berishga ahd qildi. 1916-yilda Germaniya Sharqiy Yevropani o’z nazorati ostiga olgan, uning barcha
boyliklari, ayniqsa, oziq-ovqatidan
foydalanish, o’zining barcha qurolli
kuchlarini G’arbiy frontda to’plash imkoniyatini qo’lga kiritgan edi. Jang deyarli 4 yildan buyon davom etar, tomonlardan hech qaysisi hal qiluvchi
muvaffaqiyatga erisha olmagan edi.
Front chizig’ining har ikki tomonida qazilgan handaqlar Belgiya sohillaridagi
Nyu-Port shahridan Ipr, Arras,
Albert, Suasson, Reyms va Verdengacha cho’zilgandi.
Ko’plab qurbonlar berilishi va zaharlovchi moddalar (nemislar tomonidan birinchi marta 1916-yil aprelida Iprda qo’llanilgan) hamda tanklar (inglizlar tomonidan 1916-yil sentabrida Somma
daryosi bo’yida qo’llanilgan) singari
yangi qurol turlaridan foydalanilishiga qaramay, urushayotgan tomonlarning muvaffaqiyat qozonish uchun jon-jahdlari bilan qilgan harakatlari
hech bir natija bermadi.
Germaniya qo’mondonligi
jangni g’olibona ta’sirchan zarba bilan yakunlashga qaror qiladi. 1918-yil aprel oyida
nemis qo’shinlari
Antanta mavqelariga kuchli hujum boshladi. Dastlab ular muvaffaqiyatli hamla qilib,
Antanta qo’shinlari
mudofaasini yorib o’tdilar va Marna daryosi sohillariga chiqdilar. Uzoqqa
otadigan to’plar bilan Parijni o’qqa
tutdilar. Ammo muvaffaqiyatini mustahkamlash uchun Germaniya yetarli zaxira
topa olmadi. Mamlakat holdan toygan, armiyaning harbiy ruhi cho’kkan, xalq
urushdan charchagan edi. Ayni paytda Antanta AQShdan to’xtovsiz yordam olib
turardi. AQSh «shartnomaga qo’shilgan mamlakat» sifatida 1917-yil aprelda urushga
kirgan edi. Germaniya endi hujum qilishdan ojiz ekanligi ma’lum bo’lib qolgach,
Antanta mamlakatlari barcha front-larda qarshi hujumga o’tdilar va nemis qo’shinlarini
bosib olingan Fransiya va Belgiya
hududlaridan siqib chiqara boshladilar.
Hujum 1918-yil avgust oyida boshlandi.
Germaniyaning G’arbdagi fronti yorib o’tildi va Antanta
qo’shinlari uchun Germaniya hududiga yo’l ochildi. Bolqonda,
Salonik shahri yaqinlarida ittifoqchilarning ko’p millatli ekspeditsiya korpusi
bolgar qo’shinlari mudofaa chizig’ini yorib o’tdi va oktabrda Dunay sohillariga
chiqdi. Avstriya qo’shinlari Vitorio Veneto yaqinida 1918-yil sentabrida mag’lubiyatga
uchradilar. Germaniya boshchiligidagi To’rtlar ittifoqi harbiy jihatdan mag’lub
bo’lib, tarqalib ketdi.
Germaniya oliy qo’mondonligi shundan keyin mag’lubiyatdan
qochib qutu-lolmasligini anglab yetdi. Amalda barcha hokimiyatni o’z qo’lida
tutgan Germaniya bosh shtabi boshlig’i, general E. Lyudendorf Germaniyaning
harbiy magiubiyatini tan olmagan holda faxrli tinchlik bitimini imzolash
yo’larini qidira boshladi. Kelajakda magiubiyat mas'uliyati harbiylarga, armiya va generallarga emas,
balki Germaniya armiyasini saqlab qolish
uchun bu ishni hal qilishga hozir bo’lgan fuqaro shaxslar, diplomat va amaldorlar zimmasiga tushishi uchun
tezda sulh tuzilishini talab qilmoqda edi.
Ammo ittifoqchilar, birinchi navbatda AQSh
prezidenti Vudro Vilson muzokaralarni faqat Germaniya demokratik hukumati
vakillari bilan olib borishlari mumkinligini aytib, kayzer Vilgelm hukumati
bilan bitim tuzish taklifini qatiyan rad
etdilar. Lyudendorf ittifoqchilarning bu talabini qabul qi-lishni va
darhol demokratik asosda yangi hukumat tuzishni yoqlab chiqdi. 1918-yil oktabrda shahzoda Maks Badenskiy hukumati
tuzildi. U Germaniya xalqi nomidan muzokaralar olib borishi kerak edi. Ammo
Antanta mamlakatlari hukumatlari buni qabul qilmadi, chunki u kayzerning
avtoritar tartiboti vakili edi.
Tomas Vudro Vilson (1856-1924) - AQSh davlat arbobi. Falsafa
doktori, huquq professori, 1912-yil-dan boshlab demokratik partiyadan AQSh
preziden-ti. 1916-yilda ikkinchi marta AQSh prezidenti qilib saylangan,
1921-yilgacha bu vazifada turgan.
Erix Lyudendorf (1865—1920) — nemis generali, 1908-yildan
boshlab Germaniya armiyasi Bosh shtabining tezkor bo’limi boshligi. Birinchi
jahon urushi davrida shtab boshfigi’, so’ngra armiya Bosh qo’mondoni. Yalpi
urush va xalq ommasi chiqishlarini ayovsiz bostirish tarafdori.
Bu orada Antanta qo’shinlari barcha frontlarda
hujumni  kuchaytirdilar va Germaniya ittifoqchilari birin-ketin taslim bo’la
boshladilar.
1918-yil 4-oktabrda Chexiya va Slovakiya Avstro-Vengriya tarkibidan
ajralib chiqdi hamda mustaqil Chexoslovakiya respublikasi tuzilganligini e’lon qildi.
28-oktabrda Serb, xorvat va slovenlar
qirolligi tuzilganligi e’lon
qilindi (1918-yildan boshlab Yugoslaviya qirolligi). Shimoliy Bukovina Ukrainaga, Galitsiya Polshaga qo’shilganligini
bildirdi.
31-oktabrda Avstriya va Vengriyada monarxiyalar ag’darib tashlandi
hamda Avstriya va Vengriya respublikalari e’lon qilindi. Ular Antanta
mamlakatlari talab qilgan yarashuv shartlarini qabul qildilar.
1918-yil 29-sentabrda Bolgariya, 30-oktabrda
Turkiya, 3-noyabrda
Avstro-Vengriya taslim bo’ldi. 30-oktabrda Turkiya imzolagan yarashuv
bitimiga ko’ra, uning qo’shinlari arab mamlakatlaridan olib chiqilishi, turk
armiyasi qurolsizlanishi, flot ingliz va fransuz boshqaruvi ostiga o’tishi
lozim edi.
1918-yil 30-sentabrda Germaniya hukumati
AQShga yarashuv bitimi imzolash iltimosi bilan murojaat qildi. Ayni paytda qo’shinlar qo’mondonligi mamlakat
harbiy ahvolini yaxshilash uchun yirik dengiz operatsiyasini boshlash haqida
qaror qabul qildi. 30-oktabrda Germaniya harbiy eskadrasi ingliz flotiga hujum qilish haqida buyruq oladi. Dengizchilar
uning befoydaligini anglaganlari uchun buyruqqa bo’ysunmaydilar. 3- noyabr kuni
Kil shahri por-tida matroslar va askarlarning namoyishJari boshlandi va u tez
orada inqilobga aylandi. 9-noyabr kuni Berlinda ham qo’zg’olon
boshlandi. Imperator mamlakatni o’z holiga tashlab, chet elga qochib ketdi.
1918-yil 9-noyabr kuni Germaniyada respublika e’lon qilindi. Oradan ikki
kun o’tgach, 1918-yil 11-noyabr kuni Parij yaqinidagi Kompen o’rmoriida,
Yevropadagi Antanta qo’shinlari bosh qo’mondoni fransuz marshali Foshning
vagon-qarorgohida Germaniya hay'ati o’z hukumati nomidan yarashuv haqidagi,
amalda esa Germaniyaning magiubiyati borasidagi bitimni imzoladi.
Germaniya, bitimga ko’ra, o’zining
magiubiyatini e’tirof etib, qo’shinlarini bosib olingan hududlardan darhol olib
chiqishi, harbiy flotini ittifoqchilar portiga keltirishi, Antanta
mamlakatlariga o’z qurol-yarog’lari va harbiy mulkini topshirishi zarur edi.
Germaniyada tartibsizlik
hukm surardi. Avstro-Vengriya bir qancha mayda davlatlarga bo’linib ketgan va
har birining o’zaro hududiy
da’vosi bor edi. Mustamlakalarda ozodlik harakatlari boshlandi va Yevropa
jahonning iqtisodiy markazi boimay qoldi. Yevropa mamlakatlarida mavjud tartiblarga qarshi, ijtimoiy va siyosiy
islohotlarni, reaksion hukumatlarning iste’fosini, Rossiyadagi
intervensiyani to’xtatishni talab etgan kuchli ish tashlash harakati boshlandi.
Antanta mamlakatlari urushni shoshilinch tamomlashga, tinchlik bitimi tuzishga
majbur bo’ldilar. Niyatlari Germaniya,
Avstro-Vengriya, Bolgariya va Turkiyaning harbiy magiubiyati sharoitida
jahonning urushdan keyingi qayta tuzilishi bilan yaqindan shug’ullanish edi.
Qisqacha mazmuni
1918-yilda Birinchi jahon urushi frontlaridagi
asosiy voqealar va ularning natijalari:
•  Avgust —
Antanta qo’shinlarining barcha frontlarda qarshi hujumga o’tishi. Germaniya
iqtisodiyoti holdan toygan, zaxiralar yo’q;
•  Sentabr — To’rtlar ittifoqining tarqalishi.
Avstro-Vengriyaning urushdan chiqishi;
•  29-sentabr— Bolgariyaning taslim bo’lishi;
•  30-oktabr -
Turkiyaning taslim bo’lishi;
•  3-noyabr — Avstro-Vengriyaning taslim bo’lishi;
•  9-noyabr — Germaniyada noyabr inqilobi. Germaniyaning respublika deb e’lon
qilinishi;
•  11-noyabr — Germaniya tomonidan yarashuv bitimining imzolanishi.
5-§. VERSAL TINCHLIK SHARTNOMASI.
BIRINCHI JAHON
URUSHI YAKUNLARI
1919-yil yanvar oyida Parijdagi Versal
saroyida Antanta ittifoqiga kirgan g’olib mamlakatlar vakillari
urushga xulosa yasash va tinchlik shartnomasini imzolash
uchun to’plandilar. Tinchlik konferensiyasi ishida 27 mamlakatdan mingdan ortiq
delegat ishtirok etdi. Ammo amalda barcha asosiy masalalar besh davlat tomonidan hal qilindi: AQSh (Prezident Vudro
VHson), Angliya (Bosh vazir David Lloyd-Jorj), Fransiya (Bosh
vazir Jorj Klemanso), Italiya (Bosh
vazir Vittorio Orlando), Yaponiya (baron Makino).
Parij tinchlik
konferensiyasi bir yil davom etdi (1919-yil 18-yanvardan 1920-yil
21-yanvargacha). Asosiy davlatlarning
tutgan mavqelari bir-biriga zid, ko’pincha tamomila qarama-qarshi edi. Eng
muhimi, Antanta ittifoqi asosan maxfiy shartnomalar, yashirin bitimlar asosiga
qurilgan bo’lib, yangi vaziyatda bu kelishuvlarni amalga oshirib bo’lmasdi. Ana
shu shartnomalarga ko’ra, Rossiya Stambulni olishi va Dardanell bo’g’ozi
ustidan nazorat o’rnatishi, buning evaziga Fransiyaning Elzas-Lotaringiyaga
egalik qilish huquqini hamda Angliyaning Misr ustidan nazoratini e’tirof etishi
zarur edi. Ruminiyaga Transilvaniyani
berish va’da qilingan, ammo bu Vengriya manfaatlariga mos kelmasdi.
Angliya arab xalqlariga Usmonli imperiyasidan chiqish va arab davlatlari
tuzishni taklif etdi. Ayni paytda bu taklif Angliya va Fransiyaning Yaqin
Sharqni bo’lib olish haqidagi kelishuvlariga zid edi.
Jorj Klemanso (1841—1929) — fransuz davlat arbobi, maMumoti bo’yicha
vrach. 1906-yildan — Fransiya Vazirlar kengashi raisi, 1917-yildan — Fransiya
Bosh vaziri va ayni paytda harbiy vazir. Mamlakatda diktatorlik tuzumi o’rnatishga
urindi. 1920-yildagi saylovlarda mag’lubiyatga uchradi.
Vittoho Emanuele Orlando (1860—1952) — italyan liberal harakati
rahbarlaridan biri. 1917—1919-yillarda Italiya Vazirlar mahkamasi raisi.
1925-yildan fashist tuzumiga muxolifatda, 1931-yilda fashist hukumatiga
qasamyod qilishdan bosh tortgan.
Devid Uoyd-Jorj (1863-1945) - 1916-1922-yillarda Buyuk Britaniya Bosh
vaziri. Liberal partiyaning yirik rahbarlaridan biri.
G’olib mamlakatlarning manfaatlari ham
bir-biriga tamomila zid edi. Fransiya Germaniyadan o’zining kuchsizligini
anglagan holda bu mamlakatni batamom kuchsizlantiradigan va Yevropada
Fransiyaning ustunligini ta’minlaydigan tinchlik o’rnatilishini istar edi.
Italiya Adriatika dengizi sohillari va
orollarni qo’lga kiritishdan umidvor edi. Angliya o’zining imperiyasi
hududlarini kengaytirishni o’ylardi. Yaponiya Osiyoda ustun mavqega erishishni
orzu qilardi. AQSh dengizlarda suzish erkinligini ta’minlashni talab etar, shu
yo’l bilan o’zining okean floti ustunligidan foydalanishni mo’ljallardi.
Konferensiya qatnashchilarining doimo diqqat
markazida turgan muammo «rus masalasi» edi. Bolshevizm g’oyalarining yoyilishi qarshisidagi qo’rquv Versal konfe-rensiyasining
qarorlariga ham o’z muhrini bosdi. G’arb mamlakatlari rahbarlari konferensiya
boshlangan kundanoq Rossiyaga qarshi intervensiyani tashkil qilish bilan shug’ullandilar.
Ular Rossiyadagi bolsheviklar hukumatini yo’qotish o’z mamlakatlaridagi
inqilobiy harakatni va Sharqdagi milliy-ozodlik harakatini bostirishda muhim
ahamiyatga ega bo’ladi, deb hisoblardilar.
Versal tinchlik shartnomasi, boshqacha aytganda, Parij     tinchlik
shartnomasi Germaniya va uning ittifoqchilari bilan alohida-alohida
tuzilgan besh ayri shartnomadan iborat edi. 1919-yilning 28-iyunida Versal
saroyining Oynali zalida Germaniya bilan tinchlik shartnomasi imzolandi.
Germaniya va uning ittifoqchilari urush aybdorlari deb e’lon
qilindilar. Tabiiyki, ular aybdor sifatida jazolanishlari lozim edi.
Germaniyadan dunyodagi eng boy temir konlariga ega bo’lgan Elzas-Lotaringiya
ajratib olindi va Fransiyaga berildi. Fransiya, shuningdek, Saar ko’mir
konlarini 15 yil davomida ishlatish huquqini qo’lga kiritdi.
Germaniyaning Reyn daryosidan g’arbdagi hududi
Fransiya chegaralarigacha, sharqda 50 kilometrgacha harbiylardan xoli zonaga
aylantirilishi, Reyn daryosining g’arbiy qirg’og’ida 15 yil mobaynida
ittifoqchilarning qo’shinlari turishi zarur, deb belgilandi. Shartnomaga ko’ra,
Germaniyada majburiy harbiy xizmat bekor
qilinishi, mamlakat suv osti floti, harbiy va dengiz aviatsiyasi taqiqlanishi zarur
edi. Ko’ngilli asoslarda shakllanadigan armiyaning askarlari soni 100 mingdan
oshmasligi lozim edi. Bosh shtabni tarqatish, harbiy maktablarni yopish, barcha
zobitlarni ishdan bo’shatish majburiy qilib qo’yildi. Mavjud qurol-yarog’lar —
tank va to’plar, tez otar qurollar Antanta mamlakatlariga topshirildi.
Germaniya amalda to’liq qurol-sizlantirildi. Tayinlangan Nazorat komissiyasi
shartnoma talablari bajarilishini kuzatib turishi zarur edi.
Mazkur shartnomaga asosan
Belgiya Eypen va Malmedi okruglarini oldi. Shlezvigning shimoliy qismi Daniya
ixti-yoriga o’tdi. Polsha Poznan,
Yuqori Sileziyaning bir qismi, Pomeraniya, G’arbiy va Sharqiy Prussiya
rayonlariga ega bo’ldi. Gdansk Millatlar Ligasi boshqaruvidagi «erkin shahar»
deb e’lon qilindi. Polshaning dengizga chiqishini ta’minlaydigan maxsus
«yo’lak» ham ajratildi.
          Germaniyaning Afrikadagi
mustamlakalari asosan Angliya, Fransiya va  Belgiya o’rtasida taqsimlandi.
Angliya va Fransiya Togo va Kamerunni, Angliya — Tanganikani, Belgiya — Ruanda-Urundi va Namibiyani
(Janubi-G’arbiy Afrikani) oldi. Yaponiya Tinch okeanidagi Marshall, Marian va
Karolin orollarining, shuningdek, Xitoyning Szyao-Chjou
viloyati va Shandundagi konsessiyaning sohibi bo’ldi.
Germaniyaga ittifoqchilarning tinch aholisi va
ularning mulkiga yetkazilgan zarar uchun tovon to’lash majburiyatini yukladilar. Tovonning umumiy miqdori
konferensiyada belgilanmagan bo’lsa-da, Germaniya 1921-yilgacha har yili ittifoqchilarga
5 milhard dollardan to’lab turishi zarur edi. Shundan keyin 30 yil davomida to’lanishi
lozim bo’lgan umumiy mablag’ belgilanishi ko’zda tutilgandi. Bunday qarordan ko’proq
fransuzlar mamnun edilar. Chunki ularning fikricha, agar Germaniya tovonni to’lab
borsa, holdan toyadi va kuchsizlanadi, agar to’lamasa, fransuzlarning
bosqinchiligini oqlash uchun asos bo’ladi.
Bu ochiqcha talonchilikni oqlash uchun
ittifoqchilar Versal shartnomasiga 231-bandni qo’shdilar. Unda shunday
deyilgandi: «Ittifoqchilar va ularga qo’shilgan davlat-lar shuni ta’kidlaydilarki,
Germaniya va uning ittifoqchilari tajovuzi tufayli ro’y bergan urushda
ittifoqchilar va ularga qo’shilgan davlatlar fuqarolariga yetkazilgan talafot
va zarar uchun butun mas'uliyatni Germaniya o’z zimmasiga oladi». Nemislar o’z
hududlarining 10 foizini yo’qotdilar, bu hududda millionlab odam yashar,
ularning bir necha yuz mingi uyjoysiz qolgan, o’nlab shaharlar vayron qilingan,
millionlab odamlar nogiron bo’lib qolgan edi. Bunday vaziyatda ulkan miqdorda
tovon to’lash aqlga sig’masdi.
Ammo Germaniyaning boshqa chorasi yo’q edi. U
ikki mushkul imkoniyatdan birini tanlashi: qo’yilgan shartlar asosida
tinchlikka erishishi yoki urushga kirib, shaksiz mag’lubiyat va inqilobiy
tartibsizlik alamini totishi lozim edi. Qolaversa, Germaniya hukumati mag’lub
Rossiyaga bundan ham og’ir va tahqirlovchi tinchlik bitimi imzolatilgan Brest-Litovskni yaxshi xotirlardi. Har qalay,
Versal shartnomasida bir paytlar Rossiyaga berilmagan ba’zi bir imkoniyatlar
mavjud edi. Brest-Litovsk shartnomasiga asosan
Rossiya tovonni darhol oltin, oziq-ovqat, xom ashyo bilan to’lashga
majbur qilingan bo’lsa, Versal shartnomasida ma’lum vaqt berilgandi. Germaniya
hay'ati shartnomani imzoladi.
Parij konferensiyasida Millatlar
Ligasi tashkil etildi. Uning nizomi tinchlik shartnomalari matniga ham
kiritildi va 44 mamlakat tomonidan imzolandi.
Millatlar Ligasi birgalikda xalqaro siyosat olib borish va umum manfaati
yo’lida, ayniqsa, urush xavfi tug’ilganda maslahatlashishga rozi bo’lgan
mustaqil davlatlaming umumiy organi sifatida
rejalashtirilgan edi. Nizomning 16-moddasida agressorga nisbatan iqtisodiy va
harbiy jazo choralari qo’llash ko’zda tutilgandi. Liga biror marta ham
bu jazo choralarini qoilay olmadi, chunki uning ixtiyorida harbiy kuchlari ham,
davlatlar o’rtasida obro’-e’tibori ham yo’q edi. Millatlar Ligasi
Konvensiyasida uning a’zolari zimmasiga «barcha a’zolarning hududiy butunligini
hurmat qilish va asrash» yuklatilgan edi. Ammo keyingi voqealar shuni ko’rsatdiki,
hech kim bu shartlarni chindan ham bajarishga
tayyor emas edi. Germaniya va Rossiyaning ligadan chiqarilganligi mazkur
xalqaro tashkilotning samaradorligini pasaytirdi, uning faoliyati munozara va
muzokaralar bilan cheklanib qoldi.
Urush aybdorlari deb e’tirof etilgan boshqa mamlakatlar
bilan ham ayri-ayri shartnomalar
imzolandi. 1919-yil 10sentabrda Parij yaqinidagi Sen-Jermen saroyida Avstriya bilan
shartnomaga qo’l qo’yildi. Unda sobiq AvstroVengriya yo’q bo’lganligi,
Avstriya hududi sezilarli o’zgarishlarga uchraganligi qayd etildi. Janubiy Tirolning
bir qismi Italiya ixtiyoriga o’tdi. Chexiya va Moraviya yangi tuzilgan
Chexoslovakiya davlatiga qo’shildi. Bukovina Ruminiyaga
berildi. Avstriyaga faqat 30 ming kishidan iborat armiyaga ega bo’lish
ruxsat etildi, uning floti ittifoqchilar ixtiyoriga berildi, Avstriyaning
Germaniya bilan qo’shilishi batamom taqiqlandi.
Bolgariya bilan shartnoma
1919-yil 27-noyabrda Parij yaqinidagi
Neyi-syur-Sen shaharchasida imzolandi. Unda Bolgariya
qurolli kuchlari soni 20 ming kishi bilan chegaralangan, hududining katta qismi
Yugoslaviya, Gretsiya va Ruminiya
foydasiga olib qo’yilgan edi. Bolgariyaga tovon to’lash majburiyati ham
yuklatilgandi.
1920-yil 4-iyunda Versal saroyining Trianon zalida Vengriya bilan
shartnoma imzolandi. Unga ko’ra, Vengriya 35
mingdan ortiq askarga ega bo’lmasligi lozim edi. Ayni paytda tovon to’lashi
ko’zda tutilgandi. Xorvatiya, Bachka va
Banatning g’arbiy qismi — Yugoslaviyaga, Transilvaniya va Banatning sharqiy
qismi— Ruminiyaga, Slovakiya va Karpatorti Ukrainasi— Chexoslovakiyaga
berildi.
Parij yaqinidagi Sevr
shaharchasida 1920-yil 10-avgust-da g’olib
davlatlar Turkiya bilan tinchlik shartnomasini imzoiadilar. Unga ko’ra, Turkiya
o’ziga qaram hududlar-ning 80 foizini qo’ldan berdi (Falastin, Transiordaniya,
Iroq, Suriya, Livan va h. k.). Qora dengizdagi bo’g’ozlar harbiy kuchlardan
xoli qilindi, Qora dengizdan uzoq davlatlar undan o’z harbiy kemalarini bemalol
o’tkazish huquqini qo’lga kiritdilar. Turkiya hududi Kichik Osiyo yarim oroli
va Istanbul (Konstantinopol) shahrini o’z ichiga
olgan Yevropadagi ozgina hudud bilan cheklangan edi. Turkiyada yarim
mustamlaka tuzumi o’rnatildi.
Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin
Yevropada xalqaro kuchlarning yangi muvozanatini qayd etgan Versal shartnomalar
tartibi shu tariqa shakllandi. Bu tartibning ichida chuqur ziddiyatlar mavjud
bo’lib, keyinchalik ular jahon iqtisodiy inqirozlarida, g’olib va mag’lub
davlatlar o’rtasidagi nizolarda namoyon bo’ldi.
Shartnomalarning talonchilarcha shaitlari  mehnatkashlarning yelkasiga og’ir yuk bo’lib tushdi.
Bu esa ayniqsa Germaniyada qasd olish kayfiyatining yoyilishiga sabab bo’ldi.
Germaniya vayron bo’lmagan, u asosan o’zining harbiy-sanoat imkoniyatlarini
saqlab qolgan, mamlakat yaxlitligi buzilmagan, hududida bosqinchi qo’shinlar yo’q
edi. Germaniya Versal shartnomasini bekor qilish uchun qulay paytni poylardi.
Hatto qurolli nizo evaziga bo’lsa-da, uning moddalarini qayta ko’rib chiqishga
erishish niyatida edi. Gitler keyinchalik aholining katta qismini o’zining
ahmoqona g’oyalari bayrog’i ostida birlashtirgani ham bejiz emas.
Avstro-Vengriya
imperiyasi ko’plab mayda davlatlarga bo’linib ketdi. Davlatlar chegarasida vujudga kelgan boj to’siqlari
Yevropa tijoratini izdan chiqardi, xom ashyo manbalarini ishlab chiqarish
mintaqalaridan, ishlab chiqaruvchilarni bozorlardan ajratib qo’ydi. Bu esa
yangi ziddiyatlarni keltirib chiqardi. Ziddiyatlar dushmanlikka aylanib,
tinchlik shartnomalari tufayli yuzaga kelgan nizolarning yanada kuchayishiga
sabab bo’ldi.
Urush paytida ittifoqchi bo’lgan davlatlar o’rtasida
murosasiz ziddiyatlar mavjud edi. Eng
asosiysi Angliya va Fransiya o’rtasidagi raqobat bo’lib, ularning har
biri Yevropa qifasida gegemonlikka intilardi. Fransiya tuzoqqa tushib qolgan,
uning taqdiri Angliyaning xayrixohligiga bog’liq
bo’hb qolgandi. Angliya bundan keyin uning tarixiy taqdirini belgilay
olar edi. Fransiyaning ziddiyatli xalqaro ahvoli ichki hayotiga ham ta’sir ko’rsatgan,
o’tkir ijtimoiy va siyosiy nizo butun
mamlakatda keskin vaziyatni vujudga keltirgan edi. Buning ustiga AQSh
Germaniya harbiy-sanoat majmuasini qayta
tiklashga katta mablag’lar sarflab, Fransiyaning sharqiy chegaralarida
yangi harbiy devning paydo bo’lishiga, uning hayot-mamot dushmani arvohini
qayta tiriltirishga ko’maklashayotgandi. Fransiya shartnomalarning
samaradorligi kafolatchisi deb hisoblanardi, ammo Angliya va AQSh siyosati
qarshisida bu vazifa uydirma, shartnomalar esa xomxayol bo’lib qoldi.
Rossiya Millatlar
Ligasiga kiritilmagan va shartnomalarning
tayyorlanishida ishtirok etmagan edi. Ammo uning ishtirokisiz Yevropadagi tinchlik mustahkam bo’la olmasdi. Rossiyani yakkalab qo’yishga urinish sovet davlati
rahbariyatida o’ta ekstremist
unsurlar diktaturasining kuchayishiga, iqtisodiyotda va siyosatda
biqiqlikka sabab bo’ldi. Rossiyaning tashqi siyosatida urushlarning
muqarrarligi haqidagi, jahon inqilobini tayyorlash va amalga oshirish-ning
zarurligi to’g’risidagi mafkuraviy nazariya hukmron bo’lib qoldi.
AQSh Versal shartnomasini tasdiqlash va Millatlar Ligasiga kirishdan
bosh tortdi. Amerika senati shartnomalarda Amerika
manfaatlari hisobga olinmagan, deb hisobladi va buning qasdiga boshqa
mintaqada — Tinch okeanida yangi tartiblar o’rnatishga qaror qildi. Bu
mintaqadagi davlat-lararo munosabatlar 1902-yilda imzolangan ingliz-yapon
ittifoqiga ko’ra belgilanardi. Uning yordamida 1905-yilda bu yerdan Rossiya
siqib chiqarilgan edi. AQSh Birinchi jahon urushi mobaynida qudratli okean
harbiy-dengiz floti qurdi. Flotning katta qismi Tinch okeanida to’plangan edi.
Amerika ana shu flot yordamida bu mintaqada yetakchi davlat bo’lishga qaror qildi. Rejaning bosh vazifasi ingliz-yapon
ittifoqini yo’qqa chiqarish edi.
AQSh tashabbusi bilan Vashingtonda
konferensiya o’tkazildi va u 1921-yilning 12-noyabridan 1922-yilning 6fevraligacha davom etdi. Unda 9 davlat — AQSh,
Angliya, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Belgiya, Niderlandiya, Portugaliya va Xitoy vakillari ishtirok etdilar.
Garchi unda ko’tarilgan masalalar bevosita hayotiy manfaatlarga aloqador
bo’lsa-da, Sovet Rossiyasi vakillari konferensiyaga taklif etilmadilar.
Konferensiyada bir necha shartnoma imzolandi.
Ular ichida eng muhimi to’rt davlat — AQSh,
Angliya, Yaponiya va Fransiya o’rtasidagi shartnoma edi. Unda Tinch okeanidagi qaram hududlarning xavfsizligi
masalasida qatnashchilarning o’zaro kafolatlari qayd etildi. Natijada
1902-yilgi ingliz-yapon ittifoqi bekor qilindi. AQSh Tinch okeani havzasiga
chiqish yo’lini ochdi hamda bu mintaqadagi mamlakatlar va hududlarni
ekspluatatsiya qilishda «teng imkoniyatlarga» ega bo’ldi.
Konferensiyada AQShning
yana bir g’alabasi «to’qqiz mamlakat
shartnomasi» tuzilganligi bo’lib, unda teng imkoniyatlar
tamoyili va Xitoydagi «ochiq eshiklar» siyosati o’z ifodasini topgan
edi. AQSh endi Xitoyga ham yo’l ochgan,
kelgusida yevropalik raqobatchilarni siqib chiqarib, o’z
monopoliyalarining hukmronligini o’rnatishni mo’ljallagandi. Shu bilan birga,
«beshlar shartnomasi» (AQSh, Angliya, Fransiya, Yaponiya va Italiya)
Tinch okeani hudida harbiy kemalar miqdorini chekladi, bu bilan AQSh Angliya
imkoniyatlarini tenglashtirdi. Mazkur shartnomaga  ko’ra, AQSh va Angliya
Yaponiya sohillariga 5 ming km. dan yaqin (aniqrog’i, Singapur bilan Gavay
orollari o’rtasida) masofada yangi harbiy dengiz qarorgohlari qurmaslik
majburiyatini oldilar. Bu esa ularni Yaponiya hududiga bevosita yaqin bo’lgan
suvlarda qulay harbiy qarorgohlar qurishdan mahrum etardi.
Vashington konferensiyasi qarorlari Versal
tinchlik shartnomasiga qo’shimcha sifatida Tinch okeanida yangicha «kuchlar
muvozanati» uchun asos bo’ldi. Ular AQSh uchun Uzoq Sharqda faol siyosat
eshiklarini ochar va bu mintaqada AQSh gegemonligini o’rnatar edi.
Vashington konferensiyasi xalqaro munosabatlarda
Versal-Vashington tartibini nihoyasiga yetkazdi.
Qisqacha mazmuni
Versal-Vashington tartibi yaratilishining
asosiy bosqichlari:
•  1919-yil yanvar — Versal tinchlik shartnomasining tuzilishi. Birinchi
jahon urushi yakunlarining chiqarilishi;
•  Xalqaro hamkorlik va xalqlarning xavfsizligi uchun
kurash yo’lida birlashgan davlatlar minbari sifatida Millatlar Ligasining
tashkil etilishi;
•  Avstriya, Bolgariya, Vengriya va Turkiya bilan Versal
tartibidagi shartnomalarning imzolanishi;
•  AQShning Versal shartnomasini tasdiqlash va Millatlar
Ligasiga kirishdan bosh tortishi;
•  Vashington konferensiyasi, «to’qqiz davlat
shartnomasi»ning imzolanishi. Uzoq Sharq va Tinch okeanida AQSh gegemonligini o’rnatish
imkoniyatlarining paydo bo’lishi. Versal-Vashington tartibini yaratishning
yakunlanishi;
•  Millatlar Ligasi Nizomi (26-modda):

—mamlakatlar o’rtasida iqtisodiy va siyosiy
hamkorlik;
—xalqaro nizolarni hal etishda urushdan vosita
sifatida foydalanmaslik;
—agressor mamlakatga qarshi jazo choralarining
qo’llanilishi.
YEVROPA VA AMERIKA QO’SHMA SHTATLARI
BIRINCHI JAHON URUSHIDAN KEYIN
(1919-1929-yillar)
6-§. YEVROPA URUSHDAN KEYINGI BARQARORLIK YO’LIDA
Versal-Vashington tartibining yaratilishi
Yevropa mamlakatlarining asosiy muammolarini hal etmadi. Aksincha, eski
muammolar yoniga yangilari qo’shildi va ular Birinchi jahon urushidan keyingi
dunyoning tarixiy taraqqiyotiga katta
ta’sir ko’rsatdi. Ayrim malakatlarda ular ko’p jihatdan yangi siyosiy
vaziyatning yuzaga kelishiga sabab bo’ldi, yangi g’oyalar, yangi siyosat
va davlat arboblarining, hokimiyatni qo’lga
kiritishga intilayotgan yangi siyosiy tashkilotlarning paydo bo’lishiga
turtki berdi. Urushdan keyingi dunyo duch kelgan asosiy muammolar
quyidagilardan iborat edi.
Birinchi jahon urushida
Angliya 750 ming, Fransiya
1,3 mln., Germaniya 2 mln., Rossiya 16 mln. kishi yo’qotdi. 20 mln.dan ortiq kishi yaralandi. Ko’pgina
sanoat korxonalari vayron bo’ldi, transport tarmoqlari, konlar yo’q qilindi, ko’plab
kemalar cho’ktirildi. Ularni tiklash ko’p mablag’ va vaqt talab etar edi.
Urushdan keyin Yevropa mamlakatlarining ahvoli
tub-dan o’zgardi. Agar urushgacha ular jahonning asosiy moliyaviy va kredit markazi bo’lgan va kredit oluvchilar, zayomlar,
qimmatli qog’ozlarni tarqatish hisobiga qo’shimcha daromadlar olib
turgan bo’lsalar, endi AQShdan qarzdor bo’lib qoldilar. Urush paytida oltin
zaxirasining katta qismi AQShga o’tib ketdi. Qo’shma Shtatlar bajonudil qarzga
oziq-ovqat, qurol-yarog’, kiyim-kechak, transport vositalari berar, o’z
ittifoqchilarining og’ir ahvolidan foydalanib, o’z mollariga istagancha narx
belgilar va katta foyda olar edi.
Yevropa qit'asidagi munosabatlarda ham tub
(radikal) o’zgarishlar ro’y berdi.
Rossiyaning Yevropa iqtisodiy tuzilmalaridan chetlatilishi shakllangan
qit'a bozorining izdan chiqishiga sabab bo’ldi. Ilgari Yevropa mamlakatlari
Rossiyadan xom ashyo, ko’pgina oziq-ovqat mahsulotlari olar va bu mahsulotlar
bilan aholini hamda sanoatni barqaror ta’minlab turar edi. O’z navbatida,
Yevropa moliyachilari va sanoatchilari o’z sarmoyalarini Rossiya iqtisodiyotiga kiritish hamda katta foyda olish
imkoniyatiga ega edilar.
Ayni paytda,
Avstro-Vengriya imperiyasi yemirilganidan so’ng uning o’rnida katta mamlakatlarga qaram bo’lgan,
iqtisodiyoti kuchsiz bir qator kichik
davlatlar vujudga keldi. Joriy etilgan kuchli bojxona to’siqlari mollar
va sarmoyalarning harakatini qiyinlashtirib qo’ydi. Natijada oldingi Markaziy Yevropa iqtisodiy mintaqasi buzilib
ketdi. Bu esa Yevropa iqtisodiy tartiblari mushtarak tizimini
zaiflashtirdi.
Urush davrida harbiy
sanoat tez sur’atlar bilan
rivojlandi, ishchilar sinfining miqdori va uning Yevropa mamlakatlari ijtimoiy
tuzilishidagi salmog’i ortdi. Ishchilar sinfining manfaatlarini himoya
qiladigan kasaba uyushmalarining ahamiyati kuchaydi. Kasaba uyushmalarining yutuqlaridan biri jamoa
shartnomalarining imzolanishi bo’ldi. Korxona egasi endi ishchilar bilan
o’zaro munosabatlarning barcha masalalarini faqat kasaba qo’mitasi bilan
kelishgan holda hal qila olar edi. Kasaba uyushmalarining roziligisiz oyliklar
kamaytirilishi, birorta ham ishchi ishdan bo’shatilishi, mehnat munosabatlariga
oid birorta ham yangilik joriy etilishi mumkin emas edi.
Bu Birinchi jahon urushining ijtimoiy sohadagi
eng muhim natijalaridan biri edi. Mehnatkashlarning turmush sharoitlari
yaxshilandi. Ammo bu uzoq davom etmadi — urushdan
keyingi inqiroz va ishsizlik ko’plarni bu yutuqlardan mahrum qildi.
Yevropa mamlakatlarida urushdan keyingi davrda ijtimoiy ziddiyatlar yanada
kuchaydi.
Urush jahonda siyosiy
inqirozga sabab bo’ldi. Urushning
talonchilarcha va xalqqa qarshi yo’nalishi keng qarshilik harakatini uyg’otdi.
Bu harakat Versal shartnomasidan keyin yanada kuchaydi. Urush jarayonida keng
xalq ommasining ongida xomxayollikdan real voqelikka burilish ro’y berdi.
Urush butun jahonni qamrab olgandi. Yevropa va
AQSh aholisining ayrim guruhlari foydasi haddan ziyod, xalq ommasining faqirligi esa beqiyos edi. Butun dunyoda xalqlarning
noroziligi kuchayib borardi. Urush oxirida u mavjud tuzumlarga qarshi
ochiqdan-ochiq chiqishlarga aylandi.
Urush paytida II Internatsional
partiyalari va ularning rahbarlari o’z hukumatiarining yonini olib, talonchilik
urushida sherikka aylandilar. Ular o’zlarining internatsionalizm tamoyillariga xiyonat qildilar va xalq
ommasini «o’z millati» himoyasiga chaqirib, qiillatchilik hamda shovinizm
mavqeiga o’tdilar.
Rossiya va Yevropa davlatlari 1918-yil
3-martda Brest-Litovskda
Germaniya bilan tinchlik shartnomasi tuzgan Rossiya urushdan
chiqdi. U barcha mamlakatlarga urushni demokratik
tinchlik bilan, ya’ni hududlarni qo’shib olish va tovonlarsiz, (anneksiya va kontributsiya) tugatish taklifi bilan murojaat
qildi. Germaniya bilan imzolangan shartnoma Rossiya
xalqlariga uzoq kutilgan tinchlikni olib keldi. Sovet Rossiyasi dunyoni bo’lib
olish haqidagi barcha maxfiy shartnomalarni e’lon qildi va ulardan voz
kechganini bildirdi.
Jahon urushidan chiqish, yer haqidagi Dekretni
amalga oshirish, pomeshchiklarning yerlarini bo’lib berish, 8 soatli ish kuni
joriy etish, yillik ta’tillar, kasallik bo’yicha ta’tillar va ijtimoiy himoyaga
oid boshqa ko’pgina tadbirlar aholi-ning katta qismini bolsheviklar tomoniga og’dirdi.
Bularning hammasi Rossiyaga G’arb davlatlari mehnatkashlarining katta qismi
xayrixohligini qozonish imkonini berdi. Ishchilar va ziyolilarning keng qatlami
unda o’z ideallarini ro’yobga chiqarish imkoniyatini ko’rdi.
G’arb davlatlari hukmron doiralari o’z
mamlakatlarida-gi siyosiy harakatlarning bunday yo’nalishga kirishidan cho’chib
qoldilar va bolsheviklar hokimiyatini yo’qotish yo’llarini qidira boshladilar. Ular Rossiyaga qarshi iqtisodiy qamal
e’lon qildilar. Rossiya bilan barcha savdo aloqalarini to’xtatib, uning
iqtisodiyotini izdan chiqarish, ochlik, ishsizlik
tug’dirish, ijtimoiy siyosatini yo’qqa chiqarish, qiyinchiliklarni kuchaytirish
niyatida edilar. Bu niyatlari amalga oshmagach, Rossiyaga qarshi harbiy
intervensiya boshladilar.
Arxangelsk va Murmansk shaharlariga ingliz va amerikalik, Vladivostokka
yapon va amerikalik askarlar tashlandi. O’rta Osiyoga ingliz qo’shinlari
bostirib kirdi, Sevastopol va Odessaga fransuz kemalari
yuborildi. Hammasi bo’lib intervensiyada 14 xorijiy davlat ishtirok etdi.
Ammo G’arb davlatlari hisob-kitoblari va
rejalanning tamoman teskarisi ro’y berdi. Intervensiya rus xalqi vatanparvarlik
tuyg’ularining kuchayishiga sabab bo’ldi. Xonavayron bo’lgan Rossiya Antanta
intervensiyasini bartaraf etish uchun o’zida kuch topdi. Ko’pgina
tarixchilarning fikricha, ayni shu intervensiya rus xalqining bolsheviklar tevaragida jipslashuviga va ular
hokimiyatining mustahkamlanishiga yordam berdi. Interventlar Rossiyada
monarxiya tuzumini tiklash niyatida edilar. Rossiya aholisining 70 foizini
tashkil etuvchi dehqonlar mafkuradan uzoq, shu sababli ular interventlarni qo’llab-quvvatlaydi
va bolsheviklar tuzumini ag’darishga yordam beradi, deb o’ylagan edilar.
Interventlar Rossiyada monarxiya tuzumini qayta tiklash niyatida edilar, ammo
dehqonlar mamlakati chorizmga nafrat bilan qarar edi. Ishchilar va dehqonlardan
iborat bo’lgan, yomon qurollangan, yomon kiyintirilgan va tayyorgarlik ko’rgan Qizil armiya Antanta
armiyalari bilan janglar olib borishga majbur bo’ldi.
Antanta intervensiyasi Yevropa mamlakatlarida Rossiya himoyasi uchun namoyishlar ko’lamini
kengaytirib yubordi. U turli shakllarda namoyon bo’ldi va G’arbiy
Yevropadagi siyosiy inqirozni kuchaytirdi. Fransuz ishchilari ish tashladilar,
siyosiy namoyishlar va mitinglar o’tkazdilar. 1919-yili Parijda bo’lib o’tgan 1
may namoyishida 500 mingdan ortiq kishi ishtirok etdi. Ko’chalarda
barrikadalar paydo bo’ldi, politsiya va askarlar bilan to’qnashuvlar ro’y
berdi.
1919— 1920-yillarda
Angliyada ham Rossiyaga qilingan intervensiyaga
qarshi ommaviy miting va namoyishlar bo’lib o’tdi. Ingliz ishchilari bu
mamlakat himoyasi uchun yalpi ish tashlashga hozir ekanliklarini bayon etdilar.
Angliyadan Rossiyaga qarshi qurol-yarog’ jo’natishning barcha yo’llari
berkitildi.         .
AQSHda ham intervensiyaga qarshi harakat
boshlandi. Bunda ayniqsa amerikalik ishchilar muhim rol o’ynadilar. Mamlakatning ko’pgina yirik shaharlarida AQSHning
intervensiyada ishtirokiga qarshi norozilik mitinglari o’tkazildi. V. Vilson hukumatiga intervensiyani to’xtatish talabi bitilgan
murojaatnoma ostiga imzo to’plash kompaniyasi tashkil etildi. Murojaatnomani
minglab ishchilarni birlashtirgan 90 kasaba uyushmasi qo’llab-quvvatladi.
Intervensiyaga qarshi harakatda Amerikaning taniqli jamoat arboblari faol ishtirok etdilar. Jurnalist Jon Rid
Rossiyadagi voqealarga xolisona baho berilgan «Dunyoni titratgan o’n
kun» asarini yozdi va nashr ettirdi.
Urush G’arbiy Yevropada inqirozni keltirib
chiqardi.  Natijada yirik ijtimoiy va siyosiy larzalar uchun sharoit vujudga
keldi. Yevropa mamlakatlari o’rtasidagi ajralish aniq bo’lib qoldi. Navbatda
turgan muammo esa har bir mamlakatni mulk egalariga va mulksizlarga, boylarga
va kambag’allarga, xalqaro munosabatlarda esa g’oliblar va mag’lublarga bo’lib
tashlagan bu ziddiyatni qanday bartaraf qilish masalasi edi. Yevropa mamlakatlari
rahbarlari oldida turgan nihoyatda muhim
vazifa iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy barqarorlikni ta’minlash bo’lib
qolgandi.
Birinchi jahon urushidan keyin Yevropa
mamlakatlarida vujudga kelgan keskin ijtimoiy ziddiyatlar sharoitida yangi siyosiy kuch — kommunistik partiya paydo bo’ldi.
U urush paytida sotsial-demokrat va sotsialist partiyalar o’rtasida ro’y
bergan bo’linish zaminida tug’ildi. Unga ishchilarning o’ta ekstremist
guruhlari, dehqonlarning bir qismi, kasaba uyushmasi arboblari va demokratik kayfiyatdagi ziyolilarning vakillari kirdilar. Sinfiy
kurash, ishchilar sinfining internatsional birdamligi g’oyalari hamda
inqilobiy yo’l bilan hukumatni ag’darish, proletariat diktaturasini o’rnatishni
o’z siyosatining bosh yo’nalishi qilib olgan
va sinfiy kurashni tarixiy taraqqiyotning asosi deb bilgan bolshevizm
ularni birlashtirib turar edi. Ularning maqsadi iste’molda yalpi tenglikni
ta’minlaydigan jamiyat qurish edi. Keyinchalik amaliyot shuni ko’rsatdiki, bu g’oyalar
xomxayoldan boshqa narsa emas ekan.
Qisqacha mazmuni
•   Birinchi jahon urushigacha Yevropa mamlakatlari —
dunyoning asosiy moliyaviy va kredit markazi;
•   Birinchi jahon urushidan keyin Yevropa mamlakatlari
AQShning yetakchiligini e’tirof etdilar;
•   Birinchi jahon urushi tufayli Yevropa mamlakatlarida
ro’y bergan iqtisodiy va siyosiy inqiroz;
•   1918-yil — Yevropa davlatlari tomonidan Rossiyaning iqtisodiy
qamal qilinishi va harbiy intervensiyaning boshlanishi;
•   Yevropa mamlakatlarida ishchilar vakillaridan iborat
bo’lgan va inqilobiy yo’l bilan hokimiyatni egallab, proletariat diktaturasini
o’rnatishni maqsad qilib qo’ygan kommunistik partiyalarning tashkil topishi.
7-§.
1918-1929-YILLARDA FRANSIYA
XIX va XX
asr chegarasida Fransiyada iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarda tub o’zgarishlar
ro’y berdi. U dehqonchilik-sanoat mamlakatidan sanoat-dehqonchilik mamlakatiga
aylandi. Urush davrida Fransiya sanoati tez sur’atlar bilan rivojlandi.
Sanoatning yangi tarmoqlari, yangi metallurgiya korxonalari, mashinasozlik, elektrotexnika va kimyo zavodlari
vujudga keldi. Urushdan keyin sanoat rivoji uchun qo’shimcha imkoniyatlar paydo
bo’ldi. Elzas va Lotaringiyaning qo’shib olinishi natijasida fransuz
metal-lurgiya sanoatining quvvati 1,5 marta oshdi. Temir rudasi qazib olish bo’yicha
Fransiya Yevropada birinchi o’ringa chiqdi. Saar ko’mir havzasidan foydalanish
huquqi uni 15 yil davomida ko’mir bilan ta’minlar edi. Nihoyat, Germaniyadan
olingan 8 milliard marka tovon puli sanoatni texnologiya jihatidan to’la qayta
qurish imkonini berdi.
 Iqtisodiyotdagi o’zgarishlar fransuz
jamiyatining ijtimoiy tizimi o’zgarishiga
ham sabab bo’ldi. Qudratli banklar paydo bo’ldi, «Mirabo», Rotshildlar
oilasi, aka-uka Lazarlar, Vorms, Malle va boshqalarga qarashli eng yirik banklar
o’z sarmoyalarini ko’paytirdilar, natijada ularning mamlakat hayotiga ta’siri
kuchaydi. Sanoatning yetakchi tarmoqlarida «Reno», «Sitroen», «Pejo»,
«Simka» kabi ulkan kompaniyalar tashkil topdi.
Ammo mamlakatda katta miqdordagi mayda
korxonalar ham saqlanib qolgan bo’lib, ular ham Fransiyaning ijtimoiy-siyosiy
hayotida muhim ahamiyatga ega edi. Kichik korxonalar barcha sanoat
mahsulotining deyarli 50 foizini ishlab chiqarardi. Qishloqda ham kichik va o’rta
hajmli dehqon xo’jaliklari ko’p edi.
Fransuz ishchilari mamlakatda nufuzli siyosiy kuch edilar. Ular uyushgan
holda harakat qilar, o’z huquqlari uchun kurashda katta tajriba to’plagan
edilar. Ishchilar sinfining asosiy tashkilotlari tez sur’atlar bilan ko’payib
bordi. Asosiy kasaba uyushmasi bo’lgan Yalpi Mehnat Konfederatsiyasi (YaMK)
a’zolari soni 1920-yilda 2,5 millionga yetdi.
1920-yil 29-dekabrda Fransiya kommunistik
partiyasi (FKP) tuzilganligi
e’lon qilindi. U 20—30-yillarda so’l kuchlarning
demokratiya, tinchlik va ijtimoiy adolat uchun kurashiga boshchilik qildi.
Fransuz burjuaziyasi jamiyatni
barqarorlashtirish uchun kurash olib bordi. 1919-yil noyabr oyida
Fransiyada urushdan keyingi birinchi parlament saylovlari bo’lib o’tdi. Burjua partiyalari Milliy ittifoq deb nomlangan
saylovoldi uyushmasini tuzdilar. Milliy ittifoq bolshevizmga va ijtimoiy
tartibsizliklarga qarshi kurash, Versal shartnomasiga qat'iy rioya qilish,
ya’ni Germaniyani tovon to’lashga majbur etishni o’z vazifasi deb e’lon qildi.
Aholining katta qismi tomonidan qo’llab-quvvatlangan
Milliy ittifoq katta g’alabaga erishib,
Milliy majlisda deputatlik o’rinlarining uchdan ikki
qismini qo’lga kiritdi. Burjua partiyalari
demokratik va ishchi harakatlariga qarshi kurashda qudratli qurolga ega
bo’ldilar.
Natija tez orada namoyon bo’ldi. Milliy
ittifoqning birinchi hukumati bo’lgan Mileran hukumati ishchilar
harakatiga qarshi ayovsiz kurash boshladi. 1920-yil may oyida
temiryo’lchilar ish tashlashi bostirildi, unga qatnashganlardan 20 kishi ishdan bo’shatildi. Urush davrida qabul qilingan
ijtimoiy islohotlar dasturi birin-ketin yo’q qilindi. Ishchilarga qarshi kurash
milliy miqyosdagi surunkali va tinka
qurituvchi nizoga aylandi. Bu esa mamlakatda siyosiy beqarorlikka sabab
bo’ldi. 14 yil (1919—1933) mobaynida Fransiyada 27 marta hukumat
o’zgardi.
Aleksandr Mileran (1859—1943) — fransuz siyosiy arbobi, advokat.
1920-yilda Fransiya prezidenti qilib saylangan. 1924-yilgi saylovlarda yutib
chiqqan so’l partiyalar hamkorlik qilishdan voz kechganlaridan so’ng
iste’foga chiqdi.
Milliy ittifoq hukumati paytida Fransiya
tashqi siyosatining asosiy yo’nalishi  mamlakatning Yevropa qit’asidagi ustivor
mavqeini mustahkamlash edi. Ana shu maqsadda Fransiya bir qator tadbirlarni
amalga oshirdi va ular mamlakatning Yevropadagi mavqeini ancha mustahkamladi.
Kichik Antanta deb nomlangan va Chexoslovakiya, Ruminiya hamda Yugoslaviyani o’z
ichiga olgan «Sharqiy alyans» tashkil
etilgan edi. Fransiya ular bilan harbiy ittifoq tuzdi. Polsha bilan ham
shunday ittifoq tuzildi. Bu ittifoqlar ochiqdan-ochiq Germaniya va Rossiyaga
qaratilgan edi. Bunga javoban Germaniya bilan Rossiya 1922-yilda, Genuya
konferensiyasi paytida diplomatik munosabatlar o’rnatish haqida
shartnoma tuzdi. Bu ahdlashuv keng miqyosli iqtisodiy munosabatlar o’rnatish yo’lini
ochar edi. Shunday qilib, Germaniya birinchi bo’lib Rossiyani iqtisodiy
jihatdan qamal qilish haqidagi kelishuvni buzdi. Germaniya va Rossiya o’rtasidagi
shartnoma Genuya yaqinidagi Rapallo degan joyda
imzolangani uchun shu nom bilan ataldi. U ikkala mamlakatning ham xalqaro
mavqeini mustahkamladi.
1922-yil yozida Buyuk Britaniya va AQSh tomonidan qo’llab-quvvatlangan
hamda Rapallo shartnomasidan ruhlangan Germaniya har yilgi tovonni to’lashdan
bosh tortdi. Bunga javoban fransuz qo’shinlari
1923-yilning yanvarida nemis iqtisodiyoti ustidan nazorat
o’rnatish va Rur viloyatini Germaniyadan ajratib olish maqsadida bu viloyat
hududiga kirdilar. Ammo Fransiya hukmron doiralarining rejasi amalga oshmadi.
Germaniya hukumati da’vati bilan Rur aholisi ishdan bosh tortdi. Fransiyaga Rur
ko’miri butunlay bormay qoldi. Natijada cho’yan va po’lat quyish keskin
qisqardi. Fransuz franki kursi tushib ketdi. Rurning bosib olinishi ichki siyosiy inqiroz va xalqaro munosabatlardagi
chigalliklar bilan yakunlandi. Fransiyaning Yevropa qit'asida gegemonlik
o’rnatish xayollarini butunlay chippakka chiqarish maqsadida AQSh va Buyuk
Britaniya Germaniya iqtisodiyotini tiklash va Daues rejasi
asosida uning Yevropa siyosiy hayotidagi rolini oshirishga ahd qildilar.
1924-yilgi saylovlarda Milliy - ittifoqdan chiqqan so’l burjua
partiyalari, eng avvalo Eduard Errio
boshchiligidagi radikallar
partiyasi Sotsialist partiya bilan saylov bitimi tuzdi va So’l ittifoqni
tashkil etdi. So’l ittifoq o’z dasturida ijtimoiy sohada ijobiy o’zgarishlar
qilish, Milliy ittifoqning xalqqa qarshi qaratilgan tadbirlarini bekor qilish,
Sovet Ittifoqi bilan diplomatik munosabatlar o’rnatish, Germaniyadan qo’shinlarni
olib chiqish va u bilan yarashish, Angliya va AQSh bilan mustahkam aloqalarni
tiklashni va’da qilgan edi. So’l ittifoq saylovlarda g’olib chiqdi.
Eduard Errio (1872—1957) — Fransiya radikallar partiyasi rahbari.
1924—1925, 1926 va 1932-yillarda mamlakat Bosh vaziri. Jahondagi barcha
mamlakatlar bilan tinch-totuv iqtisodiy va harbiy hamkorlik siyosatini olib
bordi.
So’l ittifoq hukumatini
Eduard Errio boshqardi. U Rossiya bilan yaqinlashish, xalqaro muammolarni tinch
yo’l bilan hal qilish tarafdori, demokrat va tinchliksevar edi. 1924-yil
oktabrida o’ng partiyalarning ashaddiy hamlalariga qaramay Fransiya
bilan Rossiya o’rtasida diplomatik munosabatlar o’rnatildi.
So’l ittifoq tashqi siyosatining asosini G’arb
davlatlarini yarashtirish va Yevropani birlashtirish tashkil etar edi. Bunday
tashqi siyosat olib borilishida o’n to’rt hukumatda uzluksiz tashqi ishlar vaziri bo’lgan Aristid Brianning (1862—1932)
xizmati katta bo’ldi. U muzokaralar va arbitraj vositasida Yevropani
birlashtirish yo’lini tutdi. Uni hozirgacha «Yevropaning otasi» deb
atashadi, uning g’oyalari ikkinchi jahon urushidan keyin birlashgan Yevropani
tashkil etish yo’lida ilk qadam bo’lganligini e’tirof etishadi.
  So’l  ittifoq uzoq davom etmadi. 1925-yilning
aprelida sotsialistlarning qo’llab-quvvatlashidan mahrum bo’lgan Eduard
Errio hukumati iste’foga chiqdi. So’l ittifoq tarqalib ketdi, o’ng partiyalar
esa Milliy majlisda o’zlaricha ko’pchilik ovozga ega emas edilar. Muzokaralar natijasida «Milliy birlik» koalitsion
hukumati tuzildi. Unga o’ng partiyalar qatori radikallarning ham bir qancha vakillari kirdi. Hukumatni Raymon Puankare boshqardi.
Raymon Puankare (1860—1934) — fransuz siyosiy arbobi, advokat.
Maorif va madaniyat, moliya vaziri lavozimlarida ishlagan, bosh vazir va tashqi
ishlar vaziri bo’lgan. 1913—1920-yillarda Fransiya prezidenti bo’lgan.
Puankare inflyatsiyaga qarshi kurash, frankni
barqarorlashtirish va iqtisodiy o’sishni ta’minlashni o’z ichki siyosatining
muhim vazifasi deb e’lon qildi. Hukumat davlat xarajatlarini qisqartirdi, yangi soliqlar joriy etdi va sanoat korxonalariga
imtiyozlar berdi. AQSh va Angliyadan olingan
yirik kreditlar hisobiga frank kursi barqarorlashtirildi. 1926-yilga
kelib davlat daromadlari urushdan keyin birinchi marta xarajatlardan
ortiq bo’ldi. Frank barqaror valyutaga aylandi.
Valyuta-moliya
munosabatlarining barqarorlashuvi fransuz iqtisodiyotining umumiy yuksalishi boshlanganidan dalolat edi.
Tabiiyki, bu urushdan keyingi inqirozni bartaraf etgan jahon iqtisodiyoti
ravnaqining umumiy jarayonlari bilan ham uzviy bogiiq edi. 1925-yilda Fransiya
sanoati mahsuloti hajmi birinchi marta urushdan oldingi darajadan ortiq bo’ldi.
Oradan besh yil o’tgach, 1930-yilda Fransiyada urushlar oralig’idagi eng yuk-sak
sanoat ishlab chiqarishi va savdo hajmi qayd etildi. Fransiya sanoat
taraqqiyoti sur’atlari bo’yicha (yiliga o’rtacha 5%) Angliya va Germaniyani
ortda qoldirib, AQShga yaqinlashdi. O’nlab yangi yirik zavodlar, elektr
stansiyalari, temir yo’llar qurildi. 1924-yildan 1932-yilgacha mamlakat
iqtisodiyotini  barqarorlashtirish davri bo’ldi. Bu davr aholi turmushiga ham
ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Narxlar barqarorlashib, pulning qadrsizlanishi barham
topdi. Bu esa hukumatga aholining bir qator qatlamlari ijtimoiy ahvolini
yaxshilash tadbirlarini amalga oshirish imkonini berdi. 1926-yilda
ishsizlik nafaqasi joriy etildi, keksalik nafaqasi, kasallik, nogironlik va
homiladorlikda yordam puli beriladigan bo’ldi.
Qisqacha mazmuni
• XX asr boshlarida mamlakat sanoati texnologik
jihatdan tamomila qayta qurildi;
•   1919-yil — Milliy ittifoqning saylovlardagi g’alabasi.
Mamlakatdagi siyosiy va iqtisodiy beqarorlik;
•   Tashqi siyosatning bosh maqsadi — Yevropadagi o’z
mavqeini mustahkamlash. Kichik Antantaning (Chexoslovakiya, Ruminiya,
Yugoslaviya, Fransiya) tashkil etilishi;
•   1922-yil — siyosiy inqiroz. Germaniyaning har yilgi tovonni to’lashdan
voz kechishi. Fransiya tomonidan Rur viloyatining bosib olinishi;
•   1924-yil — saylovlarda E.Errio boshchiligidagi so’lchilar
ittifoqining g’alabasi. Rossiya bilan diplomatik munosabatlarning o’matilishi;
• 1925-yil — R. Puankare boshchiligidagi
«Milliy birlik» hukumatining faoliyati. Mamlakat iqtisodiy va siyosiy
hayotining barqarorlashuvi.
8 -§.
1918-1929-YILLARDA BUYUK BRITANIYA
Birinchi jahon urushi Buyuk Britaniyaning
dunyodagi mavqeini tubdan o’zgartirib yubordi. Bir paytlar jahon sanoat
bozorida hukmronlik qilgan Angliya dunyo «sanoat ustaxonasi» rolini to’liq qo’ldan
boy berdi. Ingliz mahsulotlarining eksporti kamayib, import ko’paydi. Angliya
harbiy xarajatlarni to’lashga majbur edi, shu sababli chet el zayom va
kreditlaridan foydalanardi. Natijada
Angliya AQShning asosiy qarzdoriga aylandi (urushgacha AQSh uning asosiy
qarzdori edi). Buyuk Britaniya qarzdan qutulish uchun o’zining chet ellardagi
mulklaridan chorak qismini sotib yuborishga majbur bo’ldi. Davlat
subsidiyalari hisobiga eskirgan korxonalarning qo’llab-quvvatlanishi urushdan
so’ng ingliz sanoatini texnologik qoloqlikka olib keldi.
Bir paytlar Britaniya sanoatining g’ururi bo’lgan
va katta foyda keltirgan sohalarning eskirganligi, ishchi kuchining armiyaga va
harbiy korxonalarga jalb qilinishi, xom ashyo yetishmasligi hamda uskunalarning
ishdan chiqqanligi tufayli ishlab chiqarish pasayib ketdi. Ko’mir qazib olish,
cho’yan ishlab chiqarishning kamayishi, kemasozlikning qisqarishi bu sohalarni
ham turg’unlikka olib keldi. Ammo bir paytning o’zida sanoatning yangi sohalari
bo’lgan avtomobilsozlik, kimyo, aviatsiya, qurolsozlik va harbiy zavodlarni
ta’minlovchi po’lat quyish sohalarida o’sish ro’y berdi.
Urush ingliz monopoliyalari - uchun ulkan foyda
manbaiga aylandi. U ingliz iqtisodiyotining
barcha kuchlarini jamlashni taqozo etdi. Bu esa o’z navbatida sanoatning va
kapitalning birligini kuchaytirdi. Kichik va o’rta korxonalarning majburiy
kooperativlashtirilishi hamda banklarning birlashuvi ro’y berdi. Ayni shu
jarayonda yirik London banklari — «Lloyd»,
«Barklay», «Midlend», «Vestminster» va ingliz bankidan iborat «katta
beshlik» vujudga keldi. Ularning
tasarrufida Angliya pul resurslarining 85 foizi jamlangan edi.
Sanoatda oltita yirik monopoliya paydo bo’ldi. Bular «Royyal Datch
shell» (neft), «lngliz-Eron neft kompaniyasi»
(neft), «Yunilever» (keng iste’mol mahsulotlari), «Imperial kemikl
indastriz» (kimyo sanoati), «Danlop rabbers» (kauchuk, rezina) va «Vikkers»
(qurol-yarog’) edi. Mazkur olti yirik monopoliya amalda ishlab chiqarishning
barcha sohalarida hukmron edi. Beshta eng yirik bank bilan birgalikda ular Angliya ichki va tashqi
siyosatining yo’nalishlarini ham belgilardilar.
Urush ingliz mehnatkashlari boshiga cheksiz
azob-uqubatlar keltirdi. Urush mobaynida aholining turmush darajasi ancha
pasaydi. Ish haqining real darajasi ham pasayib
bordi. Deyarli cheklanmagan ish kuni, favqulodda tezkor ish sur’ati, oz
ish haqi, yomon uy-joy va maishiy sharoitlar, oziq-ovqatlarning yuqori narxlari
o’lim va kasb kasalliklarining yuksak darajada bo’lishiga olib keldi.
Ayni paytda bo’lib o’tgan urush ingliz
mehnatkashlari ijtimoiy ongining yuksalishida katta ahamiyatga ega bo’ldi.
Urush mamlakat yetakchi siyosiy partiyalari  mavqeida katta o’zgarishlarga
sabab bo’ldi. Liberal partiya o’z mavqeini boy bergan bo’lsa, Konservativ va
Leyborist partiyalar o’z mavqelarini mustahkamladilar. Garchi ichki va tashqi
siyosat borasidagi qarashlari bir-biridan unchalik farq qilmasa-da,
leyboristlar mehnatkashlar ommasining
yetakchisiga, konservatorlar esa burjuaziya manfaatlari ifodachisiga
aylandi. 1918-yil dekabrida Liberal partiya yetakchisi D. Lloyd-Jorj (1863—
1945) harbiy zafar to’lqinida tezkor saylovlar o’tkazdi. U xalqqa tinchlik, ijtimoiy islohotlar, urush
aybdorlarini jazolash va’dalarini berdi. Saylov huquqi berilgan
harbiylarning ovozi evaziga g’alaba qozondi. Bu Liberal partiyaning so’nggi muvaffaqiyati edi. D. Lloyd-Jorj hukumati
1922 yilgacha davom etgan bo’lsa-da, ichki va tashqi siyosatda
mag’lubiyatga uchradi. Bundan keyin Liberal partiya hech qachon hukumatni
boshqarish imkoniyatini qo’lga kiritolmadi.
Irlandiyadagi voqealar
Lloyd-Jorjning hokimiyat tepasida
qolish umidlarini tamomila puchga chiqardi. 1922-yil 19-oktabrda hukumat
koalitsiyasiga kirgan Konservativ partiya
yig’ilishida mazkur koalitsiyadan chiqish haqida qaror qabul qilindi.
Shu kuni Lloyd-Jorj qirol Georg Beshinchiga (1865—1936) iste’fonomasini
topshirdi va u darhol qabul qilindi.
Hukumat o’zgarmadi, faqatgina Bosh vazir
lavozimiga Konservativ partiya rahbari Bonar
Lou (1858 — 1923) tayinlandi. Ko’p o’tmay u vafot etdi va uning o’rnini
Stenli Bolduin egalladi. Bolduin Buyuk Britaniya sanoatini surunkali xastalik —
ishsizlik va korxonalarning to’la quvvat bilan ishlamasligidan xalos etmoqchi
bo’ldi. Shu maqsadda erkin tijoratni bekor
qildi va milliy iqtisodiyotni himoya qilish maqsadida bir qator boj
soliqlari joriy etdi. Ammo bu choralar
foyda bermadi va ingliz iqtisodiyotidagi turg’unlik 1929-yilgacha davom etdi. Buning ustiga Angliya 1923-yil oxiriga kelib yana iqtisodiy jihatdan boshi berk ko’chaga
kirib qoldi. Birorta ham partiya undan chiqish yo’lini topa olmadi.
Konservatorlarning boj siyosati ham ko’pchilik siyosiy arboblar tomonidan rad
etildi.
Stenli Bolduin (1867—1947) — Buyuk Britaniyaning 1923-1924,
1924-1929, 1935-1937-yillardagi Bosh vaziri. Fashizm bosqiniga qarshi bee’tibor
siyosat olib borgan.
Britaniya saylovchilari
ham bu siyosatni rad etdilar va 1923-yil
dekabrida bo’lib o’tgan
saylovlarda konservatorlar parlamentdagi nisbatan ko’pchilik mavqeini boy
berdilar. Liberal partiya endilikda muxolif
partiya rolini bajara olmas edi. Ikki partiyali tizimda uning o’rnini
egallaydigan yangi kuch zarur edi. Qirol Georg Beshinchi 1923-yil 23-dekabrda
Leyborist partiyasi rahbari Ramsey Makdonaldga Angliya tarixida birinchi marta
leyboristlar hukumatini tuzishni topshirdi.
Ramsey Makdonald (1866—1937) — Buyuk Britaniya Leyboristlar
partiyasining asoschisi va liderlaridan biri. 1924 va 1929-1931-yillarda
mamlakat Bosh vaziri bo’lgan. 1931—1935-yillarda koalitsion hukumatni
boshqargan.
Ammo leyboristlar hukumati saylov kampaniyasi
mobaynida va’da qilgan eng juz'iy rejalarini amalga oshira olmadi. 1924-yil
8-oktabrda parlamentda Makdonald hukumatiga ishonchsizlik bildirildi. 29-oktabr
kuni esa yangi parlamentga saylovlar bo’lib
o’tdi. Unda konservatorlar g’alaba qozonib, parlamentda 413 o’rin
oldilar (ley-boristlar 151 o’rin, liberallar 40 o’rin oldi).
 Liberal partiya o’rnini
Leyborist partiya egalladi. Nomiga ko’ra
(ingl. Labour — mehnat) u ishchilar partiyasi bo’lsa ham, amalda Buyuk
Britaniya hukmron doiralari manfaatlariga javob beruvchi siyosat olib
borardi. Ingliz ishchilar sinfi Leyborist partiya siyosatiga ta’sir o’tkazishning
samarali vositasiga ega edi. Bu ingliz kasaba uyushmalari (tred-yunionlar) bo’lib,
u ishchilar harakatiga yetakchilik qilardi. Urush paytida ingliz kasaba
uyushmalarining saflari o’sdi va tashkiliy jihatdan takomillashdi. 1918-yilda Angliya kasaba uyushmalari a’zolari
soni 6,5 millionga yetdi (urushgacha 2,5 million edi). Yangi kasaba uyushmalari
paydo bo’ldi, ular ishchilarning turmush sharoitlarini yaxshilash, ish haqini
oshirish uchun yanada faol kurash olib borishni talab eta boshladilar.
Mazkur kuch mamlakat taqdirini keskin burib
yuborish qudratiga ega edi. Kasaba
uyushmalarida tashkilotchi yangi mahalliy rahbarlar (shop-styuardlar —
sex yetakchilari) paydo bo’ldi. Ishchilar
harakatini jipslashtirish va tashkiliy jihatdan mustahkamlash uchun
harakat kengaya boshladi. 1918-yilda uch
eng yirik va nufuzli konchilar, transportchilar va temiryo’lchilar
kasaba uyushmalari o’zaro hamkorlik haqida
Uchlar ittifoqini tuzdilar. Bu ittifoq umumiy talablar ishlab chiqish va
zarur bo’lganda bir paytda ish tashlash maqsadida tashkil etilgan edi.
1918-yil saylovoldi kompaniyasi paytida D.
Lloyd-Jorj «mamlakatni jang maydonlaridan qaytayotgan qahramonlarga munosib»
qilish to’g’risida ko’p gapirdi. Amalda esa bunday bo’lmadi. 1924-yildan keyingi bir necha yilni hisobga olmaganda,
Britaniya iqtisodiyoti butun yigirmanchi yillar mobaynida chuqur
tushkunlik (depressiya) holatida bo’ldi. Angliyani urushdan keyingi tiklash rejasi amalga oshmadi. Ishsizlik
10—11 foiz darajada bo’ldi. D.
Lloyd-Jorj hukumati ishsizlarga, beva va yetimlarga yordam puli berishni
yaxshilaydigan sug’urta siyosati ishlab chiqdi. Ammo ishsizlikni yo’qotadigan
darajada ish o’rinlari yarata olmadi.
Lloyd-Jorj hukumati (1918—1922) Angliyaning
xalqaro mavqeini saqlab qolishga intildi. U Rossiyaning ichki ishlariga qo’pol
ravishda aralashdi. Ingliz qo’shinlari Murmansk va Arxangelsk shaharlariga
kiritildi, mahalliy hokimiyat ag’darildi. 1918-yil yozida ingliz qo’shinlari
Ashxobod va Boku shaharlarini egalladilar va Kaspiy dengizida o’z
flotiyalarini yaratib, dengizdagi barcha qatnovni nazorat ostiga oldilar.
Shuningdek, ular Boku-Batumi temir yo’li ustidan nazorat o’rnatdilar,
Gruziya, Ozarbayjon va Armanistonda mustaqil hukumatlar tuzilishiga ko’maklashdilar.
Angliyaning maqsadi Rossiyani bo’lib yuborish, 1916-yilda Fransiya bilan bitimda
qayd etilgan va 1918-yil 13-noyabrda tasdiqlangan hududlar ustidan o’z
hukmronligini o’rnatish edi. Angliyaning o’zida Rossiyaga qarshi harbiy yurish xalqning keskin noroziligi va
namoyishlariga sabab bo’ldi. Ingliz hukumati qurolli yo’l bilan Rossiya
hukumatini yo’q qilishga urinishdan voz kechishga majbur bo’ldi. Bu esa
Lloyd-Jorj hukumatiga berilgan og’ir zarba edi.
Ammo Angliya Parij
konferensiyasida yirik muvaffaqiyatni
qo’lga kiritdi. Konferensiyada ishlab chiqilgan shartnomaga ko’ra, eng ko’p
harbiy o’lja — mustamlaka hududlar unga tegdi. Angliya Fransiyaning Yevropa
qit’asida hukmron mavqega erishishiga yo’l qo’ymadi, Tinch okeanidagi o’z
mavqeini ham, Yaponiya kabi ittifoqchisini yo’qotish
evaziga bo’lsa-da, saqlab qoldi. Umuman, Versal-Vashington tartibining
yaratilishi uning nazorati ostida va unga qulay yo’nalishda kechdi.
Angliya strategik jihatdan muhim O’rta Yer
dengizi hududida tayanch nuqtasiga ega bo’lishni istar edi. Kipr Angliya
tasarrufida bo’lib, Gretsiyani ham o’z ta’sir doirasiga olish O’rta Yer dengizi
mintaqasi taqdirida Angliyaning rolini oshirib yuborar edi.
Angliyaning rejalarini
Turkiya buzib yubordi. 1920-yilda Izmirning greklar tomonidan bosib olinishi bilan boshlangan grek-turk
urushi 1922-yilgacha davom etdi. Angliya Egey dengizining har ikki tomonida Buyuk Gretsiya davlatini
yaratish niyatida bo’lgan greklarning da’vosini qo`llab-quvvatladi.
Ingliz siyosatining mohiyatini yaxshi tushungan Fransiya va Italiya esa Gretsiyaning kuchayishiga qarshi chiqdilar.
Angliya Birinchi jahon urushidan keyin birinchi marta yakkalanib qoldi.
1922-yil 9-sentabrda
Muddaniya
yaqinidagi jangda grek qo’shinlari
tor-mor etildi va turk qo’shinlari Izmirga kirdi. Angliyaning Turkiyaga qarshi
urushda yordam so’rab Yugoslaviya va
Ruminiyaga qilgan murojaatlaridan natija chiqmadi. U o’ziga qaram
davlatlardan ham rad javobi oldi. Birinchi
jahon urushida g’alaba qozongan Angliya turk milliy-ozodlik harakati
bilan urushda mag’lub bo’ldi.
Grek-turk urushidagi bu mag’lubiyat Lloyd-Jorj
hukumatining ham mag’lubiyati edi. Lloyd-Jorjga qarshi matbuotda ayovsiz
kompaniya boshlandi. Raqiblari uni «urushni yutib, tinchlikni boy berganlikda»
aybladilar. Ammo tashqi siyosatdagi xatolar bilan birga ichki siyosiy muammolar
ham talaygina edi. Mamlakat oldida ulkan iqtisodiy qiyinchiliklar turardi.
Sanoatning ayrim sohalari izdan chiqqan, ishsizlik ko’payib borardi.
Lloyd-Joij hukumatiga hal qiluvchi zarba
Irlandiyada berildi. Urush payti va undan
keyin Angliya va Irlandiya o’rtasidagi
fojiaviy munosabatlar tarixiga yangi bob qo’shildi. 1914-yilda ingliz
parlamenti Irlandiyaga avtonomiya berish haqida bill (qaror) — gomrul qabul
qildi. Ammo urush tufayli uni amalga joriy etish kechiktirildi.
Urush cho’zilib ketgach, irland millatchilarining
toqati toq bo’ldi va ular Dublinda 1916-yili qo’zg’olon ko’tardilar. Angliya
hukumati uni bir hafta ichida bostirdi, ammo qo’zg’olon rahbarlarini qatl etib,
katta xatoga yo’l qo’ydi. Irlandiyaliklar nazdida ular milliy-ozodlik uchun
halok bo’lgan qahramonlarga aylandilar. Parlamentdagi Irlandiya partiyasi «Shinn feyn» («Yolg’iz o’zimiz») deb
nomlangan ekstremistik tashkilotga aylandi.
1918-yilgi saylovlarda
«Shinn feyn» ingliz parlamentining
irlandiyaliklarga ajratilgan barcha o’rinlarini olib qo’ydi. Irlandiyadan
saylangan deputatlar parlament ishida qatnashishdan voz kechdilar va 1919-yil
21-yanvarda o’zlarini mustaqil Irlandiya parlamenti deb e’lon qildilar. «Shinn feyn»ning harbiylashgan qanoti Irlandiya
respublikachilar armiyasiga (IRA) aylandi. Asli kelib chiqishi AQShdan
bo’lgan Edmon de Vaieri (1882-1975) Irlandiyaning birinchi prezidenti
qilib saylandi. Ko’p o’tmay Britaniya armiyasi bilan IRA o’rtasida harbiy
harakatlar boshlandi, unda irlandiyaliklar partizan urushining barcha
usullarini qo’lladilar. Irlandiyaliklarni «Blek end tans» («qora va qahvarang»)
nomi bilan mashhur bo’lgan yordamchi otryadlar qo’llab-quvvatladilar. Ikkala
tomon ham murosaga kelishni istamadi.
1921-yilda Angliya bilan Irlandiya o’rtasida
bo’lib o’tgan yopiq muzokaralar natijasida bitim imzolandi va unga ko’ra
Irlandiyaga dominion maqomi berildi.
Bitim imzolanganidan so’ng ko’p o’tmay yana
fuqarolar urushi boshlandi. Bu safar Irlandiyaning o’zida, bitimni qo’llab-quvvatlagan
mo’'tadil partiyalar bilan Irlandiyaning Britaniya qiroliga qasamyod etishini
bekor qilish va to’la mustaqil davlat tuzish tarafdori bo’lgan ekstremistik
partiyalar o’rtasida qurolli kurash boshlandi. Faqatgina 1933-yilga kelib Irlandiya parlamenti Britaniya qiroliga
qasamyod etish marosimini bekor qildi. Ikkinchi jahon urushi davrida
Irlandiya betaraflik e’lon qildi va 1949-yilda o’z mustaqilligiga
erishdi.
Stenli Bolduin 1924-yilda hukumatga qaytib
keldi va 1929-yilgacha Bosh vazir bo’lib turdi. Iqtisodiyotdagi turg’unlik
hamon bosh muammo bo’lib qolmoqda edi. Ishbilarmonlar va siyosiy arboblar
qachonlardir jahon bozorida Britaniya hukmronligining asosi bo’lgan hamda
Britaniya sanoatining yuksak foyda olishini ta’minlagan tijorat erkinligini
tiklashni talab eta boshladilar. Ammo buning uchun, eng avvalo, ingliz
valyutasining (funt sterling) oltin asosini yaratish lozim edi. Faqat shunday
tadbirgina ingliz pul tizimining oldingi barqarorligini tiklashi mumkin edi.
Ammo hukumat boshqa mamlakatlarning pul birliklariga
nisbatan funtning qiymatini yuksak darajada belgilaganligi tufayli ingliz mahsulotlarining narxlari keskin oshib ketdi, natijada ingliz mahsulotlari
raqobatga bardosh berolmaydigan bo’lib qoldi. Bu esa turg’unlikni yanada
kuchaytirdi va ishsizlikni keskinlashtirdi.
Ingliz sanoatchilari ko’pgina salbiy
oqibatlarga olib kelishi mumkin bo’lgan eng so’nggi choraga qo’l urdilar —
ishchilarning usiz ham past darajada bo’lgan ish haqini qisqartirishga qaror
qildilar. Dastlab ko’mir sanoatidan boshlashga ahd qilindi. Chunki u ingliz
sanoatining energetik asosini tashkil etardi. Ko’mir tannarxining pasaytirilishi boshqa sohalarda ish haqini kamaytirmasdan
tannarxni pasaytirishga olib kelishi mumkin edi. Ammo konchilarning ish haqini
qisqartirishga urinishi barcha ishchilarning keskin noroziligini uyg’otdi.
Hukumat konchilarning ish haqi darajasini saqlab turish uchun tog’-kon
sanoatiga moddiy yordam berishga qaror qildi. Ammo berilgan moddiy yordam
bor-yo’g’i bir yilga yetdi. 1926-yil mayida kon egalari ish haqi
pasaytirilishini e’lon qildi. Bunga javoban Tred-yunionlar Bosh kengashi
(ingliz kasaba uyushmalarining rahbar organi) barcha ishchilarni yalpi ish
tashlashga chaqirdi. 1926-yil 4-mayda Angliyada ishchilarning yalpi ish tashlashi boshlandi. Sanoatning ish tashlagan
sohalarida faoliyat tamomila to’xtadi.
Joylarda harakat kengashlari tuzilib, ular
amalda hokimiyat organlariga aylandilar. Davlat muassasalari yonidagi
namoyishlar ularning ishini qiyinlashtirib qo’ydi. Ish tashlashlar iqtisodiy
doiradan chiqib, siyosiy nizoga aylanishi xavfi tug’ildi. O'sha kunlari turli mamlakatlaming ishchilari ingliz ishchilari bilan
birdam ekanliklarini namoyish etdilar.
Angliyaga jo’natilishi mo’ljallangan yuklarni ortish to’xtatib qo’yildi.
Ish tashlagan ingliz ishchilari jamg’armasiga mablag’lar to’plandi.
Ishchilar o’z harakatlarini g’alabaga qadar
davom ettirishga rozi edilar. Ammo ularning yetakchilari— Leyborist partiyasi ijroiya qo’mitasi va
Tred-yunionlar Bosh kengashi kurash eng qizigan paytda — 1926-yil
12-mayda uni to’xtatishga qaror qildilar. Konchilar 1926-yil dekabr
oyigacha chidadilar, faqatgina barcha imkoniyatlari tugagach, ishga qaytdilar. Angliyaning eng qudratli kasaba uyushmasi—
Konchilar federatsiyasi kurashni davom ettirish imkoni yo’qligiga ishonch hosil
qilgach, ishchilarni o’z ish joylariga qaytishga da’vat etdi.
Ishchi tashkilotlarining
rahbarlari ishchilarning mag’lub bo’lishidan
ko’ra, ularning g’alaba qozonishidan ko’proq qo’rqardilar. Chunki bunday
kurashning siyosiy nizoga aylanib ketishidan nihoyatda cho’chirdilar. Kasaba
uyushmalari rahbarlari Britaniya ijtimoiy-siyosiy tizimining tarkibiy qismiga aylangan va bu tizimni saqlash,
Britaniya iqtisodiyotining barqarorligini ta’minlash borasida ko’proq
tashvishlanardilar.
Qlsqacha mazmuni
•  Birinchi jahon urushidan keyin Buyuk Britaniya «sanoat
ustaxonasi» maqomini yo’qotdi va AQShning asosiy qarzdorlaridan biri bo’lib
qoldi;
•   1918-yil — sanoat ishlab chiqarishining pasayishi, mahsulot
importining ko’payishi;
•   Sanoat
va sarmoyaning birlashuvi (etti yirik sanoat birlashmasi va besh bank mamlakat
ichki va tashqi siyosatini belgilaydi);
•   Lloyd-Jorj hukumati (1918—1922). Uning ichki va tashqi
siyosati mag’lubiyati. Ishsizlikning ortishi, iqtisodiyotning inqirozi.
Rossiyaga qarshi harbiy intervensiyada ishtirok etish, grek-turk urushidagi
maglubiyat;
•   Gomrul haqida bill (Irlandiyaga muxtoriyat berilishi —
1914-yil). Irlandiya xalqining mustaqillik uchun kurashi. Irlandiyaga dominion
maqomining berilishi (1921);
•   Stenli Bolduin (1924—1929) boshqaruvi, iqtisodiyotda
inqirozning davom etishi;
•   1926-yil — yalpi ish tashlash.
9-§. 1918-1929-YILLARDAGERMANIYA
Urush Gemianiyada yetilib turgan ijtimoiy nizolarni keskinlashtirib
yubordi. U german jamiyatining Kayzer
boshchiligidagi oliy tabaqasi bilan nemis mehnatkashlari o’rtasidagi
mavjud jarlikni yaqqol namoyon qildi.
Urush paytida yirik nemis konsernlari, oliy
rutbali harbiylar va Kayzerning yaqinlari
boyib ketdiJar. Germaniya urushda 2 milliondan ortiq qurbon berdi.
Yaradorlar, asirlar va bedarak yo’qolganlar
bilan uning jami yo’qotishi 7,5 million kishini tashkil etdi. Ayni
paytda faqatgina Krupp konsernining daromadi 15 marta oshdi.
Fridrix Krupp — XIX asr boshlaridagi Germaniyaning yirik monopofistlaridan
biri. U 1811-yilda asos solgan po’lat quyish zavodi XIX asr oxiriga kelib yirik
harbiy-metallurgiya konserniga aylandi.
Germaniyaning yirik biznesi urushdan katta
foyda oldi, mamlakatdagi qudratli ijtimoiy,
iqtisodiy va siyosiy kuchga aylandi. Harbiy buyurtmalar va harbiy ishlab
chiqarishdagi chayqovchilik amallari nemis monopolistlarini nihoyatda
boyitib yubordi, ularning saflarini kengaytirib, hukumat siyosatiga ta’sirini
kuchaytirdi.
Mamlakatdagi eng ommaviy
va nufuzli kuch bo’lgan Germaniya
Sotsial-demokratik partiyasi bo’lib yuborildi. Unda uch oqim paydo bo’ldi: o’nglar
— Ebert, Sheydeman, Bernshteyn, Noske; markazchilar
— K. Kautskiy; so’llar — Karl Libknet va Roza Lyuksemburg
boshchiligidagi «Spartak» guruhi. o’nglar mamlakatda tartibning saqlanishi va
parlamentar respublika o’rnatilishi tarafdori edilar.
«Spartak» guruhi esa Kayzer va hukumatni
inqilobiy yo’l bilan ag’darib tashlash, ishchilar rahbarligida sotsialistik
jamiyat qurish uchun kurash olib borardi.
1919-yil yanvarida Berlinda inqilobiy harakatlar qonli
yakunlandi. Sotsial-demokratik
hukumat Berlin ishchilarining chiqishlarini kuch bilan bostirdi. Kommunistik
partiyaning rahbarlari Roza Lyuksemburg va Karl Libknext ham o’ldirildi.
Bu voqea 1919-yil 15-yanvarda ro’y berdi.
Endi Germaniya hukmron doiralari o’z
hokimiyatlarini ochiq shaklda, qiyinchiliksiz yanada mustahkamlash imkoniga ega
bo’ldilar. 1919-yil 19-yanvarda bo’lib o’tgan Ta’sis majlisiga saylovlarda ko’pgina burjua partiyalari muvaffaqiyat
qozondilar.
Milliy Majlis tomonidan 31-iyulda qabul
qilingan va 1919-yil 1-avgustda kuchga kirgan Veymar konstitutsiyasi burjua-demokratik
yo’nalishga ega edi. Unda xususiy mulk «muqaddas va daxlsiz» deb e’lon qilindi.
20 yoshdan boshlab erkaklar va ayollar uchun yalpi saylov huquqi joriy etildi,
so’z, yig’ilishlar, matbuot erkinligi e’lon qilindi, umumxalq so'rovi
(referendum) o’tkazish mo’ljallandi. Hukumat parlamentda ko’p o’rin olgan
partiyalar tomonidan tuzilar va parlament oldida mas'ul edi. Kansler prezident
tomonidan tayinlanar, ammo parlamentga hisob berardi.
Ikki palatadan iborat bo’lgan qonun
chiqanrvchi hokimiyat ta’sis etildi. Quyi palata
— Reyxstag yalpi ovoz berish yo’li bilan saylanar, yuqori palata —
Reyxsrat o’lka va viloyatlar vakillaridan iborat
boiar edi.
Reyxsrat veto huquqiga
ega bo’lgan nazorat organi edi. Ijroiya hokimiyati rahbari — prezidentga
favqulodda keng vakolatlar berilgandi.
U mamlakat qurolli kuchlari Reyxsverning bosh qo’mondoni hisoblanar, chet
ellarda davlat nomidan faoliyat olib borar, vazirlar va kanslerni tayinlar va
ishdan bo’shatar edi. U reyxstagni tarqatib yuborish
va yangi saylovlar belgilash huquqiga ham ega edi.
Reyxsver (nem. Reich — davlat va Wehr — mudofaa) —
1919—1935-yillarda Germaniya qurolli kuchlari. 1919-yilgi Versal tinchlik
shartnomasi asosida tashkil etilgan. 1935-yil 16-martda Germaniya bir tomonlama
tarzda Versal shartnomasining harbiy moddalarini bekor qildi va yalpi harbiy
majburiyatni joriy etdi.
Konstitutsiyaning 48-moddasi prezidentga
favqulodda dekretlar chiqarish, ya’ni mamlakatni dekretlar vositasida
boshqarish, majburlash choralarini qo’llash, konstitutsiyaning muhim moddalari
amaliyotini to’xtatib qo’yish huquqini berar edi. Amalda ijroiya hokimiyati
diktatura o’rnatish uchun konstitutsiyaviy asoslarni qo’lga kiritgandi.
Prezident vakolatlari uni qonun chiqaruvchi
hokimiyatdan yuksakka qo’ygan, u reyxstagga ham bog’liq emas edi, chunki yalpi
ovoz berish yo’li bilan 7 yilga saylanardi.
Veymar konstitutsiyasi davlatdagi rahbarlik
roli burjuaziyaga o’tganligidan dalolat edi. Ammo yirik yer egalari —
pomeshchiklar ham o’zlarining kuchli mavqelarini saqlab qolgandilar.
Germaniyada e’lon qilingan burjua-demokratik
respublikasi burjuaziya siyosiy hukmronligining eng to’liq shakli edi.
Veymar konstitutsiyasi burjuaziyaning siyosiy hukmronligini o’rnatgan bo’lsa-da,
Germaniya demokratik kuchlarining ham muhim yutug’i bo’ldi.
Sotsial-demokratik partiya rexstagda ko’pchilik
o’ringa ega bo`lmasa ham, Germaniya hukmron doiralari hokimiyatni
sotsial-demokratlar qo’liga topshirishga qaror qildilar. Germaniya
sotsial-demokratik partiyasi (GSDP) raisi Fridrix Ebert mamlakat
prezidenti qilib saylandi, partiya boshqaruvi a’zosi Filipp Sheydeman
esa kansler etib tayinlandi.
Fridrix Ebert (1871—1925) — Germaniya siyosiy arbobi. 1912-yildan
reyxstag deputati. 1918-yildan reyxskansler. 1918-yilgi Noyabr inqilobini
bostirishda ishtirok etgan. 1919-yilda Germaniya prezidenti qilib saylandi.
Filipp Sheydeman (1865-1939) - 1903-1918, 1920—1933-yillarda
reyxstag deputati bo’lgan. 1919-yilda Veymar respublikasining birinchi
hukumatini boshqardi. Fashist diktaturasi o’rnatilgach, Daniyaga ko’chib o’tdi.
Respublika qurilishi muhokamasi davom
etayotgan bir paytda sotsial-demokratlar boshchiligidagi hukumat ikki muhim qadam qo’ydi. Dastlab Bavariya sovet
respublikasi tor-mor qilindi. Bu voqea 1919-yil 1-mayda ro’y
berdi. So’ngra yangi hukumat vakillari
Parijda Versal tinchlik shartnomasini imzoladilar.
Ammo oradan ko’p o’tmay sotsial-demokratlarni
Germaniya xalqini aldashda ayblab, Versal shartnomasi bilan bog’liq barcha
kulfatlarning sababchisi deb qaray boshladilar. Monarxiyani tiklash tarafdori
bo’lgan o’ta o’ng guruhlar ham eski tartiblarning va yo’qotilgan imtiyozlarning
qayta tiklanishidan umidvor edilar. Ular 1920-yilning 12-martidan 13-martiga
o’tar kechasi reaksion qo’shinlarning
qoldiqlariga tayanib, davlat to’ntarishi qilishga urinib ko’rdilar. Prus
yunkerlari vakili, monarxiyachi Kapp o’zini kansler
deb e’lon qildi va Milliy Majlisni tarqatib yubordi. Hukumat Berlindan
qochib ketdi. Ammo 12 million ishchi va
xizmatchining Germaniya bo’ylab yalpi ish tashlashi isyonchilarni
chekinishga majbur qildi.
1920-yilda yangi
konstitutsiya asosida respublikada reyxstagga
saylovlar bo’lib o’tdi. Saylovlar sotsial-demokratlar uchun kutilmagan natija
bilan yakunlandi. Ular uchun berilgan ovozlar miqdori ikki baravar kamaydi.
Ayni paytda konstitutsiyaviy monarxiya e’lon qilish tarafdori bo’lgan
partiyalar uchun berilgan ovozlar miqdori keskin oshdi.
Urush bilan  bog’liq ulkan sarf-xarajatlar, urushdan keyingi iqtisodiy
inqiroz, shuningdek, davlat xarajatlarining bir necha bor o’sishi narxlarning
oshishiga va nemis markasi kursining
pasayishiga olib keldi.
Germaniya hukumati va ommaviy axborot
vositalari pulning qadrsizlanishini va tovon to’lashni bir-biriga bog’lab,
inflyatsiyaga asosiy sabab tovon toiash ekanligini uqtirishga urindilar. Ammo bu to’g’ri emas edi. Inflyatsiya Versal
shartnomasiga qadar boshlangan, tovon pulining miqdori esa belgilanmagan va
muntazam toianmas edi. Tovon pulining birinchi hissasi 1921-yilning yozida
to’landi. 1922-yil iyul oyigacha yana bir necha bor arzimas miqdorda hissalar
toiandi. Shundan so’ng tovon toianmay qo’ydi.
Germaniya rahbarlari qaysarlik bilan «marka kursi barqarorlashganidan
keyingina tovon puli toianishi mumkin», deb
ta’kidlab keldilar. Markani barqarorlashtirish uchun esa Germaniyaga zayom
berilishi va tovon puliga moratoriy e’lon qilinishi zarurligini
aytdilar.
Fransiya hukumati Germaniya Versal
konferensiyasi qarorlarini bajarmayotganligini e’lon qildi va 1923-yil
yanvarida Reyn viloyatini bosib oldi. Bunga javoban Germaniya hukumati tinch
qarshilik ko’rsatish yo’lini e’lon qilib, ko’mir qazib olish va jo’natishni to’xtatib
qo’ydi. Korxona egalariga va ishchilarga yetkazilgan zarar uchun yordam puli
berib turildi. Bu esa, o’z navbatida, inflyat-siyani
yanada kuchaytirdi. Ommaviy ishsizlik Rurdan boshlab butun mamlakatga
yoyildi, davlat xazinasi bo’shab, soliq tushumlari keskin kamayib ketdi.
Rurdagi nizo Germaniya iqtisodiyotini ogir
ahvolga solib qo’ydi. Mamlakatda valyuta chayqovchiligi, yalpi ishsizlik,
ochlik va faqirlik avj oldi, ishlab chiqarish izdan chiqdi. Hamma joyda
boshboshdoqlik hukmron edi. Yangi inqilobiy toiqin kuchayib borardi. 1923-yil
yozi va kuzida Germaniyada ommaviy g’alayonlar va ochlarning
isyonlari avj olib ketdi. Avgust oyida bo’lib o’tgan uch kunlik yalpi
ish tashlash hukumat iste’fosiga sabab bo’ldi. Tyuringiya va Saksoniyada
sotsial-demokratlar va kommunistlar ishtirokida ishchi hukumatlari tuzildi. O’z-o’zini
mudofaa ishchi tashkilotlari — qisman qurollangan ishchi guruhlari, nazorat qo’mitalari
tashkil etildi. Ko’p joylarda sovetlar vazifasini bajaruvchi harakat qo’mitalari
vujudga keldi. 1923-yil  oktyabr oyida Gamburg shahrida E. Telman
(1886—1944) boshchiligida amalga oshirilgan qurolli qo’zg’olon
politsiya tomonidan bostirildi.
Reyn viloyatida Germaniyadan ajralib chiqish
va mustaqil Reyn Respublikasi tuzish uchun ayirmachilik harakati avj olib
borardi. Unga Kyoln shahri burgomistri, GFRning bo’lajak kansleri Konrad fon
Adenauer boshchilik qildi.
1923-yil 8-noyabrda Gitler boshchiligidagi qurolli natsistlar guruhi
Bavariyaning amaldagi diktatori tomonidan tashkil
etilgan majlis zaliga bostirib kirdi. Adolf Gitler «xalq inqilobi»
amalga oshirilganligini e’lon qildi. Ertasi kuni politsiya namoyishga chiqqan
natsistlarni tarqatib yubordi. Isyon shu tariqa yakun topdi. 11-noyabr kuni
Gitler va Lyudendorf qamoqqa olindi.
Germaniya iqtisodiyotini izdan chiqarish
AQSh rejasida yo’q edi. Shu sababli Amerika hukumati vaziyatni o’zgartirishga
qaror qildi. AQShning taklifi bilan amerikalik bankir, general Daues
boshchiligida ekspertlar komissiyasi tashkil etildi.
Komissiya Germaniyaning tovon to’lovlarini tartibga solish rejasini
ishlab chiqdi. Uning takliflari 1924-yil 16-iyulda Londonda bo’lib o’tgan
mamlakatlar konferensiyasida qabul qilindi.
Daues rejasiga ko’ra Germaniya sanoatini chet
el zayomlari va kreditlari yordamida, shuningdek, Germaniya va Rossiya o’rtasidagi
savdoni rivojlantirish yo’li bilan tiklash ko’zda tutilgandi. Reja bo’yicha Germaniya
1924—1925 byudjet yilida g’olib davlatlarga oltin bilan 1 milliard marka tovon
to’lashi kerak edi. Keyingi yillarda to’lov
miqdori yiliga 2,5 milliardgacha ko’payishi ko’zda tutilgandi.
Asta-sekin toiovlar kamaytirilib, Germaniya iqtisodiyotining ahvoliga ko’ra
amalga oshirilishi moijallangan edi. Bu shart qabul qilingan taqdirda AQSh
Fransiyaning qarzlaridan voz kechishini
bildirdi. Fransuzlar bu rejani qabul qildilar va 1925-yilda so’nggida
fransuz askari Rurdan chiqib ketdi.
Daues rejasi qabul qilingach,
Germaniyaga Amerika sarmoyasi to’xtovsiz
oqib kela boshladi. AQShda Germaniya sanoatini zaruriy xom ashyo bilan
ta’minlovchi qo’shma korxona tashkil etildi. Germaniyaning o’zida ham Amerika
kompaniyalari o’z sho’balarini ochib, yangi turdagi mahsulotlarni ishlab
chiqara boshladi. 1925-yildan 1930-yilgacha
AQSh Germaniya iqtisodiyotiga 10 milliard dollar sarmoya
kiritdi. Bu esa Germaniya iqtisodiyotining tez sur’atlar bilan yuksalishi uchun
zamin yaratdi.
Xorijiy sarmoya yordamida Germaniya sanoatchilari
sanoatni tamomila qayta tikladilar va zamonaviylashtirdilar. Sarmoya va
ishlab chiqarishni birlashtirish va markazlashtirish tez sur’atlar bilan
davom etdi.  Germaniyada kimyo, po’lat
quyish va boshqa sohalarda ulkan monopol birlashmalar (IG Farbenindustri, «Po’lat tresti» va boshq.) vujudga keldi. 1930-yilda
bunday yirik konsernlar soni 2100 taga yetdi. Xo’jalik
sohasi, transport, gazeta-jurnallar, kinostudiyalar, ko’ngilochar ermaklar,
sport ularning tasarrufida edi. Iqtisodiyot va jamoatchilik fikrini belgilashda ular
hal qiluvchi mavqega erishdilar.
Germaniya iqtisodiy taraqqiyotda katta
muvaffaqiyatni qo’lga kiritdi. Veymar respublikasi yirik burjuaziyaning boyishi
va sanoatning rivojlanishi uchun nihoyatda qulay sharoitlar yaratgan ideal
siyosiy ustqurma bo’lib chiqdi. Davlat iqtisodiy yuksalishni faollashtirish
maqsadida o’zining byudjet mablagiaridan o’rinli foydalandi.
Veymar respublikasi eski
sarmoya sohiblari guruhini boyitibgina
qolmay, yangi sanoatchilarning paydo bo’lishiga ham imkoniyat yaratdi. Masalan,
1925-yilda tashkil etilgan «IG Farbenindustri» kimyoviy mahsulotlar
ishlab chiqarish bo’yicha Yevropadagi eng
yirik trestga aylandi. Germaniyaning butun kimyo sanoati uning
tasarrufida edi. 1926-yilda tashkil
etilgan birlashgan «Po’lat tresti» barcha temir va poiatning 40 foizini,
ko’mirning 25 foizini ishlab chiqarardi.
1928-yilda Germaniyada 1913-yilga nisbatan 5
barobar ko’p elektr energiyasi, 7 barobar ko’p avtomobil, 32 barobar ko’p
alyuminiy ishlab chiqarildi. Shu yili Germaniya kimyo mahsulotlari ishlab
chiqarish bo’yicha dunyoda birinchi va poiat ishlab chiqarish bo’yicha ikkinchi
o’rinni egalladi. 1929-yilda Germaniya 16 mln. tonna poiat ishlab chiqardi
(Angliya — 10 mln., Fransiya — 10 mln.), mashinalar eksporti bo’yicha dunyoda
ikkinchi o’rinni oldi.
Germaniya biznesi iqtisodiy hayotda hukmron
mavqega erishdi va endi u mamlakatga o’z irodasini o’tkazishi mumkin edi.
Germaniya monopoliyalari o’zlarining siyosiy hukmronliklarini o’rnatishga
kirishdilar.
1924-yil may oyida reyxstagga bo’lib
o’tgan saylovlarda Veymar koalitsiyasiga kirgan partiyalarning vakillari 11 mln. ovoz oldi. 1924-yil
dekabriga kelib ular 18 mln. ovoz oldilar va parlamentda mutlaq ko’pchilik mavqeiga erishdilar.
1925-yilda sotsial-demokratlardan saylangan prezident Ebert vafot etdi. Yangi
prezident saylovlarida Birinchi jahon urushida Germaniya armiyasi bosh qo’mondoni
bo’lgan, ashaddiy konservativ monarxiyachi, Kayzer monarxiyasining sodiq
tarafdori feldmarshal Paul Gindenburg katta farq bilan g’alaba qozondi.
Gindenburgning prezident qilib saylanishi mamlakatda reaksion va konservativ kuchlarning ta’siri kuchayib borayotganidan
dalolat berar edi.
Gindenburg Paul (1874-1934) - 1925-yildan Germaniya prezidenti,
1914-yildan general-feldmarshal. 1933-yil 30-yanvarda Gitlerga hukumat tuzishni
topshirib, hokimiyatni fashistlar qo’liga berib qo’ydi.
Germaniya tarixining 1923-yildan 1929-yilgacha
bo’lgan davrini Nemis xalq partiyasi rahbari Shtrezeman davri deb atash
mumkin. U 1923-yil avgustidan noyabriga qadar kansler bo’lib turdi, ammo
1929-yilda vafot etguniga qadar bir qancha hukumatlar davrida og’ishmay tashqi
ishlar vaziri lavozimini bajardi. Uning dasturi oddiy edi: Germaniya G’arb
davlatlari bilan yarashish yo’lini qidiradi, Sharqda esa o’zining azaliy
hududlari qaytarib berilishini talab qiladi.
Gustav Shtrezemanning asosiy yutug’i Lokarno
bitimi edi. 1925-yil oktabr oyida G. Shtrezemanning taklifiga binoan
Angliya (Ostin Chemberlen), Fransiya (Aristid Brian), Germaniya (G. Shtrezeman)
va Italiya tashqi ishlar vazirlari Lokarno (Shveysariya) shahrida uchrashdilar.
Sobiq dushmanlar muzokaralar stoli atrofida Yevropada yangi tartiblar o’rnatish
haqida kelishib oldilar. Fransiya va Germaniya Versalda belgilangan o’zaro
chegaralarning qonuniyligi va buzilmasligini tasdiqladilar. Angliya va ltaliya
bu bitimning kafolatchisi bo’ldi. Tomonlardan biri shartlarni buzgan taqdirda
yoki Germaniya harbiylardan xoli Reyn viloyatiga qo’shin kiritgudek bo’lsa,
ular harbiy yo’l bilan tartib o’rnatish majburiyatini oldilar. Bundan tashqari,
Fransiya, Belgiya va Germaniya chegarasida Angliya
bitimning kafolatchisi sifatida ekspeditsiya korpusini saqlab turishga
rozi bo’ldi. Germaniyaning sharqiy chegaralari bo’yicha bunday bitim ishlab
chiqilmaganligi sababli bu yo’nalishda u istagan ishini qilishi mumkin edi. Germaniya Millatlar Ligasiga kirishga, Fransiya
esa Versal shartnomasida belgilangan
muddatdan besh yil oldin, 1930-yilda Reyn viloyatidan o’z
qo’shinlarini olib chiqishga rozilik bildirdi.
Ayni paytda Germaniya Versal
tartibini yo’qotish va ittifoqchilar nazorati ostidan xalos bo’lishga
intilmoqda edi. 1929yilda Daues rejasi Yung (amerikalik yirik bankir,
«Jeneral elektrik» kompaniyasi prezidenti) rejasi bilan almashtirildi.
Bu rejaga ko’ra, tovon to’lovlari yanada
kamaytirildi, uni tamomila to’xtatish shartlari kiritildi, Germaniya ustidan
barcha turdagi xorijiy nazorat va kuzatuv bekor qilindi. Urushdagi mag’lubiyat
va Versal shartnomasini imzolaganidan o’n yil keyin Germaniya uning barcha
cheklashlarini bartaraf etdi va yana mustaqil, ulkan Yevropa davlatiga aylandi.
Germaniyadagi konservativ kuchlar tashqi
siyosat maydonidagi bu yutuqlardan ruhlanib, mamlakatda tartib va barqarorlik o’rnatish
talablari bilan chiqdilar. Ularning fikricha, buning uchun hech qanday to’siq
bilan cheklanmagan kuchli hokimiyat, shuningdek, mamlakatda kuchli diktatura o’rnata
oladigan va demokratiya bilan bogiiq o’yinlarga barham beradigan kuchli shaxs
lozim edi. Germaniyaning tojsiz qirollari hisoblangan yirik magnatlar mana
shunday kuchli shaxs topilsa, unga butun hokimiyatni topshirishga tayyor
edilar.
Germaniyada Veymar respublikasi davrida vujudga kelgan
siyosiy va iqtisodiy vaziyat yana
bir siyosiy kuchni — o’ta o’ng,
reaksion va agressiv o’nalishga
ega bo’lgan, Natsional-sotsialistik ishchi partiyasi deb nomlangan fashizm
partiyasini shakllantirdi.
U 1919-yilda Myunxen shahrida
vujudga keldi va o’sha paytda
Germaniya ishchi partiyasi deb ataldi. Adolf Gitler ham unga a’zo bo’lib kirdi.
1920-yil oktyabrida, hali oz sonli ekanligida, Germaniya natsional-sotsialistik
ishchi partiyasi (GNSIP) deb nomlandi. O’sha yili partiya rahbari Xorst
Vessel o’ldirilgach, uning o’rnini Gitler egalladi.
Adolf Gitler (haqiqiy
familiyasi Shiklgruber) 1889-yilda Vena shahrida avstriyalik kichik bojxona
amaldori oilasida dunyoga keldi.
U rassom bo’lishni orzu qilgan bo’lsa-da, otasi vafot etganidan so’ng
tayinlangan yetimlar uchun nafaqa talim olishi uchun kamlik qildi. U plakatlar
chizib, tirikchilik o’tkazdi.
Natsistlar partiyasi
rahbarligini egallagach, Gitler marksizmni
yo’qotish, Versal shartnomasini bekor qilish uchun kurashni partiyaning rasmiy siyosiy strategiyasiga aylantirdi. o’sha
yili partiya oq doira ichiga qora svastika rasmi tushirilgan bayroqlar bilan
ommaviy namoyishlar o’tkaza boshladi.
Natsional-sotsialistlar 25 banddan iborat
partiya dasturini qabul qildilar. Dasturda Versal shartnomasini
bekor qilish, Avstriya va Germaniyani birlashtirish, yahudiylami nemis
fuqaroligidan mahrum etish, agrar islohotlar o’tkazish, yer-mulk
chayqovchiligini taqiqlash, harbiy daromadlarni musodara qilish, ulkan
kartellar ustidan davlat nazorati o’rnatish, yirik universal magazinlarni
tugatib, ularning o’rniga kichik do’konlar qurish kabi bandlar bor edi.
Natsistlar, shuningdek, nafaqalarni ko’paytirish,
barcha uchun yetarli turmush sharoitlari yaratish, onalik va bolalikni himoya
qilish, barcha fuqarolarning huquq va majburiyatlarda tengligi, bolalar
mehnatini taqiqlash va sportni rivojlantirish kabi va’dalarni ham unutmagan
edilar. Ammo asosiysi dasturning tashqi
siyosat qismida edi. U ochiqdan-ochiq agressiv va ig’vogarona ruhda
bitilgandi.
Natsistlar dasturi barcha nemislarni bir
davlatda— Buyuk Germaniyada birlashtirishni talab etardi. Bu esa nemislar
yashaydigan hududlarni — Chexoslovakiya, Avstriya, Polshaning bir qismi,
Belgiya, Gollandiya, Boltiqbo’yini Germaniyaga qo’shib olishni bildirardi. Dasturda «yerlar» va «mustamlakalar» zarurligi
ilgari surilib, ular go’yo Germaniya aholisini zarur oziq-ovqat
mahsulotlari bilan ta’minlash va ortiqcha aholini joylashtirish uchun lozim bo’lishi
ko’rsatilgan edi. AQSh ham, Angliya va Fransiya ham bunga e’tibor bermadi va
fashistlarga jiddiy yondoshmadi.
1923-yilda yirik sanoatchi G. Stinnesning mablag’iga
fashizm yo’nalishidagi «Fyolkisher Beobaxter» kundalik gazetasi tashkil
etildi. Natsizm dasturini va ularning shakllangan mafkurasini targ’ib qiluvchi
boshqa davriy nashrlar ham chiqa boshladi. Hujumkor guruhlar (HG) tashkil
etildi. Bu harbiylashtirilgan tashkilotlar o’z a’zolarini oziq-ovqat va kiyim
bilan ta’miinlar edi. Keyinchalik ularga ma’lum miqdorda pul ham bera boshladi.
1924-yilda bu tashkilotlar a’zolari o’zlarining jigarrang askarlik kiyimlarini
kiyib oldilar. Hujumkor guruhlaming vazifasi «natsional-sotsializm
dushmanlarini» jismonan yo’q qilish edi. Ular mamlakatda avj olgan terror va
dahshatning asosiy quroliga aylandilar.
1923-yilda Gitler hokimiyatga kelishga tayyor
ekanligini ko’rsatib qo’ymoqchi bo’ldi. 1923-yil 9-noyabrda u Bavariyada davlat to’ntarishi qilishga urindi, hukumat ag’darilganligini e’lon qildi. Bir guruh
tarafdorlari bilan Berlinga yurish boshladi.
Ammo fashistlarning gali hali kelmagan, qonuniy tuzum hamon kuchli edi.
Gitler va uning tarafdorlari qamoqqa olindi. U 13 oy qamoqda yotib, fashizm mafkurasining bosh asari bo’lgan «Mayn
kampf» («Mening kurashim») kitobini yozdi.
Shunday qilib, Germaniyada mamlakatning
urushdan oldingi holatini tiklashni talab etish bilan cheklanmay,
ochiqdan-ochiq mustamlakalar va hududlarga da’vogarligini bayon etgan, faqat
dunyoviy hukmronlik sharoitidagina amalga oshirish mumkin bo’lgan talablami
ilgari surgan siyosiy partiya paydo bo’ldi.
Qisqacha mazmuni
•  Birinchi jahon urushi yillarida yirik nemis
sanoatchilari nihoyatda boyib ketdilar;
•  1919-yil 11-avgust — Veymar konstitutsiyasi qabul qilindi;
•  1919-yil — Fridrix Ebert mamlakat prezidenti qilib saylandi;
•  20-yillar — ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning keskinlashuvi. Inflyatsiyaning o’sishi,
yalpi ishsizlik, iqtisodiyotning inqirozi;
• Daues rejasi (1924-yildan boshlab) bo’yicha
Germaniyaga AQSh kreditlari va zayomlarining berilishi;
•   Zayomlar hisobiga sanoatning qayta tiklanishi va
zamonaviylashtirilishi;
•   1923—1929-yillar — Shtrezeman hukmronligi yillarida tashqi siyosat;
•   1929-yil — Versal shartnomasi tomonidan belgilangan
cheklashlarning to’la bekor qilinishi; Natsional-sotsialistik
partiya faoliyati va fashizm mafkurasining mamlakatdagi targ’iboti. Hujumkor
guruhlarning (HG) tashkil etilishi.
10-§.
1918-1929-YILLARDA ITALIYA
Birinchi jahon urushida Antanta tomonida
ishtirok etgan Italiyada anchagina o’zgarishlar ro’y berdi. Harbiy buyurtmalar
og’ir sanoatning rivojlanishiga,
yengil sanoatning bir qadar jonlanishiga sabab bo’ldi. Italiya garchi sanoat taraqqiyoti jihatidan rivojlangan industrial davlatlar darajasiga yetmagan bo’lsa-da,
agrar mamlakatdan industrial-agrar mamlakatga aylandi.
Italiyada mamlakat iqtisodiy hayotida muhim o’rin
tutgan, sanoatni rivojlantirishda katta ahamiyatga ega bo’lgan yirik sanoat
monopoliyalari shakllandi. «Fiat», «Breda», «SNIA»,
«Ilva», «Terni», «Arsa» va «Montekatini» kabi iqtisodiy gigantlar
Italiya sanoatining o’zagini tashkil etgan avtomobilsozlik, qora metallurgiya,
konchilik va kimyo sanoatida hukmron mavqega erishdilar. Ayni paytda umumiy
soni 120 mingga yetgan kichik korxonalar ham mamlakat iqtisodiy hayotida katta
o’rin egallardi. Ularda 800 mingdan ortiq ishchi ishlardi.
Italiya iqtisodiyotining o’ziga xos
jihatlaridan biri qishloq xo’jaligining
nihoyatda qoloq ekanligi edi. 40 ming yirik zamindor 10 mln. gektar
yerga ega bo’lsa, 2,5 mln. dehqonning bor-yo’g’i 6 mln. gektar yeri bor edi.
Dehqonlarning yarmi yersiz bo’lib, yirik zamindorlardan dala ijara olishga
majbur qilingandi. Ijara uchun dehqon hosilning yarmini berardi. Qishloq xo’jaligida
chorikor — dehqon asosiy kuch edi. Italiya janubi, Sitsiliya hamda
Sardiniya orollari ayniqsa qoloq edi. Bu yerda 10 ming gektardan ortiq
yerga ega bo’lgan zamindorlar saqlanib qolgandi.
Italiya iqtisodiyoti katta harbiy xarajatlarni
ko’tara olmadi. Ichki davlat qarzlari to’rt yil ichida uch barobar ko’paydi.
Bundan tashqari, Italiya o’z ittifoqchilaridan ham anchagina qarzdor bo’lib
qoldi. Natijada soliqlar keskin oshib ketdi, pul qadrsizlandi. Pulning qiymati
1920-yilning oxiriga kelib 1914-yilga nisbatan besh barobar pasaydi. Birinchi
ehtiyoj mahsulotlarining narxi dahshatli tarzda o’sib bordi. Urushdan keyingi
dastlabki yillarda ro’y bergan ocharchilik mamlakat aholisi boshiga ko’p
kulfatlar keltirdi.
Boshqa Yevropa
mamlakatlarida bo’lganidek,
Italiyada ham urush ijtimoiy va siyosiy ziddiyatlarni
nihoyatda keskinlashtirib yubordi. Urushga qarshi kayfiyatlar kuchayib
bordi, mag’lubiyat tuyg’usi paydo bo’ldi.
1916-yilda Antanta mamlakatlari bilan
imzolangan maxfiy bitimga asosan Italiya bir qator hududlarni o’ziga qo’shib
olish maqsadida urushga kirgan edi. Ammo Parij tinchlik
konferensiyasida Angliya va Fransiya o’z va’dalarini bajarishdan bosh tortdilar. Italiya faqat Janubiy Tirol va Adriatika
sohilidagi Triest portini olishga muyassar bo’ldi. Bundan boshqa talablari
rad etildi. Italiya «g’oliblar ichidagi mag’lub»
vaziyatida edi. Urushning bunday yakunlanishi mamlakatdagi siyosiy
inqirozni yanada chuqurlashtirib yubordi. 1919-yil kuziga kelib mamlakatdagi
vaziyat nihoyatda keskin tus oldi.
Urushdan keyin Italiyada ro’y bergan o’tkir
siyosiy kurashda liberal islohotlar o’tkazishga qodir va siyosiy inqirozni
Germaniyadagi Veymar respublikasi singari burjua-demokratik tuzumini o’rnatish
bilan hal etadigan yetakchi siyosiy partiya yo’q edi.
1919-yilda katoliklarning ommaviy harakati asosida Xalq partiyasi («Popolari») tashkil etildi. Yirik sarmoya vakillari, yer egalari, cherkov xizmatchilari va mamlakat aholisining bir qismi mazkur
partiyaga qo’shildi. Bu unga xalqchil partiya ko’rinishini berdi. Partiya
dasturidagi ikki band uning saflariga mehnatkashlarning anchagina qismini va
eng avvalo, dehqonlarni jalb etdi. Dasturda zamindorlarning bir qism yerini
mablag’ hisobiga olib, uni dehqonlarga bo’lib berish, shuningdek, mehnat uchun
adolatli haq to’lash va’da qilingan edi. Ammo Xalq partiyasi siyosiy hayotda
sezilarli o’rin egallay olmadi.
1919—1920-yillar Italiya tarixiga «qizil ikki
yillik» sifatida kirdi. Kasaba uyushmalari rahbarligida bu yillarda misli ko’rilmagan
miqyosda ish tashlashlar, narx-navoning oshishiga qarshi ommaviy chiqishlar bo’lib
o’tdi.
1920-yilda kurash o’z cho’qqisiga chiqdi. lsh
tashlashlarda 2,5 mln. kishi qatnashdi. Shimoliy Italiyada ishchilar zavod va
fabrikalarni egallab olib, uch hafta mobaynida o’z nazoratlari ostida ushlab
turdilar. Ular ishlab chiqarishni yo’lga qo’ydilar, barcha yirik korxonalarni
muhofaza ostiga olgan Qizil gvardiya tuzdilar. Armiya o’z betarafligini e’lon
qilgach, hukumat uni xalqqa qarshi yuborishga botinmadi. Dehqonlar va shahar
aholisi ishchilarga xayrixohlik bilan qarab, yaqindan yordam berdi.
Hukumat va korxona egalari jiddiy yon
berishlarga majbur bo’ldilar. 8 soatli ish kuni qonunlashtirib qo’yildi,
narxlarning o’sishini kompensatsiya qilish maqsadida ish haqiga qo’shimchalar
e’lon qilindi. Chorikorlar tashkilotlari zamindorlarni ishga yollashning qulay
shartlariga ko’ndirdilar. Parlament mamlakat janubidagi dehqonlar tomonidan
egallangan yerlarning bir qismini qonunlashtirib berdi.
1920-yil kuzida Italiya mehnatkashlari
hokimiyat tepasiga kelish imkoniyatiga ega edilar. Ammo ommaviy xalq harakatini uyushtiradigan va aniq maqsadga
yo’naltiradigan kuch topilmadi. Ishchilar sinfining yetakchi partiyasi —
1892-yilda tashkil topgan Italiya sotsialistik partiyasi (ISP) ichki
kelishmovchiliklar tufayli kuchsizlangan edi. Italiya kasaba uyushmalari ham
xuddi shu ahvolda edi. Ammo ikkala
ishchilar tashkiloti ham ijtimoiy va siyosiy o’zgarishlardan ko’ra, mavjud
tuzumni saqlab qolish haqida ko’proq qayg’urardi.
Natijada ISP uch oqimga bo’linib ketdi:
inqilobiy harakatlarga tamomila qarshi, mavjud tuzumni asta-sekinlik bilan isloh qilish tarafdori bo’lgan Turati
va D' Aragon boshchiligidagi o’ng oqim; inqilobiy so’zlar va da’vatlarni
ko’p ishlatuvchi, ammo uni amalga oshirish uchun hech ish qilmagan
maksimalistlar oqimi; uchinchi oqimni «Ordine nuovo»
(«Yangi oqim») guruhi boshqarardi. U keyinchalik mamlakatdagi nufuzli
siyosiy kuchga aylandi.
«Ordine nuovo» guruhi
Turin universitetining sotsialist talabalari
— Antonio Gramsfti, Palmiro Tolyatti, Umberto Terrachini, Franchesko
Miziano va Anjela Taska tomonidan 1912-yilda tashkil etilgan edi. Ular
dadil harakatlar tarafdori edilar.
Kam sonli bo’lishiga qaramasdan, «Ordine
nuovo» guruhi tez orada mashhur bo’lib
ketdi. 1921-yil yanvarida u ISP tarkibidan chiqdi va o’zini Italiya
kommunistik partiyasi (IKP) deb e’lon qildi. 1921-yil may oyida bo’lib o’tgan
parlament saylovlarida Italiya kommunistlari 15 deputatlik o’rnini egallab,
dastlabki g’alabani qo’lga kiritdilar.
Mamlakat hukmron doiralari kommunistik
to’ntarish xavfini sezib, uning oldini olish va fashistik
to’ntarishni amalga oshirishga ahd qildilar.
Terroristik totalitar tuzum ramziga aylangan
«fashizm» atamasi Italiyada tug’ilgan va u italyanchada «bog’lam, dasta» degan ma’noni anglatadi. Bu atama 1919-yilda, frontdan qaytgan sobiq
askarlar o’z manfaatlari himoyasi uchun «Fashi
di kombattimento» («Quroldoshlar uyushmasi») deb nomlangan tashkilot
tuzgan paytda tug’ilgan. Bu harakatni Benito Mussolini (1883—1945) boshqardi.
Mussolini Romanya viloyatida temirchi oilasida
dunyoga keldi. Oz muddat o’qituvchilik qildi, so’ngra ishdan haydalib, ishchi
bo’lib yollandi. Benito Mussolinining sotsializmdan fashizmga o’tish yo’li
amalda burjuaziya parlamentarizmidan hafsalasi pir bo’lgan, Birinchi jahon
urushidan keyin turmushini yaxshilash orzulari sarobga aylangan va urush
natijalaridan kayfiyati buzilgan ko’pchilik italyanlarning fashist mafkurasiga
og’ishining inikosi edi.
Mussolini terroristlarning ishchi va dehqonlar
yig’ilishlarini tarqatadigan, ishchilar harakati faollarini kaltaklaydigan,
shtreykbrexerlarni qo’riqlaydigan mahalliy guruhlarini tuzdi. Politsiya va
huquqni muhofaza qilish organlari fashistlarning chiqishlarini qo’llab-quvvatladi. Hukmron doiralar ularga ochiqdan-ochiq minnatdorlik
bildirardi. Fashistlar Shimoliy Italiyadagi ko’pgina rayonlarning mahalliy
munitsipalitetlarini nazorat qila boshladilar. Italiya boshqaruvning yangi
shakllarini o’rnatishga chaqirayotgan yangi lider — Mussoliniga ega bo’ldi.
Italiyada fashizmning
tezda muvaffaqiyat qozonishiga, shubhasiz, Mussolinining shaxsiy sifatlari
katta ahamiyatga ega bo’ldi. U
qadimgi rimliklarda «dohiy» ma’nosini beruvchi «duche» so’zini o’ziga unvon
qilib oldi. Uning rahbarligidagi fashizm
ramzlarga, marosim va afsonalarga ega bo’lgan o’ziga xos dinga aylandi.
Qora ko’ylakli armiya tuzildi. Mussolini saroylar ayvonidan odamlaming ko’p
ming kishilik yig’inlariga qarata yorqin va jonli nutqlar bilan murojaat qilar
edi. U o’z nutqida yirik magnatlarning mehnatsiz daromadlarini, amaldorlarning
suiiste’mollarini, birorta ham muammoni hal etishga qodir bo’lmagan parlamentni
fosh etar, bularning hammasini bartaraf etishga va Italiyaning qadimgi ulug’vorligini
tiklashga va’da berardi.
Sehrlangan omma buni jondildan olqishlar va
«Boshla bizni, duche» deya baqirardi. Mussolini milliy tiklanishga da’vat
etardi. U Italiyaning barcha kulfatlari sababchisi parlament tuzumi ekanligini
ta’kidlar, bu tuzumni sotqinlikda va korrupsiyada ayblardi.
Uning fikricha, Italiyada
yangi tartib — «postliberal», «post marksistik», «postdemokratik», o’ziga xos yangi,
italyancha «milliy
sotsializm» hukmron bo’lishi zarur edi. Mussolinining «milliy sotsializm» dasturiga ko’ra,
davlatning mohiyati o’zgarishi, u mehnat va sarmoya o’rtasidagi hamkorlik
shakliga, «korporatsiya»ga aylanishi lozim edi. Mehnat va sar-moyaning samarali o’zaro ta’siri natijasida
Italiya yagona korporatsiyaga aylanishi,
barcha sarmoya egalari va ishchilar, zamindorlar
va dehqonlar bir oila a’zolari sifatida ishlashlari targ’ib qilinardi. Albatta,
bunda demokratik va progressiv kuchlar
siyosiy hayotdan quvilishi kerak edi.
Qisqa muddatda barcha og’ir muammolarni hal
etishni va’da qilayotgan Mussoliniga minglab odamlar ishondilar.
1919—1921-yillardagi
ichki kurash burjuaziyani mamlakatda
«tartib» o’rnata oladigan kuchli hokimiyat qidirishga majbur qildi. Fashistlar bu maqsadga eng mos keladigan kuch
edilar. 1920-yilning kuzidan boshlab fashist tashkilotlari tez ko’paya bordi.
Ular zavodlarga ham bordilar va u yerda o’z kasaba uyushmalarini tashkil
etdilar. Qishloqlarda yirik zamindorlar va badavlat dehqonlar kuchi bilan
amalda fashistlarning qurolli to’dalariga aylangan «o’z-o’zini mudofaa
otryadlari» tuzildi.
Italiya sotsialistik
partiyasi (ISP) va Umumiy mehnat konfederatsiyasi (UMK) 1921-yil
3-avgustda fashist rahbariyati bilan «totuvlik
pakti»ni imzolab, katta xatoga yo’l qo’ydilar. Bu paktga ko’ra,
ikkala tomon ham bir-birini tanqid qilishdan voz kechdi. Fashistlar ishchi
tashkilotlarining qo’llab-quvvatlashi
tufayli yetakchi siyosiy kuchga aylandilar.
Fashistlar shiddat bilan hokimiyat sari
intildilar. 1921-yil may oyidagi saylovlarda ular parlamentda 35 o’ringa ega bo’ldilar.
1922-yil kuziga kelib, ko’pgina munitsipalitetlar ustidan nazorat o’rnatdilar.
Mamlakatning Emiliya, Toskana va
Lombardiya kabi eng nufuzli
viloyatlari ham fashistlar nazorati ostiga o’tdi. 1922-yil oktabrida
ular o’z vakillariga bir necha vazirlik
lavozimini berish talabi bilan hukumatga
murojaat qildilar. Rimga yurish qilish uchun tayyorlanish maqsadida
fashist guruhlarining yalpi safarbarligi e’lon qilindi.
Qirol fashist isyoniga qarshi armiyani
qo’llash huquqini beradigan farmonni imzolashdan bosh tortdi. Buning o’rniga 29-oktabr
kuni u Milanga telegramma yo’llab, Mussoliniga bosh vazir bo’lishni taklif
qildi. Bunga e’tiroz belgisi sifatida vazirlar mahkamasi iste’foga chiqdi, Mussolini esa Rimga keldi. Tarafdorlari uni
qadimiy shahar ko’chalarida hukumat boshlig’i sifatida gulduros
qarsaklar bilan kutib oldilar. «Rimga yurish» hokimiyatni egallash bilan
yakunlandi.
Yuzaki qaraganda, Mussolini hokimiyatga
qonuniy yo’l bilan kelgandi. Chunki qirol istagan paytida bosh vazir tayinlash
huquqiga ega edi. Ammo Mussolini tarafdorlari parlamentda ozchilik edilar: 420
deputatlik o’rnidan bor-yo’g’i 35 tasi fashistlarga tekkandi. Hokimiyatni
bunday osongina egallashning ortida hukmron doiralar, yirik sanoatchilar,
moliyachilar va zamindorlarning manfaatlari yotardi. Ular mamlakatdagi
demokratik kuchlarga qarshi kurashda Mussolinidan zarbdor kuch sifatida
foydalanishni o’ylagan edilar.
Dastlabki davrda yetarli kuch to’play olmagan
Mussolini demokratik partiyalar, kasaba uyushmalari va muxolif matbuot bilan
murosa qilib keldi. Uning hukumati koalitsiya
asosiga qurilgandi: 1923-yil aprelgacha Xalq partiyasi bilan, 1924-yilning oxirigacha Liberal partiya bilan hamkorlik qildi.
Mussolini Benito (1883-1945) - 1922-1943-yil-larda Italiyaning fashist
diktatori. 1919-yilda fashist partiyasini tuzdi. 1922-yilda mamlakatda
hokimiyatni egallab oldi va fashist diktaturasi o’rnatdi. 1945-yilda harbiy
tribunal hukmi bilan qatl etilgan.
Italiyaning yangi dohiysi
shaxsiy hokimiyatini mustahkamlash
uchun tadbirlar belgilab, shiddatli va qat’iy tarzda
ishga kirishdi. Konstitutsiyaga zid ravishda partiya rahbariyati
a’zolaridan iborat Katta fashist kengashini tuzdi. Kengash amalda parlamentga
taqdim etiladigan barcha dekretlar va qonunlar loyihasini, hukumatdagi o’z
a’zolari orqali esa hukumat faoliyatini nazorat qilar edi. 1922-yil
23-noyabrda qirol va parlament Mussoliniga cheklanmagan hokimiyat berdi. Endi u vazifalarga tayinlash
tartibini ham belgilar edi. Shundan keyin barcha amaldorlar va davlat xizmatchilari fashist partiyasi a’zolari bo’lishi
yoki partiya rahbarlari roziligi bilan tayinlanishi zarurligi belgilab qo’yildi.
1924-yil oxirida Mussolinining tazyiqi
ostida parlament saylov qonunini
o’zgartirdi. Yangi qonunga ko’ra, saylovlarda eng ko’p ovoz olgan partiya
(kamida 25 foiz ovoz) deputatlar palatasida o’rinlarning uchdan ikki qismini olar edi. 1924-yilgi saylovlarda
fashistlar katta g’alabaga erishdilar va deputatlar palatasini to’la o’z
nazoratlari ostiga oldilar. Bu imkoniyatdan ular mamlakatdagi qonun chiqaruvchi
parlament hokimiyatini uzil-kesil bartaraf etish uchun foydalandilar. 1925 va
1926-yillarda qabul qilingan bir qator qarorlar Mussoliniga amalda yakka
hukmronlik o’rnatish imkonini berdi. 1926-yilda boshqa siyosiy
partiyalar tarqatib yuborildi. Yil oxiriga kelib, Italiya bir partiyali
diktatorlik davlatiga aylantirildi.
Italiya diktatori o’zining mamlakatdagi
hokimiyatini mustahkamlash yo’lida yana bir muhim qadam qo’ydi. Mussolini bilan
katolik cherkovi o’rtasida imzolangan
Lateran bitimlari Vatikan bilan Italiya davlati o’rtasida totuvlik o’rnatdi.
Italiya armiyasi papaga qarashli yerlarni bosib olgan 1860-yildan beri cherkov
davlatga dushmanlik ko’zi bilan qarar edi. Papalar amalda faqat Vatikan
doirasida qolgan edilar. 1929-yilgi bitim papani
Vatikanning dunyoviy hukmdori deb e’tirof etdi. Italiya hukumati musodara
qilingan yerlar uchun pul to’lashga rozi bo’ldi. Davlat katolitsizmni milliy
din deb e’tirof etdi, cherkov mulkini soliqlardan ozod qildi va cherkovga nikoh
qonunlarini belgilash huquqini berdi.
  Shunday qilib, Italiyada g’arbdagi birinchi totalitar tuzum
tashkil topdi. Bu tuzum iqtisodiy qayta qurish sohasida nihoyatda katta
vazifalarni ilgari surdi. Fashist davlati mamlakatdagi butun ijtimoiy va
iqtisodiy hayotni qamrab oladigan
«korporativ tartib» yaratishni rejalashtirgan edi. Bu  tartibning asosiy tamoyillari Katta fashist kengashi tomonidan
1927-yilda qabul qilingan «Mehnat xartiyasi»da bayon
etilgan edi. U ishlab chiqarish muammolarini birgalikda hal etish uchun kasaba
uyushmalarini va ishbilarmonlarni teng asosda korporatsiyalarda birlashtirishni
nazarda tutardi. Ishbilarmonlar va ishchilar bir tashkilotning teng huquqli
a’zolariga aylanardilar. Xalq xo’jaligining sanoat, qishloq xo’jaligi, savdo,
banklar, transport kabi sohalariga mos keladigan 22 korporatsiya tuzildi.
Bu beso’naqay tashkilotning tepasida
Korporatsiyalar milliy kengashi turardi.
Unga ishbilarmonlar va ishchilar vakillaridan tashqari fashist partiyasidan
vakillar ham kiritilgandi. Korporativ tizim «ijtimoiy inqilob» g’alabasini anglatibgina qolmay, «iqtisodiy hayotga yangicha
rahbarlik» namunasi ham bo’lishi zarur edi. Fashizm ishlab chiqarish vositalari va qurollariga, xususiy mulk
tamoyillariga tajovuz qilmadi, aksincha, hamisha ularning o’zgarmasligini
ta’kidlab keldi. Italiyaning barcha yirik monopoliyalari o’z mavqelarini
saqlabgina qolmay, uni yanada mustahkamladilar.
Shu bilan birga, iqtisodiyotda davlat
sektorining majburiy rivojlantirilishi
fashizmning o’ziga xos belgilaridan biridir.
Mamlakat iqtisodiy hayotini boshqarishni davlat qo’liga olib berishni
ta’minlaydigan ikki muassasa tuzildi. Sanoatni tiklash instituti (STI) yirik
davlat trestiga aylandi. U cho’yan
eritishning 90 foizini, po’lat ishlab chiqarishning 70 foizini,
mashinasozlik mahsulotining 25 foizini o’z qo’liga olgandi. Italiyaning butun
tijorat floti, fuqaro aviatsiyasi, telefon aloqasi, avtomobil yo’llari unga
qarardi. Boshqa hukumat muassasasi — Suyuq yoqilg’i bo’yicha milliy boshqarma (SYoMB) gaz qazib olishning 75
foiziga, sun'iy kauchuk ishlab chiqarishning 100 foiziga va neftni qayta
ishlash zavodlarining 30 foiziga egalik qilardi.
Korporatsiya, xususiy
mulk va davlat sektori — totalitar fashist
tuzumining iqtisodiy tuzilishi ana shulardan iborat edi. Uning tepasida zo’ravon
totalitar siyosiy apparat ish olib borar, bu tizimni hayotga tadbiq etish bilan
shug’ullanardi.
Qisqacha mazmuni
•   1918-yil — Italiyaning industrial-agrar mamlakatga aylanishi. Yirik monopolistik birlashmalarning
tashkil etilishi. Qishloq xo’jaligining qoloqligi;
•   1919-yil — narxlarning oshishi,
inflyatsiya, ishsizlik, ijtimoiy va siyosiy muammolaming keskinlashuvi;
•   Mussolini va mamlakatda
fashizmning yoyilishi;
•   1922-yil — fashistlarning hokimiyat tepasiga kelishi, Yevropada
birinchi totalitar tuzumning o’rnatilishi;
Mamlakat iqtisodiyotining korporativ tartibi
yaratilishi.
11-§.
1918-1929-YILLARDA AMERIKA QO’SHMA SHTATLARI
Birinchi Jahon urushi natijasida AQSh dunyodagi yetakchi davlatga aylandi. Amerika
kompaniyalan Yevropa mamlakatlariga ulkan miqdorda va yuqori narxlarda harbiy
jihozlar, qurol-yarog’ va oziq-ovqat urush olib borish uchun kredit oldilar va
urushdan so’ng AQSh oldida qarzdor bo’lib qoldilar. Amerika kompaniyalari urush davrida jami 35 mlrd. dollardan
ortiq sof daromad oldilar. Bundan tashqari, Yevropadagi 20 mamlakat
AQShdan 10 mlrd. dollar qarzdor bo’lib qoldi. Ular har yili AQShga kamida 1
mlrd. dollardan to’lab turishlari
lozim edi.
Mamlakatda ishlab chiqarish hajmi o’sdi. Ayrim
sohalar — avtomobilsozlik, rezina, kimyo,
po’lat quyish sanoatlari, shuningdek, kemasozlik, elektrotexnikada ayniqsa yuqori natijalarga erishildi. Ular AQSh
sanoatining o’zagini tashkil qildilar. Olti yil ichida— 1914-yildan 1920-yilgacha
mamlakat milliy boyligi 2,5 baravar oshdi. 1920-yilda AQShda butun dunyoda ishlab chiqarilgan yalpi mahsulotning
47%i yaratildi. Boshqa ayrim ko’rsatkichlar bo’yicha AQShning yutuqlari yanada
salmoqliroq edi. Mamlakatda dunyodagi jami avtomobillarning 80%i, neftning 67%i
ishlab chiqarilardi. Amerika floti urush davomida 10 baravarga o’sdi. AQSh
Angliya qatori dunyodagi yetakchi dengiz davlatiga aylandi. Jahon oltin
zapasining qariyb 50%i AQShning oltin xazinasi saqlanuvchi Fort-Noksda
jamlandi. AQSh jahonning moliyaviy markazi, jahon bozorining poydevoriga
aylandi.
Birinchi jahon urushidan so’ng millionlab
oddiy amerikaliklarning ahvoli deyarli o’zgarmadi.
Yirik sarmoya daromadlarining o’sishi ularning moddiy ahvoliga hech
qanday ta’sir ko’rsatmadi. Jamiyatning boy va qashshoq tabaqalari daromadlari orasidagi farq aql bovar qilmas darajaga yetdi.
Buning oqibatida mamlakatda ish tashlashlar avj oldi, ishchilar
sinfining faolligi jihatidan AQSh G’arb mamlakatlari orasida yetakchi o’ringa
chiqdi.
Urushdan keyingi dastlabki yillardayoq AQSHda
mamlakat tanxidagi eng shafqatsiz va keng
miqyosli qatag’on avj oldirildi. 1918-yil mayida AQSh hukumati «Da’vatkorlik
to’g’risidagi hujjat»ni e’lon qildi. Unga ko’ra mamlakatdagi mavjud
tuzum to’g’risida bildirilgan barcha salbiy fikrlar jinoiy deb e’lon qilindi.
Bunday ayb bilan qamoqqa olingan har qanday odamga 10 ming dollar jarima solish
yoki 20 yil muddatga qamoq jazosi ko’zda tutildi. Ushbu hujjatga ko’ra 2 ming
kishi hukm qilindi. o’zgacha fikrlovchilarga nisbatan jismoniy tazyiq qo’llash Amerika huquqni muhofaza qilish
idoralari faoliyatida odatiy holga aylandi. 1919-yil hujjati «sindikalizm»ni,
ya’ni sanoatdagi xususiy mulkdorlikni qoralovchi har qanday davatlarni man
etardi. o’zgacha fikrlashda shubha qilingan
taraqqiyparvar arboblarga qarshi sud jarayonlari uzluksiz o’tkazila boshlandi.
1920-yil yanvarida AQSh politsiyasi
70 shaharda taraqqiyparvar tashkilotlarning a’zolariga qarshi tadbir
uyushtirdilar. 10 mingdan ortiq kishi qamoqqa olindi. Xuddi shu yili kasaba
uyushmalari harakati faollari sanalgan italiyalik muhojirlar — Sakko va
Vansetti qamoqqa olindilar. Ular bankni o’g’irlash va politsiyachini o’ldirishda
ayblandilar. 1927-yilda ular elektr kursida qatl qilindilar. Faqat Ikkinchi jahon urushidan so’ng ularga soxta guvohliklar
asosida ayb qo’yilgani ma’lum bo’ldi.
20-yillar o’rtasiga kelib AQShda o’zgacha
fikrlovchilar va so’l tashkilotlarga barham
berildi. Radikal g’oyalari bilan farq qiluvchi so’l yo’nalishdagi kasaba
uyushmalari — Jahon sanoati ishchilari deyarli tugatildi (1917-yilda uning saflarida
100 ming a’zo bor edi, 1922-yilga kehb faqat 1000 ta a’zo qoldi). Hukumat
tomonidan amalga oshirilgan qatag’on AQShdagi so’l harakatning tanazzuliga olib
keldi. Ular asosiy fuqaroviy huquqlaridan — tashkilotchilik, so’z erkinligi,
matbuot erkinligi va namoyishlar erkinligidan mahrum qilindilar. Amerika
ishchilar harakatining asosiy quroli
hisoblangan ish tashlashlar 1926-yilga kelib deyarli barham topdi.
20-yillarda AQShda boshlangan yangi ishlab chiqarish - texnika inqilobi o’zi bilan birga yangi
ijtimoiy puch xayollarning oqimini olib
keldi. 1922-yilda AQShda ishlab chiqarishning
o’sishi boshlandi. Avtomobilsozlik, samolyotsozlik, radio,
elektrotexnika sanoatlari jadal sur’atlarda rivojlandi. o’sish yangi texnikaviy
asosda, eng yangi texnika uskunalari,
konveyer tizimi, standartlashtirish, modernlashtirish usullarini
keng tadbiq etish yo’li bilan amalga oshirildi. Ishlab chiqarishda yangi fan va
texnika kashfiyotlari, seriyali ishlab chiqarish usuli keng qo’llanila
boshlandi. Ishlab chiqarishda aql bovar
qilmas o’sish ro’y berdi. 1927-yilga kelib AQShda yiliga 7 mln. avtomobil
ishlab chiqarilardi. Avtomobilsozlikning o’sishi keng shosse yo’llarining
barpo etilishiga turtki bo’ldi, shahar va
qishloq qurilishimng rivojlanishiga ta’sir ko’rsatdi. Ishlab
chiqarishing o’sishi Amerika monopoliyalariga ulkan daromadlar keltirib,
ularning raqobatbardoshligini oshirdi.
Iqtisodiyotdagi jadal o’sish o’z qo’llarida
katta iqtisodiy va siyosiy hokimiyatni
jamlagan ulkan ishlab chiqarish va moliya birlashmalarining tashkil
topishiga olib keldi.
Avtomobilsozlikda uch
yirik kompaniya — «Ford», «Jeneral Motors»
va «Kraysler» butun avtomobil sanoatini o’ziga bo’ysundirdi. Kimyo sanoatida
«Dyupon» firmasi, po’lat quyish sanoatida «Po’lat tresti» hukmronlik qildi.
Banklarning hukmronligi ayniqsa beqiyos bo’ldi. Morgan va Rokfeller nazorati ostidagi olti yirik bank mamlakatdagi jami
sarmoyaning yarmidan ortig’ini nazorat qildi. Amerikaning
barcha yirik moliya va sanoat kompaniyalari birgalikda mamlakat ichki va tashqi siyosatini, Amerikadagi butun
siyosiy tizimni nazorat qildilar. Ular Amerika davlat siyosatining
shakllanishiga hal qiluvchi ta’sir ko’rsatdilar.
20-yillarda mamlakat
siyosiy hayotida yangi sharoitga
moslashishga erishgan Respublikachilar
partiyasi muhim rol o’ynadi. 1920-yildagi prezidentlikka saylovlarda
Demokratlar partiyasi magiubiyatga uchradi va Oq uyni respublikachilar
egalladilar. Ular Oq uy va Kongressda 1932 yilgacha hukmronlik qildilar. Bu
davrda prezidentlik kursida U. Garding (1921—1923),
K. Kulij (1923-1924 va 1925-1929) va G. Guver (1929-1932)
o’tirdi. Bu davr Amerika iqtisodiyotining gullab-yashnash (prosperiti) davri bo’ldi.
Unga U. Garding asos soldi. 1922-yilda u qo’shimcha
foyda solig’ini, narx-navo ustidan nazoratni bekor qildi va
kompaniyalarga ishchilar bilan munosabatlarda to’liq erkinlik berdi.
Garding Uorren (1865—1923) — Respublikachilar partiyasidan
saylangan AQShning 29-prezidenti.
Kulij Kalvin (1872—1933) — Respublikachilar partiyasidan saylangan
AQShning 30-prezidenti. Kulij boshchiligidagi hukumat Germaniya harbiy va
ishlab chiqarish qudratining tiklanishiga ko’maklashdi.
Guver Gubert Klark (1874—1964) — Respublikachilar partiyasidan
saylangan AQShning 31-prezidenti. Guver hukumati ham Germaniya sanoa-tining
tiklanishiga ko’maklashdi.
U. Garding ishini davom
ettirgan K. Kulij 1925-yilda: «Amerikaning
ishi — tijorat», deb e’lon qildi. Bu jumla Amerika hukmron doiralarining bosh
tamoyiliga aylandi. Ishlab chiqarish
Amerika jamiyati taraqqiyotini harakatlantiruvchi kuch hisoblanib, u tinimsiz o’sishi
va boyliklar yaratishi, ularning bir qismi AQShdagi qashshoqlikka barham berishga sarflanishi lozim edi. Agar Yevropada
ijti-moiy muammolarni ijtimoiy islohotlar yo’li bilan hal qilishga
uringan bo’lsalar, AQShda boshqa yo’ldan borildi. Bu yerda tadbirkorlik
faoliyatining o’sishi, yuqori tabaqalarning
boyishi bevosita qashshoqlikning tugatilishiga olib kelishi lozim edi.
Bu ijtimoiy falsafa boylar boyigani sari, boylikning bir qismi shubhasiz
qashshoqlarga ham tegadi, degan qarashdan
kelib chiqqandi. Ushbu falsafa tarafdorlari Amerikada ro’y berayotgan o’zgarishlarni
ro’kach qildilar. 1928-yilda Amerikada 28 mln. avtomobil bor edi, ya’ni
Amerikadagi deyarli har bir oila XX asrning bu
ardoqli kashfiyotiga egalik qilish imkoniyatini qo’lga ki-ritgandi.
Avtomobillashtirish Amerika maishiy hayotining muhim omili hisoblanardi.
«Hamma g’ildiraklarga, hamma narsa gildiraklar uchun» shiori amerikaliklarning
eng suygan shiori edi. Shu bilan birga,
iste’mol mollari — radiopriyomniklar, elektr jihozlari, yo’lovchilar
samolyotlari, tayyor kiyim-kechak ishlab
chiqarish ham jadal rivojlandi, mamlakatni yalpi telefonlashtirish
amalga oshirildi. Tovarlarni kreditga sotish keng yo’lga qo’yildi, bu esa
tijorat va ishlab chiqarishning yuksalishiga turtki berdi.
Ushbu falsafani hayotga
tadbiq etishda Amerika kasaba uyushmalari
hal qiluvchi o’rin tutdilar. Ular bu falsafani qo’llab-quvvatladilar, uning
faol tarafdorlariga aylandilar. AQShda
sinfiy ixtiloflar o’rniga yakka tadbirkor va butun jamiyatning
manfaatlari uyg’unligi yuzaga kelmoqda, deb da’vo
qildilar ATF (Amerika tred-yunionlar federatsiyasi) rahbarlari.
lshchilar hamda korxona va sarmoyalaming egalari
Amerika jamiyatining birdek a’zolari edilar va ular mamlakat va xalq oldidagi
burchlarini sharaf bilan bajarishlari lozim edi.
Amerika kasaba uyushmalari rahbarlari 1923-yilda
ishchilar tashkilotlari tomonidan
“Baltimor-Ogayo” rejasining qabul
qilinishiga erishdilar. Unga ko’ra tadbirkorlar maoshni oshirish majburiyatini
olardilar, bunga javoban esa kasaba
uyushmalari ish tashlashlarga yo’l qo’ymaslik, ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish va ish kunini uzaytirishga rozilik berish
majburiyatini olardilar. Amerika ishchilarini
Amerika iqtisod tizimiga yanada kuchliroq bog’lash va ulaming ongiga ijtimoiy
tenglik g’oyasini singdirish maqsadida
Amerika kasaba uyushmalari rahbarlari «ishchi banklari»ni tashkil qila
boshladilar. Bu banklaming asosiy mijozlari va hissadorlari
ishchilarning o’zlari edi.
Ammo, AQSh sanoatidagi
yuksalish qishloq xo’jaligida salbiy oqibatlarga olib keldi. Qishloq xo’jaligi
mahsulotlarining boshqa mamlakatlardan keltirilishi natijasida fermerlar kasodga uchrab, ulaming aksar qismi
shaharlarga ko’chib keta boshladi, fermalar
sotildi. Bu Amerika iqtisodiyotida o’ta og’ir oqibatlarni keltirib
chiqardi. 20-yillar boshida AQShda fermerlarni qo’llab-quvvatlash, demokratik jamiyat asosini yaratish, mamlakatda
ishlab chiqariluvchi boyliklarning yanada adolatli taqsimlanishiga erishishga
qaratilgan islohotlarni amalga oshirishni talab qilgan keng harakat boshlandi.
Amerika tashqi siyosatida ikki yo’nalish — izolyatsionizm va internatsonalizm tarafdorlari
doimiy kurash olib bordilar.
Izolyatsionistlar AQSh eng avvalo ichki
muammolar bilan shug’ullanishi, qimmat tashqi siyosiy tadbirlarga pul va
mablag; sarflamasligi lozim, deb hisoblardilar. Internatsionalistlar esa,
aksincha, AQShning faol tashqi siyosati natijasida Amerika tijorati faqat
yutadi, degan g’oyani ilgari surardilar. AQShning jahon iqtisodiyotidagi
yuksak mavqei uning Birinchi jahon urushidan so’ng jahon siyosatida yetakchi
davlatga aylanishiga olib keldi.
1919-yildan 1935-yilgacha bo’lgan davrda
AQShning hukmron doiralari Lotin Amerikasi
va Osiyodagi turli mamlakatlarga milliy-ozodlik harakatlarini bostirish
uchun bir necha marta qo’shin yubordilar. Amerika dengiz piyodalari Panama
(1919, 1921), Gonduras (1919, 1924-1925), Xitoy (1920, 1924-1925), Kosta-Rika
(1921)ga tushirildi. 1926-yildan 1935-yilgacha Amerika qo’shinlari Nikaragua va Kubada saqlab turildi. 20-yillarda
Amerika sarmoyasi g’arbiy yarim sharda tanho hukmronlik qildi. Lotin Amerikasidagi 20 mamlakatning 14 tasi
AQShning moddiy nazorati ostida bo’lib, bu mamlakatlarda Amerika hukmron doiralarining irodasiga bo’ysungan tuzumlar
qaror topdi.
Amerika Qo’shma
Shtatlari G’arbiy Yevropadagi moliya tizimlarida ham yetakchi marralarni qo’lga kiritib, bundan qit'a
ustidan o’z siyosiy hukmronligini o’rnatish yo’lida foydalandi. Daues rejasi
(1924) ko’magida moliya sarmoyasi G’arbiy Yevropaga kiritildi va Germaniya
harbiy-ishlab chiqarish qudrati hamda Germaniya militarizmining tiklanishiga ko’maklashdi.
Amerika kompaniyalarida ayniqsa Polsha katta qiziqish uyg’otdi, Amerika
sarmoyasi bu yerda Polsha qazilma va
metallurgiya sanoatining 50%i ustidan nazorat o’rnatishga erishdi.
Qisqacha mazmuni
•  AQShning Birinchi jahon urushidan so’ng dunyoda
yetakchi davlatga aylanishi;
•  ishlab chiqarishning o’sishi.
AQSh — jahonning moliyaviy
markazi;
•  texnik taraqqiyot natijasida shahar aholisi turmush
darajasining keskin o’sishi;
•  taraqqiyparvar tashkilotlar va
ishchilar harakatiga qarshi
kurash;
•  qashshoqlikka barham berish maqsadida mamlakat
boyligini oshirish nazariyasi;
•  ATFning mehnatkashlar huquqlari
uchun muvaffaqiyatli kurashi;
• AQSh iqtisodiyotining Yevropa mamlakatlari
taraqqiyotiga ta’siri.
12-13-§§.
1922-1939-YILLARDA ROSSIYA
1920-yil oktabrda Sovet - Polsha
urushi yakunlandi. 1920-yil noyabrda general Vrangel qo’mondonligidagi
so’nggi oq gvardiya qismlari Qrimni tark etdilar. Rossiyadagi fuqarolar
urushining uch yillik tarixiga yakun yasaldi. Antanta mamlakatlari va AQSh qo’mondonligi
o’z qo’shinlarini olib chiqib ketdilar va qamal holatining bekor qilinganini
bildirdilar. Bolsheviklar g’alaba qozonib, hokimiyatni o’z qo’llarida saqlab
qoldilar. Ular oldida endi yana ham murakkabroq vazifa — tinch davrda faoliyat
yurituvchi davlat va ijtimoiy-siyosiy tuzumning yangi siyosiy va
ijtimoiy-iqtisodiy tizimini barpo etish vazifasi turardi.
Yangi iqtisodiy siyosatga o’tish
bolsheviklarning mamlakat iqtisodiy rivojlanishiga munosabatlari jiddiy o’zgarganini
anglatardi, va balki, u muvaffaqiyat qozongan yoki uzoq vaqt davom etgan
taqdirda, mamlakatda samarali iqtisodiy
tizimning yaratilishiga olib kelishi ham mumkin edi.
Yangi iqtisodiy siyosat
xo’jalikni rivojlantirish muammosini
yarim-yorti hal qilardi. Sovet hokimiyati barcha yirik sanoat, transport,
banklar, tashqi savdo, yerni o’z qo’liga olib, xususiy sarmoyani chekladi va
tartibga soldi, jamoaviy sektorni o’stirish va mustahkamlashga zo’r berdi.
Qishloqda ham o’zgarishlar sodir bo’ldi. Bu
yerda «oziq-ovqat razvyorstkasi», ya’ni ortiqcha oziq-ovqatlarning kuch bilan
tortib olinishi oziq-ovqat solig’i bilan almashtirildi. Endi dehqon davlat
solig’ini bajarganidan so’ng ortiqcha mahsulotini bozorda erkin narxlarda
sotishi mumkin edi. Savdoga xususiy sarmoya
qo’yildi. Davlat eng avvalo sanoat mahsulotlarini taklif qiluvchi yirik ulgurji
savdoning tashkilotchisiga aylandi.
Yangi iqtisodiy siyosat
bilan bir vaqtda sovet davlati
iqtisodiyotni boshqarishni imkon qadar markazlashtirish chora-tadbirlarini faol
amalga oshirdi. 1920-yil dekabrda GOELRO rejasi — mamlakatni davlat
miqyosida elektrlashtirish rejasi qabul qilindi. U sanoat sohasidagi
ishlab chiqarishni urushdan oldingi darajaga yetkazish, butun iqtisodiyotni
yangi texnikbaza va yirik sanoat asosida qayta qurishni ko’zda tutardi. Xususiy
sanoat, qishloq mehnatini jamoalashtirish, xalqning farovonligi va madaniyatini
oshirish rejalashtirildi.
Mamlakat xalq xo’jaligini byurokratik
markazlashtirishda 1921-yilda tashkil etilgan Rossiya Davlat banki muhim
ahamiyatga ega edi. U barcha pul va kredit operatsiyalarini boshqarardi.
Hukumat ko’rsatmalari asosida Davlat banki
mamlakatda pul massasining aylanishini tartibga solardi.
Xalq xo’jaligining
alohida sohalarini boshqarish maqsadida sohalar bo’yicha xalq komissarliklari tashkil
etildi. Ular xo’jalikni
boshqarishning qat'iy markazlashtirilishiga, hokimiyat tizginining markaziy
davlat apparati qo’liga o’tishiga erishdilar.
Shunday qilib, mamlakatda bir vaqtning o’zida
ikki bir-biriga zid jarayon kechdi.
Iqtisodiyotning tabiiy rivojlanishi bolsheviklarni xususiy tadbirkorlik, erkin
bozor munosabatlari bilan hisoblashishga majbur qildi, biroq g’oyaviy va
siyosiy mulohazalar ishlab chiqarish
vositalariga davlatning egalik
qilishiga asoslangan ulkan xo’jalik birlashmalarining tuzilishiga olib
keldi. Bunday iqtisodiyot barcha korxona, zavod,
fabrika, yer, savdo va moliya tashkilotlarining to’liq natsionalizatsiya
qilinishini ko’zda tutardi.
 Yangj iqtisodiy siyosatning birinchi yiliyoq katta falokat — qurg’oqchilik
ro’y berdi. Rossiyaning ulkan hududi ochlik sirtmog’ida qoldi. Ocharchilik ro’y
bergan hududlarda 20 mln. ga yaqin aholi yashardi. Falokat bu yerda salkam bir
yil davom etdi. Yuz minglab odamlar ochlikdan, to’yib ovqat yemaslik oqibatida
paydo bo’lgan kasalliklardan halok bo’ldilar. Ko’plab odamlar oziq-ovqat serob
o’lkalar, xususan, O’rta Osiyoga ko’chdi.
G’arb davlatlarining sovet davlatiga
munosabati bu beqarorlikni yanada chuqurlashtirdi. Angliya va Fransiya Rossiyani 1924-yilgacha tan olmadi, AQSh esa uni
faqat 1934-yildagina tan oldi. Mamlakat iqtisodiy qamal iskanjasida edi.
o’zaro hisob-kitob qoidalari yo’qligi sababli valyuta-pul munosabatlari o’rnatilmagandi.
Sovet hukumatining savdo aloqalarini
rivojlantirish to’g’risidagi barcha takliflariga G’arb podsho davridagi
qarzlarni toiash va natsionalizatsiya
qilingan mulkni qaytarish talabi bilan javob berardi. 1924-yilgacha
savdo-sotiq faqat Germaniya va qator Skandinaviya davlatlari bilan olib
borildi. Hatto o’ta foydali shartlar asosiga qurilgan takliflar ham G’arbning
munosabatini o’zgartirmadi.
Sovet davlati ijtimoiy ta’minot sohasida muhim
islohotlami amalga oshira boshladi. 8 soatlik ish kuni joriy etildi,
ayollarning mehnatiga erkaklar mehnati bilan teng haq to’lash belgilandi,
nafaqalar, haq to’lanuvchi ta’tillar, mehnat qobiliyatini yo’qotganlar uchun
kasallik varaqalari, ishchi va xizmatchilarga bepul tibbiy xizmat joriy
qilindi. Qrimdagi sobiq shoh saroylari, Kavkazda, Qora dengiz bo’yida, Moskva
va Petrograd tevaragida kurortlar, sanatoriylar, ishchilarning dam olish uylari
ochildi. Yuz minglab ishchi va xizmatchilar birinchi marta o’z yozgi
ta’tillarini oromgohlarda o’tkazish imkoniyatiga ega bo’ldilar. Ko’pchilik dam
oluvchilarga yo’llanmalar bepul berildi.
Biroq, iqtisodiy qonunlarning buzilishi
iqtisodiy rivojlanishdagi beqarorlikka olib
keldi. Faqat 1927-yilga kelibgina ishlab chiqarish 1913-yil darajasiga
yetdi. Qishloq xo’jaligi bu yili urushdan oldingi darajaga ham yeta olmadi.
Hosildorlik beqaror edi. 1924-yil ham qurg’oqchil keldi. Chorvachilik
20-yillarda urushdan oldingi darajaga yeta olmadi, dehqon xo’jaliklarining 30%i
otsiz edi.
Xo’jalikni boshqarishning
ma’muriy-buyruqbozlik usullari qiymatni
belgilashda tartibsizliklarni keltirib chiqardi. Sanoat mahsulotlari
narxlari sun'iy ravishda oshirildi, qishloq xo’jalik mahsulotlarining narxlari
esa sun'iy ravishda pasaytirildi. Natijada qishloq aholisi sanoat
mahsulotlarini xarid qilish imkoniyatidan mahrum bo’ldi, sanoat mahsulotlari
omborlarda qolib keta boshladi, korxonalar ishchilarga hatto maosh ham to’lay
olmasdilar. Bolsheviklar iqtisodiy konsepsiyasining barbod bo’lgani ko’zga aniq
tashlanib qoldi. «Davlat sotsializmi»ning ma’muriy-buyruqbozlik tizimi
iqtisodiy yuksalishni ta’minlay olmadi. Amaldorlarning o’zboshimchaligi,
chayqov bozori, korrupsiya, intizomsizlik, rejani bajarish yo’lida ishlab
chiqarish texnologiyasini buzish va shu kabi boshqa qator illatlar ko’zga
tashlanib qoldi.
Ishchilar orasida
ishsizlikning paydo bo’lishi eng jiddiy hodisa bo’ldi. Qishloq aholisi tirikchilik ilinjida shaharga ko’chib
kela boshladi. Bu yerda esa ish yo’q edi. 1923-yili mamlakatda ishsizlar soni
641 ming kishini tashkil qildi, 1924-yilda bu son 1 mln 240 ming kishiga yetdi.
Uy-joy tanqisligi sezildi. Yangi qurilishlar deyarli olib borilmasdi. Aksariyat
ishchilar suv, elektr va boshqa hayotiy zarur sharoitlar boimagan barak va
yertoialarda kun kechirardilar. Oziq-ovqat mahsulotlari muttasil yetishmasdi.
Davlat shahar aholisini oziq-ovqat bilan yetarli miqdorda ta’minlay olmasdi.
Tashqi savdoga davlat yakka hokimligi 1917-yildayoq
joriy etilgan bo’lib, unga doir masalalar Moskvadagi amaldorlarning qisqa
doirasi tomonidan ko’rihshi, juda ko’pchilik bilan keiishilishi lozim edi. Bu
tashqi iqtisodiy aloqalarning rivojlanishiga to’sqinlik qildi. G’arb bilan
aloqa qilishdan, G’arb taraqqiyoti va madaniyatining ta’siridan qo’rqish, keng
avj olgan josuslik vasvasasi sovet iqtisodiyotini dunyo miqyosida
rivojlantirish yo’liga to’g’anoq bo’ldi.
1925—1926-yillarda xususiy, shu jumladan,
mayda va hunarmandchilik ishlab chiqarishi
jami ishlab chiqarishning bor-yo’g’i 23% ini, xususiy sektorning umumiy
ishlab chiqarishdagi hissasi esa atigi 15%ni tashkil qildi.
 Hukumatning yuqori doiralarida
hokimiyat uchun muntazam kurash ketardi. Biroq, Leninning
obro’si katta bo’lgani sababli uning tirikligida ichki ixtiloflar yashirin
kechdi. 1922-yilda Lenin og’ir betobligi tufayli faol siyosiy hayotdan
deyarli ketdi. 1924-yilda Leninning o’limi hokimiyat uchun kurashning
boshlanishiga turtki bo’ldi. Partiya rahbariyatida ikki bosh guruh yuzaga
keldi. Birini Trotskiy (L. Bronshteyn, 1879—1940), ikkinchisini esa
1922-yilda partiya Bosh kotibi qilib tayinlanib, partiyada va mamlakatda ulkan
hokimiyatni qo’lga kiritgan Stalin (I. Jugashvili,
1879—1953) boshqardi.
Qizil armiyaga bosh qo’mondonlik
qilgan Trotskiy tinch aholiga
qarshi ommaviy terror uyushtirish, harbiy asirlarni yo’q qilish, o’ziga
yoqmagan komandirlarni otib tashlash kabi ayblarni sodir etgan edi. U eng qatiy
choralami qo’llash — «kasaba uyushmalarini davlatga bo’ysundirish» tarafdori
hisoblanardi. Shuningdek, Trotskiy «harbiy kommunizm» dasturi mualliflaridan
biri bo’lib, «mehnat armiyalari»ni tashkil
qilish va davlatni harbiy lagerga aylantirishni talab qilardi. U ayniqsa
dehqonlarga nisbatan shafqatsiz edi. o’sha paytda mashhur bo’lgan «dehqonning yelkasida kommunizmga qadam qo’yish» iborasi
Trotskiyga tegishh bo’hb, u dehqondan sotsializm qurish uchun zarur
barcha narsani tortib olish lozimligini anglatardi.
Birinchi zarba Trotskiyga
qarshi qaratildi. 1927-yilda u egallagan
barcha lavozimlaridan bo’shatildi, partiyadan haydaldi va mamlakatdan badarg’a
qilindi. Trotskiy bilan birga yana 98 kishi trotskizmda ayblanib, partiyadan
haydaldi. Trotskiyga qarshi kurashda Stalin atoqli partiya arbobi Nikolay Ivanovich Buxarin
(1888—1937) va uning taraf-dorlaridan
ustalik bilan foydalandi. Buxarin «Pravda» gazetasining bosh muharriri,
Siyosiy byuro a’zosi bo’lib, partiyada katta mavqega ega edi. Uning Trotskiy va
trotskizmga qarshi o’tkir maqolalari Stalinga Trotskiy va uning ta’limotini
nazariy va g’oyaviy jihatdan obro’sizlantirib, uning atrofida siyosiy bo’shliqni
paydo qilishga ko’maklashdi.
Biroq, Trotskiydan so’ng
boshqalarga ham navbat keldi. Ularning birinchisi Buxarin bo’ldi. Buxarin
aqlli, nazariy jihatdan kuchli
siyosatchi bo’lib, erkin dunyoqarashi bilan ajralib turardi. U Rossiyada
«sotsializm qurish» rejalari borasida erkin
fikr bildirdi. Buxarin sanoatlashtirish va jamoalashtirish bilan bog’liq
avantyuristik rejalar, iqtisodiyot, transport va moliya sohasining haddan ortiq
markazlashtirilishiga qarshi turdi va iqtisodiyot ustidan bunday zo’rlik ijtimoiy taraqqiyot qonunlari hamda
iqtisodiyotdagi tabiiy aloqalarning buzilishiga olib kelishi haqida
ogohlantirdi. 1929-yili Stalin N. Buxarin va uning tarafdorlarini o’z g’oyalarining
xato ekanini tan olish va tavba qilishga majbur qildi.
Partiyaning atoqli
arbobi, taniqli nazariyotchi, publitsist sanalgan Buxarinning taslim bo’lishi Stalin uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega edi — bu Stalinning mamlakatda mutlaq hokimiyatni qo’lga
kiritganidan dalolat berardi. Partiyada
endi har qanday mustaqil siyosiy fikr bo’g’ilgan, bahslarga, dohiyning
qarorlari muhokama qilinishiga yo’l qo’yilmas,
uning daholigi va uzoqni ko’ra bilishiga shubha qilish ham mumkin emas edi. Partiya yig’ilishlari Stalinning xalq
va jahon proletariati oldidagi xizmatlarini ko’kka ko’tarib maqtashdan iborat bo’lib qoldi, partiyaning o’zi esa unga
madhiyalar kuylovchi yakdil va jo’r ovoz xorga aylandi.
Sovet davlati rahbarlari qoloq Rossiyani
sanoatsiz qudratli , zamonaviy davlatga aylantirib bo’lmasligini yaxshi tushunardilar. 1925-yil dekabrda yalpi
iqtisodiyotni rivojlantirishning hal qiluvchi vositasi sifatida sanoatlashtirishga
o’tish to’g’risida e’lon qilindi. Mamlakatda yangi zamonaviy sanoatni barpo
etish bo’yicha ulkan ishlar boshlandi. Qisqa vaqt ichida o’nlab yangi elektr stansiyalari barpo etildi, Kerch,
Krivoy Rog, Magnitogorsk, Kuznetsk va Sibirda dunyoda eng yirik metallurgiya
korxonalari qurilishi boshlandi. Kimyo sanoati, mashinasozlik, traktor va avtomobilsozlik sanoatlarini rivojlantirishga
katta e’tibor berildi. 1926— 1927-yillarda jami 582 ta yangi korxona barpo
etildi.
Mamlakatdagi ishlab
chiqaruvchi kuchlarni oqilona joylashtirish
hamda milliy respublikalarning iqtisodiy va madaniy
jihatdan qoloqligiga barham berish vazifalarini hal qilishga katta
e’tibor qaratildi. Bunda 1927—1930-yillarda qurib bitkazilgan Turkiston-Sibir
temir yo’li (Turksib) muhim ahamiyatga ega bo’ldi. Uzunligi 1500
 km bo’lgan bu temir yo’l g’alla, o’rmon va ko’mirga boy Sibirni o’rta
Osiyoning paxtakor respublikalari bilan bogiadi. Qurilishda 50 mingdan ortiq
ishchi mehnat qildi.
Yangi sanoat korxonalarining barpo etilishi
ishchi kuchi va muhandis-texnik kadrlarga bo’lgan katta talabni paydo qildi. Yangi sanoat bazasi yangi, zamonaviy
fan-texnika darajasidagi ishchilar sinfi va texnik kadrlarni dunyoga
keltirdi. 1926-yilda zavod va fabrikalarda 2 mln. ishchi mehnat qildi, bir
yildan so’ng ularning soni 3 mln. ga yetdi. Texnik
kadrlarning yetishmasligi ko’plab yangi oliy texnika o’quv yurtlarining
ochilishiga turtki bo’ldi. Talabalar soni qisqa vaqt ichida 48 mingtadan 235
mingtaga yetdi.
Mamlakatni
rivojlantirishning birinchi besh yillik rejasi qabul qilinishi mamlakatni sanoatlashtirishda muhim
bosqich bo’ldi. Bu rejada aql bovar qilmas vazifalarni amalga oshirish ko’zda
tutildi. Umumiy sanoat ishlab chiqarishi besh yil ichida ikki yarim baravarga o’sishi
lozim edi. Asosiy e’tibor elektrlashtirish,
qora va rangli metallurgiya, kimyo sanoati, ko’mir, neft, torf qazib
chiqarish, mashina-sozlik, elektr sanoatini rivojlantirishga qaratildi. Og’ir
sanoatdagi umumiy o’sish 230%ni tashkil qilishi, elektr energiyasini ishlab chiqarish to’rt baravarga, cho’yan ishlab chiqarish
uch baravarga, ko’mir qazib olish esa ikki baravarga oshishi lozim edi.
Sovet davlati xalq xo’jaligidagi asosiy
kamchilik turli sohalarning mutanosib
rivojlanishi bo’ldi. Xalq xo’jaligida asosiy e’tibor sanoat
mahsulotlarini oshirishga qaratilib, bu 30-yillardayoq
kartochka tizimining joriy etilishi va inflyatsiyaning kuchayishiga olib
keldi. Iste’mol mollarini ishlab chiqaruvchi yengil sanoatning hissasi dunyo
miqyosida eng oz bo’lib qoldi. Yengil sanoatni rivojlantirishga faqat bir foiz
sarmoya jalb qilindi. Mamlakatda keng ehtiyoj mollari— kiyim-kechak, mebel, uy
jihozlari, poyafzalning doimiy taqchilligi kuzatildi.
Sanoatlashtirish yangi texnikaga bo’lgan ulkan talabni paydo qildi.
Xarajatli iqtisodiyot texnika va yangi texnologiyalarning rivojlanishi,
fan-texnika yutuqlarining tadbiq qilinishiga imkon bermasdi, shu sababli yangi
texnikaning asosiy oqimi faqat rivojlangan G’arb davlatlaridan kelishi mumkin
edi. Buning uchun davlatda pul yo’qligi uni
texnika uskunalarini rivojlangan Yevropa mamlakatlaridan oltin, o’rmon,
g’alla va shu kabilarni sotish evaziga xarid qilishga majbur qildi. Ermitaj
xazinasidagi Rembrandt, Rubens, Van Deyk kabi musavvirlarning bebaho asarlari sotilib, ular xususiy kolleksiyalardan o’rin
oldi. Hukumat cherkov ta’siriga qarshi kurash va ateizmni joriy qilish bahonasida rus pravoslav cherkovining ulkan
boyliklarini musodara qildi. Cherkovlar talandi, oltin va kumush buyumlar —
oltin krestlar, ikonalar qoplamalari, shamdonlar musodara qilindi. Mamlakat
hukumati aholidan ham oltin buyumlarni ola boshladi, maxsus tashkil qilingan «Torgsin» (Xorijiy davlatlar
bilan savdo) do’konlari oziq-ovqat mahsulotlari va keng iste’mol
mollari (kiyim-kechak, poyafzal, uy
jihozlari)ni faqat oltin va tilla buyumlar evaziga sota boshladi. Bu yo’l bilan
xalqdan olingan tilla buyumlarning umumiy miqdori qariyb 3 ming tonnani
tashkil qildi. Ularning barchasi G’arbdan mol va uskunalar sotib olishga sarflandi.
Sanoatlashtirishni mablag’ bilan ta’minlovchi
boshqa bir muhim manba — chet milliy o’lkalarni Rossiya sanoatining xom ashyo
«dumi»ga aylantirish bo’ldi. Mavjud markazlashgan va rejali iqtisodiyot hamda
ko’p sonli ma’muriy kanallar sanoatlashtirish uchun mablag’ning katta qismini
milliy respublikalardan jalb qilish imkonini berdi.
1922-yil dekabrda yagona ittifoqdosh davlat — Sovet Sotsialistik Respublikalar Ittifoqining tashkil topishi mamlakat rahbariyatida Stalin boshchiligidagi o’ta
ekstremist ulug’ davlatchi kuchlarning g’alabasi bo’ldi. Sovet Ittifoqining
butun hududida ma’muriy-buyruqbozlik tizimi qaror topdi. Shu bilan birga
milliy respublikalaming xom ashyo manbalarini sanoatlashtirish ehtiyojlari
uchun istagancha va deyarli bepul olib chiqib ketish imkonini beruvchi yagona
xo’jalik tizimi vujudga keldi.
O’zbekistonda paxtachilikning
rivojlantirilishi mamlakatdagi barcha to’qimachilik fabrikalarini paxta, kimyo
sanoatini esa maxsus komponentlar bilan ta’minlash hamda iste’mol mollari
ishlab chiqarishni oshirish imkonini berdi. Donbass ko’miri, Ozarbayjon nefti,
Ukraina g’allasi va shakari, Qozog’istonning chorvachilik mahsulotlari, Qirg’iziston
bergan jun sanoatlashtirishning rivojlanishida hal qiluvchi omil bo’ldi.
SSSRni tashkil qilish to’g’risidagi shartnoma o’ta
markazlashgan qo’shma davlatni vujudga keltirdi. Unda markaziy hukumat qo’liga
imkon qadar ko’proq hokimiyatni olishga urindi, milliy respublikalarning
huquqlari esa juda ozchilikni tashkil qildi. Byudjet markaz tomonidan
belgilandi, pul markazdan turib taqsimlandi, respub-likalardagi xalq komissarliklari markaziy xalq komissarliklariga
bo’ysundi, markaz armiya, ichki ishlar xalq komissarligi, tashqi siyosat va
tashqi savdo, aloqa va aloqa yo’larini o’z qo’hga oldi.
To’g’ri, Shartnomaning 26-moddasi har bir
respublika Ittifoqdan chiqish huquqiga egaligini ko’zda tutardi. Biroq, hech
bir respublika hech qachon bu «huquq»dan foydalana olmadi. Jinoiy huquq
Ittifoqning yaxlitligiga qarshi har qanday daxlni og’ir jinoyat deb hisoblab,
uni sodir etganlik uchun o’lim jazosini ko’zda tutdi. Markazning ixtiyorida
armiya va OGPUning jazo idoralari bo’lib, ular mustaqillikka bo’lgan har qanday
intilishni shafqatsiz jazolardi.
Sovet totalitarizmi
xalqni yangi sanoatlashgan davlatni qurishga safarbar qila oldi. U qoloq davlatning iqtisodiy
rivojlanishida
samarali vosita bo’ldi. 1929—1932-yillarda, Yevropadagi barcha mamlakatlar va
AQSh jahon iqtisodiy inqirozini
boshdan kechirayotgan bir paytda, SSSR tashabbuskorlik
va majburiy mehnatga asoslangan ulkan qurilish maydoniga aylandi.
30-yillarda SSSR sanoatni jadal rivojlantirish
davriga qadam qo’ydi. Umumiy ishlab chiqarish 1928-yildan 1939-yilgacha bo’lgan davrda 6 baravar, elektr
energiyasini ishlab chiqarish — 14, qora metallurgiya— 6, kimyo va
neft-kimyo sanoati — 15, mashinasozlik — 15 baravar o’sdi. Yangi shaharlar, sanoat gigantlari, ishlab
chiqarish komplekslari barpo qilindi. Biroq, bu rivojlanish hanuz bir
tomonlama edi. Asosiy e’tibor og’ir sanoat — metall, po’lat, ko’mir, elektr energiyasini ishlab chiqarishga qaratildi.
Iste’mol tovarlarini ishlab chiqarish past darajada qoldi. Og’ir sanoatni
rivojlantirish uchun mablag’ bu yillarda, ichki ehtiyojga xilof bo’lsa-da, chet
mamlakatlarga g’alla sotish evaziga olindi.
SSSR 20-30-yillarda madaniyat va ta’lim sohasida erishgan natijalar madaniy inqilob deb nomlandi. 1939-yilga kelib SSSRda yoshi katta aholi o’rtasida
savodsizlik deyarli tugatildi, 13 mln. dan ortiq kishi o’rta ma’lumotga ega bo’ldi.
Bepul oliy taiim tizimining joriy qilinishi
ishchi va dehqonlarning farzandlariga texnikum va oliy o’quv yurtlarida
o’qish imkonini berdi. 20—30-yillarda
Belorussiya, Gruziya, Armaniston, Ozarbayjon va o’rta Osiyo
respublikalarida texnikum va oliy o’quv yurtlari ochildi. Jumladan, 1933-yilda
Toshkentda, respublikadagi birinchi oliy o’quv yurti — Turkiston davlat
universiteti ochildi.
1939-yilga kelib jami
ziyolilarning 80%ini mamlakatdagi
barcha millat va elatlarga mansub mehnatkashlarning farzandlari tashkil qildi.
Biroq, aholining turmush darajasi Yevropa
standartlaridan ancha past bo’lib qoldi. Aholining turar joy, oziq-ovqatga
ehtiyoji katta edi. Tantanali e’lon qilingan inson huquqlari moddiy
ta’minlanmadi, ularning shunchaki quruq shior ekani ko’rinib qoldi. Insonning kundalik
hayoti ko’plab taqiqlar bilan chegaralangan edi: barcha uchun bir pasport tartibi va kolxozchilarda pasportlarning
yo’qligi harakatlanish erkinligini qat'iy chegaralardi; mafkuradan har
qanday chetga chiqish, o’zgacha fikrlash ta’qib ostiga olinardi; har narsadan
shubhalanish, qo’rqish va chaqimchilik ayniqsa avj oldi, sudsiz jazolash,
ma’muriy surgun qilish va sudsiz xususiy
mulkdan mahrum etish tizimi keng tarqaldi.
SSSRda xalq xo’jaligining
bir maromda, barqaror
rivojlanishiga 1929—1932-yillardao’tkazilgan
qishloq xo’jaligini jamoalashtirish qattiq zarba berdi. U
qishloqning yangila-nishi g’oyasini qo’pol ma’muriylashtirish, zo’ravonlik, xo’jasizlik va aholining qashshoqlashishi bilan
bog’ladi. Mamlakat qishloq xo’jaligi tabiiy iqtisodiy qonunlar asosida
emas, yuqoridan berilgan buyruq va yo’l-yo’riqlarga ko’ra rivojlana boshladi.
Kolxozlar davrining
birinchi yiliyoq Rossiya tarixida bo’lmagan ocharchilikni yuzaga keltirdi. U 30
mln. aholini qamrab oldi.
Ocharchilik Ukraina, Don, Shimoliy Kavkaz, Volgabo’yi, Janubiy Ural, Qozog’istondagi
g’alla yetishtiruvchi hududlarda ro’y berdi. Aholini oziq-ovqat mahsulotlari
bilan eng kam darajada ta’minlash maqsadida mamlakatda kartochka tizjmi joriy
qilindi.
G’alla tayyorlash kampaniyalari 1932-yildan
boshlab dehqonlarga qarshi chinakam urushlarga aylandi. Har kuzda qishloqlarga g’alla bo’yicha maxsus vakolat
olgan xodimlar yopirilardi. Sabr kosasi toigan dehqonlar qo’lga qurol
oldilar. «Quloqlar isyonlari»ni bostirishga Qizil armiya qismlari
tashlandi. o’n minglab dehqonlar sudsiz otib tashlandi, yuz minglab dehqonlar
badarg’a qilindi, ularning ko’pchiligi surgun qilingan yerlarida halok bo’ldilar.
«Quloq» — iqtisodiy jihatdan erkin tovar ishlab chiqaruvchi — iqtisodiyotni
ma’muriy boshqarish tizimi doirasiga sig’mas edi. o’z xo’jaligida yollangan
ishchi kuchidan foydalangani uchun u ekspluatatsiya qiluvchi, demak, sovet
hukumatining dushmani deb e’lon qilindi. Xo’jaligini yo’lga sola bilgan
millionlab dehqonlar sinfiy dushman deb e’lon qilinib, mamlakatning olis
hududlariga surgun qilindi.
Jamoa xo’jaliklari (kolxozlar) SSSR
totalitar tuzumining ajralmas bo’g’iniga aylandi. Maxsus tashkil qilingan tizim qishloqdan shahar, armiya, sanoatni ta’minlash
uchun zarur bo’lgan mahsulotlarni sog’ib olish bilan shug’ullandi. o’rniga o’rin
qilib qishloqqa mahsulot qaytarilmadi. Mustaqil, qonun bilan muhofaza qilingan
dehqon o’rniga qishloqda ishining sifati,
mehnatining natijasiga befarq yollanma ishchi yetakchi o’ringa chiqdi.
Uning bu befarqligi sababi shunda ediki, yer ham, uning ne’matlari ham unga
tegishli emasdi.
Bularning barchasi qishloq xo’jaligida turg’unlikning
yuzaga kelishi, dehqonlarning qishloqdan shaharga qochishlari, qishloqlarning
bo’shab qolishiga sabab bo’ldi. Dehqonlarni ma’muriy ravishda qishloqlarga
bog’lash — ularga pasport bermaslik chorasi ham dehqonlarning qishloqlarni
ommaviy ravishda tashlab ketishlarini to’xtatolmadi.
1932— 1933-yillarda Volgabo’yi, Shimoliy
Kavkaz, G’arbiy Sibir hududlarida ro’y bergan qurg’oqchilik natijasida SSSRda
ocharchilik boshlandi. Biroq, shunga qaramay,
g’alla tayyorlash rejalari oshirildi, bunga ko’ra g’allani eksport
qilish ham oshdi. 1932-yil 7-avgustdagi qonunga muvofiq “sotsialistik mulkni qo’riqlash”
bo’yicha o’ta keskin choralar ko’rila
boshlandi. Xalq orasida «boshoqlar to’g’risidagi qonun» nomi bilan
mashhur bu qonunga muvofiq kolxoz mulkini o’g’irlaganlik (dalada boshoq
terganlik) uchun butun mulkini musodara qilgan holda oiim jazosi yoki 10 yil
muddatga surgun ko’zda tutildi.
Ocharchilik oqibatida yuz minglab dehqonlar
halok bo’ldilar, ayniqsa, Ukraina aholisi ocharchilikdan qattiq talafot ko’rdi.
  Mamlakatda o’zgacha fikrlovchilar va hukumat olib borayotgan siyosatga
qarshi chiqishlarni bostirish maqsadida «Davlat ahamiyatiga molik jinoyatlar to’g’risida»gi
nizom e’lon qilinib, u terrorni qonunlashtirdi va huquqiy jihatdan asosladi.
Stalin o’z siyosiy raqiblari va mavjud
tuzum dushmanlarini yo’q qilish huquqini beruvchi qonunga ega bo’ldi.
Shu vaqtdan boshlab ishdagi har qanday kamchilik, Stalinning buyruq va ko’rsatmalaridan
har qanday chekinish davlat jinoyati xususiyatiga ega boia boshladi. OGPU (Birlashgan
davlat siyosiy boshqarmasi) terror va qatag’onni amalga oshiruvchi idoraga
aylandi. 1934-yilda u qayta tuzilib, NKVD (Ichki ishlar xalq komissarligi)ga
aylantirildi.
«Buzg’unchilik» xatti-harakatlarini
isbotlovchi barcha dalillarga ayblanuvchilarning iqrorlari asos qilib olindi. Sudda ular sabotaj va buzg’unchilik borasidagi
ayblovning bosh asosiga aylandilar. Aksariyat iqrorlar ma’naviy va jis-moniy
tazyiq vositasida olinardi. Tashkil qilingan jarayonlarning ko’pchiligida
ayblanuvchi sifatida qora kursidan taniqli iqtisodchi olimlar hamda eski
mutaxassis va olimlar sirasidan bo’lgan rahbarlar o’rin oldilar. Bunday sud
jarayonlari yordamida davlat rahbariyati mamlakatda umumiy ishonchsizlik ruhini
o’rnatish va fuqarolar ongida qatag’onni yanada kuchaytirish zarurligiga
ishonch tuyg’usini qaror topdirishga urindi.
1936-yildan boshlab Moskvada qator ko’rgazmali
jarayonlar o’tkazildi. Eng yuqori lavozimlarda ishlagan sovet rahbarlari bo’ynilariga
qo’yilgan barcha siyosiy ayblarni sodir etganliklariga iqror bo’ldilar.
Ularning ko’pchiligi uzoq muddatlarga qamoq jazosiga hukm etildi, aksariyati
esa qatl qilindi. Arxivlardagi hujjatlarni o’rganish, zamondoshlaming
guvohliklari «jinoyatlar» qiynoq va qo’rqitish yo’li bilan ularning bo’yniga qo’yilganini
ko’rsatdi. Ular oilalarining kelajagidan qo’rqib, ochiq-oydin yolg’on ko’rsatmalar
berdilar va o’zlariga o’zlari tuhmat qildilar.
Terror harbiy rahbarlarni ham chetlab o’tmadi. Yirik harbiy qo’mondonlar,
hatto fuqarolar urushi qahramonlari ham josuslikda ayblanib, qatl qilindilar.
Jazolovchi idoralar va ularning qurbonlari
soni yil sayin oshib bordi. 1936— 1938-yillarda
Moskvada bolsheviklar partiyasining sobiq rahbarlari ustidan sud
jarayonlari bo’lib o’tdi. N. I.
Buxarin, G. Ye. Zinovev, L. B.
Kamenev, A. 1. Rikov, M. P. Tomskiy va
boshqalar fitna, diversiyalar uyushtirganlik, josuslikda ayblanib, o’lim
jazosiga hukm qilindilar. Shundan so’ng Stalin yakka diktatorga aylandi.
Ommaviy axborot vositalari uning qo’lida
Stalin shaxsiga sig’inishni, tuzumning amaldagi va ehtimoliy
dushmanlarini ma’naviy va ruhiy terror qilishni targ’ib qiluvchi vositaga
aylanib qoldi. Partiyaning oliy boshqaruv
idorasi hisoblangan s'ezdlar 1939-yildan 1952-yilgacha biror marta ham
chaqirilma-di. Diktator hokimiyatni hech kim bilan bo’lishishni ista-madi.
Lenin tomonidan yaratilgan
davlat sotsializmi Stalin hukmronligi
davrida puxta yo’lga qo’yilgan terror va qatag’on
mashinasiga aylandi. Davlatni boshqarish idoralari tizimining o’zi
shunday qurilgan ediki, u mamlakatning butun aholisini qarshilik ko’rsatish
befoydaligiga, hokimi-yatga qarshi bo’lgan har bir inson yo’q qilinishiga
ishon-tirishga urinardi.
1936-yilda davlat sotsializmining totalitar tizimi
mamlakatning yangi konstitutsiyasi bilan mustahkamlandi. Bu hujjatda fuqarolarning
huquqlari, demokratiya va qonuniylik, adolat va insonparvarlik to’g’risida ko’p
gapirilardi. Aslida esa konstitutsiya ham proletariat diktaturasi,
ham demokratiya o’rniga kelgan kommunistik partiya oliy
idorasining diktaturasini mustahkamlardi.
Partiya qarorlari endi bajarilishi shart bo’lgan qonunlar bilan
tenglashtirildi. Partiya apparati davlat apparati o’rnini
egalladi. U bir vaqtning o’zida qonun chiqaruvchi va ijrochi hokimiyatga
aylandi. Hukumat idoralari endi faqat partiya apparati irodasini so’zsiz
bajarisbilangina shug’ullanuvchi itoatgo’y idoralarga
aylandilar.
Biroq, yangi konstitutsiyaning qabul qilinishi
natijasida yuzaga kelgan siyosiy tizim samarasiz bo’lib chiqdi. U
iqtisodiyotning real qonun-qoidalari bilan to’qnashuvda mag’lubiyatga uchradi.
Ma’muriy xo’jalik tizimi iqtisodiy nuqtai nazardan bema’ni sanalgan qarorlar
ham so’zsiz bajarilishi lozimligi tufayli
samaradorlik, sifat va raqobatbardoshlik masalalarini hal qila olmadi.
Mehnatning past samaradorligini qoplash maqsadida korxonalar juda ko’p ortiqcha
ishchi kuchlarni saqlab turdilar. Rahbarlikning boshqaruv usullari
qattiqlashishi natijasida boshqaruv apparati jadal sur’atlarda o’sib bordi.
Harbiy xavfning kuchayishi, armiya soni va mudofaa uchun xarajatlarning jiddiy
oshishi bu muammolarni yanada keskinlashtirdi.
Ushbu munosabat bilan davlat idoralari
intizomni tartibga solish va kadrlarning qo’nimsizligiga barham berish
maqsadida shafqatsiz repressiv choralarni keng qoilay boshladilar. Sababsiz
ishga kelmaganlik, kech qolganlik, ishdan ruxsatsiz ketganlikni qattiq
jazolovchi qator choralar qabul qilindi. Ishdan qolganlik yoki ruxsatsiz
ketganlik uchun to’rt oy muddatgacha qamoq jazosi ko’zda tutildi. Farmon qabul
qilinganidan keyingi bir oyning ichida yuz mingdan ortiq bunday jinoiy ishlar qo’zg’atildi.
Ishchilar shu taxlit ish joylariga ipsiz bogiandilar, o’z ixtiyorlari bilan
ular ish joylarini o’zgartira olmasdilar. Mavjud iqtisodiy tizimning samaradorligini oshirish maqsadida xalq xo’jaligida
mahbuslar mehnatidan keng foydalanila boshlandi. OGPU davlat
buyurtmalarining eng yirik ijrochisiga aylandi. Yangi qurilishlarning 15%idan
ortig’i OGPUga topshirilib, ularda GULAG mahbuslarining mehnatidan
foydalanildi.
Mahbuslar o’z mehnatlari uchun haq olmasdilar,
buning evaziga ularga tegishli daraja va sifatli maxsus lager kiyimi va ovqat
berilishi ko’zda tutilardi. Shunday qilib qashshoq dehqonlar va mahbuslar butun
dunyoga ishchi va dehqonlarni ekspluatatsiyadan ozod qilgani to’g’risida jar
solgan mamlakatni moliyaviy halokatdan saqlab qoldilar.
30-yiliarda sobiq SSSR tashqi dunyo bilan
aloqalarda ko’plab qiyinchiliklarga duch keldi. Ular eng avvalo podsho
hukumatining qarzlarini to’lash, xorijiy
mulkni ularning eski egalariga qaytarish, xalqaro aloqalardagi teng huquqlilik,
mustaqillik muammolari bilan bog’liq bo’ldi. Ammo bu qiyinchiliklarga qaramay,
sovet dipiomatiyasi tashqi munosabatlarni sekin-asta o’zgartirishga
erishdi. 20-yillaming boshida Angliya, Germaniya, Avstriya, Norvegiya, Italiya va boshqa mamlakatlar bilan ilk savdo
aloqaiari o’rnatildi.
Yevropa mamlakatlari va AQSh bilan iqtisodiy
aloqalarning bir maromda rivojlanishiga tashqi savdoning davlat tomonidan
monopoliyalashtirilgani to’g’anoq bo’ldi. Bu tufayli AQSh SSSR bilan savdo
aloqalari o’rnatishni qat’iyan rad etdi.
Sovet diplomatiyasi SSSRda kolonializmga
qarshi kurashda o’z ittifoqchisini ko’rgan Osiyo mamlakatlari bilan do’stona
munosabatlami o’rnatishda ma’lum muvaffaqiyatlarni qo’lga kiritdi. 1921-yilda
Eron, Afg’oniston, Turkiya va Mongoliya bilan do’stlik va hamkorlik to’g’risida
bitimlar tuzildi.
Rossiya va Germaniya taqdirida 1922-yili Genuyada
imzolangan Rappalo bitimi katta ahamiyatga ega bo’ldi. U ikki mamlakat o’rtasida
diplomatik aloqalar o’matdi. Ushbu bitim G’arb davlatlarining SSSRga nisbatan
siyosiy qamalini barbod qildi. Rappalo bitimidan so’ng boshqa davlatlar ham
SSSRni tan ola boshladilar. 1924-yilda Angliya va Fransiya bilan
diplomatik aloqalar o’matildi. Xuddi shu yili Yevropadagi ko’plab davlatlar
sovet davlatini diplomatik jihatdan tan olishi va u bilan diplomatik aloqalar o’matishini bildirdi. 1925-yil yanvarda sovet-yapon
bitimi imzolandi. 1921—1925-yillarda SSSR chet mamlakatlar biian
jami 40 dan ortiq turli bitim va shartnomalar tuzdi.
 Qisqacha mazmuni
•   Yangi iqtisodiy siyosat — iqtisodiyotni boshqarish
markazlashtirilgan sharoitda xususiy sarmoya va xususiy mehnatdan foydalanish;
•   GOELRO rejasi — elektrlashtirish hamda sanoat va
qishloq xo’jaligini urushdan oldingi darajaga yetkazish rejasi;
•   Rossiyaning G’arb mamlakatlari va AQSh tomonidan
iqtisodiy qamal qilinishi;
•   iqtisodiy qonunlaming buzilishi natijasida iqtisodiy
rivojlanishdagi beqarorlik;
•   Davlat sotsializmi ma’muriy-buyruqbozlik tizimi g’oyasining
barbod bo’lishi — narx-navoning oshishi, ishsizlik, ocharchilik, chayqov
bozori, korrupsiya, amal-dorlar apparatining o’zboshimchaligi;
•   Stalinning hokimiyat uchun kurashi va Stalin
yakkahokimligining o’rnatilishi;
•   mamlakatni sanoatlashtirish siyosati, ishlab chiqarishning
o’sishi, muhandis-texnik kadrlarni tayyorlash, madaniy inqilob davrida
savodsizlikni tugatish;
•   aholi turmush darajasining pastligi. Iqtisodiyotdagi
«A» va «B» guruhlarning nomutanosib rivojlanishi;
•   jamoalashtirish: qishloq xo’jaligi rivojlanishining
deformatsiyalanishi, «quloqlar»ga qarshi kurash, ocharchilik, kartochka tizimi;
• OGPU va NKVD faoliyati, terror va qatag’oniar;
GULAG.
Hujjat
Surgun qilingan «quloqlar»ning 1930-yilda
mamlakat hukumatiga yozgan
xatidan
Hurmatli o’rtoqlar! Xatimizning birinchi
satriaridayoq sizlardan o’tinib so’raymiz: hech bo’lmasa farzandlarimizni
qutqaring, ularga yordam bering. Axir, bolalar hayot chechaklari-ku, biroq ular
gullamay xazon boimoqdalar.
Bizni sahroning 25 chaqirim ichkarisiga ko’chirib
keltirdilar va to’rt tomoni ochiq dalaga
itqitdilar, yomg’irda shalabbo
bo’lgan edik, endi esa qumga ko’milmoqdamiz. Qachondir, albatta, o’lishimiz
kerak, biroq ochlikdan o’lishni istamas edik.
Biz, mehnatkash
dehqonlar va farzandlarimiz sovuq va oftobda toblangan odamlarmiz, biroq boshpanasiz hatto yovvoyi odamlar
ham yashashmagan. Besh oydirki, biz surgundamiz
va odamlik siyog’imiz qolgani yo’q: o’t-ildiz yeb kun kechiryapmiz, yeyishga
non berishmayapti, ishlab topishning esa imkoni yo’q.
Biz dunyodan ajratib qo’yilganmiz, ochlikdan
shishib ketganmiz, boiaiarimiz bunday hayotga dosh berolmay, halok bo’lmoqdalar.
Nahotki bizning chindan ham quloq ekanimizga ishonasizlar? Yo’q, biz quloqlar
emasmiz, biz mehnatkashlarmiz, bizning qadoqli qoilarimiz hozir quruq suyakka aylanib qolgan; biz quloq qilinganimiz yo’q,
balki mahalliy hokimiyat tomonidan talanganmiz. Chindan quloq qilinishi
lozim bo’lgan odamlar uylarida o’tirishibdi, ularning o’rniga biz surgun
qilindik.
...Ayni paytda bizning
quruq suyagimiz qolgan, xoios, aprelda, kuchimiz bor paytda yer haydardik,
hozir esa hatto yurishga ham
holimiz yo’q, aprelda har qalay yer haydashga urinardik, 24 kishi plug
tortardi...
Sanoatlashtirishning asl qimmati
1929-yilning yozida aslo ko’ngilli xususiyatga
ega bo’lmagan qishloq xo’jaligini jamoalashtirish boshJandi. Iyul oyidan yil
oxiriga qadar 3,4 mln. ga yaqin dehqon xo’jaliklari,
ya’ni jami dehqon xo’jaliklarining 14%i kolxozlarga birlashtirildi; 1930-yil
fevral oyi oxiriga kelib kolxozlarga birlashtirilgan dehqon xo’jaliklari
soni 14 mln. (umumiy sonining 60%i)ga yetdi. o’ziga to’q xo’jaliklar «quloq» qilinib, ularning egalari oilalari bilan birga
odam oyogi yetmagan olis oikalarga surgun qilindilar. Faqat
1930—1931-yillarda 380 mingdan ortiq oila, ya’ni 2 mln. ga yaqin kishi surgun
qilindi.
1928-yilda Stalin to’satdan jami dehqonlarning
5%ini (1,2 mln. dehqon xo’jaliklari yoki o’sha paytdagi qishloq aholisining 6,2
mln. i) quloqlar tashkil etishini e’lon qildi. Quloqlarni tugatish va
kolxozlashtirishni amalga oshirish bilan
bir vaqtda g’alla tayyorlash majburiyatlari ham keskin oshirildi — qishloq xo’jaligida
yetishtirilgan ortiqcha mahsulotlarni sanoatiashtirish ehtiyojlari uchun
kuch bilan tor-tib olish avj oldi.
1929-yilda g’alla
tayyorlash hajmlari 1928-yildagiga nisbatan 1,5 baravar, 1930-yilda esa 2 baravarga
oshirildi, qo’shimcha ravishda
tortib olingan g’allaning asosiy qismi eksport qilindi. G’alla belgilangan
miqdorda tayyorlandi va olib chiqib
ketildi, pirovard natijada aynan g’allaning eksport qilinishi
sanoatlashtirishni valyuta bilan ta’minladi: 1931-yilda o’rnatilgan jami
uskunalarning 80—85%i G’arbdan sotib olib keltirildi. Biroq sanoatlashtirish
juda qimmatga tushdi: har yili «ortiqcha» 10 mln. tonna g’allaning tortib
olinishi tez orada dahshatli ocharchilikni keltirib chiqardi, uning natijasida
1932—1933-yillarda minglab odamlar halok bo’ldilar. Rossiyadagi
sanoatlashtirishning asl qimmati shunday bo’ldi.
Jahon iqtisodiyoti va xalqaro
aloqalar. 1987, 11-son
14-§. 1929-1933-YILLARDAGI JAHON IQTISODIY
INQIROZI VA UNING XUSUSIYATLARI
Bu jahon iqtisodiyoti taraqqiyoti
tarixidagi eng og’ir va halokatli inqiroz bo’ldi. U butun jamiyatning iqtisodiy asosini titratibgina
qolmay, og’ir ijtimoiy va siyosiy oqibatlarga ham olib keldi. Inqiroz o’z
fuqarolarini ish, yashash uchun mablag’, fuqaroviy tinchlik bilan
ta’minlay olmagan mavjud tuzumga ham ulkan ma’naviy zarar yetkazdi.
Yevropa xaritasining urushdan keyingi
tuzilishi an'anaviy xo’jalik aloqalariga putur yetkazdi, jahon iqtisodiyotining
savdo va moliya munosabatlariga o’zgartirish kiritdi. Faqat qit’alar o’rtasidagi
emas, qo’shni mamlakatlar o’rtasidagi aloqalar ham buzildi. Butun Yevropa
mahsulot ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar, xom ashyo beruvchilar va tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchilar
o’rtasidagi an'anaviy aloqalarni uzgan bojxona to’siqlari, proteksionistik
bojxona soliqlariga to’lib-toshdi.
Inqiroz yillari kapitalistik dunyoda sanoat
sohasidagi ishlab chiqarishning umumiy
qisqarishi 40% ni tashkil qildi, qishloq xo’jaligi mahsulotlari ishlab
chiqarish va savdo-sotiqning hajmlari inqirozdan oldingi darajaga
nisbatan uchdan birga kamaydi. Inqiroz uzoq muddat davom etdi. U 1929-yil
kuzida boshlanib, o’z cho’qqisiga faqat 1932-yil o’rtalarida ko’tarildi. Biroq
shundan so’ng ham AQSh va Yevropa
mamlakatlari moliyaviy munosabatlar va sanoat sohasida ishlab chiqarishning
barqaror rivojlanishiga erisha olmadilar, ayrim mamlakatlarda inqirozdan
so’ng depressiya boshlandi, iqtisodiy hayot qayta jonlanmadi.
Inqiroz asosan ikki jadal
rivojlanayotgan davlat— AQSh va
Germaniyani larzaga soldi, biroq Angliya, Fransiya, Italiya va Ispaniya kabi
boshqa nisbatan mayda mamlakatlarning iqtisodiyotiga ham katta zarar yetkazdi.
Sanoatdagi inqiroz qishloq xo’jaligidagi inqiroz bilan birga kechdi. Qishloq xo’jaligi
mahsulotlariga bo’lgan talabning kamayishi narxlarning tushishi va
fermerlarning ommaviy kasodga uchrashlariga olib keldi. Narxlarni ushlab qolish
uchun mahsulotlarni keng miqyosda yo’q qilish amalga oshirildi. Minglab tonna
go’sht, minglab litr sut yo’q qilindi, kofe mag’izlari dengizga tashlandi yoki
asfalt qoplash uchun ishlatildi, bug’doyzorlar payilon qilindi, paxtazorlarga o’t
qo’yildi, mevali daraxtlar kesildi. Bularning barchasi millionlab ochlarning ko’z
o’ngida amalga oshirildi.
Moliya tizimini qoplagan inqiroz vaziyatni
yanada keskinlashtirdi. Nafsilambrini
aytganda, inqiroz aslida naqd pullari qolmagani sababli mijozlarga pul toiashni
to’xtatgan Amerika banklarining sinishidan boshlangan edi. Natijada 56
davlatning valyutasi qadrsizlandi, dollar va funt sterlingning oltin
standartlari tugatildi.
Iqtisodiy inqirozning asosiy yuki  mehnatkash ommaning  yelkasiga tushdi.
Jahon mamlakatlarini tarixda bo’lmagan ishsizlik larzaga soldi. 1932-yil
boshiga kelib butunlay ishsizlar armiyasi 26 mln. Kishini tashkil qildi, to’liqsiz
ish haftasida band etilganlarni qo’shganda esa 30 mln. kishidan oshib ketdi.
Ishsizlarning oila a’zolarini ham qo’shganda jami 100
millionga yaqin kishi jabr ko’rdi. Bu chorasizlik natijasida
yuzaga kelgan keskinlik har bir uyga kirdi. Ahvolning
hukumat islohotlari bilan yaxshilanishiga umidni yo’qotgan mehnatkashlar
iqtisodiy ahvollarini yaxshilash, ijtimoiy huquqlarini saqlab qolish va
kengaytirish uchun kurash boshladilar. 15 yetakchi mamlakatda 20 mingga yaqin
ish tashlashlar bo’lib, ularda qariyb 10 mln. kishi ishtirok etdi.
Yevropa va Amerikada
ochlar va ishsizlarning ommaviy namoyishlari avj oldi, shaharlar bo’ylab
marshlar va yurishlar tashkil
qilindi. Demokratik harakat kuchaydi, mustamlaka mamlakatlardagi milliy-ozodlik
harakatlarida yangi ko’tarilish yuz berdi.
Inqiroz, ishsizlik, inflyatsiya, xo’jalikdagi
buzg’unchiliklar jamiyatni ma’naviy tanazzulga olib keldi. Ma’naviy qadriyatlar
barbod bo’ldi, odamlar o’rtasida dushmanlik, adovat avj oldi. Hukmron sinf
vakillari saflarida kuchli hokimiyat, boshqaruvning totalitar usullarini qo’llashga
intilish kuchaydi. Burjua individualizmi va xususiy tashabbus erkinligi g’oyasi
hech qanday qonunJar bilan cheklanmagan, faqat hukmron sinflar irodasigagina bo’ysungan
kuchli shaxs diktaturasi tomonidan siqib chiqarildi.
Germaniyada natsizmning paydo bo’lishi
jamiyatning ma’naviy tushkunligi ifodasi bo’ldi.
Antisemitizm, irqchilik, insonga nisbatan nafrat va tajovuzkorlikni targ’ib
qiluvchi natsistlar mafkurasi eng keskin ijtimoiy kasalliklar bilan og’rigan
jamiyat uchun baayni giyohvand vositaga aylandi.
Jahon inqirozi va natsizm Versal-Vashington tizimining yemirila boshlaganini ko’rsatdi. Kun tartibiga
yana dunyoni qurolli bo’lib olish masalasi qo’yildi. Iqtisodiy
inqirozdan so’ng yetti yil o’tib siyosiy inqiroz ro’y berdi — Ikkinchi jahon
urushi boshlandi.
Radiotexnika, avtomobilsozlik  va sintetik mahsulotlarm ishlab - chiqarish
kabi sohalarning o’sishini inqiroz ham to’xtata olmadi. Ularning texnologik
bazasi Birinchi jahon urushiga qadar yaratilgan edi, ammo bu sohalarning
rivojlanishi uchun turtki faqat urushdan so’ng
beriidi.
Radio. AQSh va Yevropa
mamlakatlarida radio va radiotexnologiya
kundalik hayotga yigirmanchi va o’ttizinchi yillardayoq kirib keldi. Harbiy
aloqalarga bo’lgan talab simsiz radioning rivojlanishini tezlashtirdi.
Dastlabki radioeshittirish vositalari 1922-yili Angliyada yaratildi. 1926-yilda Britaniya radioeshittirishlar tizimi dunyoga keldi va radio qit'a
bo’ylab keng tarqala boshladi. Elektr tizimining rivojlanishi radio
imkoniyatlarini kengaytirdi. Radio asosiy iste’mol mollari qatoriga qo’shildi.
Shu bilan birga xizmat ko’rsatish va ehtiyot qismlar ishlab chiqarish
sohalarini ham rivojlantirish talab qilindi. Radiosanoat targ’ibot hajmi va
mohiyatini batamom o’zgartirdi. 20-yillar oxirida yevropaliklar ixtiyorida
millioniab radiopriyomniklar bor edi. Radio asosan o’rta tabaqa vakiiiari
tomonidan sotib olinardi. Elektr texnologiyasining ilk mahsuloti sanalgan
radio ommaviy bozorni zabt etdi. Radio aholi turmush tarzini butunlay o’zgartirib
yubordi.
Avtomobilsozlik. Ikki urush oralig’idagi
davrda jadal sur’atlarda
rivojlangan radiodan keyingi ikkinchi soha avtomobilsozlik bo’ldi. Yigirmanchi
yillarda avtomobil ommaviy talab va iste’mol moliga aylandi. Fransiyada Lui Reno va
Anri Sitroen o’rta tabaqaga mo’ljallangan arzon avtomobil
yaratdilar. Avtomobil Yevropa hayotida Amerikadagidan ham kuchiiroq inqilob
yasadi. U turmush-ni yanada tezkorroq qilib, qurolli kuchlar tabiatini ham
keskin o’zgartirdi. Avtomobilsozlik maxsus navli po’lat, oyna, rezina va neft
ishlab chiqarishga talabni kuchaytirdi.
Sintetik materiallar. 20-yillarda sintetik
materiallardan mahsulotlar ishlab
chiqarish katta iqtisodiy ahamiyat kasb eta
boshladi. Sun'iy ipak sanoat va turmushda yangi davrga yo’l ochdi. Uni ishlab
chiqarish va iste’mol qilish hajmlari juda tez o’sdi. Vaqt o’tishi bilan bu
tovarni ishlab chiqarish jarayoni yanada takomillashdi. Sun'iy ipak arzon to’qimachilik
mahsuloti sifatida kundalik turmushda paxtaning o’rnini bosa boshladi. Sintetik
ipak ishlab chiqarish Germaniya va Italiya kabi mamlakatlarning hukumatlari
e’tiborini o’ziga jalb qildi, ular xom ashyo bilan o’zlarini o’zlari
ta’minlashga urindilar. Urush arafasida, o’ttizinchi yillarning oxirida bu
mamlakatlarning hukumatlari tabiiy xom ashyo o’rnini bosishga qodir sun'iy ipak
ishlab chiqarish imkonini beruvchi kimyo sanoatini rivojlantirishga majbur bo’ldilar.
Qisqacha mazmuni
•  1929—1933-yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi— XIX asr
oxiri — XX asr boshidagi mamlakatlar iqtisodiy taraqqiyoti tarixida eng og’ir va
halokatli inqiroz;
•  inqiroz AQSh va Yevropa mamlakatlari sanoati, qishloq
xo’jaligi va moliya tizimini qamrab oldi;
•  ommaviy ishsizlik, inflyatsiya, ochlik, qashshoqlik,
ijtimoiy ixtiloflarning keskinlashishi, mavjud tuzumga nisbatan ommaviy
norozilik, mehnatkashlarning o’z huquqlari uchun kurashining kuchayishi;
•  inqiroz Versal-Vashington bitimining barbod bo’lishi
va yetakchi jahon mamlakatlarida dunyoni qurolli bo’lib olish niyatlarining
qayta tug’ilishiga olib keldi;
•  avtomobilsozlik, radiotexnologiya va sintetik materiallardan
mahsulot ishlab chiqarish borasidagi yutuqlar;
   AQSh va Yevropa mamlakatlari iqtisodiyoti Ikkinchi
jahon urushiga qadar bo’lgan davrda avvalgi rivojlanish darajasiga yeta olmadi.

15-§.
1929-1939-YILLARDA GERMANIYA
            1929-1932-yillardagi inqiroz Germamyadagi
iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy hayotning asoslarini larzaga soldi. Uch yil davomida ishlab chiqarish hajmlari
tinimsiz pasayib bordi. Sanoatda
1932-yilgi ishlab chiqarish darajasi 1928-yilgi ishlab chiqarish
darajasining atigi 58% ini tashkil qildi, mehnat uchun haq yarmiga qisqardi va
rasmiy belgilangan kun kechirish uchun zarur miqdorning yarmini tashkil qildi. Germaniyadagi ishsizlik darajasi boshqa
kapitalistik mamlakatlardagiga nisbatan (AQShdan tashqari) eng yuqori bo’ldi.
Ishsizlar soni 9 mln. ga yaqin bo’lib, ularning faqat 20% ga yaqini ishsizlik
bo’yicha miqdori juda oz bo’lgan nafaqa olardi, qolganlarga hech narsa to’lanmasdi.
Germaniya sanoatining barqarorlik
yillaridagi (1924—1929) o’sishiga xorijiy davlatlardan olingan
qarzlar va kreditlar sabab bo’lgan edi. Inqirozning ilk alomatlari ko’zga
tashlanishi bilan barcha xorijiy sarmoyalar Germaniya iqtisodiyotidan qaytib
olina boshlandi. Bu inqirozni yanada chuqurlashtirdi. Iqtisodiyotning keskin beqarorlashishi
siyosiy inqirozga va mamlakat hukumatining to’liq almashishiga olib keldi.
1928-yil mayidagi saylovlarda birorta ham siyosiy partiya reyxstagda
mutlaq ko’pchilik ovozga ega bo’la olmadi va hukumatni tashkil qilish uchun
«Katta koalitsiya» tuzilib, unga Sotsial-demokratlar partiyasi (reyxstagda 153
o’rin), Katolik markaz (78 o’rin) va Nemis milliy partiyasi (NMP — 73 o’rin)
kirdi. Birgalikda ular 304 mandatga ega bo’lib, bu ularga mamlakatni rasman
boshqarish imkonini berardi. Germaniya kansleri etib Sotsial-demokratlar
partiyasi rahbari G. Myuller (1876—1931)
tayinlandi. Biroq, sotsial-demokratlar va NMP o’rtasida keskin
ixtiloflar yuzaga kelib, bu 1930-yilda koalitsiyaning barbod bo’lishi va
hukumatning iste’foga chiqishiga sabab bo’ldi.
NMP mulkdor tabaqalar, birinchi galda yirik  sanoat manfaatlariri ifodalardi. Ular hatto Veymar respublikasi davrida ishchilarga berilgan
juda kichkina imtiyozlarni ham bekor qilish tarafdorlari edilar. NMP birinchi
navbatda maosh va mehnat sharoitlarining davlat tomonidan tartibga solinishi
hamda sug’urta qonunchiligini bekor
qilishni talab qildi. 1928-yilda, «Katta koalitsiya» faoliyatining ilk
davridayoq, Reyn va Rur sanoatchilari zavod va fabrikalardan ular qo’ygan
shartlarda ishlashdan bosh tortgan 250 ming ishchini qisqartirdilar.
NMP vakillari sarmoya va daromadga qo’shimcha
soliqlarni, ishsizlarga nisbatan har qanday yon berishlarni rad etdilar. Bu yirik nemis burjuaziyasining Veymar
respublikasiga qarshi fitnasi edi.
Murosasiz ixtiloflar tazyiqi ostida 1930-yil 27-martda G.Myuller
hukumati iste’fo berdi.
1930-yil 1-aprelda prezident Gindenburg
reyxskansler qilib Katolik markaz partiyasi
vakili Genrix Bryuningni tayinladi. U buyuk iqtisodchi
hisoblanardi, xalqqa uning asosiy
maqsadlari iqtisodiyotni barqarorlashtirish va natsistlar partiyasi obro’sini
tushirishdan iborat, deb tushuntirishdi. U bu niyatlarining birortasini ham
amalga oshirishni uddalay olmadi. Aksincha, Gitlerning hokimiyat tepasiga
kelishini aynan u ta’minladi, deb hisoblash uchun barcha asos bor.
Reyxstagda ko’pchilik o’ringa ega bo’lmagan
yangi kansler Veymar konstitutsiyasining 48-moddasiga muvofiq prezident
dekretlarini chiqarish yo’li bilan mamlakatni boshqardi. 1930-yilda 5,
1931-yilda 44, 1932-yilda 66 ta favqulodda
dekret chiqarildi. Reyxstagning qonun chiqarish faoliyati deyarli to’xtadi:
1932-yilda u atigi 5 ta qonun qabul qildi. Dekretlarning birortasi ham rad
etilmadi.
Bryuning hukumati Germaniya yirik sarmoyasiga
beqiyos yordam ko’rsatdi. Qator yirik banklar kasodga uchragach, hukumat
ularning aksiyalarini sotib oldi va shu asno ularni qutqarib qoldi. Davlat
yirikligi jihatidan mamlakatda ikkinchi o’rinda turuvchi Drezden
bankining 90 foiz sarmoyasini qo’lga kiritdi, Berlin banki, ikkita eng yirik
paroxod kompaniyasi, qator konsernlar, Yevropada
eng yirik «Po’lat tresti»ni kasodga uchrashdan qutqarib qoldi. Bryuning
hukumati deyarli iqtisodiyotni boshqarishning davlat-monopolistik yo’liga o’tdi.
Davlat 583 ta hissadorlik jamiyatining faoliyatida ishtirok etdi, ko’pchilik
banklarni o’z nazorati ostiga oldi. Endi diktaturaning iqtisodiy poydevori ham
tayyor bo’lgan edi — natsistlar iqtisodiyotni boshqarishni to’liq
markazlashtirish uchun tayyor apparatni o’z qo’llariga oldilar.
Inqiroz esa chuqurlashib
bordi, yangi yuz minglab ishsizlar
ko’chaga haydaldilar, non va xayriya yordamlari uchun navbatga turganlar safi
uzayib bordi. Har qanday iqtisodiy va  ijtimoiy inqiroz keskinlikning
kuchayishiga olib keladi.
Germaniyada inqiroz kommunistlar va fashistlar
harakatining jadal o’sishi va ular o’rtasida ayovsiz kurashning avj olishiga
olib keldi. Germaniya kommunistlar partiyasi (GKP) fashistlarga qarshi faol
kurash olib bordi. Kompartiya qarorlarida fashistlar harakati monopolistik
sarmoya diktaturasini o’rnatishga qaratilgan xalqqa qarshi tajovuzkor harakat
sifatida ta’riflandi. 1925-yilda Kompartiya raisligiga ishchilar harakatining
mashhur rahbari, Birinchi jahon urushi askari, 1923yilgi Gamburg qo’zg’oloni
rahbari Ernst Telman (1886—1944)
saylandi.
GKP ishchilar sinfining qator yirik
chiqishlarini uyushtirishga muvaffaq bo’ldi.
1930—1931-yillarda Berlin metallurglari, Rur konchilarining ish tashlashlari, Mansfald
sanoat hududida ish tashlashlar bo’lib o’tdi. 1932-yil sentabr-noyabrida transport sohasi va boshqa ko’plab korxonalarda
mingdan ortiq iqtisodiy va siyosiy ish tashlashlar tashkil qilindi. 1930 yil sentabrda «Fashizmga
qarshi kurash ittifoqi» tuzildi, Gitlerning namoyishlariga
ishchilarning «Qizil jangchilar ittifoqi»
o’z-o’zini himoya qilish
otryadlari faol qarshilik ko’rsatdilar.
1932-yil mayida «Fashistlarga
qarshi aksiya» nomli keng xalq harakatini
boshlash to’g’risida qaror qabul qilindi. Butun Germaniyada ommaviy namoyishlar
bo’lib o’tdi. Bu fashistlarga qarshi xalq fronti dunyoga kelayotganini ko’rsatdi.
Reyxstagga saylovlarda GKP uchun 4,6 mln. kishi, 1932-yil noyabrida esa 6 mln.
kishi, ya’ni jami saylovchilarning 17%i ovoz berdi. Kommunistlarning saylovdagi
muvaffaqiyati hukmron doiralarda sarosima uyg’otdi
va hokimiyatning fashistlarga berilishi jarayonini tezlashtirdi. Kommunistlar
obro’sining oshishi Germaniyaga «qizil diktatura» xavfming tahdid solishi
sifatida taqdim etildi.
1932-yilda Germaniya prezidentligiga saylovlar bo’lib o’tdi.
Gindenburgning yoshi 83 da ekaniga qaramay, o’ta konservativ kayfiyatdagi o’ng
doiralar uning nomzodini qayta saylashga qo’ydilar.
Prezidentlikka ikkinchi nomzod Gitler edi. U birinchi turda 30%,
ikkinchi turda esa 37% ovoz oldi. Garchi prezidentlikka Gindenburg saylangan bo’lsa-da,
uning va Veymar respublikasining kuni bitgani hech kimga sir emas edi.
Bryuning parlamentning emas, shaxsan
Gindenburgning qo’llab-quvvatlashiga tayanib mamlakatni 2 yil davomida boshqardi. Iqtisodiy ahvol
yaxshilanmadi, siyosiy vaziyat esa keskinlashib bordi. Bryuning Germaniya hukmron
doiralaridagi konservativ kuchlarning ko’magidan mahrum bo’ldi. 1932-yil
30-mayda Bryuning vazifasidan chetlashtirildi va uning o’rniga Frans fon
Papen (1879— 1969) tayinlandi. «Baronlar kabineti» degan nom
olgan hukumat tarkibiga prezident o’g’li va Birinchi jahon urushida nom
chiqargan bir nechta harbiy arboblar kiritildi. Reyxstag faoliyati to’xtadi,
yangi kabinet bir necha oy davomida nazoratsiz hukmronlik qildi.
Bu vaqtga kelib allaqachon ko’chalarda
natsistlar hukmronlik qilardilar. Ishsizlik minglab odamlarni shturmchilarning
otryadlariga yozilishga majbur qildi — 1930-yilda ularning saflarida 100 ming
a’zo bor edi, 1933-yilga kelib a’zolar soni 1 mln. ga yetdi. Shturmchilarning
otryadlari (SA) so’l kuchlarning namoyishlarini shafqatsizlik bilan tarqatardi, namoyish ishtirokchilarini yoshi va
jinsiga qaramay to’qmoqlar bilan ayovsiz savalardi. Bu otryadlar deyarli
ichki tartibni qo’riqlash vazifasini o’z zimmasiga olgan edi. Terror va qo’rqituv
fashistlarning asosiy quroliga aylandi, endi ularni hech kim to’xtatishga qodir
emasdi. Ular hokimiyatga intilishar, unga qanday yo’l bilan boimasin erishishni
istashardi. Hukmron doiralar natsistlarning harakatlarini ma’qulladilar, shu yo’l
bilan ular demokratik harakatning o’sishini to’xtatishga urindilar. Natsistlar o’tkazuvchi majlislar va namoyishlar bezori va
banditlardan iborat mutaassiblar to’dasining yig’ilishlarini eslatardi.
Natsistlar jigarrang formada ko’chalar va maydonlar, shaharlar va qishloqlar bo’ylab
o’tib, tijoratchilar va harbiylarni o’z tomonlariga og’dirdilar, ommaviy
axborot vositalarida targ’ib qilindilar. Ular haqida ayrim ziyolilar ham hurmat
bilan gapira boshladilar. Ularning «Yo’qolsin Versal bitimi!», «Yo’qolsin chayqovchilar!», «Yo’qolsin chirik
hukumat!» qabilidagi talablari keng ommada xayrixohlik uyg’otdi,
ijtimoiy va siyosiy safsatadan iborat natsistlar targ’iboti chorasizlikdan sillasi qurigan ishsizlarni va millat tuyg’usiga
berilgan fuqarolarni o’z tomoniga og’dirishga muvaffaq bo’ldi.
Fon Papen natsistlar bilan til topishga
urindi, biroq Gitler hokimiyatni bo’lishish to’g’risida eshitishni ham
istamadi, yakka va cheksiz hokimlikni talab qildi. Germaniya hukmron doiralari
Gitlerni qo’llab-quvvatladilar, ularga aynan shunday odam kerak edi. Shunda fon
Papen 1932-yil iyulda reyxstagga saylovlar o’tkazishni belgiladi.
Saylovlar hayratomuz natija bilan tugadi. Natsistlar
uchun saylovchilarning 37%i ovoz berdi, ular reyxstagda 230 o’rinni qo’lga
kiritdilar. Reyxstag o’sha chaqiriqda 608 o’rindan iborat ekani hisobga olinsa,
Gitler tarafdorlari 35% ga yaqin ovozga ega bo’ldilar. Bu ko’p edi, biroq
Gitlerning kansler lavozimini egallashi uchun yetarli emasdi. Bunga so’l
partiyalarning 232 ovozi qarshilik qilardi.
Gitlerning hokimiyatga bunday tez ko’tarilishiga
Germaniya yirik sarmoyasi ko’maklashdi. 1925-yildayoq Germaniya monopolistlari
va yirik
sarmoyadorlari Gitler va uning partiyasiga e’tibor berdilar. Uning Buyuk Germaniyani yaratish rejasi va
Germaniyaga mustamlakalarini qaytarish to’g’risidagi doimiy chaqiriqlari
ulaming manfaatlariga to’la javob berardi. Ular siyosiy kurashlarida
qurol sifatida Gitler va uning partiyasidan foydalandilar. Maiumki, o’sha
1925-yildayoq Germaniya monopoliyalari fashistlarga juda katta miqdorda
moddiy yordam ko’rsata boshladilar. Krupp, Tissen, Stinnes, Mannesman,
Flik fashistlar partiyasi ehtiyojlari uchun muntazam ravishda pul berib turdilar. Fashistlarning barcha targ’ibot
tadbirlari, saylov kampaniyalari, SS (xavfsizlik otryadlari) va SA
otryadlari, fyurer shtabi, uning eskorti Germaniya yirik sarmoyasi tomonidan
mablag’ bilan ta’minlandi.
Gitlerning o’z homiylari bilan birinchi
uchrashuvi 1932-yil 27-yanvarda bo’lib o’tdi. «Po’lat tresti»ning direktori
Tissen uni Germaniya sanoatchilariga tanishtirdi. Gitlerning 4 soatga cho’zilgan
nutqi shunday iboralardan tuzilgan edi: «Demokratiya — axmoqlar ishi», «Biz
Germaniyada marksizmning ildizini quritishga qaror qildik», «Oq irq Yer
kurrasida yashovchi boshqa barcha xalqlarni o’ziga bo’ysundirishi lozim».
Stinnesning buning uchun nima kerak degan savoliga, Gitler qisqa qilib: «8 mln.
kishilik armiya», deb javob berdi.
Germaniya sanoatchilari mamnun edilar. Ularga
serharakat odam kerak edi, Gitler ularning millat rahbari borasidagi
talablariga to’liq javob berardi. Ular Gitlerni rasman fyurer,
ya’ni dohiy deb atay boshladilar. Sanoatchilar Gitlerning hokimiyatga kelishini
ta’minlash uchun juda qattiq ish olib bordilar.
Gitlerning boshqa homiylari ham bor edi. Yirik
Amerika tijoratchilari Gitlerga Germaniya sanoatchilaridan ham oldinroq e’tibor
bergandilar. Amerikaning avtomobil qiroli Genri Ford Gitlerni 1922-yildayoq
mablag’ bilan ta’minlay boshladi. 1938-yilda, hokimiyat cho’qqisida bo’lgan
paytda Gitler G. Fordni Germaniyaning oliy ordeni — Katta Xoch bilan
mukofotladi. Gitlerning hokimiyatni
egallashiga ko’maklashgan yana bir Amerika kompaniyasi «Jeneral Elektrik» edi.
Shu ikki kompaniya ko’magining o’zi Gitlerni butun Amerika yirik
tijorati qo’llab-quvvatlashi uchun yetarli bo’ldi. Gitler — urush degan so’z
ekanini hamma yaxshi tushunardi, Yevropadagi urush esa Amerika tijorati uchun
daromad manbai edi. Ikkinchi jahon urushi davrida Ford ikkala tomondan — Gitler
vermaxti uchun transport vositalari ishlab chiqargan Fransiya va Germaniyadagi
korxonalari hamda Amerika armiyasi uchun undan harbiy avtomobillar xarid qilgan
AQSh hukumatidan foyda olgani ma’lum.
 Gitlerning ko’p ovoz olishi uchun reyxstag tarqatib yuborildi va 1932-yil
noyabrga yangi saylovlar belgilandi. Yangi saylovlarning ssenariy
mualliflari reyxstagda natsistlarga qo’shimcha 56% o’rinni ta’minlashga va shu
taxlit Gitlerni legitim ravishda, ya’ni qonuniy yo’l bilan reyxskanslerlikka ko’tarishga umid qildilar.
So’l kuchlarda saylov kompaniyasini o’tkazish
uchun mablag’ qolmagan edi, shu bois Gitlerning g’alabasi aniq deb aytish uchun
barcha asos bor edi. Biroq, reaksion kuchlar adashdilar. Natsistlar to’plagan
ovozlar soni kamaydi, binobarin, Gitler
partiyasini reyxstagda himoya qiluvchi deputatlar soni ham qisqardi.
Endi ular oldingi reyxstagdagiga nisbatan 34 kishiga kam edilar. So’l kuchlar
uchun ovoz berganlar soni 311 taga (582 tadan) yetdi, bu esa demokratik hukumat
tuzish uchun yetarli edi. Bu Germaniyaga demokratik yo’ldan borish uchun
berilgan yagona imkoniyat bo’ldi.
Gitler sarosimaga tushdi. Natsistlar partiyasi
barbod bo’lib borardi. Fashistlar harakatining inqirozga yuz tutganini
anglatuvchi belgilar ko’zga tashlanib qolgan edi. Saylovlarda fashistlar 2,5
mln. ovoz yo’qotdilar. Germaniyadagi moliya va sanoat doiralari fashistlar
partiyasining barbod bo’lishi oqibatlarini yaxshi tushunishardi. Ularning
vakillari natsizmning barbod bo’lishi «milliy halokat» deb zo’r berib uqtira
boshlashdi. Gindenburg sustkashlikda va so’l
kuchlarga yon bosishda ayblandi. Yirik monopoliyalar, banklarning vakillari va
generallar uzil-kesil fashistlar tomonga o’ta boshladilar. Gindenburgga
Germaniyaning 20 dan ortiq moliya magnatlari imzolagan noma yuborilib, unda
Gitlerni darhol reyxskansler etib tayinlash talabi qo’yildi. 1933-yil
4-yanvarda Gitler Germaniyaning yirik va yetakchi sanoatchi va sarmoyadorlari
ishtirokida majlis o’tkazdi, unda Gitler kansler bo’lishi kerak, degan qarorga
kelindi. 1933-yil 30-yanvarda Gindenburg Gitlerni Germaniyaning
reyxskansleri qilib tayinladi.
Shunday qilib, Gitler hokimiyatni qonuniy yo’l
bilan egalladi. Hokimiyatni topshirishning barcha qonuniy rusumlariga rioya
qilindi. Bu juda muhim hisoblanardi, chunki barcha fuqaroviy muassasalar va
hukumat tashkilotlari uni davlatning qonuniy rahbari sifatida qo’llab-quvvatlashlari
lozim edi. Natsistlar partiyasining qafiy intizomga bo’ysundirilgan tizimi va ommaviy siyosiy targ’ibot totalitar tuzum
apparatini vujudga keltirdi. U yirik sarmoya manfaatlarining ijrochisi, hukmron
sinflarning quroliga aylandi, biroq uning ommaviy tayanchi shaharlar va
qishloqlar, ulardagi sinfsizlashgan
unsurlar hisoblanardi. Bu ijtimoiy guruhlar oldingi hukumatlar
tomonidan o’z holiga tashlab qo’yilgan bo’lib,
umidsizlikka tushgan va qashshoqlashgan, keskin o’zgarishlar ro’y
berishiga mushtoq edilar. Gitler ularga
ish, farovonlik va yashash sharoitlarini yaratib beruvchi hukumat va’da
qildi. U buyuk va qudratli Germaniyani tiklashga, Germaniya xalqining barcha musibatlari
sababchisi bo’lgan Versal bitimini bekor
qilishga so’z berdi. Bu uning bayroqlari ostiga juda ko’pchilikni jalb
qildi, ular Gitlerga ko’r-ko’rona ergashdilar. 1933-yil iyulida Germaniyada
shturmchilar nazorati ostida umumxalq plebissiti o’tkazilib, unda 36
mln. aholi Gitler siyosatini qo’llab-quvvatlashlarini bildirdi. Bu Gitlerni
ruhlantirdi va o’z siyosatining amalga oshishiga to’liq ishonch bag’ishladi.
Natsistlar
rahbariyatining bosh maqsadi Yevropa qit’asida hukmronlik o’rnatish edi; bunga oldin barcha nemiszabon xalqlarni birlashtirish, so’ng esa hayotiy
kenglik («lebensraum») uchun kurash shiori ostida hududlarni bosib olish
yo’li bilan erishish ko’zda tutilardi. Gitler asosiy e’tiborini shu maqsadni
amalga oshirishga qaratdi.
Hokimiyatni egallagach, Gitler jadal va qat'iy
harakat qila boshladi. Birinchi bosqichda u o’z hokimiyatini siyosiy
raqiblarini tor-mor keltirish va o’z partiyasi saflaridagi raqiblarini yo’q
qilish yo’li bilan mustahkamlashga urindi.
1933-yil 23-fevralda natsistlar reyxstagga o’t
qo’yishni uyushtirdilar. «Bu —
kommunistlar», deb qichqirdi radio orqali Gitler. «Bu kommunistlar isyonining
boshlanishi», deb uqtirdilar barcha natsist gazetalari. Ularni barcha burjua
gazetalari ham to’liq qo’llab-quvvatladilar. Kommunistik partiyaning barcha
arboblari, ular sirasidan bo’lgan reyxstag va mahalliy parlamentlarning
deputatlari o’sha kuniyoq qamoqqa olindilar. Mahalliy so’l tashkilotlarning
barcha a’zolari qamoqqa tashlandilar. Sotsial-demokratlar
va kommunistlar partiyasining barcha nashrlari taqiqlandi. Gitlerning
talabiga ko’ra Gindenburg o’sha kuniyoq
«Xalq va davlatni muhofaza qilish to’g’risida»gi dekretni imzoladi. Unga
ko’ra Gitlerga favqulodda vakolatlar berildi. Bu dekret Gitler tuzumi hukm
surgan 12 yil davomida terror va yalpi diktatura siyosatining huquqiy asosini
tashkil qildi.
1933-yil mart oyi boshlarida Germaniyada yana saylovlar bo’lib o’tdi.
Natsistlar unda 44% ovoz oldilar. Gitler o’zining natsistlar hukumatini tuzdi
va 23-martda reyxstag Gitlerga o’z dekretlari bilan mamlakatni boshqarish
huquqini beruvchi qonun qabul qildi. Bu Gitlerga cheksiz vakolatlar berardi. 1934-yil 2-avgustda prezident Gindenburg
vafot etdi. Gitler Uchinchi reyx deb nomlana boshlangan Germaniya davlatining kansleri va prezidentiga aylandi.
«Uchinchi reyx» iborasi birinchi marta
1920-yilda nemis baynalmilalchi-yozuvchisi Meller van der Bruk
tomonidan qo’llangan bo’lib, u o’z kitobini shunday deb nomlagan edi.
Natsistlar darhol bu nomni o’zlari tuzmoqchi bo’lgan davlatga qo’yib, uning
Karl Buyuk tomonidan o’rta asrlarda barpo etilgan birinchi Germaniya davlati va
ikkinchi «reyx» (1871—1918) bilan bog’liqligiga urg’u berdilar.
Hokimiyatni egallagach, Gitler natsistlar
partiyasidan boshqa barcha siyosiy partiya va tashkilotlarni taqiqlovchi farmon
chiqardi. Reyxstag tarqatildi, kasaba uyushmalari faoliyati taqiqlab qo’yildi.
Kasaba uyushmalari o’rniga natsistlar partiyasiga to’liq bo’ysunuvchi va
korxonalarning xo’jayinlari irodasiga itoat etuvchi «Germaniya mehnat fronti»
tashkil qilindi. Barcha matbuot nashrlari (gazetalar, jurnallar, byulletenlar)
yopildi yoki natsistlar partiyasi nazorati ostiga o’tkazildi. Barcha bolalar va
o’smirlar tashkilotlari tarqatildi yoki natsistlar tashkilotlariga boiajak
a’zolarni tarbiyalovchi «Gitleryugend» yoshlar tashkilotiga qo’shib olindi.
Davlat apparatida puxta tozalash ishlari amalga oshirildi: natsistlar
mafkurasidan ozgina chekingani sezilgan yuz minglab xizmatchilar ishdan bo’shatildilar,
ularning o’rinlarini esa jigarrang mundirdagi «partaygenosse» (ya’ni natsistlar
partiyasi a’zolari) egalladilar.
Qurolli kuchlarda barcha
ofitserlar natsistlar partiyasiga a’zo
bo’lishlari va Gitler mafkurasiga so’zsiz itoat etishlari shart edi. 1933-yil oxiriga kelib muxolif
marralarda turgan barcha tashkilotlar yo’q qilindi.
Bir vaqtning o’zida Gitler o’z uyi, ya’ni
rasmiy rahbarlik yo’liga nisbatan norozilik alomatlari ko’zga tashlangan
natsistlar partiyasida ham tartib o’rnatdi. Natsistlar partiyasidagi Gitlerning
bosh raqibi o’sha paytda o’z saflariga 1 mln. ga yaqin shturmchini
birlashtirgan SA qo’mondoni Ernst Rem edi. Rem Gitlerning eng qora va yovuz topshiriqlarini bajarib, uning hokimiyat tepasiga
kelishiga faol ko’maklashgan natsistlar harakatining arboblaridan
hisoblanardi. Endi u Gitlerga kerak emas edi, buning ustiga uning bosh raqibiga
aylangandi. Gitler uni yo’q qilishga qaror qildi.
1934-yil 30-iyun tunda SAning yuksak lavozimlarni egallagan barcha
rahbarlari oidirildi. Bu tun «uzun pichoqlar tuni» nomini oldi. Yuzdan
ortiq kishi, shu jumladan, Rem va sobiq kansler fon Shleyxer ham o’ldirildi. Natsistlar partiyasidagi muxolifat ham tor-mor
keltirildi va Gitler Germaniyaning yagona hukmroni, partiya rahbari —fyureri,
ya’ni Germaniya xalqining cheksiz huquqqa ega dohiysiga aylandi.
Tarixiy ma’lumot
Germaniya
reyxskanslerlari
1919-yil — F. Sheydeman 1920— 1921-yillar — K. Ferenbax 1921—1922-yillar - I. Virt
1922—1923-yillar - V. Kuno 1923-yil — G. Shtrezeman 1923—1924-yillar - V. Marks
1924—1926-yillar - G. Lyuter 1927—1928-yillar - V. Marks 1928—1930-yillar - V.
Myuller 1930—1932-yillar - G. Bryuning 1932-yil, iyul-noyabr — fon Papen
1933-yil, yanvar — A. Gitler
Germaniya
prezidentlari
1919—1925-yillar — F. Ebert
1925-1934-yillar - P. Gindenburg
1933—1945-yillar - A. Gitler (1934-yil 1-avgustga qadar reyxskansler; reyxskansler va prezident
mansablari birlashgandan keyin fyurer va reyxskansler).
Qisqacha mazmuni
• 1929 —1932-yillar — mamlakatda ishlab chiqarish va aholi
turmush darajasining pasayishi;
•  “Katta
koalitsiya” hukumatining mamlakat iqtisodiyotini aholiga zulm qilishni
kuchaytirish yo’li bilan barqarorlashtirish borasidagi muvaffaqiyatsiz
urinishlari;
•  G. Bryuning hukumati faoliyati davrida mamlakat
iqtisodiyotining davlat tomonidan boshqarilishiga o’tilishi;
•  Mamlakatdagi fashistlarga qarshi tadbirlaming
muvaffaqiyati;
•  Germaniya sanoatchilari va yirik sarmoyadorlarining
natsional-sotsialistlar partiyasi va Gitlerni qo’llab-quvvatlashlari;
•  1933-yil 30-yanvar — Gindenburg Gitlemi reyxskansler qilib tayinladi;
•  Germaniyadagi «uzun pichoqlar tuni» — Gitler tomonidan
muxolifatning yo’q qilinishi.
16-§. GERMANIYADA
FASHISTLAR DIKTATURASI
Germaniyada qaror topgan tuzum davlat siyosati
miqyosiga ko’tarilgan ommaviy va shafqatsiz terrordan iborat edi. Terror faqat
siyosiy raqiblarni yo’q qilish vositasi emas, nemis xalqini qo’rqitish omili
ham hisoblanib, har bir nemis fuqarosi qarshilik ko’rsatishning befoydaligini,
qarshilik ko’rsatgan muqarrar halok qilinishini va natsistlar rahbariyatiga so’zsiz
itoat etish zarurligini anglab yetishi lozim edi. Natsistlar tuzumining bosh
jazo idorasi xavfsizlik otryadlari (SS) bo’lib, uni Genrix Gimmler (1900—1945)
boshqarardi. Bu otryadlar 20-yillar o’rtasida Gitlerning shaxsiy qo’riqlovchi
otryadlari sifatida tashkil qilingan edi, biroq keyinchalik ular natsistlar
davlatining terror tizimidagi asosiy bo’g’iniga aylandilar. 1933-yilda SS
saflarida 50 ming kishi bo’lib, aynan shu otryadlar 1934-yil iyunida fashistlar
partiyasini tozalash bo’yicha qonli tadbirlarni amalga oshirdilar. 1940-yilga
kelib SS saflari 240 ming kishiga o’sdi, harbiy tuzilishga ega bo’lib, diviziya
va polklarga ajratildi.
SS otryadlarining vazifasi odamlarni ta’qib
qilish va qirish, ommaviy qirg’in va odamlarni krematoriylar (odam jasadini
kuydiradigan olov muassasa) hamda gaz kameralarida yo’q qilishdan iborat bo’ldi.
SS rahbariyati konslagerlar (o’lim
lagerlari)dagi tutqunlar va harbiy asirlar ustida tajribalar o’tkazdi:
muzlatish bo’yicha tajribalar, zaharli o’qlar, vositalarni sinab ko’rish va
hokazo.
SSning tarkibiy qismini maxfiy politsiya
(gestapo) va SS qo'mondoni (reyxsfyureri)ning xavfsizlik xizmati — SD tashkil
qildi. Ular xalqi va bosib olingan hududlarning aholisi ustidan yalpi nazorat o’rnatdilar.
Ularning asosiy vazifasi mavjud tuzumga qarshi paydo bo’lgan har qanday
muxolifatni joyida yo’q qilishdan iborat edi. Har bir uy, yo’lak, xonadon va
oila nazorat ostiga olindi. Yalpi ta’qib tizimi o’rnatildi, ya’ni hamma
bir-birini kuzatdi va ta’qib qildi. Bolalar ota-onalari, ota-onalar esa o’z
farzandlarini kuzatib, ma’lumot berishlari odatiy holga aylandi. Yetkazmaslik
jinoyat hisoblanardi. Gestapo va SD zimmasiga yahudiylarni ommaviy qirg’in
qilish vazifasi yuklatildi. Mamlakatning har bir fuqarosiga maxsus varaqchalar
yuritilib, ularda bu shaxsning ishonchlilik darajasi ko’rsatildi.
«Reyx dushmanlari», ya’ni o’zgacha
fikrlovchilar, demokratik tashkilotlarning vakillari, harbiy asirlarni ommaviy
ravishda qirg’in qilish uchun maxsus konsentrat-sion lagerlar barpo
etilib, ularda odamlar ommaviy qirg’in qilindi. Bunday lagerlar jami 15 ta bo’lib,
ularda 10 mln. ga yaqin odam yo’q qilindi. Birinchi konslager Buxenvaldda —
Shiller va Gyotening vatani hisoblangan Veymar yaqinida 1933-yilda, ikkinchisi
1934-yili Daxauda barpo etildi. Buxenvald lageri faoliyat yuritgan 12 yil
davomida gaz kameralari, krematoriylar, merganlik tirlarida 1 mln. 350 ming
kishi, Daxauda esa 1 mln. 200 ming kishi yo’q qilindi.
Natsizm yahudiy aholini to’liq qirib
tashlashning maxsus dasturini ishlab chiqdi. Natsistlar hokimiyatni qo’lga
kiritganlaridan so’ng antisemitizm rasmiy siyosatga aylandi. Bu insoniyat
tarixidagi eng shafqatsiz, g’ayriinsoniy va
keng miqyosli irqiy ta’qib bo’ldi.
Natsistlar antisemitizmdan «ommani alangalatuvchi ruhiy uchqun» sifatida
foydalandilar. Yahudiylar maxsus ajratilgan
joylar (getto)da yashashlari lozim edi, ular davlat idoralarida
ishlash huquqidan mahrum qilindilar,
shuningdek, ular kiyimlarida maxsus belgi
(olti qirrali yulduz) taqib yurishga majbur edilar.
Maxsus dastur («xolokast»
— yakuniy qaror)ning amalga
oshirilishi natijasida Yevropada 6 mln. dan ortiq yahudiy qirib tashlandi. Bu dastur shu qadar puxta va beshafqat tuzilgan ediki, 1945-yildan so’ng
Yevropada yahudiylar xalq sifatida deyarli qolmadilar. Bu dasturning
ijrochilaridan biri — SS gruppenfyureri, Chexoslovakiya gaulyayteri Karl
Frank 1946-yilda Nyurnberg sudining hukmiga binoan qatl qilinadi. Sudda u shunday deydi: «Oradan minglab
yillar o’tadi, biroq ular Germaniyaning bu aybini yuva olmaydi».
Germaniya aholisining «rahmdillik
yuzasidan» o`ldirilishi
ham natsistlar tuzumining axloqsiz va jinoiy atvorini fosh qiladi. Davlatda
oziq-ovqatning tanqisligini ro’kach qilib, Gitler samarali mehnatga noqobil bo’lgan barcha kasallar va qariyalarni hamda telbalar, aqli
ojizlar, tutqanoq kasali bilan og’ruvchilar,
davlat va xususiy ruhiy shifoxonalar
bemorlarini qirib tashlash to’g’risida buyruq berdi. Ularni konslagerlarga ko’chirib,
so’ng yo’q qilardilar, oila a’zolari va yaqinlariga esa bemor
xastalikdan vafot etdi, deb ma’lum
qilardilar. Ushbu yo’l bilan 275 ming nemis qirib tashlandi.
Barcha totalitar
tuzumlarning maxsus ishlab chiqilgan o’z mafkuralari bo’lib, ular bu tuzumlarning hukm surishini oqlashi yoki asoslashi, maqsadlarini ifodalashi
va ularga erishish yo’llarini ko’rsatishi lozim edi.
Natsizm 1920-yilda, ya’ni
Gitler hali Germaniya natsional-sotsialistik ishchilar partiyasi fyureri bo’lmay turib e’lon qilingan edi.
Gitler ushbu dasturning barcha moddalarini nazariy shaklda ifodalab berdi va uni natsizm mafkurasi ko’rinishidagi
g’oyalar tizimiga aylantirdi. Ular Gitlerning «Mayn Kampf» («Mening kurashim»)
kitobida o’z ifodasini topdi.
Natsizmning asosiy g’oyasi
Germaniya xalqi uchun hayotiy kenglikni ta’minlash, bunda har qanday
vositalarni qoilash,
urush va jinoyatlardan ham tap tortmaslikdan iborat edi. Nemislar Yevropada,
so’ng esa butun dunyoda hukmronlik qilishi lozim bo’lgan oliy irq vakillari deb e’lon qilindilar. Natsional-sotsializm
maqsadlariga erishish quroli sanalgan yalpi
urush adolatli va tabiiy deb e’lon
qilindi. Urush, oiimga sig’inish va past irq vakillari hisoblangan
boshqa xalqlarga nisbatan nafrat ruhi onglarga
singdirildi. Natsistlar mafkurasi nemis xalqining boshqa xalqlar ustidan
hukmronlik qilishga bo’lgan huquqini qaror
topdirish uchun «abadiy kurashi» to’g’risi-da safsata tarqatdi. Natsistlar da’vosicha, bu huquqni nemislar oliy irqqa mansubliklari tufayli qo’lga
kiritgan edilar. Osiyoliklar,
afrikaliklar, semitlar, slavyanlar, umuman nord (ya’ni german) irqiga
mansub boimagan xalqlar abadiy qullikka mahkum
etilardi. Butun Sharqiy Yevropa
hududiga nemislar joylashtirilishi, qifaning bu qismi to’liq
germanlashtirilishi lozim edi.
Nemislar, natsizm mafkurasiga muvofiq, Germaniyaga boshqa xalqlarning hududlarini qo’shib
olishlari yoki ularni ishg’ol etishlari
lozim edi. Gap eng avvalo aholisi
qirib tashlanishi yoki qulga aylantirilishi ko’zda tutilgan hududlar
haqida borardi. Bu mafkura butun-butun
xalqlarni qirib tashlash, davlatlarni yo’q qilishni rejalashtirgan edi. U shaxs erkinligi, fuqaroviy
huquqlar, yashash huquqiga qarshi harakatlarni oqlardi va asoslardi. Adolat — bu kuch, kim kuchli bo’lsa, huquq va
adolat uning tomonida, deb da’vo
qildilar fashistlarning rahnamolari.
Bu g’oyalarning amalga oshirilishi totalitar tuzum hukmronligi, yalpi urushlar, butun-butun xalqlarning qirib tashlanishi, madaniyati, an'analarining
yo’q qilinishi, ularning «toza qonli» irqqa bo’ysundirilishini talab
qilardi. Bu qotillar, jinoyatchilar va vahshiylar mafkurasi edi. U insoniyatga
qarshi tajovuzkor urush va jinoyatlarga olib borardi.
Fashistlar partiyasining 1933-yil 3-sentabrda Nyurnbergda bo’lib o’tgan
s'ezdida Gitler o’zining nemislar barcha xalqlar bo’ysunishi lozim bo’lgan oliy
irq vakillari ekani to’g’risidagi nazariyasini e’lon qildi. Bu nemislarning
boshqa millatlardan ustun millat ekani va bu ustunlik unga millatlarni bo’ysundirish,
ulardan o’z maqsadlariga erishish yo’lida foydalanish huquqini berishini da’vo
qiluvchi nazariya edi. Bu nazariya natsistlar davlatining rasmiy mafkurasi va
rasmiy siyosatiga aylandi.
Natsional-sotsializm mafkurasini nemis
xalqining keng ommasi ongiga singdirish bo’yicha kuchli tashviqot ishlari avj
oldirildi. S'ezd yakunlangani zahoti Berlin operasi maydonida yoqilgan ulkan
gulxanda jigarrang forma kiygan talabalar jahon adabiyotining buyuk
namoyandalari yozgan minglab kitoblarni yondirdilar. Gyote va Geyne, Shekspir
va T. Mann, Volter va Russoning kitoblari kuydirildi. Butun Germaniyada
taraqqiyparvar yozuvchi va allomalarning kitoblari yondirildi. Mamlakatdan 5
mingga yaqin olimlar, yozuvchilar, rassomlar, artistlar quvg’in qilindilar.
Matbuot, radio, teatr, kino — bularning barchasi I. Gebbels
(1897—1945) boshchiligidagi
axborot vazirligi nazorati ostiga o’tdi. Barcha maktab va universitetlar
harbiylashtirildi.
Mamlakatda urush va g’alabalarni yalpi targ’ib
qilish avj oldi. SS askarlari yangi ritsarlik ordeni a’zolari sifatida madh
qilindi, svastikali bayroqni butun yer kurrasi uzra baland ko’targan nemis
askari namuna qilib ko’rsatildi. Kitoblar, jurnallar, kino, teatr — barchasi
yagona maqsadga — nemis yoshlarini shafqatsiz zobit jangchilarga aylantirishga
bo’ysundirildi. Natsizmni madh etuvchi namoyishlar va mash'al ko’tarib
yurishlar biri biridan mahobatli bo’ldi. Millionlab omma «fyurer» portreti ko’rindi
deguncha junbushga kelib, «xayl» deb qichqirardi. Gitlerning buyukligi va
daholigiga ishonch toia singdirildi, Fyurer ketidan o’ylamasdan ergashishga
da’vat qilindi.
Gitler rahbariyati maktabdagi tarbiyaga
alohida e’tiborni qaratdi. Maktabga qadam qo’yilgan davrdan boshlab «irqiy dunyoqarash», «irqiy ustunlik» va german nord qonini sof saqlashga e’tiqod
tarbiyalandi. Maktablardan «siyosiy jihatdan ishonchli boimagan», ya’ni
natsional-sotsializm g’oyasiga ko’r-ko’rona sadoqati sezilmagan barcha o’qituvchilar
haydaldilar. Ularning o’rniga o’quvchilar ongiga natsistlar g’oyasini muttasil singdiruvchi o’qituvchilar tayinlandi.
Gitlerning buyrug’iga ko’ra Germaniyadagi
barcha yoshlar «Gitleryugend» tashkilotiga
birlashtirildilar. Bu tashkilotning bosh vazifasi yoshlarni
natsional-sotsializm ruhida tarbiyalashdan iborat edi, ushbu maqsadda uning
saflarida keng natsistlar targ’iboti olib borilardi. «Gitleryugend» natsistlar
partiyasi saflarini to’ldirish manbaiga aylandi. Uning SS talablariga javob
beruvchi a’zolari SSga a’zolikka asosiy nomzodlar hisoblanardilar.
«Gitleryugend»dan harbiy xizmatga chaqirilish arafasidagi yoshlarni harbiy jihatdan
tayyorlashda ham foydalanildi.
Tashkilot maxsus bo’limlarga ajratildi va ular turli qo’shin turlari
uchun mutaxassislarni tayyorladilar.
1933-yil mayidan boshlab yoshi 18 dan 25 gacha bo’lgan yoshlar uchun
ikki yillik ko’ngilli mehnat majburiyati joriy qilindi. Yoshlar botqoqliklarni
quritish, shosse yo’lari qurish, kanallar qazish ishlariga jalb qilindilar. Bu
mehnat lagerlaridagi hayot to’liq harbiylashtirilib, harbiy xizmat nizomiga bo’ysundirildi, harbiy
tayyorgarlik tashkil etildi. Sport harakati armiyani tayyorlash va
nemislarning hukmron irq vakillari ekani to’g’risidagi natsizm g’oyasini targ’ib
qilish vositasiga aylandi.
1935-yil 16-martda umumiy harbiy majburiyat to’g’risidagi qonun qabul
qilindi. Bu kunga kelib 8 mln. nemis o’smirlari Germaniya qo’mondonligi
talablarini harbiy, siyosiy va jismoniy jihatdan to’liq qoniqtiruvchi zamonaviy
armiya asosini tashkil qilardilar. Garchi Germaniya
faqat 500 ming kishilik armiya tashkil qilish to’g’risida e’lon qilgan
bo’lsa-da, millionlab kishilar armiyaga a’zo bo’lishga tayyor turardilar.
Natsistlar dasturi Germaniya iqtisodiyotini
totalitar va avtoritar asosda izga solishga qaratildi. Dastur iqtisodiyotni rivojlantirish bilan
bogiiq barcha
masalalarni hal qilish bo’yicha mutlaq vakolatga ega kuchli markaziy hokimiyatni vujudga keltirishni ko’zda tutardi. Uning ko’rsatmalari so’zsiz
bajarilishi lozim edi. Davlat
tomonidan boshqariluvchi aralash iqtisodiyot
yuzaga keldi. Biroq xo’jalik iqtisodiyot tizimining yangi tuzilishi mavjud
iqtisodiy munosabatlarning asoslariga
daxl qilmadi. Sanoat va qishloq xo’jaligida eski xo’jayinlar egalik
qilishda davom etdilar.
Germaniya iqtisodiyotida
mamlakat sanoatining asosini tashkil qiluvchi 30 ta eng yirik sanoat konsernlari —
«IG
Farbenindustri» (kimyo mahsulotlari, dori-darmon, porox, sintetik benzin va kauchuk
ishlab chiqarish), «Feraynigte
Shtalverke» (po’lat ishlab
chiqarish), «Krupp», «Flik»,
«Mannesman», «Simens», AEG va
boshqalar yetakchi o’rin egallab turardi. Butun natsistlar siyosiy tizimi ularning imkon qadar ko’p foyda
qilishlari asosiga qurildi va butun
nemis xalqi ularning xizmatiga jalb qilindi. Gitler ularning boyishi uchun eng
qulay sharoitlarni yaratib berdi.
«Krupp»ning daromadi 1934— 1940-yillarda
4 baravar, «IG Farbenindustri»ning daromadi 17 baravar, «Flik»niki — 65
baravar oshdi. Bularning barchasi
Yevropadagi bosib olingan mamlakatlardan
bo’lgan 12 mln. xorijiy ishchilar va harbiy asirlar mehnati bilan
dunyoga keldi.
1934-yil fevralda «Iqtisodiyotning uzviy
qurilishini tayyorlash to’g’risida»gi
qonun asosida iqtisodiyotni davlat
tomonidan boshqarishning yangi tizimi yaratildi. Imperiyaning iqtisodiy palatasi mamlakatdagi butun iqtisodiy hayotni muvofiqlashtirdi. U xom ashyoni
taqsimlash, bozorlarni bo’lish, narxlarni belgilash, hukumat buyurtmalarini
tasdiqlash va shu kabi ishlar bilan shug’ullandi.
Uning tarkibiga 6 imperiya xo’jalik guruhlari, 44 xo’jalik guruhlari, 350
maxsus guruhlar va 640 maxsus
guruhchalar kirib, ular mamlakatning joylardagi iqtisodiy hayotini nazorat
qildilar. Bu tizim vakillari SS generallari
(grupenfyurerlar) darajasiga ko’tarilgan va Imperiya iqtisodiy palatasini boshqaruvchi yirik
sarmoyaning diktaturasini
qonuniylashtirdi. Germaniyaning yirik
konsernlari vakillari endi mamlakatning xo’jalik hayoti ustidan cheksiz hokimiyatni qo’lga
kiritdilar.
Bundan tashqari, yetti
imperiya guruhlari iqtisodiyot sohalari — sanoat, energetika, hunarmandchilik, transport, bank va sug’urta
faoliyatini nazorat qildilar. Bular vazirliklarga yaqin idoralar bo’lib, yirik tadbirkorlar tomonidan boshqarilardi.
Yirik sarmoyani qo’llab-quvvatlash maqsadida iqtisodiyotning davlat sektori (Reyxsverke
AG) tashkil qilindi. Uning
vazifasi rentabelsiz xususiyatga ega, biroq zarur mahsulotlarni ishlab chiqarishdan
iborat edi.
Davlat mablag’i hisobiga past navli temir rudasini qayta ishlovchi ulkan
metallurgiya korxonalari barpo etildi. Davlat korxonalari temir rudasining 43%i, cho’yanning 17%i, po’latning 13%i, elektr
energiyasining esa yarmidan ortig’ini
ishlab chiqardilar.
Davlat korxonalaridan
tashqari davlat va xususiy kompaniyalar
ishtirokida ko’plab aralash korxonalar ham barpo
etildi. Davlatga barcha hissadorlik jamiyatlaridagi sarmoyaning 25 %i tegishli
edi. Yirik konsernlarni xom ashyo,
bozor va buyurtmalar bilan ta’minlash hamda raqobatga chek qo’yish maqsadida majburiy kartellash, ya’ni barcha mayda va o’rta korxonalarni tugatish
ishlari amalga oshirildi. ` qonunga ko’ra yahudiylarning mol-mulklari musodara qilindi, banklar va sanoat korxonalari esa «oriylashtirildi» (ya’ni
toza qonli nemislarga berildi). Ushbu
qonunga muvofiq sarmoyasi 100 ming markadan kam bo’lgan hissadorlik korxonalari
taqiqlandi, sarmoyasi 500 ming markadan kam bo’lgan yangi korxonalarni tuzish esa man etildi. Shu
taxlit barcha mayda va o’rta
korxonalar deyarli tugatilib, yirik sarmoyaning rivojlanishi uchun qulay
shart-sharoit yaratildi. Natijada yirik
mulkdorlar sinfi yuzaga keldi. Jumladan, sarmoyasi 1 mln. markadan kam bo’lgan kompaniyalar soni kamaydi, sarmoyasi 20 mln. markadan ko’p bo’lgan
kompaniyalar soni esa oshdi.
Natsistlar tuzumi
majburiy mehnatni joriy qildi. 1934-yil 20-yanvardagi «Milliy mehnatni tartibga
solish to’g’risida»gi qonunga ko’ra
tarifli shartnomalar va mehnatni erkin
tanlash huquqi bekor qilindi. Ishchilar qaerni ko’rsatishsa, o’sha yerda ishlashga, tadbirkorlar qancha maosh belgilashsa, o’sha pulni olishga
majbur edilar. Zavodlarda 1 mln.
ishchi harbiy xizmatni o’tardi. Mehnatlari uchun ularga sariq chaqa
toianardi. Ishchilarning maoshi tinimsiz kamayib borardi. Zavodlarda kuchaytirilgan harbiy naryadlar tashkil
qilinib, ular bo’ysunmaslikning har qanday ko’rinishini bostirdilar.
Jazo shafqatsiz edi — bo’ysunmaslik davlatga qarshi qo’poruvchilik sifatida
baholanardi.
Fashistlarning harbiy-xo’jalik kompleksi
shunday yuzaga keldi. Natsistlar mamlakatda siyosiy hokimiyatni, Germaniya
yirik sarmoyasi esa iqtisodiy hokimiyatni qo’lga kiritdi. Bu sanoat-moliya
doiralarining diktaturasini eslatardi. Endi ularning taqdiri o’zaro bogiangan
edi. Bu kompleksni iqtisodiy hayotning davlat tomonidan tartibga solinishi
natijasida aralash ko’rinishdagi iqtisodiyot o’rnatiluvchi davlat-monopolistik
kapitalizmining qaror topishi sifatida baholash mumkin.
Qisqacha mazmuni
•   Mamlakatda terrorning siyosiy raqiblarni yo’q qilish
vositasi sifatida davlat siyosati darajasiga ko’tarilishi;
•   Xavfsizlik otryadlari (SS)ning partiyani «tozalash» bo’yicha
faoliyati, muxolifatning yo’q qilinishi, aholining konslagerlarda qirg’in
qilinishi;
•   Maxfiy politsiya (gestapo) va SS xavfsizlik xizmati —
SDning faoliyati;
•   O’lim lagerlari — Buxenvald, Daxau;
•   Antisemitizm — hukumatning rasmiy siyosati («xolokast»);
•   bemor va qariyalarning «rahmdillik» yuzasidan o’ldirilishi;
•   nemislarning boshqa xalqlardan ustunligi to’g’risidagi
natsistlar g’oyasi;
•   mamlakatda fashistlar harbiy-xo’jalik kompleksining
tashkil topishi;
•   mamlakat iqtisodiyotining harbiylashtirilishi,
majburiy mehnatning joriy qilinishi;
•   rentabelsiz, biroq davlatga zarur mahsulotlarni ishlab
chiqarish uchun davlat sektori (reyxsverke AG)ning tashkil qilinishi;
•   Fashizmning o’ziga xos xususiyatlari:

—millatchilik va irqchilik;
—demokratiyadan voz kechish;
—totalitar va avtoritar tuzumning barpo
etilishi;
—kuch oldida sig’inish, o’ta tajovuzkorlik;
dunyo ustidan hukmronlikni qo’lga kiritishga intilish.

17-§. GERMANIYANING
1933-1939-YILLARDAGI ICHKI VA TASHQI SIYOSATI
Urush natsistlar tuzumining asosiy vazifasi
edi. Siyosiy va iqtisodiy hayotning barcha sohalaridagi tadbirlar bitta maqsad
— boshqa mamlakatlarning armiyasidan son va sifat jihatidan bir necha karra
ustun qurolli kuchlarni tuzish, Gitler rahbariyatining tajovuzkor rejalarini
tez va talafotsiz amalga oshirish imkonini beruvchi harbiy doktrinani yaratishga
qaratilgandi.
1936-yil yozida natsistlar rahbariyati butun
iqtisodiyotni urush yo’nalishiga o’tkazishning to’rt yillik rejasini ishlab
chiqdi. To’rt yil ichida barcha mamlakatlarning armiyasidan bir necha baravar ustun bo’lgan eng zamonaviy armiya
tashkil qilinishi lozim edi. Butun siyosat faqat urush olib borish
nuqtai nazaridan ko’zdan kechirilardi.
Xuddi shu jarayonda
Germaniyada urushga tayyorgarlik ham
jadal sur’atlarda olib borildi. 1929-yilga kelib Germaniya poiat va cho’yan
ishlab chiqarishda dunyoda ikkinchi o’ringa chiqdi, bu borada Yevropadagi
barcha mamlakatlarni ortda qoldirdi. 1929-yilda Germaniyada 120 ming avtomobil
sotildi. Mamlakatda ommaviy avtomobillashtirish
avj oldi, bu esa vermaxtning qudratli mexanizatsiyalashgan qo’shilmalarini
yaratish imkonini berdi. Krupp zavodlari 1929-yildayoq qurol-aslaha ishlab
chiqarishga o’tdilar. Shveysariya, Avstriya,
Gollandiyadagi filiallar og’ir artilleriya, tanklar, pulemyotlar va
aviabombalar ishlab chiqardi. Germaniyaning sanoat sohasidagi imkoniyatlari
qisqa vaqt ichida dunyodagi eng qudratli armiyani tashkil qilish imkonini
berdi.
To’rt yillik reja urush bilan bogiiq iqtisodiy
muammolarni hal qilishni ko’zda tutardi. Harbiy dasturning asosiy vazifasi
Germaniyaning sintetik benzin va kauchuk ishlab chiqarishni rivojlantirish
vositasida xom ashyo bilan o’z-o’zini ta’minlash va, eng muhimi, po’lat ishlab
chiqarishni bir necha baravar oshirishiga erishishdan iborat edi.
Fashistlar rahbariyati va Germaniyaning yirik
tijorati o’zaro kelishuv va totuvlikda
ishladilar. Qisqa vaqt ichida sanoatchilar eng zamonaviy
qurol-aslahalarni yaratdilar. Tanklar,
samolyotlar va artilleriya boshqa mamlakatlarning qurollaridan sifat
jihatidan ancha ustun edi. Barcha imkoniyatlar qurol-aslaha ishlab chiqarishga
safarbar etildi. «Moy o’rniga to’plar» — natsistlar rahbariyatining shiori
shunday edi. Germaniyaning urushga tayyorgarlik ko’rish borasidagi xarajatlari
besh yil ichida 10 baravar oshdi, bu davrda 90 mlrd. marka sarf qilindi.
1939-yilda qurollanish-ga mutanosib narxlarda Angliya — 5 mlrd., Fransiya — 2,3
mlrd. marka pul sarflagani holda, Germaniyaning bu boradagi xarajatlari 18
mlrd. markani tashkil qildi.
Butun mamlakat Bosh shtab tomonidan
tayyorlangan harbiy doktrinaga xizmat qildi. Bu doktrina mohiyatan blitskrig,
ya’ni shiddatli urushni ko’zda tutardi. Urush bitta kutilmagan va qaqshatqich
zarba bilan hal qilinishi lozim edi. Buning uchun zamonaviy tanklar va
artilleriya, samolyotlar, harbiy-havo desanti qismlari va yirik
motorlashtirilgan qo’shilmalar talab qilinardi. Har bir davlatga qarshi urush
2—3 kundan uzoqqa cho’zilmasligi lozim edi.
Bir necha yil ichida Germaniya armiyani qayta
qurollantirish borasida ulkan taraqqiyotga erishdi. 1939-yilga kelib tuzilgan diviziyalar soni 1914-yil urush
arafasidagi diviziyalar soniga yetdi. Ular eng zamonaviy qurol-aslahalar bilan jihozlangan, o’sha paytdagi eng
yaxshi aviatsiya, tanklar va artilleriyaga ega edi. Flot ham to’liq
qayta qurollantirildi. Boshqa mamlakatlardagidan farqli oiaroq, Germaniya
armiyasining asosiy qudratini bronetank qismlar tashkil qildi — ular 50
diviziyadan iborat edi. SSSR o’sha paytda
faqat bitta shunday diviziyaga ega, Fransiya va Angliyada esa bunday qo’shilmalar
umuman yo’q edi.
           Fashistlar Germaniyasining tashqi siyosati Gitler o’zining
«Mayn Kampf» kitobida ishlab chiqqan rejaga muvofiq qatiy ravishda amalga
oshirildi. Birinchi bosqichda Germaniya nemis tilida so’zlashuvchi barcha
mamlakatlami birlashtirishi kerak edi, ikkinchi bosqichda butun Yevropani, so’ng
esa butun dunyoni bosib olishi, Yer kurrasida oriylar irqining hukmronligini o’rnatishi
lozim edi. Gitlerchilar hokimiyatga kelgan davrdan boshlab ularning
siyosati hududiy ekspansiya va
agressiyani targ’ib qildi.
Natsistlar rahbariyati birinchi galda qurolli
kuchlarni tashkil qilish bo’yicha tayyorgarlik
ishlariga xalaqit bergan siyosiy rishtalardan qutulishga qaror qildi. 1933-yil
oktabrda Germaniya Millatlar Ligasidan chiqdi, 1935-yil mayda esa Versal bitimining qurollanishga tegishli
bandlarini bekor qilganini e’lon qildi, dunyoga harbiy-havo kuchlari,
yirik muntazam armiya tuzish va majburiy
harbiy xizmatni joriy etishini bildirdi.
Gitler juda qaltis, biroq, keyin maium bo’ldiki,
puxta o’ylangan o’yin olib bordi, zero, Yevropada hech kim unga xalaqit
berishni istamadi. G’arb davlatlari Gitlerning Germaniya tashqi siyosatining
asosiy maqsadi Sovet lttifoqini yo’q qilish
ekani to’g’risidagi gaplariga ishondi. Osongina va o’ta muvaffaqiyatli amalga
oshirilgan ilk tashqi siyosiy tadbirlar Gitlerni Yevropada Versal
bitimidan so’ng qaror topgan siyosiy vaziyatni o’zgartirish borasida hal
qiluvchi qadamni tashlashga da’vat etdi.
1936-yil 7-mart kuni tongda yangi Germaniya armiyasining qo’shilmalari Reyn harbiysizlashtirilgan zonasi hududiga bostirib kirdi. Bu Versal bitimining
Reyn harbiysizlashtirilgan zonasini tuzish va Germaniyani bu yerda qo’shinlar
saqlash yoki harbiy istehkomlar qurish huquqidan mahrum qilish to’g’risidagi
42- va 44-moddalarining to’g’ridan-to’g’ri buzilishi edi.
Fransiya va Angliya norozilik bildirish bilan
kifoyalandilar, bunga javoban Gitler ularga qator tinchlikparvar takliflar
bilan murojaat qildi. Biroq Germaniya Fransiyaning
sharqiy chegaralariga jiddiy xavf soldi. Sobiq Reyn harbiysizlashtirilgan
zonasi Fransiya uchun eng jiddiy xavf tug’dirgan hududga aylandi. Bu
Gitlerning bosqinchilik faoliyatiga asos solgan dastlabki muvaffaqiyati bo’ldi.
Tashqi siyosatda Gitler quruq
tinchlikparvarlik so’zlarini keng ishlatdi. Bu yo’llar bilan u Fransiya va
Angliya hukmron doiralariga Gitlerni «tinchitish
siyosati» deb nomlangan harakatsizlik uchun o’z xalqlari oldida o’zlarining
passiv siyosatini oqlashlariga imkon berdi. Bu siyosatni amalga oshirish bahonasida ular har qanday yon
berishlarga borishga tayyor edilar. Gitler bundan juda ustalik bilan foydalandi.
1936-yil 25-noyabrda Germaniya Yaponiya bilan «Kominternga qarshi bitim»ni
imzoladi. Bu bitimga ko’ra har bir tomon bir-birini o’z mamlakatlaridagi
kommunistlar faoliyati to’g’risida xabardor qilish majburiyatini oldi, SSSR tomonlardan biri bilan nizolashgan taqdirda,
ikkinchi tomon betaraf qolishi lozim edi. Tomonlarning hech biri boshqa tomonning roziligisiz SSSR bilan bitim
tuzmasligi kerak edi. «Kominternga qarshi bitim» barchani Germaniya Sovet
Ittifoqiga qarshi urushga jiddiy tayyorgarlik ko’rayotganiga
ishontirishi lozim edi.
1936-yil yozida Berlinda o’tkazilgan
Olimpiya o’yinlari Yevropa
jamoatchiligini yanada tinchlantirdi. Germaniya sport rivojlanayotgan, yoshlarga musobaqalashish imkoniyatlari
yaratib berilgan tinchliksevar mamlakat bo’lib ko’rindi. Berlin tinchlik, do’stiik
va hamkorlik to’g’risidagi shiorlar bilan bezatilgan edi.
Bu targ’ibot tadbirlari Gitler siyosatining
asl atvorini niqoblashi kerak edi. 1936-yil iyulida Ispaniyada
boshlangan fuqarolar urushi Gitlerga yangi qulay imkoniyatlar berdi. U Ispaniya fashistlariga Afrika qifasidan Marokash korpusini olib
kelish uchun harbiy-havo kuchlarining «Kondor» diviziyasini taqdim qildi. Bu
korpus qo’zg’olonni bostirishda asosiy hujumkor kuch bo’ldi. Bundan tashqari,
Ispaniyaga 7 mingdan ortiq samolyotlar yuborildi va ular Ispaniya shaharlarini
ayovsiz bombardimon qildilar. Buning evaziga Gitler Ispaniyadan kamyob va
qimmatbaho strategik materiallar oldi, ular Germaniya armiyasini
qurollantirishda katta ahamiyatga ega bo’ldi. Franko Germaniyaning sodiq
ittifoqchisiga aylandi. Endi Fransiyaning janubida ham unga qarshi dushmanona
harakatlarni boshlashi va Gitlerga bebaho strategik yordam ko’rsatishi mumkin
bo’lgan davlat paydo bo’ldi. Fransiya janubida Germaniyaning yana bir
ittifoqchisi — fashistlar Italiyasi joylashgani hisobga olinsa, aytish
mumkinki, Fransiya fashistlar davlatlari qurshovida qoldi va uning kunlari
sanoqli edi. Gitler Fransiya Germaniyaning ashaddiy dushmani ekanini
yashirmasdi.
Gitlerga ayniqsa ikki mamlakat - Avstriva
va Chexoslovakiya zarur edi. Ikkala mamlakat ham rivojlangan og’ir
sanoatga ega bo’lib, Markaziy Yevropada
muhim mavqeni egallardi. Chexoslovakiya Ruminiya, Vengriya, Polsha,
Avstriya va SSSR bilan umumiy chegarlarga ega edi, Avstriya esa Germaniyaga Yugoslaviyaga bostirib kirish
imkonini berardi.
1936-yil iyulida
Avstriya kansleri Kurt Shushnig (1897— 1977) Germaniya bilan shartnoma imzoladi. Unga ko’ra,
Germaniya Avstriyaning mustaqilligini tan oldi, Avstriya esa, o’z navbatida, o’zini
«Germaniya davlati» deb hisoblardi. Oradan ikki yil ham o’tmay, 1938-yil
11-mart-da Gitler go’yoki Germaniyaga tarafdor avstriyaliklarni ta’qib ostiga
olgani uchun K. Shushnigning iste’fo berishini talab qildi. Shushnig iste’fo
berishdan bosh tortdi, Avstriya prezidenti ham uni iste’foga chiqarish niyati
yo’qligini bildirdi. Bunga javoban Germaniya qo’shinlari 1938-yil 12-martda Avstriyaga bostirib kirdi, 14 martda esa Avstriyaning
Germaniyaga qo’shib olingani e’lon qilindi. Avstriya
Germaniya reyxining Sharqiy markasi nomi ostida Germaniya qismiga
aylandi, «anshlyus», ya’ni Avstriyaning Germaniyaga qo’shilishi amalga
oshirildi. Avstriya davlat sifatida
tugatildi. Fransiya va Angliya Avstriyani, shu bilan birga o’z obro’sini
saqlashga urinmadi, holbuki, ular Germaniyaning Avstriyani qo’shib olishini
taqiqlovchi Versal bitimi bajarilishini
kafolatlovchi davlatlar hisoblanardi.
1938-yil 21-aprelda Gitler Bosh shtab
boshlig’i general Keytel (1882-1946)ga Chexoslovakiyaga
bostirib kirish va uni ishg’ol qilish rejasini ishlab chiqish to’g’risida ko’rsatma
berdi. Bundan ham oldin Sudet nemislari
natsistlari rahbari Konrad Genleyn (1898— 1945) Gitlerdan
Chexoslovakiya hukumatiga bajarib bo’lmaydigan talablar qo’yish, hukumat ularni
qabul qilsa, yanada og’irroq talablar bilan murojaat qilish to’g’risida ko’rsatma
oldi. Chexoslovakiya hukumati Genleynning asosan nemislar yashovchi Sudet
viloyatiga muxtoriyat berish to’g’risidagi talablarini qondirishdan bosh
tortdi. Berlindan berilgan buyruqqa muvofiq butun Chexoslovakiyada nemis
aholisi bosh ko’tardi, politsiya bilan qurolli to’qnashuvlar ro’y berdi. Bir
vaqtning o’zida Germaniyada
Chexoslovakiyaga qarshi ruhdagi targ’ibot avj oldirildi, Chexoslovakiya
hukumati nemis xalqining ozodlikka bo’lgan
intilishini bo’g’ganlikda ayblandi. Gitler Chexoslovakiyadagi nemislarni
qo’llab-quvvatlash to’g’risidagi bayonot bilan chiqdi, ularni qurolli bosqin
bilan himoya qilishga ham tayyorligini bildirdi. G’arb davlatlari
Chexoslovakiyani ham qurbon qilishga qaror qildilar. Gitler Angliya va Fransiya rahbarlarini
Chexoslovakiyaning keyingi taqdiri muammosiga bag’ishlangan yig’ilishga
o’zining Berxtesgaden (Myunxen yaqini)dagi qarorgohiga taklif qilib, yana bir
nayrang (Myunxen bitimi) uyushtirdi. Konferensiyada Fransiya nomidan Bosh
vazir E. Daladye, Angliya nomidan Bosh vazir Nevill Chemberlen,
Italiya nomidan esa Mussolini qatnashdi. Gitler konferensiyada o’z
fikrida sobit turdi. Uning maqsadi aniq — Chexoslovakiya yoki urush edi.
Daladye va Chemberlen yon berdilar va 29—30-sentyabrda bo’lib o’tgan
konferensiya Sudet viloyatini Germaniyaga berish to’g’risida qaror qabul qildi.
10-oktabrda konferensiya qaroriga ko’ra Chexoslovakiya Teshen viloyatini
Polshaga berdi, 2-noyabrda esa Germaniya tashqi ishlar vaziri Ribbentrop
va Italiya tashqi ishlar vaziri graf Chiano Vengriyaga Slovakiyaning bir qismini berish to’g’risidagi
bitimni imzoladilar. Shu taxlit Chexoslovakiyani bo’lib tashlash amalga oshirildi.
G’arb uchun bu urushsiz mag’lubiyat edi.
Gitler Angliya va Fransiyani Chexoslovakiyani, ya’ni ular 1918-yilda hamkorlikda tuzgan davlatni bo’lib
tashlashga majbur qildi. Holbuki, Fransiya Chexoslovakiya bilan o’zaro
yordam ko’rsatish to’g’risidagi shartnomaga ham ega edi. Endi Germaniya Yevropa qit'asidagi eng qudratli
davlatga aylandi. Uning Yevropa siyosatiga ta’siri hal qiluvchi
ahamiyatga ega bo’ldi.
 Gitler Chemberlen bilan hamkorlikda Angliya-Germaniya deklaratsiyasini
imzoladi. Unda 1935-yildagi Angliya-Germaniya
dengiz bitimi va Myunxen bitimi ikkala millatning «bir-biriga qarshi
boshqa hech qachon urushmaslik» hamda o’zaro qiziqish uyg’otgan barcha masalalarni bundan buyon «maslahatlashish yo’li
bilan» hal qilish niyatini ifoda etishi bildirildi. Chemberlen
deklaratsiyani «bugungi kundagi» tinchlikning poydevori deb e’lon qildi. Gitler
uchun esa u, imzolagan boshqa shartnomalari kabi, quruq qog’ozdan boiak hech
narsa emasdi.
Deklaratsiya imzolanganidan yarim yil o’tib, 1939-yil
14-martda, endi hech qanday izoh va ogohlantirishsiz, Germaniya
qo’shinlari Chexoslovakiya hududiga bostirib kirdilar, 16-martda esa
Gitler Pragadagi Gradchina saroyining balkonidan turib Chexoslovakiyaning
davlat sifatida tugatilishi va uning o’rnida Germaniyaning Bogemiya va Moraviya protektorati (vassalligi) tuzilishini e’lon qildi. Slovakiya alohida
davlat— Germaniya satelliti maqomini oldi. Gitler Litvadan Klaypedani — Boltiq
dengizidagi portni, muhim harbiy-dengiz bazasini berishni talab qildi va 1939-yil
22-martda Litva hukumati Klaypedani Germaniyaga topshirdi.
Gitler yangi bosqinlarga tayyorgarlik ko’rdi. Navbat  Polshaga kelgan edi. Uning taqdiri aslida
1938-yil noyabrda, Gitler
Polsha hududiga bostirib kirish va uni tor-mor keltirish rejasi («Vays» rejasi)ni tayyorlash to’g’risida
ko’rsatma bergandayoq hal qilingan edi. Bu rejaga tayyorgarlik Germaniya va
Polsha o’rtasidagi do’stlik kampaniyasi bilan bir vaqtda amalga
oshirildi. Gitler, Ribbentrop va fashistlar reyxining boshqa rahbarlari ikki
xalq do’stligi, bu do'stlikning istiqbollari, uning Yevropada tinchlikni
mustahkamlashdagi ahamiyati to’g’risida tinimsiz uqtirib keldilar.
Biroq, Chexoslovakiya bosib olinganidan so’ng
G’arb mamlakatlari tashvishga tushib qoldilar. 1939-yil 31-martda Angliya
hukumati Polshani chetdan unga qarshi agressiya uyushtirilgan taqdirda, «har
tomonlama yordam» berishiga ishontirdi. Fransiya hukumati ham xuddi shu gapni
takrorladi. Biroq, Gitler Angliya ham, Fransiya ham Polsha uchun
urushmasliklari, buning ustiga ular urushga tayyor emasliklarini yaxshi
tushunardi. 1939-yil 11-aprelda «Vays rejasi»ning uzil-kesil varianti
tuzilib, unda Gitler «Polshani nihoyat bir yoqli qilish», «Polshaning harbiy qudratini yakson qilish» va Polshani davlat
sifatida tugatish zarurligini uqtirdi. Polshaga hujum 1939-yil 1-sentabrga belgilandi.
Asosiy e’tiborni Gitler Polshani birov hech qanday yordam ko’rsatolmaydigan qilib ajratib qo’yishga qaratdi.
G’arbiy Yevropadagi aksariyat siyosatchilar
Polshani Gitlerga bersak, u SSSR bilan bevosita yuzma-yuz qolib, unga qarshi urush boshlaydi, degan xayolga
bordilar. Biroq, ular adashgan edilar. Gitlerning bu vaqtda SSSR bilan
urushish niyati yo’q edi. U eng avvalo G’arb mamlakatlari bilan urushga
tayyorgarlik ko’rardi. Polshaning bosib olinishi Gitlerni muhim tayanch,
Germaniya armiyasini oziq-ovqat, sanoatni esa xom ashyo, xususan, ko’mir va
temir rudasi bilan ta’minlashi lozim edi.
Polshani ajratib qo’yish va uni har qanday
yordamga umiddan mahrum qilish maqsadida Gitler Sovet Ittifoqi bilan hujum qilmaslik to’g’risidagi bitimni
imzolashga qaror qildi. Bunday bitim 1939-yil 23-avgustda imzolandi.
Bitimda maxfiy bandlar bo’lib, ularda Polshaning Germaniya va Sovet Ittifoqi o’rtasida
bo’lib olinishi to’g’risida gap borardi.
Endi Polshaga yo’l ochiq edi. 1939-yil
1-sentabrda Germaniya qo’shinlari Polsha hududiga bostirib kirdi. Angliya va Fransiya
o’sha kuniyoq uruslmi to’xtatish to’g’risida ultimatum berdi. Gitler
ultimatumga rad javob berganidan so’ng Angliya va Fransiya Germaniyaga urush
e’lon qildi. Shu taxlit Ikkinchi jahon urushi boshlandi.
Qisqacha mazmuni
•   natsistlar tuzumi harbiy doktrinasi maqsadi — tez va
talafotsiz «blitskrig»ni amalga oshirish. Gitler rahbariyatining bosqinchilik
rejalari — butun dunyoda oriylar irqining hukmronligini o’rnatish;
•   bosh shior: «Moy o’rniga to’plar»;
•   1933-yil — Millatlar Ligasidan chiqish;
•   1935-yil — Versal bitimining bekor qilinishi;
•   urushga tayyorgarlik;
•   1936-yil — urushga tayyorgarlikning to’rt yillik rejasiga o’tish;
•   1936-yil 7-mart — Germaniya armiyasining Reyn harbiysizlashtirilgan
viloyatiga kirishi;
•   1936-yil 25-noyabr — Germaniya va Yaponiya o’rtasida «Kominternga qarshi
bitim»ning imzolanishi;
•   Gitleming Ispaniya fashistlariga ko’magi;
•   1938-yil 14-mart — Avstriyaning «anshlyus» qilinishi;
•   1938-yil 29 — 30-sentabr — Fransiya, Angliya va Italiya hukumatlari Sudet
viloyatini Germaniyaga berish to’g’risida qaror qabul qildilar (Myunxen
bitimi);
•   1939-yil 14-mart — Gitler Germaniyasining Chexoslovakiyani bosib
olishi;
•   Polshani bosib olish borasidagi «Vays rejasi»;
•   1939-yil 1-sentabr — Ikkinchi jahon urushining boshlanishi;
—Germaniyada fashistlar diktaturasining o’rnatilishiga
olib kelgan omillar: .
— yirik sanoatchilar bu tuzumda siyosiy va
iqtisodiy inqirozdan chiqish yo’lini ko’rdilar;
—o’rta tabaqalar va
qashshoq aholi iqtisodiy tanglikning yengillashishiga umid qildilar;
—mamlakatda
fashistlar diktaturasining o’rnatilishiga qarshi turishga qodir kuchlar
topilmadi.
18-§. 1929-1939-YILLARDA FRANSIYA
Fransiyada jahon iqtisodiy  inqirozi o’ta og’ir shaklda kechdi. Sanoat mahsulotlan hajmi va
milliy daromad 1934-yilda 30% ga kamaydi; bir nechta yirik
banklar kasodga uchradi, ko’plab yirik
zavod va fabrikalar yopildi. Inqiroz ayniqsa to’qimachilik sanoatiga
qattiq ta’sir qildi. 1934-yilda ip-gazlama fabrikalari inqirozdan avval
ishlab chiqargan yalpi mahsulotning atigi 35% ini berdilar, 1935-yilda
esa 135 ta ip-gazlama fabrikalari yopildi.
Qishloq xo’jaligidagi
inqiroz vaziyatni yanada keskinlashtirdi.
Dehqonlarning daromadlari ikki baravarga kamaydi,
qarzdorliklari esa o’sdi. Qishloq xo’jaligi mahsulotlarini sotib olmay qo’ydilar,
fransuz vinolari va mevalarining eksporti tushib ketdi. Ko’plab dehqon
xo’jaliklari sotildi, qishloq mehnatkashlari esa shaharlarga intildilar va bu
yerdagi ishsiz, boshpanasiz va ochlarning saflarini to’ldirdilar.
Inqiroz mamlakatdagi barcha mehnatkash
sinflarning moddiy ahvolida aks etdi. Ishsizlar soni 1,5 mln. kishiga yetdi, to’liq
ish haftasida band etilmaganlar soni bundan ham ko’paydi. Shu bilan birga, ish
kuni rasman 10—12 soatgacha uzaytirildi,
maosh miqdori esa oldingiga nisbatan 40% gacha kamaytirildi. Oziq-ovqat
mahsulotlari narxining, soliqlar miqdorining oshishi fransuz xalqining turmush
sharoitini yanada qiyinlashtirdi. Inqiroz mamlakatdagi siyosiy beqarorlikni kuchaytirdi va hukumatdagi guruhlar o’rtasidagi
kurashning avj olishiga olib keldi. Faqat 1937-yildagina Fransiya
sanoati va tashqi savdosi inqirozdan oldingi
darajaga qaytdi, biroq 1938-yilda yangi tanazzul boshlandi va u deyarli
Ikkinchi jahon urushi boshlangunga qadar
davom etdi. Fransiya iqtisodiy rivojlanishning normal o’zaniga qaytib
tusha olmadi.
Inqirozdan shahar aholisining o’rta tabaqalari
jiddiy jabr ko’rgani Fransiya uchun muhim ahamiyatga ega bo’ldi. Ma’lumki, bu tabaqalar saylovlarning natijalari
va ommaviy harakatlarga jiddiy ta’sir ko’rsatadilar. Mayda shahar
burjuaziyasining daromadlari 1929-yildan 1934-yilgacha bo’lgan vaqt davomida
30% ga tushib ketdi. 100 mingdan ortiq mayda savdogar, mayda va o’rta
korxonalar, do’konlar, qahvaxonalarning egalari kasodga uchradilar.
Banklar va ayrim yirik korxonalarning kasodga uchrashi o’n minglab pul qo’yuvchilar
va hissadorlarni xonavayron qildi. Fransiyadagi siyosiy vaziyat keskin o’zgardi,
keng ommaning noroziligi kuchaydi. Bu, jumladan, fransuz burjuaziyasining
an'anaviy yirik partiyalari obro’sining tushishida aks etdi. Ma’lumki, moliyaviy oligarxiya va yirik sanoat
monopoliyalarining manfaatlarini himoya qiluvchi bu partiyalar
Fransiyada hukumat tepasiga 1926-yilda kelgan edilar. 1929-yil noyabrdan
1932-yil maygacha mamlakatda 8 hukumat almashdi.
Inqiroz va mehnatkash ommaning o’sib
borayotgan noroziligi burjuaziya maikurasi va siyosatida o’zgarishlar yasadi. Burjuaziyaning bir qismi davlatning
iqtisodiy hayotga aralashuvini kuchaytirish zarur, degan xulosaga keldi, iqtisodiyotning
davlat tomonidan boshqarilishini yoqlab chiqdi, davlatning iqtisodiyotni
rejalashtirish va nazorat qilish idoralarini tuzishni taklif qildi. Ular
mehnatkash ommani bu vazifaning bajarilishiga
jalb qilish maqsadida ijtimoiy sug’urta tizimini kengaytirish, ishsizlik
bo’yicha nafaqalar miqdorini oshirish va
mehnat sharoitlarini yaxshilash takliflari bilan chiqdilar. Bu burjuaziya
vakillarining qarashlari iqtisodiyotning davlat tomonidan rejalashtirilishi
va ijtimoiy sug’urta tizimining kengaytirilishi tarafdori bo’lgan Fransiya
sotsialistlarining dasturiga qisman mos kelardi.
Fransiya sotsialistlari banklarni davlat
tasarrufiga o’tkazish va ular ustidan davlat nazoratini o’rnatish, xalq xo’jaligini
rivojlantirish rejalarini tuzish, narx-navo va maosh miqdorlarini belgilash
huquqiga ega markaziy boshqaruv idorasini tashkil etishni taklif qildilar.
Shuningdek, ish kunini qisqartirish va mehnatkashlar uchun haq to’lanuvchi
ta’tillarni joriy etish ham taklif qilindi. Bu burjua doiralari siyosiy
arboblarining liberal islohotlar dasturi bilan mos keluvchi dastur bo’lib, ular
birgalikda Fransiyaning 30-yillar siyosiy
hayotidagi nufuzli liberal yo’nalishning asosini tashkil qildilar.
Burjua islohotchilarining yana bir guruhi
demokratik erkinliklarni cheklash va «kuchli hokimiyat»ni qaror topdirish
maqsadida konstitutsiyaning qayta ko’rilishini talab qildilar. Sobiq bosh vazir
Tarde parlament huquqlarini cheklash va prezidentning vakolatlarini
kengaytirishni tavsiya qildi. Bu burjuaziyaning o’z imtiyozlari va
daromadlarini kuchli markazlashgan hokimiyat yaratish yo’li bilan saqlab qolishga uringan konservativ guruhi
edi. Ikkala yo’nalish vakillari — liberallaming ham, konservatorlarning ham
maqsadlari bir — mavjud ijtimoiy-iqtisodiy tartibni saqlab qolish bo’lib, faqat
bunga erishish yo’llarigina boshqa edi.
1932-yil mayidagi saylovlar Fransiyaning inqirozning ikki yili
davomida so’lga qarab burilganini ko’rsatdi. Saylovlar
sotsialistlar va radikal-sotsialistlar blokiga g’alaba keltirdi. Yangi
hukumatni yana Eduard Errio boshqardi. Deputatlar palatasidagi 594 o’rindan 386
tasini so’l blok vakillari olib, o’z dasturlarini amalga oshirish imkoniyatini
qo’lga kiritdilar. Biroq, ular bu imkoniyatni boy berdilar. O’ng doiralar so’l
hukumatga qarshi kuchli hujumni avj oldirdilar va bu hukumatning normal
faoliyat ko’rsatishiga imkon bermadi. E. Errio hukumati bor-yo’g’i 6 oy ishlab,
iste’fo berishga majbur bo’ldi. 1932-yil dekabridan 1934-yil yanvariga qadar
Fransiyada so’llarning 5 hukumati almashdi va ularning har biri uch oydan oz
hukm surdi. Ularning eng so’nggisi Eduard Dalade (1884—1970) hukumati bo’ldi.
Tarixiy ma’lumot
Fransiya
1913-1920-yillar - R. Puankare
1920-yil fevral, sentabr — R. Denashel
1920-1924-yillar - A. Mileran
1924—1931 -yillar — G. Dumerg
1931—1932-yillar - P. Dumer
1932-1940, 1940-1947-yillar - A. Lebren
Gitlerning hokimiyatga kelganidan
ruhlangan Fransiya yirik moliya va sanoat sarmoyasining o’ng
doiralari Fransiyada ham fashistlar diktaturasini o’rnatishga urindilar.
Reaksion doiralar mamlakatni fashistlar to’ntarishiga va hokimiyatni fashistlar egallashiga ruhan
tayyorlash maqsadida ommaviy targ’ibotni avj oldirdilar. Bir vaqtning o’zida buyruq
berilgani zahoti hokimiyat uchun kurashni boshlashga
tayyor ko’p sonli fashistlar tashkilotlari tashkil qilindi. 1933-yil
oxirida fashistlarning tashkilotlari «Stavisskiy ishi» bilan bog’liq janjalni va buning oqibatida hukumatda yuzaga
kelgan inqirozni bahona qilib hokimiyatni egallashga ochiq-oydin tayyorlana boshladilar. 1934-yil 6-fevralda, hukumat
inqirozi siyosiy inqirozga o’sib o’tganidan so’ng, Parijda fashistlar isyoni
boshlandi. Bir necha o’n ming qurollangan fashistlar ko’chalarga chiqdilar va
Burbonlar saroyi, parlament binosiga yorib o’tishga urindilar. Hukumatning
beparvoligidan foydalanib, fashistlar pochta, telegraf,
vokzallar va Yelisey dalasidagi Murosa maydoniga hujum qila boshladilar.

Hukumatning faoliyatsizligini ko’rib, Fransiya
poytaxtining turli tumanlarida yuz minglab ishchilar ko’chalarga chiqdilar.
Germaniya fojiasining Fransiyada takrorlanishini istamagan odamlarning barchasi
oyoqqa turdi. Bunday ommaviy namoyishlar mamlakatning Marsel, Lion, Ruan, Nant,
Nansi va boshqa shaharlarida bo’lib o’tdi.
Mamlakat mehnatkashlari Fransiya tarixidagi
eng muhim g’alabani qo’lga kiritdilar. Fashistlar millat demokratik kuchlari
fronti oldida chekinishga majbur bo’ldilar. Biroq kurash shu bilan tugamadi.
Reaksion va konservativ kuchlar hokimiyatni xuddi Germaniyadagi singari siyosiy
nayranglar yo’li bilan egallashga qaror qildilar. 1934-yil 7-fevralda E.
Daladye o’ziga ishonch bildirilganiga qaramay iste’fo berdi. Bosh vazir qilib
fashizmning ochiq tarafdori bo’lgan Gaston Dumerg (1863—1937)
tayinlandi.
Fransiya mehnatkashlari fashistlar
to’ntarishi mualliflari rejasini barbod qildilar. Hokimiyat
tepasiga Dumerg kelgani to’g’risidagi xabar tarqalgani hamon yana isyonchi va
ishchilar o’rtasida ashaddiy janglar boshlandi. Butun Parijda, har bir tumanda,
Fransiyaning hamma yerida ishchilar fashistlarni hokimiyatga qo’ymaslik shashti
bilan yondilar. Mamlakatda demokratiya va Fransiya ozodligi uchun
kurashuvchilarning umumiy fronti vujudga kela boshladi.
Namoyishlar taqiqlanganiga qaramay, 9-fevral
kechqurun 50 ming parijlik fashistlarga qarshi namoyishga chiqdi. Shaharda
politsiya va ishchilar o’rtasida haqiqiy ko’cha janglari avj oldi. Parij
kasalxonalari yaradorlar bilan to’lib-toshdi. Ishchilar hukumat fashistlar
tomonida ekaniga ishonch hosil qildilar, zero, uning buyrug’iga ko’ra politsiya
va qo’shinlar de Lya Rok bandalariga qarshi emas, Parij mehnatkashlariga qarshi
chiqdilar.
12-fevralda butun Fransiyada umumiy ish
tashlash boshlandi. Unda 4,5 mln. kishi qatnashdi. Shu kuni Fransiyada
fashistlarga tarafdor reaksion kuchlar tomonidan tayyorlangan davlat to’ntarishi
barbod bo’lgani oydinlashdi. Fashizm Fransiyada o’tmadi.
Fevral voqealari so’l kuchlarning fashizmga qarshi
kurashga, tinchlik va ijtimoiy taraqqiyot uchun birlashishlariga kuchli turtki
berdi.
1936-yil yanvarida Xalq frontining dasturi e’lon qilindi. Uni ishlab chiqishda mamlakat demokratik
kuchlarining vakillari ishtirok etdilar. Dastur fashistlarga qarshi demokratik
xususiyatga ega edi. Barcha fashistlaraing tashkilotlarini qurolsizlantirish va
tarqatish talabidan tashqari, u keng xalq ommasining ahvolini yaxshilash — ish
haftasini qisqartirish, ishsizlarga yordam ko’rsatish milliy jamg’armasini
tashkil qilish, qishloq xo’jaligi mahsulotlariga qafiy narxlarni belgilashni ko’zda
tutuvchi dasturni ham ilgari surardi.
1936-yil bahorida Fransiyada deputatlar
palatasiga saylovlar bo’lib o’tdi. Xaiq fronti partiyalari birgalikda, umumiy
dastur asosida ishtirok etdilar. Saylovlarda Xalq fronti umumiy hisobda 57%
ovoz to’plab, g’olib chiqdi.
Xalq fronti hukumati Sotsialistik partiya
yetakchisi Leon Blyum (1872—1950) rahbarligida Fransiyada inqirozning
yangi bosqichi boshlanayotgan bir paytda ish boshladi. Shunga qaramay, u o’z
dasturini amalga oshirish va bergan va’dalarini bajarish borasida juda katta
ishlami amalga oshirdi. 1936-yil yozi davomida parlament Xalq fronti dasturiga
mos keluvchi 100 dan ortiq qonunlarni qabul qildi. Fashistlarning tashkilotlari
taqiqlandi. O’z va’dalariga muvofiq, hukumat parlament orqali uchta qonunni o’tkazdi:
40 soatlik ish haftasi to’g’risidagi qonun, ikki haftalik haq to’lanuvchi
ta’tillar to’g’risidagi qonun va jamoaviy shartnomalar to’g’risidagi qonun.
Xizmatchilarning maoshlari va nafaqalar oshirildi. Ishsizlik bo’yicha nafaqaga
soliq solinishiga barham berildi. Ishsizlar uchun jamoat ishlari tashkil qilina
boshlandi.
Aholining o’rta tabaqalari ahvoli ham
yaxshilandi. Hukumat sanoat, savdo va qishloq xo’jaligi sohasidagi
korxonalarning qarz toiash muhlatlarini kechiktirdi va bu bilan minglab mayda
ishlab chiqaruvchilarni kasodga uchrashdan asrab qoldi. Mayda korxonalardan
olinuvchi soliqlar miqdori kamaytirildi, yirik korxonalardan olinuvchi soliqlar
esa oshirildi. Fransiya banki va qator harbiy zavodlar davlat tasarrufiga o’tdi.
1937-yilda Temir yo’lar milliy jamiyati tuzilib, uning qoi ostiga mamlakatdagi
barcha temir yo’lar o’tkazildi. Yevropaning boshqa mamlakatlarida bo’lgani
kabi, Fransiyada ham iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish joriy
qilina boshlandi.
Xalq fronti hukumati o’z qonunlarini amalga
tatbiq etishda juda katta qiyinchiliklarga to’qnash keldi. Davlatda pul yo’q,
demakki, tadbirkorlarni qabul qilingan qonunlarni bajarishga majbur qilish
uchun mablag’ ham yo’q edi. Hukumat nisbatan yengil yo’lni tanladi — u Fransiya
valyutasi bo’lgan frankni fransuz xalqining barcha ijtimoiy yutuqlarini yo’qqa
chiqargan holda 30% ga devalvatsiya qildi. 1937-yil fevrahda L. Blyum
mamlakatning og’ir moddiy ahvolini bahona qilib, Xalq fronti dasturini
bajarishda tanaffus e’lon qilish taklifini kiritdi. U kuch to’plab, so’ng
yutuqlarni mustahkamlash uchun «nafas rostlash» lozimligini uqtirdi. Bu
aholining noroziligiga sabab bo’ldi. 1937-yil iyunida Blyum iste’fo berdi.
Reaksion kuchlar Xalq fronti hukumatiga
qarshi ochiq hujum boshladilar, uning faoliyatini xalqqa
qarshi yo’naltirishga urindilar. Ular davlatning ijtimoiy ehtiyojlar uchun
xarajatlarini qisqartirishga erishdilar, hukumatning moddiy ahvolini og’irlashtirishga
qaratilgan qator tadbirlarni amalga oshirdilar. Hukumat tamaki mahsulotlari,
gugurt, spirtli ichimliklar, pochta-telegraf va temir yo’l tashuvlariga yangi
soliqlar belgilashga majbur bo’ldi. Xalq frontining yangi hukumati — Shotan
hukumati yangi devalvatsiyani amalga oshirdi. Ikki devalvatsiya natijasida
Fransiyada yashashning qiymati 1936-yil
maydan 1937-yil dekabr-gacha 40% ga qimmatlashdi.
Xalq fronti obro’sizlandi.
Uning saflarida parchalanish yuz berdi. Eduard Daladye boshchiligidagi guruh Xalq fronti partiyalari bilan
orani uzish va o’ng reaksion par-tiyalarga tayangan holda bir partiyali hukumatini
tuzishni talab
qildi. Eduard Errio boshchiligidagi ikkinchi guruh esa Xalq fronti dasturiga sodiq
qoldi. Radikal-sotsialist-larning 1938-yil oktabrida Marselda bo’lib o’tgan
syezdida Xalq frontidan ajralish to’g’risida qaror qabul qilindi. Fransiyaning xalq fronti parchalandi.
Xalq frontining parchalanishi reaksion kuchlarga yo’l ochdi. 1938-yil 10-apreldan 1940-yil 18-maygacha hokimiyatni boshqargan E. Daladye hukumati
davridayoq Fransiya mehnatkashlari uchun Xalq fronti hukumati joriy qilgan imtiyozlarga barham
berila boshlandi. Barcha mahsulot va xizmat turlariga soliqlar oshirildi. Tadbirkorlar oz
miqdorda haq
to’lagan holda xizmat vaqtidan tashqari ishlarni joriy qilish huquqini qo’lga
kiritdilar. Ish haftasi 5 kundan 6 kunga uzaytirildi. Ijtimoiy himoya xarajatlari
qisqardi. Mayda korxonalarga solinuvchi soliqlar miqdori 13 baravar oshirildi,
yirik korxonalarga solinuvchi soliqlar esa kamaytirildi.
Mamlakat mehnatkashlari
bunga ommaviy namoyishlar bilan javob berdilar. 1938-yil 30-noyabrda Fransiyada
umumiy ish
tashlash boshlandi. Hukumat qo’shinlarni safarbar qildi, askarlarga jangovar o’qlar tarqatildi. Hukumat va tadbirkorlar birgalikdagi harakatlari
bilan ish tashlovchilardan shafqatsiz o’ch oldilar. Ko’plab zavodlar yopildi, 1,5 mln. kishi ishdan bo’shatildi,
minglab ishchilar qamoqqa olindilar.
E. Daladye hukumati
«milliy xiyonat» hukumatiga aylandi. Ostonada esa dushman — birinchi imkoniyat
tug’ilgandayoq Fransiyani bosib olish niyatini hech kimdan yashirmagan fashistlar
Germaniyasi turardi.
Xiyonat, xo’rlanish va
mag’lubiyatlar yo’li Fransiya tashqi siyosatini bu davrda
Fransiya yirik sarmoyasi bilan
yaqin aloqada bo’lgan, reaksion va
fashistlarga tarafdor qarashlarini
hech kimdan yashirmagan davlat va siyosat arboblari
belgiladilar. Bular 1931-yil yanvardan 1932-yil fevralgacha, 1935-yil iyundan 1936-yil yanvargacha Fransiya Bosh vaziri bo’lgan P. Laval, 1934-yil
oktabrdan 1936-yil yanvargacha
tashqi ishlar vaziri lavozimida ishlagan
P. Tardye, E. Daladye, J. Bone, A. Sarro va boshqalar edUar. Fransiyaning Yevropada
gegemonligi qaror topishiga ishonchi
yo’qolgan bu davlat va siyosat arboblari
Germaniya va Italiya fashistlari bilan til biriktirish yo’liga tushdilar, shu taxlit ular bilan to’qnashishdan qutulib qolishga umid qildilar. Ular mudofaaga
asoslangan urush g’oyasini ilgari surdilar.
Germaniyada
fashistlarning hokimiyatga kelishi, 1934-yil fevral voqealari va Xalq frontining 1936-yildagi
muvaffaqiyatlari
reaksion qarashlarni yanada mustahkamladi va fashistlarni faol harakatlar boshlashga
da’vat etdi. Ularning
millatga qarshi qarashlari davlatning rasmiy siyosati darajasiga ko’tarildi.
Fransiya tashqi siyosatining asosiy konsepsiyasi Gitler bilan Sovet Ittifoqiga
qarshi til biriktirishdan
iborat bo’ldi. Gitler ekspansiyasi faolligini Sharqqa yo’naltirish Fransiya
diplomatiyasining bosh maqsadiga aylandi. 1940-yilda Fransiya bu siyosati uchun
harbiy
magiubiyat va milliy mustaqillikni boy berish bilan haq toiadi.
Fransiya hukmron
doiralarining bir qismi fashistlar Germaniyasini Fransiyadagi mavjud tuzumni
saqlab qolishning
kafolati deb hisobladilar. Bunday siyosatchilarni kollaboratsionistlar deb nomladilar, ular
Gitlerning tashqi siyosatini amalga oshirishi uchun yo’l ochib berdilar.
1933-yil iyunida Fransiya diplomatiyasi
fashistlar bilan kelishuvga bordi.
1933-yil 7-iyunda
Angliya, Fransiya, Italiya va Germaniya o’rtasida «To’rtlar bitimi» imzolandi. U
kuchga kirmadi, biroq Fransiya tashqi siyosatining mohiyatini ochiq ko’rsatdi. 1934-yil
oktabrida Fransiya bosh vazirligiga P. Laval tayinlandi. U ikki yoqlama o’yin olib bordi, ya’ni fashistlarning davlatlari e’tiborini jalb qilish
maqsadida o’zini go’yoki Sovet Ittifoqi bilan yaqinlashmoqchidek qilib ko’rsatdi. 1935-yil 2-mayda o’zaro yordam to’g’risidagi
sovet-fransuz bitimi imzolandi. Biroq, u faqat 1936-yil yanvaridagina tasdiqlandi. Unga qadar Fransiya
diplomatlari «Fransiyaning Germaniya
bilan to’la va uzil-kesil kelishishi
uchun zarur bo’lsa» sovet-fransuz bitimidan voz kechishga tayyorliklarini aytib, Germaniya bilan til topishga rosa urindilar. Gitler rad javobi berdi.
1936-yil martida Gitler
qo’shinlari harbiysizlashtirilgan Reyn hududiga kirdi. Bu bilan Gitler Fransiyani ochiq-oydin maydonga
chaqirdi. Versal bitimining 42- va 43-moddalari buzilganiga qaramay, Fransiya chekindi, fashistlar
Germaniyasining birinchi tajovuzkor harakatiga hech qanday qarshilik ko’rsatmadi.
Kollaboratsionistlar Gitler
tuzumiga qarshi zarba mehnatkash ommani inqilobga
ruhlantiradi, vatanparvarlik tuyg’ularini oshirib, fashizmga qarshi kurashning kuchayishiga olib
keladi, deb qo’rqdilar.
1936-yil iyulida Gitler
Avstriyani ham bosib oldi. Fransiya o’zining so’nggi ittifoqchisidan ayrildi. 1936-yil
27-aprelda Belgiya o’zini betaraf deb e’lon qildi, ya’ni Fransiyaning sharqiy
chegaralarini qo’riqlovchi Reyn bitimining kafolatchisi bo’lishdan bosh tortdi.
Reyn voqealaridan  ko’p   o’tmay, 1936-yil iyulida, Ispaniyada fuqarolar urushi boshlanib,
Germaniya va Italiya fashistlari
isyonchilarga ochiq-oydin yordam bera boshlaganlaridan so’ng, Fransiya Ispaniya ishlariga o’zining aralashmasligini e’lon qildi va Ispaniya
respublikachilariga qurol-yarog’
sotishni man etdi. Fransiya hukumati Gitlerning malayiga aylandi. 1938-yilda Gitler yangi qurbon — Chexoslovakiyani
talab qildi. Fransiya Bosh vaziri E.
Daladye
Chexoslovakiya hukumatining fikrini surishtirmay Sudetni Germaniyaga berishga rozilik bildirdi.
1938-yil 4-oktabrda
Fransiya Milliy Majlisi sharman-dali Myunxen bitimini ratifikatsiya qildi va bu mamlakatning fashistlar
Germaniyasi bilan til biriktirish yo’liga ochiq-oydin tushganini tasdiqladi.
Myunxen bitimi ratifikatsiya
qilingach, Fransiya kollaboratsionistlari nihoyat yengil tin oldilar. Ular Gitlerga Sharq tomon yo’l
ochdilar. Endi Germaniyadan «kelishuv» to’g’risida so’rash mumkin edi. Germaniya rozi bo’ldi va Myunxen
bitimidan ikki oy o’tib, 1938-yil 6-dekabrda Parijda Fransiya tashqi ishlar vaziri J. Bone
va Germaniya tashqi ishlar vaziri
I. Ribbentrop o’zaro hujum qilmaslik to’g’risidagi
bitimdan umuman farq qilmagan qo’shma
deklaratsiyani imzoladilar.
Qisqacha mazmuni
•   30-yillar— ishlab chiqarishning qisqarishi, banklaming kasodga
uchrashi, agrar inqiroz;
•   ish kunining uzaytirilishi, ishsizlik, inflyatsiya;
•   1929-yil noyabrdan 1934-yilgacha 8 marta hukumat
almashdi; inqirozdan chiqish yo’llarini izlash;
•   fashistlar isyoni, so’l kuchlar birlashgan frontning g’alabasi.
Xalq frontining fashizmga qarshi kurashi, iqtisodiyotni davlat tomonidan
boshqarishning joriy etilishi;
•   Xalq fronti siyosatining mag’lubiyati, hokimiyatga
«milliy xiyonat» hukumatining kelishi, so’l kuchlarga qarshi qatag’on reaksion
ijtimoiy chora-tadbirlar;
•   tashqi siyosat — mudofaaga asoslangan urush g’oyasi
(Germaniya va Italiya fashizmi bilan til biriktirish); 1933-yil — «To’rtlar
bitimi»;
•   1936-yil — fashistlar Reyn viloyatida, Avstriyada, Belgiyaning
betarafligi: Fransiya Germaniyaga tarafdor kayfiyatidagi davlatlar qurshovida;
•   1938-yil 4-oktabr— Sudet viloyatini berish to’g’risidagi Myunxen
bitimining imzolanishi (E. Daladye) — Gitler bilan ochiq til biriktirish yo’liga
o’tish;
•   1938-yil 6-dekabr — Germaniya bilan
hujum qilmaslik to’g’risidagi bitim.
19-§.
1929-1939-YILLARDA BUYUK BRITANIYA
Iqtisodiy inqirozAngliyada  1930-yilda ro’y berdi, ammo uning cho’qqisi
1932-yilga to’g’ri keladi. Sanoat sohasidagi ishlab chiqarish 1932-yilda
1929-yildagiga nisbatan 82%ga tushib ketdi,
1933-yilda esa pasayish 93% ni tashkil qildi. Sanoat sohasidagi ishlab
chiqarish darajasining Angliyada nisbatan oz pasayishi mahsulotlarni rezerv bozorlar sifatida saqlab turilgan mustamlaka va
qaram mamlakatlarda sotish hamda u yerlardan arzon xom ashyo va ishchi
kuchini keltirish imkoniyatlari mavjudligi bilan izohlanadi. Inqiroz Angliya
iqtisodiyotining an'anaviy sohalari —
Angliya ishchilar sinfining asosiy qismi jalb etilgan ko’mir qazib
chiqarish, metallurgiya, kemasozlik sohalarini ayniqsa qattiq larzaga soldi.
Inqiroz davrida qishloq xo’jaligi sohasidagi
ishlab chiqarish darajasi keskin qisqardi.
Aholida qishloq xo’jaligi mahsulotlarini sotib olish uchun mablag’ yo’q
edi. Ishsizlik darajasining yuqoriligi mamlakatning shundoq ham tor ichki
bozorining battar torayishiga olib keldi.
Angliya iqtisodiyotining
tayanchi tashqi savdo hisoblanardi.
Inqiroz davrida Angliya mahsulotlari eksporti ikki baravar kamaydi, ularning
raqobatbardoshligi yo’qoldi. Angliyani
an'anaviy bozorlardan siqib chiqarish jarayoni avj oldi. Inqiroz
natijasida juda ko’p mamlakatlar kasodga uchrab, Angliya mahsulotlarini rad
etdilar. Bir vaqtning o’zida xorijiy raqiblar Angliyani hatto uning ichki
bozoridan ham siqib chiqarishga urindilar. Yevropa va AQShda ro’y bergan moliyaviy inqiroz, Markaziy
Yevropadagi banklarning kasodga
uchrashi Angliya pulining qadrsizlanishiga olib keldi va uning oltin
bilan ta’minlanishiga barham berdi.
Angliya iqtisodiyotining eng zaif joyi
ishsizlik bo’ldi. 1929—1932-yillardagi
inqiroz ishsizlikning Angliya tarixida boimagan darajada o’sishiga olib
keldi. Rasmiy ma’lumotlarga ko’ra, 1930-yilda
barcha ishchilarning 17%i uzoq vaqt davomida ishsiz edilar, 1931-yilda
ishsizlik darajasi 23%ga, 1932-yilda esa 25%ga o’sdi. 1932-yilda har to’rtinchi
ishchi ishsiz edi.
Angliya sanoatining alohida hududlardagi
an'anaviy sohalarida ro’y bergan inqiroz «shikastlangan hududlar» yoki «depressiyaga uchragan hududlar»ning paydo
bo’lishi-ga olib keldi. Bu hududlarda iqtisodiy hayot deyarli to’xtagan
edi. Korxonalar o’z faoliyatlarini to’xtatdilar, odamlar bu hududlarni tashlab,
chet ellarga ko’chib keta boshladilar, chunki Angliyada hayot istiqbolsiz bo’lib
borardi.
Inqiroz konservatorlar hukumati siyosatining
barbod bo’lganini anglatdi. Mamlakat aholisi iqtisodiy qiyinchiliklarning
muttasil o’sishidan norozi bo’ldi va o’zgarishlarni talab qildi.
1929-yil may oyidagi
parlamentga saylovlarda
leyboristlar partiyasi ko’pchilik ovoz oldi va partiya rahbari Ramsey
Makdonald (1866-1937) Bosh vazir qilib
tayinlandi. R. Makdonald XX asr Angliya siyosiy hayotidagi eng murakkab
taqdirli shaxslardan biri bo’ldi. U kichkina baliqchilar qishlogida qashshoq
shotlandlar oilasida tug’ildi va 1894-yilda 28 yoshida leyboristlar partiyasiga
a’zo bo’ldi. 1900-yildayoq u partiyaning faxriy kotibi lavozimiga saylanib, bu
lavozimda ozgina tanaffus bilan 1931yilgacha faoliyat ko’rsatdi. U 27 yil
davomida parlament deputati, uch marta mamlakat Bosh vaziri bo’ldi.
Makdonald o’z siyosiy faoliyatini Angliya
qudratli mamlakat bo’lgan paytda boshlab, uni bu buyuklikdan faqat olis xotira qolgan paytda yakunladi. R. Makdonald
saqlab qolishning iloji bo’lgan barcha narsani saqlab qolishga urindi. U
Sovet Ittifoqi bilan normal diplomatik aloqalarni rivojlantirish tarafdori edi.
Konservatorlar ikki marta Sovet Ittifoqi bilan diplomatik aloqalarni uzdilar va
ikki marta (1924 va 1931) Makdonald ularni tikladi.
Makdonald realist siyosatchi bo’lib,
Angliyaning sobiq buyukligini qaytarishni
xomxayol deb hisoblardi. Biroq u Angliyani bostirib kelayotgan halokatdan
qutqarishga va mamlakatning jahondagi mavqeini eng avvalo muvaffaqiyatli diplomatik
kombinatsiyalar uyushtirish hamda Millatlar Ligasidan
foydalanish yo’li bilan saqlab qolishga urindi.
R. Makdonald boshchiligidagi ikkinchi
leyboristlar hukumati qiyin ahvolda qoldi. Bir tomondan, ish berish va yashash
sharoitlarini yaxshilashni talab qilgan mamlakat aholisiga berilgan va’dalarni
bajarish, ikkinchi tomondan esa davlat
ijroiya hokimiyati vazifalarini bajarish va mamlakatni bosib kelayotgan
iqtisodiy inqirozdan saqlab qolish lozim edi. Leyboristlar o’z majburiyatlarini
qisman bajardilar. Ko’mir konlarida 7 soatlik ish kuni joriy etildi. 1930-yilda
ishsizlik bo’yicha sug’urta to’g’risidagi yangi qonun qabul qilindi, ishsizlik
bo’yicha nafaqalar olish muddati 3 oydan 12 oygacha uzaytirildi. Ishsizlikka
qarshi kurash bo’yicha maxsus vazirlik
hamda ishsizlar uchun ish qidirish bo’yicha maxsus qo’mita tashkil
qilindi. Bu choralar ishsizlarning ahvolini ma’lum darajada yaxshilashga xizmat
qildi.
Biroq, umuman olganda, ikkinchi leyboristlar
hukumati inqiroz og’irligining katta qismini mamlakat mehnatkashlari yelkasiga yuklashga urindi. Britaniya
tadbirkorlarining davlat tomonidan qo’llab-quvvatlanishi uchun ular
tovon toiashlari lozim edi. 1931-yil bahorida mashinasozlik sanoati, qishloq xo’jaligi
ishchilari, dokerlar va sanoatning boshqa qator sohalari ishchilarining
maoshlarini pasaytirish to’g’risida qaror
qabul qilindi. Angliya tadbirkorlariga bu oz tuyuldi va ular hukumatdan
ijtimoiy ehtiyojlar, ya’ni taiim, sogiiqni saqlash, nafaqalar uchun
xarajatlarni jiddiy qisqartirishni talab qildilar.
Tarixiy ma’lumot
Angliya
qirollari
1837-1901-yillar - Viktoriya
1901—1910-yillar - Eduard VII
1910—1936-yillar - Georg V
1936-yil yanvar, dekabr — Eduard VIII
1936—1952-yiUar - Georg VI
Hukumat
rahbarlari
1895—1902-yillar - R. S. Solsberi
1902—1905-yillar - A. J. Balfur
1905—1908-yillar — G. Kempbel-Bannerman
1908—1916-yillar - G. Askvit
1916-1922-yillar - D. Lloyd-Jorj
1922—1923-yillar - A. Bannar-Lou
1923—1924-yillar - S. Bolduin
1924-yil yanvar, noyabr — R. Makdonald
1924—1929-yillar - S. Bolduin
1929—1935-yillar — R. Makdonald
1935—1937-yillar - S. Bolduin
1937—1940-yillar — N. Chemberlin

1940—1945-yillar — U. Cherchill

1930-yil bahorida Angliyaniyana sinfiy kurash
to’foni larzaga soldi. Butun mamlakat ishsizlaming harakatida
ishtirok etdi. 1930-yil martdan aprelgacha ishsizlar va ochlarning ommaviy
yurishi bo’lib o’tdi va u Londonda Gaydparkdagi
ulkan namoyish bilan yakunlandi. Angliyada vaziyat kundan-kunga
keskinlashib borardi. Ishlab chiqarishda ommaviy ish tashlashlar boshlandi,
tadbirkorlar bunga javoban ommaviy ishdan bo’shatishlar bilan javob berdilar.
Faqat to’qimachilik sanoatida 250 ming ishchi, temir yo’llar, junni qayta
ishlash sanoatining yuz minglab ishchilari ishdan bo’shatildi.
Angliya hukmron doiralari
yirik siyosiy nayrangni amalga oshirishga ahd qildilar. 1931-yil avgustida R.
Makdonald hukumati iste’foga
chiqdi, biroq ertasi kuniyoq qirol Georg V (1865—1936, 1910—1936-yillarda
hukmronlik qilgan) unga hamkorlik asosida konservatorlar ishtirokida yangi
hukumat tashkil qilish vazifasini topshirdi. Hukumatdagi ko’pchilik o’rin
konservatorlarga tegishli edi, biroq Bosh vazir
kursisida Makdonald qoldirildi. Bu yangi siyosiy hiyla-nayrang bo’lib,
unda leyboristlar rahbarlik, konservatorlar esa hukmronlik qilardilar.
Yangi hukumat mehnatkashlarning ijtimoiy
imtiyozlariga qarshi yoppasiga hujum boshladi. Ishsizlik bo’yicha nafaqa 10% ga pasaytirildi, harbiy-dengiz floti
shaxsiy tarkibining maoshi
qisqartirildi. Angliya valyutasi oltin qiymatining bekor qilinishi
ingliz xalqiga berilgan qattiq zarba bo’ldi. Funt sterlingni oltinga
almashtirish barham topdi.
Oltin bilan ta’minlashning to’xtatilishi
kutilgan natijani bermadi. Angliya iqtisodiyotini jonlantirish o’rniga u funt sterlingning qadrsizlanishiga olib keldi —
1931-yil dekabrida u oldingi qiymatining faqat 70% ini tashkil qildi.
Pul qadrining tushishi Angliya sanoat mahsulotlarining qimmatlashishi va
raqobatbardoshligining zaiflashishiga olib keldi.
Ommaviy norozilikning
kuchayishi sharoitida konservatorlar
parlamentda ko’pchilik ovoz olish va xalqqa qarshi faoliyatni
to’siqsiz amalga oshirish umidida yangi parlament saylovlarini o’tkazishni
talab qila boshladilar. Saylovlar 1931-yil oktabr oyida o’tkazildi.
Natsional-leyboristlar, konservatorlar va
liberallardan saylovoldi «milliy koalitsiyasi» tuzilib, u ko’pchilik
ovoz bilan g’alaba qozondi. U parlamentda 497 o’rin oldi, bu unga 330 mandatga
ustunlikni ta’minladi va har qanday qonun va qarorlarining o’tishini toia
kafolatladi. Hokimiyat to’liq konservatorlar qo’lida edi, biroq bosh vazir etib
yana leyboristlar partiyasining sobiq rahbari R. Makdonald tayinlandi.
Milliy koalitsiya hukumatining hukmronligi 1935-yil noyabr oyidagi
saylovlarga qadar davom etdi. Ammo 1935-yil iyunidayoq R. Makdonald Bosh vazir
lavozimidan olinib, uning o’rniga konservatorlarpartiyasi rahbari Stenli Bolduin (1867—1947) tayinlandi.
Milliy koalitsiya hukumati Britaniya
iqtisodiyotini oyoqqa turg’izish bo’yicha
qizg’in ishga kirishdi. 1931— 1932-yillarda parlament Angliyaga olib kiriluvchi
barcha turdagi mahsulotlarga narxining kamida 10%i miqdorida bojxona
solig’i belgiladi. Angliya tarixda birinchi marta erkin savdo tamoyillariga qarshi borib, milliy iqtisodiyotni himoya
qilish (proteksionizm) yo’lini tutdi. Ko’hna Angliya yo’l-yo’lakay
qayta qurishni amalga oshirdi. Funt sterlingning
oltin asosi va erkin savdo Britaniya imperiyasining poydevori bo’lib
kelgandi. Endi ular yo’q edi va Angliya yuz yildan ortiq vaqt davomida o’tkazib
kelingan iqtisodiy siyosatdan qafiy farq qiluvchi yangi iqtisodiyot yo’liga
tushdi.
Milliy iqtisodiyotni himoya qilish siyosati
eng avvalo sanoatning yangi sohalari — avtomobil, aviatsiya, elektrotexnika va
kimyo sanoatlarining rivojlanishiga jiddiy ta’sir qildi. Bu siyosatning joriy
etilishi ular uchun ichki bozorda va
Britaniya imperiyasining bozorlarida juda qulay sharoit yaratdi. Boshqa
tomondan, iqtisodiyotni himoya qilish to’siqlari
ichki bozorga joylashtirilgan sarmoyalar o’rnining almashtirilishiga olib
keldi. Oltin standartdan voz kechilishi oqibatida Angliyadan sarmoya
olib chiqish foydasiz bo’lib qoldi, olib
borilgan siyosat sanoatning yangi sohalari jadal rivojlanishi natijasida ichki bozordagi vaziyatning keskin o’zgarishiga
olib keldi.
Investitsiyalarning asosiy oqimi endi turar
joy va avtomobil yo’llari
qurilishiga, 30-yillar o’rtalaridan boshlab esa harbiy sanoat, aviatsiya va avtomobilsozlikka yo’naltirildi. 1936-yilda Angliyaning chet ellarga
joylashtirilgan sarmoyalari 61 mln. f. st. ni, ichki sarmoyalari esa 217
mln. f. st.ni tashkil qildi.
Xususiy sarmoyalarning
ichki bozorga yo’naltirilishiga hukumat
olib borgan moliyaviy siyosat ham ko’maklashdi. Hukumat arzon kredit joriy
qildi — banklar xususiy tadbirkorlarga 2
foiz evaziga kreditlar bera boshladi, holbuki, oldin kreditlar 10—12 foiz evaziga berilardi. Bu Angliya tarixidagi
eng yirik turar joy qurilishining avj olishiga olib keldi. Qurilish sanoati va
mebel ishlab chiqarish bilan bogiiq sanoat sohalari gullab-yashnadi. Yangi
sanoat sohalarining o’sishi va qurilishning avj olishi inqirozning zarbasini
birmuncha yumshatdi va 1934-yilda sanoat sohasidagi ishlab chiqarish 1929-yilgi
darajadan ko’tarildi. Angliya iqtisodiy inqiroz changalidan qutulish
choralarini izladi va 1937-yilda undan juda qiyinchilik bilan chiqa boshladi.
Ammo shu yili ishsizlar soni 1,5 mln. kishini tashkil
qildi. Angliya tarixida birinchi marta 7 yil davomida ishsizlikning bu
qadar yuqori darajasi saqlandi. Biroq, 1938-yilda ishsizlar soni ikki
milliondan ham oshdi.
Angliya tashqi siyosati 30-yillarda ikki asosiy muammo — fashistlar
Germaniyasining Yevropadagi tashqi siyosati va mustamlakalardagi
milliy-ozodlik harakatlari muammolariga duch keldi. Yevropada Angliya hukmron
doiralari o’zlarining asosiy dushmanlari hisoblangan Sovet Ittifoqiga qarshi kurashda va Fransiyaning Yevropadagi
ta’sirini zaiflashtirishda natsistlardan foydalanishga umid qildilar. 1935-yil
18-iyunda Angliya-Germaniya dengiz bitimi imzolanib, unga ko’ra Germaniyaga
Angliya harbiy-dengiz flotining 1/3 ga teng harbiy-dengiz floti tuzishga ruxsat
etildi. Bunday flotni tuzib Germaniya butun Boltiq dengizida xo’jayinga
aylanardi. Angliya-Germaniya bitimi Versal bitimini buzardi, biroq buzg’unchi
bu safar Angliya bo’lib, u Germaniyaning
bunday buzg’unchiliklariga qarshi norozilik bildirishga ma’naviy huquqni
yo’qotardi. Fashistlar tomonidan Reyn hududining bosib olinishini Angliya jim
turib kuzatdi. Bu Germaniyaga qilingan tajovuzni davom ettirish haqida qilingan
taklifdan boshqa narsa emasdi. Angliya Ispaniya respublikasi taqdirida ham
salbiy rol o’ynadi. 1936-yil avgustida Londonda Angliya hukumati-ning
tashabbusi bilan Yevropa mamlakatlari Ispaniyaga qurol-yarog’ (shu jumladan
samolyotlar)ni eksport va tranzit qilishni taqiqlovchi Ispaniya ishlariga
aralashmaslik to’g’risidagi bitimni imzoladilar. Bu taqiqning bajarilishini
kuzatish va nazorat qilish uchun ingliz lord Plimut rahbarligida Aralashmaslik qo’mitasi tuzildi. Bu qo’mita fashist davlatlariga Ispaniya respublikasini yo’q
qilishga ko’maklashdi. U Ispaniyaga respublika uchun kurashayotgan
respublikachi va demokratlar uchun qurol-yarog’ va hatto oziq-ovqat
keltirilishining yo’lini to’sdi va fashist isyonchilarini ta’minlash uchun
barcha yo’larni ochib berdi.
Angliya hukmron doiralarining xatoliklari
Bosh vazirning almashuvida ham o’z aksini topdi.
1937-yil 28-mayda Angliya Bosh vaziri qilib Konservativ
partiyaning rahbari N. Chemberlen
(1869—1940) tayinlandi. U parlamentda 1918-yildan 1937-yilgacha
konservatorlar partiyasi nomidan ishtirok etib, konservatorlarning
hukumatlarida muhim lavozimlarni egallab kelgan edi. U Bosh vazir kursisini 1937-yil
28-mayda egalladi va 1940-yil 10-maygacha, jamoalar palatasi uning iste’foga
chiqarilishi uchun ovoz berib, o’rniga Uinston Cherchillni saylagunga qadar
faoliyat ko’rsatdi. Uch yil davomida N. Chemberlen Gitlerni ko’p sonli yon
berishlar yo’li bilan «tinchlantirish» siyosatining tashabbuskori va ijrochisi
bo’ldi. N. Chemberlenning siyosiy maqsadi to’rt davlat — Angliya, Germaniya,
Italiya va Fransiya o’rtasida bitim tuzishdan iborat edi. Uning fikricha,
bunday bitim Yevropaning qolgan qismiga hukmini o’tkazuvchi ittifoqning
tuzilishiga olib kelardi. Shu sababli N. Chemberlen hukumatining tashqi
siyosati Germaniya bilan murosa yo’larini izlashdan iborat bo’ldi. N.
Chemberlen sharmandali Myunxen kelishuvining bosh mualliflaridan biri edi.
Gitler o’zining Chexoslovakiyani to’liq yo’q qilish rejalarini yashirmas va bu bilan Sudet viloyati faqat
boshlanishi ekanini uqtirardi. N. Chemberlen bunga qarshilik bildirmadi va Chexoslovakiya hukumatidan
Gitlerning Sudet viloyatini berish to’g’risidagi talabini qondirishni talab
qildi. Myunxendan qaytganidan so’ng N. Chemberlen butun bir avlod uchun
tinchlik keltirganini barchaga uqtirdi. Bu juda katta xato edi. Angliya urush
va sharmandalik o’rtasida o’ziga yo’l qidirdi. U sharmandalik yo’lini tanladi va bu yo’l so’ng urushga olib bordi. N.
Chemberlenning Myunxendagi xatosi uning o’ziga ham qimmatga tushdi. Angliya hukumat doiralarida parchalanish
ro’y berdi. U. Cherchill Myunxen siyosatini qatiy qoralagan parlamentning
konservativ a’zolari guruhini boshqardi. Hukumatning qator a’zolari iste’foga
chiqdilar. N.Chemberlenning hukumat tepasida saqlanib qolinishi mo’jiza bo’ldi.
  Ko’p o'tmay Angliya hukumati  Germaniya
Sharqda Sovet Ittifoqiga qarshi emas, G’arbda Angliya
va Fransiyaga qarshi urush boshlashi mumkinligi to’g’risidagi ma’lumotni
qo’lga kiritdi. Bu ma’lumot 1937-yildayoq Gitlerning G’arbda urush boshlash,
avval Versal bitimi mualliflari va yirik
mustamlakalar egalarini bir yoqli qilib, so’ng Sharqqa yuz burish
niyatida ekanidan dalolat berardi. Angliya
hukmron doiralari mudofaa qobiliyatini kuchaytirish bo’yicha shoshilinch
choralar ko’ra boshladilar, qator mamlakatlarga harbiy kafolatlar berib, o’zlariga
ittifoqchilar qidirdilar. Angliya
armiyasini qurollantirishga xarajatlar 1938-yildagiga nisbatan ikki
baravar oshirildi.
1939-yil iyunida xarajatlar miqdori yana
oshirildi. Harbiy doktrinaga ham o’zgartirish kiritildi. Angliya hukumati faqat
o’zini emas, Fransiyani ham mudofaa qilish ehtimolidan kelib chiqdi. Yevropa
qifasida 19 piyoda va 2 kavaleriya
diviziyasidan iborat Angliya ekspeditsiya korpusini tashkil qilish to’g’risida
qaror qabul qilindi. 1939-yil 15-aprelda Angliya tarixida birinchi marta tinch
davrda umu-miy harbiy majburiyat joriy
qilindi. 1938-yil oxiriga kelib Angliya aviatsiyasi son jihatidan o’sdi va
sifat jihatidan Germaniya aviatsiyasidan ustun yangi samolyotlar bilan
ta’minlandi. Ushbu yillarda Angliya armiyasi ixtiyorida Ikkinchi jahon urushi yillari nom chiqargan «Spitfayr» va «Xarriken»
qiruvchi samolyotlari hamda Angliya avia-tsiyasiga havoda toia ustunlik qilish
imkonini bergan radar qurilmalari paydo bo’ldi. Shunga qaramay, bu
agressiyachiga qarshi mudofaaga tayyorgarlik emas, G’arb mamlakatlariga qarshi ekspansiyaning oldini olish
maqsadida ularga ta’sir ko’rsatish vositasi edi.
1939-yil martida N.Chemberlen Polshaga harbiy
kafolatlar berilishini maium qildi. Xuddi shunday kafolatni Polshaga Fransiya
ham berdi. Bu Germaniya Polshaga hujum qilgan taqdirda Angliya va Fransiya unga
barcha, shu jumladan, harbiy vositalar bilan ham yordam ko’rsatishini
anglatardi. Shunday kafolatlar Gretsiya va Ruminiyaga ham berildi. Biroq, bu
«kafolat»larga juda kam odam ishonardi. N.Chemberlen hanuz Germaniya bilan
dun-yoni bo’iib olish va Sovet Ittifoqiga qarshi salib yurishi uyushtirish to’g’risida
yaxshi-likcha kelishish mumkinligiga ishonardi. U o’zaro teng bitim tuzishni
istardi, harbiy tayyorgarliklar va ittifoqchilar Angliya marralarini Germaniya
bilan bo’lajak muzokaralarda kuchaytirishga urinish edi. Buni Angliya hukmron
doiralarining barcha vakillari yaxshi tushunishardi, shu
sababli N. Chemberlenning Gitlemi «tinchlantirish» siyosatiga qarshiligi kuchayib borardi. U. Cherchill
(1874—1965) boshchiligidagi konservatorlar guruhining mavqei ham
kuchaymoqda edi. Germaniya armiyasi Pragaga kirgan damda U. Cherchill, A. Iden,
D. Lloyd-Jorj, leyboristlar partiyasi
rahbarlari va boshqa ko’plab siyosiy arboblarning urush muqarrar ekani
va faqat Rossiya bilan til topishishgina vaziyatni o’zgartirishi mumkinligiga
ishonchlari komil edi. Angliya
jamoatchiligining ko’pchilik vakillari ham shu fikrda edilar.
Sovet hukumatining maqsadi aniq edi
- Jamoaviy xavfsizlik tizimini
yaratish va agressorga birga, bahamjihat qarshi turish. Jamoatchilik
fikri tazyiqi ostida N. Chemberlen va E. Daladye Moskvaga Germaniyaga qarshi
birga harakat qilish to’g’risidagi muzokaralarni
olib borish uchun delegatsiyalar yo’llashga majbur bo’ldilar. Ammo,
Moskvada 1939-yil martdan avgustgacha davom etgan muzokaralar G’arb davlatlari
Sovet Ittifoqiga bir tomonlama majburiyatlar yuklab, uni Germaniyaga qarshi
urushga tortib, o’zlari chetda tomoshabin bo’lib turish niyatida ekanliklarini
oshkor qildi. Shu bilan birga, Moskva Angliya hukumati Germaniya vakillari
bilan dunyoni ta’sir doiralariga bo’lib olish, xom ashyo manbalarini bo’lib
olish to’g’risida muzokaralar olib borganini isbotlovchi maiumotlarni qo’lga
kiritdi.
1939-yil 23-avgustda Moskvada hujum qilmaslik to’g’risidagi sovet-german bitimi imzolandi, 1
sentabrda esa Germaniya qo’shinlari Polsha hududiga bostirib kirdi.
2—3-sentabrda Angliya va
Fransiya Germaniyaga urush e’lon
qilishga majbur bo’ldilar. N. Chemberlenning «tinchlantirish» siyosati amalda
agressor qarshisida qoi qovushtirish siyosati bo’ldi va uning mevasini birinchi
bo’lib Angliya yeyishiga to’g’ri keldi.
Angliya tashqi siyosati
ko’p  jihatdan mustamlaka va qaram hududlarda
milliy-ozodlik harakatining o’sishi bilan belgilandi. Angliya mustamlaka va dominionlarida
juda katta qo’shinni saqlashga majbur bo’ldi. Mamlakat hukmron doiralarida hech kim mustamlakalarga mustaqilhk berish haqida o’ylamasdi. Biroq, mustamlakalarda
osoyishtalikni ta’minlash uchun Angliya hukumati milliy-ozodlik harakatini
parchalash va o’z tomoniga yirik va o’rta burjuaziya hamda amaldorlarning ko’pchilik
qismini og’dirishga qaratilgan turli nayranglarni qo’llashga majbur bo’ldi.
1930-yil aprelida Hindiston milliy
kongressi hind xalqini fuqaroviy bo’ysunmaslikka chaqirdi. Ammo xalq harakati qonun chegarasidan chiqib, kuchli ommaviy
namoyishlarga aylandi. Politsiya va qo’shinlar bilan to’qnashuvlar bo’lib,
ularda yuzlab namoyishchilar oidirildi. Mirutda kasaba uyushmalari harakati
faollarining ishi bo’yicha jarayon o’tkazildi. Ularga juda og’ir jazolar
belgilandi — ayrirnlar umrbod katorga ishlariga, boshqalar esa 12 yil qamoq
jazosiga hukm qilindilar. Shunday qilib Angliya hukumati o’z mustamlakalarini
tark etish niyati yo’qligini bildirdi.
Angliya hukmron doiralari dominionlardagi
aholiga nisbatan bir qancha yon berishlarga borishga majbur bo’ldi. 1931-yilda
Angliya parlamenti uning biror-bir qonuni dominionlarga ularning rasmiy
roziligisiz tatbiq etilmasligini ko’zda tutuvchi hujjatni qabul qildi.
Dominionlar qabul qilgan qarorlar endi Angliya parlamenti tomonidan tasdiqlanmasdi. Angliya parlamentining bu hujjati Vestminster
nizomi nomini oldi. U Angliya parlamentining
mustamlaka va dominionlarda qabul qilingan istalgan qonunni bekor qilish
huquqiga barham berdi. Vestminster nizomi domi-nionlarning mustaqilligini
jilovlovchi so’nggi huquqiy cheklovlarni yo’q qildi (Kanada, Yangi Zelandiya,
Avstraliya). Shu bilan birga, Britaniya hukumati mustamlaka va dominionlarning Angliyaga qaramligini
mustahkamlashga urindi. Ular Angliyaning sanoat ustaxonasi bo’lib
qolishlari lozim edi.
Bundan tashqari, yapon militarizmi
ekspansiyasi xavfi ham kuchayib, u Tinch okeanining g’arbiy qismi, Xitoy va
Hind okeanidagi mustamlakalarni qayta taqsimlash hamda ularda hukmronlikni
qaror topdirishga majbur qildi. Angliya
burjuaziyasi mahalliy millat vakillari orasida o’ziga ittifoqchilar
topish, ularni qurolli kuchlarga jalb qilish va ulardan o’z hududlarini yapon
agressiyasidan himoyalovchi qismlar tashkil qilishga urindi. 1935-yilda
Hindiston uchun joriy etilgan yangi konstitutsiya shu maqsadni ko’zlardi.
Vakillar idoralariga saylovchilar soni 14%gacha oshirildi. Hokimiyat Angliya general-gubernatorlari va mustamlakalarning ma’muriyatlari qo’lida
to’la saqlanib qoldi.
Qisqacha mazmuni
•  1929-yildan boshlab — sanoat va qishloq xo’jaligida ishlab chiqarishning
tushib ketishi, eksportning kamayishi, moliyaviy inqiroz, ishsizlik (har to’rt
kishidan biri);
•  R. Makdonald hukumati — mamlakatda tinchlik va
barqarorlikni saqlab qolishga urinish muvaffaqiyatsiz tugadi. 1931-yil —R.
Makdonald (leyborist) konservatorlar hukumati tepasida;
•  funt-sterlingning oltin qiymati bekor qilindi —
pulning qadrsizlanishi;
•  S. Bolduin hukumatining proteksionistlik siyosati —
mamlakat iqtisodiyotidagi yangi yo’l: ishlab chiqarishning ko’tarilishi,
inqiroz ko’rinishlarining kamayishi, ishsizlikning saqlanib qolishi (1938-yilda
— 2 mln. dan ortiq);
•  tashqi siyosat — Germaniyadan SSSRga qarshi kurashda
foydalanishga urinish;
•  1935-yil 18-iyun — Angliya-Germaniya bitimi (Germaniyaning Boltiq
dengizida flot tashkil qilish huquqini qo’lga kiritishi);
•  fashist davlatlariga Ispaniya respublikasini yo’q
qilishga ko’maklashish;
•  1936-yil 25-oktabr — Angliya va Germaniya o’rtasida harbiy-siyosiy
ittifoqning rasmiylashtirilishi;
•  N. Chemberlenning Gitlerni «tinchlantirish» siyosati,
unga begona hududlarning berilishi, fashizm ekspansiyasining sharqqa yo’naltirilishi;

•   1938-yil 28—30-sentabr — Chemberlen tomonidan Myunxen bitimining
imzolanishi;
•   1939-yil — mamlakatning urushga tayyorlanishi, umumiy harbiy
majburiyatning joriy qilinishi;
•   1939-yil mart—avgust — SSSR bilan muzokaralarning natijasiz tugashi;
•   1939-yil 2—3-sentabr — Polsha bosib olinganidan so’ng Angliyaning
Germaniyaga urush e’lon qilishi.

20-§.
1929-1939-YILLARDA ITALIYA
Italiyada iqtisodiy inqiroz 1934-yilgacha
davom etdi va mamlakat iqtisodiyotini chuqur
depressiyaga duchor qildi. U Italiyada
1926-yilda o’tkazilgan pul
islohoti sharoitida boshlandi. Inqiroz cho’qqiga chiqqan 1932-yilga kelib
sanoatdagi ishlab chiqarish 1929-yildagi
darajaga nisbatan 33% ga qisqardi, ayrim sohalardagi qisqarish bundan
ham ko’proqni tashkil qildi. Tashqi savdo
hajmlari ikki baravarga kamaydi. Yirik sanoat kompaniyalarining tayanchi
hisoblangan uchta eng yirik bank kasodga uchradi. Inqiroz mehnatkash ommaning ahvolini yanada og’irlashtirdi. 1933-yilda rasman
hisobga olingan ishsizlarning soni 1 mln. dan oshdi. Oylik maosh, rasmiy
ma’lumotlarga ko’ra, 1929— 1934-yillarda 50— 60 96 ga qisqardi. Qishioq
xo’jaligida inqiroz dehqoniarning shusiz ham mushkul ahvolini yanada og’irlashtirdi.
Italiya dehqonlarining asosiy mahsuloti—
vino, meva va sabzavotlarga talab tushib ketdi. Dehqonlar va qishloq xo’jaligidagi
ishchilar daromadlarining pasayishi qishloq xo’jaligini halokat yoqasiga
olib keldi. o’n minglab yer maydonlari sudlarning hukmiga ko’ra qarz
beruvchilarga berildi. Shahardagi o’rta tabaqa vakillari — hunarmandlar, mayda
tadbirkorlar, mayda va o’rta savdogarlar og’ir ahvolda qoldilar. Inqiroz
davomida Italiyada 12 mingta korxona kasodga uchradi va bankrot deb e’Ion
qilindi. Boshqa davlatlardan farqli o’laroq, Italiyada xo’jalik ishlariga
aralashish tashabbusi iqtisodiyotni rivojlantirish borasida o’z konsepsiyasi bo’Igan
totalitar fashist davlatidan chiqardi. Bu konsepsiya eng avvalo avtarkik xo’jalik,
ya’ni mam-lakatning barcha zarur mahsulot turlari bilan o’z-o’zini
ta’minlashiga asoslangan xo’jalikni ko’zda tutardi.
Davlat birinchi navbatda kasodga uchragan uchta eng yirik
bankni qutqarish choralarini ko’rdi. 1933-yil boshida Italiyada davlat moliya
idorasi — Sanoatni qayta qurish instituti
tuzilib, u kasodga uchragan banklarning qimmatbaho qog’ozlarini davlat
hisobiga sotib oldi. Bu harakat natijasida Sanoatni qayta qurish instituti
banklar ustidan, ular orqali esa
metallurgiya va mashinasozlik korxonalarining aksar qismi, kemasozlik va
deyarli butun harbiy sanoat ustidan nazorat o’rnatdi. Shunday qilib, davlat iqtisodiyotni saqlab qolish va rivojlantirish
tashvishini to’liq xalqning yelkasiga yukladi. Inqiroz munosabati bilan Italiya
fashizmi o’zining asosiy ijtimoiy tajribasi — korporativ davlatni
tuzishga kirishdi. Bu nom lotincha corporatio so’zidan kelib chiqqan bo’lib,
hamkorlik, maium maqsadda birlashish degan ma’noni anglatadi. Bu holda fashizm maqsadlari — buyuk Italiyani barpo qilishga
erishish uchun davlatdagi barcha ijtimoiy tabaqalarni birlashtirish ko’zda
tutildi. «Buyuk Italiya» davlati butun o’rta Yer dengizi bo’ylarini o’z ichiga olishi va u «Buyuk Italiya»ning
ichki dengiziga aylanishi lozim edi. Bu davlat bir paytlar Rim imperiyasi
tarkibiga kirgan barcha hududlarni birlashtirishni ko’zda tutardi.
Tarixiy ma’lumot
Birlashgan
Italiya qirollari
1861 —1878-yillar - Viktor Emmanuil II 1878-1900-yillar - Umberto I 1900—1946-yillar -
Umberto II
Hukumat
rahbarlari
1914—1916-yilIar - A. Salandra 1916—1917-yillar - P.
Bosseli 1917—1919-yillar - V. Orlando 1919—1920-yillar - F. Nitti
1920-1921-yillar - D. Jolitti 1921 —1922-yillar - I. Bonomi
1922-yil fevral, oktabr — L. Fanta1922—1943-yillar — B. Mussolini 1943—1944-yillar - P. Badolo 1944-1945 -yillar
- 1. Bonomi
1930—1934-yillarda 22 ta sohaviy tashkilotlar
tuzilib, ular korporatsiyalar deb nomlandi. Har bir korporatsiyaga
tadbirkor va ishchilarning tegishli tashkiloti kirardi. Tadbirkor va
ishchilarning vakillari hukumat buyrug’iga ko’ra Korporatsiyalar milliy
kengashiga kiritiladi. Bu kengash iqtisodiyot vazirligi mavqeiga ega bo’lib,
uni vazir, vazir o’rinbosarlari, fashistlar partiyasi vakillari va turli
ekspertlar boshqarardilar. Korporatsiyalar milliy kengashi davlat qo’lida
iqtisodiyot rivojlanishiga ta’sir qilishning asosiy vositasiga aylandi.
Korporatsiyalar tuzish yo’li bilan davlat korxona egalari va ishchilarning
hamkorlik qilishiga erishmoqchi bo’ldi. Sohaviy korporatsiyalar ishlab
chiqarish me’yorlari, mehnat sharoitlarini tartibga soldi, tadbirkor va
ishchilar o’rtasidagi ixtiloflarni hal qildi. Mussolini o’zini korporatsiyalar
kengashi raisi qilib tayinladi. 30-yillar o’rtasiga kelib Italiyaning butun
aholisi korporativ tizimga jalb qilindi. Korporativ tizim qishloq xo’jaligini
ham qamrab oldi. Qishloqda majburiy mahsulot tayyorlash tizimi joriy qilindi,
qishloq xo’jaligi mahsulotlari faqat davlat idoralariga belgilangan narxlar bo’yicha
sotilishi lozim edi. Bu dehqonlarni kafolatlangan mahsulot sotish bozori bilan
ta’minladi va o’n minglab dehqon xo’jaliklarini kasodga uchrashdan saqlab
qoldi. Mussolini korporativ tizimni «ijtimoiy inqilob»ga teng deb e’lon qildi.
Biroq, korporativ ti-zimning bosh maqsadi Italiya yirik sarmoyasini qo’llab-quvvatlash
va Italiyaning yetakchi monopoliyalarini imkon qadar ko’proq daromad bilan
ta’minlashdan iborat edi. Korporativ tizim monopoliyalarga ulkan daromad
keltirdi. Besh yil ichida, 1934-yildan 1939-yilga qadar, ltaliyaning 16 ta eng
yirik kompaniyasi daromadlari 78%ga o’sdi.
Korporativ tizim davlatga mamlakat iqtisodiy
hayotining mulkdorlik shaklini o’zgartirmay boshqarish imkonini berdi. Davlat
Sanoatni qayta qurish instituti orqali qarz berish yo’li bilan mamlakat
iqtisodiy hayotiga ta’sir ko’rsatdi. Iqtisodiy qiyinchilik yillarida davlat
majburiy davlat qarzlarini joriy qilib, aholini davlat xazina chiptalarini
sotib olishga majburladi. Italiya iqtisodiyotining davlat tomonidan
boshqarilishi unga faqat inqiroz bilan bog’liq qiyinchiliklarni yengib o’tish emas, balki tarkibiy o’zgarishlar
borasida ham ancha olg’a tashlash imkonini berdi. 1937-yilga kelib Italiya
iqtisodiyoti 1929-yilgi darajaga, ya’ni urushdan keyingi davrdagi eng yuqori
darajaga ko’tarildi. Bu vaqtga kelib
Italiya agrar-sanoat mamlakatidan sanoat-agrar mamlakatiga aylandi. Biroq,
iqtisodiy rivojlanishda erishgan jiddiy yutuqlariga qaramay, Italiya
Yevropadagi rivojlangan sanoat mamlakatlari darajasiga yeta olmadi. 1939-yilda
cho’yan bu yerda AQSh va Germaniyadagiga
qaraganda 20 baravar, po’lat — tegishli ravishda 12 va 8 baravar hamda Angliyadagiga qaraganda 5 baravar
kam eritilardi. Shu bilan birga, fashizm Italiyada xususiy monopolistik, ya’ni
yirik sarmoyaning tez va kuchli o’sishini ta’minladi. Bu ishlab chiqarishni
majburiy to’plash va sanoatda yakka
hokimlik hisobiga amalga oshirildi. 1931-yilda poiat prokati ishlab
chiqaruvchi barcha korxonalar majburiy
ravishda konsorsiumga birlashtirildi. 1932-yilda biror-bir sanoat
sohasida 70% sarmoyaga ega bo’lgan kompaniyalarning davlat tomonidan ularning
manfaatlari asosida boshqarilishini ko’zda
tutuvchi qonun qabul qilindi. Endi ishlab chiqarishning katta qismi
tadbirkorlarning bir necha guruhi tomonidan nazorat qilinardi.
Bu monopolistik guruhlar
fashistlarning rahbarlari bilan qalin
munosabatlarda bo’lib, ularning vakillarini mablag’ bilan ta’minlardi.
Deputatlar senatorlar va katta fashistlar kengashi
a’zolarining aksariyat qismi yirik hissadorlik kompaniyalarida maosh to’lanuvchi
lavozimlarni egallagan edi. Fashizm Italiyada yirik sarmoya va yirik yer
egalari o’rtasida siyosiy va iqtisodiy ittifoq o’rnatish yo’li bilan yirik yer
egalarining ham qo’llab-quvvatlashishiga erishishni ko’zlardi. o’ttizinchi
yillarda yirik sanoat kompaniyalari egalari orasida 516 nafar yirik yer egalari
ham bor edi. Ular bank operatsiyalari, yer olib
sotish bilan shug’ullanib, moliyaviy oligarxiyaga qo’shildilar. Monopolistik guruhlar
va yirik yer egalari
Italiyadagi fashistlar davlatining ijtimoiy-iqtisodiy tayanchi bo’ldilar.
O’z milliy monopoliyalariga ichki bozorda hukmronlik qilish uchun qulay
imkoniyatlar yaratish maqsadida Italiya davlati iqtisodiyotning avtarkik tizimini yaratish bo’yicha faol harakatlarni boshladi.
U mamlakatning o’zini o’zi ta’minlashi va strategik xom ashyoning olib
kelinishiga qaramligining qisqartirilishidan iborat edi. Avtarkik tizim uch
asosiy maqsadni ko’zlardi: 1) avtarkik fikrlash tarzini yaratish, ya’ni
italiyaliklarni import tovarlarini sotib
olishdan voz kechishga majbur qilish; 2) iqtisodiyotni
takomillashtirish, ilmiy-texnik o’sishni rag’batlantirish, sanoatning
raqobatbardosh sohalarini yaratish; 3) importni qisqartirish va ltaliya
mahsulotlari eksportini oshirish yo’li bilan iqtisodiy mustaqillikka erishish.
Ushbu munosabat bilan davlat 1934—1935-yillarda tashqi savdo monopoliyasini
joriy qildi va bu xorijiy tovarlar importini keskin qisqartirdi.
Shu bilan birga,
Mussolini «g’alla uchun kurash» kompaniyasini
e’lon qildi va u Italiyaning g’alla bilan o’zini o’zi to’liq ta’minlashiga ohb
kelishi lozim edi. Garchi 30-yillarda g’alla yetishtirish hajmlarining o’sishiga
erishilgan bo’lsa-da, Italiya g’alla bilan o’zini o’zi to’liq ta’minlashga
muvaffaq bo’la olmadi. Chorvachilik mahsulotlari bilan ham xuddi shu hol yuz
berdi. Birin-ketin ko’mir, neft, elektr energiyasi uchun «kurash» kompaniyalari
o’tkazila boshlandi, ular milliy iqtisodiyotni xususiy xom ashyo va elektr
manbalari bilan ta’minlashga qaratildi. Biroq, Italiya fashizm intilgan iqtisodiy avtarkiyaga erisha olmadi, rivojlangan
ilg’or sanoat davlatlari qatoriga qo’shilmadi. Asosiy qishloq xo’jaligi
mahsulotlarining ishlab chiqarilishi mamlakatdagi ichki ehtiyojni qondirmadi.
Italiya fashizmi o’ttizinchiyillarda mamlakat
hayotining barcha tomonlarini o’ziga bo’ysundirib,
totalitar diktaturani o’rnatdi. Demokratiyaning barcha, hatto rasmiy belgilari,
shu jumladan, parlament ham tugatildi. Parlamentning saylanuvchi palatasi o’rniga
fashi di kombattimento va korporatsiyalar palatasi tuzilib,
unga tayinlanuvchi «deputatlar» kirdilar. Fashistlar partiyasi esa davlat
tizimiga to’liq qo’shildi. Partiya nizomiga ko’ra u duche Mussolini
buyruqlariga bo’ysunib, davlat xizmatini bajaruvchi «fuqarolar militsiyasi»
(lotincha «milicia» — qo’shin)ga aylandi.
Ommaviy axborot
vositalari fashizmga xizmatga o’tib, fashist senzurachilari tomonidan qattiq nazorat qilindilar.
Dorilfununlarda professorlar duchega sodiqlikka qasamyod qildilar. Ommaviy
tashkilotlar tizimi, fashistik matbuot va maktab
orqali, sershovqin targ’ibot kompaniyalari yordamida fashist g’oyalari
ommaga singdirildi.
Mussolini nomi ommaviy axborot vositalari
tomonidan ilohiylashtirildi. o’zining ko’p sonli nutqlarida Mussolini fashizm «demokratiyadan buzilgan» Yevropani
yangilashi, sog’lomlashtirishi va «Osiyo bolshevizmiga» qarshi kurashga
boshlashi lozimligini isbotlashga urindi. «Italiyaning asosiy dushmani—
bolshevizm, — deb aytardi u, — Italiya fashizmi unga qarshi turadi».
Duchening nutqlaridan olingan parchalar
fashist targ’ibotchilarining asosiy quroliga aylandi. Gazetalar
«Mussolini doimo haq» qabilidagi shiorlarni muttasil va sabot bilan takrorlardilar. Madaniyat vazirligining yo’riqnomalaridan
birida esa shunday deb ko’rsatilgan edi: «... italiyaliklar mamlakatda hozir
amalga oshirilayotgan barcha ishlar duchening tashabbusi bilan bo’layotgani va ularda duche shaxsining ramzi mavjudligini doimo
esda saqlashlari lozim». Duchening benuqsonligi va beqiyos qudratiga
ishonch italiyaliklar ongiga muttasil singdirilishi
lozim edi.
O’sib kelayotgan avlod fashistlarning bolalar va o’smirlar
tashkilotlariga jalb qilindi. Bu tashkilotlardagi rasm-rusumlar va ularning faoliyati harbiylashtirilgan xususiyatga ega
bo’ldi. Maqsad — o’ylamasdan itoat qiluvchi mukammal fashist askarini
tarbiyalash edi.
Biroq, fashizm italiyaliklarning ongini
zaharlay yoki unga chuqur singa olmadi. Fashizm Italiya millati ongiga, uning
diniy va demokratik an'analariga tamomila zid edi. Demokratik kuchlarning vakillari yashirin sharoitda fashistlarga
qarshi kurashni davom ettirdilar. Fashistlarning tashkilotlariga joylashib, ularga qarshi faol qo’poruvchilik ishlarini olib bordilar, yoshlar orasida fashizmga
qarshi kayfi-yatlarning uyg’onishiga sabab bo’ldilar. Fashizmga qarshi kurashda
katolik cherkovining qator vakillari ham munosib hissa qo’shdilar.
Italiya fashizm talablarining imkoniyatlariga  muvofiq emasligi
fashistlarning tashqi ekspansiyaga intilishlarini kuchaytirdi. Italiya
harbiylashish va urushga tayyorgarlik ko’rish yo’liga tushdi. Mussolini
italiyaliklarni O'rta Yer dengizini «o’z dengizimiz»ga aylantirishga chaqirdi. 1934-yilda
jadal sur’atlarda harbiy-dengiz floti va harbiy aviatsiyani qurishga
kirishildi. 1935-yil oktabrida Italiya armiyasi Efiopiyaga urush e’lon
qilmay bostirib kirdi. Faqat 1936-yil may oyidagina 600 ming kishilik Italiya armiyasi mamlakatni ishg’ol
qilishga erishdi. Millatlar Ligasi Italiya hukumatining harakatlarini
qoralovchi rezolyutsiyani qabul qildi va mamlakatga qarshi iqtisodiy
sanksiyalar e’lon qildi. Bu Italiyaning fashistlar Germaniyasi bUan
yaqinlashishiga turtki berdi. 1937-yil noyabrida Italiya Germaniya va Yaponiya
imzolagan Antikomintern bitimiga qp'shildi. Mussolini uni atrofida butun Yevropa birlashishi lozim bo’lgan «doira» sifatida ta’rifladi («Berlin-Rim-Tokio
doirasi» degan nom shundan kelib
chiqdi). Ushbu bitimga ko’ra Germaniya Efiopiyaning bosib olinishini tan
oldi, xalqaro aloqalarda umumiy bo’lgan yo’nalish
belgilandi, harbiy aviatsiyani rivojlantirishning yagona siyosati ishlab
chiqildi, Bolqon va Dunaybo’yi davlatlaridagi ta’sir doiralari chegaralandi.
ItaUya Ispaniyadagi
fuqarolar urushida faol qatnashdi va Frankoni qo’llab-quvvatladi. Germaniya bilan o’zaro kelishuvga ko’ra Italiya 1939-yil aprelda Albaniyani
bosib oldi. Ikkinchi jahon urushi arafasida — 1939-yil 22-mayda Germaniya
va Italiya o’rtasida Yevropada harbiy blokni tuzish to’g’risidagi «Po’lat
bitim» imzolandi. Bitimning tuzilishi
Ikkinchi jahon urushiga olib kelgan omillardan biri bo’ldi.
Qisqacha mazmuni
•   1934-yilgacha — iqtisodiy, moliyaviy, agrar inqiroz, korxonalar,
banklar, yer egalarining kasodga uchrashi;
•   mamlakatdagi yirik bank va korxonalarni qutqarish
maqsadida Sanoatni qayta qurish institutining tashkil qilinishi;
•   Korporativ davlatning vujudga kelishi — mamlakatdagi
barcha aholi tabaqalarining sinfiy hamkorligiga erishishga urinish. Natija —
mehnat sharoitlarining yaxshilanishi, yirik kompaniyalarning daromadlari 78% ga
o’sdi, inqiroz barham topdi;
•   1937-yilga kelib Italiya sanoat-agrar mamlakatga aylandi;
•   avtarkik xo’jalik tizimining vujudga kelishi;
•   mamlakatda totalitar diktaturaning o’rnatilishi
jamiyat hayotining barcha tomonlari fashistlashishiga olib keldi;
•   iqtisodiyotning harbiylashtirilishi, ilk hududlarning
bosib olinishi (1936-yi! — Efiopiya, 1939-yil — Albaniya);
•   Germaniyaning Italiya bilan bitimni imzolashi
(1936-yil oktabr — Berlin — Rim — Tokio doirasi); 1939-yil — «Po’lat bitim»;
•   30-yillardagi Italiya hukumati — Ikkinchi jahon
urushining aybdorlaridan biri.
21-§.
1929-1939-YILLARDA AMERIKA QO’SHMA SHTATLARI
AQShda boshlangan jahon iqtisodiy inqirozi aynan shu mamlakat
uchun eng sertalafot oqibatlar keltirdi. Inqiroz 1929-yilning 24-dekabrida
Nyu-York birjasidagi vahimadan boshlandi. Aksiyalar kursi keskin ravishda
pasayaverdi. Bir haftadan so’ng aksiyalarning umumiy qiymati 4,5 baravar
pasaydi, barcha qimmatli qog’ozlar, jumladan, pullar ham shuncha qadrsizlandi.
Bir necha hafta mobaynida ko’plab zavodlar, shaxtalar, temir yo’Uar, elektr
stansiyalari to’xtab qoldi. Sanoat ishlab chiqarishi deyarli yarmiga qisqardi.
Avtomobillar chiqarish 80%ga, eksport, import, chakana savdo aylanmasi ikki barobarga kamaydi. Ushbu inqiroz «Buyuk
depressiya» deb nomlandi, zero, 1929—1932-yillarda 130 mingga yaqin firmalar
bankrotlikka uchradi.
Qishloq xo’jaligidagi
vaziyat ham keskin yomonlashdi. Qishloq xo’jalik mahsulotlarining xarid
narxlari tushib ketganligi fermer
xo’jaliklarining ommaviy inqiroziga sabab bo’ldi. Inqiroz yillarida milliondan
ortiq fermer xo’jaliklarining bor-budi sotib yuborildi. Ularning egalari esa
ishsizlar safiga qo’shilishdi. Ishsizlik
amerikaliklar uchun haqiqiy ofatga aylandi. 1933-yili mamlakatda 17 mln.
ishsiz bo’lib, har uchinchi ishchi ish haqidan mahrum edi. AQShda ish-sizlikdan
sug’urtalash tizimi mavjud bo’lmagani bois ko’pchilik odamlar uchun ochdan
oiish haqiqatdan xavf sola boshladi. 1931-yili
Nyu-Yorkda ikki mingdan ziyod odam ochlikdan halok bo’Idi. Ishlab turgan ishchilarning
ahvoli ham aytarli yaxshi emas edi, zero,
ish haqi 40% ga kamaytirilgan, ko’pchilik to’liqsiz ish haftasida mehnat
qilardi.
Buyuk depressiya ommaviy stachkachilik
harakatiga turtki berdi, ishchilar va fermeriarning chiqishlari boshlandi.
1931-yil dekabrida va 1932-yili ishsizlarning Vashingtonga
yurishlari tashkil etildi. Ular “ocharchilik yurishlari” deb
nomlandi. G’alayonlar qishloq xo’jalik hududlariga ham tarqaldi. 22 shtatni
fermerlarning chiqishlari qamrab oldi. Davlat beshafqat repressiyalar yo’li bilan
chiqishlarni bostirdi. Qora tanli aholi orasida ham g’alayonlar avj oldi.
Ijtimoiy tuzumning barcha tayanchlari dahshatli tezlikda buzila boshlandi.
Amerika bir necha yillar mobaynida mavjud tizimning halokati yoqasida turdi.
  1932-yili prezidentlikka saylovlar og’ir iqtisodiy inqiroz,  ijtimoiy
qutblanish va qizg’in siyosiy kurash sharoitlarida o’tdi. G. Guver —
Respublikachilar partiyasidan, Nyu-York shtati gubernatori Franklin
Delano Ruzvelt (1882— 1945) Demokratlar partiyasidan nomzod edilar.
F. Ruzvelt keng miqyosli iqtisodiy va ijtimoiy islohotlar o’tkazish ko’zda
tutilgan ko’lamdor dastur bilan chiqdi. U mustahkam g’alabaga erishdi — Ruzvelt
uchun 23 mln. saylovchi ovoz berdi, raqibi esa 16 mln. ovoz oldi.
Demokratlar 12 yil mobaynida birinchi bor
zafar qozonishib, o’z nomzodlarini Oq uyga chiqarishdi. F. Ruzvelt AQSh
ning o’ttiz ikkinchi prezidenti hamda Amerika tarixidagi eng mashhur
prezidentlardan biri edi. U 1932-yildan1944-yilgacha prezidentlikka to’rt marta
saylangan yagona prezident ham edi. Zero, konstitutsiyaga ko’ra,
prezident faqat ikki muddatga saylanishi mumkin.
Tarixiy ma’lumot
AQSh
prezidentlari
1901-—1909-yillar - T. Ruzvelt 1909—1913-yillar - U. X. Taft 1913-1921-yillar - V.
Vilson 1921—1923-yillar - U.
Garding 1923—1929-yillar - K. Kulij 1933—1945-yillar - F. D. Ruzvelt
1945—1953-yillar - G. Trumen
Ruzvelt Morganlar moliya
guruhiga yaqin boy amerikalik
oilasida dunyoga keldi. U AQShning ikkita eng nufuzli oliy o’quv yurti —
Garvard hamda Kolumbiya universitetlarini tamomlab, huquqshunos diplomini oldi.
Siyosiy faoliyatini 1910-yili harbiy-dengiz
floti ministrining yordamchisi lavozimidan boshladi. Bu vazifasini yetti yil,
ya’ni 1920-yilgacha egallab turdi,
keyin kasallik tufayli tark etdi. Ruzvelt 1921-yili falaj dardiga yo’liqdi. U
mustaqil harakatlanish qobiliyatidan mahrum bo’lsa-da, buyuk ishbilarmonlik fazilatlari va siyosiy iste’dodi tufayli
katta siyosatga qayta oldi. Ruzvelt 1928-yili barcha qonun-qoidalarga
qarshi o’laroq, Nyu-York shtati gubernatori etib saylandi.
FDR (butun Amerika
ism-sharifi initsiallariga ko’ra, uni shunday atardi) prezident bo’lgach, Amerika iqtisodiyotida «yangi yo’nalish» sifatida shuhrat qozongan keng
miqyosli islohotlarni boshladi. Bu
yo’lning mohiyati ishlab chiqarish vositalariga
xususiy mulkchilik to’liq saqlangan holda davlat boshqaruvini iqtisodiyotga va ijtimoiy munosabatlarga keng joriy
etishdan iborat edi. Ruzvelt hamda uni quvvatlovchi siyosiy arboblar dadil qadam tashlay olishdi — mamlakat iqtisodiyotini
boshqarishning davlat dastaklarini qo’llash ko’zda tutilar, mehnat huquqini
jiddiy qayta ko’rish, ishsizlikka qarshi
kurashga katta mablag’lar ajratish va ijtimoiy sug’urta asoslarini yaratish (pensiyalar, kasallik bo’yicha nafaqalar,
sog’liqni saqlash, xalq ta’limi tizimini takomillashtirish) rejalashtirilgandi.
Shunday qilib, Ruzveltning «yangi yo’nalish»idagi asosiy vazifa davlatning
iqtisodiy faoliyat jarayoniga faol
aralashuvi yo’li orqali mamlakatni inqirozdan chiqarishdan iborat edi.
Yangi ma’muriyat ishchilar va
fermerlarning ijtimoiy-siyosiy huquqlarini kengaytirishga qaratilgan liberal
islohotlarni o’tkazdi. Islohotlar
neoliberalizm, ya’ni davlat-monopolistik iqtisodiyotining liberal ko’rinishi
mafkurasini mujassamlashtirdi. Amerika burjuacha islohotchilik va
neoliberalizmda mayjud ulkan imkoniyatlarni dunyoga namoyish etdi. Dunyoda eng
yuqori turmush darajasi, eng katta ko’lamli
inson huquqlari va konstitutsiyaviy kafolatlar AQShga buyuk,
gullab-yashnayotgan, ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan mukammal davlat shuhratini
keltirdi.
Ruzvelt Amerika bank tizimini qutqarishdan o’z
yo’nalishini amalga oshirishga kirishdi. Inqiroz natijasida mamlakatdagi
deyarli barcha banklar yopilgan edi. Favqulodda bank qonuni shartlariga ko’ra
faqat eng yirik banklarga davlat zayomlari ochish va olish uchun ruxsat
berildi. Oqibatda banklar soni qisqardi, lekin qolganlari haqiqatda faoliyat ko’rsatardi. 30-yilIarning yarmiga kelib,
1929-yili AQShda ishlab turgan 25 ming bankdan faqat 15 mingtasi keldi.
Ular davlatdan kreditlar olib, omonatchilar bilan hisob-kitob qilishdi. Shu
tariqa amerika iqtisodiyotining tabarruk qadamjosi — banklar saqlab qolindi.
1933-yil 16-iyunda sanoatni qayta tiklash haqidagi qonun «yangi yo’nalish» doirasidagi yana bir muhim
tadbir bo’ldi. Bu qonun sanoatning davlat tomonidan boshqarilishi tizimini
joriy qildi. Sanoatning har bir sohasi uchun davlat qonuni sifatida tatbiq
qilingan «halol raqobat kodekslari» ishlab chiqildi. Mazkur kodekslar har bir
korxona uchun muayyan ishlab chiqarish hajmini, mahsulot narxini, savdo
bozorini belgilab berardi.
Qonun ishbilarmonlarga ish haqining eng kam
darajasini va ish haftasining maksimal vaqtini kodekslarda qafiy qayd etishni
ham belgilardi. Shuningdek, ishchilarning kasaba uyushmalar vujudga keltirish
va jamoaviy shartnomalar tuzish huquqi e’Ion qilingandi. Sanoatni qayta tiklash
haqidagi qonun bo’yicha ishsizlarga yordam choralari ko’zda tutilgandi. Ijtimoiy ishlar maxsus qo’mitasi tuzilib, uning ixtiyoriga yo’llar qurish, maktablarni
ta’mirlash, sport majmualari va boshqa inshootlar barpo etish uchun
katta miqdorda mablag’ berildi. Mazkur tadbirlar 8 mln. amerikaliklarni ish bilan ta’minladi. Ajratilgan mablag’larga 10.000
 km. katta yo’llar qurildi, 77 ming ko’prik va 800 ta aerodrom barpo
etildi, o’nlab harbiy kemalar yaratildi.
Qashshoq oilalardagi 18
dan 25 yoshgacha bo’lgan ishsizlar uchun
maxsus lagerlar barpo etildi. Bu yerda davlat hisobidan ta’lim olib, sanoatning
yangi tarmoqlari uchun zarur ixtisosliklarni egallashardi. Har bir shtatga
ishsizlarga yor-dam ko’rsatish uchun dotatsiyalar ajratildi. Mazkur faoliyatning miqyoslari ulkan edi va Amerika ijtimoiy
ziddiyatlardan saqlanishga muvaffaq bo’ldi.
Ruzvelt amerikalik fermerlarni qutqarishga
alohida e’tibor qaratdi. Inqiroz AQSh qishloq xo’jaligiga
ulkan ziyon yetkazdi. An'anaviy bozorlaridan mahrum bo’lgan, bank
kreditlarini yo’qotgan ko’plab fermer xo’jaliklari halokatga uchradi. Jorjiya,
Alabama, Oklaxoma, Texas fermerlari o’z fermalarini tark etib, boshqa
shtatlarga ish va yer topish uchun jo’nab ketishdi. Amerika yo’llari birmuncha
yaxshi sharoitli shtatlarga jo’nayotgan fermer oilalarining avtomashinalariga
to’la edi. Bu yerlarda ham ularni o’zlari qochgan xuddi o’sha falokat kutardi. Mazkur voqealarni XX asrning buyuk
amerikalik yozuvchisi Jon Steynbek «G’azab g’ujumlari» asarida ajoyib
tarzda tasvirlagan.
1933-yil 12-mayda fermerlarga yordam haqidagi qonun qabul qilindi.
Ularning mahsulotlariga bo’lgan narxlarni oshirish zarur edi. Fermerlarga
ekinzor maydonini va chorva sonini qisqartirish haqida davlat bilan kontrakt
tuzish taldif etildi. Buning uchun ularga mukofotlar berildi. Fermerlarning
qarzlari davlat hisobiga qabul qilindi va noma’lum muddatga to’xtatib qo’yildi.
Davlat yuzminglab fermerlarga kreditlar berdi. Norentabel fermalar tugatildi.
1933—1936-yillarda qarzlar va soliqlarni to’lamaganligi uchun deyarli 600 ming
fermalar, ya’ni jami fermalarning 10 foiziga yaqini «kim oshdi»da sotib yuborildi.
Mazkur choralar amerikalik fermerlarning barcha muammolarini hal etmasa-da,
qishloq xo’jaligini halokatdan saqlab qoldi.
 “Yangi yo’nalish” AQShdagi ijtimoiy
munosabatlarni liberallashtirish uchun ijtimoiy qonunchilik sohasida muhim siljishni amalga oshirdi. 1935-yili AQSh Kongressi «Vagner qonuni»ni qabul
qildi. Mazkur qonun bo’yicha ishchilar jamoaviy shartnomalar tuzish
huquqiga va ish tashlash huquqiga ega bo’lishdi. Bundan buyon ish tashlashda
qatnashganligi uchun ta’qib qilish man qilindi. Xuddi shu yili AQSh tarixida
birinchi marta ijtimoiy sug’urtalash haqidagi qonun qabul qilindi. Bu qonunda
keksalarni ta’minlash va ishsizlik bo’yicha kompensatsiya to’lash, ko’zi
ojizlarga, majruhlarga, yolg’iz onalarga va yetimlarga yordam berish ko’zda
tutildi. Bunday qonunlar mavjud bo’lmagan
mamlakatda bu hodisa ijtimoiy islohotlar va adolatli jamiyat yaratish yo’lidagi
olg’a tashlangan katta qadam edi.
Ruzveltning «yangi yo’nalish»i AQSh tarixidagi
eng ilg’or sahifalardan biri bo’ldi. Bu
Amerika siyosatida liberalizm va
liberal g’oyalarning g’alabasi edi. «Neoliberalizm» nomi shu bilan bog’liqki,
ruzveltcha liberalizm avvalgi liberal islohotlardan farqli o’laroq, davlatdan
kelib chiqardi va uning asosida ijtimoiy islohotlarni amalga oshirish maqsadida
yirik biznes daromadining ma’lum qismini olish uchun davlat tomonidan barcha
samarador dastaklardan faol foydalanish
yotardi. Eng boy oilalarning millionlab va milliardlab daromadlariga keng
mehnatkashlar ommasining ahvolini yaxshilash uchun qo’shimcha soliqlar
solindi. «Yangi yo’nalish» bozor iqtisodiyoti doirasida umuman butun jamiyatning sifat jihatdan o’zgarishiga
olib keluvchi teran ijtimoiy islohotlami amalga oshirish mumkinligini ko’rsatdi.
«Yangi yo’nalish» amalga oshirilishining
boshlang’ich  davrida AQShdagi yirik biznes uni qo’llab-quvvatladi,
hatto bu rejaning hayotga tatbiq etilishiga ko’maklashdi. Biroq inqiroz o’tib borgani sari moliya va sanoat
kapitali vakillari, shuningdek muxolif siyosiy kuchlar Ruzvelt
siyosatiga qarshi ochiq chiqa boshlashdi.
Amalda 1934-yildayoq burjuaziyaning bir qismi «yangi yo’nalish» siyosatiga muxolifatlikka
o’tdi. Bu 1934-yili Dyupon va Morganlar yirik monopolistik guruhlarining
bevosita ishtirokida Amerika ozodlik ligasi tuzilishida o’z ifodasini topdi.
Mazkur tashkilot davlat tomonidan
boshqarilish va liberal islohotlar rad etilishini, yirik kapitalga soliqlar
kamaytirilishini hamda mehnatkashlarga va demokratik harakatlarga
nisbatan qattiq yo’nalishga o’tilishini talab qildi.
Burjuaziya muhitidagi «yangi yo’nalish»
dushmanlarining asosiy qismi AQSh Oliy
sudiga va uning ortida turgan moliya oligarxiyasining reaksion
kuchlariga tayanardi. Umrbod saylangan Oliy
sud a’zolarining aksariyati xususiy biznes sohasiga davlat tomonidan har
qanday aralashuvga qarshi chiqishardi va «yangi yo’nalish» huquqan to’g’riligini
inkor etishardi. Ularning tazyiqi tufayli AQSh Oliy sudi 1935-yil mayida qabul
qilingan qonunlarning, 1936-yil yanvarida qishloq xo’jaligining boshqarilishi
haqidagi qonunning konstitutsiyaga to’g’ri emasligini e’lon qildi. So’ngra
1933—1934-yillarda qabul qilingan yana 9 ta qonun
konstitutsiyaga to’g’ri kelmaydigan qonunlar sifatida tan olindi.
Erishilgan ijtimoiy yutuqlarga nisbatan xavf
«yangi yo’nalish» atrofida liberal-demokratik kuchlarning keng koalitsiyasini birlashtirdi. 1936-yili FDR
saylovlarda ajoyib g’alaba qozondi. 48 shtatdan 46 tasi uning nomzodini
quvvatladi. Bu umumxalq qo’llab-quvvatlanishini olgan neoliberalizmning zafari
edi.
Saylovlar AQShdagi firqaviy tizimda
mavqelarning o’zgarishiga olib keldi. Yetakchi rol respublikachilardan
demokratlarga o’tdi.
Kasaba uyushmalari nuquqlarining va ish
tashlash huquqi ning tan olinganligi ishchilar sinfining o’z saflari birligi
uchun kurashiga yangi turtki berdi. 1934-yildayoq 1 mln. 170 ming ishchi, ya’ni
avvalgi to’rt yildagidan ko’ra ko’proq kishi stachkalarda qatnashdi. Umuman
1933-1939-yillarda AQShda 8 mln. dan ortiq ishchi ish tashladi. Stachkalar
hujumkor xususiyatga ega bo’lib, yuqori
darajadagi uyushganligi bilan ajralib turardi. 1934-yil iyulida
San-Fransiskoda bo’lgan umumiy ish tashlash
o’sha yillardagi sinfiy kurashning yorqin voqealaridan biridir. Bu ish
tashlash o’z kasaba uyushmalari tan olinishiga
va mehnat sharoitlari yaxshilanishiga harakat qilayotgan dengizchilar
hamda port yukchilarini qo’llab-quvvatlash uchun o’tkazilgan edi. 127 ming
kishi qatnashgan bu ish tashlash bir necha kun davom etgan bo’lsa-da, ishchilar
o’z talablari qisman qondirilishiga erishdilar.
Kasaba uyushmalari soni ko’paya boshladi. Tan
olingan markaz — Amerika mehnat
federatsiyasi (AMF) bilan birga yangi kasaba uyushma tashkiloti — Ishlab
chiqarish kasaba uyushmalari
komiteti paydo bo’ldi. Bu
tashkilot 1938-yildan Ishlab chiqarish kasaba uyushmalari Kongressi (IChKUK)
deb nomlandi. Yangi kasaba uyushma birlashmasi tarkibiga asosan
malakasiz ishchilar kirishgan va ular maium darajada simiy hamkorlikda va
korchalonlarga qarshi kurashdan bosh tortishda mujassamlanadigan eskicha
qarashlardan ozod edilar. 1939-yilga kelib, kasaba uyushmalari a’zolari soni 9 mln. ga yetdi, kasaba uyushmalari harakati
mamlakat siyosiy hayotining muhim qismiga aylandi. Kasaba uyushmalari
barqaror ravishda Demokratik partiyani qo’llashardi va shu qo’llab-quvvatlash
tufayli partiya 1952-yilgacha hukmronlikni
egallab turdi. Ruzvelt 1940 va 1944-yillarda asosan ishchilar sinfining
ovozlari hisobidan katta ustunlik bilan saylangan edi.
Ruzvelt prezidentligi
davrida ichki siyosatning liberallashtirilganligi tashqi
siyosatda hamaks etdi. AQShning tashqi siyosati yanada moslashuvchan va
haqqoniyroq bo’lib qoldi. Yangi
ma’muriyatning tashqi siyosatdagi birinchi yirik ishi — 1933-yil
noyabrida Sovet Ittifoqi bilan diplomatik munosabatlar o’rnatilganligidir.
Ikki mamlakat o’rtasida munosabatlar me’yorlashganligi ularning iqtisodiy
aloqalarini faollashtirdi. 1935 va
1937-yillarda AQSh bilan SSSR o’rtasida ikki rnamlakatning o’zaro
foydali iqtisodiy munosabatlari rivojlanishiga imkon beruvchi savdo bitimlari tuzildi.
1933-yili AQSh hukumati Lotin Amerikasi
mamlakatlariga nisbatan «yaxshi qo’shnichilik» siyosatini e’lon qildi. F.
Ruzvelt Gaitidan Amerika qo’shinlarini chaqirib oldi. Kuba bilan shartnoma
tuzilib, AQShning intervensiya huquqi bekor qilindi. Lotin Amerikasi davlatlari
bilan ular uchun qulay savdo bitimlari tuzildi. Siyosatining yangi usullari
tufayli AQSh Janubiy Amerikadagi asosiy raqib-lar — Angliya, Germaniyani tezda
qisib qo’yishga erishdi. AQSh yevropalik raqobatchilariga qarshi kurashda Lotin
Amerikasi mamlakatlari aholisining keng qatlamlarida hukmron bo’lgan
panamerikanizm g’oyalaridan mohirona foydalandi. Shu davrda o’tkazilgan uchta
Panamerika konferensiyalari AQShning Lotin Amerikasidagi gegemonligi
mustahkamlanishiga imkon yaratdi.
30-yillar o’rtalarida AQShdagi hukmron
doiralarning diqqat markazini Yevropa va Uzoq Sharq siyosati muammolari
egalladi. Bu masalalar bo’yicha o’tkir siyosiy kurash avj oldi. AQShda ko’pdan
beri «izolyatsionizm», ya’ni Yevropa siyosatiga har qanday aralashishni rad etish
siyosati hukmron edi. Mazkur siyosat tarafdorlari AQShning xalqaro mavqeini
mustahkamlash uchun «qo’llar erkinligi» saqlanishi zarurligini va davlatlar
bilan harbiy-siyosiy ittifoqlarga kirishmaslikni ta’kidlashardi. Bundan
tashqari, izolyatsionistlar Yevropa qit'asidagi ikki koalitsiyaning to’qnashuvi
ularning o’zaro zaiflashuviga olib keladi va qaysidir uchinchi tomonga hal
qiluvchi daqiqada o’z shartlarini o’tkazish imkonini beradi deb hisoblashardi.
Izolyatsionistlarning mavqei Amerikaning keng xalq doiralarida hukmron bo’lgan
urushga qarshi kayfiyatlar, shuningdek Demokratik partiyaning o’zida
«betaraflik — urushga qarshi vositachi» shiorini ilgari suradigan kuchli
senatorlar guruhi mavqei tufayli kuchaya bordi. Bu senatorlar guruhi ko’pgina
holatlarda tashqi siyosat masalalari bo’yicha muhim qarorlar qabul qilinishiga
faol ta’sir ko’rsatishga muvaffaq bo’ldi. 1935-yil avgustida ularning
tazyiqi bilan betaraflik haqidagi qonun qabul qilindi. Bu qonun Yevropa
qit'asidagi urushayotgan mamlakatlarga qurol aslaha va harbiy materiallar
yetkazilishini taqiqlardi. Yevropa
qit’asidagi fashistik davlatlarning tajovuzkorona siyosati va ularning
dunyoda hukmronlikka ochiq da’volari avj
olgani sayin AQSh tashqi siyosatida boshqa yo’nalish — internatsionalizm (baynalmilalchilik)
tobora kuchayib bordi. Bu yo’nalish vakillari fashistik davlatlar blokining
vujudga kelishi AQShga ham harbiy xavf tug’diradi va shuning uchun G’arbiy
Yevropadagi demokratik davlatlar bilan, birinchi navbatda Angliya bilan yaqinlashish
zarur deb hisoblashardi. Prezident F. Ruzvelt, uning kabineti a’zolari va Amerika Kongressining ko’plab taniqli
yetakchilari internatsionalistik yo’nalish tarafdorlari edi.
Ruzvelt 1937-yil
5-oktabr kuni Chikagoda so’zlagan
nutqida agressorlar atrofida «karantin» o’rnatishga chaqirdi. U fashistik davlatlarning
bosqinchiUk harakatlarini ham keskin qoraladi. AQSh hukumati o’zining barcha
imkoniyatlarini ishga solib urushga faol tayyorgarlik ko’ra boshladi. Shu maqsadda
qurol ishlab
chiqarish kengaytirilib, ularning sifati takomillashtirib borildi. Tinch okeani orollarida
shoshilinch ravishda harbiy bazalar
qurishga kirishildi.
1939-yil 26-iyul kuni AQSh
Yaponiya bilan savdo shartnomasini
bekor qildi. 1939-yil 4-noyabrda Ikkinchi jahon urushi' boshlangandan so’ng
betaraflik haqidagi qonun qayta ko’rib chiqildi va bu Angliya hamda Fransiyaga
AQShdan qurol-yarog’ sotib olish imkonini berdi. AQSh demokratik davlatlar
tomonidagi o’z holatini qat'iy belgiladi.
1941-yil 11-martda Kongress prezident Ruzveltga himoyasini «prezident
AQSh mudofaasi uchun hayotiy muhim
hisoblagan har bir millatga» qurol va harbiy anjomlar qarzga (lend),
yoki ijaraga (liz) berishi uchun imkon yaratgan
lend-liz haqidagi qonunni qabul qildi. AQSh lend-liz bo’yicha
amalda Angliyaga, Sovet Ittifoqi va Xitoyga qurol bilan katta yordam berdi.
Qonun AQShning Ikkinchi jahon urushiga
kirishidan sakkiz oy oldin mamlakat harbiy sanoati rivojlanishini
tezlashtirishga shart-sharoitlar yaratdi. Bu siyosiy jihatdan AQShning
urushayotgan tomonga aylanganligini
anglatdi hamda amerikalik siyosiy va harbiy arboblarga jahon siyosatida faol rol o’ynash huquqini berdi. Biroq,
bu AQShning bevosita urushga kirish niyatidaligini bildirmasdi. Izolyatsionistlarning mavqei kuchli edi va Amerikariing
rahbar namoyandalari doimiy ravishda AQShning urushdagi ishtiroki harbiy
harakatlarda faqat dengiz va havo kuchlarining qatnashishi bilan cheklanishi
haqida ma’lum qilishardi. Shu boisdan AQSh hukumati fashistlar agressiyasiga
faol va qafiy qarshi chiqishga shoshilmadi.
Shu bilan birga AQSh Buyuk Britaniyaning halokatga uchrashiga va Britaniya imperiyasining parcha-lanishiga
yo’l qo’ya olmasdi. Zero, gitlerchilar Germaniyasining g’alabasi natijasida
yuzaga keladigan yangicha kuchlar nisbati AQSh uchun g’oyatda foydasiz va
xavfli bo’lishi mumkin edi.
Qisqacha mazmuni
•   1929-yil — AQSh — jahon iqtisodiy inqirozi manbai;
•   sanoat ishlab chiqarishining 50% ga qisqarishi, fermer
xo’jaliklarining xonavayron bo’lishi, ishsizlik;
•   30-yillar — «Buyuk depressiya», ijtimoiy-siyosiy vaziyatning
keskinlashuvi;
•   F. Ruzveltning «yangi yo’nalish»idagi asosiy maqsadi —
iqtisodiyot va ijtimoiy munosabatlarning davlat tomonidan boshqarilishini joriy
etish yo’li orqali mamlakatni inqirozdan olib chiqish;
•   AQSh sanoat, qishloq xo’jaligi va ijtimoiy qonunchilik
sohalaridagi islohotlar natijasida turmush va sanoat ishlab chiqarish darajasi
dunyoda eng baland mam-lakatga aylandi (ijtimoiy murosa hisobidan inqirozdan
chiqish);
• AQSh tashqi siyosatida internatsionalistik
yo’nalish g’alabasi (SSSRni tan olish, lend-liz haqidagi qonun).
22-§. 1918-1939-YILLARDA ISPANIYA
Ispaniya Yevropaning
chetki janubi-g’arbiy burchagida joylashgan va Yevropa davlatlari tizimida
muhim strategik bo’g’inni tashkil etadi. U uzoq vaqt davomida Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasida ulkan imperiyani barpo
etib, yirik mustamlakachi davlat bo’lib keldi. Ispan mustamlakalari XIX asr
oxirida mamlakatda hukmron ijtimoiy kuchga va siyosiy hayotdagi eng ta’sirdor
omilga aylangan yirik ispan pomeshchiklari — latifundistlarini boyitib turardi.
Latifundistlar hukmronligi asosan ikki katta kuchga - hukmron
armiyaga va katolik
cherkoviga tayanardi.
Zodagonoilalarning, yirik latifundistlarning vakillaridan iborat zobitlar korpusi
o’zini qaror topgan tartiblar qo’riqchisi hisoblar va har qanday ilg’or
o’zgarishlarga intilishlarni mamlakat milliy
manfaatlarigadaxl qilish sifatida baholab, ularga barham berardi.
1916—1917-yillarda armiyada «harbiy xuntalar» tarmog’i yuzagakeldiki, ular
mamlakatda harbiy diktatura o’rnatish rejalarini tuzib yurishardi. Ushbu
xuntalar XX asrda mamlakatsiyosiy hayotiga arrniyaning tez-tez aralashuvi
vositasigaaylandi.
Ispanlarning asosiy ko’pchiligi
katoliklar edi. Shu boisdan katolik cherkovi mamlakat siyosiy hayotida muhim roJ o’ynardi. Katolik cherkovi diniy ishlar bilan
cheklanib qol-masdan o’z ijtimoiy asosini mustahkamlashga intilgan holda dunyoviy ishlarga ham aralashardi.
Katoliklar kasaba uyushmalari, o’zaro yordam kassalari, shirkatlar
tuzdilar. 1919-yili esa cherkov nazorati va
rahbarligi ostida Katolik agrar federatsiyasi tashkil etildi. Bu
federatsiya agrariylarga— yirik zamindorlar, dehqon-mulkdorlar, ijarachilar va
qirollarga kuchli ta’sir ko’rsatar edi. Federatsiya qishloq xo’jaligida konservatizmning tayanchiga aylandi va
agrar islohotlarga qarshi chiqdi. Dehqonlar katolik cherkovining eng sodiq tarafdorlari va mamlakatdagi
konservativ kuchlarning tayanchi edi.
Barcha ushbu kuchlarning hokimiyati
monarxiyada mujassamlashgandi. 1874-yildan
Ispaniya taxtini Burbonlar sulolasining hukmronlari egallab, 1931-yilgacha hukm
surishdi. To’g’ri, ularda hech qanday hokimlik vakolatlari yo’q edi. Ispan
qirollari ko’p jihatdan ingliz qirollariga o’xshardi. Bu yerda ham hokimiyat
amalda Angliyadagi kabi yirik zamindor zodagonlar va Birinchi jahon
urushi davrida ulg’aygan, mustahkamlangan burjuaziya qo’lida edi.
Ispaniya tabiiy qazilmalar — ko’mir, temir
rudasi, simob, uran, marganets, mis va
boshqalarning noyob zaxiralariga ega. Ushbu boyliklar Birinchi jahon urushi
davrida ingliz va fransuz sarmoyadorlarining diqqatini jalb etdi. Ispan pomeshchiklariga foydali qazilmalar mavjud
yerlarni chet ellik sarmoyadorlarga sotish foydali edi. Shu tariqa
Ispaniya sanoatining barcha muhim tarmoqlari xorij kapitali — ingliz, fransuz,
nemis, italyan, kanadalik, amerikalik,
belgiyaliklar qo’liga o’tdi. lspaniyadan xom ashyo va oziq-ovqat olib
ketish bo’yicha Germaniya birinchi o’rinni egalladi.
Ispan proletariati bir xil
tarkibda bo`lmagani bois uning siyosiy partiyalarida tartibsizlik hukm
surardi. Ishchila rharakatida sotsialistik
ishchi partiyasidan tashqari shaxsning cheklanmagan mustaqilligiga
asoslangan hokimiyat o’rnatishga intiluvchi anarxo-sindikalizm ham kuchli
ta’sirga ega edi. Anarxo-sindikalistlar yakka terror va isyonni ko’zda tutuvchi
«bevosita harakat» taktikasini qo’llashdi.
1921-yili Ispaniyada
sotsialistik yoshlar federatsiyasi bazasida kommunistik partiya (IKP) tashkil etildi.
Birinchi jahon urushidan so’ng mamlakatda
tamomila yangicha vaziyat yuzaga keldi.
Tuzilgan burjua partiyalari — konservativ
va liberal partiyalar siyosiy hamda ijtimoiy islohotlar o’tkazilishini,
respublika barpo etilishini talab qilishdi.
Mayda va o’rta burjuaziya vakillari, demokratik intelligensiyaning
kattagina qismi Respublikachilar federatsiyasini tuzishdi. Bu federatsiya
demokratik o’zgarishlar va demokratik respublika barpo etilishi dasturini
ilgari surdi. Mamlakatda siyosiy inqiroz
boshlandi. 1917-yildan 1922-yilgacha Ispaniyada 11 ta hukumat almashdi.
Ispaniya ta-rixida Burbonlar monarxiyasining zavoli va harbiy diktatura
hukmronligi davri boshlandi.
ltaliyada Mussolinining hokimiyat tepasiga
kelganligi Ispaniya qiroli Alfonso XIII va uning
aVonlarida harbiy diktatura o’rnatilishi zarurligiga intilishni kuchaytirdi.
Kataloniya burjuaziyasi general Primo de Riverani yetakchilikka ko’tardi. 1923-yil
13-sentabrdagi isyon natijasida hokimiyat general Primo de Rivera
boshchiligidagi harbiy direktoriya qo’liga o’tdi. Harbiylar birinchi marta
mamlakatni boshqarish imkoniyatiga ega bo’lishdi. Generalga amalda cheklanmagan
hokimiyat berildi, lekin tez orada Ispaniya
yakka shaxs hokimligini qo’llab-quvvatlamasligi maium bo’ldi.
Iqtisodiyot izdan chiqdi, hamma joyda hukumatga qarshi chiqishlar boshlandi. 1930-yil
28-yanvarda general iste’foga chiqishga majbur bo’ldi. Bu
harbiy-monarxistik diktaturaning xotimasi bo’ldi.
Generalning iste’fosi tug’dirgan siyosiy
inqiroz mamlakat sanoati, qishloq xo’jaligi,
savdosi va moliyasini izdan chiqargan umumjahon iqtisodiy inqiroziga to’g’ri
keldi. Ishsizlik jami ishchilarning 40 foizdan ko’prog’ini qamrab oldi. Inqiroz
ishchilar, dehqonlar, o’rta tabaqalar va intelligensiya chiqishlarining yangi
toiqiniga turtki berdi. Barcha chiqishlarda bir narsa — demokratik respublika o’matilishi
talab qilindi.
Ispaniyada keskin iqtisodiy va siyosiy inqiroz
vujudga keldi. Diktatura ag’darilganidan keyingi birinchi haftalarda eski
respublikachi partiyalarni tiklash va yangilarini tuzish qizg’in kechdi.
An'anaviy monarxistik partiyalar — konservativ
va radikal partiyalar chuqur inqirozga
uchrab, siyosiy hayotga ta’siri yo’q qator mayda guruhlarga ajralib
ketdi. 1930-yil mart oyi oxirida monarxistlarning tarqoq guruhlari o’ng
leberal-respublikachilar partiyasiga birlashdi.
1930-yil avgustda
mamlakatda ommaviy ish tashlash harakati
avj oldi va dehqonlarning chiqishlari boshlanib ketdi. Bu respublikachi
partiyalarni yanada faol harakatlarga
undadi. Barcha respublikachi partiyalar keyinroq sotsialistik partiya
ham qo’shilgan inqilobiy qo’mita tuzishdi va yashirin muvaqqat hukumat tashkil
etishdi. Ularning maqsadi diktaturani majburan ag’darish edi.
Respublikachilarning monarxistlar bilan
birinchi to’qnashuvi 1931-yil 12-aprelda bo’lib o’tgan mahalliy
munitsipal saylovlarda yuz berdi. Saylovchilarning aksariyati o’z ovozlarini
respublikachilarga berishdi. Saylovlar
yakuni haqidagi xabar siyosiy kurashning rivojlanishiga turtki berdi.
Mamlakatda burjua-demokratik inqilobi boshlandi. Barcha shaharlarda namoyishlar
bo’lib o’tdi. Demokratlar davlat muassasalarini egallashib, siyosiy mahbuslarni
ozod qilishardi. Qator shaharlarning munitsipalitetlari respublika e’lon
qilishdi. Respublikachilar g’alabasi muqarrarligini ko’rgan qirol Alfonso XIII 14-aprelda taxtdan voz kechdi. Inqilob yanada avj olib, yuksalish yo’nalishidagi
rivojlanishini davom ettirdi.
1931-yil iyunda Ta’sis Majlisiga
saylovlar bo’lib o’tdi. Aksariyat
o’rinlarni respublikachi partiyalar va sotsialistlar egallashdi. Saylovlardan so’ng sotsialistlar va so’l respublikachi
partiyalar ishtirokida koalitsion hukumat tuzildi. 1931-yil 9-dekabrda Ispaniyada
mamlakatni «barcha mehnatkashlar
respublikasi» deb e’lon qilgan yangi konstitutsiya qabul qilindi.
Mamlakatda chuqur islohotlar o’tkazildi. Agrar islohot haqidagi qonun bo’yicha
pomeshchiklarning yerlari to’lov evaziga musodara qilinadigan bo’ldi. Eng og’ir
majburiyatlar bekor qilindi, ijara haqi kamaytirildi. Milliy masala qisman hal
etildi — faqat  Kataloniyaga cheklangan avtonomiya berildi. Parlament bitta
qonun chiqaruvchi palatadan iborat bo’ldi. Ayrim demokratik erkinliklar joriy
etildi. Koalitsion hukumat ishchilar sinfining ahvolini birmuncha yaxshiladi. 8
soatlik ish kuni, ijtimoiy sug’urtalash,
ishchi kuchini yollashning boshqarilishi haqidagi qonun qabul qilindi.
Koalitsion hukumat faoliyati konservativ
kuchlarning javob reaksiyasini uyg’otdi. Ular revanshga va hokimiyatni qaytarishga qattiq
tayyorlana boshlashdi. 1932-yili barcha reaksion kuchlar Ispan
avtonom o’nglar konfederatsiyasiga birlashdi. Bu tashkilot moliya kapitali,
cherkov va harbiy doiralar bilan bogiiq yirik pomeshchiklar tashkiloti edi. U
dehqonlar ommasining muayyan qismi tomonidan quvvatlanishga erishdi. Ispan
fashistlari 1933-yili «Ispan falangasi» partiyasiga birlashdi.
Koalitsion hukumat asta-sekin xalq ommasi
orasida o’z tayanchini yo’qota bordi. Hukumat tomonidan qabul qilingan
respublika muhofazasi haqidagi qonun ishchilarning stachka qilish huquqini
cheklar, hukumatga qarshi tashviqotni va
«bo’ysunmaslikka undash»ni taqiqlardi. lchki ishlar vazirligiga gazetalami
taqiqlash, miting va namoyishlarni to’xtatish bo’yicha keng vakolatlar
berilgandi.
1933-yilgi korteslarga (parlament)
saylovlar bu safar o’ng partiyalarga g’alaba keltirdi. o’ng partiyalar
korteslarda asosiy ko’pchilikni tashkil etdi, respublikachilar sotsialistlar
bilan birga qattiq magiubiyatga uchradi. Ispaniya fashistik to’ntarish
koiankasida qoldi. Hokimiyat o’nglar, monarxistlar va fashistlar qo’li ga o’tgan
paytda buni amalga oshirish qiyin bo’lmasdi.
Yangi parlament va hukumat avvalgi
parlamentning barcha yutuqlariga barham
berishga intilgan holda aksilislohotlar o’tkazishga kirishdi. Cherkovga
qarshi qaratilgan qonun bekor qilindi, ruhoniylarga davlat subsidiyalari tiklandi. Bu oddiy ruhoniylarni xonavayronlik va
qashshoqlikdan xalos etdi va ular o’ng partiyalarning hamda
monarxiyaning jonkuyar, shiddatkor tarafdorlariga aylanishdi. Amnistiya
haqidagi qonun Primo de Rivera diktaturasini qo’llab-quvvatlagan
barcha monarxistlar va isyonchi-generallarni jazolanishdan ozod etdi. Agrar
islohot to’xtatildi. Sotsialistlar va respublikachilar davlat apparatidagi rahbar lavozimlardan chetlatilib, o’ng partiyalar
vakillari bilan almashtirildi.
Mamlakatda siyosiy hayotga      tobora
kuchli ta’sir ko’rsatayotgan fashistik tashkilotlar jadal ravishda ko’paya boshladi. Ular monarxistik va harbiy tashkilotlar
bilan yaqinlashdilar. Fashistlar o’z harbiy tashkilotlarini tuzishga
kirishdilar. Ularning harakatlari asta-sekin
fuqarolik jamiyatini va davlat tuzilmasini buzaverdi. 1934-yil fevralda
«Ispan falangasi» boshqa reaksion tash-kilot
— «Milliy-sindikalist hujum xuntasi» bilan yagona fashistik partiyaga — «Ispan
falangasi va XONS»ga birlashdi.
Yangi fashistik partiya
1934-yil noyabrda Ispaniyani «inqilobiy yangilash» dasturini ilgari surdi. Bu
dastur «26 modda» deb nomlanib, shaxsan general Primo de Rivera tomonidan tuzilgan edi. Dastur buyuk ispan
imperiyasini barpo etish vositasida «yangi tartib» o’rnatilishini talab qilardi. Siyosiy totalitarizm va davlat mashinasi
kulti qaror topdi. Siyosiy partiyalar va parlament tizimini tugatish ko’zda
tutilardi. Siyosiy birlikka iqtisodiy birlik to’g’ri kelishi shart edi.
Ishlab chiqarishda hamkorlik qilayotgan barcha
kishilar «uzviy jamoani» tashkil etishi
shart edi. Katalitsizm fashizm mafkurasining tarkibiy qismi sifatida tan
olinardi, lekin cherkov ispan millatining birligiga ziyon yetkazuvchi
harakatlardan saqlanish majburiyatini yuklardi.
Fashistik xavf so’l kuchlarni o’z kuchlarini
birlashtirishga va fashizmga qarshi yagona
front bo’lib chiqishga majbur qildi.
Fashizmga qarshi kurashda Dolores Ibarmri (1895— 1989) katta rol
o’ynadi. Dolores Ibarrurini Passionariya, ya’ni Olovli deb atashardi. Fashizmga
qarshi yo’naltirilgan o’tli, yorqin nutqlari unga butun dunyoda fashistlarga
qarshi dadil va qatiy kurashchi shuhratini keltirdi.
Mamlakatdagi vaziyat ogirlashib bordi.
Ispaniya navbatdagi to’qnashuvga faol
tayyorlanayotgan ikkita siyosiy lagerga
ajraldi. 1934-yil 1-oktabrda eng reaksion doiralarning uchta
vakili — «Ispan avtonom o’nglar konfederatsiyasi» (SEDA) partiyalari hukumatga
kiritildi va bu qurolli qo’zg’olon boshlanishi uchun yetarli bo’ldi.
SEDAning uchta vakilini hukumatga kiritish
haqidagi qarorga javoban butun mamlakatni 5-oktabr tongida umumiy ish
tashlash qamrab oldi. Unda bir millionga yaqin kishi qatnashdi. Ko’plab
shaharlarda namoyishlar va chiqishlar bo’lib o’tdi. Asturiyada qurolli
qo’zg’olon boshlandi; ishchi alyanslar (kasaba uyushmalari) bu yerda
ishchi-dehqon respublikasini e’lon qildi, hukumat qo’shinlarini quvib yubordi
va qizil armiya bo’linmalarini tuzishga kirishdilar. Asturiyalik ishchilar hukumat
qo’shinlari bilan ikki hafta davomida qattiq janglar
olib borishdi. Hukumat bu yerga yirik harbiy kuchlarni tashladi. Qo’zg’olon
bostirildi. Janglarda bir mingdan oshiq kishi halok bo’ldi, 2 mingdan ko’prog’i
yaralandi va30 minggi qamoqqa tashlandi.
Asturiyadagi voqealar
fashistlarning hal qiluvchi jangga faol tayyorgarlik boshlaganini ko’rsatdi.
Asturiya ular uchun bosh repetitsiya bo’ldi. Ular bu yerda asosiy kuch sifatida armiyaga, fashistik
tashkilotlarga va Marokash korpusiga tayanishdi. 1921-yili hukumat Marokashda Fransisko Frankoni (1892 — 1975) asturiyalik ishchilarga qarshi jazo operatsiyalariga
qo’mondon etib tayinladi va u o’z imkoniyatidan foydalandi. Franko qo’zg’olonni
bostirishda o’ta shafqatsizlik ko’rsatdi va
darhol Ispan armiyasi Bosh shtabining boshlig’i etib tayinlandi.
1935-yil dekabrda hukumat iste’foga chiqdi va 1936-yil 16-fevralda yangi
saylovlar bo’lishi belgilandi. Bu so’l kuchlarni birlashishga undadi va 1936-yil
15-yanvarda so’l respublikachi partiyalar va kasaba uyushmalari vakillari Xalq
fronti haqida bitimni imzolashdi. Dasturda quyidagi talablar: siyosiy mahbuslarni afv etish, 1934-yil oktabrdagi
janglarda ishtiroki uchun ishdan bo’shatilganlarni ishga qabul qilish,
repressiya aybdorlarini jazolash, armiya va davlat apparatini demokratlashtirish,
dehqonlarga soliqlarni va ijara haqini kamaytirish, ishsizlikni tugatish uchun
jamoat ishlarini tashkil etish, ijtimoiy sug’urtalanish haqidagi qonunlarni
tiklash va boshqalarni ilgari surdi. Shu tariqa Ispaniyaning kelajagi
saylovlarga bog’liq bo’lib qoldi.
1936-yil 16-fevralda Xalq fronti partiyalari
korteslarga saylovlarda salmoqli
muvaffaqiyatga erishdilar. Ularning 268 nafar vakili deputatlikka saylandi. o’ng
partiyalar faqat 205 ta o’rin olishdi. Saylov natijalari asosida so’l respublikachilar yo’lboshchisi— Manuel Asani boshchiligida
yangi hukumat tuzildi.
Yangi respublikachi hukumat o’z dasturidagi
va’dalarni bajarishga kirishdi. 30 ming mahbus qamoqdan ozod qilindi.
Korxonalarda ishchi nazorati joriy etildi. Mamlakatda tartibni yo’lga qo’yish
uchun ishchi militsiya bo’linmalari tuzila boshlandi. Mamlakatda demokratik
erkinliklar tiklandi, agrar islohot davom ettirildi — 1936-yil iyunigacha dehqonlar 700 ming gektardan ziyod yer olishdi.
Kataloniya avtonomiyasi ham tiklandi. Asturiyadagi qo’zg’oiondan so’ng
ishdan bo’shatilganlar esa yana ishga qabul qilindi.
Ispaniyaning demokratik rivoj lanishmi qonumy
vositalar bilan orqaga qaytarish ilojsiz ekanligini anglagan qora
kuchlar respublikaga qarshi qurolli qo’zg’olonga
tayyorlana boshladi. Moliya kapitali moliyaviy ta’minotni amalga
oshirdi, reaksion generallar armiyani tayyorlashdi. lsyonchilarga yordam
berishni va’da qilgan  Gitler va Mussolini bilan aloqalar o’rnatildi. Yirik
zamindorlar va cherkov iyerarxiyasi ham qurolli qo’zg’olonni yoqlashdi.
Harbiy-fashistik isyon 1936-yil
17-iyulda Marokashning ispan
zonasida boshlanib, 18-iyulda Ispaniya hududiga ko’chdi. Butun armiyaning 80
foizi isyonchilar tomonidan bo’lib chiqdi. Deyarli barcha shaharlarda janglar
ketardi.
lsyonning birinchi kunlaridanoq respublikani
qo’li da qurol bilan himoya qilishga tayyor
300 mingdan ortiq kishi yig’in punktlariga kelishdi. Fuqarolar urushi boshlandi.
Fashizmga qarshi ulkan jang, demokratiya bilan fashizm-ning birinchi
ochiq olishuvi boshlandi.
Bir zarba bilan respublikani tor-mor qilishga
intilish muvaffaqiyatga erishmadi. 19-iyul oqshomida Ispaniyaning asosiy sanoat
markazlari xalq qo’li ga o’tdi. Hamma joyda zavod-fabrikalar
ishchilar nazoratiga olindi. Xalq militsiyasi tartibni ta’minladi.
Fashistlar qo’li da faqat Sevilya, Galisiya, Navarra, Eski Kastiliya va Aragon
qoldi. Fuqarolar urushi taqdirini Germaniya va Italiyaning aralashuvi hal
qildi. Germaniya «Kondor» harbiy-havo diviziyasini taqdim etdi. Bu diviziya bir
necha haftada butun Marokash korpusi tarkibini o’tkazdi. Italiyadan 300 ming
askar keltirildi, Germaniyadan samolyotlar, tanklar va artilleriya olib kelindi. Harbiy
harakatlarda 50 ming nemis askar
va zobitlari, 15 ming portugaliyalik qatnashdi. General F. Franko isyonchi qo’shinlar
qo’mondoni etibtayinlandi.
Ispaniyadagi fuqarolar urushi tez orada
fashizm bilan demokratiya o’rtasidagi g’oyaviy kurash maydoniga aylandi.
Dunyoning butun mamlakatlaridan fashizmning tor-mor etilishini o’z hayoti va
sharafli ishi deb bilgan ko’ngillilar respublikachilarga yordamga oshiqishdi.
Jahon bo’ylab demokxatlaming «Ispaniyaga
yordamga!» shiori tar-qaldi. Ispaniyaga kelgan antifashistlardan ko’ngilli
baynalmilal bo’linmalar tuzila boshlandi. 1936-yil 9-noyabrdayoq Madrid
ko’chalaridan birinchi baynalmilal brigada saf tortib o’tdi va darhol Ispaniya
poytaxt mudofaasi uchun jangga kirdi. Ispaniyadagi fuqarolar urushida 54
mamlakatdan kelgan ko’ngillilar qatnashishdi.
Fashizmga qarshi kurash butun ispan xalqida
ulkan ma’naviy yuksalish uyg’otdi. Bu kurash tez orada milliy-inqilobiy urushga
aylandi. Respublika ayni paytda o’z saflarini qayta qurib, o’z hukumatini
mustahkamladi. 1936-yil oktabrda Ispaniyada so’l sotsialistlar yo’lboshchisi Largo
Kabalero boshchiligida yangi hukumat tuzildi. Yangi huku-mat
muntazam armiya tuzishga va agrar islohotni chuqurlashtirishga kirishdi.
1936-yil 7-oktabrdagi dekretga asosan dehqonlar va chorakorlarga deyarli 5,5
mln. gektar yer berildi. Basklar mamlakati avtonomiyaga erishdi. Oziq-ovqat
mahsulotlariga qafiy narxlar belgilandi, ish kuni qisqartirildi. Ayollarga
erkaklar bilan teng huquqlar berildi.
Mamlakatda madaniy o’zgarishlar keng quloch
yoydi. Qisqa muddatda 10 mingta yangi maktab ochildi, 500 ming kishiga savod o’rgatgan
«madaniy militsiya» tashkil etildi, oliy o’quv yurtlari tarmog’i kengaytirildi.
Davlat stipendiyalari tizimi joriy etilib, eng qashshoq oilalarning
farzandlariga birinchi marta universitetlarda tahsil olish imkoniyati
yaratildi.
1936-yil sentabri boshlarida fashistlar Madridga hujum boshlashdi. Yaxshi qurollangan fashistlar
armiyasiga yomon qurollangan xalq militsiyasi bo’linmalari qarshi
turardi. Ular cheksiz qahramonlik
va fidoyilik ko’rsatib, fashistlarni to’xtatishdi. Dushman shahar ostonalarida minglab jangchilar bilan
emas, minglab qahramonlar bilan to’qnashdi. O’sha paytda Dolores Ibarruri
shunday yozgan edi: «Ayni kunlarda Ispaniyada boimasdan turib, xalqimiz
qahramonligini bor bo’yicha tasavvur qilish mumkin emas. Onalar oiim bilan
olishuvga ketayotgan farzandlarini ko’z yoshi
to’kmasdan kuzatishardi. Ayollar erkaklardan fidoyilarcha mardlikni
talab qilishardi. Ular qo’rqoqlarning xotinlari bo’lishdan ko’ra
qahramonlarning bevasi bo’lishni afzal ko’rishardi». Ispan xalqi o’sha kunlarda
Vatanni qanday himoya qilish, Respublikani
qanday asrash kerakligini namoyon etdi.
Ispan xalqining fidokorona va matonatli
kurashi butun dunyoda ulkan ma’naviy yuksalish uyg’otdi. Bu kurash fashizm va sivilizatsiya mutlaqo nomuvofiqligini
ko’rsatdi. Dunyo birinchi bor fashizmni harakatda ko’rdi va bu
antifashistik ongning keng tarqalishiga olib keldi. Eng mashhur intelligensiya
namoyandalari o’sha kunlarda fashist bosqinchilariga qarshi zarba berishga
chaqirib, insoniyatga murojaat qilishdi.
Respublikachilar va fashistlarning kuchlari
teng emas edi. Fashizm g’alaba qildi. 1939-yil
26-martda Barselona ishg’ol qilindi, 1939-yil 28-martda esa fashist
qo’shinlari Madridga kirishdi. G’arb davlatlari Franko hukumatini darhol
tan olishdi. Angliya va Fransiya hali qonuniy hukumat mavjudligidayoq yangi hukumatni tan olishgan bo’lsa, AQSh
Frankoni Madridga kirganidan uch kun keyin — 1-aprelda tan oldi.
Ispaniyadagi fuqarolar
urushi butun dunyoda antifashistik
ong rivojlanishiga yo’l ochib, fashizm va insoniyat sivilizatsiyasi nomuvofiq ekanligini yaqqol namoyon qildi. Fashistlarning
total urushi total tashkil qilingan qotillikka aylandi. Fashist uchuvchilari 1937- yil 26-aprelda Gernike shahrini
tamomila vayron qildilar. Bu kunning butun dahshati Pablo Pikassoning mashhur
«Gernike» kartinasida aks ettirilgan. Gernikening vayron qilinishi va tinch
aholi-ning yo’q qilinishi bema’ni shafqatsizlik hodisasi sifatida tarixga
kirdi.
Ispaniyada, Yevropa
tuprog’ida fashizm bilan bo’lgan birinchi
keskin jang keyingi voqealarda muhim rol o’ynaydi. Ozroq vaqt o’tgach,
respublikachi Ispaniya himoyachilari Ikkinchi jahon urushi frontlarida yana
fashizm bilan uchrashdi. Aynan o’sha paytda Ispan xalqining fidokorona va
qahramonlarcha kurashi behuda ketmagani, fashizmni tor-mor qilishdek umumiy
ishga hissa sifatida qo’shilgani yanada yorqin ko’rindi.
Qisqacha mazmuni
•  Mamlakatning foydali geografik ahvoli;
•  o’ziga xoslik — katolik cherkovining mamlakat hayotiga
katta ta’siri (aholining aksariyati katoliklar);
•  monarxik boshqaruv tizimi (1874—1931);
•  sanoatning asosiy tarmoqlarida xorijiy kapitalning
roli (mamlakatdan xom ashyoning olib ketilishi);
•  1917-yildan 1922-yilga qadar — mamlakatda siyosiy inqiroz (11 ta hukumat almashdi);
•  1923-yil — harbiy direktoriya (Primo de Rivera) hukumatining o’rnatilishi.
Inqiroz kuchaydi, direktoriya hukumati isteioga chiqishga majbur;
•  jahon iqtisodiy inqirozi, iqtisodiy va ijtimoiy
ziddiyatlarning chuqurlashishi;

•   1931-yil 14-aprel — Alfons XIII ning taxtdan voz
kechishi, Ispaniyada respublika e’lon qilinishi (1931-yil dekabr);
•   1936-yil fevral — Xalq frontining korteslarga (parlament) saylovlarda
g’alabasi. Xalq fronti hukumatining tuzilishi;
•   1936-yil — hukumatga o’ng partiyalarning kelishi, Ispaniyani
«yangilash» fashist partiyasining dasturi — monarxiya va totalitar
tartibotning tiklanishi (general F. Franko);
SHARQIY YEVROPA VA BOLQON YARIMOROLI
IKKI JAHON URUSHI ORASIDA
(1918-1939-YILLAR)
Sharqiy Yevropa davlatlari tarixiy sub'ektlarning alohida toifasini
tashkil etadi. Ularning ba’zilari Versal shartnomasi qarorlari natijasida qayta
tiklandi (Yugoslaviya, Chexoslovakiya,
Vengriya, Polsha), boshqalari esa magiub davlatlarga mansub bo’lib (Vengriya, Avstriya), shu shartnomaga asosan qo’yilgan cheklashlarning qattiq
iskanjasida yashashga mahkum etilgandi.
Ushbu davlatlar eng yangi
tarixining ijtimoiy va siyosiy sahnasiga
mustaqillik va demokratik o’zgartirishlar uchun kurashgan yangi ijtimoiy va
siyosiy kuchlar (ishchilar, qashshoq dehqonlar, ilg’or kayfiyatdagi ziyolilar)
chiqdilar.
23-§.
1918-1939-YILLARDA POLSHA
        1918-yil yanvarida AQSh prezidenti V. Vilson mustaqil polyak
davlati tuzishni taklif qildi. Rossiya hukumatining 1918-yil 29-avgustdagi Dekreti
bilan polyak xalqining mustaqil davlat tuzish huquqi e’lon qilindi.
Birinchi jahon urushida Germaniya va Avstro-Vengriya taslim bo’lganidan keyin
mustaqil Polshani o’z tarixiy chegaralarida tiklash uchun real sharoitlar
yuzaga keldi.
G’arb davlatlari mustaqil polyak davlatiga
Germaniyaga va bolshevistik Rossiyaga qarshi kurashdagi qurol sifatida qarashardi.
Mustaqil polyak davlatini barpo etish og’ir
kechdi. Hokimiyatni millatchilik kayfiyatidagi unsurlar egallab olishdi.
Ularning bosh g’oyasi «dengizdan dengizgacha bo’lgan Buyuk Polsha» (ya’ni
Boltiq dengizidan Qora dengizgacha) davlatini barpo qilish edi. 1918-yil
noyabrida Polyak sotsialistik partiyasining (PSP) o’ng qanoti yo’lboshchisi,
o’ta millatchi va shovinistik doiralar vakili Yuzef Pilsudskiy prezident
(«davlatning muvaqqat boshlig’i») hamda polyak armiyasining bosh qo’mondoni
sifatida e’lon qilindi.
Yuzef Pilsudskiy (1867-1935) 1926-yili o’zi uyushtirgan harbiy
to’ntarishdan so’ng Polsha diktatori. 1926-yildan 1928-yilgacha va 1930-yilda
mamlakat Bosh vaziri.
PSPning so’l qanotini ifodalovchi so’l
tashkilotlar ham hokimiyat uchun kurashga qo’shilishdi. Mamlakat joylardagi
hokimiyat idoralari sifatida ish yurituvchi sovetlar tarmog’i bilan qamrab
olindi, Qizil gvardiya bo’linmalari tuzildi. Dombrovsk ko’mir havzasida
sovetlar hokimiyatni to’liq egalladi va shaxtalar xo’jayinlarini o’z
qarorlarini bajarishga majbur qildi.
1919-yil yanvarida Polsha hududida saylangan seym Yu.Pilsudskiy
diktaturasini qonunan mahkamlagan «kichik» konstitutsiyani qabul qildi. Burjuaziya
va millatchilar o’z hokimiyatini mustahkamlashdi, shundan so’ng siyosiy
raqiblarni jazolash boshlandi: Dombrovsk konchilari otib tashlandi, sovetlar
tugatildi, qishloq xo’jalik ishchilarining ish
tashlashlari bostirildi.
Versal shartnomasi Polshaning g’arbiy
chegaralarini aniq belgilagan, lekin sharqiy chegaralarini aniqlamagan edi.
Polsha hukumati bundan foydalandi va 1920-yil 25-aprelda polyak qo’shinlari
Ukraina chegarasidan o’tdi. Ular Polshaga juda katta kredit taqdim etgan
Fransiya tomonidan to’liq qurollantirilgandi. Polyak qo’shinlarining maqsadi Odessani bosib olish va «dengizdan
dengizgacha bo’lgan Buyuk Polsha»ni yaratish edi. Lekin polyak qo’shinlari
tor-mor etilib, chekina boshladi. General Veygan
boshchiligidagi fransuz brigadasining kelishigina Polshani to’liq
tor-mor bo’lishdan saqlab qoldi. Natijada Riga sulh shartnomasi (1921-yil
12-oktabr) tuzilib, Polshaning sharqiy
chegaralari belgilandi va har ikki tomon bir-birining suverenligini
hurmat qilishga kelishib olishdi.
20-yillar boshlarida Polsha sekin
ziddiyatlarga yuzma-yuz bo’lib qoldi. Iqtisodiyot urush tufayli izdan chiqqan,
qo’shinlar magiub etilgandi. Urushga chorlagan siyosiy arboblar sharmanda bo’lishdi.
1923-yili Krakovda qo’zg’olon
yuz berdi.
Butun mamlakatda ish tashlashlar va namoyishlar boshlanib ketdi. Repressiyalarga qaramay, g’alayonlar tobora
keng quloch yoya boshladi. Yu. Pilsudskiy
bunga javoban davlat to’ntarishini
amalga oshirdi va mamlakatda «sanatsiya» (sog’lomlashtirish)
tartibotini o’rnatdi. Bu tartibot amalda Pilsudskiyning shaxsiy diktaturasi
o’rnatilganini anglatardi. Yevropa davlatlari uni qo’llab-quvvatlash uchun
valyutani barqarorlashtirish imkonini bergan katta miqdordagi qarz ajratishdi.
Biroq bu umumiy ahvolni o’zgartirmadi. Polsha iqtisodiyoti surunkali inqiroz
holatida turar, iqtisodiyot xaroblikka yuz
tutgan, qishloq xo’jaligining yalpi daromadi ikki martaga kamaygan edi.
Ijtimoiy va siyosiy
ziddiyatlar tinchimasdi. Ish tashlashlar ketma-ket yuz berar, dehqonlar qo’zg’olon ko’tarishardi. Ishchilar
zavod-fabrikalarni egallab olishardi. Tartibot amalda hukumatga qarshi
chiqishlarni bostirish bilan band bo’lib
qolgandi. Yetakchi siyosiy partiyalar muxolifat blokiga birlashdi va bu
blok diktaturaga qarshi chiqdi.
1935-yil 10-maydan boshlab Pilsudskiy o’limidan so’ng uning o’rnini
general E. Ridz-Smigli egallab, o’z xalqiga qarshi terror siyosatini
yurita boshladi. Polshada iqtisodiy inqiroz davom etib, siyosiy inqiroz ham
yetila boshladi. General Ridz-Smigli tartiboti ichki siyosatdagi xatolarni faol
g’ayrisovet siyosati bilan qoplashga intildi va bu bilan G’arb davlatlari hamda
fashistlar Germaniyasining ishonchini qozonishga umid qildi. Polyak
hukumatining tashqi siyosati izchil olib borilmadi. 1938-yili Polsha
Litva bilan chegarada mojaro chiqardi va 50 ming kishilik polyak armiyasi
chegaradan o’tishga shaylandi. Biroq Sovet Ittifoqi Polshani ogohlantirib,
Litvani himoya qilishini bildirdi. Bu polyak hukumatining bosqinchilik
intilishlarini to’xtatdi.
1938-yil noyabrda Polsha Myunxen bitimidan foydalangan holda
Chexoslovakiyaning Teshin viloyatini o’ziga qo’shib oldi va bu Chexoslovakiya
suverenligiga g’oyat qattiq zarba berdi. Kutilmaganda Germaniya Gdanskning
qaytarilishini talab qildi. Polsha yana Angliya va Fransiyaga ko’z tutishga
majbur bo’ldi. Aslida o’z-o’zini saqlash mantig’i undan Sovet Ittifoqiga
murojaat qilishni talab qilardi. Endilikda Polshaning taqdiri butunlay Angliya
va Fransiyaga bog’liq edi. Ularda esa o’sha paytda Polshani gitlerchilar
agressiyasidan himoya qilish imkoniyati yo’q edi. To’g’ri, 1939-yil aprelida
shartnoma tuzilib, Fransiya va Angliya boshqa davlatning Polshaga
agressiyasi yuz berganda unga yordam ko’rsatish
majburiyatini zimmalariga olishgandi. Lekin 1939-yil 1-sentabrda
Germaniya Polshaga hujum boshlaganda ular rasman Germaniyaga urush e’lon qilish
bilan cheklanib, Polshaga muayyan yordam ko’rsatishmadi. Germaniya polyak qo’shinlarini
yashin tezligida tor-mor qildi — urush uch haftada tugallandi.
Polyak davlati atigi 20
yil mavjud bo’ldi. Milliy mutaassiblik
o’z ambitsiyalari changalida qolib, to’laqonli davlat tuzishga qodir bo’la
olmadi.
Qisqacha mazmuni
•   1918-yil 29-avgust — Mustaqil Polsha davlatining tashkil topishi;
•   1918-yil noyabr — Yu. Pilsudskiyning
«davlat muvaqqat boshlig’i» deb e’lon qilinishi;
•   1919-yil yanvar — mamlakat «kichik konstitutsiya»sining qabul qilinishi
va Yu. Pilsudskiy diktaturasining o’matilishi;
•   1920-yil — Ukraina yerlarini bosib olishga urinish. Riga sulh
shartnomasi (1921 -yil) — Polsha sharqiy chegaralarining belgilanishi;
        1923-yil — Yu. Pilsudskiyning davlat to’ntarishi va «sanatsiya» tartiboti —
shaxsiy diktatura o’rnatilishi;
•   1935-yil— E. Ridz-Smigli siyosati — mamlakatda terror
siyosatining kuchayishi; Chexoslovakiyaning Teshin viloyati Polshaga qo’shib
olindi;
•   1939-yil 1-sentabr — Germaniyaning Polshaga hujumi.
24-§. 1918-1939-YILLARDA VENGRIYA
Vengriya Birinchi jahon urushida maglubiyatga
ucnragan davlatlar qatorida edi. 1918-yil 16-noyabrda, Avstro-Vengriya
taslim bo’lganidan 10 kun keyin Vengriyada respublika e’lon qilindi. Biroq
Rossiyadan qaytgan sobiq harbiy askarlar Bela Kun boshchiligida
hokimiyatni o’z qoilariga olishga qaror qilishdi.
1919-yil 21-martda Vengriya sovet respublikasi tuzilganligi e’lon
qilindi.
Sovet respublikasi
Vengriyada 133 kun hukm surdi. Bu qisqa muddatda katta ijtimoiy va iqtisodiy o’zgarishlar o’tkazildi.
Biroq ularning barchasi sovet Rossiyasidagi o’zgarishlar namunasi bo’yicha
nusxalashtirilgan edi. Mamlakatda 50 ming
kishilik Qizil armiya tuzildi. Uning yordamida Slovakiyada sovet
hokimiyati o’rnatilib, Slovak sovet respublikasi tashkil etildi va bu
respublika sovet Vengriyasiga qo’shilishi haqida e’lon qildi. Vengriya hukumati
xaroba, kuchsizlangan mamlakatda kommunistik taqsimot
asoslarini maksimal markazlashgan hokimiyat va xo’jalik boshqaruvi bilan
birlikda yaratishga intilib, Rossiyadagi totalitar sotsializm yo’lini ko’r-ko’rona
takrorlardi.
Demokratik va ijtimoiy
islohotlarga qaramay, venger xalqining
hayoti keskin yomonlashdi. Keng iste’mol mahsulotlari yetishmasdi, non, go’sht,
yog’, shakarga kartochka tizimi joriy
qilindi. Korxonalarning keng miqyosli natsionalizatsiyasi mayda va o’rta
korxonalarni qamrab oldi, bu o’rta qatlamlar ahvolini yomonlashtirdi va ularni
sovet respublikasiga qarshi kurashga undadi. Dehqonlarning umidlari puchga
chiqdi, natsionalizatsiya qilingan yerlar ularga berilmay, shirkatlar mulkiga
aylantirildi. Sovet hokimiyati siyosiy bo’shliqda bo’lib qoldi. So’l partiyalar
vakillari — sotsial-demokratik partiya yo’lboshchilari ham unga qarshi
chiqishib, proletariat diktaturasi tugatilishini va mamlakat
demokratlashtirilishini talab qilishdi. Antantaning talabiga ko’ra, Ruminiya qo’shinlari
venger qo’shinlarini Slovakiya hududidan olib ketish haqida ultimatum qo’ygan holda Vengriya hududiga bostirib
kirdi. Bu yerda sovet hokimiyati tugatildi, 1919-yil 1-avgustda esa sotsial-demokratlar
tazyiqi tufayli kommunistlar hukumatdan
chiqishdi. Bu Vengriya sovet respublikasining xotimasi edi.
Vengriyani rumin qo’shinlari endilikda
yangi, burjua-pomeshchik diktaturasi o’rnatilib, so’l kuchlarga qarshi ommaviy
terror boshlandi. Minglab venger vatanparvarlari turmalarga tashlandi, otildi
va azoblarga solindi.
Gabsburglar vakili Karl Vengriya hukmdori
sifatida e’lon qilindi. Antanta mamlakatlari talabi bo’yicha admiral Mikiosh Xorti (1868—1957) regent etib tayinlandi va u burjua hukumati ustidan
diktatorlarcha nazoratni o’rnatdi. 1920-yil
yanvarida Vengriyada saylovlar o’tkazilib,
admiral Miklosh Xorti monarxlikka saylandi. U Ikkinchi jahon urushi
oxirigacha, Germaniya magiubiyatidan so’ng AQSh ga qochguniga qadar hokimiyatni
egallab turdi.
1920-yil iyunida Vengriya Trianon
shartnomasini (Versal shartnomasining
bir qismi) imzoladi. Bu shartnomaga ko’ra, qator hududlarning ajralishi sababli
Vengriya aholisi ikki barobarga, 18 mln. kishidan 8 mln. kishigacha kamaydi.
Vengriya katta miqdorda reparatsiyalar toiashi shart edi. Armiya miqdori 35 ming kishidan oshirilmasligi
lozim edi. Ruminiyaga— Transilvaniya
va Banat, Yugoslaviyaga — Xorvatiya, Bachka va Banatning g’arbiy qismi,
Chexoslovakiyaga esa Slovakiya va Karpatorti Ukrainasi berildi. Harbiy
majburiyat taqiqlandi, armiya yollanma bo’lishi shart edi, qurollanishda
tanklarga, aviatsiya va og’ir artilleriyaga ega bo’lishga ruxsat etilmasdi.
Vengriya Yevropa qit'asidagi zaif  ikkinchi darajali davlatga aylandi. Xorti
diktaturasi ahvolni o’nglay olmadi, 1923-yilda esa mamlakat bankrotlik yoqasiga yaqinlashdi va Millatlar Ligasi
taqdim etgan qarzgina Vengriyani muqarrar halokatdan saqlab qoldi.
Mamlakatga to’qimachilik va metallurgiya sanoatida o’rnashgan chet el kapitali
erkin kiritildi. Qishloqda yarim feodal munosabatlar saqlanib qoldi, millionlab
dehqonlar yersizlikdan yoki kam yerlilikdan azob chekardi.
1925-yili xorijiy banklar
Vengriyaga «sog’lomlashish qarzi»ni
taqdim etishgach, bu valyutani barqarorlashtirish va industrial rivojlanish
uchun asos yaratdi. 1925-yildan 1929-yilgacha
Vengriya iqtisodiyotida birmuncha jonlanish yuzaga keldi. 70 ta yangi metallurgiya korxonalari, 55 ta mashinasozlik,
40 ta tog’-kon korxonalari va boshqalar barpo etildi. Vengriyada to’qimachilik
va kimyo sanoati rivojlandi. 20-yillar oxirlarida Vengriya sanoat ishlab
chiqarishi urushdan oldingi darajadan o’sib ketdi.
Biroq barcha yutuqlar
jahon iqtisodiy inqirozi natijasida vayron
bo’ldi. Sanoat ishlab chiqarishi uchdan bir qismga qisqardi. Ishlovchilar soni
60% ga kamaydi. Mamlakatda 1931 -yili Umumvenger kredit bankini
inqirozga uchratgan keskin moliyaviy inqiroz boshlandi. Shundan so’ng barcha
qolgan banklar va birjalar yopildi. Faqat 1936-yilda sanoat ishlab
chiqarishi darajasi inqirozgacha bo’lgan darajaga qadar tiklandi, lekin qishloq xo’jaligida turg’unlik davom etaverdi.
Iqtisodiy inqiroz mamlakatda siyosiy
beqarorlikni keltirib chiqardi. Sinfiy
kurash keskinlashdi. Yana yirik ish tashlashlar va namoyishlar
boshlandi. Hukmron doiralar demokratik va ishchilar harakatiga qarshi
repressiyalarni boshladi.
Vengriya magiub va Versal shartnomasi bilan
jazolangan mamlakatlar qatorida edi. Shu boisdan shartnomani bekor qilgan
Germaniyaning ibrati Vengriyaga ma’qul bo’ldi. Vengriya Trianon shartnomasi
qayta ko’rilishini talab qildi. Vengriyaning avtoritar davlatga
aylanayotganligi hamda hukmron doiralar fashizm va demokratik erkinliklarni
tugatish siyosatini yurgizayotganligi ham har ikki mamlakatni yaqinlashtirardi. 1938-yil oktabrida Vengriya Janubiy
Slovakiyani o’ziga qo’shib olgan holda Chexoslovakiyaning parchalanishida
ishtirok etdi. 1939-yil yanvarida Vengriya gitlerchilarning «Antikomintern bitimi»ga
qo’shildi. Xuddi shu yilning martida Vengriya Karpatorti Ukrainasini
bosib oldi. Xorti tartiboti gitlerchi Germaniyaga ergashgan holda venger
xalqini Ikkinchi jahon urushi girdobiga tortdi.
Qisqacha mazmuni
•   1918-yil 16-noyabr — Vengriya respublika deb e’lon qilindi;
•   1919-yil 21-mart - Bela
Kun tomonidan Vengriya sovet respublikasining e’lon qilinishi (133 kun
yashadi);
•  iqtisodiy va ijtimoiy o’zgarishlarni o’tkazish
— Rossiyadagi totalitar sotsializm yo’lidan nusxa;
•  mamlakatda iqtisodiy va siyosiy inqiroz;
•  admiral M. Xortining mamlakat monarxi etib
tayinlanishi (mamlakat hukumati harakatining nazorati
uchun);
• admiral M. Xortining davlat boshligi etib
saylanishi;
•   1920-yil — Trianon shartnomasi: hududlar yo’qotilishi,
reparatsiyalar to’lovi;
•   1929—1932-yillar — jahon iqtisodiy inqirozi va uning vayron qiluvchi
oqibatlari;
•   1939-yil yanvar — Vengriyaning «Antikomintern bitimi»ga qo’shilishi.
25-§.
1918-1939-YILLARDA CHEXOSLOVAKIYA
Versal, Sen-Jermen va Trian shartnomalari Chexoslovakiya chegaralarini
belgilab berdi va 1920-yili Yevropa xaritasida Chexoslovakiya nomli
yangi davlat paydo bo’ldi. Uning tarkibiga sobiq Avstro-Vengriya va Germaniya
hududlanning qismlari - Chexiya, Moraviya, Sileziyanmg bir qismi, Slovakiya,
Karpatorti Ukrainasi kirdi. Yangi tuzilgan davlatning maydoni 140,4 kv. km.ni
tashkil etdi, bu yerda 15 mln. kishi yashardi. Aholining taxminan yarmmi
chexlar, beshdan birini slovaklar, qolganini vengrlar, nemislar, ukrainlar,
polyaklar va boshqalar tashkil etardi. Nemislar mamlakatning eng rivojlangan
qismi — Sudetda yashashar, ularning soni 3,5 mln. kishigacha edi. Avvalgi Avstro-Vengriyaning
eng rivojlangan qismi Chexoslovakiyaga o’tdi. Bu yerda sobiq imperiya kimyo
sanoati-ning 52, to’qimachilikning 75, ko’mir
sanoatimng 76, oynasozlikning (mashhur Bogemiya oynasi) 93,
chinmsozlikning 100 foizi joylashgan edi. Shuningdek, mamlakatda yirik
mashinasozlik va harbiy zavodlar (Shkoda) ham mavjud edi.
Mamlakatdagi ko’psonli milliy tarkib shunga
olib keldiki, siyosiy kurash millatlararo kurashga aylanib ketdi va
partiyalar ijtimoiy guruhlarni emas, milliy-etnik guruhlarni ifodaladi. 1918-yil
noyabrda saylangan birinchi hukumat faqat chex
partiyalari vakillaridan tuzildi va Chexoslovakiya respublikasining
birinchi prezidentligiga ham chexburjuaziyasi vakili, taniqli chex tarixchisi
va faylasufi, Tomash Masarik (1850—1937) saylandi. Chex si>l tiyalarining
eng ta’sirdor muxolifchilari nemis rfl edi. Ular orasida Nemis agrar
partiyasi, Nemis milliy partiyasi va Nemis xristian-sotsial partiyasi ajralib
turardi. Mazkur partiyalar Chexoslovakiya aholisining nemislar qismi
manfaatlarini ifodalardi va turli darajada Germaniya bilan bog’liq edilar.
Xalq-sotsialistik partiyasi eng nufuzli
partiyaga aylandi. Bu partiya aholining o’rta qatlamlariga,
shuningdek millatchilik kayfiyatidagi ishchilarning bir
qismiga tayanardi. Ushbu partiyaning mafkurachilari va ma’naviy
peshvolari Tomash Masarik hamda Edvard
Benesh (1884—1948) edi.
Benesh dehqon oilasidan chiqqan, Praga va
Parijda ta’lim olgan. 1918-yildan 1935-yilgacha
Chexoslovakiya tashqi ishlar vaziri, Tomash Masarik iste’fosidan so’ng
Chexoslovakiya prezidenti bo’ldi. U G’arb bilan ham, Sovet
Ittifoqi bilan ham do’stona munosabatlar tarafdori edi.
Chexoslovakiyani fashistlar Germaniyasi zabt etganidan so’ng Angliyaga
muhojirlikka ketdi.
Versal shartnomasi tufayli Yevropada tuzilgan
yangi davlatlardan faqat Chexoslovakiya avtoritar tartibotdan saqlanib qoldi.
Kuchli industrial baza, nufuzli o’rta sinf va
1848-yil inqilobidan tarixi boshlangan boy sotsial-demokratik an'analar liberal
ijtimoiy islohotlar o’tkazilishiga qulay sharoit
yaratdi. Chexoslovakiya prezident Tomash Masarik siymosida iste’dodli,
mashhur milliy yo’lboshchiga ega edi. T. Masarik barcha slovyanlarni, ya’ni
janubiy va g’arbiy slavyanlar — chexlar va
slovaklarni, serblaru xorvatlarni yarashtirishning jonkuyar kurashchisi
edi. U ikki marta respublika
prezidentligiga qayta saylandi hamda 1935-yilda o’z do’sti, safdoshi va
maslakdoshi E. Benesh foydasiga bu lavozimni rad etdi.
Agrar islohotlar o’tkazilganligi
E. Benesh hukumatining katta yutug’i bo’ldi. 250 gektardan ziyod katta yer
mulklari kredit muassasalari
orqali toiov bilan mayda dehqon xo’jaliklariga
taqsimlab berildi. Shu tariqa respublikaning tayanchi va ijtimoiy
bazasiga aylangan mulkdor-dehqonlarning nufuzli qatlami vujudga keltirildi.
1920-yilda respublika konstitutsiyasi qabul qilindi. Bu konstitutsiya
Birinchi jahon urushidan so’ng yuzaga kelgan barcha
mamlakatlarga qiyosan eng demokratik edi. «Xalq har qanday hokimiyatning
yagona manbai hisoblanadi», —deyilgandi konstitutsiyaning 1-bandida. 21 yoshga
yetgan barcha fuqarolarga saylov huquqi berildi, ovoz berish bevosita, teng,
umumiy va yashirin edi. Benesh hukumati milliy birlashuvini o’zining asosiy
tamoyili deb e’lon qildi.
«Yuksak darajada mustahkamlash va chexoslovak
davlatining konsolidatsiyasi»— E. Benesh o’zining asosiy vazifasini shunday
ta’rifladi.
1925—1929-yillar sanoat ishlab chiqarishining
yuksalishi bilan belgilandi, chex burjuaziyasi mamlakatdagi o’z hukmron
holatini mustahkamladi. Sanoat ishlab chiqarishi jadal o’sib, 1929-yilda
urushdan oldingi darajadan 20 foizga ortib ketdi. Mehnatkashlarning
ahvoli ham yaxshilandi. Bu yutuqlarning barchasi 1929—1932-yillardagi jahon
iqtisodiy inqirozi sababli yo’qqa chiqdi. Sanoat ishlab chiqarish hajmi 60
foizgacha kamaydi. Ko’plab mayda korxonalar xarob bo’iib, ularning mol-mulklari
sotib yuborildi, ishsizlar soni 1 mln. kishiga yetdi. Dehqon xo’jaliklari ham
xaroblikka uchrab, ularning mol-mulkini yirik burjuaziya arzimagan bahoda sotib
olardi. Mamlakatning moddiy ahvoli keskin yomonlashdi. Ishchi-xizmatchilarning
ish haqi 50—60 foizga pasaydi.
Jahon iqtisodiy inqirozi mamlakatdagi barcha
ziddiyatlarni, eng avvalo milliy ziddiyatlami yangicha kuch bilan namoyon etdi.
Evropadagi boshqa davlatdagi    kabi
30-yillarda Chexoslovakiyada ham fashistik harakat faollashdi.
Birinchi fashistik tashkilotlar mamlakatda 1926-yildayoq vujudga kelgan
edi, lekin ularning ochiq chiqishlari Gitler 1933-yili hokimiyat tepasiga
kelgandan so’ng yuz berdi. 1933-yil yozidayoq G. Genlayn boshchiligidagi
sudetlik natsional sotsialistlar Sudet viloyatining Chexoslovakiyadan
ajratilishini va Germaniyaga berilishini talab qilishdi.
Bu hol mamlakat hukumatini tashqi siyosatda
muhim qadam tashlashga — Sovet Ittifoqini
tan olishga va u bilan diplomatik munosabatlar o’rnatishga majbur etdi.
1934-yil iyunida Chexoslovakiya bilan SSSR o’rtasida diplomatik munosabatlar o’rnatildi,
savdo shartnomasi va kredit bitimi tuzildi.
Gitlerchilar tahdidi o’sayotgan vaziyatda SSSR
va Fransiya o’zaro yordam haqida ikkiyoqlama shartnoma tuzdi. Xuddi shunday
shartnoma Chexoslovakiya bilan Fransiya o’rtasida ham imzolandi. 1935-yil
martida gitlerchi hukumatning umumiy harbiy majburiyatni joriy etganligi
Chexoslovakiya hukumatini SSSR bilan ham shunday shartnoma imzolashga majbur
qildi. Har ikki shartnomada ham Yevropadagi uchinchi davlat ittifoqchiga hujum
qilganda darhol yordam ko’rsatish shartligi qayd etilgan band bor edi. Bu
shartnomalarning matnlari o’xshash bo’lib, faqat sovet-chexoslovak shartnomasiga
E. Beneshning talabi bo’yicha Fransiya o’z yordami haqida maium qilgan
holatdagina SSSR tomonidan Chexoslovakiyaga ko’mak berilishi haqidagi band kiritilgandi. Ushbu band uch yildan so’ng
Chexoslovakiya taqdirida mash'um rol o’ynadi. Fransiya yordam berishdan bosh
tortgach, Sovet Ittifoqining aralashuvi
masalasi ham avtomatik ravishda ko’tarilmadi.
1935-yilgi saylov yakunlari mamlakat
yaxlitligining boig’usi muammolari haqida xatarli ogohlantirish bo’ldi.
Sudet-nemis partiyasi ovozlar soni bo’yicha ikkinchi bo’lib, katta yutuqqa
erishdi. Bu partiyaga 1.240 ming saylovchi ovoz berdi. Natijada Sudet-nemis
partiyasi deputatlar palatasida 44 mandatga ega bo’ldi, agrar partiya 45 ta
mandat oldi. Bir necha partiyalar, jumladan, Sudet-nemis partiyasi asosida
tuzilgan hukumatga agrar partiya vakili M. Godja boshchilik qildi.
1938-yil aprelida Sudet-nemis partiyasi qurultoyida Sudet viloyatiga «muxtoriyat» berish talabi ilgari
surildi. Germaniya ushbu talabni quvvatlash uchun 1938-yil mayidan o’z
qo’shinlarini Chexoslovakiya chegarasi tomon surdi. O’z navbatida
Chexoslovakiya ham qurolli kuchlarni kuchaytirish choralarini ko’rdi.
Hukumat barcha ozchilik millatlarga to’liq
teng huquqlilik berilgan, mahalliy va umumdavlat boshqaruv idoralarida mutanosib vakillik belgilangan reja
bilan chiqdi. Davlat apparatini qayta tashkil etishga hamda ozchilik
millatlarga milliy madaniyatni va iqtisodiyotni rivojlantirish uchun maxsus zayomlar berishga qaror qilindi.
Lekin bu harakatlar kechikkan bo’lib chiqdi.
tva Fransiya vositachi llkni ° tashga hamda urush xavfini yo’qotishga
qaror qildi. Chexoslovakiya Gitlerni tinchlantirish siyosatidagi muhim bo’g’inlardan
biri edi. 1938-yil 18-iyunidayoq Germaniyada Chexoslovakiyani tor-mor
etish va yo’q qilishning shartli ravishda «Gryun» deb nomlangan
operatsiyasi rejasi tayyorlangan edi. Bu ish uchun faqat vaqt kerak edi.
Chexoslovakiya Avstriyadan so’ng tinchlantirish rejalarini amalga oshirish
uchun Angliya va Fransiya Germaniyaga berishni istagan ikkinchi qurbon bo’lishi
kerak edi.
Angliya va Fransiya
vakillari chexoslovak hukumatini fashistlarga
yon berishga har tomonlama undashdi. 19-sentabrda Angliya Bosh vaziri N.
Chemberlen va Fransiya Bosh vaziri E.
Dalade prezident E. Beneshga aholisining yarmidan ko’pi nemislar bo’lgan
viloyatlarni Germaniyaga berishni tavsiya
etishdi. Shu tariqa Angliya va Fransiyaning Chexoslovakiyaga Germaniya
tomonidan xavf tug’ilgani munosabati bilan qilgan barcha harakatlari aslida
agressorni emas, uning qurbonini jilovlash uchun intilishlarga aylandi. London va Parij fashistik reyx bilan
Chexoslovakiyaning mavjudligi bahonasida til topishishga harakat
qilishdi.
M. Godja boshchiligidagi
chexoslovak hukumati ingliz-fransuz
tavsiyalariga rozi bo’ldi. Biroq bu chexoslovak xalqining qizg’in noroziligini uyg’otdi. 1938-yil 22-sentabrda
Pragada ko’pming kishilik namoyish bo’lib o’tdi. Namoyishchilar Godja
hukumatining iste’fo berishini va umumiy safarbarlik e’lon etilishini talab
qilishdi. Xuddi shu kuni umumiy ish tashlash ham boshlandi. Godja hukumati
iste’foga chiqdi, general Sirovning yangi hukumati umumiy safarbarlik
e’lon qildi va qo’shinlarni chegara rayonlaridan olib ketishdan bosh tortdi.
General Sirovning qafiyligi shu bilan
izohlanadiki, Pragada «o’ta zarur holatda SSSR Fransiyaga bog’liqsiz ravishda
Chexoslovakiyaga yordam berishi mumkin»ligi haqida xabar olingandi. Bu
Chexoslovakiya kommunistlarining rahbari K. Gotvald orqali uning shaxsiy
so’roviga javoban Stalinning prezident Beneshga bildirgan bayonoti edi. Bunday
yordam uchun faqat bitta shart — chexoslovak hukumatining yordam haqida iltimos
bilan murojaat qilishi kerakligi aytilgandi. Biroq bunday murojaat qilinmadi.
Benesh Sovet Ittifoqi bilan birgalikda
mamlakatni qutqarishdan ko’ra G’arb davlatlarining fashistlar bilan til
biriktirib chiqaradigan qarorini itoatkorona kutishni afzal ko’rdi. 29—30-sentabrda
Myunxendagi konferensiyada Chexoslovakiyaga Sudet viloyatini Germaniyaga,
boshqa ayrim hududlarini Polsha va Vengriyaga berish taklif qilindi.
Chexoslovakiya hukumati bu taklifni qabul qilishga majbur bo’ldi. 1938-yil
1-oktabrda Germaniya qo’shinlari Sudet viloyatiga kirdi va u fashistik
reyxning bir qismiga aylandi. Benesh
Gitlerning talabiga ko’ra iste’foga chiqdi va chet elga ketdi. Gaxa prezident
bo’ldi. Lekin Chexoslovakiya fojiasi bu bilan tugamadi.
1939-yil 15-martda german qo’shinlari
Chexoslovakiya hududiga bostirib
kirdi. Xuddi shu kuni Praga, Chexiya, Moraviya fashistlar tomonidan ishg’ol
etildi. Chexoslovak armiyasi tarqatib yuborildi, uning qurol-aslahasi german
vermaxti qo’liga, butun oltin zaxirasi esa german xazinasi yertoiasiga o’tdi.
Qo’shnisining shunday og’ir ahvolidan foydalangan
holda Vengriya Slovakiyaning katta qismini va Karpatorti Ukrainasini,
Polsha Teshin rayoni va Slovakiyaning ikki
rayonini bosib oldi. Angliya va Fransiya o’zlarining Chexoslovakiya
oldidagi majburiyatlarini unutib, fashistlarning bu ishini tabiiy deb qabul
qilganicha amalda hech qanday javob qaytarishmadi. Faqat SSSR hukumati
chexoslovak davlatining tugatilishiga qarshi qafiy norozilik bildirdi, biroq bu
e’tiborga olinmadi. Biroz vaqt o’tganidan so’ng Chexoslovakiya o’rnida german
reyxi tarkibidagi Bogemiya va Moraviya protektoratlari tashkil etilishi e’lon
qilindi.
Qisqacha mazmuni
•   1920-yil — mustaqil Chexoslovakiya davlatining tashkil topishi;
•   Birinchi prezident Tomash Masarik — liberal ijtimoiy
islohotlarning o’tkazilishi. Mamlakatda tinchlik va milliy bahamjihatlikning o’rnatilishi;
•   1920-yil — mamlakatning demokratik konstitutsiyasi qabul qilinishi;
•   1925—1929-yillar— sanoat ishlab chiqarishining yuksalishi, boshqa
tarmoqlar ishlab chiqarishining o’sishi;
•   1929— 1932-yillar — jahon iqtisodiy
inqirozining salbiy ta’siri — mayda korxonalar va dehqon xo’jaliklarining
sinishi, ishsizlik;
•   1926-yil — mamlakatda dastlabki fashistik tashkilotlarning
tashkil etilishi va ulaming 1933-yildan faol-lashuvi;
•   1934-yil — SSSR, Fransiya bilan diplomatik aloqalar o’rnatilishi;
•   Gitlerning «Gryun» rejasi — Chexoslovakiyani yo’qotish;
•   1938-yil 1-oktabr— Sudet viloyatini gitlerchi qo’shinlar ishg’ol qilishi.
Beneshning iste’foga chiqishi;
1939-yil 15-mart — Chexoslovakiyaning gitlerchi Germaniya tomonidan
bosib olinishi va uning hududi o’rnida Bogemiya hamda Moraviya
protektoratlarining tashkil etilishi.
26-§. 1918-1939-YILLARDA YUGOSLAVIYA
Bolqon yarim oroli Birinchi jahon
urushining detonatori bo’ldi. 1914-yil 28-iyunda Bosniya-Gersegovina
poytaxti Sarayevoda yangragan o’q ovozlari amalda Birinchi jahon urushining
muqaddimasiga aylandi. Bu hudud turli manfaatlar — davlatlarning ta’siri
doirasi uchun kurashi, milliy-ozodlik harakati, Bolqon yarim orolida yashovchi
har xil millatlarning o’zaro kurashi to’qnashgan chorraha edi. Avstriya-Rossiya qarama-qarshiliklari uzoq vaqt
mobaynida Bolqondagi siyosiy kurashning o’zagi bo’lib keldi.
Avstriya Xorvatiya va Sloveniyani bosib olib,
o’z kapitalini zo’r berib joriy etgan holda uzoq davr davomida bu yerlar
aholisini nemislashtirishni olib bordi. Avstriya 1878-yili Bosniya-Gersegovinani, Serbiyadan tashqarida joylashgan eng
katta serb yerlarini zabt etdi va bu bilan serblarning butun serb yerlarini
birlashtirish hamda dengizga chiqish umidlarini yo’q qildi. Avstriya 1908-yilda
bu hududlarni bosib oldi.
Germaniya va Avstro-Vengriyaning rejalari bo’yicha
Bolqon «Buyuk nemis makoni»ga aylanishi
shart edi hamda Germaniya shu orqali Shimoliy dengizdan Fors qo’ltig’igacha
bo’lgan yo’lni o’ziga ta’minlashi mumkin bo’lardi.
Rossiya Bolqonda Germaniya va
Avstro-Vengriyaga qarshi turardi. U rus-turk urushlarida uch marta g’alaba
qozonib, Bolqonning turk istibdodidan xalos bo’lishida asosiy rol o’ynadi hamda
bu hududda ulkan ommaviy shuhrat
qozongandi. Ayniqsa, Rossiyaning Serbiya bilan bog’liqligi kuchli edi. Umumiy
din pravoslavlik do’stona aioqalarni mustahkamlab, ularni birodarlarcha
munosabatlar darajasiga ko’tarardi.
Serbiyada hukmron yuqori doiralar guruhlari —
Rossiyaga ergashish tarafdorlari — Karageorgievichlar hamda Avstro-Germaniyaga
ergashish tarafdorlari— Obrenovichlar o’rtasidagi shafqatsiz kurash deyarli yuz
yil davom etdi. 1903-yil 11-iyundagi saroy to’ntarishi natijasida
Obrenovichlar ag’darib tashlandi va ularning butun nasl-nasabi yo’q qilindi. Kara-Georgiyning
nevarasi — Pyotr Serbiya qiroli bo’ldi. Shu vaqtdan boshlab Serbiya butun
Bolqon xalqlarining chet el hukmronligiga qarshi milliy-ozodlik uchun kurashi
yo’lboshchisiga aylandi.
1912-yili Rossiya
tarkibiga Serbiya, Bolgariya, Gretsiya va Chernogoriya kirgan Bolqon ittifoqini tuzishga
muvaffaq boiadi. Xuddi shu yili
ittifoqning birlashgan qo’shinlari Turkiyani qaqshatqich magiubiyatga
uchratishdi. Natijada Turkiya Bolqon yarimorolidan quvib chiqarildi va
Konstantinopol (Istambul) joylashgan kichik hududnigina saqlab qoldi.
Urush natijasida Serbiya o’z hududini
kengaytirib, Bolqon yarim orolidagi eng
yirik davlatga aylandi. 1913-yili Avstro-Vengriya Bolgariyaning Serbiyaga hujum
qilishini qo’zg’ashga erishdi.
Serblar g’alaba qozonishdi va Buxarest shartnomasiga ko’ra (1913-yil
10-avgust) Makedoniyaning katta qismi
Serbiyaga o’tdi. Germaniya va Avstro-Vengriya javob zarbasi berishga
hamda Serbiyani erishilgan yutuqlaridan mahrum etishga qaror qilishdi. Serblar
qahramonlarcha qarshilik ko’rsatishdi va 1915-yili Bolgariya Germaniyaga qo’shilgandan keyingina Serbiya bosib
olindi. Serb armiyasining bir qismi rus qo’shinlariga qo’shilib, urushni
g’alabali yakungacha davom ettirishdi.
  XIX asr oxirida serb milliyozodlik harakatining ko’p sonli guruhlari
orasida muhandis Nikolo Pashich (1845—1926) boshchiligidagi radikallar
partiyasi ajralib turardi. Pashich Avstro-Vengriyaning murosasiz dushmani edi.
Serbiya Avstriya qo’shinlari tomonidan bosib
olinganidan so’ng grek hukumati N. Pashichga (bu paytda u hukumatga boshchilik
qilardi) va butun serb hukumatiga Korfu orolida siyosiy boshpana berdi. Bu
yerga barcha janubiy slavyanlarning
vakillari slavyan xalqlarining yagona fronti
uchun kurashda qatnashish maqsadida yig’ila boshlashdi. 1917-yil
30-iyul kuni N. Pashich va xorvatlar yo’lboshchisi Ante Tmmbich (1868—1938) pakt («Korfu pakti») imzolashdi.
Bu paktda serblar, xorvatlar, slavenlar, chernogoriyaliklar birlashishi
lozim bo’lgan Janubiy slovyanlar qirolligi tashkil etilganligi e’lon qilindi.
Karageorgievichlar sulolasi vakili qirol bo’lishi, lekin qirollik demokratik
konstitutsiyaga ega bo’hshi, xalqlar esa mahalliy
muxtoriyat olishi shart edi. 1917-yil 11-avgustda paktga
Chernogoriya vakillari qo’shilishdi, 1918-yil 1-dekabrda esa barcha
yirik janubiy slavyan xalqlari vakillari Belgradda «Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi» tashkil
etilganligi haqida e’lon qilishdi (Serbiya va Chernogoriya 1918-yil
24-noyabrda bitta davlatga birlashdi va yagona delegatsiya bo’lib qatnashdi).
Karageorgievichlar vakili Aleksandr qirol etib saylandi.
Fransiya va Angliya
yangi janubiy slavyanlar davlati g’oyasini
qo’llab-quvvatladi. Fransiya bo’lg’usi davlatni Kichik Antanta tuzishga jalb
etishni va o’zining Yevropada gegemonlik roliga da’volarida ittifoqchi qilib
olishni mo’ljallardi. Anghya esa
Yugoslaviyani o’zining Bolqonda siyosatini o’tkazish vositasiga aylantirish va
uning yordamida Hindistonga boruvchi yo’larining ishonchli soqchilari
boia oladigan davlatlar zanjirini yaratish niyatida edi. Angliya Kiprni egallab olgan, bu yerda qudratli
harbiy-dengiz va harbiy-havo bazasi joylashgandi. Bu Bolqonda hal qiluvchi
rolni o’ynashga imkon berardi. Gretsiya ham Angliyaning
ittifoqchisi edi va Angliya kelgusida Bolqonda uch hudud — Kipr — Gretsiya — Yugoslaviyadan iborat strategik
tizimni bunyod etib, o’zining Sharqiy o’rta Yer dengizidagi hukmronligini
ta’minlashni mo’ljallardi.
Yugoslaviyani barpo etish g’oyasi hech kimda
qarshihk uyg’otmasdi va Versaldagi tinchlik
sulhlari bo’yicha qirollikning chegaralari belgilandi. Uning maydoni 248
ming km. ni, aholisi 15 mln. kishini (1921-yilgi maiumotlar bo’yicha) tashkil
etardi. Yangi davlat aholisining 40 foizi serblardan iborat bo’ldi.
Serblar, xorvatlar va
slovenlar qirolligi janubiy slavyan xalqlari — serblar, xorvatlar, slovenlar,
makedoniyaliklar, chernogoriyaliklar
birlashgan ko’p millatli davlat edi. Bu xalqlar til bo’yicha juda yaqin va
bir-birini oson tushunadi. Lekin avval turli davlatlar bo’lgani bois har xil
sharoitlarda rivojlanishgan. Ularning har birida o’z odatlari, adabiyoti va
san'ati shakllandi. Ular diniy e’tiqodi bo’yicha ham farqlanardi: aholining 49
foizi pravoslavlar (serblar, chernogoriyalik
va makedoniyaliklar), 37 foizi — katoliklar (xorvatlar va ko’pchilik slovenlar),
11 foizi — musulmonlar (Bosniya va Gersegovinada yashovchi serblar), 1,6 foizi
— protestantlar (slovenlar) edi.
Davlat mavjudligi
boshlanishidanoq murosasiz qarama-qarshiliklar borligi namoyon bo’lib, siyosiy, ijtimoiy va
millatlararo zaminda keskin
ziddiyatlar boshlandi. Serb moliya-sanoat doiralari, davlat amaldorlari
mamlakatda Serbiya gegemoniyasini o’rnatishga intilib, kuchli markazlashgan
davlat hokimiyati uchun kurashardilar. Serblar, xorvatlar va slovenlar
qirolligi ularning nazarida Serbiyaning
kengaytirilgan ko’rinishi edi. Serb zobitlarining «Oq qo’l» yashirin
tashkilotiga tayangan holda serblar qirolning yordami bilan davlatdagi
barcha mas'uliyatli vazifalarga o’z vakillari qo’yilishiga erishib, serb bo’lmagan
xalqlar o’rtasida o’z hukmronliklarini ta’minlashdi. Bu beboshlik boshqa barcha
xalqlarda javob reaksiyasini uyg’otdi.
Javob tariqasida barcha milliy o’lkalarda
millatlararo ziddiyatlar boshlandi. Kurash davlat tuzumining haddan ziyod
markazlashtirilishiga, serb yo’lboshchilarining suiiste’molchiligiga qarshi
olib borildi. Xorvatlar, chernogoriyaliklar va slovenlar avtonom huquqlar
berilishi hamda markaziy hukumat huquqlari cheklanishi uchun kurashdi. Qirol va
Nikolo Pashich hukumati o’z va’dalaridan birontasini ham bajarmadi. Shu tufayli
1918-yil dekabridayoq Xorvatiya, Chernogoriya, Voevodina va boshqa joylarda
qonli to’qnashuvlar yuz berdi. 1919-yil bahorida temiryo’lchilar,
shaxtyorlar va boshqa sanoat tarmoqlari ishchilarining qudratli ish tashlash
harakati avj oldi. Qishloqlarda yerning
xususiy mulk sifatida berilishi asosiy talabi bo’lgan dehqonlar harakati
qizg’in rivojlandi. Bu ziddiyatlar qirollikdagi vaziyatni beqarorlashtirib,
siyosiy inqirozlarga olib keldi va hukumat
almashuvlarini keltirib chiqardi. Davlat mavjudligining birinchi 10 yili
davomida 27 ta hukumat almashdi.
Hukumat mamlakatdagi barcha xalqlarning serb
millatchio’rnatilishlari zo’ravonligiga qarshi umumdavlat ozodlik kurashiga
aylanib ketishi xavfi bo’lgan, tobora kuchayib borayotgan siyosiy harakatni kuch
ishlatish orqali to’xtatishga qaror qildi. Harakat qatnashchilariga nisbatan
shafqatsiz jazo choralari ko’rildi. Ayniqsa, Xorvatiya avtonom respublikasi
tashkil etilishini talab qilayotgan Xorvatiya dehqonlar partiyasi qattiq ta’qiblarga
duchor qilindi. Vaziyat 1921-yil 28-iyundan so’ng, mamlakatning markazlashgan
tizimini mustahkamlovchi konstitutsiya qabul qilingandan keyin yanada
keskinlashdi. Xorvatlar va boshqa xalqlar Korfuda qabul qilingan deklaratsiya
bajarilishini hamda ularga tenghuquqlilik berilishini talab qilishdi. Serb
burjuaziyasi esa hokimiyatni qoidan chiqarishni istamasdi.
Serb yo’lboshchilari so’nggi choralarni qoilay
boshlashdi. 1928-yili Skupshina yig’ilishida
Xorvatiya dehqonlar partiyasi yetakchisi Radich oidirildi. Mamlakatni
qudratli norozilik harakati qamrab oldi. Harakat serblar bilan boshqa butun
mamlakatning qarama-qarshi chiqishiga aylandi. Parlament inqirozi davlat
inqiroziga aylandi. Qirol Aleksandr oldinroq zarba berishga qaror qilib, harbiy
to’ntarishni amalga oshirdi. U 1929-yil 6-yanvarda Skupshinani tarqatib,
konstitutsiya amal qilishini to’xtatdi va barcha siyosiy partiyalarni
ta’qiqladi. General P. Jivkovich boshchiligida tuzilgan hukumat harbiy diktatura tartibotini
o’rnatdi.
Mamlakatda davlat hokimiyatini
markazlashtirish kuchaydi. Qirol majburiy choralar bilan ayrim xalqlar va viloyatlaming milliy hamda tarixiy
xususiyatlarini yo’q qilishga harakat qildi. Uning dekreti bilan
serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi Yugoslaviya deb qayta nomlandi
(1929-yil 3-oktabr). Bu aslida buyuk
serbchilik siyosatini kuchaytirish uchun niqob edi. Mamlakat tarixiy
shakllangan milliy chegaralarini hisobga olmagan holda hududiy tamoyil bo’yicha
bo’lingan edi.
Qirol yangi tartibotga qonuniylik baxsh etish
uchun 1931-yil sentabrida Yugoslaviyani konstitutsiyaviy mamlakat deb
e’lon qildi va 1931-yil 3-oktabrda yangi konstitutsiya kuchga kiritildi.
Yangi konstitutsiya bo’yicha qirol davlat
byudjetini belgilar, qonunlar chiqarar, konstitutsiyani o’zgartirishi
mumkin edi. Hukumat xalq oldida emas, qirol oldida javobgar edi, zero,
hukumatni qirol tayinlardi. Parlamentga saylovlar ochiq ovoz berish orqali o’tkazilardi.
1931-yil 8-noyabrda yangi konstitutsiyaga muvofiq Skupshinaga
saylovlar bo’lib o’tdi. Unda faqat deputatlikka nomzodlarning hukumat ro’yxati
taqdim etilgandi. Boshqa barcha partiyalar ovoz berishda qatnashishdan bosh
tortib, saylovlarni boykot qilishdi.
Saylangan yangi «hukumat» deputatlari keyinroq Yugoslav milliy partiyasi nomini
olgan partiyani tuzishdi.
Diktaturaning siyosiy manevrlari muxolifatning
kuchayishini bartaraf
etolmadi. Ayrim partiyalar diktaturani qoralab chiqishdi, demokratiya tiklanishini, mamlakat
federativ asoslarda qayta qurilishini talab qilishdi. Repressiyalar, qamoqqa olishlar
va siyosiy terrorning yangi to’lqini yuz berdi, lekin bu mamlakatdagi ahvolni
barqarorlashtirmadi. Aksincha, ish qizg’in namoyishlargacha borib yetdi. Bu ayniqsa talabalar orasida avj oldi. Dehqonlar
kurashi 1932-yilda hukumat va jandarmeriya bilan ochiq qurolli to’qnashuvlarga,
1932-yil kuzida esa Xorvatiyada partizanlar urushiga aylandi. Ommaviy
chiqishlar diktatura rejimiga qarshi umummilliy harakatga aylandi.
Yugoslaviyada vaziyat keskinlashganidan qo’shni
mamlakatlar — Italiya, Vengriya va Avstriya
foydalandi. Ularning hududida millatchi-separatchilarning — Ant
Pavelich (1889—1959) boshchiligidagi ustashlarning (xorvat fashistlari)
qurolli bo’linmalari tashkil etildi. Bu tashkilot, shuningdek «Ichki makedon
inqilobiy tashkiloti» Yugoslaviya hududida terrorchilik kurashini olib
borishdi.
Yugoslaviya tashqi
siyosatda Fransiyaga tayanishga intildi.
1920-yili Chexoslovakiya bilan Vengriyaga qarshi yo’naltirilgan shartnoma
tuzildi. Xuddi shunday shartnomalar Vengriya va Bolgariyaga qarshi Ruminiya
bilan ham tuzildi. Shu asosda Kichik Antanta tarkib topib, Fransiya bilan
shartnoma imzolanishidan so’ng uzul-kesil rasmiylashtirildi.
1934-yil fevralda Italiya, Vengriya va
ularga qo’shilgan Bolgariya tomonidan dushmanlik harakatlari kuchayganligi tufayli Yugoslaviya,
Ruminiya, Turkiya va Gretsiya qo’shilgan Bolqon pakti tuzilishiga erishdi.
Yugoslaviya fashistlar ekspansiyasi
xavfi tufayli Fransiya bilan o’z munosabatlarini mustahkamlashga intildi. Qirol
Aleksandr xuddi shu maqsadda 1934-yil 9-oktabrda rasmiy tashrif bilan
Marselga keldi. Tashrif chog’ida unga suiqasd uyushtirildi va qirol halok bo’ldi.
Bu terrorchilik ishi «Tevton qilichi» operatsiyasi nomini olgan edi.
Qirol Aleksandr oidirilganidan so’ng
Yugoslaviya taxtini uning Pyotr II sifatida toj kiydirilgan 11 yoshli o’g’li
egalladi. Shahzoda Pavel regenti etib tayinlangan yangi qirol hokimiyat
tepasiga kelgach, Yugoslaviyaning ichki va tashqi siyosat yo’nalishi jiddiy o’zgardi.
Ichki siyosatda xorvat muxolifatiga birmuncha yon berishlar amalga oshirildi.
Tashqi siyosatda esa Germaniya va Italiya bilan asta-sekin yaqinlashish yo’li
qabul qilindi. Ayni paytda avtoritar shaxsiy hokimiyatni mustahkamlash uchun «Yoshlar
vatanparvarlik jamg’armasi» terrorchi-fashistik tashkilot tuzildi.
Buyuk serbchi unsurlar
ham faollashdi. «Oq qo’l» zobitlar
tashkilotiga mansub reaksion guruhlar fitnachilik va terrorchilik faoliyatini
kuchaytirdi. Qirol hokimiyatining va buyuk
serbchilik g’oyalarining mutaassib tarafdori Draje Mixaylovich (1893—1946)
boshchiligida buyuk serbchi tashkilot bo’linmalari — chetniklar tashkil
etildi. Chetniklar serblar yashamaydigan viloyatlar, birinchi navbatda Xorvatiya va Makedoniya aholisini terror qilgan
serb millatchilarining hujumkor bo’linmalari bo’lib qoldi.
1935-yil 5-maydagi Skupshinaga saylovlar vaziyatning keskinlashuviga kuchli turtki berdi. Ovozlarning
60 foizini hukumat ro’yxati, 34 foizini muxolifat oldi. Lekin bu ko’pchilikka
tayangan hukumat beqaror edi. Uni asosan o’ta o’ng reaksion unsurlar qo’llab-quvvatlardi.
Mamlakat ichida har qanday tayanchdan mahrum
bo’lgan qirol hokimiyati tashqi tayanchni fashistik Germaniyadan topishga qaror
qildi. 1934-yili Germaniya bilan savdo konvensiyasi tuzildi va bu tashqi
savdo aylanmasining deyarli chorak qismi
Germaniya hissasiga tegishli bo’lishiga olib keldi. German kapitali
Yugoslaviyaga faol kirib borib, xom ashyo manbalari va sanoat tarmoqlarini egallab ola boshladi. Belgradda tabiiy boyliklar
ishlanishini mablag’ bilan ta’minlash uchun maxsus german banki ochildi.
Yugoslaviya 1937-yili
Italiya bilan savdo bitimini, 1937-yil yanvarida «abadiy do’stlik» haqidagi shartnomani
imzoladi. Bu shartnomalar Kichik
Antantaning ahamiyatiga putur yetkazib, Yugoslaviya bilan Fransiya va Angliya o’rtasida uzoqlashuvga olib keldi. Avstriya
(1938) va Chexoslovakiya (1939) bosib olinganidan so’ng Germaniyaning
Yugoslaviyaga ta’siri yanada kuchaydi. Yugoslaviya sanoatiga sarflangan
mablagiarning katta qismini tashkil etuvchi Avstriya kapitallari endi
Germaniyaga o’tdi. Germaniya Avstriyani bosib olish bilan yugoslav tashqi
savdosining yirik bozorini ham egalladi. Germaniya uchun muhim strategik ahamiyatli
Vena — Belgrad — Istambul yo’lining qurilishi qizg’in olib borildi.
1939-yil sentyabrida
boshlangan Ikkinchi jahon urushi Yugoslaviyaning hukmron doiralari oldiga
Germaniyaga munosabat haqidagi
murakkab masalani qo’ydi. Yugoslaviya
Germaniya uchun nafaqat xom ashyo va oziq-ovqat manbai, balki Yaqin Sharqdagi, Sovet Ittifoqi va Afrikadagi bo’lg’usi
bosqinchilik rejalarining platsdarmi sifatida
ham ulkan strategik ahamiyatga ega edi. Germaniya Yugoslaviyaga Gretsiya hisobidan Egey
dengiziga chiqish, Saloniki
porti va Vardar vodiysini
berishni va’da qilib, uni urushga jalb etish umidida edi.
Qisqacha mazmuni
•   Bolqon yarim oroli — turli
mamlakatlar iqtisodiy va
siyosiy manfaatlarining to’qnashuv joyi;
•   1878 yildan -
Avstriya tomondan Xorvatiya,
Sloveniya, Bosniya-Gersegovinaning bosib olinishi;
•   Germaniya va Avstriya rejalari —
Bolqonda «buyuk nemis makoni»ni barpo etish;

•  1912-yil — Bolqon ittifoqining (Serbiya, Bolgariya, Gretsiya va Chemogoriya)
tuzilishi. Bolqon oroli Turkiyadan ozod qilindi;
•  1915-yil — Serbiyaning Bolgariya tomonidan bosib olinishi;
•  1917-yil - «Korfu pakti» — Yugoslav qirolligi tuzilganligi haqida e’lon qilindi;
•  1918-yil dekabr— Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi e’lon
qilindi;
•  tuzilgan daviatda Serbiyaning gegemonlik uchun kurashi. Millatlararo
zamindagi ziddiyatlar;
•  hukumatdagi inqiroz (10 yilda 27 ta hukumat almashdi);
• 1921-yil — Serbiya boshchiligida markazlashgan
boshqaruvni mustahkamlovchi konstitutsiya qabul qilindi;
•   1921— 1929-yillar — tenghuquqlilik uchun kurash;
•   1929-yil 6-yanvar — harbiy to’ntarish, harbiy diktatura tartiboti o’rnatildi.
Mamlakat Yugoslaviya nomini oldi;
•   1931 -yil 3-oktabr — mamlakatning yangi konstitutsiyasi;
•  muxolifatning federatsiya e’lon qilinishini talab
etishi. Repressiyalar;
•  1
934-yil — qirol Aleksandming
o’ldirilishi, tashqi siyosiy yo’nalishning o’zgarishi — Germaniya va Italiya
bilan ittifoqqa intilish;
•  1937-yil — Germaniya bilan «abadiy do’stlik» haqida shartnomaning imzolanishi.
27-§. 1918-1939-YILLARDA BOLGARIYA
Birinchl jahon urushida Bolgariya
Germaniyaning ittifoqchisi bo’lgan edi. Shoh Ferdinand
(1861—1948, 1887-yildan 1918-yilga qadar hukm surgan) avstriyalik Koburgskiylar xonadoni vakili
bo’lgani holda mamlakatni ushbu umidsiz urushga tortdi.
1918-yil sentabrida birlashgan ingliz-fransuz-serb qo’shinlari
Makedoniyada bolgar-nemis qo’shinlarini tor-mor qildi va 1918-yil 29-sentabrda bolgar hukumati sulh haqidagi hujjatni
imzolab, taslim bo’ldi. Bolgariya urushdan chiqdi. Shoh Ferdinand o’z o’gii
Boris foydasiga taxtdan voz kechdi va Boris 1918-yildan 1943-yilgacha
hukmronlik qildi.
1919-yil 27-noyabrda Parij yonidagi Neyi
shaharchasida g’olib davlatlar
bilan shartnoma imzolandi. Bu shartnoma bo’yicha Bolgariya avval Egey dengiziga
chiqish imkonini bergan hududlaridan mahrum bo’ldi. Janubiy Dobrudja Ruminiyaga, hududning bir qismi Yugoslaviyaga o’tdi. Bolgariyaga
faqat 20 ming kishilik armiya saqlashga ruxsat berildi, havo flotiga ega
bo’lish man etildi. Bolgariyaga 2,5 mlrd. frank reparatsiyalar to’lash majburiyati yuklatildi. Shu sababli mamlakatning butun
moliyaviy-xo’jalik faoliyati xalqaro reparatsion komissiya nazoratiga bo’ysundirilgan
edi.
Shoh Ferdinand Bolgar ziroatchilik xalq
ittifoqi (BZXI) yo’lboshchisi Aleksandr
Stamboliyskiyni qamoqdan
chiqarishga va unga hukumatni topshirishga majbur bo’ldi. BZXI uch yil
davomida hokimiyatni egallab turdi.
1923-yil 22-mayda xalq kengashiga
saylovlar bo’lib, kompartiya va
BZXI birgalikda barcha ovozlarning 75 foizini
olishdi. Bu teran iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy o’zgarishlarga imkon
beruvchi yangi siyosatni shakllantirish uchun
yetarli edi. Biroq yirik moliya burjuaziyasi saylovlar natijasidan cho’chigan
holda davlat to’ntarishini amalga oshirishga
qaror qildi. 1923-yil 9-iyunda A. Stamboliyskiy hukumati ag’darildi, Stamboliyskiyning o’zi o’ldirildi,
kasaba uyushmalari va ishchi tashkilotlari tarqatib yuborildi.
Hokimiyat tepasiga Aleksandr
Sankovning (1879—1959) fashistparast
hukumati keldi. 1923-yil sentabrida ishchi dehqonlarning
sentyabr qo’zg’olonini tor-mor etgan A.Sankov hukumati mamlakatdagi barcha
demokratik va vatanparvar kuchlarga shafqatsiz repressiyalar
yog’dirdi.
Sankov o’z terrorini haddan ziyod oshirib
yubordi va shoh Boris uni boshqa vakilga — A.Lapchevga
almashtirishga majbur bo’ldi. Yangi hukumat umumiy avf e’lon
qilib, qator siyosiy partiyalar ishini tiklashga va parlamentda muxolifat
tuzishga ruxsat etib, mamlakatdagi vaziyatni birmuncha yumshatdi.
Natijalar siyosiy hayotda o’z aksini topdi. 1931-yilgi
saylovlarda Xalq blokiga birlashgan
muxolifatchi partiyalar ishonchli g’alabaga erishdilar. Mamlakatda keng
ishchilar harakati boshlandi. Ish tashlashlar oqimi o’tkazildi, ularning
ba’zilari siyosiy mazmun kasb etdi. Harakatga askarlar ham jalb qilindi. Reaksion kuchlar 1934-yil 19-mayda yana davlat to’ntarishini amalga oshirishdi.
Bolgariyada harbiy diktatura o’rnatilib, unga general K. Georgiev boshchilik
qildi. Yangi hukumat barcha siyosiy partiyalarni ta’qiqlab, kasaba
uyushmalarini qonundan tashqari deb e’lon qildi. Georgievdan keyingi hukumatlar
uzoq faoliyat ko’rsatmadi va siyosatga o’zgarishlar kiritishmadi.
30-yillar oxirida
Bolgariya tashqi siyosatda fashistik Germaniya va uning ittifoqchilari bilan tezda yaqinlashdi. German
kapitali mamlakat iqtisodiyotiga faol kiritila boshlandi. 1939-yili Bolgariya
importining 65% i Germaniya hissasiga to’g’ri keldi. Holbuki, Angliyaning
hissasi 1,2% dan iborat edi.
Qisqacha mazmuni
•   Birinchi jahon urushida Bolgariya — Germaniya
ittifoqchici;
•   1918-yil 29-sentabr — Bolgariyaning taslim bo’lishi va urushdan
chiqishi;
•   Reparatsiyalar to’lash zaruriyati, hududlarning, Egey
dengiziga chiqishning yo’qotilishi;
28-§. 1918-1939-YILLARDA RUMINIYA
Ruminiya Birinchi jahon urushi
arafasida konstitutsiyaviy monarxiya tizimidagi davlat
edi. Qirol Karl Germaniyada 1871-yildan beri hukm surayotgan Gogensollernlar
sulolasidan chiqqandi. 1881-yili rumin parlamenti Ruminiyani qirollik
deb e’lon qildi. Ruminiya siyosati ikki taraflama edi. Bir tomondan, u
1878-yilgi Berlin shartnomasiga ko’ra, Rossiyaga berilgan Bessarabiyani Germaniya va Avstro-Vengriya yordamida qaytarib olishdan umid
qilardi. Natijada Ruminiya 1883-yili Germaniya va Avstro-Vengriya bilan
yashirin ittifoq tuzib, ular tomonida Rossiyaga qarshi chiqish majburiyatini
zimmasiga oldi. Shu bilan birga rumin burjuaziyasi boy temir yo’l tarmog’iga
ega Transilvaniyani va noyob tabiiy resurslari (yog’och-taxta) mo’l Bukovinani
egallab olish vazifasini o’z oldiga qo’ygandi. Bu vazifani Avstro-Vengriyaga
qarshi urush yordamidagina amalga oshirish mumkin edi.
Birinchi jahon urushi boshlangach, Ruminiya
Germaniya va Avstro-Vengriya bilan eski ittifoqchilik shartnomasi bo’lishiga
qaramay, betaraflik mavqeida turdi. So’ngra o’zining urushdagi ishtiroki uchun
hududiy kompensatsiyalar, kafolatlar, qurolli kuchlar bilan madad qilgan holda
bir vaqtning o’zida har ikki tomon bilan savdo olib bordi. Boshqa tomondan, har
ikki tomon ham Ruminiyaning urushdagi ishtirokiga katta ahamiyat berib, unga va’dalar berishda xasislik qilishmadi.
Urushning ilk boshlanish paytida qirol Karl vafot etdi. Taxtga uning ingliz malikasiga
uylangan o’g’li Ferdinand o’tirdi. Bu ingliz partiyasining Buxarestdagi
ta’sirini kuchaytirdi, biroq rumin hukmron doiralariga qat’iyat baxsh etmadi.
Zero, mamlakatda urushish uchun hech narsa yo’q, armiya esa g’oyatda kuchsiz
edi. Faqat 1916-yili Brusilovning ajoyib hamlasidan
va german qo’shinlarining Verdendagi mag’lubiyatidan so’ng Ruminiya
german blokiga qarshi chiqdi.
Ruminiyaning Germaniyaga qarshi chiqishi
Rumimyanmg to’liq mag’lubiyati bilan tugallandi.
Germaniya-Avstriya qo’shinlari mamlakatning katta qismini egallab olib, rumin
armiyasini Moldaviyaga chekinishga majbur qildi. Rossiya o’z qurolli
kuchlarining choragini Ruminiyaga yordam
uchun tashladi. Rumin armiyasini qayta tashkillashtirish, uni oziq-ovqat
bilan ta’minlash vazifasi ham Rossiya zimmasiga tushdi. Germaniya va
Avstro-Vengriyaning mag’lubiyati Ruminiyaga Transilvaniya va Bukovinani bosib
olish imkonini berdi. Ruminiya Versal shartnomasi bo’yicha bu ikki o’lkani oldi.
U Bessarabiyani oldinroq, 1918-yil martida bu yerga qo’shinlarini
kiritgan paytda egallagan edi. Ruminiya o’z maqsadiga erishdi. Uning hududi
ikki barobar kengayib, aholisi 7,7 mln. kishidan 17,5 mln. gacha ko’paydi.
Ruminiya tarkibiga kirgan
Transilvaniya va Banat boy energetik va xom ashyo resurslariga, rivojlangan sanoat
tarmoqlariga
(tog’-kon, metallurgiya, metallga ishlov berish va hokazo) ega edi. Bundan tashqari, Ruminiyada neft
sanoati ham rivojlangandi. Lekin, umuman olganda, Ruminiya agrar mamlakatligicha qoldi. Aholining 80 foizi
qishloqlarda, faqat 20 foizi shaharlarda yashardi. Qishloq xo’jaligi Ruminiya
iqtisodiyotining asosi hisoblanardi.
Avstro-Vengriya o’lkalari qo’shib olinib,
Bessarabiya bosib olingach, Ruminiya ko’p millatli davlatga aylandi. Aholining 58 foizini ruminlar, 42 foizini boshqa
millatlar, jumladan, 3 mln. ukrainlar (Bukovina), ruslar, moldavanlar, 1,5 mln. ga yaqin vengerlar (Transilvaniya),
800 ming nemislar (Banat) va boshqalar tashkil etardi. Ozchilik millatlar majburiy ravishda ruminlashtirishga va
turli xil zulmlarga duchor etilardi.
Urushdan so’ng Ruminiyada hukumat va parlament
tartibsizligi boshlanib, unda xalq
ommasidan ajralib qolgan, davlat xazinasidan o’z ulushi uchun
kurashuvchi turli guruhlar qatnashishdi. Yirik dehqonlar qo’zg’olonlari,
ishchilarning qa’tiy harakati bu kurashni keskinlashtirdi.
Mamlakatda hokimiyatni amalda o’zaro bo’lishadigan
uchta asosiy guruh — saranistlar, «xalq
partiyasi» va natsional-liberal partiya bor edi. Ular saylovlarda
bir-birini almashtirar, saylovlar orasida ularni qirol hokimiyati
almashtirardi. Qirol hokimiyati go’yo bosh hakam rolini o’ynasada, amalda bu
nomurakkab spektaklda to’rtinchi, lekin yetakchi kuch edi.
Siyosiy partiyalar
orasida Natsional-liberal partiya eng katta ta’sirga ega bo’lib, uning ortida
yirik sanoat va banklar turardi.
Natsional-liberallar 1921-yildan 1926-yilgacha hokimiyat tepasida turishdi. Partiya yo’lboshchisi I. Bratianu ikki marta Bosh vazir
(1921 va 1927-yillarda) bo’ldi.
  Natsional-liberallar hukumatining xizmati — 1921-yili agrar islohot o’tkazganligidir. Agrar islohot
haqidagi dekret bo’yicha qirollik, davlat yerlari, cherkov yerlarining
bir qismi, shuningdek 2 mln. ga pomeshchiklar yerlari to’lov evaziga musodara qilindi. Agrar islohot qishloq
xo’jaligini o’zgartirib, quloqlar va o’rtahol dehqonlarning qudratli qatlamini yaratdi. 20-yillar oxirida pomeshchiklarga
tegishli yerlarning 66 foizi musodara qilindi.
Agrar islohot ichki bozorni kengaytirishga,
shaharga ishchi kuchi kelishiga, shuningdek
qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishini rivojlantirishga imkon berdi. Bu
sanoat ishlab chiqarishiga ham darhol ta’sir ko’rsatdi. Natsional-liberal
partiya hukumati bevosita va bilvosita soliqlarni oshirib, sanoat o’sishini rag’batlantirdi.
Natijada urushdan oldingi sanoat darajasidan 1924-yildayoq o’tib ketildi.
1927-yil iyulida qirol Ferdinand vafot
etdi. Taxtni uning kichik yoshli
o’g’li Mixail (Mixay) egallashi lozim edi. Lekin mamlakatga bundan ikki
yil avval quvib yuborilgan valiahd Karol (Karl) qaytib kelib, to’ntarishni
amalga oshirdi va o’zini qirol deb e’lon qildi. Siyosiy inqiroz butun Ruminiyani qamrab oldi. Bunga 1929-yildan
1932-yilgacha davom etgan iqtisodiy inqiroz ham qo’shildi. Inqirozdan
chiqish uchun asosan ish haqini kamaytirishga va ish kunini uzaytirishga qaratilgan «sog’lomlashtirish
rejasi» ishlab chiqildi. Bu hol shunday ham turmush darajasi Yevropadan
eng past ko’rsatkichlardan bo’lgan ishchilarda g’oyat katta norozilik uyg’otdi.
1933-yil yanvar-fevralida kurash temir yo’llarini va neft sanoatini
qamrab oldi. Qator joylarda temiryo’lchilar ustaxonalarni o’z qo’llariga
olishdi va o’z-o’zini mudofaa qilish bo’linmalarini tashkil etishdi. Hukumat
ishchilar bilan kurashga qo’shinlarini tashladi. Buxarestda politsiya bilan to’qnashuv paytida qo’shinlar tomonidan
400 kishi oidirildi, 2 ming kishi qamoqqa olindi.
Hukmron doiralar o’zlarining xalqqa qarshi
zarbdor qurolli bo’linmalarini tuza
boshladi. Ularning qo’llab-quvvatlashi bilan Ruminiyada «Temir gvardiya»
fashistik bo’linmalari vujudga keldi.
Ruminiya ikki lagerga ajraldi va ular o’rta-laridagi keskinlik Ikkinchi
jahon urushigacha barham topmadi. 1933-yil noyabrdan 1937-yil oxirigacha rumin
hukumatini natsional-liberallar shakllantirib, rahbarlik qilishdi. Ular mehnatkashlar ommasiga nisbatan repressiv
siyosatini kuchaytirishdi. Mamlakatda fashistik xavf tobora ortib bordi.
Reaksion doiralar mehnatkashlarning chiqishlariga qarshi yanada qat’iy choralar
ko’rilishini talab qilishdi.
1937-yili fashistlar
svastika taqib yurishga ruxsat olishdi. 10-fevralda Ruminiyada qirolning
shaxsiy hokimiyati tartiboti o’rnatildi.
Barcha demokratik erkinliklar tugatildi,  parlament
tarqatildi, kasaba uyushmalari va siyosiy partiyalar ta’qiqlandi. Saylovlarda
bitta o’zi qatnashishi mumkin bo’lgan «Milliy tiklanish fronti» yagona
partiyasi tuzihshi haqida e’lon qilindi. 1939-yil martida Ruminiya
Germaniya bilan «Iqtisodiy munosabatlarni mustahkamlash haqida»gi shartnomani
tuzdi. Mazkur shartnoma bo’yicha Ruminiya iqtisodiyoti va siyosati german
fashizmining to’liq nazorati ostida qoldi. Ruminiya mazkur bitim yordamida
Vengriyaning Transilvaniyani qaytarish harakatlariga qarshi Germaniyaning kafolatlariga
erishishga intilardi. Rumin hukmron doiralarining tashqi siyosati urushdan
keyingi hududiy yutuqlarni saqlab qolishga qaratildi. Faqat G’arb davlatlari
kafolat bera olishlari mumkinligi bois Ruminiya o’ziga hududiy yaxlitlik
va’dasini bera oladigan har qanday ittifoqlar va bitimlar kombinatsiyasiga
bajonudil ko’nardi.
Qisqacha mazmuni
   1881-yildan — Ruminiya — qirollik;
•   1883-yil — Germaniya va Avstro-Vengriya bilan Rossiyaga qarshi
ittifoq tuzildi;
•   Birinchi jahon urushida — betaraflik;
•   1916-yildan — german blokiga qarshi urushning boshlanishi;
mamlakatning german-avstriya qo’shinlari tomonidan bosib olinishi. Rossiyaning
yordami;
•   1918-yil — Ruminiyaning Transilvaniya va Bukovinani bosib
olishi (Versal shartnomasi bo’yicha);
•   1919—1921 -yillar — siyosiy va milliy qarama-qarshiliklar. Dehqonlar qo’zg’olonlari;
•   1921 -yil —agrar islohotning o’tkazilishi — pomeshchiklar
yerlarining musodara etilishi;
•   1929—1932-yillar — siyosiy va iqtisodiy inqiroz. Mehnatkashlar hisobidan
mamlakat iqtisodiyotini «sog’lomlashtirish rejasi»ning qabul qilinishi;
•   Hukumatga qarshi chiqishlar. Repressiyalar. Fashistik
tashkilotlaming kuchayishi;
•   1937-yil 10-fevral — qirol shaxsiy hokimiyati tartibotining o’matilishi;
   1939-yil — Germaniya bilan shartnoma imzolanishi.
29-§. 1918-1939-YILLARDA GRETSIYA
O’z tashqi siyosatida Angliyaga mayli kuchli qirol Georg
urush arafasida Salonikida o’ldirilgan edi.
Uning o’g’li Konstantin Berlin harbiy akademiyasini tugallagan
va german imperatori Vilgelm II
ning singlisiga uylangan
bo’lib, Germaniyaga mutaassiblarcha sodiq edi. U Germaniya
qudrati va g’alabasiga ishongan holda uning tomonida bo’lishga tayyorlanardi.
Qirol armiyani Germaniya tomonidan urushga qatnashish uchun shaylayotgan paytda
Antanta qo’shinlari 1915-yil 3—5-oktabrda Salonikini, so’ng Salaminni
egallashdi.
Ittifoqchilar qirol Konstantinni o’g’li Aleksandr
foydasiga taxtdan voz kechishga majbur
qilishdi. 1917-yil 29-iyunda Gretsiya Germaniyaga urush
e’lon qildi. Urush Gretsiya uchun muvaffaqiyatli bordi. 1918-yil 15-sentabrda
150 ming kishilik grek armiyasi Salonikida bolgar armiyasmi tor-mor qildi.
Bolgariya taslim bo’ldi. Makedoniyada german qo’shinlari asirga olindi va shu
bilan Bolqonda harbiy harakatlar to’xtatildi.
Parij tinchlik
konferensiyasida Gretsiyaga Frakiyani, Dardanellning Yevropa sohilini, Gallipoli va Izmirni hudud ichkarisiga
tomon 100 km. lik qismi bilan berishga qaror qilingan edi. Bu asosan D.
Lloyd-Jorjning talabiga ko’ra bajarildi. Angliya strategik muhim rayon —
Sharqiy o’rta Yer dengizi bo’yida mustahkam tayanchga ega bo’lishni istardi. Bu Bolqon muammosini yakka tartibda hal
etish va Angliyaning dengizlarda hukmronligini ta’minlash uchun intilish
edi. Gretsiyaning mazkur mintaqada vassal sifatidagi holati Angliyaga bu yerda
qurolli kuchlari bo’lmagani holda vaziyatni to’liq nazorat qilish imkonini
berardi.
Biroq Turkiya Gretsiyaga Smirnani berishi
lozimligi ko’rsatilgan Sevr shartnomasini tan olmadi. 1919-yil mayida
Izmirga grek qo’shinlari tushirilgandan so’ng Kichik Osiyo Turkiya bilan
Gretsiya o’rtasidagi shiddatli urush maydoniga aylandi. Urush 1922-yil
sentabrigacha davom etdi va grek qo’shinlarining to’liq magiubiyati bilan
tugallandi. Mustafo Kamol poshsho boshchiligidagi qo’shinlar 1922-yil
9-sentabrda Izmirga kirdi hamda grek armiyasi-ning tor-mor etilishini
yakunladi. Fransiya urushda Turkiyani quvvatladi. Fransuz siyosatdonlari bu
urushga eng avvalo Angliya bilan Fransiya o’rtasida Yaqin Sharq ustidan nazorat
uchun kurash sifatida qarashardi. Turkiyani Rossiya ham qo’llab-quvvatladi.
Zero, Rossiya Turkiyaning yangi yo’lboshchisi Mustafo Kamol poshsho siymosida
Sevr shartnomasi tugatilishi uchun kurashdagi ittifoqchini topishga intilardi.
Chunki Sevr shartnomasi Bosforni rus kemalari uchun yopib, uni ingliz kemalari
uchun ochib berishi mumkin edi. Bu mintaqada Angliya mavqeining
mustahkamlanishi Rossiya hukumati rejalariga kirmasdi. 1921-yil 16-martda
Moskvada imzolanilgan Rossiya — Turkiya shartnomasi bo’yicha Rossiya hukumati
Turkiyaga boshqa mamlakatlardan qurol-aslaha va harbiy kiyim-kechak sotib
olishi uchun pul bilan, shuningdek katta miqdordagi qurol-yarog’, jangovor o’q-dori
va boshqa harbiy anjomlar bilan tekin yordam ko’rsatdi. Bularning barchasi
Turkiya uchun hal qiluvchi rol o’ynadi — intervensiya mag’lub
etildi.
Sevr tinchlik shartnomasi
— Versaldan keyingi sulhning asosiy
bo’g’inlaridan biri yo’q qilindi. Bu Gretsiyada qirol
Konstantinning ag’darilishiga olib keldi. Gretsiyaning mag’lubiyati Angliyada
D. Lloyd-Jorjning iste’foga chiqishiga sabab bo’ldi. Uni «urushni yutib,
tinchlikni yutqazishda» ayblashdi. Aslida
Angliya o’zining eski siyosiy manevrlarini amalga oshirishda ancha zaif
bo’lib chiqdi.
1922-yil 11-oktabrda Muddaniyada sulh tuzildi, 1923-yil 24-iyulda esa Lozannada Sharqiy Frakiyani va Kichik Osiyodagi hududlarni
Turkiyadan qoldirgan Lozanna tinchlik
shartnomasi imzolandi. Bu Buyuk Gretsiyani barpo etish haqidagi barcha
xayollarning xotimasi bo’ldi.
Iqtisodiy larzalar inqilobiy harakatning
kuchayishiga olib keldi. 1924-yil martidagi saylovlarda
respublika boshqaruvi tarafdorlari ko’pchilik ovoz
olishdi. 1924-yil 25-martda Gretsiya respublika deb e’lon qilindi. Qirol
mamlakatni tark etdi.
Keyingi yillardagi eng ahamiyatli voqea agrar
islohohning o’tkazilishi bo’ldi. 1929— 1932-yillardagi jahon iqtiodiy inqirozi Gretsiya iqtisodiyotida og’ir aks
etdi. Bu iqtisodiyotning mushkul ahvoli uchun butun aybni respublikachilar tuzumiga qo’ygan monarxistlarning
faollashuviga olib keldi. 1933-yil 10-oktabrda harbiy ministr,
general Kondilis harbiy to’ntarish uyushtirib, monarxiya e’lon qildi. U soxta plebissit o’tkazgan holda Angliyadan
qirol Georg II ni qaytarib keldi (1935-yil
25-noyabr). Gretsiyada terror va repressiyalarning uzoq davri boshlandi.
Monarxik terror javob reaksiyasini qo’zg’atib,
mamlakatda hukumatga qarshi ommaviy harakat boshlandi, keng stachkachilik harakati avj oldi. 1936-yil mayida mamlakatda
300 ming kishi qatnashgan umumiy ish tashlash bo’lib o’tdi. 1936-yil
5-avgustiga ikki soatlik umumiy norozilik stachkasi tayinlangan edi.
Inqilobiy harakat kuchayishidan cho’chigan hukumat hujumga o’tdi. German harbiy akademiyasida
ta’lim olgan, natsistlar mafkurasining ochiq tarafdori, harbiy ministr general
Metaksas 1936-yil 4-avgustda mamlakatda shaxsiy diktatura tartibini
o’rnatib, davlat to’ntarishini amalga oshirdi. Parlament tarqatildi, tez orada
qabul qilingan «Kommunizmga va uning oqibatlariga qarshi kurash choralari
haqida»gi qonunga ko’ra, partiyalar va ittifoqlar tuzish, yig’ilish va
mitinglar o’tkazish taqiqlandi, o’ta qattiq senzura joriy etildi. General
Metaksas Gretsiya iqtisodiyotida germanlar
ishtiroki ancha ortishiga sharoit yaratdi, qator savdo shartnomalari
tuzib, Germaniya bilan yaqinlashish siyosatini o’tkazdi. Germaniya Gretsiyaga
katta miqdorda qarz berdi.
Qisqacha mazmuni
•   Mamlakat hududining Parij
tinchlik konferensiyasi qarorlariga
muvofiq kengaytirilishi;
•   1919-yil, may — Turkiya va Gretsiya o’rtasida urushning boshlanishi,
grek qo’shinlarining mag’lubiyati;
•   1921-yil — Rossiya va Fransiyaning
Turkiyani qo’llab quvvatlashi;
•   1923-yil — Lozanna tinchlik
shartnomasi — Parij tinchlik
konferensiyasi qarorlarining bekor qilinishi;
•   1924-yil — Gretsiyaning respublika deb e’lon qilinishi;
•   demokratik yangiliklarning, agrar islohotning o’tkazilishi;
• 1929—1932-yillar — jahon iqtisodiy inqirozi — iqtisodiyotning keskin pasayishi;
•   1933-yil 10-oktabr — harbiy to’ntarish va monarxiya boshqaruvining
tiklanishi;
•   terror va repressiyalar. Hukumatga qarshi ommaviy
chiqishlar;
•   1936-yil 4-avgust — davlat to’ntarishi, parlamentning o’rnatilishi;
• Germaniya bilan ittifoq tuzilishi.
30-§. 1918-1939-YILLARDA ALBANIYA
Albaniya tog’li mamlakat bo’lib,  hududining 2/3 qismi  dengiz sathidan 1000 metr balandlikda
joylashgan. Uning maydoni XX asr boshida bor-yo’g’i 27,5 ming kv. km. ni
tashkil etar, aholisi esa 1 mln. kishidan sal ko’proq edi. Albaniya Yevropaning
eng qoloq qismi bo’lib, bu yerda XX asr
boshlarigacha urug’-qabilachilik tuzumi qoldiqlari saqlanib keldi.
Albaniya iqtisodiyotining asosiy sohasi
past rivojlanish darajasida turgan qishloq xo’jaligi edi. Chorvachilik
dehqonchilikdan ustun turardi. Ekinzor maydonlarning katta qismi pomeshchiklar,
cherkov va davlat qo’lida edi. Chog’roq bo’laklarga bo’lingan yer
chorakor-dehqonlarga ijaraga berilardi. Dehqonlaming 45 foizidan ko’prog’i
yersiz bo’lib, pomeshchikning xizmatiga borishga majbur edi. Dehqonlar har yili davlatga desyatina to’lashlari,
hosilning yarmini pomeshchikka berishlari va yilda 10 kundan 52 kungacha
pomeshchik dalalarida ishlab berishlari shart edi.
1918-yilga kelib, Albaniyada sanoat deyarli yo’q
edi. Qayta ishlash va yengil sanoatning kam sonli korxonalari faoliyat ko’rsatardi. Foydali qazilmalarni qazish
va qidiruv ishlarini xorijiy monopoliyalar olib borishardi. Mahalliy
burjuaziya o’z kapitalini asosan savdo va sudxo’rlik sohalariga yo’naltirgan
edi.
XV asrda  Turkiya Albaniyani bosib oldi
va uning hukmronli bu yerda
XX asr boshlanga qadar davom etdi. Faqatgina
1912-yilda, ya’ni Bolqon urushlari natijasida Albaniya mustaqil suveren davlat
deb e’lon qilindi. Uning chegaralari 1913-yili Londonda bo’lib o’tgan konferensiyada aniqlab berildi. Angliya,
Italiya, Avstro-Vengriya va Rossiya
davlatlari Albaniyaning xalqaro nazorat ostidagi betaraf davlat deb
e’lon qilinishi to’g’risidagi qarorni qabul qildi.
Birinchi jahon urushi avvalida Albaniya
betaraflik e’lon qildi. Lekin qo’shni mamlakatlar uni buzib, mamlakatga
hujumlar uyushtirdi. Albaniyaning shimoliy, janubiy va markaziy qismiga Italiya, Cherniy Drin rayoniga
Serbiya, mamlakat janubiga Gretsiya qo’shinlari bostirib kirdi. Mamlakat bosqinchilar hokimiyati ixtiyorida
qoldi. 1918— 1920-yillar mobaynida alban xalqi orqasida davlat hududini Italiya, Gretsiya va Yugoslaviya o’rtasida bo’lib
olish o’tkazildi. Ularga Albaniya hududining muayyan qismlari o’tdi.
Xalqning norozilik mitinglari 1920-yil
2-avgustda bosqinchilarga qarshi qurolli kurashga aylandi. Italiya Albaniya mustaqilligini tan olishga va uning
hududini tark etishga majbur bo’ldi. 1921-yili alban
vatanparvarlari bo’linmalari mamlakat shimolini yugoslav qo’shinlaridan ozod
etishdi. 1921-yili Italiya, Gretsiya va Yugoslaviya o’rtasidagi uzoq
munozaralardan so’ng Albaniya mustaqilligi hamda hududiy yaxlitligi haqida
e’lon qilinib, boshqaruv regentlik
kengashiga berildi. Amalda hokimiyat Ahmad Zogu qo’lida saqlanib
qoldi.
1921-yildan
1924-yilgacha bir-birini
almashtirgan hukumatlar bitta siyosatni:
yoki Yugoslaviyadan, yoki Italiyadan mo’ljal olish siyosatini
yurgizishardi. Mazkur hukumatlarda Ahmad Zogu tarafdorlari rahbarlik rolini o’ynashardi.
Xorijiy kompaniyalar mamlakatda xo’jayinlik qilishardi.1921-yili
ingliz-eron kompaniyasi aniqlangan neft konlarini tasarruf etishga ruxsat oldi.
Mis, temir rudalarini italyan va fransuz firmalari qazib olishardi.
Jamiyatning keng
qatlamlarida Ahmad Zogu siyosatidan norozilik kuchayib bordi. «Bashkimi» («Birlik»)
jamiyati hukumatga muxolifatning
markaziga aylandi. 1924-yil 20-aprelda A. Zogu hukumati josuslari tomonidan «Bashkimi»
rahbarlaridan biri — Avni Rustamiy o’ta og’ir yarador qilindi.
Qotillarni sud qilish talabi hukumat tomonidan rad etildi. Mamlakatda qo’zg’olon
boshlanib, 1924-yil mayi oxirida qo’zg’olonchilarning poytaxtni ishg’ol
qilishlari bilan tugallandi. Biroq yangi hukumat mehnatkashlarning yutuqlarini
mustahkamlay olmadi va tez orada chet el interventlari yordamida ag’darib
tashlandi. 1924-yili Albaniya diktatorlik huquqlari berilgan Ahmad Zogu
boshchiligida rasman respublika deb e’lon qilindi. 1928-yil 1-sentabrda
mamlakatda respublika tuzumi tugatildi va Zogu qirol, Albaniya esa monarxiya
deb e’lon qilindi.
Albaniyaga italyan kapitalining ommaviy joriy
etihshi Ahmad Zogu bilan bog’liqdir. 1925-yili
Italiyadan boshqariladigan
Albaniya Milliy banki tuzildi. Italiya kapitalistlari mamlakatning butun
xalq xo’jaligini egallab olgan turli aksiyadorlik
korxonalari tuzishdi. 20-yillar boshlarida neft konlarining ochilganligi
mamlakatning boshqa mamlakatlar — Angliya va Fransiya tomonidan ham asoratga
solinishiga olib keldi.
Qirol Zogu I saroyi
feodal xarakterda bo’lib, alban ishlaridan
manfaatdor turli davlatlar josuslarining kurashi maydoniga aylandi. Sobiq nemis
zobiti boshchiligidagi armiyada nemischa ta’sir ustun edi, harbiy ministrlikda
italyanlar hukmronlik qilishardi, jandarmeriya esa neft kompaniyalarining
xodimlari bo’lgan inglizlardan iborat edi. Italiya Zogu I ga muddatsiz yirik
qarz berdi. Bu qarz qanday maqsadlarga sarflangani noma’lumligicha qoldi.
30-yillar oxirlarida
Albaniyaning  fashistik Italiya
tomonidan bosib olinishi xavfi keskin kuchaydi. Mussolini hukumati
Albaniyaning hatto nomiga mustaqilligini ham tugatishga qaror
qildi. 1938-yili Gitler bilan Mussolini o’rtasida ta’sir doiralarini bo’lib
olish haqida kelishuv amalga oshirildi va
Albaniya italyan doirasiga kiritildi. Albaniya hududi italyan hukumatiga
keyingi bosqinchilik harakatlarda platsdarm sifatida foydalanish uchun ham
kerak edi.
1939-yil 7-aprelda Mussolini Durras va Valonga desant tashlashni
boshladi. 13-aprelda Albaniyaning bosib olinishi yakunlandi. Milliy kengash yana osongina Zogu I ni taxtdan mahrum
qilish haqida qaror chiqardi va bu taxtni endilikda «Italiya va Albaniya
qiroli» deb nomlanadigan italyan qiroliga taqdim etdi. Ahmad Zogu mamlakatdan dastlab Salonikiga, so’ngra Londonga qochdi.
Bolqon yarim orolidagi yangi
istilolar uchun platsdarm sifatida ko’zlangan
harbiy obyektlar qurilishi boshlab yuborildi.
Biroq 1939-yil
7-aprel kuni alban xalqining yangi, demokratik Albaniya mustaqilligi uchun kurashi
kuchayishining muqaddimasi ham bo’ldi.
Qisqacha mazmuni
•  Albaniyaning Birinchi jahon urushida betaraf bo’lishi;
•  1921-yil — Mustaqillik e’lon qilinishi. Mamlakatdagi boshqaruv regentlik
kengashi qo’lida;
•  1924-yil — Albaniyaning respublika deb e’lon qilinishi;
•  1928-yil — Monarxiya boshqaruviga qaytish;
mamlakat iqtisodiyotining chet el davlatlariga qaramliQi;
•  1939-yil 7-aprel — mamlakatning Italiya tomonidan bosib olinishi;
•  Italiya qiroli Viktor — Emmanuel Albaniyani
boshqaradi;
Albaniya — Italiyaning Bolqon yarim oroliga hujumi
uchun platsdarm.
OSIYO
MAMLAKATLARINING IQTISODIY VA SIYOSIY RIVOJLANISHI
(1918-1939-YILLAR)
31-§. 1918— 1939-YILLARDA TURKIYA
Birinchi jahon urushi Osiyodagi
vaziyatni tubdan o’zgartirdi. Turkiya Germaniyaning
ittifoqchisi bo’lgani bois yengilgan mamlakat qismatini bo’lishib
oldi. To’g’ri, Angliya bilan Fransiya o’rtasidagi ziddiyatlar tufayli g’olib
davlatlar uzoq vaqt mobaynida tinchlik shartnomasi tuzishga muvoffaq bo’lishmadi.
Baribir, 1920-yil 10-avgustda
Parij yaqinidagi Sevr shahrida
shunday shartnoma imzolandi. Bu Turkiya taqdirini hal qilishi lozim edi.
Sevr shartnomasiga ko
'ra sobiq Usmonli
turk imperiyasi amalda Fransiya bilan Angliya o’rtasida taqsimlandi. Suriya va Livan
Fransiya mandati ostiga o’tdi. Millatlar Ligasidan olgan mandat shartlariga ko’ra, Fransiya yigirma yilda
Suriya va Livanni mustaqillikka tayyorlashi
shart edi. Xuddi shu shartlarda Angliya ham Mesopotamiya (Iroq) va
Falastinga mandat oldi. Hijoz qirolligi (Arabiston yarim oroli) mustaqil deb
e’lon qilinadigan bo’ldi.
Sevr tinchlik shartnomasida nafaqat Usmonli
turk imperiyasining bo’linishi, balki Turkiyaning o’zini ham parchalash ko’zda
tutilgandi. Turkiyada yarim mustamlaka tartiboti o’rnatilardi va amalda suveren
davlat huquqidan mahrum qilingandi. Chet ellik fuqaro turk sudiga bo’ysunmasligi
mavjud bo’lgan kapitulyatsiya tartiboti ham tiklanardi. Angliya va Fransiya
vakillaridan iborat komissiya Turkiya mablagiariga egalik qilar, Turkiya
byudjetining nazoratini amalga oshirardi.
Sevr shartnomasining imzolanishi butun
Turkiyada norozilik to’g’yonini uyg’otdi. Hukumat shartnomani qatiyan rad etdi.
Turkiyada Sevr shartnomasini tugatishga qaratilgan milliy-ozodlik harakati
boshlandi. Qishloq joylarda partizan bo’linmalari, shaharlarda ishchi
tashkilotlari tuzishga kirishildi. Milliy-ozodlik harakatining tashkil etilishi
va tayyorlanishida turk armiyasi generali Mustafo Kamol poshsho katta
rol o’ynadi. U qisqa muddatda turk armiyasini yangidan tuzishga erishdi va bu
armiya 1922-yili intervension armiyaning bir qismi bo’lgan grek qo’shinlarini
magiubiyatga uchratdi. Shundan keyin Mustafo Kamol izdoshlari kamolchilar,
Turkiyadagiday yuz bergan inqilob esa kamolchilik inqilobi deb atala boshlandi.
Bu davrda Rossiya davlati Turkiyaga katta moddiy-ma’naviy yordam ko’rsatdi. 1921yil
6-martda Moskvada do’stlik va birodarlik haqida sovet-turk shartnomasi imzolandi.
Sovet hukumati Sevr shartnomasini tan olishdan bosh tortdi va
Turkiyaga 10 mln. so’mlik oltin miqdorida tekin yordam berdi. Mustafo Kamol bu
mablag’ni o’z armiyasining qurol bilan to’liq jihozlanishiga sarfladi.
Mustafo Kamol (1881—1938) - 1918— 1923-yillarda Turkiyadagi
milliy-ozodlik kurashining rahbari. 1923-yildan 1938-yilgacha Turkiya
respublikasi-ning birinchi prezidenti. Mamlakat milliy mustaqilligi va
suverenitetini mustahkamlash uchun kurashgan. Xizmatlarining e’tirofi sifatida
Otaturk (turklar otasi) faxriy unvonini olgan.
Dastlabki yutuqlar Mustafo Kamolni yanada
ruhlantirdi. Uning tashabbusi bilan
sultonlik bekor qilindi va sulton mamlakatdan qochib ketdi. Turkiya
qoloqligining, magiubiyatlarining, G’arb davlatlariga qaram yarim mustamlaka provinsiyaga aylanib qolganligining bosh
sababiga barham berildi. 1923-yil aprelida Mustafo Kamol tashabbusi bilan yangi partiya — Xalq
partiyasi tashkil etildi. Xalq partiyasi (keyinroq Xalq respublikasi
partiyasi — XRP nomini
olgan) Mustafo Kamol va uning
inqilobiy islohotlari uchun asosiy siyosiy tayanch bo’lib keldi.
Turkiya respublikasi G’arb davlatlarini Sevr
shartnomasi o’rniga yangi shartnoma imzolashga majbur qildi. 1923-yil 24-iyulda
Lozanna shahrida imzolangan yangi shartnomaga muvofiq, Antanta davlatlari Turkiya mustaqilligini, kapitulyatsiya va unga
asoslangan noteng huquqli shartnomalar bekor qilinishini tan olishdi.
Lozanna shartnomasi yangi mustaqil turk davlatining G’arb davlatlari tomonidan
tan olinganligi hujjati sifatida Turkiya uchun o’ta muhim ahamiyatga ega edi. XVII—XVIII asrlardagi puturdan ketgan sultonlik davlati bo’laklarida
demokratik prinsiplarga ega zamonaviy davlat yaratildi. Turkiya nafaqat mustaqillikka erishgan, balki ko’p partiyali siyosiy
platformali prezidentlik respublikasi tarzidagi demokratik boshqaruv
prinsiplarini qabul qilgan birinchi Osiyo davlati ham edi.
Turkiyada g’alaba qilgan kamolchilik inqilobi
qator o’ziga xosliklarga ega edi. Eng
avvalo, iqtisodiy rivojlanish asosida iqtisodiyotning davlat tomonidan
boshqarilishi turardi. Bu shuni anglatardiki, davlat kapital jamg’arilishi va
xususiy turk kapitalini rag’batlantirish uchun barcha o’z dastaklaridan foydalanadi. Xususiy kapital
imtiyozli kreditlar olgani holda imtiyozli holatga qo’yiladi. Bu milliy
xususiy tadbirkorlar qatlamini yaratish uchun shart-sharoitlarni vujudga keltirdi. Shuningdek, pudrat va
davlat korxonalariga mahsulot yetkazish bilan shug’ullanadigan xususiy
mulkdorlarning boyishi uchun ham imkon yaratdi.
Mazkur siyosat natijalar bera boshladi.
20-yillarda birinchi qand zavodlari qurildi, to’qimachilik sanoati
kengaytirildi, temir yo’llar tarmog’i yuzaga keldi, birinchi milliy banklar
tashkil etildi. Biroq dehqonlar kamolchilik inqilobidan hech narsa olishmadi —
yer avvalgidek zamindorlar va davlat amaldorlari qo’lida qoldi.
Kamolchilik inqilobining
ikkinchi xususiyati qotib qolgan
an'analarning sindirilishidan va davlat boshqaruvining isloh qilinishidan
iborat edi. 1924-yili o’tkazilgan islohotlar Turkiyani
zamonaviylashtirdi. Musulmon diniy maktablari
yopildi, din va vaqf ishlari vazirligi tugatildi, barcha o’quv yurtlari
dunyoviy bo’ldi hamda faqat maorif vazirligiga bo’ysundirildi. Musulmon
diniy sudlari ham tugatilib, ularning
vazifalari davlat sud muassasalariga berildi. Yangi jinoyat, fuqarolik
va boshqa kodekslar nashr qilindi, mamlakat qiyofasini «yevropalashtirgan»
qator islohotlar amalga oshirildi. Xususan, avvalgi arabcha imlodagi alifbo o’rniga
lotincha asosdagi yangi alifbo qabul qilindi. Turkiya uchun zamonaviylashtirish
va g’arbiy qadriyatlar mo’ljalga aylan-di.
Kamolchilik inqilobining yana bir xususiyati
mamlakat rivojlanishining demokratik yo’lini ta’minlash edi. 1924-yil 20-aprelda Turkiya respublikasining birinchi konstitutsiyasi qabul qilindi.
Bu konstitutsiya mehnatkashlarga real huquqlar berdi. Konstitutsiyada ko’pgina
kamchiliklar bor edi, demokratik erkinliklarga kafolatlar ta’minlanmagandi.
Baribir, bu konstitutsiya sultonlik davridagi davlat tuzumiga nisbatan olg’a
tashlangan ulkan qadam edi.
Shuningdek, kamolchilik
inqilobi odatda respublikaning barcha
yutuq va muvaffaqiyatlari sababchisi bo’lgan muayyan
shaxs nomi bilan bog’liq bo’ldi. Respublika e’lon qilinganidan so’ng
mamlakatda ulkan shuhrat qozongan Mustafo Kamol respublikaning birinchi
prezidenti etib saylandi va u bu lavozimni 1938-yilda vafot etguniga
qadar uzluksiz egallab turdi. Mustafo Kamol 1927-yili Xalq respublikasi
partiyasining umrbod raisligiga saylandi va unga Otaturk, ya’ni Turklar
otasi faxriy unvoni berildi. Kamolchilik
inqilobidagi shaxs kulti shu bilan izohlanadiki, bunday inqiloblarning
harakatlantiruvchi kuchi aholining turli guruhlari — ishchi-dehqonlardan
tadbirkorlar, yirik savdogarlar, ziyolilar
va yuqori amaldorlargacha bo’ladi. Binobarin, ularni faqat millat yo’lboshchisi
sifatida hamma tan olgan shaxs birlashtirishi mumkin. Bu yo’lboshchiga katta
ustunliklar beradi — u demokratik atributlardan foydalangan holda islohotlar o’tkazishga
go’yo butun xalqdan sanksiya oladi. Buni kamolchilik inqilobining eng diqqatga
sazovor xususiyati deyish mumkin.
Shu bilan birga
kamolchilik  inqilobi qator
salbiy xususiyatlarga ham ega edi. Avvalo, davlat hokimiyati shovinistik mazmun
kasb etgani holda Turkiyaning barcha fuqarolari, dini va millatidan qat'i
nazar, turklar ekanligini e’lon qildi. Bunday shovinizm hukumat qattiq tazyiqqa
olgan kurd aholisini chiqishlarga undadi. Boshqa tomondan, kamolchilik hukumati
dehqonlarning taqdiriga mutlaqo befarqlik bilan qarardi va ularga yer berilishi
uchun hech narsa qilmadi. Hukumat kurdlarning va dehqonlaming barcha chiqishlarini shafqatsizlik bilan bostirdi,
mavjud hamda patensial muxolifat vakillari o’rtasida ko’p sonli
qamashlar o’tkazildi. Shu tariqa kamolchilik inqilobi asta-sekin o’z xalqiga qarshi repressiyalar yo’liga tushib qoldi.
Kurdlar va dehqonlar harakati doimiy muammoga aylanib, Mustafo Kamol
hukumati vaqti-vaqti bilan ularning chiqishlarini bostirishga intilib, haqiqiy
urushlar boshlardi.
Otaturk 1938-yili 57-yoshida vafot etdi. Uning
ichki va tashqi siyosatini Ismet Inenyu davom ettirdi. U ham XRP ning umrbod raisligiga saylangan edi. U
1950-yilning mayiga qadar mamlakat prezidenti, 1961-yil noyabridan to
1965-yilgacha Bosh vazir bo’lgan. Ismet Inenyu prezidentligi davrida Turkiya fashistlar Germaniyasi bilan ancha yaqinlashdi.
Mamlakat islohotlardan tobora uzoqlashgan holda harbiylashish yo’liga o’tdi.
Ikkinchi jahon urushi boshlanishidan birmuncha oldin Turkiya Germaniya bilan do’stlik
to’g’risida shartnoma imzoladi. Garchi urush davrida Turkiya betaraflik e’lon
qilgan bo’lsa-da, u Germaniyaga xrom va
boshqa qimmatli xom ashyolarni yetkazib bergan, bo’g’ozlar orqali Qora
dengizga fashistlar harbiy kemalarini o’tkazgan, o’z hududidan fashistlar
josuslariga panoh bergan edi.
Qisqacka mazmuni
   Birinchi
jahon urushida Germaniya ittifoqchisi. 1920-yil 10-avgust — Sevr
tinchlik shartnomasi (mamlakat Fransiya va Angliya o’rtasida bo’lib olindi).
Turkiya mustaqillikdan mahrum etilib, iqtisodiyoti Fransiya va Angliya
tomonidan nazorat qilinardi;
•   Kamolchilik milliy-ozodlik harakati (Mustafo Kamol);
•   1923-yil 24-iyul — Turkiya mustaqilligining tan olinishi, Sevr
shartnomasi va kapitulyatsiyaning bekor qilinishi;
•   Turkiya — Osiyoda ko’ppartiyali siyosiy tizimga ega
birinchi prezidentlik respublikasi;
•   iqtisodiyotning davlat tomonidan boshqarilishi;
•   milliy sanoatning, moliya tizimining rivojlanishi.
Lekin yer zamindorlar mulki sifatida qoldi;
•   dunyoviy ta’limning joriy etilishi;
•   sud yuritish sohasidagi islohotlar, din davlatdan
ajratildi;
•   1924~yil 20-aprel — mamlakatning birinchi Konstitutsiyasi qabul qilindi.
Mustafo Kamol — birinchi prezident;
•   shovinizm ifodasi — butun aholi turklardir;
•   kurdlar masalasi;
•   Ismet Inenyu — iqtisodiyotni harbiylashtirish.
32-§.
1918-1939-YILLARDA XITOY
Kamolchilik inqilobi bilan deyarli
bir vaqtda Osiyoning boshqa burchagida Xitoy inqilobi
boshlandi. Bu xalq hokimiyatining qaror topishi bilan yakunlangan haqiqiy
milliy-ozodlik inqilobi edi.  armiyasini janubdan shimolga o’tkazishdek dadil
qaror qabul qildi. Bundan maqsad — yaponlar hujumi yanada rivojlanishiga yo’l qo’ymaslik edi. 1934—1935-yillarda
XKPning qurolli kuchlari shimolga yurishni amalga oshir-di. Ularning
soni 300 ming kishiga yetardi, lekin doimiy ravishda o’zlarini ta’qib
qilayotgan gomindanchilarning hujumlarini qaytarishga majbur bo’lishdi. Janglar
bilan Shensi provinsiyasi shimoli tomon 3 ming km. yo’l bosib o’tildi,
300 ming kishidan 30 ming kishi qoldi.
XKP Shensi provinsiyasida o’rnashib olgach,
xitoy xalqining yapon agressorlariga qarshi
kurashiga boshchilik qildi. XKP birodarkush fuqarolar urushini to’xtatish
va Yaponiyaga qarshi kurashda kuchlarni birlashtirishga chaqirib, Gomindan
rahbariyatiga murojaat qildi. Lekin Chan Kayshi bu chaqiriqlarga muntazam
ravishda rad etish bilan javob berdi va buning ustiga 1936-yili dekabrda Shensi
poytaxti — Sian shahrida Qizil armiyaga qarshi yangi hujum boshlashga harakat
qildi.
Ushbu sotqinlikdan g’azablangan Siandagi
Gomindanchi qo’shinlar isyon ko’tarib, Chan Kayshini qamoqqa olishdi. Ular
Gomindan hukumatining qayta tashkil etilishini, fuqarolar urushi butunlay to’xtatilishini,
Sun Yatsen vasiyatlari bajarilishini va
Vatanni qutqarish konferensiyasi chaqirilishini talab qilishdi. Faqat
Sianga kelgan XKP vakili, Mao Szedun o’rinbosari Chjou Enlayning aralashuvi Chan Kayshini sotqinligi uchun jazodan saqlab qoldi. Chjou
Enlay bilan muzokaralar natijasida Chan
Kayshi fuqarolar urushini to’xtatish va yapon agressiyasiga qarshilikni tashkil
etish haqidagi talabni qabul qildi.
1937-yil iyulida barcha vatanparvar
kuchlarni birlashtirgan yagona aksilyapon milliy fronti tashkil etildi.
Nisbatan katta bo’lmagan xalq
qurolli kuchlari mehnatkashlar ommasining faol madadidan foydalanib, tezda
kuchaydi va Xitoyning ko’plab hududlarini ozod qilib, ularni xitoy inqilobining
tayanchiga aylantirdi.
Xitoy xalqining yahon bosqinchilariga qarshi
milliy-ozodlik urushi uzoq va og’ir bo’ldi. Bu urush 1937-yil iyulida
boshlanib, 8 yil, ya’ni 1945-yil sentabriga qadar davom etdi. Yapon qo’shinlari
Xitoyda shunday keng hududni, jumladan, ko’plab yirik shaharlarni bosib olishga
muvaffaq bo’lishdiki, natijada gomindanchi hukumat ikki marta o’z qarorgohini o’zgartirishiga
to’g’ri keldi.
Urush davomida Xitoy xalqi bosqinchilarning
ortida yapon istilochilariga qarshilik
bazalariga aylangan ozod hududlarni vujudga keltirdi. Ilg’or demokratik
kuchlarning ta’siri kengayib bordi. 1940-yil oxiriga kelib, demokratik kuchlar
nazoratida turgan hududlar aholisining soni 100 mln. kishini tashkil etardi. Bu
yerda xalq hokimiyati tuzumi shakllandi. Bu yerda Xitoyning kelajagi yaratilardi.
Ayni paytda Gomindan qafiy harakatlarni amalga
oshirishdan bosh tortib, taslimchilik siyosatini davom ettirdi. Buning ustiga,
Gomindanchi hukumat 1937—1938-yillarda agressor bilan murosali bitim haqida
yashirin muzokaralar olib borgani ham ma’lum bo’ldi.
Qisqacha mazmuni
•   1918-yil — Xitoy turmush darajasi eng past bo’lgan yarim feodal,
yarim mustamlaka davlat;
•   iqtisodiyotda xorijiy kapital hukmronligi;
•   inqilobiy harakatning ikki markazi — Gomindan (Sun
Yatsen boshchiligida) va XKP;
•   1925—1927-yillar — mamlakatda birinchi inqilobiy fuqarolar urushi;

•  1925-yil — Sun Yatsenning vafoti. Gomindan boshchiligida — Chan Kayshi; XKP
bilan kurash.
•  1925—1931-yillar — Janubiy va Markaziy Xitoyda demokratik ishchi-dehqon
hokimiyatining e’lon qilinishi;
•  Milliy-ozodlik kurashining yagona frontini tuzishga
erishilmadi;
•  1931-yil sentabr — shimoli-sharqiy provinsiyalarning Yaponiya tomonidan
bosib olinishi;
•  1934—1935-yillar — XKP qurolli kuchlarining yapon intervensiyasiga qarshi
kurash uchun mamlakat shimoliga yurishi;
•  Chan Kayshining XKP bilan kuchlarni birlashtirishni
rad etishi. Gomindanchi qo’shinlar isyoni, Chan Kayshining qamoqqa olinishi;
•  1937-yil — yapon agressorlariga qarshi kurash yagona frontning tashkil etilishi.
Kurash 1945-yilgacha davom etdi.
33-§. 1918-1939-YILLARDA VETNAM, KOREYA, INDONEZIYA VETNAM
XIX asrning ikkinchi yarmida Vetnam Fransiya tomonidan bosib
olingan va Birinchi jahon urushi oxiriga kelib, Fransiya mustamlakasi —
Hindixitoy Ittifoqi tarkibiga kirardi. Butun markaziy hokimiyat fransuz
general-gubernatori qo’li da mujassam edi. Mamlakatda monarxiya boshqaruvi
saqlanganiga qaramay (nguenlar sulolasi), qirol hokimiyati nomigagina mavjud bo’lib,
Janubi-Sharqiy Vetnamga umuman joriy qilinmasdi.
Maxsus nizomga muvoftq vetnamliklar oddiy
huquqlardan ham mahrum qilingandi: ular mavjud hokimiyatga qarshi norozilikda
ozgina gumon bo’yicha ham sudsiz va tergovsiz ushlanishi va qamoq jazosiga hukm
qilinishlari mumkin edi. Vetnamliklar mamlakat ma’muriy apparatida va fuqarolik
xizmatlarida yuqori lavozimlarga qo’yilmasdilar.
Fransuz kapitali mamlakatda tanho
hukmronlik qilardi. Kapitalning katta oqimi,
ayniqsa sanoatda va mineral xom
ashyo qazish tarmogida kuzatilardi. XX asrning 20yillaridan boshlab qishloq xo’jaligiga
kapitalning kuchli oqimi boshlandi. Butun bir elatlar quvilgan yerlarda kauchuk,
kofe va choy plantatsiyalari barpo etildi.
Fransuz kapitalining sezilarli qismi bank
ishiga, savdo va transportga ham yo’naltirildi. Shu tariqa Vetnam
iqtisodiyotining butun-butun tarmoqlari Fransiyadagi eng yirik Hindixitoy banki
qo’li ga o’tdi. Umuman mamlakatda sanoat birmuiicha rivojlanganiga qaramay,
Vetnam aholisining 95 foizi avvalgidek
qishloq xo’jaligida band edi. Qishloq xo’jaligida yarim feodal va feodal
munosabatlar hukmronligicha qo’lgan edi.
XX asrning 20-yillari boshlarida Vetnamda milliy-ozodlik harakatining yangi yuksalishi boshlandi.
Mustamlaka tuzumining tanqidi va demokratik erkinliklar taiabi bilan
chiqayotgan turli siyosiy partiyalar hamda guruhlar («Yangi Vetnam partiyasi»,
«Yoshlar partiyasi») vujudga kela boshladi. Demokratik harakatga qarama-qarshi
o’laroq, yirik burjuaziya va zamindorlar partiyasi — «Konstitutsiyaviy partiya»
tashkil etildi. Bu partiya Vetnamga dominion maqomi
berilishi, fransuzlar va vetnamliklar teng huquqliligi, demokratik erkinliklar
berilishi uchun kurashardi. 1927yilda milliy-ozodlik harakatining demokratik
qanotiga mamlakatning bo’lg’usi birinchi prezidenti Xo Shi Min
boshchilik qila boshladi.
Iqtisodiy inqiroz
yillari (1929—1931) ozodlik
harakatining yanada yuksalishiga olib keldi. Biroq mustamlakachi ma’muriyatning shafqatsiz repressiyalari yo’li
bilan 1930-yili ozodlik harakati asosiy markazlarining tor-mor qilnishiga erishildi. Lekin bu xalqning
milliy-ozodlik uchun kurashga bo’lgan irodasini sindira olmadi.
KOREYA
Yaponiya qadim vaqtlardan Koreyaga
o’z imperiyasining bir qismi sifatida da’vo qilib kelardi va
Rossiyaning rusyapon urushidagi (1905) magiubiyatidan foydalanib, 1910-yilda Koreya yarim orolini bosib oldi. Koreyada amalda cheklanmagan
hokimiyatga ega yapon general-gubernatori hukm yurgizardi. Yapon hokimiyatini
qo’llab turish uchun bu yerda harbiy eskadralar, ikkita muntazam qo’shinlar
diviziyasi va dala jandarmeriyasi qismlari saqlab turildi. Tashkil etilgan
davlat apparati yapon bosqinchilari uchun mamlakatning boy tabiiy resurslarini
talash va koreys xalqini shafqatsiz tasarruf etish imkoniyatini ta’minlar edi.
Beshafqat
mustamlakachilik istibdodi koreys xalqining keskin noroziligini uyg’otdi. 1919-yili butun
Koreya bo’ylab yaponlarga qarshi ommaviy namoyishlar bo’lib o’tdi. Birgina
Seuldagi namoyishda 300 ming kishi qatnashdi. Namoyishchilarning asosiy tarkibi
talabalar bo’lib, ishchilar, dehqonlar, xizmatchilar, savdogarlar, hunarmandlar
va tadbirkorlar ularni qo’llab-quvvatladilar. 1930-yili butun Koreyani qamrab
olgan mehnatkashlarning kuchli ish tashlashlari ham yaponlarga qarshi shiorlar
ostida o’tdi. Seul, Pusan, Vonsan va boshqa shaharlarda talabalarning muntazam
qo’shinlar tomonidan bostirilgan chiqishlari bo’lib o’tdi.
Yaponiyaning urushga tayyorlanishi koreys xalqiga
yangidan-yangi mushkulliklar, kulfatlar
keltirdi. 1931-yili Shimoli-Sharqiy Xitoy (Manjuriya) bosib
olingach, Yaponiya hukumati manjur-koreys majmuini, ya’ni Uzoq Sharqdagi
bosqinchilik harakatlari uchun iqtisodiy va harbiy platsdarmni yaratishga kirishdi.
Shu munosabat bilan Koreya iqtisodiyotiga kapital mablagiar sarfi keskin ko’paydi.
Mamlakatda yirik metallurgiya, kimyo korxonalari
va elektr stansiyalari qurila boshlandi. Bu korxonalar urush yillarida kerakli
ashyolar va buyumlarning uchdan bir qismini Yaponiyaga yetkazib berdi.
Biroq iqtisodiy o’zgarishlar mamlakatda
Yaponiya zo’ravonligi kuchayishiga olib
keldi — kapitalning 94 foizi yapon sanoatchilari va biznesmenlariga tegishli
edi. Koreya sanoati yapon iqtisodiyoti uchun zarur buyumlar ishlab
chiqarishga moslashtirilgan bo’lib, Yaponiyaga butunlay bogiiq edi. Sanoat
korxonalari Yaponiyaga mahsulotni olib chiqish qulay bo’lishi uchun
port-shaharlar yaqinida joy-lashtirildi.
Yapon bosqinchilariga qarshi kurash
kuchayishda davom etdi. 1931—1933-yillarda o’z bazalarini tog’larda vujudga keltirgan partizan bo’linmalari tuzildi. 1934-yili partizan
bo’linmalarining birlashishi natijasida Koreya xalq-inqilobiy armiyasi tashkil
etildi va bu armiya yapon agressiyasiga
qarshi kurashda Xitoy xalq-ozodlik armiyasiga g’oyatda katta yordam ko’rsatdi.
1936-yili Koreya vatanparvarlik kuchlari
Shimoli-Sharqiy Xitoy hududida «Vatanni tiklash jamiyati»ni tuzdi. Mazkur
tashkilot dasturida mamlakatda yapon mustamlakachilik
tartibini tugatish va Koreya demokratik hukumatini barpo etish ko’zda
tutilgan edi.
Jamiyat targ’ibot ishlaridan tashqari Koreya
hududida partizanlarning jangovar harakatlarini ham uyushtirdi. Jumladan, 1937-yili
Kim Ir Sen boshchiligidagi partizan bo’linmasi hatto maium muddatga
Pochxonbo shahrini ozod qildi. Partizanlarning harakatlari yapon agressorlari
hokimiyatining beqarorligini vujudga keltirib, mamlakat resurslaridan
foydalanishlari va talashlarini qiyinlashtirdi.
INDONEZIYA
Indoneziya tarkibiga umumiy maydoni
2 mln. kv. ni tashkil etuvchi uch mingdan ziyod orollar
kiradi. Indoneziya aholisi soniga ko’ra (170 mln. kishi) dunyoda to’rtinchi o’rinni
egallaydi. Bu yerda 150 ta elat istiqomat qilib, ular
orasida eng ko’p sonlilari
yavaliklar, sundlar, madurliklar va
xitoylardir. Aholining 90 foizi
sunniy mazhabdagi islomdiniga e’tiqod qiladi.
Deyarli 350 yil davomida Indoneziya Gollandiya
(Niderlandiya) mustamlakasi bo’lib, Niderland Hindistoni deb atalardi. Bu
dunyodagi eng boy mustamlakalardan biri edi
va XX asr boshlaridayoq mustamlakachilikning go’yo qo’riqxonasiga
aylandiki, Amerika, ingliz va golland kompaniyalari bu yerda birday hukm
yuritishardi. Indoneziyadan dunyoning barcha mamlakatlariga kauchuk, qalayi,
tamaki, neft, kofe, qand, choy va boshqa ko’p narsalar yetkazib berilardi.
Ikki jahon urushi oralig’ida Indoneziyadagi
xorijiy korxonalarda milliy ishchilar sinfi
tarkib topib, mahalliy mayda savdogarlar, burjuaziya, milliy
tadbirkorlar paydo boia boshladi. Indoneziya milliy burjuaziyasining asosiy
qismi o’z mamlakatida o’zining tenghuquqli emasligini o’tkir his etgan holda
xalq bilan birga mustamlakachilik hukmdorligidan ozod bo’lish uchun kurashdi.
 Mamlakatda eng uyushgan ishchilarni
birlashtirgan kasaba uyushmalari yuzaga keldi. Ularning soni tezda ko’payib, kasaba uyushmalari inqilobiy yo’nalish
va bay-nalmilal mazmun kasb eta boshladi.
Ishchilarning birlashishga intilishlari
tufayli 1919-yil oxirida lndoneziya yagona kasaba uyushma markazi tuzildi. 1918—1919-yillarda barcha orollarda,
ayniqsa Yavada uyushqoqligi bilan ajralib turadigan, mustamlakachilikka qarshi mazmundagi stachkalar avj oldi. Bu
inqilobiy kurash to’lqinida siyosiy
partiyalar vujudga keldi. Ularning ba’zilari islohotchilik tusidagi
kurash yo’lini yoqlashsa, boshqalari faol qurolli kurashga qafiy tarafdor edi.
1926— 1927-yillarda butun Indoneziyani qo’zg’olon qamrab oldi. Ayniqsa,
Yava hamda Sumatra orollarida qo’zg’olon kuchli o’tdi. Mustamlakachilikka
qarshi maz-mundagi qo’zg’olon shafqatsizlarcha bostirildi. Ikki yuz nafar qo’zg’olonchi
qatl etildi. Gollandiya mustamlakachi hokimiyatining
shafqatsizligi dunyoni larzaga soldi. Lekin qo’zg’olon Indoneziya
xalqining boshqa ko’plab qatlamlarini, birinchi navbatda ziyolilarini
mustaqillik uchun kurashga qo’zg’atdi.
1927-yili Bandungda Indoneziya Milliy
partiyasi tuzildi. Bu partiyaga Indoneziyaning bo’lg’usi birinchi prezidenti, muhandis Sukarno
boshchilik qildi. Partiya mamlakat mustaqilhgiga erishishni o’z maqsadi
deb bilgan holda bunga xalqni birlashtirish yo’li bilan intila boshladi.
Partiyaning ijtimoiy asosi ancha keng, ya’ni ziyolilar,
mayda va o’rta burjuaziya, ishchilar, dehqonlar va hunarmandlardan
iborat edi.
Sukarno (1901—1970) — Indoneziyaning 1945— 1967-yillardagi
prezidenti. Indoneziya Milliy partiyasi asoschilaridan biri. Mustamlakachilikka
qarshi, mamlakat mustaqilligi e’lon qilinishi uchun faol kurashchi.
Indoneziya Milliy partiyasining s'ezdida
indonez tilini, indonez vatanini va indonez millatini butun arxipelag aholisi
uchun yagona deb e’lon qilingan dastur qabul qilindi. Bu hol umumindonez
xalqining shakllanish jarayoni boshlanganidan dalolat edi.
1929-yil dekabrida IMP rahbarlari va
Sukarno hibsga olinib, turli
qamoq muddatlariga hukm qilindi. Ular «qonuniy
hukumatni majburiy ag’darish»ga intilishda ayb-landi. IMP tez orada
tarqatib yuborildi, lekin ko’p o’tmay yangi nom — Indoneziya partiyasi nomi
bilan qayta tuzildi va mamlakatdagi milliy-ozodlik harakatini boshqara
boshladi. Qamoqdan chiqqanidan keyin Sukarno Indoneziya partiyasiga rahbarlik
qildi, biroq tez orada (1933-yil 1-avgust) yana qamoqqa olinib, mamlakatning
uzoq joylaridan biriga badarg’a etildi.
Urush yaqinlashishi sharoitlarida
mustamlakachi hokimiyat milliy harakatga nisbatan repressiyani kuchaytirdi. Bu
o’z navbatida yashirin harakat qilayotgan so’l kuch-larni 1937-yili yangi partiya — «Indoneziya xalqi harakati» (Gerindo)ni
tuzishga majbur qildi. Bu partiya IMP va Indoneziya partiyasi dasturlarini
o’z faoliyati uchun asos sifatida oldi. 1939-yil yoziga kelib, Gerindo mamlakat
mus-taqilligi, demokratik huquqlar va erkinliklar e’lon qilinishi uchun
kurashayotgan 10 mingdan ziyod kishidan iborat edi.
Qisqacha mazmmuni
 Vetnam
•  XIX asr
ikkinchi yarmi — Fransiya
mustamlakasi (Hindixitoy ittifoqi tarkibida);
•  mahalliy aholi diskrinimatsiyasi;
•  mamlakatda fransuz kapitali hukmronligi;
•  XX asrning
20-yillari — milliy-ozodlik
harakatining yangi
yuksalishi. 1927-yildan Xo Shi Min rahbarlik qiladi;
• 30-yillar — milliy-ozodlik
harakatining asosiy markazlari tor-mor etildi. Mustaqillik, tenglik va
demokratik erkinliklar uchun kurash davom etadi.
Koreya
•   1910-yildan — Yaponiya mustamlakasi (mamlakatni yapon
general-gubernatori boshqaradi);
•   1919-yil — yaponlarga qarshi ommaviy norozilik namoyishlari. Qo’shinlar
tomonidan bostirildi;
•   30-yillar — yaponlarga qarshi yangi chiqishlar;
•   1931-yildan — Uzoq Sharqni bosib olish uchun harbiy platsdarm sifatida manjur-koreys majmuining bunyod etilishi;
•   mamlakat iqtisodiyotining Yaponiyaga to’liq bog’liqligi;
•   «Vatanni tiklash jamiyati» — mustamlaka tuzumini
tugatish va mamlakatning demokratik hukumatini tuzish uchun kurash.
Indoneziya
•   XX asr boshlarida — Gollandiya (Niderlandiya) mustamlakasi. Mamlakat
tabiiy resurslarining ingliz, amerika va golland kompaniyalari tomonidan
talanishi;
•   1918—1919-yillar — mustamlakachilar hukmronligiga qarshi ommaviy
chiqishlar;
•   1926—1927-yillar — Gollandiyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi
ommaviy chiqishlarning yangi to’lqini. Muntazam qo’shinlar tomonidan
bostirilgan;
•   1927-yil — milliy-ozodlik harakatiga boshchilik qilgan Indoneziya
Milliy partiyasining (IMP) tuzilishi. Sukarno— IMP ning faol rahbarlaridan
biri;
•   1929-yil — IMP tarqatildi. Sukarno qamaldi. IMP ishini davom
ettirgan Indoneziya partiyasi (Partindo) tashkil etildi.
•   1937-yil — Mustaqillik va demokratik erkinliklar uchun
kurashgan indonezxalqi harakati (Gerindo) tashkil etildi.
34-§.
1918-1939-YILLARDA HINDISTON
Birinchi jahon urushidan keyingi voqealar shuni ko'rsatdiki, Hind milliy kongressi
(HMK) hind xalqi orasida katta obro’-e’tiborga ega,  xalqning o’zi ham
zolimlarga qarshi yangidan kurash boshlashga shay. Shu bilan birga ingliz
hukumati Angliya toji-ning eng boy va eng go’zal qismi bo’lgan Hindistondan
ket-moqchi emasligini ko’rsatdi.
1919-yil 13-aprelda Amritsar shahrida (Panjob
poytax-ti) ingliz qo’shinlari taniqli siyosiy arboblarning, HMK faol
rahbarlarining shahardan chiqarib yuborilishiga qarshi norozilik mitingini o’qqa
tutdilar. Maydonda 20 ming kishi to’plangan edi. Qo’shinlar qurolsiz kishilarga
qarata o’q ota boshiashdi. Mingdan ziyod kishi oidirildi, ikki mingdan ko’prog’i
yaralandi. Hind xalqi ommaviy chiqishlar, namoyishlar, ish tashlashlar bilan
javob qaytardi, hamma joyda politsiya bilan to’qnashuvlar yuz bera boshladi.
Mamlakat fuqarolar urushi yoqasiga kelib qoldi.
Biroq HMK boshlangan ommaviy harakatni qo’llab-quvvatlamadi.
Partiyada kurashning kuch ishlatish shakllarini inkor etib, faqat tinch, zo’rliksiz
shakllariga yo’l qo’yadigan gandicha mafkura g’alaba qozondi. Kurashning bu
shaklini Gandi satiyagraxa — «qat'iylik haqiqatda» deb nomladi.
Gandi 1915-yildan HMK ga boshchilik qildi. U
mamlakat aholisining ishtirokisiz Hindiston mustaqilligiga erishish mumkin
emasligini yaxshi tushunardi, lekin boshqa tomondan ommaviy chiqishlar zo’rliksiz
harakatlar doirasidan tashqariga toshib ketishidan xavfsirardi, zero, bunda
Hindiston inqilobiy tartibsizlik domiga cho’kkan bo’lardi. Gandi Lev Tolstoy
bilan yaqin aloqada edi va Tolstoyning
yomonlikka zo’ravonlik bilan qarshi chiqmaslik
haqidagi ta’limotini qabul qilgandi.
Tolstoy va Gandi uzoq vaqt xat yozishib turishdi hamda
Gandi o’zini Tolstoyning shogirdi deb bilardi.
Gandi Mahatma Karamchand (1869—1948) — milliy-ozodlik harakatining yo’lboshchiiaridan
biri. 1915-yildan Hindiston milliy kongressi partiyasi rahbari. Mustaqillik
uchun milliy-ozodlik kurashi ta’limoti va dasturini ishlab chiqqan.
Hind-musulmon to’qnashuvlaridan birida o’ldirilgan.
1918-yildan HMK
burjuaziya va ziyolilarning kicnik tashkilotidan ommaviy partiyaga aylana boshladi. Gandining tinch namoyishlarda va tinch yurishlarda
qatnashishga chaqirig’i hind
mehnatkashlarining keng ommasini milliyozodlik harakatiga jalb etish uchun
imkon yaratdi.
Shu bilan birga stixiyali
ravishda kuchayib borayotgan milliy-ozodlik harakati, zavod va fabrikalardagi ish
tashlashlar, provinsiyalardagi dehqonlar g’alayonlari, ko’plab shaharlardagi talabalar
va o’quvchilarning chiqishlari Milliy kongress harakatlarini faollashtirish uchun rag’batlantiruvchi omildek edi.
Partiyaning o’zida ham bo’linish yuz berdi. Gandining harakatlaridan norozi yosh
kongresschilarning
bir guruhi J. Neru boshchiligida mustaqillik uchun kurash ko’paytirilishini talab
qilgan Umumhindiston mus-taqillik
ligasini tuzishdi.
Neru Javaharla’1 (1889—1964) — mamiakat mustaqilligi uchun
kurashda M. Gandining safdoshi. Hokimiyat tomonidan ta’qib qilingan, 10 yildan
ko’proq qamoqda bo’lgan. 1947-yildan — Hindiston respublikasi Bosh vaziri va
tashqi ishlar vaziri.
Hindistonda ish
tashlashlar to’lqini avj oldi. Kasaba uyushmalarining ta’siri kuchaydi. Stachkalar
siyosiy tus olib, tez-tez
birdamlik ish tashlashlari o’tkazildi. Ishchilar bilan dehqonlarning
birlashishi kuzatilgani holda
ishchi-dehqonlarning birlashgan namoyishlari o’tkazila boshladi va
ishchi-dehqon partiyalari tuzildi.
Gandi qon to’kilishini, adovat va qahru-g’azabni istamas, mustaqiilikka kuch ishlatmaslik
yo’li bilan erishishni ko’zda tutardi. Mustaqillik uchun kurash kuchayib, qonli to’qnashuv-lar boshlanganini ko’rgach,
Gandi barcha chiqishlar oqimini fuqarolar bo’ysunmasligi o’zaniga
burishga qaror qildi. U ingliz hokimiyatidan
tuz solig’i bekor qilinishini talab qildi.
1865-yili inglizlar tomonidan joriy etilgan bu soliq tuz savdosini
Angliya hukumatining monopoliyasi
deb e’lon qildi. Tuz narxi yuz barobar oshib ketdi va natijada ko’pchilik hindlar uchun tuz olish imkonsiz holga
aylandi. Tuz yetishmasligi tufayli organizmda qaytarilmas o’zgarishlar yuz
berdi, bu esa jismoniy tanazzulga olib keladi. Hind xalqining ko’pchilik qismi shu qismatga duchor bo’ldi.
Mustamlakachilar
hokimiyati Gandining talablarini bajarishdan bosh
tortdi. Shunda Gandi Kongress
rahbariyati bilan
birga fuqarolar bo’ysunmasligi kompaniyasini boshladi. 1930-yil 12-martda Gandi
bir guruh izdoshlari bilan
Arabiston dengizi sohiliga yo’l oldi va bu yerda ingliz tuz kompaniyasiga bo’ysunmaslik belgisi sifatida tuz pishira boshladi. Gandi sheriklari bilan
birga qamoq-qa olindi, Kongressning boshqa rahbarlari, shu jumladan, J. Neru ham hibsga olindi. Umuman 60
mingdan ziyod kishi qamaldi. Milliy
kongress qonundan tashqari
deb e’lon qilindi.
Javob sifatida butun Hindistonda
fuqarolar bo’ysunmasligi harakati boshlandi, shimoli-g’arbiy chegara provinsiyada qo’zg’oloniar,
Abdul G’afforxon bosh-chiligidagi pushtu qabilalari bilan qurolli to’qnashuvlar
yuz berdi.
Ingliz hukumati ularga qarshi aviatsiyani qo’llashga majbur bo’ldi.
1930-yil yozida Peshavor, Chittagong, Bombey, Kalkutta, Madras shaharlaridagi g’alayonlar munosabati bilan harbiy holat
e’lon qilin-di.
Fuqarolar bo’ysunmasligi
bilan bir paytda dehqonlarning g’alayonlari ham boshlandi. Hamma joyda dehqonlar bo’linmalari
tuzildi. Ularga qarshi politsiya qismlari tashlandi va dehqonlar yo’lboshchilarining
ko’pchiligi hibsga olindi.
1930—1931-yillarda
Hindistonda avj olgan ommaviy milliy-ozodlik harakatini shafqatsiz repressiyalar
tufayli bostirishga
muvaffaq bo’lindi. Shu bilan birga mustam-lakachi hukmdorlar milliy
harakatni bo’lib yuborish maqsadida nayranglar ishlata boshlashdi. 1931-yili Londonda «doira stoli»
konferensiyasi ochildi va bunda Angliya vakillari kastalar va diniy guruhlar (hindparastlar va musulmonlar) o’rtasiga
nifoq solishga urinishdi. «Doira stoli» ishining to’liq befoyda ekanligiga
ishonch hosil qilgan Gandi
Hindistonga qaytdi va 1931-yil dekabrida ikkinchi fuqarolar bo’ysunmasligi kompaniyasini boshladi. Gandi va Kongress
sessiyasining barcha qatnashchilari
yana qamoqqa olindilar.
Hindistonning ko’plab
shaharlari va provinsiyalarida yana
namoyishlar, fuqarolar bo’ysunmasligi kom-paniyalari,
norozilik mitinglari va ish tashlashlar avj oldi. Kuchli dehqonlar g’alayonlari ilgari bu kuchsiz bo’lgan
joylarda g’oyatda to’g’yonli o’tdi. Dehqonlar uyushmalari va ishchi-dehqon partiyalari tuzila
boshlandi. Harakatga Kashmir ham qo’shildi.
Qisqacha mazmuni
    1915-yil — M. Gandi HMK rahbari (kurashning zo’rliksiz
usullari);
•   1919-yil — namoyishning o’qqa tutilishi, mamlakatda ommaviy g’alayonlar,
HMK qo’llab-quvvatlamadi;
•   HMK dagi bo’linish. Umumhindiston mustaqillik ligasi
tuzildi (J. Neru);
•   M. Gandi tomonidan fuqarolar bo’ysunmasligi
kompaniyasining o’tkazilishi;
1930 yil — M. Gandi va J. Neruning hibsga olinishi, MK — qonundan tashqari.
Qurolli ziddiyatlar. Mamlakatda — harbiy holat;
• Ikkinchi fuqarolar bo’ysunmasligi kompaniyasi. Mag’lubiyat
va M. Gandining qamoqqa olinishi bilan yakunlandi.
35-§. 1918—
1939-YILLARDA YAPONIYA
Yaponiya ikkita burjua-demokratik inqilobini
boshidan kechirdi. Birinchi inqilob
1867— 1868-yillarda bo’lib o’tdi va «Meydzi restavratsiyasi» nomi bilan tarixda qoldi.
1889-yilgi konstitutsiya bo’yicha Yaponiya imperator boshchiligidagi
monarxiya deb e’lon qilingan edi, lekin qonun chiqarish hokimiyati imperator
bilan birga qonunlar ishlab chiqishi shart bo’lgan parlamentga berilgandi.
Burjua islohotlarining amalga oshirilishi bozor munosabatlari rivojlanishi
uchun zaminni tozaladi va XIX—XX asrlar chegarasida Yaponiya jadal sur’atlar bilan boshqariladigan bozor munosabatlarini
keng tarqatish bosqichiga kirdi.
Davlat iqtisodiyot rivojlanishini kuchli
nazorat qilardi — zavod-fabrikalar qurib, xususiy kapitalni jalb etishi shart
bo’lgan korxonalar tuzardi. Yirik moliyaviy oligarxiyalar — dzaybatsular: Mitsui,
Mitsubisi, Sumitomo, Yasuda va Okura vujudga kelib,
amalda yapon iqtisodiyotining xo’jayinlariga aylanishdi. Ular orasida Mitsui
va Mitsubisi asosiy rolni o’ynardi.
Yapon iqtisodiyotida bu ikki moliyaviy gigantning kapitali qatnashmagan
biron tarmoq yo’q edi. Ular Yaponiyaning yirik banklariga ham egalik qilardi.
Mazkur yirik kompaniyalar iqtisodiyotga sarflangan
barcha kapitalning kamida chorak qismini tashkil qiluvchi davlat
kapitali bilan mustahkam hamkorlikda ishlashardi.
Byurokratik davlat mashinasining butun yuqori
qismi dzaybatsular bilan bog’liq bo’lib, ularning aksiyalariga egalik qilgani holda dzaybatsular ravnaqidan
manfaatdor edi. Shu tariqa Yaponiyada bozor munosabatlari rivojlanishi davlat
apparatiga bog’liq edi va bu hol unga
Yaponiyaning ichki hamda tashqi siyosatida ustivor mavqe yaratardi.
Yaponiya foydali
qazilmalarga kambag’al. Qishloq xo’jaligida feodal-samuraylarning zo’ravonligi Yaponiyaning xom ashyo
resurslari va oziq-ovqat imkoni-yatlarini chegaralar, ichki bozorni toraytirardi. Bu hol yapon harbiylarini katta tashqi siyosiy
mojarolarga undab, harbiylar siyosatda rahbar kuchga aylandi. Natijada
harbiylarning o’ta agressivligi kuchaydi, ularning dzaybatsular tomonidan
quvvatlanishi esa asta-sekin Yaponiyani harbiylashgan mamlakatga aylantirdi.
Yaponiya
1894—1895-yillardda, Xitoyga, 1904-1905-yillarda  Rossryaga qarshi lkkita muvaffaqiyatli urush o’tkazdi. Bu g’alabalar Yaponiyani buyuk davlatlar darajasiga chiqardi.
 Yaponiya Birinchi jahon urushida Antanta
tomonidan qatnashdi va g’oliblar qatorida bo’ldi. U mukofot tariqasida Shandun
yarim orolini, Tinch okeanidagi Germaniyaga
qarashli Marian, Karolina, Marshall
orollariga mandatni oldi. Ushbu orollarning olinishi Yaponiyani Tinch okeani
akvatoriyasi markaziga chiqarib,
AQShning asosiy harbiy-dengiz bazasi — Gavay orollariga yaqinlashtirdi.
Imperator, dzaybatsular,
samuraylar va yapon generallari
Birinchi jahon urushidan keyinoq buyuk yapon imperiyasini yaratish rejalarini
tuza boshladi. Sovet Rossiyasi agressiyaning
birinchi qurboni bo’ldi. 1918-yili
yapon qo’shinlari sovet Rossiyasi
hududiga bostirib kirib, Vladivostokni, Primore, Sharqiy Sibir va
Shimoliy Saxalinni egallab oldi. Butun Sibirni bosib olish rejalashtirilgan
edi. Kolchak va ataman Semenov qo’shilmalarining
tor-mor qilinganligi, shuningdek boshlanib ketgan partizanlik harakati
yaponlarni Rossiyadan ketishga majbur qildi.
Biroq yapon harbiylarini to’xtatish endi qiyin
bo’lib qolgan edi. Urushni boshlashga tayyorlanayotgan, qudratli flot va zamonaviy aviatsiyaga ega ulkan armiya
tuzilgandi. Yaqinda esa cheksiz inson resurslariga
ega ulkan Xitoy, tabiiy resurslarga boy Janubi-Sharqiy Osiyo, Britaniya
mustamlakalari — Birma, Malayya, Hindiston
joylashgan edi. 1931-yil sentabrida
Yaponiya Xitoyning
shimoli-sharqiy provinsiyalarini bosib olib, bu yerda Manchjou-Go qo’g’irchoq
davlatini barpo etdi. Xuddi shu vaqtdan Xitoy
bilan faqat 1945-yilda tugallangan uzoq urush boshlandi.
Yaponiya fashistik
davlatlar bilan yaqinlashish yo’lini tanladi. Bu 1940-yili agressorlar — Yaponiya, Germaniya va Italiyaning uchyoqlama pakti bilan
ras-miylashtirildi. Uchyoqlama
pakt Germaniyaning raqiblari —
AQSh, Angliya va Fransiyaga qarshi yo’naltirilgan edi. Germaniya va
Italiyadan madad berish va’dasini olgan
Yaponiya Tinch okeanidagi o’z asosiy raqibini saf-dan chiqarish uchun AQShga, mustamlakalarini
bosib olish maqsadida Angliyaga
qarshi urushga faol tayyorlana boshladi.
Ikki jahon urushi oralig’ida
Yaponiyaning rivojlanishi tekis kechmadi. Birinchi jahon urushida u Tinch okeani bozoriga o’z eksportini keskin oshirishga
erishdi. Yaponiyaning chet elga kapital
sarfi deyarli besh karra miqdorda ortdi. Butun Xitoy tashqi savdosining 50
foizi Yaponiya hissasiga to’g’ri
kelardi. Harbiy ta’minot va tashqi
iqtisodiy ekspansiya sanoat rivojlanishiga kuchli turtki berdi. Urush
yapon burjuaziyasini boyitdi. Aksiyadorlik jamiyatlarining kapitali 2,5 barobar
ko’paydi.
Dzaybatsularning yapon siyosatiga ta’siri
yanada kuchaydi. «Mitsubisi» konserni 20-yillarda 120 ta kompaniyani nazorat
qilardi va o’z tarkibida temir yo’l, elektrotexnika, metallurgiya, kemasozlik,
kemachilik kompaniyalariga ega edi. Dastlab bankirlik uyi bo’lgan «Yasuda»
birlashmasi urush paytida katta miqdordagi sanoat korxonalarini sotib oldi.
Dzaybatsularning kuchayishiga yondosh ravishda davlatning tadbirkorlik
faoliyatidagi rolining yanada ortishi jarayoni bordi. Davlat iqtisodiyotga
katta mablag’larni sarfiar va bu mablagiarning barchasi dzaybatsularga
berilgandi. Imperator (mikado) mamlakatning eng yirik zamindori bo’lgani holda
«Mitsui» va «Mitsubisi» konsernlarining ham yirik aksiyadori edi. Yaponiya
20-yillarda yirik jahon davlatiga aylandi.
Lekin Yaponiya iqtisodiyotida hamma narsa
joyida emas edi. Avvalo, 20—30-yillarda qishloq xo’jaligi og’ir inqirozni
boshidan kechirdi. Qishloqda pomeshchik-samuraylarning hukmronligi dehqonlar
mehnati samaradorligining pasayishiga olib keldi. Konsernlarning qudratli
byurokratik apparati bilan texnik jihatdan qoloq mayda va o’rta sanoat o’rtasida
nomutanosiblik yuzaga keldi. Ichki bozorga xizmat ko’rsatuvchi qator
tarmoqlarda 30-yillar boshlarida ham sanoat rekonstruksiyasi tugallanmagan va
ular oddiy asbob-uskunalarda ishlashardi. Monopoliyalaming rivojlanishi
mustamlakalarni, norentabel korxonalar mahsuloti va raqobatbardosh bo’lmagan
buyumlarni sotish bozorlarini talab qilardi. Yaponiyada mustamlakalarni bosib
olishga tayyorlanayotgan va mustahkam
siyosiy ittifoqqa birlashgan harbiylar,
pomeshchik-samuraylar hamda dzaybatsular diktaturasi shakllandi.
Tegishli rejalarni amalga
oshirish uchun mamlakat iqtisodiyotini
harbiylashtirish o’tkazildi. 1934-yilda Yaponiya dunyodagi eng qudratli
armiyalardan biriga ega bo’lib, urushga tayyor edi. Butun iqtisodiyot harbiy
izga ko’chirildi. 1938-yil martida «Millatni umumiy safarbar qilish haqida»gi
qonun qabul qilinib, bunda dzaybatsular va ishlab chiqarishga aloqador kompaniyalarga kreditlar, xom ashyo, ishchi kuchi
va kafolatli buyurtmalar olishda
ulkan imtiyozlar berildi. «Umumiy safarbar qilish haqida»gi qonun bo’yicha
har qanday ish tashlashlar va yig’ilishlar ta’qiqlandi, ish kuni 14—16
soatgacha davom etardi.
Qisqacka mazmuni
•   1889-yil — Yaponiya parlamentli monarxiya;
•   XIX asr oxiri — davlat tomonidan boshqariluvchi bozor munosabatlarining keng joriy
etilishi;
•   Dzaybatsular — yirik moliyaviy tashkilotlar — Mitsui,
Mitsubisi, Sumitomo va boshqalar;
•   qishloq xo’jaligi rivojlanishining past darajasi;
•   tashqi siyosatdagi agressivlik;
•   1918-yil — Rossiya Uzoq Sharqi va Sibiriga muvaffaqiyatsiz
intervensiya;
•   1931 -yil — Xitoy shimoli-sharqiy hududlarining bosib olinishi,
Man'jou-Go davlatining tashkil topishi;
•   1938-yildan — mamlakatni harbiylashtirishning jadallashuvi;
Xitoyga qarshi kurash 1945-yilgacha davom etdi.
AFRIKA XX ASRNING
BIRINCHI YARMIDA - OZODLIK SARI
MASHAQQATLI YO’L
36-§. SHIMOLIY AFRIKADA MUSTAMLAKACHILIKKA QARSHI OZODLIK KURASHI
Afrika qit’asi kattalik jihatidan Yevroosiyodan so’ng
lkkinchi o’rinni egallaydi. Uning umumiy maydoni, yondosh
orollarni ham qo’shib hisoblaganda,
30 mln. kv. km. ni tashkil qiladi.
Butun yil davomida
kuydiruvchi oftob, yog’ingarchilik miqdorining ozligi, yirik suv havzalarining mavjud
emasligi qit'ada inson yashashi
va taraqqiyotning yuksalishini qiyin qilib qo’ygan. Afrika hududining 80% ini
cho’llar (dunyoda eng yirik hisoblangan
Sahroi Kabir) va o’simliklar siyrak o’suvchi savanna egallagan. Liviya
sahrosi va Kalaxari sahrosi bu o’lik va unumsiz hududlarni to’ldiradi.
Shu bilan birga qit'aning sohilga yaqin
yerlarida savannaga borib ulanuvchi siyrak tropik o’rmonlar mavjud, shimol va
janubdagi ayrim ko’kalamzor hududlarda esa daraxtning qimmatbaho turlari o’sadi.
Bu hududlarga boshqa qifalardan aholi kelib joylashib, yirik davlat
tuzilmalarini tashkil qilgan. Afrika shimoliga VII asrdayoq arab xalqlari kelib
o’rnasha boshlaganlar, ular Pireney yarim oroligacha o’tib borganlar va butun
Shimoliy Afrikani bo’ysundirgan Kardov xalifaligini tashkil qilganlar.
Keyinchalik bu yerda mustaqil davlatlar — Marokash, Jazoir, Tunis, Liviya, Misr
va Sudan tashkil topdi. Aholining asosiy qismi (90%i)ni arablar tashkil qilib,
islom hukmron dinga aylandi. Bu yerda musulmoncha turmush tarzi qaror topdi.
Shimoliy Afrikada islom markazlaridan biri joylashgan. Musulmon davlatlari
Afrika hududining 20%ini egallagan. Aholining 25%i musulmonlardir.
Kalaxari sahrosidan janubga, Afrikaning eng
janubiy qismiga XVII asrda Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasi kelib o’mashdi.
U bu yerda Kap koloniyasini tashkil qildi. Unga burlar — Gollandiyadan chiqqan afrikans tilida so’zlashuvchilar (afrikanerlar)
joylashdilar. Afrikans golland, nemis va ingliz tillarining chatishmasi
bo’lib, unga mahalliy tillarning ayrim unsurlari ham qo’shilgan.
Mahalliy aholi — bushmenlar, gottentotlar va bantular Kalaxari cho’liga siqib chiqarildi. Ular suvsiz va hosildor yerlarsiz qolib,
tanazzulga yuz tutdilar, sekin-astalik bilan halok bo’lishga mahkum qilindilar.
XIX asr oxirlarida, Angliya Janubiy Afrikadagi boy oltin, olmos konlari va
boshqa ko’plab ma’danlarning mavjudligidan xabar topganidan so’ng, ingliz
hukmron doiralari bu yerga qo’shin yuborib, bularning yerlarini bosib oldi.
1910-yilda burlarning sobiq yerlari va yangi bosib olingan hududlarda Janubiy Afrika Ittifoqi deb nomlangan Angliya dominioni
(Angliya hukumatiga bo’ysungan o’z-o’zini boshqaruvchi koloniya) tashkil qilindi. U Angliya
imperiyasining eng boy boiagi hisoblanib, yiliga 700 tonnagacha oltin
qazib chiqarar, bu borada dunyoda birinchi o’rinda turardi. Hozirga qadar ham u
olmos qazib chiqarishda dunyoda bi-rinchi o’rinni egallab keladi (yiliga 7,3
mln. karat). Bu yerda 6 mln. tonnagacha marganets, temir rudasi, mis va
fosfatlar qazib olinadi.
Yevropalik bir yarim million ko’chmanchi
mahalliy aholini oddiy insoniy huquqlaridan
ayirib, konlarda ayovsiz ekspluatatsiya
qildi. Irqiy ayirmachilik va segregatsiya (oq va qora irq
vakillarining alohida hayot kechirishi)ga qarshi, oddiy insoniy huquqlar,
moddiy ahvolning yaxshilanishi uchun kurash bosh muammoga aylandi.
TROPIK AFRIKA
MAMLAKATLARI
Shimoliy va Janubiy
Afrika o’rtasida ulkan Tropik
Afrika joylashgan bo’lib, u ekvatorning u
va bu tomoniga 2 ming km. ga cho’zilgan, sharqdan Hind, g’arbdan
Atlantika okeanlariga borib tutashadi. XVII va XIX asrlarda u Yevropa davlatlari tomonidan mustamlaka hududlarga bo’lib
olindi. Eng yirik koloniyalar Fransiya (Dagomeya, Kamerun, Senegal, Mali,
Ruanda, Somali, Togo, Markaziy Afrika Respublikasi, Gvineya, Chad, Niger), Angliya (Janubiy Afrika Ittifoqi, Gana,
Nyasalend, Janubiy va Shimoliy Rodeziya, Uganda, Sudan), Portugaliya
(Angola, Mozambik), Germaniya (Keniya, Kamerun, Tanganika, Namibiya), Italiya
(Liviya va Somali)ga tegishli edi. Belgiya
Afrikada bitta, biroq eng boy koloniya — Kongo (hozirgi Zair)ga egalik
qilardi. Fransiyaga, bundan tashqari, Jazoir, Marokash, Habashiston
(Mavritaniya) va G’arbiy Sahroi Kabir ham tegishli edi.
Tropik Afrika mamlakatlari siyosiy va iqtisodiy mustaqillikdan mahrum
qilingan, maxsus tartib vositasida boshqariluvchi tipik mustamlakalar edi. Ular
Yevropa mamlakatlari uchun juda ulkan daromad va boylik manbaiga aylandilar.
XIX asr oxirlaridan boshlab mustamlaka hududlarga sarmoyalar joylashtirila
boshlandi — mustamlakachilar bu yerlarda konlar, xom ashyoga dastlabki ishlov
berish korxonalari, temir yo’llar, portiar, aloqa yo’llari barpo etdilar.
Taraqqiyotini yuksaltirish jarayoni Afrikani keng miqyosda qamrab oldi. Bu
yerda maktablar, oliy o’quv yurtlari tashkil qilina boshlandi, sog’liqni
saqlash tizimi yuzaga keldi. Ayrim mustamlakalarda yashovchi oq tanli ko’chmanchilar
o’zlari uchun sharoit va qulayliklar yarata boshladilarki, bu o’z-o’zidan
mahalliy xalqlar moddiy va madaniy turmush darajasining umumiy ko’rsatkichlariga
ham ta’sir qildi.
Shunga qaramay, Afrika hamon eng qoloq va
qashshoq qit'a bo’lib qolaverdi. Milliy daromadning 90%ini hamon eng sodda
ishlab chiqarish qurollari qo’llanuvchi qishloq xo’jaligi berardi. Turmush
darajasi dunyoda eng past bo’lib qoldi. Yuqumli kasalliklar, ochlik,
qashshoqlik hukmronlik qilardi.
Versal tinchlik shartnomasining shartlariga ko’ra,
Afrikadagi Germaniya koloniyalari Fransiya va Angliya o’rtasida bo’lib olindi.
Germaniyaga tegishli bo’lgan Sharqiy Afrika (Tanganika) Angliya qo’liga o’tdi,
Janubi-G’arbiy Afrika (hozirgi Namibiya)ni Janubiy Afrika Ittifoqi o’z nazorati
ostiga oldi, Togo va Kamerun Angliya va Fransiya o’rtasida taqsimlandi.
Misrning esa Angliyaga qaramligi tan olindi. Fransiya va Angliya ushbu
koloniyalarni boshqarish huquqini qo’lga kiritdilar. Bitimiarda vijdon
erkinligining saqlab qolinishi haqida gap borardi. Biroq mustamlakachilar
asosan mavjud tartib va taomillarni saqlab qolish qoidasidan kelib chiqib ish
yuritardilarki, bu tartibni himoya qilish uchun kuch ishlatishgacha bo’lgan
cheksiz hukmronlikni anglatardi.
Misr
  Misr xalqi Afrika qifasida birinchi bo’lib
mustamlakachi-ikka qaqshatqich zarba berdi
va u Afrikani qullik zanjiridan xalos etdi. Misr Afrikadagi eng yirik davlat
emas (hududi 1 mln. kv. km., aholisi 52 mln. kishi), biroq uning qit'a
hayotidagi iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy mavqei beqiyos. Misr arab millatining bir bo’lagi hisoblanib, uning
siyosatida arab miiliy-ozodlik harakati xususiyatlari Afrika
xalqlarining ozodlik uchun kurash umumiy xususiyatlari bilan uyg’unlashib
ketgan.
Misr hududi bo’ylab Yevropani Osiyo bilan
tutashtiruvchi Suvaysh kanali o’tadi va bu G’arb mamlakatlarining strategik va
iqtisodiy hayotida Misr muhim o’rin tutishini angiatadi. Shu sababli Misr
vatanparvarlarining mamlakat mustaqilligi uchun kurashi o’ta keskin kechib,
nafaqat yalpi arab millati, balki butun Afrika qifasi uchun ham ulkan ahamiyat
kasb etdi.
XX asrda ozodlik harakati Misrda Birinchi
jahon urushi tugashi bilanoq boshlandi. 1918-yil noyabrda Qohirada Misr
mustaqilligi uchun kurashni boshqarish jamoat qo’mitasi tashkil qilinib, unga
taniqli adabiyot, madaniyat, siyosat va
jamoat arboblari kirdilar. U «Vafd Misri» («Misr vakillari») deb
nomiandi.
Misrda Muhammad Ali sulolasiga mansub qirollar
hukmronlik qilardilar. 1918 yildan 1952 yilgacha, ya’ni monarxiya ag’darilgunga
qadar ikkita qirol almashdi: Fuod I (1922-1936) va Faruk (1936-1952).
Uchinchi qirol -Fuod II juda oz, atigi bir yil
hukmronlik qildi. 1953 yilda u ag’darildi
va u bilan birga qirollik tuzumi ham bekor qilindi.
Mamlakatdagi demokratik kuchlar qirol tuzumini
inglizlarning Misrdagi bosh tayanchi deb bilib, asosiy kuchni uni ag’darishga
qaratdilar. Ularning kurashi keng ko’lam kasb
etib, unga bevosita ingliz mustamlakachilariga hamda ularning
mamlakatdagi tayanchi— qirol tuzumiga qarshi kurash
kiritilgan edi. «Vafd Misri» qo’mitasi juda tez mashhur bo’lib ketdi va
aholining turli tabaqasi vakillarini o’z ichiga
olgan keng milliy-vatanparvarlik harakati partiyasiga aylandi. Angliya ularning
Misrga mustaqillik berish talabini rad etganidan keyingi birinchi
nizoyoq siyosiy kuchlarning ochiq qarama-qarshiligiga olib keldi. Barcha
ijtimoiy tabaqalar va ijtimoiy-siyosiy tashkilotlarni o’z ichiga olgan Misr xalqi inglizlar va ulaming ittifoqchisi—
qirol hokimiyatiga qarshi oyoqqa turdi. Inglizlarning talabi bilan qirol
«Vafd Misri» rahbarlarini qamoqqa oldi.
1919-yilda mamlakatda ommaviy namoyishlar boshlandi. Namoyishlar
Qohiradan Yuqori va Quyi Misrga tomon ko’chdi. Tinch namoyishchilarni to’p va
pulemyotlardan o’qqa tutdilar. Qurbonlar soni sanoqsiz bo’ldi. Bunga javoban
ish tashlashlar va dehqonlarning qo’llab-quvvatlashiga tayangan qo’zg’olonlar
boshlandi. Ko’plab qishloq va shaharlarda inqilobiy hokimiyat idoralari tashkil
qilindi. Qo’zg’olon ayovsiz bostirildi, uch
hafta davom etgan to’qnashuvlarda mingdan ortiq kishi halok bo’ldi.
1921-yilda Misr bo’ylab yangi namoyishlar to’lqini yelib o’tdi.
Ular oldingilaridan yuksak tashkilotchilik jihati bilan farq qilardi. Umumiy
ish tashlashdan boshlangan kurash yirik shaharlarda barrikada janglari va
dehqonlarning partizanlik harakatiga o’sib o’tdi. Qo’zg’olon yana bostirildi, biroq bu Angliyaga faqat repressiyalar bilan xalq
harakatini bostirib boimasligini yaqqol isbotladi.
1922-yilda Angliya Misrga
cheklarigan «mustaqillik» berishga
rozi bo’ldi. Angliya Misrda o’z qurolli kuchlarini go’yoki chet el
agressiyasidan himoyalanish uchun saqlab qoldi.
Parlamentga saylovlar o’tkazilib, unda «Vafd Misri» g’olib chiqdi. Ular
Yevropa andozasidagi bozor munosabatlarini o’rnatish yo’lidan borib, mamlakatda
islohotlarni amalga oshirishga kirishdilar. «Bank Misri» nomi bilan banklar guruhi tashkil qilindi, milliy savdo,
sanoat va transport kompaniyalari tuzildi. 1927-yilga kelib Misrda 238 ta xorijiy
hissadorlik jamiyatlari faoliyat ko’rsatardi.
Jahon iqtisodiy inqirozi yillari (1929—1932)da
bozor munosabatlari Misrda yanada rivojlandi, chet davlatlar bu yerga o’z
mamlakatlarida to’xtab yotgan qator to’qimachilik va shakar ishlab chiqarish
korxonalarini ko’chirib keltirdilar. Sanoat korxonalari bilan birga Misrda
ishchilar sinfi ham o’sib, yirik, mayda va o’rta tadbirkorlar sinflari faollashib bordi. Bu sinflarning vakillari
milliy-vatanparvar-lik harakati saflarini toidirdilar.
1930—1935-yillarda
ommaviy ish tashlash, namoyish va norozilik
mitinglari yana barrikada janglariga o’sib o’tdi. 1935-yil 21-noyabrda Misrning
barcha shaharlarida umumiy ish tashlashlar bo’lib o’tdi. Qohirada kuni bo’yi qo’zg’olonchilar
va politsiya o’rtasida otishma bo’ldi. Bu voqealar bo’ron darakchilari edi va
ular Misr xalqining kuchi va uyushqoqligi ancha o’sganini ko’rsatdi.
Inglizlar yangi yon
berishlarga borishga majbur bo’ldilar va yangi shartnomaga ko’ra 1936-yilda Angliya
qo’shinlari faqat
Suvaysh kanali hududi, Qohira va Aleksandriyadagina qoldirildi. Boshqa hududlarda yangi tashkil boiayotgan
Misr milliy qo’shini harbiy qismlari
joylashtirildi. Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan Misr betaraflik
e’lon qildi.
Qisqacha mazmuni
•  Yashash va taraqqiyotning yuksalishi uchun og’ir
sharoit;
•  VII asrdan boshlab — Shimoliy Afrikaga arablar kelib o’rnasha boshladilar
(Kardov xalifaligi);
•  XVII asr — Afrika janubida
Kap koloniyasi tashkil qilindi;
•  XIX asr
oxiri — Janubiy Afrikani
inglizlar bosib oldilar — Angliya dominioni bo’lgan Janubiy Afrika Ittifoqi;
•  XVII va XIX asrlar — Tropik Afrikaning Angliya, Fransiya, Portugaliya,
Germaniya, Italiya va Belgiya o’rtasida bo’lib olinishi;
•  Versal bitimiga ko’ra Germaniya mustamlakalarining
Fransiya va Angliyaga berilishi;
•  Misming muhim iqtisodiy va strategik mavqei. Suvaysh
kanali Yevropani Osiyo bilan tutashtirdi;
•  «Vafd Misri» — qirol tuzumiga qarshi kurash, inglizlar
hukmronligiga chek qo’yilishi;
•  1919-yildan boshlab — ommaviy namoyishlar umumiy qo’zg’olonga o’sib o’tdi.
Qo’zg’olon kuch bilan bostirildi;
•  1921-yil — ish tashlashlaming yangi to’lqini, barrikada janglari;
•  1922-yil 22-fevral — Misrga cheklangan mustaqillik berildi (saylanma
hokimiyat, biroq Angliya qo’shinlari mamlakatda qoldirildi);

•  1929—1933-yillar — jahon iqtisodiy inqirozi yillaridagi iqtisodiy o’sish;
•  1930— 1935-yillar — Angliya hukmronligiga qarshi umumiy ish tashlashlar;
•  1936-yil — ingliz qo’shinlari faqat Suvaysh kanali hududi, Qohira va
Aleksandriyada qoldirildi;
   1939-yil 1-sentabr — Ikkinchi jahon urushining boshlanishi. Misrning
betaraf davlat deb e’lon qilinishi.
LOTIN AMERIKASI DAVLATLARI
XX ASRNING
BIRINCHI YARMIDA
37-§. LOTIN AMERIKASI XALQLARINING OZOD-LIK VA
MUSTAQILLIK UCHUN KURASHI
Lotin Amerikasi shimolda Meksika
chegaralaridan boshlanib, janubda Olovli yergacha cho’zilgan.
Faqat torgina Dreyk bo’g’ozi Lotin Amerikasini Antarktidadan ajratib turadi.
Qit'a hududining katta qismi abadiy yashil o’rmonlar, dunyodagi eng yirik qalin
savannalardan iborat. O’rmonlarda texnika va tibbiyot uchun ahamiyati beqiyos
bo’lgan qimmatbaho daraxt turlari, rezina ishlab chiqarishda bebaho xom ashyo
sanalgan kauchuk olinuvchi daraxtlar ko’plab o’sadi.
Lotin Amerikasi zamini foydali qazilmalar —
temir rudasi, mis, molibden, xrom, tabiiy gaz, uran rudasi, mar-ganets, nikel,
kobalt, volfram, qo’rg’oshin, rux, qalayi, surma, fosfatlar va boshqa
qazilmalarga juda boy. Tabiiy boyliklarining hajmi va xilma-xilligi jihatidan
hech bir qifa Lotin Amerikasiga tenglasha olmaydi.
Lotin Amerikasi bu yerda o’z rivojlanayotgan
sanoati uchun xom ashyo olishni va ulkan mol o’tkazish bozoriga ega bo’lishni ko’zlagan AQShning va Yevropadagi
yirik davlatlarning e’tiborini ko’pdan o’ziga tortib keladi. XIX va XX asr chegarasida ular Lotin Amerikasida keng
ekspansiyani avj oldirdilar. 1903-yilda AQSh Panama kanali hududini «abadiy»
foydalanish uchun sotib olib, muhim strategik mavqeni qo’lga kiritdi.
AQSh agrar munosabatlarning sodda shakllarini
saqlab qolishga, Lotin Amerikasi mamlakatlarini o’zining agrar-xom ashyo «dumi»ga aylantirish maqsadida uni
iqtisodiy ixtisoslashtirishni kuchaytirishga urindi. Argentina va Urugvay — bug’doy, go’sht, jun, Braziliya — qahva
va kauchukni yirik miqdorda yetishtiruvchi, Boliviya — qalayi, Chili —
mis va selitra, Meksika va Venesuela — neft yetkazib beruvchi davlatlarga
aylandi. Asosan AQShga meva yetkazib berish bilan shug’ullangan Markaziy
Amerika mamlakatlari «bananli respublikalar» nomini oldi.
 Bu yerda Nikaragua, Paragvay, Salvador,
Panama va Kosta-Rikada yuksak mavqega ega bo’lgan
AQShning yirik «Yunayted frut kompani» kompaniyasi xo’jayinlik qildi.
Kuba shakarqamish yetishtirishga ixtisoslashtirildi.
Kuba, Panama, Gaiti, Nikaragua, Dominika
respublikasi kabi mamlakatlar AQShning
yarim mustamlakasiga aylantirildi. Ularda hokimiyat tepasiga harbiy
xuntalar keldi. Mamlakatni boshqarishni ular oilaviy ishga aylantirdilar.
AQShning pullari evaziga ulkan qurolli kuchlarni saqlab turdilar.
Lotin Amerikasi xalqlari xorijiy
kompaniyalarning taz-yiqiga qarshi ozodlik va mustaqillik uchun muntazam kurash
olib bordilar. Bu kurashda demokratik xususiyatga ega Meksika inqilobi yirik
hodisa bo’ldi. U 7 yil (1910— 1917) davom etdi va mustaqil Meksika
respublikasining e’lon qilinishi bilan tugadi. Meksika inqilobi qit'ada ozodlik haxakatlari silsilasining boshlanishiga
turtki berdi va ular Lotin Amerikasi mamlakatlarining yirik davlatlarga qaramligi
zaiflashib, mustaqilliklari mustahkamlanishiga olib keldi.
Birinchi jahon urushi qifada iqtisodiyotnmg o’sishiga imkon yaratdi.
Yevropa tayyor mahsulotlari importining qisqarishi bu
yerda qayta ishlash sanoatining rivojlanishiga turtki berdi. Peru, Kolumbiya,
Venesuela, Kuba va boshqa mamlakatlarda olinayotgan foydali qazilmalar hajmi ko’paydi,
qishloq xo’jalik xom ashyosini ishlab chiqarish va tashqi savdo hajmlari ham
oshdi. Shu bilan birga milliy burjuaziya va milliy ishchilar sinfi,
o’rta va mayda savdogarlar tabaqasi ham o’sdi.
Biroq, Birinchi jahon urushidan so’ng yirik
davlatlarning Lotin Amerikasidagi ekspansiyasi yanada kuchaydi. Shu bilan bir
vaqtda jahon bozorida Lotin Amerikasi mollari (oziq-ovqat mahsulotlari, qahva,
selitra, mis, neft)ga bo’lgan talab kamaydi. Bu qifadagi qator mamlakatlarning iqtisodiy ahvoliga salbiy ta’sir qildi.
Mehnatkashlarning turmush darajasi keskin pasaydi.
Birinchi jahon urushi tugashi bilan Lotin
Amerikasi mamlakatlari hayotida keskin o’zgarishlar sodir bo’ldi. Bu eng avvalo ijtimoiy nizolarning keskinlashishida
aks etdi. Qit'adagi barcha mamlakatlarda ishchilarning yirik ish
tashlashlari, dehqonlarning qo’zg’olonlari, talaba va ziyolilarning inqilobiy
namoyishlari bo’lib o’tdi. Ular ta’lim tizimini
isloh qilish, siyosiy hayotni demokratlashtirish, agrar islohotlarni
amalga oshirishni talab qildilar. Inqilobiy harakat to’lqinida eski kasaba
uyushmalari markazlari mustahkamlandi, ulkan mehnatkash ommani birlashtirgan yangi kasaba uyushmalari vujudga keldi. Lotin
Amerikasi mamlakatlarining hukmron doiralari ayrim yon berishlarga
borishga va islohotlarni o’tkazishga majbur bo’ldilar. Deyarli barcha
mamlakatlarda sakkiz soatli ish kuni, yak-shanbada dam olish, ijtimoiy sug’urta
va shu kabilar joriy qilindi.
Qit'adagi mamlakatlarning iqtisodiy va
ijtimoiy qiyinchiliklaridan foydalangan yirik davlatlar ularning iqtisodiyotiga faol aralashishga kirishdilar. 20-yillarga
qadar Lotin Amerikasiga sarmoya
joylashtirish borasida Angliya birinchi o’rinda turardi. Biroq,
20-yillar oxiriga borib AQSh bu borada Angliyani ancha chetga surdi. 30-yillar
oxiriga borib esa yirik AQSh kompaniyalari bu yerda hal qiluvchi mavqeni qo’lga
kiritdilar. AQSh elektr stansiyalari, temir yo’llar, pochta, telegraf, neft va
tog’-kon sanoatini o’z nazorati ostiga oldi.
Xorijiy sarmoyaning
tazyiqi Lotin Amerikasi jamiyati ijtimoiy-iqtisodiy tizimining
konservatsiyalanishi va jahon ijtimoiy
taraqqiyoti darajasidan ortda qolishiga olib keldi. 20-yillarda iqtisodiy faol aholining 66%i qishloq xo’jaligida ishlab,
faqat 14%igina ishlab chiqarishda band etilgan edi. Xorijiy sarmoyaning tazyiqi bu yerda yaratiluvchi boyliklarning
asosiy qismi chet elga chiqib ketishiga imkon yaratardi.
Lotin Amerikasi mamlakatlari rivojlangan
davlatlarning xom ashyo «dumi»ga aylanib qoldi. Oziq-ovqat mahsulotlari,
foydali qazilmalar bu yerdan past narxlarda olib ketilib, tayyor mahsulot ko’rinishida
tannarxidan bir necha o’n baravar yuqori narxlarda qaytib kelardi. Teng huquqli
bo’lmagan bitimlar majburan qabul qildirilar, xalqqa qarshi tuzumlar qaror
topar edi.
XX asrning 30-yillarida Lotin Amerikasi
qifasiga harbiy-fashistlar ittifoqi mamlakatlari — Germaniya, Italiya va
Yaponiyaning faol ta’sir ko’rsatishi kuzatildi. Ikkinchi jahon urushiga
tayyorgarlik ko’rayotgan bu mamlakatlar Lotin Amerikasidan qishloq xo’jalik
mahsulotlari, strategik xom ashyo, neft, rangli metallar, selitra xarid qildi. Germaniya sarmoyasi Argentina, Braziliya, Chili,
Paragvay iqtisodiyotiga faol joylashtirilib, bu mamlakatlardagi hukmron
sinflarning siyosatiga tobora kuchliroq ta’sir ko’rsata boshladi. Nemis
muhojirlarining ko’pligidan foydalanib, gitlerchilar bu yerda fashistik
tashkilotlarni ko’paytirdilar, natsizm mafkurasini tarqatishga urindilar.
Gitler Germaniyasi rahbariyatining diqqat
markazida Janubiy Amerikadagi eng yirik davlatlar hisoblangan Argentina va
Braziliya turdi. Bu mamlakatlarda qo’shin boshliqlari fashizm andozasidagi
harbiy diktatura o’rnati-lishini orzu qilardi. Ofitserlar korpusi nemis harbiy
instruktorlari tomonidan o’qitilgan bo’lib, qo’shin ham fashistlar qo’shini
namunasi bo’yicha tuzilgandi. Argentina va Braziliya
fashizm ekspansiyasining Janubiy Amerikadagi tayanchi bo’lishi lozim
edi. Gitlerchilarga Italiya fashistlari ham ko’maklashib, Braziliya, Chili va
Argentinada o’z tayanch punktlarini barpo etdilar. Bu yerda tashkil etilgan
fashistik tashkilotlar hokimiyatni egallash uchun qurolli chiqishlarni
tayyorladilar.
Biroq, fashistlarning Janubiy Amerikada hokimiyatni
egallash borasidagi rejasi chippakka chiqdi. Germaniya va Italiya bu yerdan o’zlarining
G'arbiy Yevropadagi raqiblarini siqib
chiqarishga iqtisodiy jihatdan zaiflik qildilar. Iqtisodiyotda yetakchi
marralarni egallashga bo’lgan urinishlar bir nechta firma tashkil qilish va
savdoni birmuncha kengaytirish bilan yakunlandi.
Ijtimoiy-siyosiy hayotda fashistlarning
hokimiyatni egallashga bo’lgan urinishi liberal-demokratik kuchlar
boshchiligidagi antifashistlarning qudratli demokratik harakati qarshiligiga
uchradi. Meksikada L. Kardenas (1934—1940)ning demokratik hukumati, Xalq fronti
harakatiga tayanib, 1938-yilda general Sediloning fashistlar ko’magida harbiy
to’ntarish uyushtirishga bo’lgan urinishini chippakka chiqardi. Bu Lotin
Amerikasi qit'asida fashizmga qarshi kurashda keskin burilish yasadi.
Fashistlar hokimiyatni lspaniyadagi kabi egallashni uddalay olmadilar.
Meksikadan Kolumbiya, Kuba va Chili ibrat oldi. Ayniqsa, Chilida ro’y bergan o’zgarishlar
katta ahamiyatga egadir. Bu yerda demokratik tashkilotlarning keng ommasi ko’magida
hukumat tepasiga demokratik kuchlar vakili senator Salvador Alyende
boshchiligidagi Xalq fronti keldi.
Lotin Amerikasi xalqlari qit'aga fashizmni
kiritmadilar. Bu lkkinchi jahon urushidagi kuchlar nisbatida katta o’rin tutdi.
Biroq, fashizmga tarafdor kuchlar to’liq tor-mor etilmadi va ular lkkinchi jahon urushi yillari Lotin Amerikasi mamlakatlarining
antifashistlarning demokratik ittifoqi tomonida urushga qo’shilishlariga faol
to’sqinlik qildilar. AQSh qo’shini tarkibiga harbiy-havo kuchlari eskadrilyasini Filippinga jo’natgan Meksika hamda 5 ming
kishilik (ittifoqchilar qo’shini tarkibiga kirgan) ekspeditsiya
korpusini Italiyaga yuborgan Braziliyadan tashqari, Lotin Amerikasi
mamlakatlari urushda bevosita ishtirok etmadi.
Braziliya
1922-yilda Braziliyada prezident Bernardisning
ochiq-oydin terroristik diktaturasi o’rnatildi. Demokratik erkinliklar
chegaralandi, mehnatkashlarning namoyishlari ayovsiz ta’qib ostiga olindi. 1930-yilda
davlat to’ntarishi natijasida hokimiyat
tepasiga yirik chorvador boy Vargas keldi. U konstitutsiyani
bekor qilib, parlamentni tarqatib yubordi va inqilobiy
harakatni yanada shafqatsizlik bilan bostirishga kirishdi. Kasaba
uyushmalarining siyosiy faoliyat bilan shug’ullanishi taqiqlab qo’yildi.
Vargasning tuzumi 1945-yilgacha saqlanib qoldi.
Kuba
Kuba XX asr boshidan AQShning ulkan
shakarqamish plantatsiyasiga aylantirildi.
1924-yilda AQShning moliya sarmoyasi yordamida Kubada hokimiyatni
AQShdagi «Kloben elektrik kompani» kompaniyasining sobiq vitse-prezidenti Xerardo Machado qo’lga kiritdi.
U shafqatsiz terroristik tartib o’rnatdi. Machadoning tuzumi yordamida
AQSh sarmoyasi Kubaning jami iqtisodiyotini o’ziga to’la bo’ysundirdi. Shakar
va tamaki sanoatidan tashqari, AQSh tog’-kon sanoati, energetika sohasi, qayta
ishlash sanoati, transport va jami shahar
xo’jaligini qo’lga kiritdi. AQShning qo’llab-quvvatlashiga tayangan
Machado har qanday muxolifatni yo’q qilish uchun kurashdi. Ishchilar harakati, dehqonlar, kasaba uyushmalari va talabalarning
tashkilotlari qatag’on qilindi. Machado hukmronligi yillari uning
dikta-turasiga qarshi borgan 3 mingga yaqin kishi qatl etildi. Machado ba’zan
shaxsan o’zi mahbuslarni akulalarning komiga itqitardi. 1928-yilda u o’zining
prezidentlik lavo-zimiga kelgusi muddatga saylanishini uyushtirdi. Bunga
javoban Kubada AQShning ochiq-oydin malayi bo’lgan xalqqa qarshi diktaturani ag’darib
tashlash uchun kuchli harakat boshlandi. 1933-yil 12-avgustda Machado Kubadan qochdi. 1934-yil 1-yanvarda Kubada
AQShning boshqa bir malayi — Batistaning diktaturasi o’rnatildi.
Mamlakatda harbiy-politsiya terroriga tayangan tuzum qaror topdi.
Nikaragua
  Nikaraguada AQSh o’z nazoratini qurolli tazyiq o’tkazish yo’li bilan o’rnatishga
urindi. Mamlakat deyarli AQShning «Yunayted frut kompani» kompaniyasi mulkiga
aylandi. Sesaro Augusto Sandino rahbarligidagi partizanlik harakati bostirilib, uning o’zi AQSh gumashtasi general Anastasio
Somosa tomonidan qatl qilindi. 1936-yildan boshlab Somosa
Nikaragua diktatorligini qo’lga kiritdi va mamlakat ustidan AQShning to’la
hukmronligini o’rnatdi.
Chili
Shu bilan birga qator Lotin Amerikasi
mamlakatlarida AQSh manfaatlarida va AQSh monopoliyalari ko’magi bilan harakat
qilgan reaksion kuchlar o’z hukmronliklarini o’rnatishni uddalay olmadilar. Bir
tomondan, AQSh Yevropadagi o’z raqiblari (birinchi navbatda Germaniya va
Angliya)ning qatiy qarshiligi hamda mahalliy milliy burjuaziyaning qarshiligiga
uchradi. Qit'a mamlakatlarining xorijiy sarmoya tazyiqiga qarshi kurashi ham
muhim ahamiyat kasb etdi. Lotin Amerikasi xalqlari xorijiy sarmoyaga qarshi
ozodlik va mustaqillik uchun kurashda qo’lga kiritgan eng yirik natija 1938-yilda
Xalq fronti Chilida erishgan g’alaba hisoblanadi. Bu ishchi va dehqonlar,
mayda va o’rta burjuaziya hamda barcha vatanparvar kuchlarning ittifoqi edi. Mamlakat
prezidentligiga Pedro Agirra Serda (1938—1941)
saylandi. U tuzgan hukumatga radikal demokratik va sotsialistik
partiyalarning vakillari kirdi. Kompartiya hukumatni qo’llab-quvvatlashini
bildirdi.
Prezident Agirra 1932-yildan so’ng harbiy
diktatura davrida bekor qilingan fuqaroviy
erkinliklarni qayta tikladi. Hukumat tomonidan xorijiy tazyiqdan xoli milliy
iqtisodiy rivojlanishning keng dasturi ishlab chiqildi.
Venesuela
  Jiddiy o’zgarishlar Venesuelada ham yuz berdi. Mamlakat butun qit'aning
neftga bo’lgan talabini qondirgan Lotin Amerikasidagi birinchi mamlakat bo’ldi.
1933-yildan u 17 mln. t, 1935-yilda - 27 mln. t, 1937-yilda — 30 mln. t neft
qazib oldi. Neft konlari ishchilari mamlakatdagi vatanparvarlik harakatining
bosh kuchiga aylandi. Bu harakat o’z faoliyatini mamlakatni AQSh monopoliyalari
tazyiqidan xalos etish va demokratik islohotlarni o’tkazishga qaratdi. Ularning
tashabbusi bilan 1936-yili mamlakatda
prezident Eleasar Kontreras (1935—1941)dan demokratik
erkinliklar, kasaba uyushmalari huquqlarini tiklashni va ijtimoiy islohotlar o’tkazishni
talab qilgan ommaviy namoyishlar avj oldi. Vatanparvar kuchlarning tazyiqi
ostida prezident fuqarolarning shaxsiy huquqlarini kafolatlovchi mamlakat
konstitutsiyasini qabul qilishga majbur bo’ldi. Bir vaqtning o’zida har bir
shtat o’z konstitutsiyasini qabul qildi.
Kolumbiya va Peru
 Boshqa yirik mamlakatlarning
ikki urush o’rtasida kechgan
davrdagi ahvoli o’ta beqaror bo’ldi. Bir tomondan, demokratik erkinliklar,
ijtimoiy islohotlar hamda ichki va tashqi siyosatda mustaqil yo’l tutish uchun
kurashgan vatanparvar kuchlar ancha o’sdi, ikkinchi tomondan esa ular AQShning
yanada shafqatsiz zulmiga duchor bo’ldilar.
Bu davrda Lotin Amerikasi davlatlari o’rtasida
o’t olgan nizolar qifada demokratik harakatning rivojlanishiga to’g’anoq bo’ldi.
1932-yil sentabrida Kolumbiya va Peru o’rtasida Kolumbiya janubi,
Amazonkaning yuqori tomoni — Letisiya hududidagi boy neft koni orqasidan qonli
urush boshlandi. Bu yerga Peru qo’shinlari kirib keldi.
Ikki mamlakat o’rtasida diplomatik
munosabatlar to’xtatildi. Harbiy harakatlar 9 oy davom etdi, minglab askarlar
va o’n minglab tinch aholi halok bo’ldi, yuzlab qishloqlar vayron etildi. Faqat 1934-yilning may oyida ikki mamlakat
o’rtasida sulh tuzildi va unga ko’ra Letisiya Kolumbiyaga qaytarildi. Urush
natijasida ikkala mamlakatda ham reaksion kuchlar o’z mavqelarini
mustahkamladilar. Kolumbiyada hokimiyat tepasiga prezident Eduard Santos keldi
va oldingi prezident boshlagan islohotlarni to’xtatdi.
U prezidentlik qilgan davrda mamlakatda AQSh monopoliyalarining hukmronligi
qaror topdi. Peruda hokimiyat fashizm tarafdori bo’lgan general Oskar
Benavides (1933—1939) qo’li ga o’tdi. U mamlakatda ter-rorga asoslangan
tuzumni o’rnatdi va demokratik erkinliklarni deyarli tugatdi. Shundan so’ng
Peruda ham AQShning mavqei mustahkamlandi.
Boliviya
va  Paragvay
1932-yili Boliviya va Paragvay o’rtasida
20-yillarda boy neft konlari ochilgan Chako-Boreal viloyati orqasidan nizo
chiqdi. 1927—1928-yillardayoq Boliviya-Paragvay chegarasida qurolli to’qnashuvlar
bo’lib o’tgan edi, 1932-yilda ular chinakam urushga aylandi. Paragvay qo’shini
bahsli hududga bostirib kirdi va uning katta qismini egallab oldi. Urush ikkala
tomonga ham qimmatga tushdi. 250 ming kishi halok bo’ldi va yaralandi. Urush
natijasida ikkala davlatning ham iqtisodiyoti katta zarar ko’rdi. 1935-yil
iyunida harbiy harakatlar to’xtatildi. 1938-yil
21-iyulda esa sulh bitimi
imzolanib, unga muvofiq hududning katta qismi AQShning yirik «Standart
oyl kompani» tresti qo’li ga o’tdi.
Qisqacha mazmuni
•  Lotin Amerikasi mamlakatlari — boy tabiiy manbalarga
ega qifalardan biri;
•  AQShning va Yevropa mamlakatlarining Lotin Amerikasi
mamlakatlarini xom ashyo manbai va tayyor mahsulotlarni sotish bozoriga
aylantirishga urinishi;
•  1910—1917-yillar — Meksikadagi inqilob mustaqil Meksika
respublikasining e’lon qilinishi bilan yakunlan-di;
•  20—30-yillar — Lotin Amerikasi xalqlarining ozodlik va mustaqillik
uchun kurashi;

•  Lotin Amerikasi mamlakatlari xalqlarining fashizmga
qarshi muvaffaqiyatli kurashi;
•  40-yillar — Lotin Amerikasidagi aksariyat mamlakatlar agrar hamda AQSh va Yevropa
davlatlarining xom ashyo «dum»lari bo’lib qoldilar.
IKKINCHI JAHON URUSHI (1939-1945-YILLAR)
38-§. YEVROPA
IKKINCHI JAHON URUSHI ARAFASIDA
G'arb davlatlari ko’p yillar davomida sovet
davlatini diplomatik jihatdan tan olishni istamadilar. SSSR bilan diplomatik
munosabatlarni Angliya va Fransiya 1924-yilgacha, AQSh —
1934-yilgacha o’rnatmadi.
Faqat 1934-yilda SSSR
Millatlar Ligasiga taklif qilindi. Chet
eldagi sovet vakolatxonalariga nisbatan doimiy provokatsiyalar, diplomatlarni o’ldirish,
muzokaralarning barbod etihshi kabi vositalar G’arb davlatlari hukumatlari
tomonidan ularning manfaatlariga hech qanday xavf tug’dirmagan davlatga qarshi
keng tatbiq etildi. G’arb davlatlari
SSSRning Yevropada xavfsizlikni ta’minlash va mustahkam tinchlikni o’rnatishga
qaratilgan barcha takliflarini e’tiborsiz qoldirdilar.
Yevropadagi yirik
davlatlardan faqat Germaniya sovet davlati
bilan hamkorlik qilishga doimo tayyor ekanini namoyish
etdi. Reparatsiya masalalari bo’yicha Angliya va Fransiya tomonidan qattiq siquvga olingan Germaniya hukumati
SSSRdan G’arb davlatlarining talablariga qarshi turish uchun tayanch topish
hamda G’arbdagi hukumat doiralarining sovetlarga qarshi kayfiyatlaridan
foydalanib, G’arb va Sharq o’rtasidagi nifoqli munosabatlarni o’z manfaatlariga
bo’ysundirishning o’ziga xos mexanizmini
yaratishga urindi. Bir tomondan, u G’arb jamoatchiligini bolshevistik
xavfdan ogoh bo’hshga chaqirib, kommunizmning tarqalishi yo’liga to’sqinlik
qilishga tayyorligini bildirdi, ikkinchi tomondan esa SSSRbilan iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirib, u yerga ilg’or
texnologiyani yetkazib berdi, o’z korxonalarida sovet muhandis va ishchilarining malaka oshirishlari uchun imkon yaratdi.
Iqtisodiy jihatdan Germaniya Sovet Ittifoqi bilan tijorat munosabatlarini rivojlantirishdan juda katta foyda oldi. G’arb
mamlakatlari Germaniyani mustamlakalaridangina emas, an'anaviy bozorlaridan ham
mahrum qilgan edilar, SSSR Germaniya sanoati uchun tashqi bozorga chiqishning
yagona imkoniyati hisoblanardi.
1922-yilda Rappalo (Italiya) da Rappalo bitimi imzolanib,
u Germaniya va RSFSR o’rtasidagi munosabatlarni izga soldi. Bitim o’zaro
da’volardan voz kechish va savdo munosabatlarini rivojlantirishga imkon qadar
yo’l ochishni ko’zda tutardi. Diplomatik munosabatlar toia hajmda tiklandi.
Germaniya RSFSR bilan munosabatlarni mustaqil, ikki tomonlama asosda, G’arb davlatlari
ittifoqi fikri bilan hisoblashmay
rivojlantirish majburiyatini oldi. Germaniya sovet davlatiga nisbatan
iqtisodiy va siyosiy qamalni yorib o’tdi va sovet iqtisodiyotining tashqi savdo
aloqalari bir maromda rivojlanishiga imkon berdi. Rappalo bitimi sovetlarga
qarshi umumiy frontning parchalanishiga olib keldi.
1926-yilda besh yil muddatga
tuzilgan bitim sovet-german
munosabatlarining yanada rivojlanishiga yo’l ochdi. Unga ko’ra ikkala davlat uchinchi davlat bilan nizolashgan taqdirda
betaraf bo’lishga kelishdi. Germaniya sovet davlatiga qarshi qaratilgan hech
qanday ittifoqqa qo’shilmaslik majburiyatini oldi. Bu sovet diplomatiyasining
ulkan g’alabasi edi. Bitim Germaniya yetakchilik qilishi lozim bo’lgan yangi
sovetlarga qarshi frontning tuzilishiga xalaqit berdi.
Ikkala bitim ham davlatlar o’rtasidagi
iqtisodiy aloqalarning jadal sur’atda o’sishini ta’minladi. 1927-yilda SSSR va
Germaniya o’rtasidagi savdo muomalalari 1925-yildagiga
nisbatan salkam uch baravarga o’sdi. SSSRga Germaniyadan asosan texnika
va uskunalar import qilinardi. Sovet davlati barpo etgan korxonalarning ko’pchiligi
Germaniyada ishlab chiqarilgan texnika bilan jihozlangan edi. Mamlakatlar o’rtasidagi
savdo-sotiq munosabatlari muntazam o’sib bordi va 1931-yilda u eng cho’qqiga ko’tarildi.
Jahonda iqtisodiy inqiroz avj olgan davrda sovet korxonalari Germaniyaga yuz
minglab ishchi o’rinlarini saqlab qolish va o’nlab korxonalarni bankrot bo’lishdan
asrashga ko’maklashdi.
Germaniyada davlat tepasiga fashistlarning kelishi bilan
Yevropadagi siyosiy vaziyat keskin
o zgardi. Gitler va boshqa gitlerchi rahbarlarning «marksizmni bu yerda va
butun dunyoda quritish» to’g’risidagi da’volari uning obro’sini Yevropa
jamoatchiligi oldida behad oshirdi va unga G’arb taraqqiyoti uchun kurashchi
tojini kiydirdi. G’arb davlatlari fashistlarni SSSR bilan harbiy qarshilikka kirishishga undadilar. Biroq, Gitler oldin Reyn
viloyatini, so’ngra Avstriya, Sudet
va, nihoyat, Chexoslovakiyani bosib oldi.
Shu taxlit Yevropada birinchi urush o’chog’i
alangalandi. Gitler katta urush boshlash yo’liga tushdi.
Ikkinchi urush o’chog’i Uzoq Sharqda yuzaga
keldi. Yaponiya hukumat doiralarida yapon militarizmi agressiyasini shimolga,
sovet Primoryesi, Sibir, Xitoy va Mongoliya
tomonga rivojlantirish tarafdori bo’lgan kuchlar yutib chiqdi. 1938-yil
yozida yapon harbiylari SSSRga qarshi
jiddiy avantyura uyushtirdilar. Yapon qo’shini qismlari sovet
chegarasini Hasan ko’li yaqinida buzib o’tdi, biroq ayovsiz janglar natijasida ular Manjuriya hududiga chekinishga
majbur bo’ldilar.
Sovet diplomatiyasi 1933-yili Yevropada
kollektiv xavfsizlikni qaror toptirish kampaniyasini boshladi. Uning mohiyati
har bir qatnashchi umumiy xavfsizlik uchun teng javobgar bo’lgan o’zaro yordam
to’g’risidagi mintaqaviy bitimlarani tuzishdan iborat edi. Bu g’oyaning amalga
oshirilishi kollektiv harakatlar bilan urushning oldini olish imkonini berardi.
Sovet hukumatining diplomatik tashabbusi ma’lum darajada muvaffaqiyat qozondi. 1935-yil
2-mayda Parijda SSSR va Fransiya o’rtasida o’zaro yordam ko’rsatish to’g’risidagi
bitim imzolandi. Ikki hafta o’tib xuddi shunday bitim Sovet Ittifoqi va
Chexoslovakiya o’rtasida tuzildi, biroq u SSSRning Chexoslovakiyaga faqat
Fransiya Chexoslovakiyaga nisbatan o’z majburiyatini bajargan taqdirdagina
yordam berishini ko’zda tutardi.
Sovet Ittifoqi
Italiyaning Efiopiyaga qarshi agressiyasini keskin qoraladi, ispan xalqini Franko tuzumiga
qarshi kurashda qo’llab-quvvatladi, Ispaniyaning respublikachi hukumatiga
oziq-ovqat, dori-darmon, kiyim-kechak va qurol-yarog’ yuborib turdi. Ko’ngillilar
— uchuvchi, tankchi, artilleriyachi va dengizchilar — fashizmga qarshi bosh ko’tarib,
u bilan ochiq jangda olishayotgan ispan xalqiga yordamga oshiqdilar.
Fashist davlatlarining birlashgan kuchlari
Ispaniya respublikasini yengdi va
yo’q qilib tashladi. G’arb davlatlari fashistlar to’ntarishini qo’llab-quvvatlab,
Italiya va Germaniyaning Ispaniyadagi fuqarolar urushida faol ishtirok
etishlariga aralashmadilar.
Sovet hukumati Chexoslovakiya respublikasining
o’z hududiy yaxlitligini saqlab qolish uchun kurashini ochiq-oydin qo’llab-quvvatladi.
U hatto Fransiya o’z majburiyatini bajarishdan bosh tortgan taqdirda ham
gitlerchilar tajovuziga qarshi amaliy yordam ko’rsatishga tayyor ekanini ma’lum
qildi. So’z ish bilan mustahkamlandi. Qizil armiyaning yirik kuchlari (shu
jumladan, 30 ta o’qchi diviziya, tanklar va
aviatsiya) g’arbiy chegaralar tomon siljitildi.
1937-yili Yaponiya butun Xitoyni bosib olish maqsadida urush
boshladi. Yapon militaristlari Manjuriyada Uzoq Sharqqa bostirib kirishga faol tayyorgarlik ko’rgan Kvantun armiyasini
to’pladi. So’nggi Xitoy imperatori Pu I Manjou-Go hokimi qilib tayinlanib, yapon militaristlari
qo’lida qo’g’irchoqqa aylandi. Bu davlatni faqat Germaniya, Italiya va Yaponiya
tan oldi.
Yaponiyaning hukmron doiralarida «urush
partiyasi», ya’ni agressiyani kengaytirish tarafdori bo’lgan partiya kuchli
mavqega ega bo’lib, u urushni boshladi. Ular Tinch okeanidan AQShni siqib
chiqarib, hukmronlik o’rnatish va Hindixitoydagi Buyuk Britaniya va Fransiya
koloniyalarini yo’q qilib, Buyuk Yaponiya davlatini barpo etish niyatida
edilar. Birinchi navbatda Yaponiya Xitoyni o’z koloniyasiga aylantirib, G’arb
davlatlari mustamlaka tuzumlarining bu yerdagi qoldiqlarini yo’q qilishga
urindi. Yapon mili-taristlari o’z tajovuzkor rejalarining mafkuraviy jihatini
namoyishkorona uqtirib, G’arb davlatlarini ulaming asosiy maqsadi Sovet
Ittifoqi ekani va gap fashist davlatlari bilan hamkorlikdagi harakatlari haqida
ketayotganiga ishontirishga urindilar. Sovetlarga qarshi marralarda turgan G’arb
davlatlari bu safsataga oson uchdilar. Yapon militaristlarining asl maqsadlari
oydinlashganida kech bo’lgan edi. Yapon qo’shinlari Fransiya, Angliya va
AQShning tayanch harbiy-dengiz bazalarini yakson qilib tashladi.
Mamlakat qurolli kuchlari zaif ekanini yaxshi
tushungan Sovet Ittifoqi rahbariyati urushdan qochishga urindi. 1939-yil
aprelida, Gitler Chexoslovakiyani bosib olganidan so’ng, Angliya va Fransiya hukumatlari fashizm agressiyasiga qarshi
kollektiv xavfsizlik choralarini muhokama qilish taklifini kiritdi.
Sovet Ittifoqi rahbariyati rozilik bildirdi, holbuki, bu G’arb davlatlarining
Germaniya Polsha yoki G’arb davlatlariga qarshi
agressiya boshlagan taqdirda SSSRga bir tomonlama majburiyatlarini yuklashga bo’lgan navbatdagi
urinish ekani aniq ko’rinib turardi.
Sovet Ittifoqi, Angliya va Fransiya hukumati o’rtasidagi
muzokaralar Moskvada 1939-yilning aprelidan avgustiga qadar davom etdi.
Sovet rahbariyati Fransiya ham, Angliya ham kollektiv xavfsizlik tizimini
tashkil qilish istagi va biror aniq dasturiga ega emasligiga qafiy ishonch
hosil qildi. Muzokaralarda hech qanday istiqbol ko’zga tashlanmadi. G’arb
davlatlari Germaniya va Sovet Ittifoqini osongina urushtirib qo’yishi mumkin bo’lgan
shartlarni ilgari surdilar. Moskvadagi muzokaralar Germaniyani shoshilinch
ravishda qafiy harakatlarni boshlashga undashi lozim edi.
Angliya va Fransiya ikki
yoqlama o’yin qilayotgani va bitimga
kelishish niyatida emasligi aniq bo’lganidan so’ng sovet hukumati fashistlar
Germaniyasi taklifini qabul qildi. 1939-yil 23-avgustda Moskvada Germaniya
va Sovet Ittifoqi o’rtasida hujum qilmaslik to’g’risidagi bitim imzolandi.
 Bitimga muvofiq ikkala tomon bir-biriga
qarshi hujum qilmaslik va agressiya
uyushtirmaslik majburiyatini olardi; uchinchi davlat kelishuvchi
tomonlardan biriga hujum qilgan taqdirda boshqa tomon hujum qilgan tomonni qo’llab-quvvatlamasligi
lozim edi. Tomonlar davlatlarning kelishayotgan
tomonlardan biriga qarshi ittifoqlariga qo’shilmaslik, o’rtalaridagi
barcha bahslarni tinch yo’l bilan hal qilish majburiyatini oldilar.
Sovet Ittifoqi bitimni imzolab SSSR va
Germaniyaning Sovetlar uchun foydali bo’lmagan shartlarda to’qnashishiga umid
qilgan doiralarning rejalarini barbod qildi. Bitim Yevropa davlatlarining
SSSRga qarshi yagona fronti tashkil etilishining oldini oldi. Yapon
militaristlarining Xolxin-Golda tor-mor keltirilishi bilan bir qatorda,
sovet-german bitimi Uzoq Sharqda butunlay yangi vaziyatning qaror topishiga
olib keldi. Fashistlar Germaniyasining butun tajovuzkor qudrati endi G’arb
davlatlariga qarshi qaratildi. Shunday qiljb, kechagi murosasiz g’oyaviy
dushmanlar maslakdosh va ittifoqchilarga, «tinchlikparvar»
maslakdoshlar esa potensial dushmanlarga aylandilar.
Bitimning e’lon qilinmagan maxfiy bandlari
Polshaning ikki davlat o’rtasida bo’lib olinishini ko’zda tutardi, Sovet
Ittifoqiga Boltiqbo’yi mamlakatlari —
Litva, Latviya, Estoniyani hamda Bessarabiyani qo’shib olishga
ruxsat berardi. Bu hududlar oldin Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan bo’lib,
Brest-Litovsk bitimiga ko’ra, undan zo’rlik bilan ajratib olingan edi. Ular
Sovet davlatining strategik- xavfsizligi
nuqtai nazaridan juda katta ahamiyatga ega edi, chunki g’arbiy
chegaralarni 400—500 km. ga nari siljitardi. Ular sovet-german urushida hal
qiluvchi ahamiyat kasb etdi. Gitlerchilar bu hududlarni bosib o’tish uchun 2—3
oy vaqt sarflashga majbur bo’ldilar, bu vaqt ichida Qizil armiya Sibirdagi
rezervlarini G’arbga tashlab ulgurdi.
Siyosiy va harbiy
omillar g’oyaviy tamoyillardan ustun keldi. G’arb davlatlari Sovet Ittifoqiga istiqbolsiz tavakkal qilishni taklif etishgan edi, Gitler esa Stalinga
tavakkalsiz manfaatdorlikni taklif qildi. Sovet-german bitimi eng avvalo
Polshaning taqdirini belgilab berdi. U Sovet Ittifoqiga yordam berish yoki u
bilan qo’shnichilik munosabatlarini o’rnatishdan Polshaning halok bo’lishini
afzal bilgan o’z rahbarlarining sovetlarga
qarshi kayfiyatlari qurboni bo’ldi. Angliya va Fransiya Polshaga
xavfsizlikni kafolatlashgan edi. Polsha rahbarlari shuning o’zini yetarli deb
hisoblashdi va yuzaga kelayotgan real vaziyatdan ko’z yumishdi. Polsha uzra halokat soya tashlaganida ham ular
Germaniya reyxskanselyariyasi ostonasiga
bosh urib, Gitlerga muruvvatini qozonishga urindilar.
1939-yil 1-sentabrda Gitler qo’shinlari Polsha hududiga
bostirib
kirdi. Angliya va Fransiya agressiyani to’xtatishni talab qilib, Germaniyaga ultimatum e’lon
qildi. Gitler bu e’tirozni e’tiborsiz qoldirdi. Angliya va Fransiya Germaniyaga
urush e’lon qildi. lkkinchi jahon urushi boshlandi.
Fransiya va Angliya Polsha uchun urushmasligi uning boshidayoq ma’lum bo’ldi.
Germaniyaning Polshaga hujumi shidddat bilan
rivojlandi. Urushni olib borishning yangi shakli — blitskrig (shiddatli urush) tanklarning aviatsiya ko’magida
yoppasiga zarba berishidan iborat bo’lib, u dushman mudofaasini supurib tashlardi. Polsha kavaleriya jihatidan
ustun, biroq tanklar va aviatsiya jihatidan ancha zaif edi. Polsha mudofaasi tezda barbod bo’ldi. 17 kun ichida
Polsha armiyasidan asar ham qolmadi. 1939-yil 17-sentabrda prezident Ridz-Smigli
boshchiligidagi Polsha rahbariyati o’z xalqini dushman istibdodiga
tashlab, mamlakatdan qochdi.
1939-yil 17-sentabrda sovet qo’shinlari 1939-yil 23-avgust
bitimining maxfiy bandlariga muvofiq, Polsha hududiga bostirib kirib, G’arbiy
Ukraina va G’arbiy Belorussiyaning Nareva, Visla va Sana daryolarigacha bo’lgan
hududlarini ishg’ol qildi. Polsha davlati endi yo’q edi va sovet qo’shinlari
uning taqdirida hech qanday o’rin tuta olmasdi.
1939-yil sentabrda Sovet Ittifoqi hamda
Boltiqbo’yi davlatlari — Litva, Latviya va Estoniya o’rtasida o’zaro yordam ko’rsatish to’g’risidagi bitimlar
imzolandi. Ularga ko’ra, Sovet Ittifoqi
Estoniya va Latviya hududlarida harbiy-dengiz bazalari va aerodromlar
qurish, Litva hududida esa ma’lum joylarda
qurolii yer va havo kuchlarini saqlash huquqini qo’lga kiritdi. Litva
bilan bitimga ko’ra Sovet Ittifoqi Litva respublikasiga uning 1920-yilda
Polsha qo’shinlari tomonidan bosib olingan qadimiy poytaxti —Vilnyusni va Vilnyus viloyatini topshirdi. 1940-yilda uchala respublika ham bir vaqtda Sovet Ittifoqi
tarkibiga qo’shildi. Xuddi shu davrda sovet hukumatining talabi bilan Bessarabiya ham SSSR tarkibiga kiritilib, Moldaviya ASSR (keyinchalik
Moldaviya SSR) maqomini oldi.
1939-yil 26-noyabrda
SSSR Maynil qishlog’i yaqinidagi mojaro — Finlyandiya bilan
chegaradagi sovet qo’shinlari marralarining
o’qqa tutilishi munosabati bilan Finlyandiya hukumatiga nota e’lon qildi. SSSR
hukumati chegaralarni Leningrad yaqinidan siljitish maqsadida hududlarni ayirboshlashni taklif qildi. Rad javobi olinganidan
so’ng 30-noyabrda harbiy harakatlar boshlandi. 2—3 haftaga mo’ljal-langan
urush 105 kunga cho’zildi. 1940-yil 12-martda sulh bitimi imzolanib,
unga ko’ra SSSR chegaralari Leningraddan 150
 km nari surildi, Xanko yarim orolidagi harbiy-dengiz bazasi
SSSRga 30 yil muddatga berildi.
Sovet Ittifoqi ham, Germaniya ham
1939-yil bitimidan imkon  qadar foyda olishga urindilar. Bitimdan oldin sovet-german kredit
shartnomasi tuzilgan edi. Unga ko’ra SSSR imtiyozli shartlarda 200 mln. marka
kredit olib, eng zamonaviy uskunalarni Germaniya korxonalarida ishlab chiqarish
uchun buyurtma berish imkoniyatiga ega bo’ldi. Bunga javoban Germaniya 180 mln.
markaga xom ashyo olish, Uzoq Sharqqa 50% li chegirma bilan tranzit qilish
huquqini qo’lga kiritdi. 1940-yil fevralida 1942-yil 1-avgustgacha bo’lgan
muddatga 700 mln. markaga Xo’jalik shartnomasi imzolandi. Bu shartnomaga ko’ra
Germaniya Sovet Ittifoqiga sanoat ashyolari, uskuna va qurol-aslaha yetkazib berdi.
Xususan, Germaniya tomoni «Xeynkel-100», «Messershmidt-l09 va 110», «Yunker-88»,
«Fokke-Vulf-58» rusumli eng zamonaviy samolyotlarni taqdim etdi. Barcha
samolyotlar qurol-aslaha bilan to’liq jihozlangan edi. Gitler eng yangi
qurol-aslaha namunalarini berishga cho’chimadi, chunki sovet mutaxassislari
ularni ishlab chiqarish sirlarini egallay bilmasliklariga uning ishonchi komil
edi. Biroq, fashistlar dohiysi adashdi. 1940-yil may-oktabrida SSSRda
Germaniyaning harbiy texnikasi puxta o’rganildi va 1941-yil o’rtalaridayoq
sovet korxonalari nemis harbiy texnikasidan bir necha baravar kuchli
qurol-aslahalarni ishlab chiqara boshladi.
1941-yil boshida kengaytirilgan Xo’jalik
shartnomasi imzolandi. Unga ko’ra SSSRga sanoat
uskunalarining oqimi kela boshladi. Aynan shu davrda SSSRda harbiy-texnika
sanoati bazasi yaratildi. Eng zamonaviy harbiy texnika ishlab chiqarila
boshlandi. Vaqtdagi bu yutuq urushda katta ahamiyat kasb etdi. Agar 1941-yilda
Sovet Ittifoqi ulkan hududi, harbiy kuchlarini yo’qotgan bo’lsa, 1939-yilda
urush uni halokatga olib kelgan bo’lardi.
Biroq, Stalin ham xatoga yo’l qo’ydi. U Gitler
bilan munosabatlarga «do’stlik» maqomini berishga urinib, u bilan keyin ham
murosa qilishni ko’zladi. 1939-yil 28-sentabrda
Moskvada do’stlik haqidagi
sovet-german bitimi imzolandi. Germaniya tashqi ishlar vaziri I.
Ribbentrop nomiga yo’langan telegrammada Stalin shunday deb yozdi:
«Germaniya va Sovet Ittifoqi xalqlarining qon bilan mustahkamlangan do’stligi
uzoq va mustahkam bo’lishi uchun barcha
asoslar mavjud». Bu «do’stlik»
qachon, qayerda o’rnatilgani va qanday «qon» bilan mustahkamlangani
noma’lum edi. o’n minglab nemis vatanparvarlari Germaniyadagi qamoq va
konslagerlarda azob chekishardi, o’lim lagerlarida yahudiylar halok boimoqda edilar,
irqchilik va shovinizm gullab-yashnar, nemis fashistlari dunyoga egalik qilish
niyatlarini ochiq bildirardilar.
Gitler CCCR bilan tuzilgan bitimlarga oz
ahamiyat berdi. 1940-yil dekabridayoq
u «Barbarossa rejasi» nomli SSSRga hujum qilish rejasini ishlab
chiqish to’g’risida ko’rsatma berdi. Uning asosiy maqsadi sovet davlatini to’liq
yo’q qilish va bu yerdagi xalqlarni qulga
aylantirishdan iborat edi. SSSR bilan yaxshi munosabatlarni o’rnatishga
bo’lgan urinishlari niqobdan boshqa narsa emasdi. G’arbdagi urushdan natija
chiqmasligiga ishongani sari, Gitlerning e’tiborini Sovet Ittifoqi o’ziga
tortib borardi. Gitler SSSRga qarshi urushga tayyorgarlik ko’ra boshladi.
Qisqacha mazmuni
•   1922-yil — Rappalo bitimi — Germaniya bilan iqtisodiy va
diplomatik munosabatlaming o’rnatilishi;
•   1924-yil — Angliya va Fransiyaning SSSRni tan olishi;
•   1934-yil — AQSh hukumatining SSSRni tan olishi;
1926-yil — SSSR va Germaniya o’rtasida betaraflik to’g’risidagi bitimning imzolanishi;
 G’arb davlatlarining SSSR va Germaniya o’rtasida
harbiy qarshilik yuzaga kelishi umidida SSSR bilan hamkorlik qilishdan voz
kechishi;
• Yevropadagi birinchi urush o’chog’i — Gitler
tomonidan
Reyn viloyati, Avstriya, Sudet viloyati va Chexoslovakiyaning
bosib olinishi;
•    1938-yil — Hasan ko’lidagi jang — Yaponiyaning SSSRga tegishli
hududni bosib olishga bo’lgan muvaffaqiyatsiz urinishi;
•    1935-yil — SSSR va Fransiya hamda SSSR va Chexoslovakiya o’rtasida
o’zaro yordam ko’rsatish to’g’risidagi bitimning imzolanishi;
•   1939-yil aprel-avgust — SSSRning Fransiya va Angliya bilan kollektiv
xavfsizlik tizimini yaratish to’g’risidagi muzokaralari natijasiz tugadi;
•   1939-yil 23-avgust — SSSR va Germaniya o’rtasida hujum qilmaslik to’g’risidagi
bitim 10 yilga imzolandi;
•   Bitimning ta’sir doiralarini bo’lib olish haqidagi
maxfiy bandlari;
•   1939-yil 1-sentabr — Germaniyaning Polshani bosib olishi. Ikkinchi jahon
urushining boshlanishi.
Hujjat
1939-yil 23-avgustdagi Germaniya va Sovet Ittifoqi o’rtasida
hujum qilmaslik to’g’risidagi bitim
I m o
d d a
Ikkala Kelishayotgan Tomonlar ham alohida, ham
boshqa davlatlar bilan hamkorlikda
bir-birlariga nisbatan hech qanday zo’ravonlik, agressiya harakatlari va
hujum uyushtirmaslik majburiyatini oladilar.
II         m
o d d a
Kelishayotgan Tomonlardan biri uchinchi
davlatning harbiy harakatlari ob’ektiga aylangan taqdirda, boshqa
Kelishayotgan Tomon bu davlatni hech qanday shaklda qo’llab-quvvatlamaydi.
III        m
o d d a
Ikkala Kelishayotgan
Tomonlarning hukumatlari kelajakda bir-birlarini
ularning umumiy manfaatlariga daxl etuvchi ma’lumotlardan xabardor etish uchun
aloqa qiladilar.
IV        m o d d a
Kelishayotgan Tomonlarning hech biri boshqa
tomonga bevosita yoki bilvosita qarshi qaratilgan ittifoqlarda ishtirok
etmaydi...
VII        m o d d a
...Ushbu Bitim imkon qadar qisqa muddatda
tasdiqlanishi lozim...
Bitim imzolanganidan so’ng darhol kuchga kiradi..

SSSR Hukumati vakolatiga
                 Germaniya
Hukumati
muvofiq
nomidan
V. Molotov
Ribbentrop
Qo’shimcha
maxfiy ahdnoma
Germaniya va SSSR o’rtasida
hujum qilmaslik to’g’risidagi bitimni
imzolash chog’ida quyida imzo chekuvchi ikki tomon vakillari o’ta maxfiy
tartibda Sharqiy Yevropadagi o’zaro ta’sir doiralarini
chegaralash to’g’risidagi masalani ko’rib chiqdilar. Bu muhokama quyidagi
natijalarga olib keldi:
1. Boltiqbo’yi davlatlari (Finlyandiya,
Estoniya, Latviya, Litva) tarkibiga kiruvchi
viloyatlar hududiy-siyosiy jihatdan qayta tuzilgan taqdirda, Litvaning shimohy
chegarasi bir vaqtning o’zida Germaniya va SSSR manfaatlari
doiralarining chegarasi hisoblanadi. Bunda
Litvaning Vilen viloyatiga doir manfaatlarini ikkala tomon ham tan
oladi.
2. Polsha davlati
tarkibiga kiruvchi viloyatlar hududiy-siyosiy jihatdan qayta tuzilgan taqdirda, Germaniya va SSSR
manfaatlari doiralarining chegarasi
taxminan Nareva, Visla va Sana daryolari chizig’i bo’ylab o’tadi.
Mustaqil Polsha davlatini saqlab qolishdan o’zaro
manfaatdorlik hamda bu davlatning chegaralarini belgilash masalalari faqat siyosiy
rivojlanish jarayonidagina hal qilinishi mumkin.  Nima
bo’lganda ham ikkala hukumat bu masalani o’zaro do’stona  kelishuv asosida hal
qiladi.
3. Yevropa
janubi-sharqida SSSRning Bessarabiyaga qiziqishi tan olinadi. Germaniya tomoni bu viloyatlarga nisbatan
o’zining hech qanday qiziqishi yo’qligini ma’lum qiladi.
4. Ushbu Ahdnomani ikkala tomon ham qafiy sir
saqlaydi.

Moskva,
1939-yil 23-avgust

SSSR Hukumati vakolatiga
Germaniya Hukumati
muvofiq
nomidan
V. Molotov
Ribbentrop
1939-yil 23-avgustdagi “Qo’shimcha maxfiy
ahdnoma “ga
izoh
1939-yil 23-avgustdagi
«Qo’shimcha maxfiy ahdnoma»ning 2-bandi
birinchi abzatsiga aniqlik kiritish maqsadida izoh beramiz-ki, uni quyidagi yakuniy tahrirda o’qish lozim:
«2. Polsha davlati
tarkibiga kiruvchi viloyatlar hududiy-siyosiy jihatdan qayta tuzilgan taqdirda, Germaniya va
SSSRning manfaatlari doiralarining chegarasi taxminan Nissa, Nareva, Visla va
Sana daryolari chizig’i bo’ylab o’tadi».

Moskva,
1939-yil 28-avgust

SSSR Hukumati vakolatiga                                                          Germaniya Hukumati
muvofiq V. Molotov
nomidan Ribbentrop

39-§ IKKINCHI JAHON URUSHINING KENGAYIB BORISHI
20 kun ichida Germaniya armiyasi
Polshani tor-mor keltirdi. G’arb davlatlarining har
qancha ishontirishlariga qaramay, shartnomalar bajarilmadi. 20 yil
davomida Polsha G’arb davlatlarining sovetlarga qarshi siyosatida yetakchi o’rin
egallab kelgan edi. Endi esa hatto Angliyaning Germaniyaga
1939-yil 1sentabrda urush e’lon qilishi ham ta’ziya izhoridan boshqa narsa
emasdi.
G’arbiy frontda osoyishtalik hukm surardi.
Fransuzlar Majino chizig’i ortida payt poylashdi, Angliya esa shoshilinch
ravishda qayta qurollanib, an'anaviy dengiz qamalini tashkil qildi. Bu holatni
tarixchilar g’alati urush yoki «zitskrig» («o’tirib urushish»)
deb nomlashdi. G’arb davlatlarining rahbarlari Gitlerni «tinchitish» uchun
Polsha unchalik qimmat to’lov emas deb hisoblashdi va hammasi yaxshi tugashiga
umid qilishdi. Biroq, Gitlerni endi to’xtatishning iloji yo’q edi. Germaniyada
ulkan armiya va harbiy sanoat yuzaga kelgan bo’lib, u bor kuchi bilan harakat
qilishi va ishlashi lozim, bu esa faqat urush sharoitidagina mumkin edi.
Gitler qafiy va shiddatli harakat qildi. U G’arbda
asta-sekin qurolli kuchlarni to’plab, 1940
yil bahorida Belgiya va Fransiya chegaralarida 135 dan ortiq
diviziyani jamladi, tirik kuch, texnika va aviatsiyada juda katta ustunlikni qo’lga
kiritdi. Biroq, Germaniya qo’mondonligi oldin Skandinaviyada
harbiy-dengiz va havo bazalarini barpo etishga qaror qildi, chunki ulardan
turib Angliya flotining faol harakatlariga qarshilik ko’rsatish mumkin edi.
1940-yil 9-aprelda «Vezeryubung» operatsiyasi boshlanib, uning natijasida atigi ikki kun ichida
nemis qo’shinlari Norvegiya va Daniyani bosib oldi. Tronxeym va
Narvikda harbiy bazalar barpo etilib, ularda Germaniya suv osti flotining
asosiy qo’shilmalari hamda suv usti flotining asosiy qismi jamlandi. Bundan
tashqari, Bergen va Tronxeymda harbiy-havo bazalari barpo etilib,
ularning kuchlari bilan Angliya hududini bombardimon qilish rejalashtirildi.
Ko’p o’tmay Belgiya, Gollandiya va Fransiyaga
navbat keldi. 1940-yil 10-mayda bu uch davlatni tor-mor
keltirishni ko’zda tutuvchi «Gelb» operatsiyasi
boshlandi. Nemis qo’shinlarining bosqini Gollandiya, Belgiya va
Fransiyaning aerodromlari, komanda punktlari, harbiy omborlari va muhim sanoat
markazlariga kuchli havo hujumi bilan boshlandi. Vermaxtning 3000 dan ortiq
samolyotlari bu obyektlarni kun bo’yi bombardimon qildi. So’ng zirhli qo’shilmalar
hujum boshladi. 2,5 mingdan ortiq tanklardan iborat hujumkor tuzilmalar zaif
qarshilik o’choqlarini osongina yanchib o’tib, shimolga va Fransiya chegarasiga tomon yo’l oldi. Ikki kun ichida ular 110
 km yo’lni bosib o’tib, Fransiya chegarasiga yetdilar. 14 mayda
Gollandiya taslim bo’ldi, 20 mayda esa Germaniya qo’shinlari
La-Mansh bo’g’oziga chiqib, Belgiya va Fransiyaning shimolini Angliya-Fransiya-Belgiya
qo’shinlarining yirik qo’shilmasidan kesib
qo’ydi. Qarshi hujum muvaffaqiyatsiz tugadi. 1940-yil 28-mayda
Belgiya ham taslim bo’ldi.
Dengiz bo’yidagi ittifoqchilar qo’lida bo’lgan
so’nggi yirik port — Dyunkerk xavf
ostida qoldi. Angliya qo’mondonligi o’z qo’shinlari va Belgiya-Fransiya
qismlarini evakuatsiya qilishga qaror qildi. 1940-yil 4-iyungacha davom etgan Dyunkerk operatsiyasi davomida
300 mingdan ortiq kishi, shu jumladan 123 ming fransuz va belgiyaliklar
olib chiqib ketildi. Bor og’ir harbiy texnika evakuatsiya hududiga tashlab
ketildi va gitlerchilarning qo’liga tushdi.
Nihoyat Yevropa
davlatlarining  rahbarlari
haqiqiy urush boshlangani va Gitler uchun g’oyaviy masalalar ikkinchi planga
chiqqanini tushunib yetishdi. Germaniyaning Yevropa
va jahon miqyosidagi eski da’volari haqida gap borardi.
Germaniya harbiy yutuqlari Angliyada shu qadar hayratomuz taassurot uyg’otdiki,
bu Chemberlen hukumatining iste’foga chiqishiga sabab bo’ldi. 10 mayda,
Germaniya Gollandiyaga qarshi hujumni uyushtirayotgan bir paytda, Angliya
parlamenti Uinston Cherchill boshchiligidagi yangi hukumatni sayladi. U
konservatorlar, leyboristlar va liberallardan iborat koalitsion hukumatni
boshqardi. Bu «milliy birlashish» hukumati bo’lib, urushning oxirigacha — 1945-yil
iyunigacha faoliyat ko’rsatdi.
Hukumat dasturining taqdimoti chog’ida U.
Cherchill o’z hukumatining maqsadini shunday tushuntirdi: «Dengizda, yerda va osmonda Tangri bizga bergan butun
kuch va qudrat bilan urush olib borish, inson jinoyatlarining qayg’uli ro’yxatida
tengi bo’lmagan mudhish zolimlikka qarshi
urush olib borish». Butun ingliz millati urushm g’alabagacha, Gitler
zulmi to’liq yo’q qilingunga va insoniyat fashizmdan xalos etilgunga qadar ohb
bonshga so’z bergan yangi hukumat atrofiga jipslashdi.
U Cherchill Germaniya va Rossiyanmg ashaddiy
dushmani bo’lib, fashizm va kommunizmni birdek qoralardi. Biroq, uning
qarshisida juda katta xavf - Gitler Germaniyasi
turardi. U Britaniya imperiyasiga xavf solar va eng muhimi shu edi.
Cherchill bu dushmanga qarshi unish olib borishga ingliz millatining barcha
tabaqalandan vakolat oldi.
Cherchill Uinston Leonard Spenser (1874-1965) -20-yillardan boshlab Buyuk
Britaniya konservatorlar partiyasining rahbarlaridan biri. 1908 yildan boshlab
turli vazirlik lavozimlarida ishlagan (ichki ishlar vaziri, aviatsiya vaziri,
harbiy vazir, moliya vaziri). 1940-1945 va 1951-1955-yillarda -Buyuk Britaniya
Bosh vaziri.
 Germaniya qo’shinlari Parijga Dyunkerk operatsiyasini 1940yil
5-iyunda tugatib, hujum boshladilar.
Fransiya armiyasi deyarli qarshilik ko’rsatmadi. Fransiya hukumati
qarshilik ko’rsatishdan bosh tortib, o’z imtiyozlarini saqlab qolish maqsadida
fashistlar Germaniyasi oldida taslim bo’ldi. Vatan ozodligi, mustaqilligi xususiy mulk, daromad va imtiyozlar oldida
shunchaki quruq gap bo’lib chiqdi.
Fransiya armiyasi bosh qo’mondoni general Veygan,
hatto hukumatdan rozilik ham so’ramay, Parijni ochiq shahar deb e’lon qildi,
ya’ni mudofaadan voz kechdi. 1940-yil 14-iyunda
nemis-fashist qo’shinlari Parijga
kirdi. Fransiya hukumat doiralari,
fransuz burjuaziyasi Fransiya eshigini Gitlerga lang ochib berdilar.
Pol Reyno hukumati iste’fo bergach, marshal Peten yangi
hukumat tuzishga ko’rsatma oldi. Hali janglar davom etayotgan, qo’shin harbiy
harakatlar olib borayotgan, istehkomlar qurilayotgan bo’lsa-da, generallar yarash bitimini imzolashga hozirlik ko’rishardi.
Fransiya hukumati a’zolari Shimoliy Afrikaga — Senegal va Jazoirga
qochib ketdilar. Xalq ishonib saylagan odamlar Fransiya va fransuz xalqini o’z
holiga tashlab ketdilar. Petenning yangi hukumati nemis qo’shinlari kuzatuvida Vishiga
yo’l oldi.
1940-yil 22-iyunda Kompen o’rmonida, 1918-yilgi Kompen yarash ahdi
imzolangan joyda, marshal Foshning muzeydan olib kelingan shtab vagonida
Germaniya bilan yarash ahdi imzolandi.
Yarash ahdi shartlariga ko’ra, Fransiya armiya
va floti qurolsizlantirilib tarqatilardi. Nemis harbiy asirlari ozod etilardi,
biroq 1.800 ming fransuz harbiy asirlari Germaniyada qolardi. Fransiya
Germaniya qo’shinlarini o’z hududida saqlab turish uchun ulkan istilo to’lovlarini
toiashi lozim edi. Fransiyaning uchdan ikki qismi va mamlakat poytaxti Parij
Germaniya tomonidan ishg’ol etilgandi. Mamlakatning janubiy qismi va
mustamlakalarga daxl etilmagan bo’lib, ular Peten hukumati tomonidan nazorat
qilinardi. Peten hukumati butun Fransiyaning hukumati deb e’lon qilindi. U
Fransiya mustamlakalari floti ustidan hukmronlikni saqlab qoldi, Angliya bilan
diplomatik aloqalarni uzdi. Butun Fransiya iqtisodiyoti Germaniyaga xizmat qila
boshladi. Jami fransuz korxonalarining 80% i istilo to’lovlari hisobiga nemis
buyurtmalarini bajarardi. Istilo to’lovlari hisobiga Germaniya tomonidan
fransuz xom ashyosining to’rtdan uch qismi va Fransiya sanoati asosiy
sohalarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarning 50 dan 100% igacha olib chiqib
ketilardi. Fransuz ishchilari Germaniyaga majburiy ishlarga jalb qilindi. Jami
1 mln. ga yaqin kishi olib ketildi. Urush so’ngigacha ulardan 200 ming kishi
halok bo’ldi, 228 ming kishi uyiga nogiron bo’lib qaytdi.
Peten, Veygan va ularning
hamfikrlariga kollaboratsionistlar, ya’ni Germaniya malaylari deb nom qo’yildi.
Biroq, Fransiyada hamma ham kollaboratsionist
emasdi. 1940-yil 18-iyunda general De Goll BBS radiosi orqali
fransuzlarni Gitler bosqinchilariga qarshi kurash boshlashga chaqirib, murojaat
qildi. Fransiya ikkiga — Germaniya bilan hamkorlik qiluvchilar va Germaniyaga qarshi
kurashuvchilar lageriga ajraldi. De Goll Peten hukumatini sotqinlikda aybladi.
«Fransiya askarlari, qayerda bo’lmangiz, kurashga qo’zg’alinglar», deb chaqirdi
u.
Fransiya tor-mor qilingach, Gitler Angliyani tor-mor keltrishni niyat qildi.
Germaniya ixtiyorida endi urushni
g’alaba bilan tugallash uchun manba yetarli edi. 1940-yil 16-iyulda oliy
qo’mondonlikning «Zeeleve» («Dengiz
sheri») nomli desant tashlash
operatsiyasini tayyorlash to’g’risidagi direktivasi e’lon qilindi.
Operatsiya 1940- yil 15-avgustga belgilangan edi, biroq u, Angliya floti yaqqol
ustunlikka ega bo’lgani tufayli, amalga oshirilmay qoldi.
Fashist rahbariyati Britaniya orollarini
surunkali bombardimon qilishni boshlab, shu yo’l bilan Angliya hukumatini
taslim bo’lishga majbur qilishni ko’zladi. Hujum 1940-yil 15-avgustda yirik
havo bosqini bilan boshlanib, unda 800 bombardimonchi va 1140 qiruvchi
samolyotlar qatnashdi. Hujumlar 15 sentabrgacha davom etdi. Asosan yirik
sanoat va ma’muriy markazlar — London, Koventri, Birmingem bombardimon
qilindi. Hujumlar natijasida Angliyada ko’plab turar joy binolari vayron
etildi. 40 mingga yaqin kishi halok bo’ldi, 46 ming kishi esa yaralandi. Asosan
tinch aholi halok bo’ldi. Biroq, Gitler rahbariyatining havo urushi yo’li bilan
Angliya qarshiligini yengish borasidagi strategik rejasi xom bo’lib chiqdi.
Angliya jang qilishni bilardi. Xalqning
ma’naviy ruhi sinmadi, urushni g’alabagacha yetkazish niyati yanada
qatiylashdi. Angliya havo hujumidan mudofaa tizimi ixti-yorida keng tarmoqli
radiolokatsiya stansiyalari bo’lib, ular dushman samolyotlarining
yaqinlashayotganini oldindan sezishga qodir edi. Lyuftvaffe qo’mondonligining
qo’qqisdan qilingan hujumlar bilan shoshirish rejasi chippakka chiqdi.
Germaniya aviatsiyasi endi har bir hujumda 10—15 samolyot yo’qotardi.
Sentabr o’rtalarida Angliyaga qarshi havo hujumlari to’xtatildi. Angliya
Germaniya aviatsiyasi-ning buyuk qudrati haqidagi afsonani yo’qqa chiqardi.
Urushning birinchi
yiliyoq deyarli butun G’arbiy Yevropa tez cho’ktirildi. Yengil g’alabalardan
mast bo’lgan fashistlar Germaniyasi «Yevropada yangi tartib» o’rnatishga kirishdi.
Endi u «Uchinchi reyx» hududi hisoblanardi. Dastlabki ikki nemis imperiyalari
(reyxlar) IX asrda (Karolinglar) va XIX asrda (Vilgelm II) hukm surgan, Gitlerning «uchinchi reyx»i esa ming yil hukm
surishi lozim edi. Bu qaramlik darajasi turlicha bo’lgan turli
hududlarning yangi tartibi edi.
Ishg’ol etilgan ayrim hududlar Germaniyaga qo’shib
olindi, boshqalari esa Germaniya amaldorlari tomonidan bevosita boshqarildi,
uchinchilari so’zda muxtor sanalsa-da, aslida «qo’g’irchoq» hukumatlar
tomonidan boshqarilardi.
Fashistlar Germaniyasining boshqaruv tartibi
rejali terror va ommaviy qotilliklar miqyosi jihatidan beqiyos edi. Germaniya
xalqini boshqa xalqlar hisobiga hududiy kenglik bilan ta’minlash rejasini
amalga oshirish maqsadida Gitler Polshaning turli joylarida nemislar uchun
koloniyalar tuzib, u yerlardan mahalliy aholini quvg’in qildi, ulardan arzon
ishchi kuchi sifatida foydalandi. Ayni rejalar, biroq yirik miqyosda, ruslar
uchun ham mo’ljallangan edi. Gitler ularni o’rta Osiyo va
Sibirga quvg’in qilishni ko’zladi. Bu hududlar bilan chegaralarda nemis harbiy
faxriylari yashovchi manzilgohlar barpo etish rejalashtirildi, qolgan yerlarni
esa Germaniya dehqonlari egallashlari lozim edi.
Skandinavlar, gollandlar
va shveysariyaliklar singari german irqiga yaqin xalqlar yashovchi mamlakatlarda
ularning nemislar bilan
assimilyatsiya qilinishi ko’zda tutildi. Bunday
xalqlar qayta o’qitilishi, yot unsurlardan tozalanishi lozim bo’lib,
ularni mustamlaka qilish ko’zda tutilmadi.
Gitler bosib olingan yerlarni iqtisodiy
jihatdan faqat talonchilik manbai hisoblardi. U hamma foydali narsalar, shu
jumladan butun-butun sanoat sohalarini olib chiqib ketdi. G’arbdagi bosib
olingan mamlakatlar bosqinchi qo’shinlarni asl qiymatidan bir necha baravar
yuqori narxlarda saqlashlari lozim edi. Nemislar daromadni barcha foydali
narsalarni sotib olishga sarflab, bosib olingan xalqlarni hayotiy zarur
mahsulotlardan mahrum qildilar. Natsistlar o’z siyosatlarini hech kimdan
yashirmasdilar. Bir natsist amaldor shunday derdi: «Millat to’kin-sochin
yashayaptimi yoki ochlikdan o’lyaptimi, bu meni faqat madaniyatimiz ravnaqi
uchun ulardan qul sifatida foydalanishga nechog’li muhtojligimiz nuqtai
nazaridan qiziqtiradi».
Yevropadagi natsistlar hukmronligining eng
mudhish jihati harbiy yoki iqtisodiy
muhtojlik emas, Gitler irqiy doktrinasining g’ayriinsoniy
va beshafqatligida ifodalanardi. Gitler
slavyanlarni fikrlashga noqodir past irq vakillari deb hisoblar, ular bilan
odamday muomala qilmaslik zarurligini uqtirardi.
SS reyxsfyureri G. Gimmlerning rejasiga ko’ra, nemislarga hududiy
kenglik yaratish uchun o’ttiz million slavyanni yo’q qilish ko’zda tutilardi.
Gimmler Genrix (1900—1945) — bosh fashist harbiy
jinoyatchilaridan biri. 1929 yildan— SS rahbari, 1936 yildan — gestapo shefi,
1943 yildan — Germaniya ichki ishlar vaziri. 1945 yil mayda o’z joniga qasd
qilgan.
Yahudiylar borasida ham Gitlerning maxsus
rejasi mavjud edi. U butun Yevropani yahudiylardan tozalashni ko’zlardi. Dastlab u barcha yahudiylarni
Madagaskarga ko’chirishni rejalashtirgan edi, biroq so’ng ularni qirib tashlashga
qaror qildi. Natsistlarning o’lim lagerlarida olti milliondan ortiq yahudiy
halok bo’ldi. Jami 16 ta o’lim lagerida 10 mln. kishi qirib tashlandi.
 1940-yil oxiriga kelib Germaniya bosib olgan
yerlarda 290 mln. kishi yashar, 45 mln. tonna po’lat quyilar, 400 mln. tonna ko’mir
va 10 mln. tonna neft qazib olinar, 700 ming avtomobil, 110 mlrd. kvt. elektr
quvvati ishlab chiqarilardi. Bu faqat blitskriggagina emas, uzoq muddatli va keng miqyosli urush olib borishga ham qodir
dunyodagi eng qudratli armiyani jihozlash va ta’minlash uchun bemalol
yetardi. Faqat shundan so’nggina Gitler Sovet Ittifoqiga qarshi urush
boshlashga qaror qildi.
Gitlerning nemis xalqi uchun hududiy
kenglikni yaratish rejasida Sovet Ittifoqini yo’q qilish birinchi o’rinda turardi. Angliyaga
qarshi havo hujumlariga qadar u o’z atrofidagilarga
qulay sharoit tug’ildi deguncha Rossiyaga hujum qilish niyatini
bildirgandi. 1940-yil dekabrda, Angliyani bombardimon qilish davom
etayotgan bir paytda, u generallarga
1941-yil
15-maygacha Sovet Ittifoqiga qarshi tayyorlanishni buyurdi.
U sharqdagi blitskrig inglizlarning umidini chilparchin qilib, esini kiritib qo’yadi,
deb taxmin qilardi. «Barbarossa» nomli operatsiya rejasiga ko’ra, Qizil armiyaning qarshiligi 1941-yil kuziga qadar
sindirilishi lozim edi.
1941-yil martda Bolqonda Germaniya armiyasi Yugoslaviyani bosib oldi
va greklarning qarshiligini sindirdi. Bu operatsiyalar Sovet Ittifoqiga qarshi
urushni olti hafta ortga surdi. «Barbarossa» operatsiyasi 1941-yil 22-iyunda boshlandi. Gitlerga
ishonchsizlik kuchli bo’lgani va sovet-german bitimi urushga tayyorlanishga go’yoki
imkon bergani uqtirilishiga qaramay, Sovet Ittifoqi g’aflatda qoldirildi.
Stalin sarosimaga tushdi. G’arbiy chegaralar mustahkam emas, Germaniya
agressiyasiga qarshi harakatlar to’g’risidagi direktivalar
yaratilmagan edi. Dastlabki ikki kundayoq ikki mingga yaqin sovet
samolyotlari yerning o’zida, motorini yurgizib ulgurmay yo’q qilindi.
Brest qal’asi, dushman ortida qolgani
holda, 1941-yil 22-iyundan 20-iyulgacha qahramonona mudofaani davom ettirdi. Mudofaaning aksariyat qatnashchilari
halok bo’ldi, faqat ayrimlarigina qurshovni
yorib chiqishga erishdi. Bu mudofaa Ikkinchi jahon urushidagi mardlik va
qahramonlik timsoli bo’lib qoldi.
Noyabr oyigacha Gitler Sovet Ittifoqiga Napoleon Rossiyaga kirganidan ham ancha ichkari kirishga
muvaffaq bo’ldi: nemis qo’shinlari Leningrad darvozasi oldida, Moskva
ostonasi va Donda turardi. Sovet armiyasining g’arbiy qismlaridagi 4,5 mln.
kishidan 2,5 millioni halok bo’ldi, 15 ming tankdan faqat 700 tasigina qoldi.
Germaniya g’alabasi muqarrar tuyulardi.
Biroq, nemislar hal qiluvchi zarbani bera
olmadilar. Qizil armiyaning qahramonona qarshiligi shiddatli urush rejasini
barbod qildi. Gitlerchilar ham ulkan talafot ko’rdilar va hal qiluvchi zarba
uchun ularda tirik kuch ham, texnika ham qolmadi. Ular Smolensk ostonasida
deyarli ikki oy turib qoldilar. Smolensk jangi 1941-yil 10-iyuldan
10-sentabrgacha davom etdi. Bu jang natijasida Qizil armiya fashistlarning
«Markaz» gruppirovkasi hujumini Moskva strategik yo’nalishida ushlab turishga
muvaffaq bo’ldi. Bu Gitlerning «shiddatli urush» rejasi tanazzulining
boshlanishi edi. Fashistlar Qizil armiyaning parokanda kuchlari qarshiligini
Moskva ostonasida ham yenga olmadilar. Moskva mudofaasi 1941-yil
30-sentabrdan 5 dekabrgacha davom etdi. Mardona qarshilik ko’rsatilishiga
qaramay, «Markaz» gruppirovkasi mudofaani yorib o’tib, janubdan Kashira
shahriga chiqdi.
Qishki sovuqlar Gitler askarlarining jangovar
ruhini sindirdi. Nemis askarlari yengil yoz kiyimida bo’lib,
qishga armiya tayyor emasdi. Bir vaqtning o’zida,
sovet rahbariyati Sibirdan rezervlarni keltirish, frontda va front
ortida tartibni tiklash va qarshi hujumni tayyorlashga muvaffaq bo’ldi. 1941-yil
5-dekabrda boshlangan qarshi hujum natijasida sovet qo’shinlari 38 nemis
diviziyasini tor-mor keltirib, 11 mingdan ortiq aholi punktini ozod qildi.
Nemis qo’shinlari talafoti 500 ming kishini tashkil qildi. 1300 tank, 2500 to’p,
15 mingdan ortiq avtomashina va boshqa texnika yo’q qilindi. Noyabr va dekabrda
sovet qo’shinlari Moskva ostonasida qarshi hujumga o’tib, Gitler qo’shinlariga
qaqshatqich zarba berdi. Bu fashistlar Germaniyasining Ikkinchi jahon
urushidagi birinchi yirik magiubiyati edi. Moskva ostonasida 60 diviziya
tor-mor qilindi. Fashistlar qo’shinining yengilmasligi haqidagi afsona
chippakka chiqarildi. Blitskrig barbod bo’ldi.
Qisqacha mazmuni
•   1939-yil 3-sentabr — Angliyaning Germaniyaga urush e’lon qilishi;
•   «Zitskrig» — Yevropadagi «g’alati» yoki «o’tirib
urushish»;
•   1940-yil 9-aprel -  Germaniyaning Norvegiya va Daniyani bosib olishi;
•   1940-yil may — Gollandiya va Belgiyaning kapitulyatsiya qilinishi;
•   1940-yil iyun — Germaniya qo’shinlarining Parijga kirishi. Germaniya
bilan yarash ahdining imzolanishi. Mamlakatning bosib olinishi. Fransiya
iqtisodiyoti Germaniya xizmatida;
•   De Gollning bosqinchilarga qarshi kurashga chaqirig’i;
•   1940-yil 15-avgust — «Dengiz sheri» operatsiyasining boshlanishi.
Angliyaning bombardimon qilinishi;
•   Fashistlar bosib olgan yerlarda «yangi tartib»ning o’rnatilishi.
Gitlerning irqiy doktrinasi;
•   1941-yil 22-iyun — «Barbarossa» rejasi — Germaniyaning SSSRga hujumi.
Brest qal'asi mudofaasi. Smolensk jangi. Moskva uchun jang.
Hujjat
Gitlerning
direktivasidan
Shahar shunday qurshab olinishi lozimki, undan
biror-bir rus askari, biror-bir fuqaro - u erkakmi, ayolmi yoki bolami -chiqib
ketolmasin. Chiqishga bo’lgan har qanday urinish kuch bilan to’xtatilsin.
Moskva va uning atrofi suvga bostirilishi uchun zarur tayyorgarlik ko’rilsin.
Bugun Moskva turgan yerda dengiz paydo bo’lishi
va u rus xalqining poytaxtini madaniyatli dunyo ko’zidan abadiy
yashirmog’i lozim.

G’arbiy
front qo’mondoni G. K. Jukovning I. Stalinga yozgan 1941-yil 14-dekabrdagi xatidan
Guderian gruppasinig harbiy asirlari ko’rsatishicha,
ularga sovuq tushishi munosabati bilan hozir
Moskvadagi paradda kiyish uchun o’zlari bilan keltirgan parad libosini
kiyishga ruxsat berilgan.

Oliy Bosh Qo’mondon
Qarorgohining 1941-yil
16-avgustdagi
buyrug’idan
...Buyuraman
1. Jang paytida unvon
belgilarini yulib tashlovchi va front ichkarisiga qochuvchi yoki dushmanga asir
tushuvchi komandirlar va siyosiy
xodimlar dezertir deb hisoblansin, ularning oilalari qasamni buzgan va Vataniga xiyonat qilganlarning oilalari sifatida qamoqqa
olinsin.
Barcha yuqori
komandirlar va komissarlarga boshliqlar tarkibidan bo’lgan bunday dezertirlami joyida otib
tashlash majburiyati yuklansin.

Davlat Mudofaa Qo’mitasi
Raisi I.
Stalin

21-son
direktivadan
«Barbarossa»
rejasi
Fyurer
stavkasi 1940.18.12.
o’ta maxfiy
Faqat qo’mondonlik
uchun
Germaniya qurolli
kuchlari Sovet Rossiyasini qisqa muddatli kompaniya davomida Angliyaga
qarshi urush tugagunga qadar tor-mor
keltirishga tayyor bo’lishlari lozim.
Ruslarning G’arbiy Yevropadagi quruqlikdagi qo’shinlarining
asosiy kuchlari dadil operatsiyalarda
tanklarning tez harakatlanishi va chuqur kirib borishi vositasida yo’q
qilinishi kerak. Dushmanning qobil kuchlari keng rus hududlariga chekinishiga
yo’l bermaslik zarur.
Shiddatli ta’qib yo’li bilan rus harbiy-havo
kuchlarining Germaniya imperiyasi
hududiga hujumlarini istisno etuvchi marralar egallanishi lozim.
Operatsiyadan yakuniy
maqsad Osiyo Rossiyasiga qarshi Volga-Arxangelsk umumiy chizig’i bo’yicha to’siq barpo
etish hisoblanadi. Shunday qilib,
zarur holda ruslarning Uraldagi so’nggi sanoat tayanchini aviatsiya yordamida
yakson qilish mumkin bo’ladi.
Rus harbiy-havo kuchlarining samarali
harakatlari operatsiya boshidayoq kuchli zarbalarimiz bilan bartaraf etilishi
Iozim.

40-§. IKKINCHI
JAHON URUSHINING 1941-1944-YILLARDAGI ASOSIY JANGLARI
Urush boshlangan damdan AQSh Angliyaga bor
imkoniyatlari bilan yordam bera boshladi. Gitlerning AQShga urush e’lon qilishi
uchun barcha asoslari bor edi, biroq u bu mamlakatning urushga ochiq qo’shilishidan
cho’chib, bundan o’zini tiydi. Agar Tinch okeanida urush boshlanmasa, AQSh
hukumati Yevropadagi urushga qo’shilishga
yetarli asos topmasligi mumkin edi. Yaponiya Germaniya va Italiya bilan
ittifoqqa qo’shildi va Fransiyaning zaiflashganidan foydalanib Hindixitoyga
bostirib kirdi. Shu bilan birga u Xitoyda ham urushni davom ettirdi va
Malayziyaning kauchuk plantatsiyalari ustidan nazorat o’rnatish maqsadida bu
mamlakatni bosib olish rejasini tuza boshladi.
AQSh Yaponiyaning bu tadbirlarini bosiqlik
bilan kuzatdi, chunki u yaponlaming Janubi-Sharqiy Osiyo va Indoneziyaga hujum
qilishlarini istamasdi. Yaponiyaning 1941-yil
iyulida Hindixitoyni bosib olishi AQSh siyosatiga o’zgartish kiritdi.
AQSh yapon aktivlarini muzlatib, Yaponiyani neft manbalaridan ajratib qo’ydi;
ingliz va gollandlar ham shunday ish tutdilar. Yaponiya Indoneziya nefti hamda
Malayziya kauchugi va qalayisiz urushni davom ettira olmasdi.
Yaponiya vakillari
Vashingtonda muzokaralar olib borishayotgan
bir paytda, 1941-yil 7-dekabrda, yakshanba kuni ertalab yaponlar
AQShning Pirl-Xarbor (Gavay orollari)dagi bosh harbiy-dengiz bazasiga
havo hujumi uyushtirdilar. Amerikaliklar g’aflatda qoldilar. Yapon aviatsiyasi
ikki soat davomida ko’rfazni va sohildagi qurilmalarni bombardimon qildi.
Natijada 8 linkordan 4 tasi cho’ktirib yuborildi, 18 ta harbiy kema
ishdan chiqdi, 188 ta samolyot yo’q qilindi, 128 ta samolyot esa shikastlandi,
3000 harbiy xizmatchi o’ldirildi.
8-dekabrda AQSh Yaponiyaga urush e’lon qildi. 11 dekabrda esa
Yaponiyaning ittifoqchilari bo’lgan Italiya va Germaniya AQShga urush e’lon
qildi. Tinch okeanida ham urush boshlandi.
AQSh urushga tayyor emasdi. Garchi 1940-yilda
AQShda umumiy harbiy majburiyat joriy etilgan bo’lsa-da, armiya kam sonli,
uquvsiz, yaxshi ta’minlanmagan edi. AQSh sanoati hali harbiy yo’nalishga o’tkazilmagandi.
Yaponlar AQSh flotining zaifligidan foydalanib, tezda muvaffaqiyat qozondilar.
Yaponlarning urushning dastlabki bosqichidagi
bosh vazifasi Janubi-Sharqiy Osiyoni Angliyadan kesib qo’yish edi, shu sababli asosiy zarba Angliyaning
Yevropadan Tinch okeani tomon barcha dengiz yo’larini nazorat qiluvchi kuchli harbiy-dengiz bazasi sanalgan Singapurga
berildi. Pirl-Xarbor bilan bir kunda yapon aviatsiyasi Singapurga ham
hujum qilib, undan 200 km narida joylashgan Kota Baraga desant tashladi.
Yaponlar shiddatli hujumlar qilib, ikki oy
deganda Singapurga kirdilar. 1942-yil 15-fevralda Singapur deyarli jangsiz
taslim bo’ldi. Kuchli istehkom va qurol-aslahaga ega bo’lgan qudratli
ingliz garnizoni urushsiz oq bayroq ko’tardi.
100 ming ingliz askari asir olindi, yaponlar 740 to’p, 2500 pulemyot va
200 tankni qo’lga kiritdilar.
Singapurning tor-mor qilinishi Tinch
okeanidagi butun mudofaa tizimining barbod
bo’lishiga olib keldi. 1942-yil mayiga kelib Yaponiya
Malayziya, Indoneziya, Yangi Gvineya, Birma, Filippin, Gonkong, Guam, Sulaymon orollari — jami 400 mln. aholi yashaydigan
hududni bosib oldi. Hindiston va Avstraliyaga real xavf tugildi. AQSh
halokat yoqasida edi. Biroq, fashistlarning sovet-german frontida 1942-yil
yozida hujumga o’tishlari yapon hujumining strategik yo’nalishini o’zgartirdi.
Stalingrad qo’lga olinishini kutib 1942-yil
noyabrida eng yaxshi yapon diviziyalari Manjuriyaga tashlandi. Bu yerda yapon qo’shini
artilleriyasining yarmi va
tanklarning 2/3 qismi jamlandi. Bu yapon rahbariyatining xatosi bo’ldi. Shu
damdan e’tiboran Tinch okeanidagi vaziyat o’zgarib bordi. AQSh tanaffusdan
foydalanib qurolli kuchlarni to’play boshladi, aviatsiya va flotni qayta
jihozladi. Yaponiya Tinch okeani-da hujumdan mudofaaga o’tdi. AQSh tashabbusni
qo’lga kiritib, uni urush oxirigacha boy bermadi.
1942-yil yozida Yevropada Ikkinchi jahon urushining asosiy voqealari
sodir boimoqda edi. Bu paytga kelib nemislar Sovet Ittifoqidagi barcha
frontlarda yana hujumga o’tdilar, biroq Kavkaz tizmalarigacha yetib, Shimoliy
Kavkazning neftga boy hududlari qo’lga olingan va Stalingradga chiqilgan
Janubiy frontdan boshqa hech qayerda muvaffaqiyatga erisha olmadilar.
Stalingrad uchun jang olti oy, 1942-yil 17-iyuldan 1943-yil 3-fevralga qadar
davom etib, u Ikkinchi jahon urushida keskin burilish yasadi. Jangda fashistlar
Germa-niyasining besh armiyasi qurshovga olinib, tor-mor keltirildi. 1943-yil
2-fevralda nemis qo’shinlarining qurshovdagi gruppirovkasi to’liq tor-mor
qilindi. Vermaxtning Stalingrad jangidagi umumiy talafoti
1,5 mln. ga yaqin kishini tashkil qildi. 91 ming askar,
26 ming ofitser, 24 general 6-armiya qo’mondoni feldmarshal
Paulyus boshchiligida qo’lga olindi. Bu Gitler Germaniyasining halokatga
yuz tutganidan dalolat berardi. Germaniyada uch
kunlik motam e’lon qilindi.
Stalingrad jangidan so’ng yana
qator ogir zarbalar berildi va ulardan so’ng Gitler Germaniyasi
qayta o’nglanmadi. Bu jangdan so’ng urushdagi strategik tashabbus Qizil armiya
qo’li ga o’tdi. Front G’arbga tomon beto’xtov siljiy boshladi. 1944-yil
kuzida nemis qo’shinlari Sovet Ittifoqi hududidan quvib chiqarildi, urush Yevropaga ko’chdi. Sovet
armiyasi gitlerchilar tomonidan bosib olingan Markaziy va Janubi-Sharqiy
Yevropa mamlakatlari hududida hujumkor operatsiyalarni boshladi.
1943-yil 5-iyuldan 23-avgustgacha davom etgan Kursk jangidan maqsad Kursk bo’rtig’i
hududida nemislarning hujumini barbod qilishdan iborat edi. 12-iyulda
Proxorovka yaqinida ikki tomondan 1200 tank qatnashgan tanklar jangi bo’lib
o’tdi. Uning natijasida dushman qo’shinlari
chekina boshladi. Kursk jangida vermaxt 500 mingga yaqin odam yo’qotdi,
1,5 ming tank, 3,7 mingdan ortiq samolyot, 3 mingdan ortiq to’p yakson qilindi.
Dnepr uchun jang 1943-yil avgustdan
dekabrgacha davom etdi. Sovet qo’shinlariga «Markaz» qo’shinlar
grup-pirovkasi va «Janub» qo’shinlar
gruppirovkasining asosiy kuchlari qarshi turdilar. Sovet qo’shinlari
asosiy qismi Dnepr qirg’oqlari bo’ylab o’tgan «Sharqiy g’ov» mudofaa marrasini
barpo etdilar. Dnepr uchun jang davomida sovet qo’shinlari tomonidan Dneprdagi
strategik platsdarm qo’lga kiritilib, 38 mingdan ortiq aholi punktlari, shu
jumladan 160 shahar ozod qilindi.
1944-yil 8-aprelda Qrimni ozod qilish operatsiyasi boshlandi. 12 mayda
Qrim ozod etildi.
Gitler Leningradni qo’lga olish bilan faqat
strategik emas, siyosiy maqsadlarni ham
amalga oshirishni ko’zlagan edi. Leningrad
mudofaasi 1941-yil 10-iyuldan 1944-yil 9-avgustgacha davom etdi. «Shimol» qo’shinlar gruppirovkasi (29 diviziya) oldiga Boltiqbo’yidagi sovet qo’shinlarini
tor-mor keltirib, «Markaz» qo’shinlar gruppirovkasi qismlari bilan
hamkorlikda Leningrad va Kronshtadtni qo’lga olish vazifasi qo’yilgan edi. 1941-yil 8-sentabrda nemis qo’shin-lari
Leningradni quruqlikdan kesib qo’ydilar. Shahar qamalda qoldi. Faqat 1943-yil
18-yanvarda sovet qo’shinlari qamalni yorib o’tdilar, 1944-yil
yanvar-fevralida unga batamom barham berildi. 1944-yil 10-avgustda
Leningrad jangi nihoyasiga yetdi.
1944-yil 23-iyundan
29-avgustgacha Belorussiyani ozod qilish
operatsiyasi davom etdi. Bu operatsiya davomida «Markaz» qo’shinlar gruppirovkasining asosiy kuchlari
qurshovga olindi va tor-mor
keltirildi. Belorussiya to’liq, Litva va Latviyaning esa bir qismi ozod
qilindi.
1944-yil 20-iyulda Gitler o’zining bosh qarorgohida majlis
o’tkazayotgan paytda portlash sodir bo’ldi. Uning natijasida to’rt ofitser
halok bo’ldi. Gitlerning o’zi hech qanday zarar ko’rmadi. Suiqasd vermaxt
ofitserlari tomonidan uyushtirilgan bo’lib, bombani polkovnik Shtauffenberg qo’ygan
edi. Gitler ulardan ayovsiz o’ch oldi, fitnaga aloqador 5 mingdan ortiq kishi
otib tashlandi.
Vaqt SSSRning
ittifoqchilari foydasiga ishlardi. AQSh 1942-yilga kelib ishlab chiqarishni harbiy tartibga o’tkazdi va bu
tezda o’z natijasini berdi. Butun urush davomida AQSh Angliya va SSSRga 300
ming samolyot, 86 ming tank, 2,7 mln. to’p va pulemyot yetkazib berdi. Bu
lend-liz — AQSh kongressi 1941-yil fevralida qabul qilgan qonunga ko’ra amalga oshirildi. U Gitlerga qarshi
koalitsiya bo’yicha ittifoqchilarga qurol-aslaha, strategik xom ashyo, o’q-dori
va oziq-ovqatlarni ijaraga yoki foizsiz qarz tartibida berishni ko’zda tutardi.
Bu qonunga ko’ra AQSh Angliya va SSSRga urush davrida 50 mln. dollarlik
mahsulot yetkazib berdi. AQShning ko’magi va o’z harbiy sanoati ishlab
chiqarishini oshirgani ittifoqchilarga 1942-yildayoq harbiy texnika jihatidan
fashistlar Germaniyasi ustidan ustunlikka erishish imkonini berdi. 1943-yilda
AQSh sanoati bor kuchi bilan ishlardi. Yangi texnologiyalar va taktika
Atlantika okeanidagi Germaniya suv osti flotini deyarli yo’q qilib tashlash
imkonini berdi. Amerika texnikasining ulkan oqimi Yevropaga qarab yo’naldi.
1942-yil noyabrda Angliya va AQSh Jazoir va
Marokash qirg’oqlariga desant
tushirdi. 450 ga yaqin harbiy va transport kemalari okean orqali AQShdan va
Angliyadan odamlar va texnikani olib o’tib, ularni Kasablanka, Jazoir va Oran
portlariga tushirdi. Vishi hukumati qo’mondonligi ostidagi Fransiya qo’shinlari
hech qanday qarshilik ko’rsatmadi. Talafot deyarli boimadi. General D. Eyzenxauer
(1890—1969) qo’mondonligidagi Angliya-AQSh qo’shinlari Tunisga
hujum boshladi.
Biroz oldin Aleksandriyadan 90
 km naridagi Al-Alamayn shaharchasi yaqinida hal qiluvchi jang sodir bo’lib,
unda feldmarshal B. Montgomeri (1887—1976) qo’mondonligidagi ingliz qo’shinlari
feldmarshal Ervin Rommel (1891 — 1944) qo’mondonligidagi Afrika korpusini tor-mor
keltirdi. Stalingraddan so’ng bu Germaniya va Italiyaning Ikkinchi jahon
urushidagi eng jiddiy mag’lubiyatlaridan biri edi. U 1942-yil 23-oktabrda
boshlanib, 4 noyabrda tugadi. Rommelning 249 tankidan faqat 36 tasigina
qoldi, u 400 to’p va bir necha ming avtomobil yo’qotdi. Inglizlar 20 ming nemis
askarini asir oldilar. Bu jangdan so’ng inglizlar nemislarni 2,5 ming km
davomida beto’xtov quvib bordilar. 1943-yil
mayida ingliz qo’shinlari va
Angliya-AQSh ekspeditsiya korpusi Tunisda birlashib, Italiya-Germaniya
qo’shinlarini yangidan mag’lubiyatga uchratdi. Shimoliy Afrika tozalandi va o’rta
Yer dengizida to’liq ittifoqchilar nazorati o’rnatildi.
Angliya-AQSh qo’shinlari
dushmanga og’ir mag’lubiyatlardan
so’ng nafas rostlash imkonini bermay, 1943-yil iyul-avgustida Sitsiliyaga desant tushirdilar. Italiyaliklar jiddiy
qarshilik ko’rsatishmadi. Italiyada fashistlar diktaturasining inqirozi
kuzatilardi. Mussolini ag’darib tashlandi. Marshal Badal'o
boshchiligidagi yangi hukumat 1943-yil 3-sentabrda yarash ahdini imzoladi va unga ko’ra Italiya qo’shinlari
qarshilikni to’xtatib, taslim bo’ldi.
Mussolini tuzumini qutqarish niyatida
Germaniya qo’shinlari Italiya markaziga qarab yo’naldi va Rimni ishg’ol qilib,
Italiya harbiy qismlarini qurolsizlantirdi, mamlakatda shafqatsiz istilo
tartibi o’rnatdi. Ittifoqchi qo’shinlar himoyasiga qochib o’tgan Badal'o
hukumati 1943-yil 13-oktabrda Germaniyaga urush e’lon qildi.
1944-yil 6-iyunda AQSh-Angliya qo’shinlari
Fransiya shimoli Normandiyaga
tushirildi. Bu ittifoqchilarning ikkinchi frontni ochish haqidagi eski va’dani
bajarish borasidagi amaliy qadami edi. 24 iyulgacha ularning soni 1,5
mln. dan ortiq kishini tashkil etdi. Ittifoqchilar dushmandan shaxsiy tarkibi
va tanklari soni jihatidan 3 baravar, samolyotlari soni jihatidan esa 60
baravar ustun bo’lib, havo va dengizda to’liq
hukmronlik qilardilar. 15 avgustda AQSh va Fransiya qo’shilmalari
Fransiya janubiga ham tushirildi. 25
avgustda fransuz qarshiligi qo’shinlari AQSh qo’mondonligi bilan
kelishuvga ko’ra Parijga kirdilar va Fransiya poytaxti uzra milliy bayroq
hilpiray boshladi.
 Ikkinchi frontning ochilishi Ikkinchi jahon
urushidagi muhim voqea bo’ldi. Germaniya endi Yevropada ikki frontda urush olib
borishga majbur bo’lib, bu uning strategik imkoniyatlarini chegaralar edi.
Havoda G’arbiy Yevropada AQSh va Angliya
aviatsiyasi to’liq hukmronlik qilardi. Barcha yo’l va kommunikatsiyalar
ittifoqchilar nazorati ostiga olingandi.
Germaniyani strategik bombardimon qilish
hajmlari kengayib, unga Angliya-AQSh
aviatsiyasining yirik kuchlari jalb qilina boshlandi. Kunduzi AQSh
aviatsiyasi sanoat obyektlari, temir yo’llar, ko’priklar, suv osti kemalari
bazalari, sintetik benzin va kauchuk ishlab chiqaruvchi korxonalarga havodan
hujum uyushtirardi. Tunda Angliya aviatsiyasi asosan shaharlarni bombardimon
qilib, tinch aholini ruhiy tushkunlikka tushirishga urinardi. Germaniya xalqi
fashistlarning avantyurasi evaziga katta haq to’ladi. Bombardimonlar natijasida
Germaniya hududida joylashgan mudofaa korxonalarining katta qismi yakson
qilindi, havo mudofaasi tizimi ishdan chiqarildi, nemis aviatsiyasi faol
harakat qilishni to’xtatdi. Havo hujumlaridan ayniqsa tinch aholi katta zarar
ko’rdi. 1945-yil bahoriga kelib Berlinning to’rtdan bir qismi vayron qilindi,
1,5 mln. aholi boshpanasiz qoldi. Fashist qo’shinlarining transport va ta’minot
tizimi deyarli yakson qilindi va ishdan chiqarildi.
1943-yil boshida Tinch okeanidagi urushda burilish yasaldi.
Yaponiyaning iqtisodiy ahvol keskin zaiflashdi. Aholini oziq-ovqat bilan
ta’minlash avval qisqardi, so’ng esa butunlay to’xtatildi. Mamlakatda ish
tashlashlar boshlandi. Urushga qarshi kayfiyatlar ochiq izhor qilina boshlandi.
Shu taxlit harbiy magiubiyatlar chuqur ichki inqiroz bilan uyg’unlashdi. Qishloqda dehqonlar bilan pomeshchiklar o’rtasida
nizolar boshlandi. Mamlakatdagi siyosiy inqiroz hukumat almashuvida aks etdi. 1944-yil
iyulda Tinch okeanida urush boshlagan Bosh vazir Todzening hukumati
iste’foga chiqarildi, 1945-yil aprelda Yaponiya hukumati yana almashdi.
Qisqacha mazmuni
•   1941-yil 7-dekabr — Yaponiya tomonidan AQShning Gavay orollaridagi
Pirl-Xarbor harbiy-dengiz bazalarining bombardimon qilinishi. Yaponiyaga urush
e’lon qilinishi;
•   1941-yil 11-dekabr — Italiya va Germaniya AQShga urush e’lon qildi;
•   1942-yil 15-fevral — Yaponiya tomonidan Angliyaning Singapurdagi
harbiy-dengiz bazasining bosib olinishi. Tinch okeanidagi mudofaa tizimining
yakson etilishi;
•   1942-yil — Yaponiya tomonidan Malayziya, Indoneziya, Yangi
Gvineya, Birma, Filippin, Gonkong va boshqa hududlarning bosib olinishi;
•   1942-yil 23-oktabr — 4-noyabr — Italiya-Germaniya qo’shinlarining Al-Alamayn
(Misr)dagi mag’lubiyati, strategik tashabbusning Angliya armiyasiga o’tishi;
•   1942-yil 17-iyul — 1943-yil 2-fevral — Stalingrad jangi — Ikkinchi
jahon urushidagi burilish bosqichi;
•   1943-yil 5-iyul — 23-avgust — Kursk jangi;
•   1943-yil avgust—dekabr — Dnepr uchun jang;
•   1944-yil 20-iyul — Gitlerga qarshi suiqasd;
•   1944-yil may — Shimoliy Afrikaning Italiya-Germaniya qo’shinlaridan
ozod qilinishi;
•   1943-yil 3-sentabr — Italiyaning taslim bo’lishi nemis-fashist blokini
tanazzulga mahkum qildi;
•   1944-yil 6-iyun — ikkinchi frontning ochilishi;
1944-yil 10-avgust — Leningrad qamaliga to’liq barham berildi.
H ujjat
Nemis bosh shtabining 1941-yil
21-sentabrdagi buynig’idan
...— avval biz
Leningradni qamalda qoldiramiz va, iloji bo’lsa, shahami artilleriya va aviatsiya
vositasida vayron qilamiz...
...— terror va ochlik shaharda o’z
ishini bajarganidan so’ng ayrim darvozalarni ochib, qurolsiz odamlami chiqarib yuboramiz...
...— bahorda biz shaharga
bostirib kiramiz, barcha tirik qolganlarni Rossiya ichkarisiga ko’chiramiz yoki asir
olamiz, Leningradni
yer bilan bitta qilib tekislab tashlaymiz va Neva shimolidagi hududni Finlyandiyaga beramiz.

Germaniya harbiy-dengiz shtabi boshlig’ining 1941-yil 29-sentabrdagi buyrug’idan
O’ta maxfiy
Fyurer Sankt-Peterburgni
yer yuzidan supurib tashlashga qaror qildi. Sovet Rossiyasi yo’q qilinganidan so’ng bu
katta shaharning
mavjudligi hech qanday qiziqish uyg’otmaydi...
Shaharga yaqinlashib,
uni turli kalibrdagi artilleriya va surunkali havo hujumlari yordamida yakson qilish
tavsiya etiladi...
Aholi hayoti va uning
ta’minoti muammosi biz hal qilishimiz lozim va mumkin bo’lgan muammo hisoblanmaydi. Bu
urushda... biz
ushbu katta shahar aholisining bir qismini ham saqlab qolishdan manfaatdor emasmiz.
*
* *
...Naqadar hayratomuz
tuyulmasin, biroq ma’naviy hayot Leningradda bir lahza ham to’xtamadi. Qirq birinchi yil
dekabrida
Ermitajda akademik I. A. Orbeli tashabbusi bilan buyuk o’zbek shoiri Alisher
Navoiyning besh yuz yillik yubileyi tantanali nishonlandi.
41-42-§§. 1939-1945-YILLARDA BOLQON YARIM OROLIDAGI HARBIY
HARAKATLAR
YUGOSLAVIYA
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA
Urush boshlanishi bilan Yugoslaviyada
urushayotgan tomonlarning birontasini quvvatlashda
qatnashishdan bosh tortishni va Sovet Ittifoqi yo’lida turishni talab qilgan
demokratik hamda tinchliksevar kuchlar yanada faollashdi.
1940-yilda Svetkovich hukumati SSSR
bilan diplomatik aloqalar o’rnatdi.
Urushga va fashistlarga qarshi harakat hukumatni ko’zbo’yamachilikka majbur
qildi. Tilda to’liq betaraflik qafiy saqlanishini bildirgan hukumat amalda 1941-yil martidayoq Gitler bilan Yugoslaviyaning
fashistik blokka qo’shilishi haqida muzokaralar olib bordi. 1941-yil 24-martda Venada mamlakatning uch davlat (Germaniya, Italiya va Yaponiya) paktiga
qo’shilishi haqida shartnoma imzolandi.
Bu voqeaga javoban
mamlakatda ommaviy qahr-g’azab to’lqini
ko’tarildi. Hamma joyda namoyishlar va mitinglar bo’lib
o’tdi. Qo’shinlar namoyishchilar tomonga o’tishdi. Svetkovich boshchiligidagi
hukumat qamoqqa olinib, umummilliy asosda yangi hukumat tuzildi.
1941-Vil 6-aprelda
Germaniya urush e’lon qilmasdan Yugoslaviyaga hujum qildi. Gitlerchi
feldmarshal List ixtiyorida 300 ming kishilik armiya bor edi. Italiya o’z qo’shinlarini
Albaniya va mam-lakat shimoliga, Istriyaga
yo’lladi. Bolgariya, Ruminiya va Vengriya ham Yugoslaviya hududiga
bostirib kirishda ishtirok etishdi. Mamlakatning o’zida fashistparast
generallar frontni ochib berib, armiyaga xiyonat qilishdi.
Yugoslav armiyasi o’n kun davomida tor-mor
etildi. Uning qoldiqlari partizanlar bo’linmalari
shtabi boshchiligida kurashni davom ettirish uchun tog’u o’rmonlarga
chiqib ketdi. Mayda guruhlardan yirik partizan qo’shilmalari tuzildi. 1941-yil
kuzida partizanlar nemislarning Bolqondagi kommunikatsiyalariga zarba berishdi,
Chernogoriyani, deyarli butun Serbiyani
tozalab, Belgradga yurish qihshdi. Alohida partizan bo’linmalaridan Xalq
ozodlik armiyasi tuzildi. Bu armiya yetti marta fashistlarning katta
hujumlariga dosh berdi.
1942-yil noyabrida Bukach shahrida Yugoslaviya xalq xaloskorlik antifashistik vechesi (YuXXAV) yig’ildi
va bu xalq hokimiyatini yaratish yo’hdagi birinchi qadam bo’ldi. 1943-yili
YuXXAV parlamentning barcha huquqlariga ega qonun chiqaruvchi organga
aylantirildi. Shuningdek, Xalq ozodlik armiyasi qo’mondoni, marshal Iosif
Broz Tito boshchiligida muvaqqat hukumat bo’lib qolgan Yugoslaviyani ozod
qilish milliy qo’mitasi ham tuzildi. Antifashistik veche Yugoslaviya 6 qismdan:
Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya, Chernogoriya, Makedoniya, Bosniya-Gersegovinadan
iborat demokratik federativ davlat bo’lishi shartligi haqida qaror qabul qildi.
Qirol Pyotr yon berishga va yangi kabinet tuzishni xalq ozodlik harakati
bilan hamkorlik tarafdori Ivan Shubashichga topshirishga majbur bo’ldi.
Bu 1944-yil 7-iyulda yagona demokratik hukumat tuzilishiga olib keldi.
1944-yil kuzida Qizil armiyaning Bolqondagi yozda boshlangan hujumi
munosabati bilan Yugoslaviya xalq ozodlik armiyasining hujumi avj oldi.
1944-yil 20-oktabrda ikki armiyaning qo’shilishi natijasida Yugoslaviya
poytaxti — Belgrad ozod qilindi.
Biroq qirol Pyotr va uning a’yonlari Shubashich
hukumatini tasdiqlashdan bosh tortib, qirol hokimiyatini va avvalgi tartibot
qoldiqlarini saqlash bo’yicha manevrlar qila boshladi.
Lekin uch buyuk davlatning Qrim konferensiyasi ularning bitimi asosida
Tito va Shubashichga Muvaqqat birlashgan hukumat tuzishni tavsiya qildi.
1945-yil 7-martda Tito yangi yugoslav
hukumatini tuzdi. Bunda Shubashich tashqi
ishlar vaziri vazifasini egalladi. So’ngra federativ qismlarda o’z
mahalliy hukumatlari tashkil etildi. Yugoslav armiyasi ittifoqchilar armiyalari
bilan birgalikda gitlerchilarga,
shuningdek, ularning ittifoqchilari—ustashlar va chetniklarga qarshi
kurashni davom ettirdi hamda dushman qo’shinlari qoldiqlarini taslim bo’lishga
majbur qilib, 1945-yil 15-mayda mamlakatning ozod qilinishini yakunladi.
Qisqacha mazmuni
•   1940-yil — SSSR bilan diplomatik aloqalar o’matilishi;
•   1941-yil 24-mart — fashistik blokka qo’shilish haqidagi shartnomaning
imzolanishi;
• Svetkovich hukumatining qamoqqa olinishi.
Umummilliy hukumat tuzilishi;
•  1941-yil, aprel — Germaniyaning Yugoslaviyani bosib olishi;
•  bosqinchilarga qarshi partizanlik harakati.
Yugoslaviya xalq ozodlik armiyasining tuzilishi;
• 1942-yil, noyabr — Yugoslaviya xalq
xaloskorlik antifashistik vechesi — xalq hokimiyatini yaratish yo’lidagi ilk qadam;
•  1943-yil — mamlakatni ozod qilish Milliy qo’mitasi (Muvaqqat hukumat) tuzilishi;
•  1944-yil 20-oktabr — Belgradning ozod etilishi;
•  1945-yil 7-mart — Yugoslaviyaning federativ davlat deb e’lon qilinishi
va I. B. Tito boshchiligidagi hukumat tuzilishi;
1945-yil 15-may — mamlakatning gitlerchi bosqinchilardan to’liq
ozod qilinishi. BOLGARIYA IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA
Ikkinchi jahon urushi boshida  Bolganya o’zini betaraf deb e’lon qildi, biroq
hukmron doiralar uni amalda fashistlar Germaniyasi harbiy mashinasining
malayiga aylantirdilar. Bolgariya va Germaniya hukumatlari o’rtasidagi maxfiy
bitimga ko’ra, Bolgariyaga 1940-yilning ikkinchi yarmida ko’p sonli nemis
otryadlari kiritildi. Sayyoh va texniklar niqobi ostida ular mamlakatning muhim
strategik punktlariga joylashdilar. 1941-yil
1-martda Bolgariya Bosh vaziri Filov
Venada Bolgariyaning uch davlat
bitimiga qo’shilishi to’g’risidagi ahdnomani imzoladi va bir vaqtning o’zida
mamlakatga nemis qo’shinlarining
kiritilishiga rozilik berdi. Ko’p o’tmay nemis qo’shinlari Bolgariyaga
kirdilar. Uning strategik mavqeidan
foydalanib, Germaniya Yugoslaviya va Gretsiyaga qanotdan hamda orqadan
zarba berdi va ularni qisqa vaqt ichida
bosib olishga erishdi. Bu xiyonat evaziga Germaniya Bolgariyaga Yugoslaviyaning
Pirot okrugi va Makedoniyani, Gretsiyaning esa G'arbiy Frakiya qismini
«hadya» qildi.
Bolgariya AQSh va Angliyaga urush e’lon qilib,
o’zi ham harbiy harakatlar istehkomiga aylandi. Bu yerda Odessa va Qrimdagi
desant operatsiyalariga tayyorgarlik ko’rgan Italiya va Germaniya qo’shinlari
to’plandi. Bolgariya hukmron doiralari Gitlerning tez g’alabasiga ishongan
edilar, biroq adashganlarini tushunishdi. Mamlakatda partizanlik harakati avj
oldi. Vatan fronti kuchlari to’plana boshladi.
Biroq, 1944-yil avgustida Ruminiyaning tor-mor
qilinishi Bolgariya hukumatini hiyla
ishlatishga — 1944-yil 26-avgustidan betaraflik e’lon
qilishga undadi.
Bolgariya hukmron doiralari sovet qo’shinlarining mamlakat
hududiga bostirib kinshlariga
yo’l qo’ymaslikka va Germaniya qo’shinlarini harakat uchun maydon bilan
ta’minlashga urindilar. Hukumatlar almashtirildi, ya’ni fashistlarga tarafdor
hukumat — Bagryanov hukumati boshqasi — Muraviyev boshchiligidagi
hukumatga almashtirildi. Biroq, sovet hukumati bunday betaraflikni rad etdi,
Bolgariya bilan barcha munosabatlarni uzdi
va unga urush e’lon qildi. 1944-yil sentabrda marshal Tolbuxin qo’mondonligidagi
sovet qo’shinlari Bolgariya hududiga kirdilar. Chekinayotgan nemis
qismlarini quvib, sovet armiyasi qisqa vaqt
ichida Bolgariya hududining katta qismini egalladi.
Mamlakatda Vatan fronti boshchiligida qo’zg’olon
ko’tarildi. 1944-yil 9-sentabrda Muravievning
fashist hukumati ag’darilib, Vatan
fronti vakillaridan iborat yangi hukumat tuzildi va u o’sha kuni
Moskvada SSSR, Buyuk Britaniya va AQSh vakillari bilan yarash ahdini imzoladi.
Unga ko’ra, Bolgariya qo’shinlari Gitler qo’shinlari qoldiqlariga qarshi kurashda faol ishtirok etishlari lozim edi. Vatan fronti chuqur demokratik islohotlarni
amalga oshirdi. Harbiy jinoyatchilar jazolandi, fashistlarning barcha qonunlari
bekor qilindi, fuqarolarning erkinliklari tiklandi. 1945-yil 18-noyabrda Bolgariyada birinchi demokratik saylovlar o’tkazilib, unda Vatan
fronti g’olib chiqdi. Xalq kengashining raisi qilib Vasil Kolarov (1877—1950)
saylandi. Bolgariya yangi taraqqiyot yo’liga qadam qo’ydi.
Qisqacha mazmuni
•   1941-yil 1-mart — Bolgariya hukumati tomonidan Germaniya, Italiya,
Yaponiya bitimiga qo’shilish to’g’risidagi ahdnomaning imzolanishi.
Bolgariyaning AQSh va Angliyaga urush e’lon qilishi;
•   1944-yil 26-avgust — Bolgariyaning urushdan
chiqishi va betaraflik e’lon
qilishi;
•   1944-yil sentabr — SSSRning Bolgariyaga
urush e’lon qilishi va uning
hududini bosib olishi;
•   1944-yil sentabr — mamlakatdagi xalq qo’zg’oloni, SSSR bilan yarash ahdining imzolanishi;
•   1945-yil noyabr — Vatan frontining g’alabasi. Demokratik yangilanish
sari yo’l.
RUMINIYA IKKINCHI
JAHON URUSHI YILLARIDA
Germaniyada hokimiyat tepasiga fashistlar kelishi bilan vaziyat keskin o’zgardi. Gitlerning tashqi
siyosatdagi yutuqlari ta’sirida Ruminiya hukmron doiralari ham fashizm yo’liga
tushdilar. Mamlakatda Germaniyadan o’rnak olishga chaqirgan guruhlar paydo bo’ldi.
1939-yil avgustda hujum qilmaslik to’g’risidagi
sovet-german bitimi imzolanib, uning maxfiy bandlariga muvofiq, Germaniya
Bessarabiya uni qiziqtirmasligini bildirdi. Ushbu munosabat bilan
Ruminiya hukumati SSSRning Bukovina va Bessarabiyani
berish haqidagi talabini bajardi. Angliya va Fransiya Germaniya bilan
urushda band bo’lib, Ruminiyaga yordam berolmadilar. Sovet Ittifoqi hech bir qarshiliksiz Bessarabiyani o’ziga qo’shib oldi.
1940-yil 18-iyunda Fransiyaning taslim bo’lishi ham Ruminiyaning tashqi
yo’nalishiga ta’sir ko’rsatdi. Fransiya Yevropaning buyuk davlati sifatidagi
faoliyatini to’xtatdi va Ruminiya taqdiri Germaniya ixtiyoriga o’tdi.
Bessarabiyaning qaytarilishi va hududiy yaxlitlikning saqlab qolinishi endi faqat
Germaniya irodasiga bog’liq edi.
1940-yil 3-sentabrda qirol Karol o’zining
fashistlarga tarafdor qarashlari
bilan mashhur Ruminiya qurolli kuchlari bosh
shtabining sobiq boshlig’i Ion Antonesku (1882— 1946)ni hukumatni
boshqarishga chaqirdi. Qirol generalning o’ziga
sodiqligiga ishongan edi. 1940-yil 6-sentabrda hukumat tepasiga
kelgach, Antonesku qirolning hokimiyatdan voz kechishini talab qildi, uni
mamlakatdan quvib chiqardi va hokimiyatni
qirol Mixayga topshirdi. Antonesku «kondukator», ya’ni davlat rahbari
(Germaniyadagi «fyurer» yoki Italiyadagi «duche»ga teng)ga aylandi. U
demokratik erkinliklarning so’nggi qoldiqlarini yo’q qilib, mamlakatda mustabid
tuzum o’rnatdi. Butun Ruminiya iqtisodiyoti Germaniyaga xizmat qilishga
safarbar etildi. Shu yilning oktabridayoq Ruminiya Germaniya instruktorlari
bilan to’lib-toshdi, ular sovet chegarasi bo’ylab hamda strategik jihatdan
muhim punktlarda joylashtirildi.
1941-yil bahorida Ruminiyada «Barbarossa»
rejasiga ko’ra SSSRga bostirib kirishi lozim bo’lgan nemis qo’shinlari
jamlandi. Yugpslaviyadagi harbiy operatsiyalardan so’ng ular SSSR chegaralariga
yuborildi. 1941-yil 11-iyundagi Gitler va Antoneskuning uchrashuvida
Sovet Ittifoqiga birgalikda hujum qilish rejalari uzil-kesil belgilab olindi.
Ruminiya rahbariyati Bessarabiyani qaytarib olish hamda Ruminiyani Odessa va
Janubiy Ukrainagacha kengaytirishga umid qildi. Antonesku Germaniya ixtiyoriga 1 mln.ga yaqin askar, 24 piyoda, 4 kavaleriya va
motomexanizatsiyalashtirilgan
diviziyani berdi. Biroq, Ruminiya armiyasi urushga tayyor emasdi:
askarlar uquvsiz bo’lib, harbiy harakatlar tajribasiga ega emasdilar. 1941-yil
noyabridayoq Ruminiya armiyasining talafoti halok bo’lganlar va yaradorlarni qo’shganda
300 ming kishidan ortiqni tashkil etdi. Ruminiya qo’mondonligi ularni
mamlakatga qayta tuzish uchun qaytarishga majbur bo’ldi.
1942-yil iyulida Ruminiya qo’shinlari yana
sovet-german frontida paydo bo’ldi. Stalingrad ostonasida 24 rumin
diviziyasidan 18 tasi tor-mor etildi, shularning 12 tasi to’liq yo’q qilindi
yoki asir tushirildi. Ruminiya armiyasi sovet-german frontida jami 1 mln. dan
ortiq kishini yo’qotdi. Bu Bessarabiyaning qaytarilishi, Odessa va Janubiy
Ukrainaning qo’shib olinishiga bo’lgan barcha umidlarni chippakka chiqargan
shafqatsiz urush bo’ldi.
Aprel oyi boshida sovet qo’shinlari davlat
chegarasini bosib o’tib, 1944-yil avgustida Ruminiyaga kirdi va Dunay sohiliga
chiqdi. Bu general Antonesku tuzumiga qarshi ommaviy harakatning boshlanishiga
turtki bo’ldi. Qarshilik harakatini
1944-yilda tuzilgan yagona ishchilar frontiga bir-lashgan demokratik
kuchlar tashkil etdilar.
1944-yil 23-avgustda Antoneskuning fashist diktaturasi ag’darib
tashlandi. Kondukatorning o’zi qirol Mixay buyrugi bilan qamoqqa olindi,
1946-yilda sud uni harbiy jinoyatlari uchun oiim jazosiga hukm qildi (u
1946-yil mayida otib tashlandi). Hokimiyatni general Sanatesku hukumati
egalladi. Unga milliy-demokratik blokni tashkil qilgan to’rtta partiya
rahbarlari kirdilar. Yangi hukumat ittifoqchilar qo’mondonligiga yarash ahdini
tuzishni so’rab murojaat qildi. 1944-yil 12-sentabrda Moskvada Buyuk Britaniya,
Sovet Ittifoqi va AQSh hukumatlari Ruminiya bilan yarashuv ahdnomasini
imzoladilar. Ruminiya taslim bo’ldi va ahdnoma shartiga ko’ra Germaniya bilan
aloqani uzib, qurolni nemislarga qarshi qaratishga rozilik bildirdi. Biroq,
yarashuv shartlarining bajarilishiga reaksion kuchlar qarshilik ko’rsatib, ularning doirasini chegaralashga urindilar. Bunga
qarshi Ruminiyada yarashuv shartlarining halol bajarilishi va
aksildemokratik tuzum bilan oraning qafiy ochiq qilinishi tarafdori bo’lgan so’l
kuchlarning Milliy-demokratik fronti tashkil etildi.
1945-yil fevral oyining oxirida mamlakat bo’ylab
ommaviy namoyishlar to’lqini  yelib  o’tdi.
Ularning lshtirokchilari demokratik islohotlarni amalga oshirish, bosh ko’targan
gitlerchi tashkilotlarga barham berishni talab qildilar. Hukumat ommaviy qatag’on
bilan javob berdi, namoyishlar qo’shin yordamida tarqatildi. Mehnatkash omma
tazyiqi ostida general Radeskuning reaksion hukumati iste’fo berishga majbur bo’ldi
va 6 martda dehqonlar fronti rahbari, Ministrlar Soveti raisining sobiq o’rinbosari
doktor Petru Groza (1884—1958) boshchiligidagi yangi hukumat tashkil qilindi.
Yangi hukumat mamlakatni demokratlashtirish yo’lida qafiy qadamlar tashladi.
20-martda agrar islohot haqidagi qonun qabul qilindi. Bu islohot pomeshchiklar
sinfmi tugatdi, yirik pomeshchiklar va yer egalarining mamlakat siyosiy
hayotiga ta’siriga barham berdi. Bu qishloq xo’jaligining yuksalishi va
mamlakatning demokratlashtirilishiga zamin hozirladi. Petru Groza hukumati
ichki boshqaruv tizimini ham demokratlashtirdi.
1945-yil 2-avgustda uch davlatning Berlindagi
konferensiyasida Ruminiyaning BMTga qabul qilish to’g’risidagi iltimosi
qondirildi, 6 avgustda esa SSSR hukumati u bilan diplomatik aloqalarni
tiklashga qaror qildi. 1946-yil fevralida Ruminiyaning yangi hukumatini AQSh va
Buyuk Britaniya ham tan oldi.
Qisqacha mazmuni
•   1940—1944-yillar — Ruminiyaning Germaniya bilan hamkorlik qilishi;
•   1944-yil avgust — SSSR armiyasi Ruminiya hududiga kirdi;
•   1944-yil sentabr — Ruminiya so’zsiz taslim bo’lish to’grisidagi
hujjatni imzoladi;
•   1945-yil mart — Petru Groza — demokratik islohotlarning amalga
oshirilishi.
GRETSIYA
IKKINCHI JAHON URUSHI YILLARIDA
Ikkinchi jahon urushida Gretsiya hukumati
betaraflikni saqlashga harakat qildi. Hukumatning bu niyati rasmiy bayonotlarda
bir necha bor bildirildi. Biroq, Gretsiya o’rta Yer dengizi mintaqasida juda
muhim o’ringa ega edi. 1939-yil aprelda fashistlar Italiyasi Albaniyaga bostirib kirdi va ko’p o’tmay
uni ishg’ol qildi. Albaniyadan so’ng navbat Gretsiyaga kelishiga hech
kim shubha qilmasdi. Angliya Gretsiyani osonlikcha qo’ldan boy berishni
istamasdi, chunki yondosh Kiprda uning
kuchli harbiy-havo bazasi joylashgandi. 1939-yil 13-aprelda Angliya
Gretsiyaning hududiy yaxlitligini kafolatlashga so’z berdi. Bu bayonotga
Fransiya ham qo’shildi.
Ikkinchi jahon urushi boshlanishi Bolqondagi
vaziyatni o’zgartirib yubordi. Italiya va Angliya urush holatida edi. Fransiya
1940-yil iyunda taslim bo’ldi. Endi Italiya fashistlariga hech kim xalaqit
berolmasdi. 1940-yil yozida Italiya Albaniyada 130 ming kishilik armiyani
jamladi va u 28-oktabrda Gretsiyaga bostirib kirdi. Bir vaqtning o’zida
temir yo’llar, portlar va aerodromlar bombardimon qilindi. Qattiq qarshilik ko’rsatgan
grek qo’shinlari o’z hududlarining katta qismini saqlab qolishga erishdilar.
Urush: cho’zilib ketdi. Greklarga inglizlar yordamga shoshilib, 1941 -yil
martda Gretsiyaga 57 ming kishilik ekspeditsiyani tushirdilar. Bu grek qo’shinlari
hujumga o’tib, italiyaliklarni o’z hududlaridan quvib chiqarishlari uchun
kifoya qildi. Greklar hujumni davom ettirib Albaniya hududiga kirdilar va uning
uchdan bir qismini egalladilar. Italiyaliklarni tor-mor bo’lishdan va Bolqon
yarim orolidan haydalishdan qutqarishga urinib Germaniya Gretsiyaga urush e’lon
qildi va nemis qo’shinlari 1941-yil 6-apreIda Gretsiyaga bostirib kirdi.
24-aprelda ularga bolgar qo’shinlari ham qo’shildi.
1941-yil 27-aprelda Germaniya qo’shinlari Gretsiya armiyasinmg qarshihgini
yengib, Afinaga kirdi. Gretsiya hukumati qirol boshchiligida Angliya
armiyasi bilan birga Krit oroliga chekindi. Ammo, oradan bir oy o’tib Krit ham
nemis qo’shinlari tomonidan bosib olindi va Gretsiya hukumati Afrikaga qarab
qochishga  majbur bo’ldi. Mamlakatda general Cholakoglu boshchiligidagi
qo’g’irchoq hukumat tuzildi.
Bosqinchilar Gretsiyani beayov taladilar.
Mamlakatdan barcha oziq-ovqat zahiralarini olib chiqib ketdilar. Bosqinchilar
qo’shinini saqlab turish grek xalqining zim-masiga
yuklandi. Germaniyaga barcha temir yo’l sostavlari, avtomashinalar,
fabrika uskunalari olib ketildi. Nemislar o’z istilo pulini chiqardilar va grek
pulining qadri tushib ketdi. Qishloq xo’jalik mahsulotlari ishlab chiqarish
sur’ati pasaydi, qoramol soni keskin
kamaydi. Bu aql bovar qilmas talonchilik juda ko’pchilikning ochlikdan
qirilishiga sabab bo’ldi. Bosib olingan yerlardan quvg’in qilingan kishilar
Afina va Pireyga najot istab keldilar, aholi zichligi natijasida bu yerda
yuqumli kasalliklar avj oldi.
Talangan, o’z hukumatidan xiyonat ko’rgan va
bosqinchilar tomonidan xo’rlangan
xalq jasorat ko’rsatdi, taslim bo’lmadi va qurolli kurash boshladi. o’n minglab
kishilar qoida qurol bilan o’z vatani, xalqini himoya qilish uchun togiarga
chiqib ketdilar. Partizanlar bosib olingan shahar va qishloqlar,
kommunikatsiyalar va alohida harbiy qismlarga hujumlar uyushtirdilar.
Korxonalarda shafqatsiz jazolashlarga qaramay, sabotaj va diversiya barham
topmadi.
1941-yil yozida partizanlarning otryadlari asosida Gretsiyci Milliy-ozodlik fronti tashkil qilinib, u barcha vatanparvar
kuchlarni birlashtirdi. Frontning asosiy maqsadi bosqinchilarga qarshi kurash va mamlakat mustaqilligini demokratik
asosda tiklashdan iborat edi. Gretsiya tarixida birinchi marta kommunistlar,
demokratlar, sotsialistlar, liberallar, ishchilar, dehqonlar, ziyolilar, mayda
va o’rta burjuaziyani birlashtirgan demokratik tashkilot yuzaga keldi. Front
qarorlarini amalga oshiruvchi mahalliy qo’mitalar tashkil qilindi.
1942-yil dekabrda ozod qilingan hududlarda
Milliy-ozodlik fronti partizanlarning harbiy harakatlarini boshqaruvchi harbiy tashkilot tuzdi. Bu vaqtga
kelib Milliy-ozodlik frontida salkam ikki million kishi, ya’ni mamlakatning deyarli balog’at yoshidan o’tgan barcha
aholisi harakat qilardi. o’z navbatida, monarxiya tarafdorlari o’ng
kuchlar va reaksion tashkilotlar bilan hamkorlikda bosqinchilarga
qarshi emas, ko’proq urushdan keyingi siyosiy hayotda
o’rin egallash uchun kurashgan EDES, EKKA kabi jangovar tashkilotlarni
tuzdilar.
Grek xalqini bosqinchilarga qarshi kurashda
imkon qadar birlashtirishga uringan Xalq fronti 1944-yil mayda Betsrutda
Gretsiya barcha siyosiy kuchlarining konferen-siyasi
chaqirilishiga erishdi. Boshqaruv shaklini tanlash va barcha siyosiy
kuchlardan iborat hukumat tuzish uchun plebissit o’tkazishga kelishildi.
Urush oxiriga yetib bormoqda edi. 1944-yil 3-oktabrda Gretsiya qirg’oqlariga
Angliya qo’shinlari kelib tushdi. Keyinchalik ma’lum bo’ldiki, ular bu yerga «o’z
xohishlariga ko’ra» ketishga taraddud ko’rayotgan bosqinchilarga qarshi
kurashish uchun emas, Gretsiya monarxiyachilarini qo’llab-quvvatlash maqsadida
kelishgan ekan. 1944-yil 11-oktabrda BMT talabiga binoan Bolgariya
mamlakatning bosib olingan hududlarini ozod qildi, 13-oktabrda esa
gitlerchilar Afinani tark etdilar. Bosh vazir Georg Papandreu (1888—1968)
boshchiligidagi Gretsiya hukumati poytaxtga qaytib keldi. Va’da qilingan
demokratik islohotlarni o’tkazish o’rniga, Papandreu monarxiyachilar va o’ng
kuchlar bilan faol hamkorlik qilishga kirishdi. Angliya qo’shinlarining
mavjudligi uning aksildemokratik faoliyatiga madad bo’ldi. 1944-yil noyabrda
Gretsiyadagi ingliz qo’shinlari qo’mondoni bosqinchilarga qarshi kurashgan Xalq
fronti otryadlari va partizanlarni qurolsizlantirish to’g’risida buyruq
chiqardi, biroq monarxiyachilarning otryadlari va fashistlar partizanlarga
qarshi kurashish uchun tuzgan «qo’riqlov batalyonlari» saqlab qolindi. Xalq
frontining bu qarorga qarshi Afinadagi namoyishi politsiyachilar tomonidan
ingliz qo’shinlari ishtirokida o’qqa tutildi. Angliya, garchi bunga imkoniyati
1922-yildagi kabi oz bo’lsa-da, o’zining Gretsiya ustidan nazorat o’rnatish
borasidagi eski siyosatiga qayta boshlagan edi.
Afinada harbiy holat e’lon qilindi. Mamlakatda
fuqarolar urushi boshlandi. Angliya qurolli kuchlari Papandreuni qo’llab-quvvatlashga
urinib, Xalq frontiga qarshi faol harakat boshladilar, Afinaning butun-butun mavzelarini
bombardimon qildilar. Mamlakatda Xalq frontiga qarshi kurash uchun
respublikachi-monarxiyachilar ittifoqi hamda yana «Buyuk Gretsiya»ni tashkil
qilish tug’ini ko’targan qurolli otryadlar tuzildi. Xalq fronti a’zolariga
qarshi terrorchilik kompaniyasi boshlandi.
100 ga yaqin kishi qamoqqa tashlandi, 200 ming kishi yana tog’larga chiqib
ketishga majbur bo’ldi, 1000 ga yaqin kishi o’ldirildi.
Qisqacha mazmuni
•   Gretsiya hukumatining Ikkinchi jahon urushida
betaraflikni saqlashga bo’lgan urinishlari muvaffaqiyatsiz tugadi;
•   1941-yil 6-aprel — Germaniya qo’shinlarining Gretsiyaga bostirib kirishi.
Mamlakatning bosib olinishi va talon-toroj qilinishi;
•   Gretsiya Milliy-ozodlik frontining tashkil topishi va
bosqinchilarga qarshi kurash;
•   1942-yil dekabr — Gretsiya hududining bir qismi ozod qilindi;
•   1944-yil 13-oktabr — mamlakatning nemis-fashist bosqinchilaridan ozod
qilinishi. G. Papandreu hukumatining qaytishi. Fuqarolar urushi.
ALBANIYA IKKINCHI
JAHON URUSHI YILLARIDA
Alban  vatanparvarlari
tog’larga chiqib  ketib,  Yugoslaviya va Gretsiya
partizanlari bilan hamkorlikda
bosqinchilarga qarshi ayovsiz kurash olib bordilar. Afmada alban legioni
tuzildi, kurash jarayonida xristian va musulmon aholi birlashdi. Alban
vatanparvarlarining «Ozod Albaniya» milliy tashkiloti SSSR, AQSh va
Angliya tomonidan alban xalqining vakili sifatida tan olindi. 1943-yil boshida
barcha urushishga qodir aholi partizan otryadlarida ishtirok etardi. Boshda bu
otryadlar parokanda holda harakat qilardi, biroq 1943-yil iyulida ular Anvar Xo’ja
(1908—1985) qo’mondonligidagi Xalq ozodlik armiyasiga birlashdi.
1944-yil oktabri va
noyabrida Xalq
ozodlik armiyasi mamlakatning
barcha yirik shaharlarini qo’lga kiritdi.
Milliy-demokratik frontning muvaqqat
hukumatini Anvar Xo’ja boshqardi. 1945-yil 2-dekabrda Albanryada
Ta’sis majlisiga saylovlar o’tkazildi.
Saylovlarda saylovcnilarning 90%i qatnashib, ularning 93%i
Milliy-demokratik front uchun ovoz berdilar. 1946-yU U-yanvarda Ta sis
majlisi Tiranada Albaniyani Xalq respublikasi deb e’lon
qildi.
Qisqacha mazmuni
•   Albaniya Milliy-ozodlik
armiyasining bosqinchilarga qarshi
kurashi;
•   1944-yil noyabr — mamlakatning ozod
qilinishi;
1946-yil 11-yanvar — Albaniyaning Xalq respublikasi deb e’lon
qilinishi.
 43-44-§§. IKKINCHI JAHON URUSHINING TUGASHI.
FASHISTLAR
GERMANIYASINING TOR-MOR QILINISHI
Sovet armiyasining 1944-yil shiddatli
hujumi sovet davlati hududining fashist bosqinchilaridan
to’liq tozalanishiga olib keldi. Urush SSSR tashqarisiga, Markaziy Yevropa
hududiga ko’chdi. Sovet armiyasi kirgan birinchi mamlakat Ruminiya bo’ldi. 1944-yil 25-oktabrda bu mamlakat
fashistlardan ozod qilindi. Uning ketidan Bolgariya ozod etildi. Sovet armiyasi
Yugoslaviya Xalq ozodlik armiyasiga fashistlarning Yugoslaviyadagi qo’shinlarini
tormor keltirishga ko’maklashdi. 1944-yil
20-oktabrda Belgrad shahri ozod
qilindi. 1944-yil noyabrda nemis-fashist qo’shinlari Bolqon yarim orolidan quvib chiqarildi.
Sovet qo’shinlarimng hujumi kuchli va
shiddatli bo’ldi. Ularning ixtiyorida eng
qudratli harbiy texnika mavjud edi. Mamlakatning sharqiy hududlarida
barpo etilgan sanoat qo’shinni yangi texnika bilan muntazam ta’minlab turardi.
Qurol-aslahalar sifat jihatidan beto’xtov takomillashib borardi.
Sovet qo’shinlari muvaffaqiyatlarining yana
bir muhim garovi qo’mondonlik harbiy san'atining o’sgani, sovet armiyasi rahbar
tarkibi strategik mahoratining takomillashgani
edi. Urush davomida armiyadagi rahbar lavozimlarga urush maktabi va
yangi turdagi akademiyani o’tagan, barcha zamonaviy harbiy jang olib borish
usullarini egallagan yosh iste’dodli sarkardalar tayinlandilar.
Askarlar Yevropaga xaloskor sifatida kirdilar
va bu vazifani chuqur mas'uliyat hissi bilan bajardilar. Ular qasos olishni o’ylamadilar,
tinch aholiga nisbatan kek saqlamadilar, o’zlarini faqat fashizmga qarshi
kurashchi deb his qildilar. Sovet qo’shinlari hujumkor shiddatining buyuk siri
shunda yashirin edi.
1944-yil 28-sentabrda nemislarning
Yugoslaviyadagi qo’shinlarini
tor-mor qilish bo’yicha Belgrad operatsiyasi boshlandi. 3-Ukraina fronti,
Yugoslaviya va Bolgariya qo’shinlari qatnashgan bu operatsiya natijasida fashistlarning
«Serbiya» gruppirovkasi tor-mor keltirilib, Belgrad hamda Serbiyaning katta
qismi ozod qilindi.
1944-yil 16-dekabrda Ardenna operatsiyasi
boshlanib, uning davomida nemis
qo’shinlari G’arbiy Yevropadagi vaziyatni Germaniya foydasiga o’zgartirishga
urindilar. Ushbu maqsadda ular G’arbiy frontda AQSh-Angliya qo’shinlarini
tor-mor qilishga urinib ko’rdilar. Frontning uzunligi
 115 km. ni tashkil qildi. Nemis qo’shinlarining huju-mi AQSh qo’shinlarini
dovdiratib qo’ydi va ular chekina boshladilar.
Dekabr oxirida AQSh—Angliya qo’mondonligi qarshi zarba bilan dushman hujumini
to’xtatdi. Biroq, 1945-yil
1-yanvarga o’tar kechasi nemislar qarshi hujumga o’tdilar. Ittifoqchilar
qiyin ahvolda qolganlari munosabati bilan U. Cherchill I. Stalinga yordam so’rab
murojaat qildi. Iltimos qondirildi va nemis qo’mondonligi hujumni to’xtatib, 13
diviziyani Sharqiy frontga tashlashga
majbur bo’ldi.
1944-yil sentabrda Vengriya uchun uzoq va qonli janglar boshlandi. Bu
mamlakat Germaniya armiyasining barcha harakatchan va uchuvchi qismlarini
yonilg’i bilan ta’minlovchi so’nggi tabiiy neft manbai edi. Nemis qo’shinlari
Vengriya yerining har bir parchasi uchun qattiq qarshilik ko’rsatdilar. Faqat 1945-yil
18-yanvarda Pesht, 13 fevralda esa Buda
qo’lga olindi. Sovet tank qo’shinlari va qismlari shiddat bilan butun
front bo’ylab hujumni rivojlantirdilar. 1944-yil
oxiri — 1945-yil boshida Polsha va Finlyandiya, 1945-yil boshida Chexoslovakiya
va Avstriyaning katta qismi ozod qilindi. Nihoyat, 1945-yil yanvar oyining boshida sovet armiyasining dastlabki qismlari Germaniya
chegarasiga chiqdilar. Urushning oxiri ko’rinib qoldi. Biroq, fashizm reyx
hududida qattiq qarshilik ko’rsatish uchun hali yetarli kuchga ega edi.
  Fashizm ustidan g’alaba barcha tinchliksevar va demokratik davlatlardan
juda katta
kuch va qurbonlar talab qildi.
Gitler Germaniyasiga qarshi kurash demokratik davlatlarning rahbarlarini o’z
siyosiy va g’oyaviy ixtiloflarini chetga surib, insoniyatning mudhish
dushmanini butkul tor-mor keltirish uchun birlashishga majbur qildi. Sovet
Ittifoqining urushga kirishi Gitlerga qarshi keng koalitsiyaning tuzilishiga
olib keldi. G’arbdagi davlat arboblari faqat Sovet Ittifoqining urushda
ishtirokigina Germaniya va uning ittifoqchilari ustidan uzil-kesil g’alabani
ta’minlashi mumkinligini yaxshi tushunardilar.
1941-yil 22-iyun oqshomi butun dunyo
Gitlerning Sovet Ittifoqiga qarshi
agressiyasi to’g’risidagi xabar bilan birga, damini ichiga yutib,
Cherchillning Bi-Bi-Si orqali so’zlagan nutqini ham tingladi. Bu tarixiy nutq
tinchliksevar kuch-larning natsizmga qarshi
ittifoqiga asos soldi. Angliya bosh vaziri kommunizmning
prinsipial dushmani ekanini yashir-masdi. Biroq, yangi xavf oldida vaziyat o’zgardi.
«Biz Gitlerni va natsistlar tuzumi haqidagi har qanday tushunchani yo’q qilib
tashlashga tayyormiz, — deb aytdi Cherchill.
— Biz hech qachon Gitler va uning gumashtalari bilan muzokara olib
bormaymiz... Natsizmga qarshi kurashgan har bir inson, har bir davlatni
biz qo’llab-quvvatlaymiz... Bundan shunday
xulosa kelib chiqadiki, biz Rossiya va rus xalqiga qo’li mizdan kelgan
yordamni beramiz».
U. Cherchill o’zining SSSR va uning kurashiga bo’lgan munosabatini Angliya manfaatlari bilan asosladi.
«Gitler, — deb aytdi u, — rus qudratini sindirmoqchi, zero, u, agar bu ishni uddalasa, o’z armiyasi va aviatsiyasining
asosiy kuchlarini bizning orolimizga tashlashi mumkinligiga umid qil-moqda...
Uning Rossiyaga tajovuzi Britaniya orollariga tajovuzning
boshlanishidir... Shuning uchun ham ruslarga nisbatan xavf bizga va AQShga
nisbatan xavfdir, o’z qalbi va yurti uchun
kurashayotgan har bir rus kishisining ishi yer yuzidagi har bir ozod
inson va xalqning ham ishidir».
Angliya hukmron doiralari Germaniya ustidan
yolg’iz g’alaba qozona olmasliklarini yaxshi tushunardilar. Buning uchun ularga
quruqlikda va albatta Yevropada kuchli ittifoqchi kerak edi. Bunday ittifoqchi
paydo bo’ldi va Angliya rahbariyati bu qulay imkoniyatdan foydalanishga shoshildi.
Gap endi Gitlerga qarshi kuchlarning koalitsiyasini tuzish haqida borardi. 1941-yil
24-iyunda AQSh prezidenti F. Ruzvelt Sovet Ittifoqini qo’llab-quvvatlashini
ma’lum qildi.
1941-yil 14-avgustda «Uels shahzodasi» ingliz
harbiy kemasida U. Cherchill va
F. Ruzvelt fashizmga qarshi kurashish niyati bayon etilgan «Atlantika
xartiyasi»n\ imzoladilar. Shu yilning 24-sentabrida Sovet hukumati
xartiyaga qo’shildi. AQShning urushga qo’shilishi Gitlerga qarshi
koalitsiyaning tuzilishini tezlashtirdi. 1942-yil yanvarda Vashingtonda
AQSh, Angliya, SSSR, Xitoy va yana 22 davlat vakillari Vashington
deklaratsiyasini imzoladilar. Imzo chekkan davlatlar fashizmga qarshi
kurashga o’zlarining barcha iqtisodiy va harbiy manbalarini sarflashga hamda
Gitler Germaniyasi yoki uning ittifoqchilari bilan separat bitim yoki yarash
ahdi tuzmaslik majburiyatini oldilar.
 1943-yil 28-noyabrdab 1-dekabrgacha bo’lib o’tgan uch davlat rahbarlarining Tehron
konferensiyasi Gitlerga qarshi koalitsiyaning vujudga kelishida muhim qadam
bo’ldi. U Stalingrad jangi va AI-Alamayn yaqinidagi jangdan so’ng, faqat harbiy
emas, dunyoning urushdan keyingi taqdiri borasidagi masalalar ham ko’ndalang
turgan Ikkinchi jahon urushida hal qiluvchi burilish yasalgan yilda bo’lib o’tdi.
«Mamlakatlarimiz faqat urush davomida emas,  undan keyingi tinch davrda ham
hamkorlik qilishlariga ishonch bildiramiz», deb aytilgan edi uch davlat
deklaratsiyasida. «Biz Germaniya qurolli kuchlarini tor-mor qilish rejasini
kelishib oldik», deb qayd etdilar F. Ruzvelt, U. Cherchill va I. Stalin. Konferensiya 1944-yil may oyidan kechikmay Fransiyada ikkinchi
frontni ochish haqida qaror qabul qildi. Polsha chegaralari Sharqda Kerzon, G’arbda
Oder va Neyse daryolari chizig’i bo’ylab o’tishi haqida kelishib olindi.
Konferensiyada Sovet Ittifoqiga Sharqiy Prussiyaning bir qismi, shu jumladan
Kenigsberg shahrini berish haqida qaror qabul qilindi. Boshqa qator muhim
masalalar haqida ham kelishildi. Eron urushdan so’ng hududiy yaxlitligini
saqlagan holda mustaqil davlatga aylanishi lozim edi. Sovet Ittifoqi Yevropada
harbiy harakatlar nihoyasiga yetganidan so’ng Yaponiyaga qarshi urush boshlash
majburiyatini oldi.
Konferensiya yakunlari muzokara yo’li bilan
har qanday davlatlararo ixtiloflarni hal qilish mumkinligini ko’rsatdi. Uch
davlat rahbarlari g’alabani va urushdan keyingi hamkorlikni ta’minlash borasida
harbiy va siyosiy hamkorlikning mustahkam poydevorini o’rnatdilar. Konferensiya
qarorlari Gitlerga qarshi koalitsiyaning
jipslashishi va mustahkamlanishiga ko’maklashdi.
SSSR, AQSh va Angliya o’rtasidagi
hamkorlikning rivojlanishida 1945-yil
fevralda bo’lib o’tgan uch buyuk davlatlar rahbarlarining Qrim
konferensiyasi muhim bosqich bo’ldi. Urush nihoyasiga yetib qolgan,
g’alaba yaqin edi. Konferensiyada mag’lub Germaniya va ozod qilingan Yevropaga
nisbatan hamkor-likdagi siyosat
rejalarining ishlab chiqilishi bosh masala hisoblandi. Uch davlat
rahbarlari natsizmni, uning qurolli kuchlari, bosh shtabi, barcha idoralarini
yo’q qilish, fashistlar Germaniyasi rahbarlarini jazoga tortish, natsizmning nemis xalqining madaniy va iqtisodiy hayotiga har
qanday ta’sirini bartaraf etishga kelishdilar.
Bu maqsadlarga erishish uchun ittifoqchilar
Germaniyani uzoq vaqt davomida istiloda saqlashga qaror qildilar. Har bir davlatga
ma’lum istilo hududi ajratildi. Konferensiya qatnashchilari Germaniya boshqa
mamlakatlarga yetkazgan zararni reparatsiyalar to’lash yo’li bilan qoplashini
kelishib oldilar, biroq reparatsiyalar miqdori belgilanmadi. Konferensiya «Ozod
Yevropa to’g’risidagi deklaratsiya»ni e’lon qildi. Unda ittifoqchilarning
ozod qilingan xalqlarga fashizmning so’nggi qoldiqlarini yo’q qilish va, o’z
xohishlariga ko’ra, demokratik tuzumlami barpo etishda ko’maklashish uchun
Yevropadagi siyosatlarini o’zaro kelishishlari zarurligi ta’kidlandi. Ushbu
munosabat bilan Polshada sovet rahbariyati tomonidan tuzilgan kommunistlardan
iborat muvaqqat hukumatni keng demokratik asosda, Polshaning o’zidagi va undan
tashqaridagi polyak demokratlari va jamoat arboblarini jalb etish yo’li bilan
qayta tashkil qilish ko’zda tutildi.
Qrim konferensiyasi
ishlab chiqilgan BMT Nizomi loyihasini ma’qulladi va 1945-yil 25-apreIda San-Fransiskoda
BMTning Ta’sis konferensiyasini chaqirish to’g’risida qaror qabul qildi. Sovet Ittifoqi o’zinig Yaponiyaga
qarshi urush boshlash niyatini tasdiqladi. Buning evaziga Mongoliya Xalq
Respublikasining avvalgi mavqeini saqlab qolish, Sovet Ittifoqiga Saxalinning
janubiy qismi, Kuril orollarini berish, Port-Arturdagi harbiy-dengiz bazasini
taqdim etishga qaror qilindi.
Yalta konferensiyasi
fashistlar Germaniyasiga qarshi kurashda va urushdan keyingi hamkorlikni
rivojlantirishda tashlangan yangi
katta qadam bo’ldi. Ixtiloflarga qaramay,G
itlerga qarshi koalitsiyaning bosh davlatlari hamkorlikni davom ettirdilar.
         1945-yil 13-yanvarda gitlerchilarning  Sharqiy Prussiyadagi qo’shinlarini
tor-mor qilish operatsiyasi boshlandi. Bu Ikkinchi jahon urushining eng ulkan
janglaridan biri bo’ldi. Unda gitlerchilar ustidan bir necha baravar ustun bo’lgan
to’rt front qo’shinlari qatnashdilar. Fashistlar Germaniyasining hech qanday
rezervi qolmagan edi. Sovet qo’shinlari tirik kuchda uch, samolyot va tanklarda
besh baravar ustunlikni qo’lga kiritdi. Aprel oyining
boshida fashistlarning shimoldagi gruppirovkasi tor-mor keltirilib, 1945-yil
9-aprelda Prussiya poytaxti Kenigsberg (hozirgi Kaliningrad) shahri qo’lga
kiritildi.
1945-yil yanvar oyi
oxiri — fevral oyining boshlarida sovet qo’shinlari Oderni kechib o’tdilar. Gitler Germaniyasi poytaxtiga
 60 km qoldi. Fevralda Berlin ostonasidagi so’nggi mudofaa marrasi yorib o’tildi.
Martda sovet qo’shinlari quyi Sileziyani va Brandenburg viloyatini egalladilar.
Bir vaqtning o’zida G’arbda ittifoqchi qo’shinlar nemislarning Reyndagi mudofaa
marrasini yorib o’tib, Rurdagi gruppirovkani qurshovga oldilar. 18-aprelda 325
ming kishilik dushman gruppirovkasi qarshilikni to’xtatib, taslim bo’ldi.
Germaniya qo’mondonligi qo’shinlar ustidan
nazoratni qo’ldan chiqardi, ular noma’lum tomonga qarab qochib borayotgan to’dalarga
aylandilar. Germaniya shaharlari taslim bo’lganlik belgisi hisoblangan oq
bayroqlarga to’lib ketdi. Jangovar ruh so’ndi, kurashni davom ettirishga kuch
ham, manba ham tamom bo’ldi. Gitlerchilar so’nggi rezerv — gitleryugend va folksshturm — 14—15 yashar o’smirlar
va 60—65 yoshli qariyalardan tuzilgan otryadlami jangga tashladilar. Ularning
ko’pchiligi quroldan foydalanishni ham bilmay, tengsiz va shafqatsiz janglarda
halok bo’ldilar. Gitlerchilar maxfiy
qurollari borligi va ular tez kunda ishga solinib, g’alabani
ta’minlashini aytib xalqni aldashardi. Ular umrlarini bir necha kunga bo’lsa-da,
uzaytirishga urinishardi.
Biroq, ularning so’nggi damlari ham yetib
keldi. 1945-yil 16-aprelda Germaniya imperiyasi poytaxti — Berlin shahri
uchun hal qiluvchi jang boshlandi. Berlinni Gitler qo’shinlarining so’nggi
qoldiqlari himoya qilardi. Biroq, ular endi ahvolni saqlab qola olmasdilar.
Ikkinchi jahon urushining so’nggi jangi tong otmasdanoq boshlandi. Uch mingta
projektor hujum qiluvchilarning yo’lini yoritib, gitlerchilarning ko’zlarini
qamashtirdi. Sovet qo’shinlari niqob sifatida tutun tarqatish vositasini qo’lladilar.
Hujumni kuchaytirish uchun jangga tanklar tashlandi. Projektor nurlaridan ko’zlari
qamashgan, tutundan nafasi bo’g’ilgan, minglab tank va samolyotlar ovozi, o’n
minglab to’plar va «katyusha» minomyotlarining gumburlashidan garang bo’lgan fashistlar sarosimaga tushdilar.
24-aprelda 1-Belorus fronti (marshal G. K. Jukov) va 1-Ukraina fronti
(marshal I. S. Konev) qo’shinlari Berlinning janubi-sharqida qo’shilib, Berlin
qurshovini nihoyasiga yetkazdilar.
Bu Gitler Germaniyasining nihoyasini
anglatardi. Gitlerchilarni qasosdan endi hech narsa saqlab qololmasligi ma’lum bo’ldi. Gitlerchilar rahbariyati intiqomdan qutulib qolishga urindi.
Sovet to’plarining gumburlashlari eshitilishi bilan Berlindagi bunkerda Gitler,
Gimmler, Gebbels o’z jonlariga qasd qildilar. Gebbels avval xotini va to’rt qizini
ham otib tashlashni buyurdi. Ular insoniyatga qarshi jinoyatlari uchun qattiq
jazo oldilar. Bu 1945-yil 30-aprelda sodir bo’ldi. Xuddi shu kuni reyxstagni
shturm qilish boshlandi va sovet askarlari g’alaba
bayrog’ini reyxstag peshtoqiga o’rnatdilar. 2-mayda Berlin shahri taslim
bo’ldi.
 1945-yil 9-mayda Berlin yaqinidagi Karlxorstda AQSh, SSSR, Angliya va Fransiya qo’shinlari qo’mondonligi vakillari
ishtirokida fashistlar Germaniyasi vakil-lari so’zsiz taslim bo’lish to’g’risidagi hujjatni imzoladilar. Fashistlar Germaniyasi
tomonidan olti yil muqaddam boshlangan qonli urush uning to’liq tor-mor
keltirilishi bilan tugadi. Gitler orzu
qilgan ming yillik reyxning umri o’n ikki yilga ham yetmadi.
1945-yil 5-iyunda ittifoqchi qo’shinlar Germaniya qurolli kuchlarining
Ikkinchi jahon urushidagi to’liq mag’lubiyati va so’zsiz taslim bo’lganini
tasdiqlovchi Germaniyaning magiubiyatga uchrash to’g’risidagi deklaratsiyani
qabul qildilar. Germaniya ustidan hukmronlikni SSSR, Buyuk Britaniya, AQSh
hukumatlari va Fransiyaning muvaqqat
hukumati qo’shinlari bosh qo’mondonlari zimmasiga yukladilar. Ularning
harakatlarini muvofiqlashtirish maqsadida Germaniyada Nazorat kengashi tuzildi.
1945-yil 17-iyuldan 2-avgustgacha Berlin yaqinidagi Potsdamda, sobiq Gogen-sollernlar saroyida uch buyuk davlat
boshliqlari — F.Ruzvelt o’limidan so’ng 1945-yil 12-aprelda saylangan
G.Trumen (AQSh), I. Stalin (SSSR), U. Cherchill (Buyuk
Britaniya), keyinroq uning o’rnini egallagan K. Etti ishtirokida konferensiya o’tkazildi.
Konferensiya «german militarizmi va natsizmi tiklanishining yoki qayta tashkil
etilishining abadiy oldini olish uchun» barcha natsistik tashkilotlarni
(denatsifikatsiya) va harbiy muassasalarni tugatish haqida qaror qabul qildi.
Barcha natsist yo’lboshchilar va harbiy jinoyatchilar qamoqqa olinishi hamda
jazolanishi lozim edi. Konferensiya qarorlarida german iqtisodiyotini
markazlashtirishdan xoli etish, german monopoliyalarini yo’qotish haqida so’z
yuritildi. Kenigsberg shahri va uning yaqinidagi hudud Sovet Ittifoqiga
berildi. Polshaning endilikda Oder va Neyse daryolari bo’ylab o’tadigan g’arbiy
chegaralari belgilandi.
Germaniyada qatiy tartibot o’rnatilib, oliy
hokimiyat SSSR, AQSh, Buyuk Britaniya va
Fransiya qurolli kuchlari bosh qo’mondonlari tomonidan amalga
oshirilishi shart edi. Shuningdek, Germaniyadan reparatsiyalar, german savdo
floti, harbiy jinoyatchilar va Germaniya ittifoqchilari bilan sulh
shartnomalari tuzish haqida ham qarorlar qabul qilindi. Konferensiya
qarorlarida «ittifoqchi armiyalar butun Germaniyaning istilosini amalga
oshiradi hamda german xalqi muvaffaqiyatlari vaqtida o’z qo’llab-quvvatlashini
ochiq ifodalagan va ko’r-ko’rona bo’ysungan shaxslarning rahbarligi ostida sodir
etilgan dahshatli jinoyatlar uchun gunohini yuva boshlaydi» deyilgan edi.
Yevropada tinchlik o’rnatildi. Biroq, Uzoq
Sharqda hamon urush davom etmoqda edi. Bu yerda
ham g’alabaning yaqinligi aniq edi. AQSh va Angliya endi Yaponiyaga
qarshi harbiy harakatlarning barcha sohalarida
hal qiluvchi ustunlikka ega edi. AQSh va Angliya qo’shinlari bevosita Yaponiya chegaralariga yaqinlashdilar. 1945-yil iyun oyi oxirida AQSh qo’shinlari Filippinni egallab, Okinavaga desant tushirish operatsiyasini
boshladilar. To’g’ri, yaponlarning qarshiligini sindirish uchun ularga
salkam uch oy vaqt zarur bo’ldi.
Urushning nihoyasini tezlashtirish va katta talafotlar bermaslik
maqsadida AQSh hukumati Yaponiyaga atom bombasi tashlashga qaror qildi. 1945-yil
6-avgustda AQSh samolyoti Xirosima shahriga
atom bombasini tashladi. 200 ming aholi yashaydigan shahar vayronaga
aylandi. 70 ming kishi halok bo’ldi. Ikki kundan so’ng, Qrim konferensiyasi
qaroriga muvofiq, Sovet Ittifoqi Yaponiyaga urush e’lon qildi, ertasiga esa
sovet qo’shinlari Kvantun armiyasiga qarshi keng miqyosli harbiy harakatlarni
boshladi. o’sha kuni Nagasaki shahriga ikkinchi atom bombasi tashlandi. 1945-yil 14-avgustda Yaponiya taslim bo’ldi. Yaponiya hukumati
faqat bitta shartni — imperator hokimiyatini yapon millatining birligi va yapon
xalqi ijodkor ruhining tiklanishiga bo’lgan umid ramzi sifatida saqlab qolishni
so’radi. Ittifoqchilar so’zsiz taslim bo’lishni talab qilishda davom
etishsa-da, AQSh prezidenti Trumen shartni qabul qildi va 1945-yil 2-sentabrda «Missuri» linkorida Yaponiya vakillari
Yaponiyaning taslim bo’lishi to’g’risidagi hujjatni imzoladilar. Ikkinchi jahon
urushi german fashizmi va yapon militarizmining to’liq tor-mor keltirilishi
bilan tugadi.
1945-yil 25-aprelda San  Fransiskoda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ta’sis konferensiyasi ish boshladi. Unga
Birlashgan Millatlar Deklaratsiyasini imzolagan va Germaniyaga 1945-yil
1-martigacha urush e’lon qilgan 42 davlat vakillari taklif etildi. 1945-yil 26-iyunda konferensiya BMT Nizomini qabul
qildi. U BMTning birinchi navbatdagi vazifasi tinchlik va xavfsizlikni
saqlashdan iborat ekanini e’lon qildi. Bugungi kunda xalqaro huquqning eng
muhim hujjatlaridan biri sanalgan BMT
Nizomida turli ijtimoiy-siyosiy tizimdagi davlatlarning tinch-totuv kun
kechirishi va hamkorlik qilishining asosiy tamoyillari
belgilandi. BMT Nizomida qayd etilgan maqsadlardan biri «irqi, jinsi,
tili va dinidan qat'iy nazar, barchaning insoniy huquq va asosiy erkinliklariga
hurmat» ruhida xalqaro hamkorlik qilish edi.
Potsdam konferensiyasida uch buyuk davlat
boshliqlari asosiy harbiy jinoyatchilarni «tezkor va adolatli sud»ga
topshirishga qaror qilishdi. 1945-yil 1-sentabrda ayblanuvchilarning birinchi
ro’yxati e’lon qilindi. Fashizm o’zining
jinoyatkorona yurishini boshlagan Nyurenbergda 1945-yil 20-noyabrdan
1946-yil 1-oktabrgacha Xalqaro tribunal
natsist harbiy jinoyatchilarning bi-rinchi guruhini sud qildi.
Javobgarlikka tortilganlar orasida G. Gering, V. Keytel, E. Kaltenbrunner, I.
Ribbentrop, A.Yodl, A.Shpeyer va boshqalar bor edi. 12 kishi o’lim jazosiga
hukm etilib, qatl qilindi (o’zini zaharlagan G. Geringdan tashqari), 7 kishi
uzoq muddatli yoki umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. Ulardan biri G.Gess
hayotining oxirigacha turma kamerasida qolib, shu yerda umrini tugatdi.
Natsional-sotsialistik partiya, SS. gestapo,
SD jinoyatchi tashkilotlar deb e’tirof etildi. Nyurenberg jarayoni german
fashizmining g’ayriinsoniy mohiyatini, uning ko’plab
xalqlar va davlatlarni yo’qotish rejalarini fosh etdi. Nyurenberg sudi
qaroriga ko’ra, agressiya insoniyatga qarshi eng og’ir jinoyat deb e’tirof
etildi. Bu haqiqiy xalqlar sudi, tarixning ayovsiz, lekin adolatli sudi bo’ldi.
Ikkinchi jahon urushiga so’nggi nuqta qo’yildi.
Ikkinchi jahon urushining asosiy yakuni ikki
urush o’chog’i — Yevropada Germaniya
va Osiyoda Yaponiyaning tor-mor qilinishi bo’ldi. Salkam o’n yil davomida butun
dunyoda tinchlikka xavf solgan va tarixdagi eng qonli urushga sabab bo’lgan
ikki tuzum — fashizm va militarizm yakson etildi. Bu davlatlar va ular
ittifoqchilarining tor-mor qilinishi kapitalistik davlatlar tuzumi mavqeining
zaiflashganini anglatdi.
Urush davrida Sovet Ittifoqining harbiy
qudrati yuksalib, u qudratli rivojlangan davlatga aylandi. Sovet Ittifoqining
fashizmga qarshi kurashga bardosh bergani va uni tor-mor qiiishda hal qiiuvchi
o’rin tutgani uning obro’si va dunyodagi jarayonlarga ta’sirini oshirdi.
Tehron, Yalta va Potsdam konferensiyalari Sovet Ittifoqining dunyoda
kechayotgan jarayonlarga ta’sir ko’rsatish borasida ulkan imkoniyatlarga ega
ekanini namoyon qildi. U xalqaro munosabatlarda yetakchi o’ringa chiqdi, BMTni
ta’sis etgan uch buyuk davlatdan biriga aylandi, dunyodagi muammolarni yo’lga
solishda hal qiluvchi so’z endi unga tegishli edi.
Urush mustamlakalardagi milliy-ozodlik
harakatlarining faollashishiga olib keldi.
Bu mamlakatlarning aksariyatida urush davridayoq xalq inqiloblari
boshlanib, ular metropoliyalarning zaiflashganidan foydalanib hoki-miyatni qo’lga oldilar, siyosiy partiyalar
tuzib, mustaqii davlatlar tashkil qildilar. Fashizmning tor-mor keltirilishi
irqchilik va natsizmga chek qo’yilgani, mustamlakachilikning barham topganini
anglatardi. Buni BMT Nizomi va boshqa qator xalqaro hujjatlar ham tasdiqladi.
Mustamlakachilik va imperializmning qulashi aniq bo’lib, dunyoning taqdiri endi
ko’p jihatdan ularning qaysi ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot yo’lini
tanlashlariga bog’liq bo’lib qoldi.
Fashizm butun dunyoda ulkan fashistlarga
qarshi harakat to’lqinini paydo qildi va u turli jihatlarga ega bo’lgan
demokratik harakatga aylandi. Aholining turli tabaqalari, turli tashkilot va
siyosiy partiyalami o’z ichiga olgan bu harakat Gitler Germaniyasining tor-mor
keltirilishida muhim o’rin tutdi. Bu vatanparvar, demokratik, fashizm va
militarizmga qarshi harakat edi. Fashist bosqinchilari bilan hamkorlik qilgan
barcha reaksion partiyalar keng omma ko’zi o’ngida obro’sizlandilar. Demokratik
va milliy harakatlarning yangi darajasi, dunyoni va dunyo miqyosidagi
muammolarni demokratlashtirish uchun kurash
borasidagi yangi g’oyalarni aks ettirgan yangi siyosiy partiyalar
dunyoning urushdan keyingi taraqqiyotida muhim ahamiyat kasb etdilar.
Yevropa, Osiyo va
Afrikaning 61 davlatini komiga tortgan
Ikkinchi jahon urushi olti yil davom etdi. Olovli to’fon ulkan kengliklar uzra
yelib o’tdi, Shimolda Yangi Yer va Alyaska sohillariga, G’arbda Amerikaning
Atlantika qirg’oqlariga, Sharqda Kuril va Gavay orollariga, Janubda Misr,
Hindiston va Avstraliya chegaralariga qadar yetdi. Harbiy harakatlar 40 davlat hududida
bo’lib o’tdi. Umumiy harbiy xarajatlar 4 trillion dollardan ortiqni tashkil
etdi. Urush 50 mln. dan ortiq kishining yostig’ini quritdi. Fashistlar va
ularning gumashtalari nayrangining natijalari shunday bo’ldi. Fojianing oldini
olish imkoni bo’lmadi. Nega? Javoblar turlicha bo’lishi mumkin. Ammo
bitta sababni hamma yakdil tan oladi. Dunyo yagona va davlatlar o’zlarini
nechog’li qudratli hisoblashmasin, ularning o’zaro
bog’liqligi uzilmasdir. o’z xavfsizligini boshqalarning xavfsizligi hisobiga qurishga uringan adashadi.
1939-yilda shunday ish tutmoqchi bo’lgan ayrim davlatlarning fojiali
qismati buning yorqin isbotidir. Ayniqsa, bugungi kunda o’z xavfsizligini boshqalarning xavfsizligi hisobiga qurib bo’imaydi.
Ikkinchi jahon urushining bosh sabog’i ham aynan shundan iboratdir.
Qisqacha mazmmi
•   1944-yil oktabr — fashist bosqinchilari Ruminiya, Yugoslaviya
hududidan quvib chiqarildi;
•   1944-yil 16-dekabr — AQSh—Angliya qo’shinlarining g’alabasi bilan
yakunlangan Ardenna operatsiyasining boshlanishi;
•   1945-yil boshi — Polsha, Finlyandiya, Chexoslovakiya, Avstriya ozod
qilindi;
•   1945-yil 13-yanvar — Gitler qo’shinlarining tor-mor keltirilishi bilan
yakunlangan Sharqiy Prussiyadagi fashist qo’shinlariga qarshi operatsiyaning
bosh-lanishi;
•   1945-yil 16-aprel — Berlin uchun jangning boshlanishi. 30 aprel —
Reyxstagning shturm qilinishi;
•   1945-yil 2-may — Germaniyaning tor-mor qilinishi;

•   9-may -
Germaniyaning so’zsiz taslim
bo’lishi to’g’risidagi hujjatning imzolanishi;
•   1943-yil 28-noyabr - 1-dekabr — Tehron konferensiyasi;
•   1945-yil fevral — Qrim konferensiyasi;
•   1945-yil 25-aprel — BMTning tashkil topishi;
•   1945-yil 26-noyabr - 1946-yil 1-oktabr — Nyurenberg jarayoni.
Hujjat
Daxau
konslagerining sobiq mahbusi Frans Blaxa Nyurnberg jarayonida so’zlagan nutqdan
1941-yil men
Chexoslovakiya hukumati bilan hamkorlik qilishda ayblanib Daxau konslageriga tashlandim. Bu
yerda men 1945-yil may oyigacha bo’ldim.
Vrach bo’lganim sababli
meni jarroh sifatida gospitalga tayinlashdi. Sog’lom mahbuslarning oshqozonini operatsiya qilishdan bosh
tortganim uchun meni o’lganlarni yorib ko’rish bo’limiga o’tkazishdi. Lagerda
1941-yil o’rtalaridan 1942-yil oxirigacha odamlar ustidan tajriba o’tkazishdi.
Sogiom mahbuslar ustidan 500 ga yaqin operatsiyalar o’tkazildi. Ular SS
shifokor-talabalarini o’rgatish maqsadida
amalga oshirilardi. Aksariyat mahbuslar operatsiya stolida jon
berishardi, chunki bunday operatsiyalarni faqat tajribali jarrohlargina amalga
oshirishlari mumkin edi.
1200 dan ortiq mahbus ustidan bezgak bilan
bogiiq tajribalar o’tkazildi. Ularning ko’pchiligi
bezgak xuruji yoki ko’p miqdorda dori kiritilishidan halok bo’lishdi...   .
... Sovuq suvning insonga ta’siridan iborat
tajribalar ham o’tkazilardi. Odamlar muzday
suvga tushirilib, u yerda hushdan ketguncha saqlab turilardi...
... Sho’r suvning ta’siri ham tajriba qilib ko’rildi.
Uzoq vaqt odamlarga sho’r suvdan boshqa hech narsa berilmadi...
.. Havo bosimining insonga ta’siri borasida
ham tajribalar o’tkazildi. Odamlar bosimni oshirish yoki pasaytirish mumkin bo’lgan maxsus kameraga joylanardi. Ularning
aksariyati miyasiga yoki o’pkasiga qon quyilishi oqibatida halok
boiardi...
... Odam terisidan egar, qoiqop, boshmoq,
ayollarning sumkachalari tayyorlanardi... Faqat yosh va sogiom mahbuslarning
terisini olishardi.
Yuqorida bayon etilgan faktlar chin bo’lib, ularni men
o’z ixtiyorim bilan, birovning tazyiqisiz Nyurnberg, Germaniyada qog’ozga
tushirdim.
XX ASRNING BIRINCHI
YARMIDA  FAN VA MADANIYAT
 (1918-1945-YILLAR)
45-46-§§ MADANIYAT ARBOBLARI TINCHLIK VA IJTIMOIY TARAQQIYOT UCHUN KURASHDA
Birinchi jahon urushi
nihoyasiga yetdi. Hayot sekin-asta izga
tusha boshladi. Ko’plab banklar, trestlar va kompaniyalar ochildi, amaliy va
madaniy hayot tiklandi.
Shu bilan birga, yana uzoq vaqt davomida
gazetalar oidirilgan va yaralanganlar, bedarak yo’qolganlarning ro’yxatlarini
e’lon qilib bordi. Biroq, faqat jang maydonida halok bo’lganlar emas, ulkan yo’qotish
— butun bir avlodning fojiasi haqida ham gapirishga to’g’ri keldi. Tirik qolgan
askarlarning ko’pchiligi hayotdan chetga itqitildi. Urushdan qaytgan kechagi
qahramonlar ishsizlar safini to’ldirishdi. Boshpanasiz va och, ular o’zlari
himoya qilgan jamiyat uchun ortiqcha odamlarga aylandilar.
Adabivot
1929-yili bir vaqtning o’zida turli
mamlakatlarda urush haqidagi uch roman hayot yuzini ko’rdi: Angliyada — Richard Oldingtonning «Qahramonning o’limi», AQShda — Ernest Xemingueyning «Alvido,
qurol», Germaniyada — Erix
Remarkning «G’arbiy frontda o’zgarish yo’q» romanlari.
Romanlar urush qatnashchilari tomonidan yozilgan bo’lib, urushga qarshi ruh
bilan sug’orilgan edi. Uchalasi ham o’sha zahotiyoq butun dunyoga keng tanildi.
Romanlarning mualliflari yosh edilar. Ularning eng kattasi- R. Oldington
(1892-1962) o’sha yili 36 yoshga toidi, Remark (1898-1970) 31, Xeminguey
(1899-1961) esa 30 yoshda edi. Ularning har biri urushni bosib o’tgan bo’lib,
urushdan keyingi sarsonlik va muvaffaqiyatsizliklarning o’n yillik tajribasiga
ega edi.
Romanlar hayratomuz kuch bilan urushning
qonli, g’ayriinsoniy mohiyatini ochib berdi. Mualliflar faqat o’zlari ko’rgan
va boshdan o’tkazgan voqealarni tasvirlashgan edi. Ular hukmron doiralarning lo’ttibozligi,
yolg’onchiligi va ikkiyuzlamachiligi haqida
g’azab bilan so’zladilar. «Tag’in
ularning yoshlar nega beadab, umidsiz, norozi, hech qanday tartib va
qoidalarni tan olmaydilar, deb
taajijublanishga haddilari sig’adi!», deydi Oldingtonning bosh qahramoni
Jorj Uinterborn. Romanlarning qahramonlari bu urushga go’yoki turtki bo’lgan
demokratiya va ozodlikning «yuksak g’oyalari»ga
ishonmaydilar. Ularning nazarida bu mudhish halokat yoki undan ham
mudhishroq jinoyat edi.
1929-yilda urushga qarshi ruhdagi bu uch
romanning bir vaqtda e’lon qilinishi tasodifiy emasdi. Shu yili jahonda iqtisodiy inqiroz ro’y berdi, fashizm tahdidi
kuchayib, yangi jahon urushi xavfi tug’ildi. R. Oldington, E. Remark, E. Xeminguey
o’z romanlarini ro’y berajak dahshatli voqealarni sezib yaratdilar.
1929—1932-yillardagi
jahon iqtisodiy inqirozi mahsuloti xaridorgir
boimagan fabrikalarning yopilishi, fermerlarning xonavayron bo’lishiga olib
keldi. Inqiroz ayniqsa Amerika Qo’shma Shtatlariga qattiq ta’sir qildi. Eng
gullab-yashnagan mamlakat iqtisodiy va ijtimoiy jihatdan o’ta noshud bo’lib
chiqdi. 30-yillar boshida uyushtirilgan ishsizlarning mamlakat bo’ylab och
yurishlarida millionlab kishilar ishtirok etdilar. Ular butun mamlakat orqali
Vashingtonga non va ish talab qilib bordilar. Manxettenning aqlni shoshiruvchi
osmono’par binolari yonida dunyo boshqa Amerikani — yertoialarda yashovchi
millionlab kishilar, muttasil yerdan ayrilishdan qo’rqib yashovchi savodsiz
fermerlar Amerikasini ko’rdi. Minglab xonavayron bo’lgan fermer va ijarachilar
qadrdon yerlarini tashlab, Kalifomiyadan boshpana va ish qidirgan ko’chmanchilar-ning
ulkan oqimiga kelib qo’shilardilar.
Amerikaning bu davrdagi
ijtimoiy-iqtisodiy manzarasini buyuk
Amerika yozuvchisi Jon Steynbek o’zining 1939-yilda e’lon qilingan «G’azak
shingillari» romanida haqqoniy tasvirladi.
Roman qisqa vaqt ichida AQSh uzra hukmron ekspluatatsiyaga qarshi
norozilik ruhining ramzi sifatida dunyoga dong taratdi. J. Steynbek xalqning
yirik kompaniyalar tomonidan talanishi, boylar va yo’qsillami ajratgan tubsiz
jarlik haqida dadil yozdi va inqiroz titratgan jamiyatning yaxlit manzarasini,
uning deyarli barcha tabaqalari vakillari suratlarini yorqin bo’yoqlarda chizib
berdi.
«G’azab shingillari» romani fosh qiluvchi asar
sifatida taraqqiyparvarlik g’oyalari bilan
sug’orilgan jahon adabiyoti namunalari orasidan o’rin oldi. Unda
Amerikaning 30-yillardagi hayoti hamda jamiyatning turli tabaqalari uchun xos
bo’lgan umumiy norozilik va darg’azablik kayfiyatlari haqqoniy aks ettirilgan.
«G’azab shingillari» romani uchun yozuvchi 1962-yilda Nobel mukofotiga sazovor
bo’ldi.
Dunyo muqarrar ravishda
yangi jahon urushiga yaqinlashmoqda
edi. Urush mohiyatan 1936-yilda, Ispaniyada fashistlar harbiy qo’zg’olon
uyushtirib, mamlakatga Italiya va
Germaniyaning harbiy qo’shilmalari bostirib kirishi bilan boshlangan
edi. Gitler va Mussolini tinch aholini ayovsiz qirib, himoyasiz shahar va
qishloqlarni vayron qilib, Yevropa xalqlarining yuragiga qo’rquv solishni ko’zladilar.
Biroq, fashistlar xato qildilar. Qo’rquv o’rniga
ular o’z demokratik g’alabalari va ozodligi uchun jon berishga tayyor xalqning
matonatiga to’qnash keldilar. Ispan xalqi birinchi bo’lib o’zida fashizmning
vahshiyligini sinab ko’rdi, xalqaro fashizmning birlashgan kuchlari shiddati
bilan to’qnashdi.
1936-yil 9-noyabrda birinchi baynalmilal
brigada Madrid uchun jangga kirdi. Uning saflarida butun dunyodan: Angliya,
Fransiya, Argentina va Amerikadan Ispaniyaga yordamga kelgan jangchilar
kurashdilar. Ular orasida Ernest Xeminguey ham bor edi. Baynalmilalchilar kuylagan «Banderra Rossa» («Qizil bayroq») qo’shig’i
barcha antifashistlarning gimniga aylandi.
Mashhur fransuz
yozuvchisi Jan Rishar Blok o’sha kunlari shunday deb yozgan edi: «Xalq
qurollanmoqda, qo’rquv va xo’rliklarni
yenggan xalqning bu xursandchiligi, g’ururlanishini ko’rmagan odam respublika
himoyachilari uchun mudhish va xaloskor so’z — qurol qanday ahamiyatga
egaligini tushunishga qodir emas». Fashizm Ispaniyada minglab jangchilarga
emas, minglab qahramonlarga ro’para bo’ldi.
Kurashayotgan Ispaniyaga keyinchalik jahon
madaniyati xazinasidan o’rin olgan minglab adabiyot asarlari bag’ishlandi. Kurash eng sara ziyolilarning
shioriga aylandi. Ispaniya haqida
yozgan yozuvchilar insoniyatning buyuk murabbiylariga aylandilar.
O’zining eng yaxshi asarlaridan biri — «Qo’ng’iroq kimning motamini
kuylayotir» (1940) romanini E. Xeminguey
ispan xalqining kurashiga bag’ishladi. Roman g’oyalari insoniyat ongida
paydo bo’lgan barcha yangi tushunchalarni aks ettirdi. Xeminguey fashizmga
qarshi jang qilish uchun Ispaniyaga otlangan yosh amerikaliklar haqida yozdi.
Roman qahramoni Robert Jordan muhim ahamiyatga ega topshiriq oladi. Bu
topshiriqning bajarilishi o’zi uchun halokatli tugashi mumkinligini tushungan
qahramon demokratiya uchun kurash yo’lini tanlaganidan afsuslanmaydi: «Har kim
qo’lidan kelgan ishni qiladi. Sen endi o’zing uchun hech narsa
qilolmaysan, ammo, balki, boshqalar uchun biror narsa
qilarsan». Muqarrar o’limga tik boqib, u
Ispaniyada o’tkazilgan yilni sarhisob qiladi: «Men
salkam bir yil ishongan narsam uchun kurashdim. Agar biz bu yerda yutsak,
demak, hamma yerda g’olib chiqamiz. Dunyo — yaxshi
joy va uning uchun kurashsa arziydi».
Oldingi «men» o’rniga romanda «biz» paydo
boiadi. Olmoshlarning bu almashuvi faqat Xemingueyning emas, Ispaniya fojiasini tinchlik va demokratiya uchun
kurashning boshlanishi deb bilgan dunyodagi ko’pchilik ziyolilarning ongida
ham muhim yuksalish ro’y berganini anglatardi.
Demokratiya Ispaniyada magiubiyatga uchradi,
biroq Ispaniyadagi kurash butun dunyo uchun yaxshi saboq bo’ldi. Dunyodagi
barcha taraqqiyparvar ziyolilar fashizmning mohiyatini tushunib, fashizm
ildizini to’liq quritish uchun kurashga tayyor bo’ldilar. Amerika yozuvchilarining 1937-yildagi II Kongressida E. Xeminguey
bunday degan edi: «Madridda biz
ommaviy qotillikning guvohi bo’ldik. Uni Germaniya artilleriyasi sodir etdi va
bu puxta uyushtirilgan qotillik edi. Urushga ko’nikish mumkin, biroq qotillikka
ko’nikishning iloji yo’q. Madridda esa biz ommaviy qotillikni ko’rdik.
Fashistlar yalpi urushga ishonadilar. Bu, demak, qurolli kuchlar bergan har bir
zarbaning alamini ular tinch aholidan oladilar.
Biz fashizmning jinoyatkorligini va unga qarshi qanday kurashish
lozimligini aniq anglab yetishimiz kerak. Bosqinchini esa faqat bir yo’l bilan
— qirib tashlab tinchitish mumkin».
Uch yil davomida Ispaniyada faqat
harbiylargina kurash olib bormadilar, tarixda birinchi marta kurashda ziyolilar ham faol ishtirok etdilar. Endi «biz» fashizmga qarshi, demokratiya va ozodlik uchun yagona kurash
frontini anglatardi. Ziyolilarning mavqei
shu qadar yuksak ediki, ularning ko’pchilik vakillari qahramon sifatida
dong taratdilar. Fashizmga qarshi ochiq jangda kurashgan adolat boqiy bo’lib
chiqdi. Eng yaxshi romanlar, she’rlar, peysalar, badiiy reportajlar jahon
madaniyati xazinasidan o’rin oldi, ularni hamon barcha qit'alardagi millionlab
kitobxonlar sevib mutolaa qiladilar. E. Xeminguey, Pablo Neruda, Antuan Sent-Ekzyuperi, Anri Malro, Jorj Bernans va boshqa minglab yozuvchilar jahonga
ispan xalqining kurashi haqidagi o’chmas sahifalarni yozib qoldirdilar.
Insoniyat taqdiri uchun javobgar ekanliklarini anglagan yozuvchilar adabiyotni
insonparvarlik va demokratiya uchun kuchli qurolga aylantirdilar.
Fashizmga qarshi kurashda Birinchi jahon
urushiga qadar nom chiqargan va klassik romantizmdan endi tanqidiy realizmga o’tgan
yozuvchilar ham faol qatnashdilar. Birinchi jahon urushi va jahon iqtisodiy
inqirozi keltirib chiqargan ikki jahon urushi oraiig’idagi davrda yaqqol
namoyon bo’lgan ma’naviy iztiroblar ularni voqelik bilan ixtilofga kirishishga da’vat etdi. Axloqsiz va
manfaatparast jamiyat tanqidi Arnold
Sveyg (1887—1968), Tomas Mann (1875-1955), Genrix Mann (1871-1950),
Romen Rollan (1866—1944), Lion
Fextvanger (1884-1958) kabi dunyoga mashhur yozuvchilarning asarlarida ayniqsa ko’zga yaqqol tashlandi.
Bu adiblarning asarlari zamondoshlarining ongiga ta’sir ko’rsatib, ularda
insonparvarlik dunyoqarashlarini
shakllantirdi. Bu yozuvchilar ikki urushni boshdan o’tkazgan bo’lib,
barchalari bitta — Birinchi jahon urushini qoralash va fashizmga qarshi
kurashni qo’llab-quvvatlash marrasida sobit turdilar.
Ozodlik, demokratiya va insonparvarlikka intilish ularning ideali
hisoblanardi. Ular reaksiya va fashizm
kuchlariga qarshi turishga qodir kuchli shaxsni kuyladilar. O’zining kitoblaridan birida Stefan Sveyg (1881—
1942) shunday deb yozgan edi: «Shaharlarni vayron etib, davlatlarni yo’q
qilayotgan kuchlar bir inson oldida ojizlar, agar unda erkin qolish uchun iroda
va ruhiy matonat yetarli bo’lsa, zero, millionlar ustidan o’zini g’olib deb
bilganlar bitta erkin vijdonni bo’ysundirishga qodir emaslar».
Bu yo’nalishdagi yozuvchilarning asarlari
jahon madaniyatining ajralmas qismiga aylandi. Ular dunyo birdamligi, millat va
xalqlarni yaqinlashtiruvchi va boyituvchi madaniy birdamlikni kuyladilar.
Insonparvar Yevropa madaniyati zulmga barham berishi lozim edi. Biroq, barchani
oldinda achchiq magiubiyat kutmoqda edi. Italiya va Germaniyada hukumat
tepasiga fashistlar keldi. Natsistlarning irqiy doktrinasini qabul qilmagan
madaniyat arboblari quvg’in qilindilar, gulxanlarda kitoblar yondirildi.
Ayrimlar bunga bardosh bera olmadilar — 1942-yili Stefan Sveyg o’z joniga qasd
qildi. Boshqalar ishonchni yo’qotmadilar va fashizmga qarshi kurashchilar
safiga kelib qo’shildilar. Fashizmga qarshi kurash ular uchun Yevropa
madaniyatini himoya qilish vositasi, ozodlik, insonparvarlik va demokratiyaga intilish
esa — hayot va ijodning ma’nosiga aylandi.
Fashistlar hukumat tepasiga kelgan birinchi
kundanoq yozuvchilar fashizmni dunyoga buyuk falokat keltiruvchi yovuz kuch
sifatida baholadilar. Ular Germaniyada yolg’on, zo’rlik hukm surayotganidan,
buning barchasi ularda faqat dahshat va nafrat uyg’otayotganidan ogoh etdilar.
Shu bilan birga, barcha ilg’or ziyolilar singari, ular: «Fashizm orqasida
kimlar turibdi? Kim uni hukumat tepasiga olib chiqdi, uning tayanchi kim?»,
degan savolni berdilar. Tomas Mann shunday yozadi: «Natsional-sotsializm va
fashizm barcha yerda tahdid solayotgan ijtimoiy inqilobga qarshi ko’makchi
vositalar bo’lib, ular bu inqilobni bostirish, qoralash, to’xtatish,
sekinlatishga qaratilgandir». Uning fikricha, dunyoning fashizmga muruvvat ko’rsatishi
— u bilan murosa qilish va undan tahdid solayotgan ijtimoiy nizolarga qarshi
kurashda foydalanishga urinish sabablari ham aynan shunda edi.
XX asrning buyuk
yozuvchilari demokratiya, tinchlik va ozodlik g’oyalariga sodiq qoldilar.
O’z dunyoqarashiga ko’ra sotsializm g’oyalarini yoqlagan, iste’dodi
salmog’i jihatidan esa Angliya madaniyati-ning yuksak cho’qqilaridan biri
sanalgan ingliz yozuvchisi Bernard Shou (1856—1950) XX asr jahon madaniyatining
yorqin yulduzi hisoblanadi. Uning
asarlari butun dunyoda yuksak baholandi va 1925-yili Shou adabiyot sohasidagi
Nobel mukofoti bilan taqdirlandi.
Bernard Shouning jahon madaniyatiga qo’shgan
ulkan hissasi shundan iboratki, u ijtimoiy drama janriga asos soldi. Uning «Jizzaki sotsialist», «Noteng
nikoh» (1910), «Pigmalion» (1912), «Qalblar parchalanadigan uy» (1919)
pyesalari yozuvchiga ulkan dovruq keltirib, uni jahon adabiyoti klassigi
darajasiga ko’tardi.
1929-yili Shou 75 yoshida burjua jamiyati va
parlamentarizmiga qarshi o’tkir siyosiy pamflet sanalgan «01ma ortilgan arava»
pyesasini e’lon qildi. Keyingi yillarda u jahon adabiyotining mumtoz namunalari
qatoridan o’rin olgan yana bir qancha
pyesalar yozdi. 91 yoshida Shou «Bayantning millionlari» nomli katta
pyesani yozib tugatdi va bu pyesa London
teatrlarida ikki oy davomida uzluksiz qo’yildi. 1948-yili Shou «01is kelajak
haqida rivoyat» asari-ni tugatib, unda atom urushini qoraladi.
Angliya hukmron doiralari uchun Shou buyuk
dahriyga aylandi, oddiy mehnatkash omma uchun esa u ilg’or mutafakkir,
insonparvar yozuvchi bo’lib qoldi. «Faqat hayotning
o’zi va insonning yalpi farovonlikka erishishi uchun yashasa arziydi», deb
yozdi B. Shou va bu so’zlarda uning yorqin va uzoq umri ma’nosi zohir.
O’z dunyoqarashi, estetik va siyosiy tamoyillari
jihatidan Shouga yana bir ingliz yozuvchisi Jon Golsuorsi (1865—1933) yaqin turadi. «Forsaytlar dostoni»
(1916— 1921) va «Bu kunning komediyasi» (1924—1928)
trilogiyalarida u Angliya burjua jamiyatining epik manzarasini yaratdi. U Angliyani «munofiqlar oroli» deb atab, hukmron
doiralarning ikkiyuzlamachiligini, ijtimoiy munosabatlardagi illatlarni fosh
qildi. 1932-yilda u ham Nobel mukofoti bilan taqdirlandi.
AQSh buyuk Steynbekdan tashqari dunyoga yana
bir qancha ulkan yozuvchilarni berdi. Ular orasida Teodor Drayzer (1871—1945)
va Uilyam Folkner (1897-1962) alohida o’rin tutadi.
Teodor Drayzerning “Baxtiqaro
Kerri” (1900), «Amerika fojiasi» (1925), «Ayollar galereyasi» (1929),
«Tong» (1931) romanlari hamda «Korchalon» va «Daho» romanlarining
davomi sanalgan «Mard» (1945) romani AQShdagi ijtimoiy-iqtisodiy
muammolarga bag’ishlangan.  Ularda zamonaviy jamiyat shaxs bilan qanday ish
tutishi va shaxsning hukmron sinflar qarshisida nechog’li
ojizligi haqqoniy tasvirlangan. Har qanday yo’l bilan boylik orttirishga bo’lgan
urinishni Amerikaga xos odatiy xususiyat deb hisoblagan T. Drayzer o’zining
bosh romanini «Amerika fojiasi» deb nomladi.
Drayzer romanlarida ko’pchilik yetishishi
mahol bo’lgan to’q va dabdabali hayot haqidagi «Amerika orzusi» bilan
millionlab amerikaliklar ustidan hukmron qashshoqlik o’rtasidagi
nomutanosiblikka urg’u berdi. U Amerika milliy tajribasining o’ziga xos sintezi
sanalgan XX asr birinchi yarmidagi
Amerika jamiyatining atrofli manzarasini yaratdi. 1930-yili «Amerika fojiasi»
romani ekranlashtirildi. U butun dunyoni aylanib chiqdi. Butun dunyoda
uni “haqiqiy Amerika fojiasi” deb
nomlashdi. Amerika reaksion kuchla-rining xurujlari, qo’rqitish, do’q-po’pisa
va matbuotdagi ta’qiblarga qaramay, AQSh jamoatchiligi Drayzerning Amerika
madaniyatini yuksaltirishga qo’shgan hissasini yuksak baholadi. 1944-yili
Amerika san'at va adabiyot akademiyasi yozuvchini faxriy oltin medal bilan
taqdirladi. Yozuvchiga yuborilgan ushbu
qaror haqidagi xatda mazkur mukofot unga faqat «Amerika fojiasi»,
«Baxtiqaro Kerri», «o’n ikki erkak» kabi badiiy jihatdan yuksak asarlari uchun
emas, nasrda chinakam tirik insonlar va haqiqiy Amerikani tasvirlagan pioner
sifatidagi jasorati va to’g’riso’zligi uchun ham berilayotgani aytilgan edi. T.
Drayzerning kitoblari jahon adabiyoti xazinasiga qo’shilgan buyuk hissa bo’lib,
hanuz butun dunyo kitobxonlari orasida ma’lum va mashhurdir.
Qishloq hayoti, «kichik vatan» haqida yozuvchi
ko’plab adiblarning paydo bo’lishi Amerika
madaniy hayotida yirik voqea bo’ldi. Ular orasida buyuk Amerika
yozuvchisi Uilyam Folkner ayniqsa alohida o’rin egallaydi. U nisbatan qisqa umr
ko’rganiga qaramay, jahon adabiyoti cho’qqisiga ko’tarilishga muvaffaq bo’ldi.
Folkner G’arb yozuvchilari orasida birinchi bo’lib qishloq hayotiga murojaat
qildi.
Taraqqiy etgan Amerikada
u qishloqqa nigoh tashladi va bu
yerda inson qalbi uchun zarur barcha xislatlar mujassamligini tushundi. Folkner
mamlakat taraqqiyotining tabiiy omili
shaxs, oila, vatan va jamiyat ekanini ko’ra bildi. Bu zanjirning bo’g’imlari
tarixiy vaziyatdan kelib chiqib almashishi mumkin, biroq ulardan bittasining
ajralishi ham butun zanjirning uzilishiga olib keladi.
U. Folkner insonparvar yozuvchilarning buyuk maktabiga mansub. U oddiy
narsalar haqida murakkab, biroq realistik tilda yozdi. «Voqeani aytish,
nohaqlik haqida hikoya qilishning o’zi ba’zan kifoya emas. Bu odamlarga ta’sir
qilmaydi. Yozuvchi bunga o’z iste’dodini qo’shishi, haqiqatni olib, odamlar
xotirasida qolishi uchun uning ostiga o’t yoqishi lozim», deb yozgan edi u.
Folkneming o’smirligi amerikaliklar «olis
janub» deb ataydigan Missisipi janubidagi
Oksford shaharchasida o’tdi. Folkner
dastlabki ikki romani — «Askarlik mukofoti» (1926) va «Chivinlar»
(1927)ni xuddi shu yerda yaratdi. Biroq, bu ilk mashqlar edi. Folknerga
chinakam shuhratni uchinchi romani — «Sartoris»
(1929) keltirdi. Uning qadrdon zamin bilan bog’liq asarlar majmui
aynan shu romandan boshlandi. Ularda
yozuvchi Amerika janubining xususiyatlari zohir o’ziga xos kichik olamni
yaratdi.
Yozuvchi ijodida «Avgustdagi nur» (1932)
romani muhim bosqich bo’ldi. Bu romanda yozuvchi ilk bor janubdagi eng o’tkir
muammo — irqiy munosabatlar muammosiga murojaat qildi. Romanga qahramon
sifatida adib jamiyatning quyi tabaqalari vakillari — daydi, qashshoq
fermerning qizi, ishchi va sobiq ruhoniyni tanla-di. Daydi Jo Kristmas fojiasi, uning irqiy taassublar qurboni bo’lishi
voqeasi romanning asosiy mazmunini tashkil etadi. U Folkner odamlarning ichki
dunyosi va hayotini mayib qilayotgan
jamiyatni ayovsiz fosh qildi, zulm, mutaassiblik qurbonlariga hamdardlik
bildirdi. Roman hayotbaxsh xoti-ma hamda ozodlik va adolat g’oyalari g’alaba
qozonishiga ishonch bilan yakunlanadi.
Irqiy munosabatlar mavzusini Folkner o’zining
keyingi— «Avessalom! Avessalom!» (1936),
«Bo’ysunmaganlar» (1938), «Tushgin,
Moisey» (1942) romanlarida ham davom ettirdi. Ajoyib psixologik trilogiya — «Qishloqcha» (1940), «Shahar»
(1957) va «Qo’rg’on» (1959) Folkner ijodining cho’qqisi
hisoblanadi. Unda Folkner ijodining asosiy tamoyillari — rahmdillik va
insonparvarlikni nihoyatda yorqin va chuqur aks ettirdi. 1949-yili u adabiyot
sohasidagi Nobel mukofoti bilan taqdirlandi.
She’riyat
XX asrda butun dunyoda she’riy ijodning o’sishi qayd etildi. Bu qadar ko’p iste’dodli va
rang-barang shoirlar biror-bir asrda bo’lmagandi. Agar fan va texnika bilan bog’liq
boshqa yutuqlar bo’lmasa, uni she’riyat asri deb atash mumkin edi.
 She’riyatda inqilobiy o’zgarishlar
sodir bo’ldi. XIX asr she’riyatining estetik qonunlaridan hatlab
o’tildi. Prinsipial jihatdan yangi yo’llar paydo bo’ldi, shaklga emas, mazmunga
ko’proq e’tibor berila boshlandi. She’riyatga yangi tip shoirlar — shoirning ijtimoiy vazifasi dunyoni yangilash jarayonida
faol qatnashishdan iborat deb tushungan faylasuf shoirlar kirib keldi.
XX asr she’riyati
asrning buyuk falsafiy g’oyalarini tajassum etib, kitobxonlarni inson hayotining ma’nosi, tirikchilikning
asosiy qadriyatlari haqida jiddiy bosh qotirishga undadi. Shu bilan birga
barcha yirik shoirlar badiiy-estetik saviyasining
yuksakligi bilan farq qildilar. Bu shoirlarning insoniyat oldidagi ulkan
xizmati shundaki, ular jahonda urushlar va ijtimoiy inqirozlar hukm surgan
davrda ham ruhiy go’zallik, kelajakka ishonch va romantika olamini saqlab
qoldilar.
Hozirgi zamon jahon she’riyatining buyuk
namoyandalari qatorida ijodi jabrdiyda xalq bilan uzviy bog’liq bo’lgan
demokratik yo’nalishdagi shoirlar muhim o’rin egallaydilar.
Ular shovinizm va nafratdan xoli o’ziga xos ma’naviy qadriyatlarga
intildilar, tinchlik, ozodlik, taraqqiyot va demokratiyani kuyladilar. Bu yo’nalishdagi
shoirlar orasida nemis shoiri Bertold
Brext (1898—1956) va ispan shoiri
Federiko Garsia Lorka (1898—1936) alohida o’rin tutdi.
B. Brext hozirgi zamon
she’riyati novatori sifatida maydonga
chiqdi. Uning she’riyati dunyoni yangilash uchun kurashda jangovar pamfletga aylandi. U fashizm va diktaturaga
qarshi kurashga chorlovlarga to’liq, oddiy mehnatkashlarga sadoqat va muhabbat
ruhi bilan sug’orilgan edi. Brext nemis shoiri bo’lsa-da, tafakkur doirasining
kengligi ko’targan muammolarining chuqurligi jihatidan dunyo miqyosidagi shoir
darajasiga ko’tarildi.
Brextning burjua olami manmanligi va ochko’zligiga
qarshi qaratilgan ilk she’rlari ko’chalardagi qo’shiqchilar tomonidan kuylanar,
xalq orasida mashhur bo’lib borardi. Brext hukmron doiralarning asl basharasi
va hayvoniy hirslarini, voqelikning
buzuqligi va axloqsizligini fosh qildi. Uning ijodi ko’p qirrali edi.
Biroq asosiy o’rinni unda pyesalar egallaydi. Ularda hayotning ma’nosi, oila,
burch, sevgi va inson qadr-qimmati haqidagi chuqur falsafiy qarashlar mujassam. «Uch pullik opera» (1928),
«Kurash momo va uning bolalari» (1939), «Galileyning
hayoti» (1939), «Sichuanlik muruvvatpesha» (1940), «Artur U. I.
ning martabasi» (1941) peysalari she’riy uslubning yuksak namunasi
hisoblanib, insonparvarlik va urushga qarshi kurash
ruhi bilan sug’orilgan. 1931-yilda Brext bunday deb yozgan edi:
 Ey,
dunyoning xalqlari,
 Kulfat kuni qo’zg’oling!
 Bu kurrai zaminni
 Volidangiz
deb biling.

Oq, sariq, qizil, qora!
Og’a qonin to’kmangiz!
Axir dunyo juda keng
Yetar bizga boshpana.
Kim agar yolg’iz bo’lsa,
O’lim
uni yiqajak.
        Do’stga yordam
bermagan
        O’zi nobud bo’lajak.

Zolimlarga hech kun yo’q
Bo’lsa do’stlar ittifoq.
Zolimlar ot ustida
        Toki biz qilsak
nifoq.

Brextning birdamlik va kurashga chorlovchi
she’rlari jahonda demokratiya, ozodlik va tinchlikning barqarorligi uchun
kurashda ulkan ahamiyatga ega bo’ldi.
XX asrning buyuk shoirlaridan biri bo’lgan Federiko Garsia Lorka ispan
she’riyatining faxri hisoblanadi. Uning she’rlarida ispan xalqining dardi,
fojiali tarixi o’z aksini topdi. Lorka Andaluziyada, Grenada yaqinida dunyoga
keldi. Uning oddiy ispan xalqi orasida kechgan umri bu xalqning ma’naviy merosi
bilan chambarchas bog’landi. Xalq she’riyati, ertak va afsonalaridan u chuqur
mazmun, ohang topib ular asosida o’zining go’zal she’riyatini yaratdi. Bu
she’riyat mamlakat ma’naviyatini yuksaltirdi, uning adabiy faxri va shuhratiga
aylandi.
1928-yili Lorka «Lo’li
romanserosi» nomli katta she’rlar to’plamini e’lon qildi, shoir Ispaniyaning bu qadimiy xalq og’zaki ijodi an'anasini tikladi va yangiladi.
1931-yili Primo de Rivera diktaturasi o’rniga hokimiyat tepasiga kelgan
yangi respublikachilar hukumati Lorkaga o’zining sayyor teatr guruhini tashkil
qilishga ruxsat berdi va shoir u bilan mamlakat bo’ylab sayohatga otlandi. «La
 Barroko» («Tomosha») nomini olgan bu talabalar teatri butun mamlakatni aylanib
chiqdi. Lorkaning bu teatr uchun yozgan
pyesalari she’riy klassikaga aylandi. Ular orasida «Qonli to’y», «Yerma», «Donya Rosita», «Bernardo Albaning uyi» pyesalari
ajralib turadi. Bu pesalarda qayg’uli
qismatlar aks ettirilgan, biroq, shu bilan
birga, ularda inson qal-bining yuksak
boyligi— sadoqat kuylanadi.
Fuqarolar urushi yaqinlashayotganini sezgan Lorka 1936-yilda
siyosiy fojia ustida ish boshladi. Lorkaning hayoti va she’riyati bevaqt
uzildi. 1936-yil 19-avgustda Grenada ostonasidagi Visnor qishlog’i yaqinida u
Ispaniyaning qonuniy hukumatiga qarshi isyon ko’targan fashistlar tomonidan
otib tashlandi.
Men ismingni takrorlayman
Zulmatli bu oqshomda.
U uzoqda sado berar,
Har galgidan uzoqda.
Bu ism yulduzdan-da olisda
Horg’in yomg’irdan-da g’amgin.

Sevarmanmi men seni tag’in,
 Qachonlardir sevganim yanglig’?
 Nahot mening yuragim aybli?
Sevgim qanday bo’ladi, agar
 Bu oq tuman tarqalsa-ketsa?
 Muloyim va yorug’mi?

Bilmam.
Oyga boqib fol ochsam, qani
Gul bargini uzgandek kabi.

Garsia Lorka o’ta nozik didli shoir edi. U
ispan xalq og’zaki ijodining an'anaviy shakllarini hozirgi zamon she’riyati
yutuqlari bilan boyitdi va ispan xalqining she’riy an'analarini jahon
she’riyati miqyosiga ko’tardi. Unda ispan xalqining diktatura va fashizmga
qarshi isyon namoyon bo’ldi. Zulm va istibdodga qarshi harakatning yuksalishida
Lorkaning hissasi beqiyosdir.
Jahon she’riyatida ijodini romantika va
lirikaga bag’ishlagan shoirlar muhim o’rin tutadi. Ular xalqqa o’zlarining
sodda va samimiy tuyg’ulari bilan yaqin edilar. Aynan shu yaqinlik tufayli ular
butun dunyoda shuhrat qozondilar. Ular xayoliy olam girdobidan chiqib, xalqning
keng ommasi bilan yelkadosh bo’lib yashagan yangi shoirlar avlodi edi. Xayol va tuyg’uning nozik uyg’unligi
hamda real voqelik bilan birlashishi ular ijodining asosini tashkil
etadi.
Fransuz shoiri Giyom
Apolliner (1880—1918) ayniqsa go’zal
she’rlar yaratdi. «Mirabo ko’prigi» she’ri uning ijodi cho’qqisi hisoblanadi.
Mirabo ko’prigi ostidan oqadi Sena
Sevgini olib.
Faqat shu o’zgarmas —
Qayg’u ketidan shodlik kelgusi albat.
Kaftlarni jipslab, to’lqinlar uzra qotamiz
Qo’llarimiz ko’prigi ostidan
Oqib o’tajak
Chiroqlar aks etgan to’lqinlar befarq.
Oqar suvdek oqib ketyapti sevgi,

Ketyapti sevgi...
Yillar imillab o’tgani misol,
Musibatda umid yongani kabi.
Kunlar o’tar, haftalar o’tar...
Qaytmaydi sevgi.
Faqat shu o’zgarmas —
Mirabo ko’prigi ostidan oqadi Sena.

Tasviny san’at
XX asrdagi inqilobiy o’zgarishlar ijtimoiy hayotning barcha sohalarida aks etib,
madaniyat va san'atning deyarli hamma turlarida katta o’zgarishlarga olib keldi. Yangi davr san'atga yangicha
mazmun olib kirdi, yangicha mazmun esa yangicha ifoda shakllarini talab qildi.
XX asrning buyuk musavvirlari voqelikni aynan
ko’chirishga emas, uni o’z ijodiy tasavvurlari orqali yaratishga urindilar. Bu modernizm yo’nalishi rassom va haykaltaroshlari
ijodining bosh mazmunini tashkil qildi. Ular
o’zlarini turlicha — ekspressionistlar, abstraksionistlar, kubistlar,
syurrealistlar deb atadilar, lekin ularning dasturi bir: «Yo’qolsin
materiyaning tashqi ifodasi, yo’qolsin modda, yo’qolsin materiya!», maqsadlari
esa hayotning tashqi unsurlari ifodasidan qochib, uning mohiyatiga chuqur kirib
borishdan iborat edi.
Salvador Dalining iste’dodi va shuhrati surrializmning
keng tarqalishiga sabab bo’ldi.
Surrializm vakillari san'at manbai deb ost
ong sohasi (tuyg’ular, gallyutsinatsiyalar va tushlar)ni, san'at uslubi
deb esa ost ongdagi jarayonlarning erkin ifodasini e’lon qildilar. Shov-shuv
ketidan quvish, aks ettirilgan buyum va
holatlarning qo’rqituvchi notabiiyligi surrializmning asosiy
xususiyatlariga aylandi.
Kubistlarning ham o’z dahosi bor edi — Pablo Pikasso (1882—1973).
Kelib chiqishi jihatidan u kataloniyalik bo’lsa-da, deyarli butun umr
Fransiyada yashadi. Kubizm dunyoni real tasvirlashdan chekindi, o’zining asosiy
shakli sifatida hajmdor shakllarni tekislikda barpo etish, oddiy, muqim
diametrik shakllarni qurish va murakkab shakllarni oddiy qilib joylashtirishni
tanladi, buni ular dunyoning hajmdor
tasviri deb nomladilar. P. Pikasso klassik realizmdan, neoklassitsizm va
surrializm orqali, kubizmgacha bo’lgan murakkab yo’lni bosib o’tdi. Uning
asarlari betakror ifoda uslubi va tasviriy vositalarining chuqurligi bilan
ajralib turadi. 1937-yilda fashistlar tomonidan Ispaniyadagi Gernike shahrining
to’liq yakson qilinishidan larzaga tushgan Pikasso o’zining eng buyuk—
«Gernike» asarini yaratdi. Madriddagi Prado galereyasidan o’rin olgan bu asar
hozir ham millionlab san'at muxlislarini o’ziga jalb qilmoqda.
Ekspressionizm voqelikning yagona inikosi sifatida insonning
sub'ektiv ruhiy olamini tan oldi, uning ifodasini esa san'atning bosh vazifasi
deb hisobladi. Ularning asarlarida tashqi olam buzuq, tasqara va irratsional
aks ettirildi. Ekspressionistlar voqelikka qarama-qarshi bo’lgan sof abstrakt
asarlar yaratish yo’lini tanladilar. Bu yo’nalish o’zining ko’p sonliligi bilan
farq qilsa-da, biror-bir yorqin namoyandasi paydo boimadi. Germaniyada E.
Nolde, F. Mark, P. Klee, Avstriyada O. Kokoshka nom chiqardilar.
Abstraksionizm tasviriy san'atdagi
realizmdan, ya’ni real predmet va
holatlarni tasvirlashdan voz kechgan yo’nalish hisoblanadi. Uning asosiy uslubi
ijodning tartibsizligi va g’ayrishuuriyligini dog’lar va hajmlar harakatida
ifodalashdan iborat.
Bu yo’nalishlarning barchasi san'atda Birinchi
jahon urushigacha paydo bo’ldi va dastlabki yillarda tanqid qilinib, quvg’inga
duchor etildi. Ko’rgazmalar ta’qiqlandi, darg’azab olomon mualliflarni hushtak
chalib haydadi. Ular tushunarsiz edilar, biroq sekin-asta o’z tarafdorlari va
muxlislarini topdilar.
XX asrdagi real voqelik ifodasidan keng
umumlashtirishlar, abstrakt tafakkur da’vo qilishgacha bo’lgan o’zgarishlar
sharofati bilan modernizm ham oftob ostida o’ziga joy topdi. Masalaga chuqur
yondashiladigan bo’lsa, modernistik-abstrakt yo’nalish falsafa va san'atda uzoq
tarixga egaligi va buyuk yunon faylasufi
Platonga borib taqalishini ko’rish mumkin. Ko’rinishdan g’alatiligi va
tushu-nish mushkulligiga qaramay, modernistlarning asarlari jamiyat tomonidan
qabul qilindi va san'atdagi demokratik yo’nalishning uzviy qismiga aylandi.
Kino, radio, televideniye
Uch buyuk texnika kashfiyoti
— radio, kino va televidenie
san'atning yuzi va mohiyatini butunlay o’zgartirib yubordi. 1885-yili Gers
radio to’lqinlarini kashf qildi, 1901-yili esa
Markonining izlanishlari sharofati bilan radioeshittirishlar yuzaga keldi.
Birinchi harakatchan kino 1889-yili yaratilgan edi, 1900yilda u tijorat
jihatidan tadbiq qilindi. 1927-yili AQSh va Angliyada televizion apparatlar
yaratildi. 1939-yilda bu
mamlakatlarda uzatuvchi va qabul qiluvchi tarmoqlar ish boshladi.
Faqatgina Britaniya orollarida yigirma ming priyomnik ishlar edi.
Madaniyat ommaviylashdi. Radio vositasida
millionlab kishilar ro’y berayotgan hodisalardan va madaniyat yutuqlaridan
muntazam ravishda xabardor bo’lib turdilar. Filmlar ko’plab nusxalarda ommaga
taqdim etildi. Kino san'at, adabiyot va musiqada inqilob yasadi. Kino san'atining
buyuk namunalari yaratildi, Charli Chaplin ishtirokidagi filmlarni millionlab
tomoshabinlar ko’rdilar. Kinematograf ulkan daromad manbai, sanoat va
tijoratning bir qismiga aylandi.
Avval madaniyat va san'at elitar xususiyatga
ega edi, endi esa ular keng ommaning
mulkiga aylandi. Adabiyot va san'at namoyandalarining aksariyati xalq
orasidan chiqa boshladi, faqat keng xalq
ommasi ishtiroki bilangina tijorat jihatidan muvaffaqiyat qozonish
mumkin edi.
 Musiqada ulkan ommani shaydo qilgan yangi
oqim paydo bo’ldi. Afrika ohanglari va Yevropa musiqa madani-yatini o’zida
mujassam etgan Amerika jazi konsert zallari, radio va kinoni ishg’ol qildi.
Yangi Orlean diksilentlari, San-Lui jaz-bandlari va Menfisning big-bendlari
musiqa san'atida to’ntarish yasadi. Simfonik musiqa va operaga birinchi bo’lib
jaz usulini tadbiq etgan amerikalik bastakor Jorj Gershvin (1898—1937) eng
buyuk jaz bastakori hisoblanadi. «Porgi va
Bess», «Blyuz uslubidagi rapsodiya» operalari,
ko’plab myuzikl va qo’shiqlari Gershvinga dunyo miqyosida shuhrat
keltirdi.
Jaz uslubida eng iste’dodli bastakorlar,
mashshoqlar va ijrochilar ijod qilib, bu jazning keng tarqalishini ta’minladi. Jaz barcha mamlakatlarda yengil xalq musiqasining
rivojlanishiga turtki bo’ldi.
XX asr tom ma’nodagi
fan-texnika inqilobi asri bo’ldi. Bu inqilob kashfiyotlar germaniyalik buyuk
fizik Albert Eynshteyn (1879— 1955)o’zining nisbiylik nazariyasi to’g’risidagi ma’ruzasini o’qib eshittirgan 1919-yilning
28-mayida boshlandi deb komil ishonch bilan aytish mumkin. Eynshteyn
nazariyasi olam to’g’risidagi tasavvurlarni butkul o’zgartirib, aniq fanlar sohasida XX asrda qilingan barcha
kashfiyotlarning poydevori bo’ldi.
Eynshteyn ketidan fanda
yuzlab yosh iste’dodli fizik va matematiklar
paydo bo’ldi. Agar XIX asrda atom materiyaning eng mayda zarrasi
hisoblangan bo’lsa, XX asrda atomni tashkil qiluvchi pozitronlar,
elektronlar, neytronlar, elementar zarralar kashf etildi.
A. Eynshteyn asos solgan nazariy fizikaning bo’limi — kvant mexanikasi uzoq vaqt davomida fiziklarning
bay-nalmilal doirasi tomonidan tadqiq qilindi. Eynshteyn va uning xodimi M.
Plank (1858—1947) 20-yillarda Berlinda ish olib borishdi. M.Plank 1919-yil,
Eynshteyn esa 1921-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo’ldilar. Kopengagendagi nazariy fizika institutining direktori Nils
Bor (1885— 1962) 1922-yilda Nobel mukofotini qo’lga kiritdi.
Radioaktiv nurlanishni kashf qilgan er-xotin P. Kyuri va M. Skladovskaya-Kyuri Nobel mukofoti bilan 1903-yilda taqdirlandilar.
Nazariy fizikaga buyuk ingliz olimi E. Rezerford
(1870—1937) ulkan hissa qo’shdi.
U radioaktivlik nazariyasini yaratdi, neytronlarning mavjudligini
bashorat qildi va tarixda birinchi bo’lib suniy yadroviy reaksiyani amalga
oshirdi. Unga 1908-yilda Nobel mukofoti berildi. 1931-yili Angliya oldidagi
buyuk xizmatlari uchun Rezerford lord Nelson unvoni bilan taqdirlandi. Italiyalik olim E.Fermi (1901 — 1954)
neytronlar vositasida yuzaga kelgan
sun'iy radioaktivlikni kashf qildi, tarixda bi-rinchi yadro reaktorini
barpo etdi va unda birinchi bo’lib zanjirli yadro reaksiyasini (1942-yil
2-dekabrda) amalga oshirdi, bu atom bombasining yaratilishiga yo’l ochdi. Fermi
1938-yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlandi.
Nazariy fizika XX asrda aniq fanlarning
rivojlanishiga keng yo’l ochdi. Televidenie, rentgen nurlari, radiatsiya,
elektronika fizikadagi buyuk kashfiyotlar sharofati bilan dunyoga keldi.
1939-yilda ingliz fiziklari tomonidan radarning kashf etilishi ayniqsa
ulkan ahamiyatga ega bo’ldi. 1940-yili
insoniyat kibernetikaga yo’l ochdi, bu fan elektron hisoblash
mashinalari, axborot olish, unga ishlov berish va saqlash tizimlarining
yaratilishiga imkon yaratdiki, ularsiz
bugungi kunimizni tasavvur qilishimiz mushkul. Fan-texnika inqilobi
ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy tafakkurning aql bovar qilmaydigan sur’atlarda o’sishiga
olib keldi. Fan fundamental tadqiqotlarni amalga oshirish uchun ulkan moddiy mablag’larni sarflash, yirik
jahon ilmiy markazlarini barpo etishni talab qila boshladi.
XX asrning 20-yillaridayoq kuchli ilmiy laboratoriyalar barpo etila
boshlandi va ular fan-texnika inqilobining yetakchi markazlariga aylandi.
1874-yilda tashkil qilingan, biroq faqat 20-yillar boshidagina jahonning
fundamental tadqiqotlar markaziga aylangan Kembrij universiteti (Buyuk
Britaniya)dagi Kavendish laboratoriyasi shunday markazlardan biri hisoblanadi.
Bu yerda elektron, pozitron, neytron kashf qilindi. DNK modeli taklif etildi,
yadroning parchalanishi amalga oshirildi. Laboratoriyada davrning buyuk
olimlari — P. Lanjeven, J. Bernal, F. Aston ish olib bordilar. Uzoq vaqt
davomida unga E. Rezerford rahbarlik qildi. Ilmiy markazlar AQShda (Kaliforniya
universiteti Los-Alamos laboratoriyasiga aylantirilib, bu yerda birinchi atom
bombasi yaratildi), Fransiyada (bu yerda er-xotin Kyurilar ish olib bordilar),
Germaniyada (M. Plank boshchiligida) va Daniyada (unga Nils Bor rahbarlik
qildi) barpo etildi. Ularda fizika, matematika, biologiya, kimyo sohasidagi
dunyodagi eng buyuk aql sohiblari jamlandi. Ikkinchi jahon urushiga
tayyorgarlik ehtiyojlari ilmiy markazlarning ahamiyatini oshirdi. Ularga harbiy
buyurtmalar, mablag’lar oqib kela boshladi. Bu markazlarda eng zamonaviy
qurol-aslaha, o’q-dori, harbiy texnika, samolyot va tanklar uchun yonilg’i
yaratildi. Bu laboratoriyalar va olimlar ishining samaradorligi bo’lajak
urushning natijasiga ko’p jihatdan ta’sir qilishi hech kimga sir bo’lmay qoldi.
Fan-texnika inqilobi jamiyatda ham chuqur o’zgarishlarni
yuzaga keltirdi. Fanning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati yuksaldi. Fanga va
olimlarga munosabat o’zgardi. Olimlar, aktyorlar
va yozuvchilar singari, ijtimoiy-siyosiy hayotdagi taniqli shaxslarga
aylandilar. Fanni rivojlantirish vazirliklari, hukumatlararo institutlar
tashkil qilinib, olimlar hamma yerda faol shaxslarga aylanib bordilar.
Boshqa tomondan, butun dunyoda xalq ta’limi va
uning jamiyatdagi o’rnida o’zgarishlar ko’zga tashlandi. Deyarli barcha
yetakchi mamlakatlarda majburiy va bepul o’rta ta’lim to’g’risidagi qonunlar
qabul qilindi, universitetlarda iste’dodli yoshlar uchun maxsus stipendiyalar
joriy qilindi, yoshlar orasida ilmiy
izlanishlarning rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratildi. Xalqning
savodxonligi davlat taraqqiyoti belgisi, uning barqarorligi va qudrati ifodasi
sifatida baholana boshlandi.
XX asrning barcha buyuk olimlari buyuk demokratlar ham edilar. Ular urush,
diktatura, fashizmga qarshi turdi-lar, xalqlar ozodligi, tinchlik va ijtimoiy
taraqqiyot uchun faol kurash olib bordilar. Fashizmni ochiq qoraladilar va unga xizmat qilishni istamay, fashizmga qarshi
butunjahon harakatiga qo’shilish maqsadida demokratik mamlakatlarga muhojir bo’lib ketdilar. A. Eynshteyn 1933-yilda,
fashistlar hokimiyatni egallaganidan so’ng, AQShga keldi, Fermi
Italiyadan jo’nab ketdi, Nils Bor esa Daniyadan qochishga majbur bo’ldi.
Fan-texnika inqilobi demokratik va
intellektual inqilobga olib keldi. Ulkan xalq ommasi aqliy darajasining o’sishi,
oliy ma’lumotga ega bo’lishi natijasida
faol siyosiy hayotga qo’shildi. Jahonda insonning qadrini belgilovchi
yangi qadriyatlar — zakovat, iste’dod, o’qimishlilik, madaniyat paydo bo’ldi.
Yangi harakat va aloqa vositalari eskicha tafakkurni
siqib chiqardi. Ommaviy tafakkur va ommaviy madaniyat o’rta odamni
yuksak siyosatga jalb qildi va uni XX
asrdagi siyosiy konsepsiyalarning rivojlanishida muhim omilga
aylantirdi.
SSSRda madaniyat
 Rossiyadagj inqilob va fuqarolar urushi mamlakatning madaniy
rivojlanishiga og’ir talafot yetkazdi. Buyuk tarixiy yodgorlik va boyliklar nazoratsiz
qoldi. Mamlakatdagi tartibsizlik oqibatida jinoiy guruhlar faoliyati avj oldi,
ular muzeylar, saroylar, cherkovlar, monastirlar va kutubxonalarni ommaviy
ravishda talon-toroj qildilar. Petrograddagi Qishki saroy talandi, Moskva
Kremli talon-toroj va vayron qilindi, bu yerdan jahon ahamiyatiga molik madaniy
boyliklar g’oyib bo’ldi. Ko’plab saroylar va ulkan me’moriy yodgorliklar
ma’muriy binolar hamda ommaviy yig’ilish, s'ezd va majlislar o’tkaziladigan
joylarga aylantirildi. Rossiya ko’p yillar davomida tashqi olam bilan aloqani
yo’qotdi, jahon taraqqiyot jarayonidan uzilib qoldi.
Mamlakatda ochlik va vayronlik hukmronlik
qildi, inflyatsiya o’sib bordi, ko’plab madaniyat vakillari oziq-ovqat istagida
qop orqalab, qishloqma-qishloq daydishga majbur bo’ldilar. Muzeylar yopildi,
Rossiya faxri sanalgan rus teatrlari faoliyati to’xtadi.
Rus madaniyati turli oqimlarga bo’linib ketdi.
Ularning eng nufuzlilari simvolizm (V. Bryusov),
futurizm (V. Mayakovskiy, D. Burlyuk) va proletkult edi.
Simvolistlar «ideal go’zallik»ni kuylab, uning sirlari tagiga yetishga
chaqirdilar; futuristlar o’zlarini adabiyotdagi yagona izchil inqilobchilar deb
e’lon qilib, klassik merosdan voz kechishga chorladilar. Proletkult eski burjua
madaniyati o’rnini bosishi lozim bo’lgan o’ziga xos «proletar madaniyati»ni
yaratish g’oyasini ilgari surdi.
Inqilobdan hafsalasi pir bo’lgan va tirik
qolishning boshqa yo’lini topa olmagan ko’pgina madaniyat arboblari mamlakatni
tark etdilar. Ular orasida 1933 yilda Nobel mukofotiga sazovor bo’lgan I. Bunin (1870—1953),
K. Balmont (1867-1942), V. Nabokov (1899-1977), M. Svetaeva (1892—1941),
buyuk rus hofizi F. I. Shalyapin (1873—1938) bor edi. Inqilobdan
keyingi birinchi yillarda Rossiyani
jami 75 ming atoqli adabiyotchi, san'atkor, olim va mutafakkirlar tark etdi.
Biroq, Rossiya madaniyati
halok bo’lmadi. Rossiya kelajagi
noaniq va qayg’uli ko’ringan bu suronli, notinch davrda mamlakatda o’z xalqiga
ishonchni saqlagan madaniyat arboblari yashab qoldilar. Ular orasidan A.
Axmatova (1889-1966), N. Gumilev (1886—1921), S. Yesenin (1895—1925)-, A. Blok (1880—1921) va O.
Mandelshtam (1891—1938) kabi atoqli shoirlarni tilga olish mumkin.
1922
yilda A. Axmatova shunday deb yozadi:
Dushmanlarga o’z yerini
Tashlaganlar bilan emasman.
Qo’pol maqtovlari o’zlariga tan.
Qo’shiqlarimni
Men ularga bermasman.
Shu bilan birga fuqarolar umshining inqilobiy
ruhi xalq orasidan chiqqan, taqdiri inqilob romantikasi bilan uzviy bogiiq bo’lgan
madaniyat arboblarining yangi avlodini ham voyaga yetkazdi.
Ushbu avlodning atoqli vakillaridan biri shoir
E. Bagritskiy (1895—1934) o’zining «Opanas haqida o’ylar» dostonida
yozadi:
Yoshlik bizni kurashlarga
boshladi,
Yoshlik bizni Kronshtadtga
tashladi,
Duldul otlar bizni olib ketdilar,
         Keng maydonga bizni qo’yib otdilar.
Qon ichidan dast qo’zg’alib
turdik biz,
Bosh ko’tarib ko’r ko’zimiz
ochdik biz.
Biroq, ular inqilobni ideallashtirmadilar.
Ular fuqarolar urushining tirik guvohlari bo’lib, inqilobning salbiy
tomonlarini ham ko’rgan edilar. Inqilob kuychilari uning tanqidchilariga
aylandilar. Inqilob va fuqarolar urushini tanqidiy baholash, yangi hayotni barpo etish jarayoni I. E. Babel (1894-1941),
M. Bulgakov (1891-1940), I. Ilf (1897-1937), YcPetrov (1903-1942),
M. Zomenko (1895-1958), D.Bedniy (1883-1944) ijodida o’z aksini
topdi. Ular o’z asarlarida inqilobning qahramonona ruhini berish bilan bir
qatorda madaniy qadriyatlarni yakson qilgan, rus xalqining ma’naviy asoslarini
poymol etib, Rossiyaning ma’naviy hayotini tubdan o’zgartirgan sovet tuzumining
xatti-harakatlarini tanqidiy nuqtai nazardan talqin qildilar. Bu ijodkorlar
yangi hukmdorlarning faoliyatidagi buyruqbozlik va meshchanlik ko’rinishlarini
kuyinib qabul qildilar, ularning surbetligi, madaniyatsizligi, boshliqlar
oldida yaltoqiligini qattiq tanqid ostiga oldilar, yulg’ichlik psixologiyasi ko’rinishlari,
oddiy-odatiy ma’naviy asoslarning poymol qilinishini ayovsiz fosh etdilar.
Bunga javoban «proletariat diktaturasi»
partiyasi va davlati mamlakatda ma’naviy diktatura o’rnatish choralarini ko’rdi.
Madaniyat arboblarining bir qismi otib tashlandi (N. Gumilev); ommaviy
diskreditatsiya va ta’qiblarga duchor etilgan boshqa bir qismi o’z joniga qasd
qildi (V. Mayakovskiy va S. Yesenin); hayoti qamoqxona va katorgalarda
uzilganlar ham bo’ldi. Ularning barchasiga bir xil — «sotsialistik tuzumga
tuhmat» degan ayb qo’yildi.
Partiyaviy va mamlakat rahbariyati jamiyatning ma’-naviy hayoti ustidan
davlat monopoliyasini o’rnatdi, yalpi hamfikrlilikni qaror topdirdi. Proletar
yozuvchisi M. Gorkiy yangi «sovet» madaniyatini yaratish uchun qulay bo’lgan sotsialistik realizm formulasini o’ylab
topdi. Bu formulaning mohiyati
«dono» partiya rahbariyatini ko’klarga ko’tarish, mavjud tuzumni
ideallashtirish, kommunizm g’oyalariga sodiq bo’lgan yangi insonni
shakllantirish va unda kommunizmning g’alabasiga
bo’lgan cheksiz ishonchni qaror topdirishdan iborat edi. Bu formula «Kim
biz bilan bo’lmasa, u bizga qarshi!» va «Dushman taslim bo’lmasa, uni qirib tashlaydilar» qabilidagi yanada
realistik va amaliy shiorlar bilan to’ldirildi. Bu shiorlarning quruq
gap emasli-gini tasdiqlash maqsadida 1938-yilda atoqli shoir Osip Mandelshtam
otib tashlandi.
Adabiyot va san'at
kommunistik mafkura va davlat targ’ibotining
ajralmas qismiga aylandi. Ular «yangi inson»ni tarbiyalash, kommunistik axloq,
ma’naviyat me’yorlari, ideal va qadriyatlarni qaror topdirishda davlat va
partiyaning faol dastyorlariga aylandi.
Biroq, hatto partiya diktati va davlat
senzurasining qattiq nazorati ostida ham Rossiya adabiyotida durdona asarlar
yaratildi. A. Fadeev (1901-1956) 1927-yilda inqilob haqida haqiqatni so’zlovchi «Tor-mor» romanini e’lon qildi. 1928-yilda
M. Sholoxov (1905—1984)ning deyarli barcha jahon tillariga tarjima
qilingan «Tinch Don» romani chop etildi. Yozuvchi Don kazaklari misolida
insonlarning inqilobiy kurashlar davridagi fojiali taqdirini haqqoniy bo’yoqlarda aks ettirdi. 1932-yilda M. Sholoxov
kollektivlashtirish davridagi ziddiyatlar va shaxslarning fojialari haqida
hikoya qiluvchi «Ochilgan qo’riq» nomli yangi romanini e’lon qildi.
«Tinch Don» romani uchun M. Sholoxov 1965-yilda Nobel mukofotiga sazovor bo’ldi.
XIX asr buyuk rus adabiyoti bilan genetik aloqalarni saqlab qola bilgan rus
adabiyoti realistik yo’nalishining yorqin
vakillaridan biri A. Tolstoy (1882—1945) hisoblanadi. Uning
romanlari haqqoniyligi va fikrga boyligi bilan ajralib turadi, ularda partiya
targ’iboti va badiiy standart shtamplari
mavjud emas. Adibning «Sarsonlik-sargardonlik-da» (1922—1941)
trilogiyasi rus intelligensiyasining fojiali qismatiga chuqur hamdardlik
va xayrixohlik ruhi bilan sug’orilgan bo’lib, uning yuksak ma’naviy
tamoyillarini yorqin namoyon etdi. A. Tolstoy rus davlatining taqdiri haqida hikoya qiluvchi «Pyotr 1» (1929—1945)
nomli tarixiy roman hamda XX asr ikkinchi yarmidagi ilmiy yutuqlarni
oldindan ko’ra bilgan «Aelita» nomli fantastik romanni yaratdi.
V. Shishkov (1873—1945)
asarlari sovet adabiyotidagi yorqin hodisa hisoblanadi. Uning «Yemelyan
Pugachyov» tarixiy epopeyasi
rus tarixiy adabiyotiga qo’shilgan ulkan hissa
bo’ldi. «Sarkash daryo» (1933) romani esa jahon adabiyotining
durdonasiga aylandi.
Rus sovet adabiyoti taraqqiyoti negizini rus
klassik adabiyoti uchun an'anaviy hisoblangan gumanistik asoslar tashkil etib,
unga chinakam xalq adabiyoti bo’lish va jahon adabiyoti durdonalarini yaratish
imkonini berdi. Yozuvchilar aksar hollarda
Ezop tili bilan so’zlashga majbur bo’ldilar, ammo hattoki partiya
nazorati ham badiiy adabiyotning gumanistik
tamoyillari rivojlanishiga to’sqinlik qila olmadi, zero, bu kommunizm
mafkurasiga zid emas edi.
30-yillarda sovet davlati madaniy inqilobni
amalga oshirdi. Mamlakat industrializatsiyaning ilk yutuqlari va xalq moddiy
ahvolining birmuncha yaxshilanishi bilan bog’liq ulkan ma’naviy yuksalishni
boshdan kechirardi. Yuksalish teatr va
tasviriy san'atda, musiqiy ijodda aks etdi. San'atning yangi janrlari
paydo bo’ldi, ular orasida lirik qo’shiq janri ayniqsa mashhur bo’lib ketdi. M.
Isakovskiy, M. Svetlov, V. Lebedev-Kumach,
S. Mixalkov singari qo’shiqchi
shoirlar o’z xalqining ma’naviy o’sishida katta rol o’ynadilar.
Sovet kinematografiyasi jahon kino san'atida
yetakchi marralarni egalladi. «Chapayev»,
«Biz Kronshtadtdanmiz», «Potyomkin
bronenosetsi», «Ivan Grozniy», «Traktorchilar» filmlari o’zining
novatorlik ruhi bilan ajralib turadi.
Fashizmga qarshi urush yillarida yozuvchi va
shoirlar yangi avlodining iste’dodi yorqin namoyon bo’ldi. K. Simonov, V.
Surkov, B. Polevoy, V. Panova, A. Sofronov kabi ijodkorlar o’z asarlari bilan
xalqda g’alabaga ishonch tuyg’ularini uyg’otdilar.
Shoira M. Aliger 1941-yil
22-iyunda shunday deb yozdi:
Mamlakat urushdan ogoh topganda,
Suronli, taloto’p birinchi kunda,

Esimda, xayolan men yashar edim
G’alaba daragi kelgusi kunda.

Rus adabiyoti va san'ati totalitar tuzum
sharoitida yashab qolishnigina emas, rus madaniyati shuhratini dunyoga
taratishni ham uddaladi. Gumanistik asoslar va vatan parvarlik hissi unga sotsialistik realizm va partiya senzurasi tazyiqi
ostida tanazzulga yuz tutishdan qutulib qolish imkonini berdi.
Shu bilan birga totalitar tuzumning madaniy
siyosati milliy respublikalar madaniyatiga og’ir talafot yetkazdi. Bu ayniqsa o’rta
Osiyoda yaqqol namoyon bo’ldi. Xalqlarning yaqinlashuvi
va «sovet xalqi» nomli yagona etnik birlikni yaratish haqidagi
nazariyaga asosan milliy tillar cheklandi va
siqib chiqarildi, sotsialistik realizmning soxta ko’rinishi bo’lgan
yalpi dogmatik madaniyat qaror topdirildi.
o’rta Osiyo respublikalarida 10 yil davomida
ikki marta alifbo o’zgardi (1927-yilda arabcha yozuv lotin yozuvi bilan almashtirildi, 1938-yilda lotin yozuvi o’rnini
kirillcha yozuv egalladi). Bu yerda puxta ishlab chiqilgan ruslashtirish
siyosati amalga oshirildi, baynalmilalchilik shiori ostida milliy tillar yo’q
qilinib borildi, islom quvg’inga duchor etildi, milliy madaniyatlaming
rivojlanishiga to’g’anoq qo’yildi.
1923-yilda «burjua millatchiligi», «panturkizm», «panislomizm» kabi
tushunchalar paydo bo’lib, ular milliy g’oyani ilgari suruvchi yoki qachondir
bolsheviklarning dasturida yozilgan millatlarning o’z taqdirini o’zi hal
qilish huquqini tadbiq etishga chaqiruvchi
asarlarga qarshi siyosiy ayblov sifatida qo’llandi. Bu Osiyodagi boshqa xalqlar
bilan madaniy aloqalarning va avlodlar o’rtasidagi bog’liqlikning yo’qolishiga,
jadidchilikning siyosiy jihatdan va jismonan yo’q qilinishiga olib keldi. Jadidchilik
O’zbekistondagi deyarli barcha ziyolilarni qamrab olgan, milliy til,
madaniyat va an'analarni rivojlantirish uchun kurashgan milliy oqim edi. 1938-yilda buyuk yozuvchilar Fitrat, Cho’lpon
va Abdulla Qodiriy otib tashlandi. 1940-yilda Stalin lagerlaridan
birida shoir Usmon Nosir halok bo’ldi.
o’sha davrda milliy respublikalarning madaniy
qurilishida qo’lga kiritilgan yutuqlarni
ham inkor etish noto’g’ri bo’lardi. Sovet hukumatining dastlabki 25 yili
ichida bu yerda savodsizlik tugatildi, xalq orasidan chiqqan yozuvchi va shoirlarning yangi avlodi voyaga yetdi. Bu
yerda 20-yillardayoq ochilgan teatrlar, universitetlar, kinostudiyalar
va ma’rifat muassasalari katta ahamiyatga ega bo’ldi. 30-yillarda milliy respublikalarda chinakam madaniy
inqilob ro’y berdi va u bu respublikalarga ilg’or davlatlar darajasiga
ko’tarilish imkonini berdi.
Biroq, buning evaziga juda katta qurbonlar berildi.
Har bir xalq faqat to’q yashashnigina emas, abadiy yashashni ham xohlaydi, hech
kim tarixdan izsiz ketishni istamaydi.

file_name: 10-sinf jahon tarixi.rtf

alt: Yevropani «Yevropa Qo’shma Shtatlari» shiori ostida bir lashtirish, dunyo iqtisodiy hayotining integratsiyasi taraqqiyot, xalqaro iqtisodiy va madaniy aloqalami kuchaytirish va chuqurlashtirishning obyektiv jarayoniga aylandi

alt: G’arb davlatlariga tegishli edi

alt: Kaledin, Krasnov), Kuban (Denikin),

alt: Germaniya armiyasini saqlab qolish uchun bu ishni hal qilishga hozir bo’lgan fuqaro shaxslar, diplo mat va amaldorlar zimmasiga tushishi uchun tezda sulh tuzilishini talab qilmoqda…

alt: Shartnomalarning talonchila r c h a shaitla ri mehnatkas h lar ning yelkasiga og’ir yuk bo’lib tushdi

alt: Irlandiyadagi voqealar Lloyd-Jorjning hokimiyat tepasi da qolish umidlarini tamomila puchga chiqardi

alt: Ishsizlik 10—11 foiz darajada bo’ldi

alt: Shinn feyn» ingliz parlamenti ning irlandiyaliklarga ajratilgan barcha o’rinlarini olib qo’ydi

alt: Ular 1920-yilning 12-martidan 13-martiga o’tar kechasi reaksion qo’shinlar ning qoldiqlariga tayanib, davlat to’ntarishi qilishga urinib ko’rdilar

alt: Uning takliflari 1924-yil 16-iyulda

alt: G indenburg Paul (1874-1934) - 1925-yildan

alt: AQSh politsiyasi 70 shaharda taraqqiyparvar tash kilotlarning a’zolariga qarshi tadbir uyushtirdilar

alt: Guver Gubert Klark (1874—1964) —

alt: AQShning hukmron doiralari Lotin

alt: Belorussiya, Gruziya, Armaniston,

title: 3