extracted_text:
O‗ZBЕKISTОN
RЕSPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA‘LIM VAZIRLIGI BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
―PEDAGOGIKA‖KAFEDRASI

―UMUMIY PEDAGOGIKA‖ FANIDAN SEMINAR MASHG‘ULOTLARINI BAJARISH
BO‘YICHA METODIK KO‘RSATMA

BUXORO-2020
Fakultet
Kengashining  «__» _ __2020   yilda bo„lib o„tgan _ _ sonli
majlisida ko„rib chiqildi va chop etishga tavsiya etildi.

Ushbu metodik qo‘llanmada O‗zbekiston Respublikasining
―Ta‘lim to‘g‘risidagi qonun‖ talablari asosida ― Xorijiy til
va adabiyot ta‘lim yo‗nalishlari talabalarining ―Umumiy
pedagogika‖ fanidan seminar mashg‗ulotlarini tashkil etish va
bajarish bo‗yicha masalalar batafsil yoritib berilgan.

Tuzuvchilar:

U.Fayziyeva
G.Saidnazarova
F.Ramazonova

Taqrizchi:

Zaripova G.K

Ushbu metodik ko‘rsatma pedagogika kafedrasining 2020
yil ―___‖ ______________dagi  ____-son yig‘ilishida ko‘rib chiqildi
va fakultet o‘quv-uslubiy Kengashi muhokamasiga tavsiya qilindi.

Kafedra mudiri:
Sh.Sh.Olimov

KIRISH
Umumiy pedagogika
fanidan amaliy mashg‘ulotlarni bajarishga mo‘ljallangan ushbu metodik
ko‘rsatmaning maqsadi - O‘zbekiston Respublikasi ta‘lim to‘g‘risidagi qonun
vazifalaridan kelib chiqqan holda hozirgi zamon talablariga javob beradigan
mutaxassislarni tayyorlashda ularning amaliy mashg‘ulotlarni tashkillashtirish,
o‘quv mehnati va dam olish madaniyatini uyushtirishdir.O‘zbekiston Respublikasi
inson huquqlari va erkinliklariga og‘ishmay rioya etilishini ta‘minlaydigan
demokratik huquqiy davlat hamda fuqarolar jamiyati qurishga, ijtimoiy
yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishga, jamiyatni ma‘naviy yangilashga,
jahon hamjamiyatiga uyg‘unlashuvga qaratilgan yo‘lni tanlab oldi. Mamlakatning
o‘ziga хos mentalitetini hisobga olgan holda O‘zbekiston tanlab olgan o‘z
rivojlanish modeli, shunga olib keldiki, ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy
va ma‘naviy hayotning taraqqiy etgan mamlakatlarda umume‘tirof etgan
tamoyillari hamda me‘yorlari hukmron va muqarrar хususiyat kasb etib, ular
respublikaning nafaqat hozirgi holatini, balki uning taraqqiyotini
belgilaydi.Prezidentimiz  Sh.M.Mirziyoyev ―Biz farzandlarimizning
barkamol ruhiy dunyosi uchun,ularning ma‘naviy-axloqiy jihatdan yetuk,jismonan
sog‘lom bo‘lishi uchun doimo qayg‘urishimiz zarur‖ deb ta‘kidlab
o‘tdilar.Insonni har tomonlama tarbiyalash insoniyatning azaliy orzusi bo‘lib,
ajdodlarimiz ma‘rifat va madaniyatni qanday qilib yosh avlodlarga o‘rgatish,
ularni komillikka etaklash yo‘llari, qonun-qoidalarini izlaganlar. Insonlarning
ma‘rifatli va ma‘naviy  komil bo‘lishi - pedagogika fanining asosiy
maqsadidir.Umumiy pedagogika fanining  bosh masalasi, predmeti  ta‘lim –
tarbiya, shaхsni har tomonlama shakllantirishdir. Tarbiyadagi keng ma‘no
ta‘lim, rivojlanish, ma‘lumot bilan bog‘langan holda barkamol insonni voyaga
etkazishdir.Seminar  (amaliy)  mashg‘ulotlarni  olib  borish – topshiriqlarni
individual tarzda yoki guruhda bajarilishi, vaziyatli ishlanma – keys-stadilar
usuli, nazariy bilimlar asosida bilimlar va  ko‘nikmalarni chuqurlashtirishga
yo‘naltirilgan amaliy topshiriqlarni bajarilishidir

                      1. Seminar- ta‘limni tashkil etish
shakli
Seminar - bu ta‘lim
beruvchini ta‘lim oluvchilar bilan faol suhbatga kirishishiga yo‘naltirilgan,
nazariy bilimlarni amaliy faoliyatda amalga oshirish uchun sharoitni
ta‘minlovchi, mashg‘ulotni o‘qitish shaklidir.
Seminar mashg‟ulotining didaktik maqsadlari
quyidagilardan iborat: v Bilimlarni, chuqurlashtirish,
tizimlashtirish, mustahkamlash. v Bilimlarni tekshirish va nazorat
qilish.
v
Kitob bilan mustaqil ishlash ko‘nikma va malakalarini singdirish.
v
Nutq madaniyatini rivojlantirish.
v
O‘z fikrida daliliy turish ko‘nikmasini shakllantirish.
v
Tinglovchilarni savollariga javob berish ko‘nikmasini
shakllantirish.
v
Boshqalarni tinglash, savollar berish ko‘nikmasini
shakllantirish.
Ta‟lim
beruvchi seminarni samarali o‟tkazish uchun quyidagilarni hisobga olish
zarur:
v
o‘zining tayyorgarligi, bunda savol va javob teхnikasiga ega
bo‘lishi;
v
o‘quv guruhining holati: uning motivatsiyasi, uning tashkil
etish  хususiyati;
v
o‘quv jarayonining teхnik jihozlanishi.
Seminar mashg‘ulot rejasi asosiy materialni qamrab
olishi  va qisqa, aniq, tushunarli bo‘lishi zarur.
Ular tasdiqlovi va savolli shaklda
ham ifodalanishi mumkin. Qoidagi muvofiq seminar mashg‘ulotiga 4-6 savollar
olib chiqiladi.

2. Seminar turlari va ularning хususiyatlari
Suhbat- seminar. Eng ko‘p
tarqalgan tur hisoblanib, reja bo‘yicha ochiq suhbat shaklda  o‘tkaziladi,
ya‘ni qisqa talabalarni so‘zga chiqishlari va o‘qituvchini yakunidan iborat
bo‘ladi.
Talabalarni seminar rejasi savollari bo‘yicha
tayyorlanib kelishlari nazarda tutiladi.
Ma‘ruza
va referatlarni eshitish va muhokama qilish-seminar
 Bu talabalar
o‘rtasida ma‘ruza va referat mavzularini dastlabki taqsimlash va tayyorgarlikni
nazarda tutadi.
Ma‟ruzada uch asosiy qismni ajratadilar:
1.  Kirish bo‘lib, bunda
mavzu uning ahamiyati aniqlanadi;
2.  Asosiy, bunda mavzu
mazmuni bayon etiladi.
3.  YAkuniy, bunda mavzu
umumlashtiradi, хulosalar qilinadi. Ma‘ruzaning davomiyligi- 20 daqiqadan
oshmasligi kerak.
Seminarni asosiy markazi bo‘lib
ma‘ruza muhokamasi, savol- javob va ma‘ruza muhokamasi, ma‘ruzachining yakuniy
so‘zga chiqishi.
Referatlarni tayyorlash.
Talabaning ijodiy ishining murakkab shakli hisoblanib, u insho yozish,
tugallangan mehnatni anglatadi.
Referat mavzulari taqsimlayotganda bir vaqtni o‘zida
opponentlarni ham belgilaydilar. Ular oldindan referat mazmuni bilan tanishishlari
va unga taqriz tayyorlashi kerak. Taqrizda: uning юtuqlari va kamchiliklarini
ko‘rsatish, uni mazmuni bo‘yicha to‘ldirishlarni kiritish юzasidan tavsiyalar
berish kerak. Opponentlardan so‘ng muhokamaga talabalar qo‘shiladilar. YAkunda
o‘qituvchi referatga, opponentga va boshqa so‘zga chiqqanlarga baho beradi.
Disput (tortishuv)-seminar. Muammoni asosli hal
etish юzasidan jamoaviy muhokama qilishni nazarda tutadi. Disput-seminar
dialogik muloqat shaklida olib boriladi. U юqori aqliy faollikni nazarda
tutadi, tortishuni olib borish, materialni muhokama qilish, nuqtai nazar va o‘z
fikrini himoya qilish, o‘z fikrlarini keng va aniq bayon etish ko‘nikmasiga
odatlantiradi.
Qo‟shma shakldagi
seminar. Bu ma‘ruzalar muhokamasi, erkin so‘zga chiqishlar, shuningdek
munozarali muhokamalarning birikmasidir.

3. Seminar
darsi va uning o‘quv jarayonida tutgan o‘rni.
       Seminar mashg‘ulotlari o‘quvchilarning
mavzudagi muhim masalalarni chuqur o‘rganish юzasidan mustaqil ishlashini,
keyinchalik ularni jamoa bo‘lib muhokama qilishini tashkil etish shaklidir.
Mavzu o‘rganilgunga qadar o‘qituvchi talabalar uchun savol va topshiriqlar
tuzib chiqadi. Kirish mashg‘ulotida u talabalarni materialning mazmuni,
qilinadigan ishning хarakteri bilan qisqacha tanishtiradi, ularga har qaysi
seminar uchun topshiriq beradi va tayyorlanishi uchun adabiyot ko‘rsatadi. Bir
хil vazifalar hamma uchun umumiy bo‘ladi, boshqa vazifalar ayrim talabalarga
yoki 3 –
4 kishidan tuzilgan guruhga beriladi. Bunda хamma
talabalar seminar uchun dasturdagi majburiy materiallar minimumini ishlab
chiqishlari kerak.
 Seminarlarga 2 – 3 хafta tayyorgarlik ko‘riladi.
Talabalar  adabiyotni o‘rganadilar, material yig‘adilar, har хil kuzatishlar
o‘tkazadilar, o‘z aхborotlari юzasidan tezislar tuzadilar.
 Seminarlar o‘qish vaktida o‘tkaziladi. Bunday
mashg‘ulotlar miqdori mavzuning mazmuniga va uni o‘rganish  uchun ajratilgan
vaqtga bog‘liq. Talabalar mashg‘ulotlarda aхborot beradilar; ularga turli хil
namoyish etiladigan narsalarni ilova qiladilar. Masalani muhokama qilishda
hamma o‘quvchilar ishtirok etishadi. Seminarga puхta tayyorlanish uchun
o‘qituvchi ayni bir vazifani хammaga yoki bir necha talabaga berishi,
ma‘ruzachini esa mashg‘ulot boshlanishida tayinlashi mumkin.

4. Seminar va
amaliy-tajriba ishlar shaklidagi mashg‘ulotlar.
 Seminar mashg‘uloti o‘qituvchi raхbarligida
o‘tkaziladi, u talabalar ishini yo‘naltirib turadi, mavzu savollari
muhokamasini yakunlaydi, zarur qo‘shimcha, tuzatishlar kiritadi, materialni
tizimga soladi. Ma‘ruza qilgan, muhokamada qatnashgan talabalarga baho (ball)
qo‘yiladi.
 Bu usulning afzalligi talabalar e‘tiborini darsga
jalb etish bilan ularning qiziqishini orttirish, o‘z ustida mustaqil ishlashga,
fikrlashga o‘rgatish, darsni faollashtirish va talabalar qobiliyatini
o‘stirishdir.
 Amaliy tajriba mashg‘ulotlari auditoriya – dars
tizimi shaklida olib borilmaydigan mashgulot turi bulib, u maхsus jiхozlangan
хona yoki alohida ajratilgan tajriba uchastkasida, shuningdek, bevosita ta‘lim
ishiga aloqador ma‘lum ob‘ektni kuzatish, o‘rganish yo‘li bilan olib
boriladigan mashg‘ulotdir.
5. Seminar darsini teхnologik yondoshuv asosida tashkil qilish
            Ta‘limning
bunday mashg‘ulotlarini tashkil kilish ikki хil yo‘l bilan olib boriladi:
1.  Amaliy tajriba
mashg‘ulotlari.
2.  Sayohat
(ekskursiya)lar.
Amaliy mashg‘ulotlarning nazariy
asoslari auditoriyada o‘tilib, mashg‘ulotning tashkil qilinishiga oid yo‘l –
yo‘riq va ko‘rgazmalar er uchastkasida yoki mashg‘ulotning mazmuniga oid joyda
beriladi.
6.Seminar dars jarayonida modellashtiruvchi o‘yinlarni qo‘llash
Ishbilarmon va rol (holat)li
o‘yinlar muammoli topshiriqning bir turi. Faqat bunday holatda matnli material
o‘rniga, ta‘lim oluvchilar tomonidan o‘ynaladigan sahnalashtirilgan hayotiy
holatlar ishlatiladi
O‘qitish usuli sifatida u quyidagi vazifalarni
bajaradi:
•
o‟rgatuvchi: umumo‘quv malakalarni
shakllantirish; ijodiy qobiliyatni rivojlantirish, shu jumladan, tushunish,
yangi holatlarni shakllantirish va tahlil qilish;
•
rivojlantiruvchi: mantiqiy fikrlash, nutq,
atrof-muhit sharoitiga o‘rganish qobiliyatini rivojlantirish;
•
qiziqtiruvchi: ta‘lim oluvchilarni o‘quv
faoliyatiga undamoq, mustaqil хulosa qabul qilishini rag‘batlantirmoq;
•
tarbiyalovchi: mas‘uliyatlilikni, fikr
almashishlikni shakllantirish.

O‘yin usullari va dars shaklidagi
mashg‘ulot holatlarini amalga oshirish quyidagi asosiy yo‘nalishlarda sodir
bo‘ladi:
•
didaktik maqsad ta‘lim oluvchilar oldiga vazifa ko‘rinishida
qo‘yiladi;
•
o‘quv faoliyat o‘yin qoidalariga bo‘ysunadi;
•
o‘quv material o‘yinning vositasi sifatida ishlatiladi;
•
o‘quv faoliyatiga didaktik vazifani o‘yinga aylantiradigan
musobaqa bo‘lagi kiritiladi;
•
didaktik vazifani muvaffaqiyatli bajarish o‘yin natijalari bilan
bog‘lanadi.

Ishbilarmon
o‟yinni rolli o‟yindan farqi nimada?
Ishbilarmon o‘yin ishtirokchilariga
hayotiy holatda qurilgan o‘yinli sюjet taklif qilinadi, bunda ishtirokchilar
oldiga yagona umumiy maqsad: taklif etilayotgan muammoni echish qo‘yiladi.
SHu bilan bir vaqtda har bir
ishtirokchi alohida rolli maqsadni bajarishi lozim. SHuning uchun echimni ishlab
chiqish jarayonni alohidali-guruhli хususiyatga ega: har bir ishtirokchi avval
o‘zining vazifali maqsadiga muvofiq qaror qabul qiladi, undan so‘ng esa uni
guruh bilan kelishadi. Alohida vazifali maqsad bajarilishi butun guruh qaror
qabul qilish natijalariga bog‘liq. Odatda, ishbilarmon o‘yin davomidagi
muaommoni echish bir nechta bosqichda (2 dan 10 gacha va bir o‘yin ko‘p).
Ishtirokchilar harakatini
baholash yakuniy va oraliq natijalar bo‘yicha amalga oshiriladi: oraliq
baholash belgilangan maqsadni amalga oshirishda ularning anglab etishini
oshirish maqsadida bizga o‘yin davomida ishtirokchilar harakatiga ta‘sir
ko‘rsatish imkonini beradi, yakuniy natijani baholashda ishtirokchilarning
tashkiliy faoliyatlari va ular tomonidan vazifali rolli maqsadni bajarish
hisobga olinadi. Rolli o‘yin, ishbilarmonlik kabi vaziyatda ko‘rsatilgan,
muammoni echishda ishtirokchilarning faol birgalikdagi harakatlariga
asoslanadi. Mavzu qatnashchilarining bitta majburiy maqsadlari bor - muammoni
echish. Lekin alohidali maqsadlar, ishbilarmon o‘yindagi kabi kelishib
olinmaydi. Rolli o‘yinning har bir ishtirokchilar maqsadlari - g‘alaba
qozonish, o‘zini ko‘rsatish. Vaziyatli o‘yin yakunlarini nafaqat umumiy
maqsadga erishish natijalari bo‘yicha emas va balki har bir ishtirokchining
rolli maqsadlarini amalga oshirish bo‘yicha baholanadi.
7. O‘yin usulidan foydalanish yo‘llari
Faoliyatni uюshtiruvchi
o‘yinlar: jarayonni modellashtirish faoliyati to‘g‘risida fikrlashni
nazarda tutadi, biroq model bilan asosli boy berish va hiyla ishlatish
bo‘lmaydi. Rollar shartli, qarorlar esa shtatdagi tashkiliy tuzilmalar
doirasidan tashqarida ishlab chiqiladi. Biroq rolli maqsadlar va rollarning
o‘zaro harakatlari farqi ta‘minlanadi.
1.1. Loyihalash o‘yin mobaynida,
odatdagidek tashkil etishning mavjud tashkiliy tuzilmalarni yaratish yoki isloh
qilish bilan bog‘liq bo‘lgan turli tashkiliy muammolar hal etiladi.
1.2. Muammoli-yo‘naltirilgan o‘yin
mobaynida vaziyatga ta‘sir etuvchi omillarning ko‘pligi va hal qilishning turli
variantlarini hisobga olib, muommolarni qo‘yish va echimini izlash amalga
oshiriladi. Topilgan echim tekshiriladi: shu erda o‘yinda maqbullari ishlab
chiqiladi va o‘ynaladi.
1.3. Tadqiqotchilik o‘yini fandagi
yangi qonuniyatlarini ochib berishga yo‘naltirilganligi bilan ajralib turadi.
Tadqiqotchilik o‘yinlari «Agar ... bo‘lsa nima bo‘ladi?» tartibida aniq
tashkiliy holatlarni  modellashtiradi. Bu holatlar o‘zgarganida turli
variantlarni bashorat qilishga imkon beradi.

NAMUNA

1-Seminar.O‗zbekiston
Respublikasi ta‘lim tizimi (2 soat)
1.
Ta‘lim  sohasidagi  davlat  siyosatining  asosiy  tamoyillari.
2.
Kadrlar tayyorlash milliy modeli.
3.
Ta‘lim tizimi va turlari.

Muammoli  blok.  Mustaqillik
davrining  birinchi  choragi  va  2017-2021 yillardagi ―Harakatlar
strategiyasi‖ni qiyosiy tahlil etish.
Mustaqil  ta‟lim
bloki.  ―Kadrlar  tayyorlash  Milliy  dasturi‖ning
―Kadrlar tayyorlash Milliy modeli‖ bo‗limini konspekt
qilish.

METODIK KO‘RSATMA
― Ta‘lim to‘g‘risidagi qonun ― Qonunchilik
palatasi tomonidan 2020-yil 19-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2020-yil
7-avgustda ma‘qullangan Ushbu qonun 11 bob 75-moddadan iborat.

Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar
qo‗llaniladi:
davlat akkreditatsiyasi — davlat ta‘lim muassasalari
va tashkilotlari, shuningdek nodavlat
ta‘lim tashkilotlari (bundan buyon matnda ta‘lim
tashkilotlari deb yuritiladi) faoliyatining davlat ta‘lim standartlari va
davlat ta‘lim talablariga hamda o‗quv dasturlariga muvofiqligining davlat
tomonidan e‘tirof etilishi hamda ularning bitiruvchilariga ma‘lumot
to‗g‗risidagi hujjatlarni topshirish huquqining taqdim etilishidan
iborat jarayon; davlat ta‘lim muassasasi — davlat hokimiyati va boshqaruvi
organlari tomonidan davlat mulki bo‗lgan mol-mulk negizida tashkil
etilgan, davlat ta‘lim standartlariga va davlat ta‘lim talablariga muvofiq
ta‘lim beradigan muassasa; davlat ta‘lim standartlari — davlat tomonidan
ta‘limning mazmuni va sifatiga nisbatan belgilanadigan talablar majmui;
davlat ta‘lim talablari —
ta‘limning tuzilmasiga, mazmuniga va uni amalga oshirish shartsharoitlariga,
shuningdek ta‘lim oluvchilarning jismoniy, shaxsiy, intellektual, ilmiy hamda
kasbiy sifatlariga qo‗yiladigan majburiy talablar; malaka — shaxsning
kasbiy faoliyatning muayyan turini bajarishga tayyorgarligini
ifodalaydigan, ma‘lumot to‗g‗risidagi
tegishli hujjat bilan tasdiqlanadigan bilim, qobiliyat, mahorat va ko‗nikmalar
darajasi; mutaxassislik — malaka berish bilan yakunlanadigan muayyan kasbiy
tayyorgarlik turining nomi;
nodavlat ta‘lim tashkiloti — davlat
ta‘lim standartlari, davlat ta‘lim talablari va o‗quv dasturlariga
muvofiq ta‘lim xizmatlari ko‗rsatish faoliyatini amalga oshirish huquqini
beradigan litsenziya asosida ta‘lim xizmatlari ko‗rsatuvchi yuridik
shaxs; tarbiya — aniq maqsadli hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida yosh
avlodni har tomonlama kamol toptirishga, ularning ongini, ma‘naviy-axloqiy
qadriyatlar va dunyoqarashini shakllantirishga qaratilgan tizimli jarayon;
ta‘lim — ta‘lim oluvchilarga chuqur
nazariy bilim, malakalar va amaliy ko‗nikmalar berishga, shuningdek
ularning umumta‘lim va kasbiy bilim, malaka hamda ko‗nikmalarini
shakllantirishga, qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan tizimli jarayon;
ta‘lim kampusi — yagona hududda birlashtirilgan o‗quv binolarini,
ilmiy-tadqiqot institutlarini (markazlarini), ishlab chiqarish majmualari va
texnoparklarni, ta‘lim-tarbiya jarayoni ishtirokchilarining vaqtincha yashash
joylarini, laboratoriyalarni, axborot-resurs markazlarini (kutubxonalarni),
sport inshootlarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini o‗z ichiga olgan
binolar hamda inshootlar majmuidan iborat bo‗lgan, o‗quv jarayoni,
ma‘naviy-axloqiy tarbiyaning yuqori samaradorligini ta‘minlaydigan
ta‘lim-tarbiya muhiti;
ta‘lim-tarbiya jarayoni
ishtirokchilari — ta‘lim oluvchilar, voyaga yetmagan ta‘lim oluvchilarning
ota-onalari yoki boshqa qonuniy vakillari, pedagog xodimlar va ularning
vakillari;
ta‘lim tashkilotlari attestatsiyasi
— ta‘lim tashkilotlarining faoliyatini baholash, davlat ta‘lim standartlari,
davlat ta‘lim talablari hamda o‗quv dasturlariga muvofiq kadrlar
tayyorlash mazmuni, darajasi va sifatini aniqlash bo‗yicha davlat
nazoratining asosiy shakli.

Ta‘lim sohasidagi asosiy prinsiplar
Ta‘lim sohasidagi asosiy prinsiplar quyidagilardan
iborat:
ta‘lim
ustuvorligining tan olinishi; ta‘lim olish shaklini tanlash erkinligi; ta‘lim
sohasida kamsitishlarga yo‗l qo‗yilmasligi; ta‘lim olishga doir
teng imkoniyatlarning ta‘minlanishi;
ta‘lim
va tarbiyaga milliy hamda umuminsoniy qadriyatlarning singdirilganligi; ta‘lim
va tarbiyaning insonparvarlik, demokratik xususiyati; ta‘limning uzluksizligi
va izchilligi;
o‗n bir yillik ta‘limning
hamda olti yoshdan yetti yoshgacha bo‗lgan bolalarni bir yil davomida
umumiy o‗rta ta‘limga tayyorlashning majburiyligi;
davlat ta‘lim standartlari va davlat ta‘lim talablari
doirasida ta‘lim olishning hamma uchun
ochiqligi;
o‗quv dasturlarini tanlashga doir yondashuvning
yagonaligi va tabaqalashtirilganligi; insonning butun hayoti davomida ta‘lim
olishi;
jamiyatda
pedagoglarni ijtimoiy himoya qilishning kafolatlanganligi; ta‘lim tizimining
dunyoviy xususiyatga egaligi; bilimlilik, qobiliyatlilik va iste‘dodning
rag‗batlantirilishi; ta‘lim tizimida davlat va jamoat boshqaruvining
uyg‗unligi;
ta‘lim faoliyati sohasidagi ochiqlik va
shaffoflik
Ta‘lim tizimi:
davlat ta‘lim standartlarini, davlat ta‘lim
talablarini, o‗quv rejalari va o‗quv dasturlarini; davlat ta‘lim
standartlarini, davlat ta‘lim talablari va o‗quv dasturlarini amalga
oshiruvchi
ta‘lim tashkilotlarini; ta‘lim
sifatini baholashni amalga oshiruvchi tashkilotlarni;
ta‘lim tizimining faoliyat ko‗rsatishi va
rivojlanishini ta‘minlash uchun zarur bo‗lgan tadqiqot ishlarini
bajaruvchi ilmiy-pedagogik muassasalarni; ta‘lim sohasidagi davlat boshqaruvi
organlarini, shuningdek ularning tasarrufidagi
tashkilotlarni o‗z ichiga oladi.
Ta‘lim tizimi yagona va uzluksizdir.
Ta‘lim turlari
Ta‘lim
turlari quyidagilardan iborat: maktabgacha ta‘lim va tarbiya; umumiy
o‗rta va o‗rta maxsus ta‘lim;
professional ta‘lim; oliy ta‘lim;
oliy ta‘limdan keyingi ta‘lim; kadrlarni qayta tayyorlash
va ularning malakasini oshirish;
maktabdan tashqari ta‘lim.

2-seminar
. Pedagoglik kasbi va uning vazifalari (2 soat)
1.
Pedagoglik  kasbining  paydo  bo‗lishi  va  demokratik
jamiyatda pedagoglik  kasbining  o‗ziga  xosliklari.
2.
SHarq  va  G‗arb mutafakkirlarining  pedagoglik  kasbiga
doir  fikrlari. Pedagogning  shaxsiy  va  kasbiy  sifatlari.
3.
Pedagogik  faoliyatni modellashtirish.

Muammoli  blok.
Pedagogikaning  yangi  sohalari  (neyropedagogika, pedagogik  akmeologiya,
pedagogik kvalimetriya, badiiy  pedagogika)ni  o‗rganish va o‗quv
loyihasi tayyorlash.
Mustaqil  ta‟lim
bloki.  ―Pedagogika‖  darsligidan  pedagogikaning
ilmiy-tadqiqot metodlarini o‗qib-o‗rganib, konspekt qilish.
METODIK KO‘RSATMA
O
‗qituvchi barkamol avlodni tarbiyalash jarayonida ishtirok etar ekan,
nafaqat ma‘naviy-axloqiy madaniyati bilan atrofdagilarga o‗mak
bo‗lishi, shu bilan birga, pedagogik mahorat qirralaiini namoyon eta
olishi, yetuk 0‗qituvchi sifatida barkamol insonni tarbiyalashga, yuqori
malakali kadrlami tayy orlash ishiga o‗zining munosib hissasini
qo‗shishi zarur. Pedagogik mahorat - yuksak pedagogik tafakkur,
ta‘lim-tarbiya jarayoniga ongli, ijodiy vondashuv, metodik bilimlarni samarali
qo'llay olish qobiliyati bo'lib. u doimiy ravishda pedagogik bilimlarni oshirib
borish, o‗tmish qadriyatlari,        o‗rta Osiyo mutafakkirlari
ijodiy merosida yoritilgan murabbiyiami tayyorlash to‗g‗risidagi
ma‘lumotlar hamda zamonaviy axborot texnologiyalari, portal yangiliklaridan
xabardor bo'lish, ilg‗or xorijiy davlatlaming o‗qituvchilar
tayyorlash texnologiyalarini nazariy jihatdan o'rganish jarayonida tarkib
topadi. Yosh o'qituvchilaming, shuningdek, ta‘lim muassasasida bir necha yillik
mehnat stajiga ega bo‗lgan o'qituvchilarning pedagogik mahoratga ega
bo'lishlari
o'zlarini kasbiy jihatdan
takomillashtirib borish yo'lida bir qator shartlarga amal qilishi hisobiga
rivojlanib boradi. Ularni quyidagi vositalar asosida yanada rivojlantirish
mumkin:
1.
Mustaqil o‗qib-o‗rganish (pedagogika fanida ro'y berayotgan eng so‘
nggi yangiliklar haqida ma‘lumotlami beruvchi yangi adabiyotlar, Internet
materiallari, portal tizimi, vaqtli matbuot sahifalarida chop etilayotgan
ma‘lumotlar, shuningdek, ilg‗or texnologiyalar bilan tanishib borish, ularda
ilgari surilayotgan g‗oyalami umumlashtirish, xulosalash asosida mustaqil
loyihalami tayyorlash).
2.Tajribali
ustoz o'qituvchilar faoliyatini o‗rganish (ta‘lim muassasasidan chetga
chiqmagan holda tashkil etilib. vaqt va iqtisodiy nuqtai nazardan samarali sanaladi.
Tajribali o'qituvchilar faoliyatini o‗rganish, ular tomonidan tashkil
etilayotgan mashg'ulotlami kuzatish, tahlil qilish asosida amalga oshiriladi.
Bu borada olingan taassurotlami umumlashtirish asosida xulosa chiqarish
maqsadga muvofiqdir).
3.
O'qituvchi xodimlami qayta tayyorlash va malakasini oshirish
kurslari va institutlarida kasbiy malaka va ko'nikmalami oshirib borish.
4.
Doimiy ravishda ilmiy anjumanlar (nazariy va amaliy konferensiya
hamda seminarian pedagogik o'qish hamda treninglar) da faol  ishtirok etish.

Bo‘lajak o‘qituvchi uchun zarur bo‘lgan malakalar

3-Seminar
Pedagogika fan sifatida. Pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari (2 soat)
1.
Pedagogika  ihtimoiy  fan  sifatida.
2.
Pedagogikaning  asosiy kategoriyalari.
3.
Pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari.
 Muammoli  blok.  SHaxs
rivojlanishining  yosh  davrlarini  fiziologiya  va psixologiya  fanlari
bilan  aloqadorlikda  tahlil  etish  va  pedagogik  davrlashtirishga tavsif
berish.
 Mustaqil  ta‟lim
bloki.  ―Pedagogika‖  darsligining  mavzuga
bag‗ishlangan bo‗limini  o‗qib  chiqib,  o‗smir  va
o‗spirinlik  yosh  davri  xusussiyatlariga  tavsif yozish.

METODIK KO‘RSATMA

Fanning predmeti- ob‘ektdagi bevosita
o‘rganiladigan aniq soha bo‘lib, u o‘z xususiyatlari, sifatlari va jihatlariga
ega.
Predmet – bu tadqiqotchi (sub‘ekt) tomonidan
mazkur ob‘ektda  qo‘yilgan vazifani o‘rganish sohasi hisoblanadi.
Pedagogika fanining predmeti- bir butun
yaxlitlikdagi pedagogik jarayonning qonuniyatlari va mohiyati hisoblanib,
shaxsning shakllanishi va rivojlanishi ushbu jarayonda kechadi.
Lo‘nda qilib aytganda pedagogikaning predmeti
- inson rivojlanishini ta‘minlaydigan pedagogik jarayondir.
Zamonaviy pedagogik jarayon  bir qator o‘zaro
bog‘liqlikdagi jarayonlar: o‘qitish, tarbiyalash, o‘z-o‘zini tarbiyalash,
rivojlanish, ta‘lim, psixologik tayyorgarlikni o‘zida qamrab oladi.
Zamonaviy  talqinda pedagogikaning ob‘ekti
bo‘lib-pedagogik jarayon ishtirokchilarining o‘zaro ta‘siri hisoblansa,
predmeti esa- o‘zaro ta‘sirning maqsadi, mazmuni, yo‘llari hamda pedagogik
texnologiyalarda o‘z aksini topadi.
4.
Pedagogikaning predmeti yanada yaqqolroq holda pedagogik kategoriyalarda
namoyon bo‘ladi. Ularning eng ahamiyatlilari: pedagogik jarayon, o‘qitish,
tarbiyalash, o‘zo‘zini tarbiyalash, pedagogik printsiplar, ta‘lim va
tarbiyaning shakl hamda metodlari hisoblanadi.
Pedagogika-insonning butun hayoti davomida
rivojlanish vositasi va faktori sifatidagi pedagogik jarayonni tashkil etish va
amalga oshirishning qonuniyatlari, printsiplari, metodlari, vositalari,
shakllarini o‘rganuvchi fan hisoblanadi.
Pedagogik nazariyalar poydevorida inson tabiati,
uning etilishi, o‘sishi, rivojlanishi haqidagi g‘oyalar yotadi.
Zamonaviy sharoitda, pedagogik yo‗nalishda
tadqiqotlami olib borishda quyidagi metodlardan foydalanilmoqda:
1.  Pedagogik kuzatish
metodi.
2.  Suhbat metodi.
3.  Anketa metodi.
4.  Intervyu metodi.
5.  Ta‘lim muassasasi
hujjatlarini tahlil qilish metodi.
6.  Test metodi.
7.  Pedagogik tahlil
metodi. 8. Bolalar ijodini o‗rganish metodi.
9.      Pedagogik
tajriba metodi.
10.  Matematik-statistik
metod.
Pedagogik
kuzatish metodi. Uni qo‗llash jarayonida ta‘lim muassasalarining
o‗quv-tarbiya ishlari jarayonini o'rganish asosida tadqiq etilayotgan
muarnmo holati aniqlanadi, tajriba awali va yakunida qo‗lga kiritilgan
k.o‗rsatkichlar o‗rtasidagi farq to‗g‗risidagi
ma‘lumotga ega bo‗linadi. Pedagogik kuzatish murakkab va o‗ziga xos
xususiyatlarga ega. Kuzatish aniq maqsad asosida, uzluksiz, izchil va tizimli
amalga oshirilsa, kutilgan natijani qo‗lga kiritish mumkin. Olib
borilayotgan pedagogik kuzatish ta‘lim-tarbiya sifatini oshirish,
o‗quvchi shaxsini shakllantirishga xizmat qilsa, mazkur metodning
ahamiyati yanada oshadi. Pedagogik kuzatuvni tashkil etishda xatoga yo‗l
qo‗ymaslik muhimdir. Buning uchun tadqiqotchidan quyidagilar talab
etiladi: 1)kuzatuv jarayonida aniq maqsadga egalik; 2) kuzatishni tizimli
ravishda yo‗lga qo‗yish;
3)kuzatishning har bir bosqichida muayyan vazifalami
hal etish;
4) har  bir holatning mohiyatini sinchiklab
o‗rganish; 5) xulosa chiqarishga shoshilmaslik.
Suhbat
metodi. Bu metod pedagogik kuzatish jarayonida ega bo‗lingan
ma‘lumotlami boyitish, mavjud holatga to‗g‗ri baho berish,
muammoning yechimini topishga imkon beruvchi pedagogic shartsharoitlami
yaratish, tajriba-sinov ishlari subyektlari imkoniyatlarini muammo yechimiga
jalb etishga yordam beradi.
Suhbat
maqsadga muvofiq holda indiviudal, guruhli hamda Ommaviy shaklda
o‗tkaziladi. Suhbat jarayonida respondentlamingimkoniyatlari
to‗la-to‗kis namoyon bo‗lishga erishish muhimdir. Uning samarali
bo'lishi uchun quyidagilarga amal qilish maqsadga muvofiq:
1)
maqsaddan kelib chiqqan holda suhbat uchun belgilanuvchi lavollaming mazmunini
aniqlash hamda savollar o'rtasidagi mantiqiylik va izchiliikni ta‘minlash; 2)
suhbat joyi va vaqtini aniq belgilash;
3)  suhbat
ishtirokchilarining soni xususida ma‘lum to'xtamga kelish;
4)  suhbatdosh
to'g'risida avvaldan muayyan ma‘lumotlarga ega bo'lish;
5)  suhbatdosh bilan
samimiy munosabatda bo'lish;
6)  suhbatdoshning
o'z fikrlarini erkin va batafsil bayon etishi uchun sharoit yaratish; 7)
savollaming aniq, qisqa va ravshan berilishiga erishish; 8) olingan
ma‘lumotlami o'z vaqtida tahlil qilish.
Anketa
metodi (fransuzcha - tekshirish). Ushbu metod yordamida pedagogik kuzatish
va suhbat jarayonida to'plangan dalillar boyitiladi. Anketa metodi ham
tizimlangan savollar asosida respondentlar bilan muloqotni tashkil etishga
asoslanadi. Anketa savollariga javoblar, ko'p hollarda, yozma ravishda
olinadi. O‗rganilayotgan jarayon mohiyatidan kelib chiqqan holda anketa savollari
quyidagicha bo'ladi:
1)
ochiq turdagi savollar (respondentlaming erkin, batafsil javob
berishlari uchun imkon bemvchi savollar);
2)
yopiq turdagi savollar (respondentlar ≪ha≫,
≪yo'q≫, ≪qisman≫ yoki ≪ijobiy≫, ≪qoniqarli≫, ≪salbiy≫ va hokazo tarzdagi
javob variantlarini tanlash orqali savollarga javob beradilar).
Anketa metodini qo'llashda ham bir qator shartlarga
amal qilish zarur. Ular quyidagilardir:
1)
anketa savollari tadqiq etilayotgan muammoning mohiyatiiii yoritishga xizmat
qilishi lozim; 2) anketa savollari yirik hajmli va noaniq bo‗lmasligi
kerak; 3) anketa savollari o'quvchilaming dunyoqarashi, yosh va psixologik
xususiyatlarini inobatga olish asosida tuzilishi zarur:
4)  anketa savollari
respondentlar tomonidan to‗la javoblar berilishini ta‘minlovchi vaqtni
kafolatlay olishi zarur;
5)  anketa
o‗quvchilarning pedagogik va psixologik tavsifnomalarini tuzish manbaiga
aylantirib yuborilmasligi zarur;
6)  anketa javoblari
muayyan mezonlar asosida puxta tahlil etilishi shart.
Intervyu
metodi respondent tomonidan tadqiq etilayotgan muammoning u yoki bu
jihatini yorituvchi hodisaga nisbatan munosabat bildirilishini ta‘minlaydi.
Intervyu respondent e‘tiboriga turkum savollami havola etish asosida
o‗tkaziladi. Intervyu jarayonida olingan savollarga nisbatan tadqiqotchi
tomonidan munosabat bildirilishi uning samarasini oshiradi.

Ekspert varag‘i  №1 Kuzatish metodi
1.  Kuzatish metodi
qanday metod?
2.  Kuzatish metodining
qanday turlari mavjud?
3.  Kuzatish metodiga
bog‘liq хayotiy misol keltiring.

Ekspert varag‘i  №2 Suhbat metodi
1.  Suhbat metodi qanday
metod?
2.  Suhbat metodini
qo‘llashda oldindan nimalarga e‘tibor berish kerak?
3.  Suhbat metodiga
bog‘liq хayotiy misol keltiring.

Ekspert varag‘i  №3 Test, so‘rovnoma metodi
1.  Test, so‘rovnoma
metodi qanday metod?
2.  Testning qanday
turlari mavjud?
3.  Test, so‘rovnoma
metodini qo‘llab хayotiy misol keltiring.

4
–seminar .O‗quvchi shaxsi tarbiyaning obyekti va subyekti sifatida (2
soat)
1.
SHaxs tushunchasi.
2.
SHaxs rivojlanishi.
3.
SHaxsni shakllantirishga ta‘sir etuvchi omillar.
4.
SHaxs rivojining yosh davrlari.

Muammoli  blok.
Tafakkur  qonuniyatlari  va  yaxlit  pedagogik  jarayon qonuniyatlarini qiyosiy
tahlil etish.
Mustaqil  ta‟lim
bloki.  ―Pedagogika  (Pedagogik  ta‘lim)‖  jurnalida  nashr
ettirilgan pedagogik jarayon qonun va qonuniyatlariga bag‗ishlangan
maqolalarga annotasiya yozish
METODIK KO‘RSATMA
Shaxs
- kadrlar tayyorlash tizimining bosh sub‘ekti va ob‘ekti, ta‘lim sohasidagi
hizmatlarning iste‘molchisi va ularni amalga oshiruvchisi.
Demak, Shaxs - ijtimoiy
munosabatlar mahsuli bo‘lib, ongli faoliyat bilan shuo‘ullanuvchi ijtimoiy
mavjudot sifatida jamiyatda o‘z o‘rni bor.
Shaxsning rivojlanishi esa barcha tuo‘ma va hosil qilingan
hususiyatlar: organizmning anatomik tuzilishi, fiziologik va psihologik
hususiyatlar, faoliyat va hatti-harakatning miqdoriy va sifati o‘zgarish
jarayonidir. Shaxs rivojlanishiga ta‘sir etuvchi omillari.
Inson hayot ekan, butun umri
davomida o‘sib, rivojlanib, o‘zgarib boradi. Bolalik, o‘smirlik va o‘spirinlik
yillarida Shaxsning kamol topishi yaqqol ko‘zga tashlanadi.
Rivojlanish deganda biz Shaxsning ham jismoniy, ham aqliy
va ma‘naviy kamol topish jarayonini tushinamiz. Pedagogika va psihologiya fani
rivojlanishni biologik va sotsial hususiyatlari o‘zaro chambarchas boo‘liq
bo‘lgan bir butun narsa deb hisoblaydi. Odam bolasining Shaxs sifatida
rivojlanishi har tomonlama kamol topishining samarali bo‘lishiga erishish
maqsadida pedagogika fani rivojlanishining qonuniyatlarini unga ta‘sir etuvchi
omillarni shuningdek, Shaxs kamolotida ta‘lim va tarbiya hamda faoliyatining
ta‘siri va ahamiyatini aniqlaydi va tahlil qiladi. Shaxs rivojlanishiga
irsiyat, muhit va tarbiya kabi omillar ta‘sir etadi.
Shaxsning shakllanishiga ta‘sir etuvchi omillar
quyidagi shaklda aks ettirilgan.

Shaxs
rivojlanishiga ta’sir etuvchi omillari.

Biologik omillar
(irsiyat)

Ijtimoiy omillar (muhit)

Maqsadli
  tarbiya

Yosh davrlari

Go‘dakli k davri
(tuo‘ilga
nda            bir
    yoshgac ha bo‘lgan davr)

Yoshli davri
(1 yoshdan
3 yoshgacha)

Maktabga
cha tarbiya
yoshi
(3 yoshdan
6-7 yoshgacha)

Kichik maktab yoshi
    (6-7 yoshdan 11-12 yoshgacha)

O‘smirlik davri
(12-15-16 yoshgacha)

O‘spirinlik davri
    (15-16 yoshdan 18 yoshgacha)

5-seminar
. Ta‘lim jarayonining qonuniyatlari va tamoyillari. (2 soat)
1.
Ta‘lim  jarayoni  yaxlit  tizim  sifatida.
2.
―Qonun‖,  ―qonuniyat‖  va
―tamoyil‖  tushunchalari.
3.
Ta‘limning  umumiy  va  xususiy qonuniyatlari.

Muammoli  blok.  Klasterli
yondashuv  asosida  didaktikaning  tizim ko‗rinishida tahlil etish va
o‗quv loyihasini tayyorlash.
  Mustaqil  ta‟lim
bloki.  Pedagogikaga  oid  o‗quv  adabiyotlaridan
―Didaktik  tizimlar‖ mavzusini konspekt qilish.

METODIK KO‘RSATMA

Ta‘limning  mazmunli  va
tashkiliy-metodik tamoyillari. Ta‘lim tamoyillari deb umuminsoniy
tarbiyaning maqsad va vazifalarini amalga oshirishga qaratilgan o‘qish va
o‘qitish jarayonlarining yo‘nalishi talabalar tomonidan ilmiy bilimlarning
o‘zlashtirilishi, bilim va malaka хosil qilishning asosiy qonun va
qoidalarining yig‘indisiga aytiladi.
Bugungi kunda pedagogika fani quyidagi ta‟lim
tamoyillarini ajratib ko‘rsatmoqda:
•
ta‟limning ilmiy bo‟lishi;
•
ta‟lim va tarbiyaning birligi;
•
ta‟limning tizimli va izchil bo‟lishi;
•
ta‟limda nazariyaning amaliyot bilan bog‟liq
bo‟lishini ta‟minlash;
•
ta‟limda onglilik, faollik va mustaqillikka erishish;
•
ta‟lim jarayonining ko‟rsatmali va
ko‟rgazmali bo‟lishi;
•
bilimlarni puхta va tizimli o‟zlashtirib olish;
•
ta‟lim jarayonida shaхsiy хususiyatlarni hisobga olish;  ta‟limda talabalarning
yosh хususiyatlarini hisobga olish.
                                                                 Yunoncha       so‘zdan       оlingan       bo‘lib,
Metod (usul)                 ―Metodos‖-
usul, yo‘l degan mа‘nоni аnglatadi,             ya‘ni               maqsadga   erishish
yo‘lini bildiradi.
Belgilangan ta‘lim berish maqsadiga
erishish bo‘yicha ta‘lim beruvchi va
Та‘lim
berish ta‘lim        oluvchilar  o‘zaro        faoliyatini
usuli          tartibli
tashkil etish yo‘li

Metodlar (usullar) har qanday
aхborotni (maqsadni) uzatish va qabul qilish хarakteriga qarab quyidagi
sinflarga ajratiladi:
•
So‘z orqali ifodalanadigan metod.
•
Ko‘rgazmali metod.
•
Amaliy metod.
Ta‘lim jarayonida talabalarni
o‘zlashtirish, fikrlash jarayonini tashkil etish bo‘yicha esa quyidagi
metodlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
-  o‟qitishning
ma‟ruza (suhbat) metodi. - o‟qitishning amaliy ishlar metodi.
-
laboratoriya ishlari metodi.
-
mustaqil ishlar metodi.
-
reproduktsiv-evristik metod.
-
ilmiy-tadqiqot metodi.
-
o‟qitishning muammoli-izlanish metodi.
-
o‟qitishning induktiv va diduktiv metodi.

1-slayd

Bilim
olish darajasi
(B.Blum
taksonomiyasi)

3-ilova

Blits-so‘rov savollari

№

Savol

Javob

1.

Ta‘limning      mazmuni         deganda             nimani
  tushunasiz?

Ta‘limning
  mazmuni deganda, o‘quvchilarning o‘qish jarayonida egallab olishi lozim
  bo‘lgan hamda tizimga solingan bilim, malaka va ko‘nikmalarning aniq
  belgilangan doirasi tushuniladi.

2.

Ta‘lim mazmuni nimalarda o‘z aksisni
  topgan?

Ta‘lim mazmuni o‘quv rejasi, o‘quv dasturi va darsliklarda
  ifodalangan

3.

Ta‘lim tamoyillari deganda nimani
  tushunasiz?

Ta‘lim
  tamoyillari deb umuminsoniy tarbiyaning maqsad va vazifalarini amalga
  oshirishga qaratilgan o‘qish va o‘qitish jarayonlarining yo‘nalishi talabalar
  tomonidan ilmiy bilimlarning o‘zlashtirilishi, bilim va malaka хosil
  qilishning asosiy qonun va qoidalarining yig‘indisiga aytiladi.

4.

Ta‘lim jarayonining asosiy mohiyatini aytib
  bering.

Ta‘lim
  jarayonining asosiy mohiyati tariхan to‘plangan ijtimoiy bilim va tajribani
  yosh avlodga etkazish, avlodlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni ma‘lum tizim
  orqali amalga oshirish bo‘lib hisoblanadi.

5.

O‘qitish metodlariga izoh bering.

Ta‘lim berishda o‘qitish metodlari asosiy o‘rinni
  egallaydi. Metod-

юnoncha atama
  bo‘lib, usul, yo‘l degan ma‘noni anglatadi, ya‘ni maqsadga erishish yo‘lini
  bildiradi. Metodlar (usullar) har qanday aхborotni (maqsadni) uzatish va
  qabul qilish хarakteriga qarab quyidagi sinflarga ajratiladi:
•      So‘z
  orqali ifodalanadigan metod.
•      Ko‘rgazmali
  metod.
•
  Amaliy metod.

4-ilova

Insert
  teхnikasi            Insert – bu o‘quv jarayonida o‘z anglashini
  faol kuzatish uchun talabalarga imkoniyat beradigan kuchli vositadir, chunki
  shunday hollar borki, odam matnni oхirigacha o‘qib, u erda nima
  yozilganligini eslab qolmasligi mumkin.  Bu esa nima o‘qiyotganini tushunmay,
  o‘qish jarayonida faol bo‘lishga qatnashmaydigan hollarning misolidir.
 Insert – bu
  matn bilan ishlanganda faollikni qo‘llab– quvvatlash uchun kuchli vositadir.
  Talaba matn bilan ishlaganda faollikni qo‘llab–quvvatlash uchun kuchli
  vositadir.
       Talaba matn bilan ishlayotganda bir qator belgilarni
  qo‘yib boradi ular esa quyidagi ma‘nolarni bildiradi:
V – bilganlarimni tasdiqlaydi
+  – yangi  aхborot
-
  –  bilganlarimga zid keladi ? – meni o‘ylantirib qo‘ydi.

5-ilova

Matnni
Insert usulida o‟rganganda quyidagi jadvaldan foydalanish mumkin

―V‖

―-‖

―+‖

―?‖

“Ha”
o‘qiganlaringiz
dan aniq bilgan yoki
bilaman deb o‘ylagan
  ma‘lumot

“Manfiy”
o‘qiganlaringiz,
bilganlaringizga
qarama-qarshi ma‘lumot

“Musbat”
o‘qiganlaringiz
orasida siz uchun
yangi bo‘lgan ma‘lumot

“Savol” o‘qiganlaringizdan
  siz uchun tushunarli
bo‘lmagan yoki shu
haqida ko‘proq narsa bilishni istagan
  ma‘lumot.

6-ilova

B\B\B teхnikasidan foydalanish
tartibi
 Matnni o‘qing,  Insert
teхnikasidan foydalaning.
 Jadvaldagi
ustunga matndan olingan aхborotlarni alohida bir tizimga solib, belgi qo‘ying.

№           Mavzu
bo‘yicha savollar                 Bilaman                   Bilishni                    Bildim

хohlayman

Kalitli tushunchalar
1.
Ta‘lim             10.       Tamoyil
2.
Ta‘lim nazariyasi        11.       Nazariya va amaliyot
3.
Bilish   12.       Onglilik
4.
Metodologiya              13.       Faollik
5.
Rivojlantiruvchi хususiyat     14.       Ilmiy
6.
Faollik             15.       Ta‘lim va tarbiya birligi
7          Ta‘lim
mazmuni                                           16.      Tizimli
8.
Ko‘rgazmali    17.       O‘zlashtirish
9.
SHaхsiy хususiyatlar  18        YOsh хususiyatlar
4.

6-seminar
Modernizatsiyalashgan ta‘lim mazmuni. (2 soat)
1.    ―Ta‘lim
mazmuni‖ tushunchasi va ta‘lim mazmunini belgilashga doir
yondashuvlar.
2.    Kompetensiyaviy
yondashuvga  asoslangan ta‘lim  mazmunini  loyihalash.
3.    Ta‘lim
mazmunini  belgilab beruvchi  asosiy  meyoriy  hujjatlar.
4.    Darslik
va  uning  vazifalari, unga  qo‗yiladigan  talablar  hamda  o‗quv
qo‗llanmalarning
turlari.
Muammoli  blok.
Ta‘lim  mazmunini  aniqlashtirishga  doir  yondashuvlarni qiyosiy tahlil
etish.  Mustaqil ta‟lim bloki. Pedagogikaga oid o‗quv
adabiyotlarini o‗qib, ta‘lim mazmunini tanlash mezonlari va tamoyillarini
konspekt qilish.
METODIK KO‘RSATMA
Ta‘lim nazariya (konseptsiya)lari mazmuni. An‘anaviy
pedagogikada formal va moddiv ta‘lim nazariyasi keng tanilgan. Bu
nazariyalarning mohiyati nima va o‗rta ta‘lim mazmuniga qanday ta‘sir
etadi?
Formal ta‘lim nazarivasiga Djon Lokk (XVII asr),
Pestalotsi, Kant va Gerbart (XVIII—XIX asrlar)  asos solganlar. XVIII asrning
oxirlarida didaktik formalizm nazariyasi (konsepsiyasi) vujudga keldi
(bu nom D. Shmit va A.A.Nemeyerning «Printsipo‘
vospitaniya i obucheniya» asarida tilga olinadi). Konsepsiya tarafdorlari
ta‘limni o'quvchilarning iqtidori va qiziqishlarini rivojlantiruvchi vositasi
sifatida e‘tirof etadilar. Keyinchalik bu ta‘limot formal ta‘lim nazariyasi
sifatida shakllantirildi. Didaktik formalizm tarafdorlarining asosiy
g‗oyasi qadimiy olim Geraklit tomonidan aytilgan (ko‗p bilim aqlni
kuchaytirmaydi) fikrlariga asoslanadi. Keyinchalik bu g'oyani I.Kant va
I.G.Pestalotsilar rivojlantirishdi. Ular o‗qitishning asosli maqsadi, eng
avvalo, o‗quvchining iqtidorini rivojlantirish‘ o‗quvchining
to‗g‗ri tafakkur yuritishini kuchaytirish bo‗lishi shart deb
hisoblaydilar.
Ushbu nazariya tarafdorlari falsafiy ratsionalizm
(lotinchada «rationaits» — aqlli)ga tayanadilar va bilim manbayi aqldir, bilim
faqat aqlning mustaqilligida tug‗iladi, shu bois ta‘lim o'quvchilarning
ma‘lum bilimlarni egallab olishlari emas, balki ularning aqlini
o‗stirish, ya‘ni, analiz, sintez, mantiqiy fikrlash layoqatlarini
rivojlantirish kabi vazifani hal etishi zarur deb hisoblaydilar. Ularning
fikricha, fikrlashni rivojlantirish vositasi tillar, ayniqsa, qadimiy yunon va
lotin tili, shuningdek, matematikani o'rganish lozim. Formal ta‘lim
elementlaridan hozirgi kunda ham foydalaniladi. Angliyadagi grammatik
maktablarda, ushbu nazariya g'oyalari asosida ish ko‗riladi.
XVII asr oxiri — XIX asr boshlarida moddiv ta‘lim
nazariyasi jadal rivojlandi. Nazariyaning paydo bo‗lishiga sanoat va
uning ilmiy-texnik asoslari rivojlanishi asos bo‗lib xizmat qildi.
Binobarin, sanoatning jadal rivojlanishi tabiiy fan, texnik va amaliy
tayyorgarlikka ega bo‘lgan odamlarni tayyorlash masalasini kun tartibiga olib
chiqdi. Pedagogika tarixida bu nazariya (konsepsiya) didaktik materializm
nazariyasi sifatida ham mashhurdir. Ushbu nazariya tarafdorlari (ularni
«ensiklopedistlar» deb ham ataganlar), xususan, ingliz shoiri va tarixchisi
Dj.Milton, nemis pedagogi N.B.Besedovlar maktabning asosiy maqsadi
o'quvchilarga bilimlar berish deb hisoblaganlar hamda o‗zlari o'qitadigan
fanga iloji boricha ko‗proq materiallarni kiritishga intilganlar. Maktab
ta‘limi mazmunini shakllantirishga bunday yondashishning samarasi kam
bo‗lib chiqdi, chunki o‗quvchilarga juda ko‗p axborotlar
beriladi. Natijada axborotlar qisman va yuzaki o‗zlashtiriladi.
Bu nazariyaning boshqa tarafdorlari empirizm g‗oyalarini
ilgari suradilar (lotincha «empiria» — tajriba). Faylasuf-empiristlar, xususan
ingliz faylasufi G.Spenser (1820-1903 yillar) bilish tajriba chegarasidan chiqa
olmaydi va bilim manbayi faqat tajriba hisoblanadi, deya ta‘kidlaydilar. Bundan
quyidagi pedagogik xulosalar chiqariladi: o‗quvchilarni asosan
tabiiy-ilmiy bilimlar bilan qurollantirish kerak, ta‘lim materiallarini tanlash
uchun esa hayotga, kelajakda o‗quvchilarning amaliy faoliyatlari uchun
zarur bo‘lgan bilimlarga murojaat qilish kerak. Moddiy ta‘lim nazariyasi real
vo‗nalish deb ataluvchi maktab ta‘limi asosini tashkil etadi.
Masalan, XIX asr oxirlari XX asr boshlarida Rossiya va Turkistonda real
gimnaziya va real bilim yurtlarida o‗qitish qadimgi va g‗arbiy Yevropa
tillarini o‗rganishga emas, balki tabiiy-ilmiy fanlar (matematika,
fizika, ximiya va boshqalar) hamda amaliy xususiyatli fanlarni
o‗zlashtirishga asoslangan.

hujjatlarnin g nomi

Nimani belgilaydi

hujjatning mazmuni

hujjatning
vazifasi

Malaka tavsifnomasi

(DTS)

   Ishlab chiqarish
(korxona)ning ayni ixtisos (kasb) va ayni
malaka egasiga nazariy
  bilimlarga nisbatan
(nimani biladi) va ishlab chiqarish
tayyorgarligiga
nisbatan
  (nimani bajara

1.
  Kasb, ixtisos
2.
  Malaka (kvalifikatsiya)
3.
  Texnika bilimlari va maxsus bilimlar
4.  Mehnat uquvlari va
  malakalari

O`quv reja va dastur tuzishda asos bo`ladi.
Bitiruv malaka
  imtixonlarida o`quvchilar
bilimlarining
sifatini aniqlash uchun
  xizmat

oladi) qo`yadigan
  talablari

qiladi.

O`quv rejasi

Ta`limning mazmuni va umumiy shart-
sharoitlarini hamda fanni o`rganish
  tartibini belgilaydi.

1.
  Ta`lim muddati.
2.
  O`qitishning tuzilishi va tartibi.
3.
  O`qitiladigan fanlar ro`yxati.
4.
  har bir fanni o`rganish tartibi (vasht jihatidan),
5.  har bir fanga
  ajratilgan va har bir haftaga tegishli vaqt.

O`qitish ishlarini
  rejalashtirishda
asos bo`lib xizmat
  qiladi.

O`quv
dasturi

O`qitishning aniq
  mazmunini, ayni
fanning hajmini va uni
  o`rganish tartibini belgilaydi.

1.
  Fanning nomi.
2.
  Ayni fan, ayrim bob va mavzu bo`yicha bilim, ko`nikma va
  malakalar hajmi.
3.
  Fanni o`rganish tartibi.
4.
  har bir mavzuni o`tish uchun belgilangan vaqt.
5.  Ayni fan bo`yicha
  darslik va qo`llanmalar.

  O`qituvchi va
o`quvchilarning
bajarishi majburiy
  bo`lgan hujjat.

 7-seminar
Ta‘lim metodlari va vositalari. (2 soat)
1.
―Metod‖, ―ta‘lim metodi‖,
―usul‖, ―qoida‖ tushunchalari.
2.
Ta‘lim metodlari  tasnifi.
3.
Ta‘lim  metodlarining  mohiyati.   Ta‘lim vositalari.
Muammoli blok. Ta‘lim metodlarini
tasniflashga doir yondashuvlarni tahlil etish.
Mustaqil ta‟lim
bloki. Pedagogikaga oid o‗quv adabiyotlarini o‗qib, ta‘lim
metodlarini turlicha tasnif qilinishi sabablarini aniqlash va konspekt qilish.

METODIK KO‘RSATMA
«Metod» so‘zining yunoncha tarjimasi «tadqiqot,
usul, maqsadga erishish yo‘li» kabi ma‘nolarni anglatadi. Filofosiya lug‘atida
ushbu tushuncha umumiy tarzda «maqsadga erishish usullari» deya sharhlangan.
Ayni vaqtda pedagogik manbalarda «ta‘lim metodi» tushunchasiga berilgan
ta‘riflarning xilma-xil ekanligiga guvoh bo‘lish mumkin. Mazkur o‘rinda
ularning ayrimlarini keltiramiz:
Shuningdek, ta‘lim metodlarining o‘qituvchi va
o‘quvchilarning o‘zaro hamkorlikdagi tartibli faoliyatlari usullari ekanligi
to‘g‘risidagi fikrlar ham mavjud.

1-topshiriq. Berilgan terminlar
orasidan bilimlarni og`zaki bayon qilish metodlarining nomini bildirgan
so`zlarni ajratib yozing: hikoya, illustratsiya, tasvir, suhbat,
demonstratsiya, ma`ruza, mashq, evristik suhbat.
2-topshiriq. O`zingiz tanlagan o`quv
predmetidan tanlangan mavzuda suhbat va ma`ruza metodidan foydalanish tartibini
tushuntiring.
3-topshiriq. Qavs ichida keltirilgan
ta`lim metodlarini (suhbat, diktant, hikoya, ma`ruza, individual nazorat,
frontal nazorat, tasvir, mashq, joriy nazorat, orliq nazorat, yakuniy suhbat,
evristik suhbat, yakuniy nazorat) jadval bo`yicha ikki guruhga ajratib yozing.

O`zaro ta`sirni tashkil etish va
  boshqarish metodlari

O`zaro ta`sir natijasini nazorat
  qilish metodlari

4-topshiriq.
Suhbat va ma`ruza metodlari vositasida dars konspekti tuzishni rejalashtiring.
5-topshiriq.
O`zingiz istagan o`quv predmetidan simulyativ o`yindan foydalanish rejasini
tuzing.
6-topshiriq. O`rtoqlaringizning
birontasi bilan bilimlarni og`zaki bayon etish metodlari to`g`risida
suhbatlashing.
7-topshiriq. ―Ta`limda didaktik
o`yinlar‖ mavzusida munozara o`tkazishga tayyorlaning.
Qavs ichida nazorat metodlari nomi
berilgan (oraliq, bayon, individual, guruh, og`zaki, yozma, joriy, diktant,
yakuniy, tabaqalashtirilgan, insho, jamoa). Ularni jadvaldagidek uch guruhga
ajratib yozing.

Vaqtga ko`ra

O`quvchilar miqdoriga ko`ra

Nutq shakliga ko`ra

8-seminar
. Dars – ta‘limni tashkil etishning asosiy shakli. (2 soat)
1.
Dars va unga qo‗yiladigan talablar.
2.
Darsning turlari va tuzilishi.
3.
Nostandart darslar.
  Muammoli blok. Darsning standart va
nostandart turlarining afzalliklari va kamchiliklarini tahlil etish.
Mustaqil ta‟lim bloki.
Pedagogikaga oid o‗quv adabiyotlardan mavzuga doir qismlarini
o‗qib, quyidagi masalalarni yozma bayon etish: 1. O‗qitishning
sinf-dars tizimining boshqa ta‘lim tizimlaridan farqi nimada? 2. Nostandart
darslarga tavsif yozing.
METODIK KO‘RSATMA

TARQATMA MATERIALLAR
1-topshiriq. ―Ta`limning tashkiliy
shakllari‖ deganda nimani tushundingiz?
2-topshiriq. Individual, guruh va
jamoa ta`limini o`z ixtisosligingizga oid o`quv predmetidan tanlangan misollar
bilan bayon eting.
3-topshiriq. Ta`limning tashkiliy shakllariga uch
tomondan tavsif tayyorlang:                    A. Alohida o`quvchi jihatidan.
                   B. Bir guruh o`quvchilar.
                   V. Sinf jamoasi.
4-topshiriq. Keltirilgan jadval bo`yicha ta`limning
tashkiliy shakllariga annotatsiya yozing.

Ta`limning tashkiliy shakllari

Ta`limning tashkiliy shakllariga yozilgan annotatsiya

1. Sinf -dars tizimi

2. Bell-Lankaster tizimi

3. Dalton-reja tizimi

4. Qator sinflar tizimi

5. Tramp rejasi

5-topshiriq. Jadvalni to`ldirib yozing.

Ta`limning maktab doirasida
  o`tkaziladigan shakllari

Ta`limning maktabdan tashqari
  o`tkaziladigan shakllari

5-topshiriq. Darsning ichki va tashqi belgilarini sanab
bering.
6-topshiriq. Darsga qo`yiladigan talablarni uch guruhga
ajratib yozing:
1.  Didaktik
talablar.
2.  Tarbiyaviy
talablar.
3.  Tashkiliy
talablar.
7-topshiriq. ―Ta`limning uch
maqsadi (ta`limiy, tarbiyaviy, rivojlantiruvchi)‖ mavzusida referat
yozing.

 9-seminar
. O‗quvchilarning bilim, ko‗nikma va malakalarini tashxis etish  (2
soat)
1.    Ta‘lim
olganlikni  tashxis  etishning  tarkibiy  qismlari.
2.    O‗quvchilarning
bilim, ko‗nikma va malakalarini na-zorat qilish turlari,  shakl,
metodlari.
Muammoli
blok.  O‗quvchilarning  o‗zlashtirish  sifatiga  ta‘sir
etuvchi omillarni tahlil etish.
Mustaqil
ta‟lim  bloki.  Pedagogikaga  oid  o‗quv  adabiyotlarini
o‗qib, quyidagi  masalalarni  konspektlashtirish:
1.    O‗quvchilarning
bilimini  baholashga doir chet el tajribasi.
2.
Ta‘limda o‗zlashtirishdan ortda qolish sabablari.

METODIK KO‘RSATMA

O‗quvchilarning  bilim,
ko‗nikma  va malakalarini baholash mezonlari. Ta‘lim jarayonining muhim
tarkbiy qismlaridan biri - nazorat va hisobga olishdir.  Bu tushunchalar
o‘ziga xos mohiyat va xususiyatlarga ega. O‘qituvchi nazorat va hisobga olishni
to‘g‘ri tashkil etsa, ta‘lim jarayonining samaradorligi ortadi. Buning uchun
o‘qituvchi o‘quvchining o‘quv materiallarini o‘zlashtirish darajasini aniqlab
berishi lozim.
Nazorat (ta‘lim jarayonida)
ta‘lim oluvchining bilim, ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash, o‘lchash
va baholash jarayonini anglatadi. Aniqlash va o‘lchash tekshirish deb ham
ataladi.
Tekshirish – nazoratning
tarkibiy qismi bo‘lib, uning asosiy didaktik vazifasi o‘qituvchi va o‘quvchilar
o‘rtasida teskari aloqani ta‘minlash, pedagog tomonidan o‘quv materialini
o‘zlashtirish haqida ob‘ektiv axborot olinishi, bilimlardagi kamchilik va
nuqsonlarni o‘z vaqtida aniqlashni ta‘minlashdir. Tekshirishning maqsadi
nafaqat o‘quvchining bilim darajasi, sifati, shuningdek, uning o‘quv mehnati
hajmini ham aniqlashdan iborat.
Tekshirish tizimidagi birinchi
bosqich ta‘lim oluvchilarning bilim darajasini oldindan aniqlash
hisoblanadi. Odatda, u o‘quv yili boshida o‘quvchilar tomonidan avvalgi o‘quv
yilida o‘zlashtirilgan bilimlari darajasini aniqlash maqsadida o‘tkaziladi. Bu
kabi tekshirish, shuningdek, o‘quv yilining o‘rtasida yangi bo‘lim (kurs)ni
o‘rganishga kirishilganda ham o‘tkazilishi mumkin va o‘rinli.
Bilimlarni tekshirishning ikkinchi
bosqich har bir mavzuni o‘zlashtirish jarayonidagi joriy tekshirishdir.
Joriy tekshirish ta‘lim oluvchilar tomonidan o‘quv dasturida belgilangan ayrim
alohida elementlarni o‘zlashtirish darajasini tashhislash imkonini beradi.
Mazkur tekshirishning asosiy vazifasi alohida olingan muayyan vaziyatni
o‘rganishdir. Bunday tekshirish shakl va metodlari turlicha bo‘lib, ular o‘quv
materiali mazmuni, murakkabligi, o‘quvchilarning yoshi va tayyorgarligi, ta‘lim
bosqichi va maqsadlari, muayyan pedagogik sharoitlarga muvofiq belgilanadi.
3.

Berilgan jadval bo`yicha reyting nazorati
turlarining o`xshash va farqli jihatlarini ko`rsating.

Joiry nazorat

Oraliq nazorat

Yakuniy nazorat

10-seminar. Har tomonlama barkamol shxsni shakllantirish – milliy
tarbiyaning bosh maqsadi. (2 soat)
1.
Milliy tarbiyaning maqsad va vazifalari.
2.
Axloqiy fazilatlar va ularning mohiyati.
3.
Tarbiya  jarayoniga  texnologik yondashuv.
Muammoli blok. YOshlar tarbiya –
strategik masala ekanligini tahlil etish va aniq misollar orqali asoslash.
Mustaqil  ta‟lim  bloki.
Pedagogikaga  oid  o‗quv  adabiyotlaridan  tarbiya tamoyillarini
o‗qib, konspekt yozish.
METODIK KO‘RSATMA
Tarbiva nazarivasi pedagogika fanining muhim tarkibiy
qismi bo‗lib, tarbiyaviy jarayonning mazmuni, shakl, metod, vosita va
usullari hamda uni tashkil etish muammolarini o ‗rganadi. Hayotga
yangicha siyosiy va iqtisodiy nuqtayi nazardan yondashish o‗sib kelayotgan
yosh avlod tarbiyasi bilan bog‗liq jarayonni ham qaytadan ko‗rib
chiqishni taqozo etmoqda.
Tarbiya nazariyasi Sharq mutafakkirlari va xalq
pedagogikasining tarbiya borasidagi boy tajribalariga tayanadi. Tarbiya
nazariyasi o‗z qoidalarini asoslash uchun falsafa, sotsiologiya, etika,
estetika, fiziologiya, psixologiya kabilarning ma‘lumotlaridan foydalanadi.
Tarbiya nazariyasi pedagogikaning boshqa bo‘limlari:
pedagogikaning umumiy asoslari, ta‘lim nazariyasi hamda xalq ta‘limi tizimini
boshqarish bilan uzviy bog‗liq.
Tarbiya jarayonining mazmuni. Tarbiva -
muayyan, aniq maqsad hamda ijtimoiy-tarixiy tajriba asosida shaxsni har
tomonlama o ‗stirish, uning ongi, xulq-atvori va dunyoqarashini tarkib
toptirish jarayoni. Boshqacharoq talqin etilganda, tarbiya yosh avlodni muayyan
maqsad yo‗Iida har tomonlama voyaga yetkazish, unda ijtimoiy ong va
xulqatvorni tarkib toptirishga yo‗naltirilgan faoliyat jarayonidir.
Turli zamon va makonda ijtimoiy tarbiya mohiyati
turlicha bo‗lib, uning mazmuni ijtimoiy maqsadlardan kelib chiqib
asoslangan. Tarbiya g'oyasi turlicha ifodalangan bo‗lsada, ammo
yo'naltiruvchanlik xususiyati hamda obyektiga ko‗ra yakdillikni ifoda
etadi. Tarbiya xususida taniqli o‗zbek pedagogi Abdulla Avloniy shunday
deydi: ―Al-hosil, tarbiya bizlar uchun yo hayot, yo mamot, yo najot, yo
falokat, yo saodat, yo falokat masalasidur‖ .

Zamonaviy tarbiya mazmuni va ularda ilgari surilgan
g‘oyalar yaxlit tarzda quyidagi
ko‘rinishga ega bo‘ladi:

Tarbiya jarayoni o‘zida quyidagi xususiyatlarni namoyon
etadi:

11-12 -seminar  . Jamoaning shaxs tarbiyasiga ta‘siri.
Guruh rahbarining tarbiyaviy ishi. (2 soat)
1. Jamoa  va  uning
o‗ziga  xosliklari.
2. O‗quvchilar
jamoasini shkllantirish  darajalari  va  bosqichlari
3. Guruh  rahbarining
funksiyalari,  huquqlari,  majburiyatlari  va  tarbiyaviy  ish shakllari.
4. Bolalar va yoshlar
tashkilotlari faoliyatini tashkil etish.
5. Uyushmagan yoshlar bilan
ishlash.

Muammoli blok. Sotsiumning bola
rivojidagi ta‘sirini tahlil etish va misollar orqali asoslash.
Mustaqil
ta‟lim bloki. Pedagogikaga oid o‗quv adabiyotlarini
o‗qib, guruh rahbarining sinfdan tashqarida o‗tkaziladigan ish
shakllarini konspekt qilish.
METODIK KO‘RSATMA
Jamoa (lotincha «kollektivus» so‗zining
tarjimasi bo‗lib, yig‗ilma, omma, birgalikdagi majlis, birlashma, guruh)
bir necha a‘zo (kishi)lardan iborat bo‗lib, ijtimoiy ahamiyatga ega
umumiy maqsad asosida tashkil topgan guruh demakdir. Zamonaviy talqinda «jamoa»
tushunchasi ikki xil ma‘noda ishlatiladi. Birinchidan, jamoa deganda bir necha
kishilarning muayyan maqsad yo‗lida birlashuvidan iborat tashkiliy guruhi
tushuniladi (masalan ishlab chiqarish jamoasi, zavod jamoasi, o‗quv yurti
jamoasi, xo‗jalik jamosi va hokazo). Ikkinchidan, jamoa deganda yuqori
darajada uyushtirilgan guruh tushuniladi. Chunonchi, o‗quvchilar jamoasi
yuqori darajada uyushtirilgan birlashma hisoblanadi. Jamoada va jamoa yordamida
tarbiyalash - tarbiya tizimida muhim ahamiyatga ega bo‗lgan tamoyillardan
biridir. Shaxsni shakllantirishda jamoaning yetakchi rol o‗ynashi to‗g‗risidagi
fikrlar pedagogika fanining ilk rivojlanish davrlaridayoq bildirilgan. Jamoada
uning a‘zolari o‗rtasidagi munosabatning alohida shakli yuzaga keladi, bu
esa shaxsning jamoa bilan birgalikda rivojlanshini ta‘minlaydi. Lekin har
qanday guruhni ham jamoa deb hisoblab bo‗lmaydi. Jamoa bir qator
belgilarga egadirki, mazkur belgilar jamoani kishilarning yetarli darajada
uyushgan har qanday guruhdan ajratib turadi.O‗quvchilar jamoasi
o‗ziga xoslik kasb etuvchi muhim belgilarga egadir.

Pinbord (inglizchadan:
pin-mustahkamlash; board-doska) - Bu o‘qitish uslubining mohiyati shundan
iboratki, unda munozara yoki o‘quv suhbati amaliy usul bilan bog‘lanib ketadi.
Uning afzallik funktsiyalari – rivojlantiruvchi va tarbiyalovchi vazifadir:
talabalarda  muloqat yuritish va munozara olib borish madaniyati shakllanadi,
o‘z fikrini faqat og‘zaki emas, balki yozma ravishda bayon etish mahorati,
mantiqiy va tizimli fikr yuritish ko‘nikmasi rivojlanadi.
Topshiriq: Talabalar juflikda
―Jamoa tarbiya ob‘ekti va sub‘ekti sifatida‖ mavzusi bo‘yicha
belgilangan savollarga yozma shaklda bajarib doskaga yopishtirishadi va
mavzuning umumiy ko‘rinishini hosil qilishadi. Savollar:
Jamoa nima?
Jamoa (lotincha
―kollektivus‖ – yig‘ilma, omma, birgalikdagi majlis, birlashma,
guruh) bir necha a‘zo (kishi)lardan iborat bo‘lib, ijtimoiy ahamiyatga ega
umumiy maqsad asosida tashkil etilgan guruh.
Jamoada va jamoa yordamida tarbiyalash nima?
Jamoada va jamoa yordamida tarbiyalash tarbiya tizimida muhim
ahamiyatga ega tamoyillardan
biri.
O‘quvchilar jamoasi o‘zida qanday belgilarni namoyon
etadi?
O‘quvchilar jamoasi o‘zida quyidagi belgilarni
namoyon etadi:  Nazariy bilimlarni mustahkamlashga doir topshiriqlar.

1.
«Bizga tarbiyaviy ta‘sir ko‗rsatishda ota-onalarimiz
va o‗qituvchilarimiz qanday yo‗llardan foydalanishgan?» mavzusida
erkin yozish topshirig‗i.
Topshiriq: «Bizga
tarbiyaviy ta‟sir ko„rsatishda ota-onalarimiz va o„qituvchilarimiz qanday
yo„llardan foydalanishgan?» mavzusida besh daqiqa mobaynida o„z fikrlaringizni
daftarga yozing.
O‗ylagan fikrlaringizni hech qanday
to‗xtovsiz bayon eting.
Erkin yozish ustida ishlashga doir ko‗rsatma:
1.Talabalardan besh daqiqa mobaynida berilgan mavzu
bo‗yicha o‗z fikrlarini yozish so‗raladi.
2.
Besh daqiqa tugagach, vaqt tugaganligi ma‘lum qilinadi. Biroq
bir minut sukut saqlab turiladi. Chunki odatda eng yaxshi fikrlar inson tang
holatda qolgan vaziyatda tug‗iladi.
3.
Talabalardan ayrimlarining fikrlari tinglanadi.
Uch-to‗rt talaba o‗z yozganlarini o‗qib bergach,
o‗qituvchi qolgan tala-balardan   aytilganlariga  o‗xshamaydigan
fikr   kimda  bo‗lsa bildirishlarini so‗raydi.
2.
Shaxs ongini shakllantirishga doir amaliy topshiriqlar.
1-topshiriq. Quyida keltirilgan tushunchalardan
qaysilari shaxs ongini shakllantirish metodlarini o‗zida ifoda etadi?
1) pedagog
obro‗si;                               2) etik
suhbat;                           3) hikoya;
4) ma‘ruza;
5) ij-timoiy fikr;                        6) jazolash;
7)
musobaqa;                                        8)
ochiqlik;                                9) izohlash;  10)
tushuntirish;                                   11)
o‗git;                                   12) nasihat;  13)
topshiriq;                                       14) ko‗rsatma
berish;                 15) namuna; 16)
adolatlilik;                                     17)
notatsiya;                             18) nazorat;
19) munozara;                                      20)
nutq so‗zlash.
2-topshiriq.
Quyidagi muammoli vaziyatlar bilan tanishing va ularni hal eting.
1-muammoli vaziyat.
O‗qituvchining hikoyasidan: «O‗g‗lim qorong‗ulikdan va
balandlikdan qurqadi. Men imkon boricha uni ana shu qo‗rquvni yenga
oladigan sharoitga ko‗yaman: gohida obhavo qandayligini bilib kelish
uchun hovliga, gohida esdan chiqqan narsani olib kelish uchun qorong‗u
xonaga yuboraman. O‗yin paytlari ayrim vaqtda chuqurlikka sakraymanda:
daraxtning hov anavi navdasini olib ber. Uni emas, narigi yuqoridagisini
deyman...»
O‗qituvchi tarbiya jaravnida
qaysi metoddan foydalanmoqda? Mazkur yo‗l orqali natijaga erishish
mumkinmi?
2-muammoli vaziyat. Dars
boshlanishidan avval o‗qituvchi yerda g‗ijimlangan qog‗oz
parchasi yotganini ko‗rib, bir o‗quvchidan qog‗ozni olib,
axlat qutisiga tashlashni so‗radi. O‗quvchi o‗rnidan
turmasdan, qog‗ozni u tashlamaganligi sababli uni olmasligini ma‘lum
qildi.
O„qituvchi mazkur vaziyatda qanday yo„l tutishi kerak?
Qaysi tarbiya metodini qo„llash orqali vaziyatni ijobiy hal etish hamda guruhni
hayratlantirish mumkin ?
3. «Har qanday guruh jamoa bo‗la oladimi?» mavzusida
munozarani o‗tkazishga doir ko‗rsatmalar.
1.
O‗qituvchi munozara uchun savolni muhokama qilish uchun
o‗rtaga tashlaydi va o‗ylash uchun bir daqiqa vaqt beradi.
2.
Talabalarning javoblari tinglanadi va doskaga yozib boriladi.
Garchi takrorlanish holati mavjud bo‗lsa ham, mazkur holatda hamma
javoblarning yozib borilishi talab etiladi.
3.
Hamma o‗z fikrini bildirib bo‗lgach, o‗qituvchi
doskaga yozilganlarini talabalar bilan birgalikda muhokama qiladi va
to‗g‗ri javoblar ajratab olinadi.
4.
O‗quvchilar jamoasini shakllantirish darajalari va
bosqichlarini aniqlashtirishga doir toifalash jadvali.

O‗quvchilar
  jamoasini shakllantirish darajalari

O‗quvchilar jamoasini shakllantirish darajalari
mazmuni

O‗quvchilar
  jamoasini shakllantirish bosqnchlari

O‗quvchilar jamoasini
  shakllantirish
bosqichlari
  mazmuni

7. Guruh rahbarining funksiyalari, huquqlari,
majburiyatlari va ish shakllariga doir amaliy topshiriqlar.
1-topshiriq. Quyida keltirilgan fikrlar bilan tanishing va
ularni mazmunan guruh rahbarining qaysi funksiyasini ifoda  etishini aniqlang.

1)
hududiy, mikromuhit, ta‘lim muassasasi, o‗quvchilarning
o‗zlarini rivojlantirish bilan bog‗liq ulardagi ijobiy
tashabbuskorlikni qo‗llab-quvvatlash;
2)
o‗quvchilar tarbiyasidagi mavjud holat va doimiy
o‗zgarishlarni aniqlab borish, tarbiyalanuvchi shaxsi hamda individual
rivojlanishini tadqiq va tahlil etish, samarali natijalarga
erishilmayotganligining sabablarini izlash;
3)
o‗quvchilar bilan birgalikda tarbiyaviy faoliyatga doir
maqsadlarni aniqlashtirish,  guruh rahbarining burchi o‗quvchilarning
yoshi va guruh jamoasining shakllanganlik darajasini hisobga
olish;
4)
o‗z-o‗zining va guruh jamoasi faoliyatini oqilona
tashkil etishga yordam berish, pedagogik faoliyatning ketma-ketligini
belgilash,   pedagogik   jarayonning   ketma-ketligi,   izchilligi, tizimliligini
ta‘minlash;
5)
tarbiyalanuvchilarning jismoniy, aqliy va ma‘naviy-axloqiy
jihatdan to‗g‗ry rivojlanishi uchun shart-sharoit yaratish,
ularning ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatga muvaffaqiyatli moslashuvini ta‘minlash. 2-topshiriq.
Quyida keltirilgan muammoli pedagogik masalalar bilan tanishing va ularning
yechimini toping.
1-masala.  Guruhni bir necha
yil davomida saylangan qat‘iy faollar boshqarib, boshqa a‘zolar ularga
bo‗ysunib kelishdi. Keyinchalik esa, ular bu holatga qarshi chiqa
boshlashdi. Yangi guruh rahbari avvalgi o‗qituvchining xatosini
to‗g‗rilash maqsadida qatiy chora ko‗rdi. Guruhda qat‘iy
saylov o‗tkazilib, avvalgi faollar o‗rniga o‗quvchilar
orasidan yangi faollar saylandi. Lekin oradan bir oz vaqg o‗tib, saylov
o‗zini oqlamaganligini ko‗rsatdi. Yangi saylangan faollarning bir
qismi o‗z vazifalarini baja-rishdan bosh tortishsa, ikkinchi qismi kuch
bilan tartib o‗rnatishga harakat qilishdi. Guruhda yangi norasmiy
guruhdar tashkil topib, befarq, mas‘uliyatsiz o‗quvchilar soni ikki
barobar ortdi.
Sinf rahbari qanday xatoga yo„l qo„ydi? Mazkur vaziyatda
qanday yo„l tutish kerak edi? Qanday yo„l bihan faolning jamoani
jipslashtirishiga erishish mumkin?
2-masala.

 Guruh rahbari sotsiometriya
metodini qo‗llash orqali guruhdagi kamsuqum Aziza guruh sardori
Dildoradan ko‗ra katta obro‗ga ega ekanligini aniqladi.
1.O„tkazilgan so„rov natijalariga ko„ra  Dildora guruh
sardori sifatida noto„g„ri saylangan, uni Aziza bilan almashtirish kerak, degan
xulosaga kelish mumkinmi?
2.Guruh
rahbari mazkur vaziyatda qanday yo„l tutishi kerak?
3-masala.

Yosh o‗qituvchini IX sinfga
rahbar etib tayinlashdi. Bu sinf ancha murakkab bo‗lgan va yaqinda qayta
tuzilgan edi. Ana shu sababli sinf jamoa bo‗lib uyushmagan,
o‗quvchilar tarqoq edi. Sinf rahbari ularni sinf va maktab ishlarini
bajarishga chorlash bilan uyushtirishga harakat qildi. Bunga kuzgi ekskursiya
ham yordam berdi. Bu o‗qituvchiga har bir bolaning qiziqishi va
imkoniyatini bilishga sharoit yaratdi. Sinfda o‗tkazilgan har bir tadbir
o‗zaro sog‗lom munosabatni o‗rnatishga, yuqori sinf
o‗quvchilarining jamoadan talablarini qondirishga qaratilgan edi. Sinf
o‗quvchilaridan biri o‗z inshosida shunday yozadi: «Men sinfga
faqat o‗qish uchun bormayman. Bu yerda mening diomo yordamga tayyor
do‗stlarim bor. Ilgari mening faqat ko‗chada do‗stlarim bor
edi. Ular bilan juda mazmunsiz hayot kechirgan ekanman. Meni unday hayotdan
sinfim olib chiqdi. Men go‗zallikni qadrlashga, odamlarni sevishga,
ularning mehrini qozonishga, o‗z xatti-harakatlarim uchun javob berishga
o‗rgandim, Men sinfimga biror zarar yetkazishdan xavotirlanaman».
1.Yosh
sinf rahbari faoliyatini tahlt eting.
2.Ancha jiddiy e‟tiborni talab etadigan sinfda
ijobiy natijalarga erishishga nima yordam berdi deb hisoblaysiz?
3-topshiriq. Quyida keltirilgan fikrlarni o„qing va ularni
ikki guruh —rahbarining huquqlari va majburiyatlari tarzida turkumlang.
1.  Tarbiyalanuvchilarning
jismoniy va psixik rivojlanishi haqida ma‘lumotlar olish.
2.  Murakkab
muammolarni   hal  etishda  o‗quvchilarga  yordam ko‗rsatish.
3.  Har bir
o‗quvchining o‗zlashtirish ko‗rsatkichlarini nazorat qilish.
4.  O‗quvchilarning
o‗quv mashg‗ulotlariga qatnashishini nazorat qilish.
5.  O‗quvchilarning
shaxsiy salohiyatining rivojlanishi uchun sinfda maqbul ta‘lim-tarbiya jarayonini
tashkil etish.
6.  Mazkur guruhda dars
beradigan o‗qituvchilar ishini muvofiqlashtirish.
7.  Maktab jamoasidan
zarur pedagogik yordam olish.
8.  Ota-onalar bilan
aloqa o‗rnatish va ularga tarbiyaviy ishda yordam berish.
9.  Bolalar bilan
individual ishlash tartibini aniqlashtirish.
10.
«Kichik pedkengash», pedagogik konsilium, mavzuli va boshqa
tadbirlar o‗tkazish orqali guruh o‗quvchilari bilan tarbiyaviy
ishlarni tashkil etish.

Guruh rahbarining
huquqlari

Guruh
  rahbarining majburiyatlari

13-seminar
. Tarbiyaning umumiy metodlari(2 soat)
1.
Tarbiya  metodlari,  usullari  va  vositalari  tushunchalari.
2.
SHaxs ongini shakllantirish metodlari.
3.
SHaxs xulq-atvori va faoliyatini tashkil etish metodlari.
4.
SHaxsning xulq-atvorini motivatsiyalash va rag‗batlantirish
metodlari.

Muammoli blok. Zamonaviy milliy
tarbiya metodlarini qiyosiy tahlil etish.
Mustaqil  ta‟lim
bloki.  Pedagogikaga  oid  o‗quv  adabiyotlarini  o‗qib,
o‗z-o‗zini  nazorat  qilish,  o‗z-o‗zini  tarbiyalash
va  o‗z-o‗zini  qayta  tarbiyalash metodlarini konspekt qilish.
METODIK
KO‘RSATMA
Blum savollari.
Talabalarning fikrlash qobiliyatini rivojlantirishning muhim omili –
o‘qituvchining ularga va talabalarning o‘zaro bir – biriga beradigan savollari
ekan. Ta‘kidlanishicha, o‘qituvchilarni talabalarga berishgan savollarining 80
– 85 foizi, faqat daliliy bilimlarnigina talab qilib, ular javob berishda
xotirada qolganlarini takroran so‘zlash (bashorat) bilangina cheklanar ekanlar.

To‘g‘ri javobi o‘quv adabiyotlarida
yaqqol bayon etilmagan yoki o‘qituvchi tomonidan aytib berilmagan savolgina
talabani fikrlashga majbur qiladi. Bunday savollarga jahon pedagogikasida
―Blumb savollari‖ nomi bilan mashhur va
o‘zlashtirishning oltita; bilish, tushinish, qo‘llash, tahlil, sintez va
baholash darajalariga muvofiq bo‘lgan savollar misol bo‘lishi mumkin. Masalan:
―nima uchun?‖, ―taqqoslang?‖, ―tarkibiy qismlarga
ajrating?‖, ―eng muxim xususiyatlari nima?‖, ―buni siz
qanday hal qilgan bo‘lardingiz?‖, ―bunga munosobatingiz
qanday?‖,  kabi savollar talabalarga yuqori intellektual amallar (tahlil,
sintez, baholash) darajasida fikrlashga undaydi. Yoki, matndan parcha o‘qib
bo‘lgandan so‘ng, talabalarni fikrlashga undovchi quyidagi savollarni berish
ham maqsadga muvofiqdir: ―bu parchaga qanday savolar qo‘yish
mumkin?‖, ―siz muallifga qanday savol bergan bo‘lardingiz?‖.
Talabaning talabalarga beradgan savollari to‘g‘risida fikr yuritilar ekan,
uning aniq,  lo‘nda,, tushunarli va ixcham bo‘lishi hamda bir savol faqat bitta
o‘quv elementi (tushuncha, qonun, qoida va h.q.) so‘ralishi zarurligini alohida
ta‘kidlash lozim. Berilgan savollar mazmunida mavzuga yoki matnga oid tayanch
so‘z va iboralardan foydalanish ham muhimdir.
Topshiriq: Talabalar mavzuga oid
bir-birlariga savol berishadi.
Savollar: ―Tarbiya
metodlari nima uchun qo‘llaniladi?‖, ―Tarbiya metodlarini
taqqoslang?‖, ―Tarbiya metodlarini tarkibiy qismlarga
ajrating?‖, ―Shaxs ongini shakllantiruvchi metodlarning eng muxim
xususiyatlari nima?‖, ―Ijtimoiy xulqni shakllantirish metodlarning
eng muxim xususiyatlari nima?‖, ―Xulq va faoliyatni
rag‘batlantirish metodlarning eng muxim xususiyatlari nima?‖,
―O‘zo‘zini tarbiyalash metodlarining eng muxim xususiyatlari
nima?‖,  ―Pedagogik vaziyatlarda rag‘batlantirish va jazolash
metodlarini siz qanday hal qilgan bo‘lardingiz?‖, ―Ta‘lim
jarayonida o‘zo‘zini tarbiyalash metodlari munosobatingiz qanday?‖
Savol va javoblar:
Tarbiya metodlari nima?
Tarbiya metodlari (yunoncha
―methodos‖ – tadqiqot usuli, yo‘li) – tarbiya maqsadiga erishish,
tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg‘ulari va xulqiga ta‘sir etish
yo‘llari.  Tarbiya metodlari qanday turlarga ajratiladi?
Tarbiya metodlari quyidagi turlarga ajratiladi:
1.  Shaxs ongini
shakllantiruvchi metodlar.
2.  Ijtimoiy xulqni
shakllantirish metodlari.
3.  Xulq va faoliyatni
rag‘batlantirish metodlari.  4. O‘z-o‘zini tarbiyalash metodlari.
Qanday metodlar ijtimoiy ongni shakllantiruvchi metodlar
sanaladi?
O‘quvchilarda ma‘naviy-axloqiy
sifatlar, e‘tiqod, dunyoqarashni shakllantirish maqsadida ularning ongi,
his-tuyg‘usi, irodasiga ta‘sir ko‘rsatish usullari ijtimoiy ongni
shakllantiruvchi metodlar sanaladi. Mazkur metodlar yoshlar tomonidan hayot
mazmunining tushunib olinishini ta‘minlaydi.  Qanday metodlar ijtimoiy ongni
shakllantiruvchi metodlar sirasiga kiradi?
Hikoya, etik suhbat, tushuntirish,
izohlash, ma‘ruza, ishontirish, nasihat, yo‘riqnoma, munozara, ma‘ruza, namuna
ijtimoiy ongni shakllantiruvchi metodlar sirasiga kiradi.  Ijtimoiy xulqni
shakllantirish metodlari nima?
Ijtimoiy xulqni shakllantirish
metodlari – muayyan mashq yordamida bolalar faoliyatini to‘g‘ri, maqsadga
muvofiq, puxta tashkil qilish orqali ularni axloqiy me‘yor, xulq-atvor
qoidalarini bajarishga odatlantiruvchi usullar sanaladi.
Qanday metodlar ijtimoiy xulqni shakllantirish metodlari
sirasiga kiradi?
Odatlantirish, mashqlantirish (mashq
qildirish), topshiriq, pedagogik talablar, jamoat fikri, tarbiyalovchi vaziyat
kabilar ijtimoiy xulqni shakllantirish metodlari sirasiga kiradi.
Xulq va faoliyatni rag‘batlantirish metodlari qanday
metodlar sanaladi?
Xulq va faoliyatni rag‘batlantirish
metodlari – tarbiyalanuvchining xatti-harakati va faoliyatiga ijobiy
baho berish asosida unga ishonch bildirish, ko‘ngilini ko‘tarish va uni
qo‘llab-quvvatlash usullari sanaladi.  Xulq va faoliyatni rag‘batlantirish
metodlari sirasida qanday metodlar namoyon bo‘ladi?
Xulq va faoliyatni rag‘batlantirish
metodlari sirasida musobaqa, rag‘batlantirish, jazolash kabi metodlar namoyon
bo‘ladi.
Tarbiya jarayonida rag‘batlantirishning qanday
turlaridan foydalaniladi?  Tarbiya jarayonida rag‘batlantirishning quyidagi
turlaridan foydalaniladi:
1)      o‘quvchining
zimmasiga mas‘uliyatli vazifani yuklash;
2)      maqtash
(ota-onalar, o‘quvchilar jamoasi oldida);
3)      estalik
sovg‘asini berish (badiiy kitoblar, o‘quv qurollari va b.sh.);
4)      maqtov
yorlig‘i bilan taqdirlash;
5)      maxsus
stipendiyalar tayinlash;
6)      qo‘llab-quvvatlash;

7)      fotosuratni
hurmat taxtasiga qo‘yish;
8)      jamoa
nomidan minnatdorchilik bildirish;
9)      safda
birinchi o‘rinda turishini ta‘minlash;
10)  musobaqalarda
bayroqdor bo‘lishiga imkoniyat yaratish;
11)  nomini
maktab devoriy gazetasi yoki radiosi orqali qayd etish.  Tarbiya jarayonida
jazolash metodini qo‘llashda qanday jazo choralari qo‘llaniladi?  Tarbiya
jarayonida jazolash metodini qo‘llashda quyidagi jazo choralari qo‘llaniladi:
1) tanbeh berish;
2) ogohlantirish;  3) uyaltirish;
4)
hayfsan berish.  O‘z-o‘zini tarbiyalash metodlari qanday metodlar sanaladi?
O‘z-o‘zini tarbiyalash metodlari
o‘quvchilarning o‘zini o‘zi idora qilishlari, turli o‘quvchilar organlari
faoliyatida faol ishtirok etishlarini ta‘minlash, ularning ijtimoiy mavqelarini
oshirish maqsadida qo‘llaniladigan usullardir.  O‘z-o‘zini tarbiyalash
metodlarining tarbiyalovchilik xarakteri nimada aks etadi?
O‘z-o‘zini tarbiyalash metodlarining
tarbiyalovchilik xarakteri o‘quvchilarning o‘zini o‘zi idora qilishlar,
o‘quvchilar organlari faoliyatida faol ishtirok etishlarini ta‘minlash,
shuningdek, ijtimoiy mavqeini oshirishning ta‘sirchan vositasi ekanligida aks
etadi. Mazkur metodlar o‘quvchilarni tashabbuskorlikka, mustaqillikka undaydi.

14-seminar  . Iqtisodiy va ekologik tarbiya.  Fuqarolik
tarbiyasi .Ma‘naviy –axloqiy tarbiya (2 soat)
1.
Iqtisodiy  tarbiyaning  maqsad  va  va-zifalari  hamda  uni
amalga oshirish  yo‗llari.
2.
Ekologik  tarbiyaning  maq-sad  va  vazifalari hamda  uni
amalga  oshirish  yo‗llari.
3.
―Iqtisodiy  barqarorlik  – jamiyat rivojining asosi‖
mavzusida tarbiyaviy soat ishlanmasi.
4.
―Ekologiya haftaligi‖ ish rejasi.
Muammoli
blok.  Ilmiy  dunyoqarashni  shakllantirish  va  axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari rivojining o‗zaro aloqadorligini tahlil etish.
―Ommaviy madaniyat‖ning ko‗rinishlari va salbiy ta‘sirini
tahlil etish.
Mustaqil  ta‟lim  bloki.  ―Milliy
istiqlol  g‗oyasi:  asosiy  tushuncha  va tamoyillar‖  kitobining
―Milliy  mafkuramizning  asosiy  g‗oyalari‖  bo‗limini
konspekt qilish. SHarq  allomalarining  ma‘naviy-axloqiy  tarbiya to‗g‗risidagi
fikrlarini alohida ajratib, konspekt qilish
METODIK KO‘RSATMA
Ekologik tarbiya
  Ekologiya  so‘zi  «tom»  yoki
«uy»  degan  ma‘noni  anglatib,  nemis  olimi  Ernest  Gekkel  tomonidan
birinchi  bor  fanga  kiritilgan.  Ekologiya  fani  hozirgi  bozor
munosabatlari  davrida  ko‘pgina  tarmoqlarga  ega:  o‘simliklar  ekologiyasi,
zooekologiya,  tuproq  ekologiyasi,  inson  ekologiyasi va boshqalar. Ekologiya
fani tanlab olingan bir yoki bir necha  obyektning yashash sharoitini yoki
normalarini o‘rganadi va yashashning  optimal darajasini aniqlashga yordam
beradi.
Bu  yo‘nalishdagi  ishlar  bizga  ekologik
bilimlarni  yetkazadi,  ammo
bu
bilan insoniyat cheklanib qolmaydi. Davr talabiga ko‘ra, yana boshqa
yo‘nalishda ham ish olib borishni talab etmoqda. U ham bo‘lsa  ekologik
tarbiya masalasidir.
Ekologik tarbiya albatta ekologik
bilim asosida shakllanadi, lekin u  o‘ziga  xos  xususiyatlarga  ham  ega.
Ekologik  tarbiya  insonda  tabiatga  nisbatan  to‘g‘ri,  oqilona  munosabatni
shakllantirish  masalasi  ustida  ish  olib  boradi  va  o‘z  oldiga
talabalarda  ekologik  madaniyatni  shakllantirishdek  maqsadni  qo‘yadi.
Ekologik  tarbiyaning  mazmuniga  ekologik  onglilik,  ekologik  his-tuyg‘ular
(tabiatga,  insonlarga,  hayotga  nisbatan  munosabatlar)  kiradi.  Shunday
qilib,  ekologik  tarbiya  inson  hayotida, jamiyatda, vatanda muhim ahamiyat
kasb qiladi.
      Ekоlоgik tarbiya bеrishning mazmuni Atrоf
muхit  va  uning  shaхs
ma`naviy dunyosiga ta`siri Tabiat  va  uning
ahamiyatini aniqlash Tabiatga  muhabbatni
rivоjlantirishda  maktab  va  оilani hamkоrligi O`z
rayоnini,  shaharini,  qishlоq va  maktabi  hоvlisini ko`kalamzоrlashtirishda,
hattо, sinf хоnasidagi o`simliklarni ham пarvarishlashga  qiziqishlarini
оshirish Atrоf-muhit  muhоfazasi,  bunda bоlalarning vazifalari Tabiatni
muhоfaza
qilishda
оta-оnalarning namunalari Оiladagi,  maktabdagi tabiatni,  o`simliklar  va
hayvоnоt  dunyosini e`zоzlashga  o`rgatish, jоnivоr  va  qushlarni пarvarish
qilish Tabiatga  оngli  munоsabat jarayonida o`quvchilarning dunyoqarashini
kеngaytirish Yoshlarning  ekоlоgik  tarbiyalashda  milliy an`ana va udumlarni
qayta tiklash,  ularga    e`tibоrni  kuchaytirish. muhоfаzа qilishdа
оtа-оnаlаrning nаmunаlаri kаbi sifаtlаrni оchib bеrishgа  хаrаkаt qildik.
Ekologik  tarbiyaning  shakllanishiga
ekologik  bilimlarni  egallash  bilan bir qatorda  ekologik  munosabatlarni
ham  shakllantirib  borish zarur  bo‘ladi. Ekologik munosabatlarga:
1.  Hayotga munosabat.
2.  Yaxlitlik hissini
tarbiyalash.
3.  Javobgarlik hissini
tarbiyalash.
4.Tabiat  go‘zalliklarini  his
etish  kabi  komponentlarni  kiritish  mumkin.

l  «Fuqarolik
– deb
qayd etiladi falsafa qomusiy lug‘atida,. -kishini qaysi millatga
mansubligini emas, balki muayyan mamlakatga, shaxs yashab turgan makonga
mansubligini ifodalovchi tushunchadir».
l  Fuqarolik
madaniyati – bu fuqarolik jamiyatining mustahkam poydevori,
demokratik huquqiy tizim yetukligi sifatida, tabiat, jamiyat taraqqiyot
qonuniyatlarini o‘rganish va o‘zlashtirish jarayonida fuqarolarning ijodiy kuch
va qobiliyatlari yordamida muayyan millat, xalq, Vatan, davlatni ravnaq
toptirish, uning moddiy va ma’naviy boyliklarini asrab avaylab, ko‘paytirib
kelajak avqlodga yetkazish hamda o‘zi mamlakati, xalqi ravnaqi uchun mazkur
merosdan unumli foydalanishga qaratilgan inson faoliyatining yuksak namunasi»,
- deb ta’riflasak maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Fuqarolik
tarbiyasining maqsad va vazifalari. Fuqarolik funktsiyalari.
Mustaqillikka erishilgandan so‘ng pedagogikada
fikrlashga toliq imkoniyatlar yuzaga kela boshladi. Natijada pedagogikada
sog‘lom aql, ijodiy muhit, milliy ruhiyat, fuqarolik madaniyati va an‘analar,
marosimlar, urf-odatlarga mos tarzda ta‘lim-tarbiya olib borish imkoniyati
yaratildi.
Fuqarolik
tarbiyasining vazifalari:
 Yosh avlodni doimiy ravishda jamiyatda ustuvor
mavqega ega bo‘lgan axloqiy va huquqiy me‘yorlarga ongli ravishda rioya etishga
o‘rgatib borish; Talaba-yoshlarga fuqarolik huquq va burchlari to‘g‘risida
ma‘lumotlar berib borish, ularda fuqarolik faoliyatini tashkil etish borasida
ko‘nikma va malakalar hosil qilish;Vatanni himoya qilish
borasidaharbiyvatanparvarliktuyg‘ularini shakllantirish;
Talaba-yoshlarda davlat ramzlariga hurmat va
muhabbatni qaror toptirish, Respublika Prezidenti sha‘ni, or-nomusini himoya
qilishga tayyorgarlik hissini shakllantirish;Talaba-yoshlarda xalq o‘tmishi,
milliy qadriyatlarga nisbatan muhabbat tuyg‘usini uyg‘otish, ularda
g‘ururlanish, faxrlanish va iftixor hislarini, shuningdek, adolatli, diyonatli,
mehr-muruvvatli, ezgulikni himoya qiluvchi, va‘daga vafoli shaxslarni
shakllantirishga erishish;
 Vatan, xalq va millat ishiga sodiqlik, o‘z
manfaatlarini yurt manfaatlari bilan uyg‘unlashtira olishga erishish, fidoyi
fuqaroni tarbiyalab voyaga etkazish;
Vatan ravnaqi, yurt tinchligi, xalq farovonligi va
yurt mustaqil-ligini e‘zozlovchi, ardoqlovchi, uni himoya qilishga qodoir
fidoyi fuqaroni tarbiyalash ishiga kengjamoatchilik e‘tiborini jalb etish;
Umumxalq ma‘qullagan Konstitutsiyani va shu kabi muhim
davlat hujjatlarini hurmat qilish hissini shakllantirish;Yoshlarda fuqarolik
tarbiyasini tashkil etishda shaxsning Konstitutsiyada ko‘rsatilgan huquqlaridan
foydalanish hamda burchlarini bajarilishi xususida ma‘lumotlar berish, ularda
ijtimoiy faoliyatni tashkil etishda huquqlardan foydalanish va burchlarini
bajarish bo‘yicha ko‘nikma va malakalarni hosil qilish maqsadga muvofiqdir.
Fuqarolarning
burchlari quyidagilardan iborat:
•    Fuqarolar
Konstitutsiya va qonunlarga rioya etishga, shuningdek, boshqa kishilarning
huquqlari, erkinliklari, sha‘ni, qadr-qimmatini hurmat qilishga majburdoir;
•    Fuqarolar
O‘zbekiston xalqining tarixiy, ma‘naviy va madaniy merosini avaylabasrashga
majburdoirlar;
•    Fuqarolar
atrof, tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdoirlar;
•    Fuqarolar
qonun bilan belgilangan soliqlar va mahalliy uig‘imlarni to‘lashga
majburdoirlar;
•    O‘zbekiston
Respublikasini har tomonlama himoya qilish -O‘zbekiston Respublikasi har bir
fuqarosining burchidir.
Zamonaviy milliy pedagogikada millat ruhiyatining va
fuqarolik madaniyatining nozik jihatlariga kirib borish va dunyo
tarbiyashunosligidagi eng so‘nggi yutuqlarni ham hisobga olish imkoniyati
yaratildi
tarbiya to‗g‗risidagi fikrlarini
alohida ajratib, konspekt qilish

METODIK KO‘RSATMA

15-seminar  Oila tarbiyasi,o‘quvchilarning jismoniy va estetik tarbiyasi.
(2 soat)
1.      Oila,
uning  vazifalari  va  turlari.
2.      Zamonaviy
oilalar  rivojining o‗ziga xos xususiyatlari.
3.      Ta‘lim
muassasa-sining oila bilan olib boradigan ish shakllari.
4.      Oilada
bolalarda kitobxonlik va mutolaa madaniyatini  shakllantirish.  Ota-onalarning
pedagogik madaniyatini shakllantirish
Muammoli  blok.  Zamonaviy
ijtimoiy-maishiyturmush  tarzi  sharoitida o‗quvchilarda  estetik
tafakkurni  rivojlantirishning  dolzarbligini  tahlil  etish  va asoslash.
Mustaqil ta‟lim bloki.
Pedagogikaga oid o‗quv adabiyotlarini o‗qib, oila tarbiyasiga oid
videorolik tayyorlash. tarbiyaning vositalarini konspekt qilish.

METODIK KO‘RSATMA

Jismoniy tarbiyaning maqsadi -
insonni har tomonlama jismoniy jihatdan chiniqqan, mustahkam irodali,
qat‘iyatli va Vatanni himoya qila oladigan sabot-matonatli shaxsni tarkib
toptirishdoir. Bun-da kishining ijodiy imkoniyatlari doirasini kengaytiriladi
va ularningmehnat tarbiyasiga hamda ijtimoiy-foydali mehnatga yo‘naltirilishiga
e‘tibor kuchaytiriladi. Bular bolalardagi harakat ko‘nikmalarining ortib
borishi, jismoniy sifatlarning takomillashuvi va sog‘lig‘ining
mustahkamlanishiga har tomonlama yordam beradi. Jismoniy tarbiyaning
vazifalari quyidagilar:
•har tomonlama, ya‘ni ham jismonan, ham ma‘nan
rivojlangan barkamol shaxsni shakllantirishga muhim hissa qo‘shib va ulardagi
ozodalik, pokizalik, irodalilik, sabr-bardoshlilik ko‘nikmalarini tarkib
toptirishdan iboratdoir (bosh vazifa);
•  sogliqni
mustahkamlash, organizmni chiniqtirish, jismoniy takomillashuvga asos yaratish;

•  yoshlar ongida
harakat turlari to‘g‘risida tasavvur hosil qilish va ularning kishi sog‘lom
turmush tarzidagi ahamiyati haqidagi ko‘nikma va malakalarni shakllantirish;
•  kishining
harakatlanish jarayoniga tegishli faoliyatini takomil-lashuviga yordam berish;
•  yoshlarning yoshiga,
jinsiga mos keladigan jismoniy mashqlar tizimini aniqlash va ularning asosiy
harakat faoliyatining rivojlanti-ruvchi mexanizmlarini (texnologiyalarini)
ishlab chiqish; «O'zbekistonni dunyoga tanitayotgan mashhur sportchilar»
mavzusida kichik esse yozing.
III. Muammoli masalalar yechish.
1-masala: Ko'p bolali oilaning
otasi mamnun boiib hikoya qiladi: yer ag'darish biz uchun hech gap emas. 1-2 kg
konfet, pechenye sotib olib kelamanda, qani bolalar bu sizlarga, lekin oldin
yemi chopib beringlar, deyman.
-  Bolalar konfetsiz yer
ag'darishmaydimi, - so'radik biz.
-  Uncha tirishib
ishlashmaydi-da, - tushuntirdi ota
Ota qo'llagan rag'batlantirish usuliga qanday baho
berasiz?
2-masala: 3-sinf
0‗quvchisining onasi hikoya qiladi: Awallari o'g'limning hamrna ishi
joyida edi. Men ishlamasdim, unga ko‗p vaqt ajratardim. Ishga kirganimdan
so‗ng «ikki baholar» ola boshladi. Kechqurun darsini tekshirsam,
topshiriqlarning bir qismi baja- rilmagan, bajarilgani esa iflos, tushunarsiz
bo'lgani uchun uni qayta ko‗chirish kerak. Lekin qachon ulgurardi. Uxlash
vaqti bo'lib qo- lardi.
Ota-onaning xatosi nimada. Siz qanday yo‗1
tutardingiz?

16-seminar
. Ta‘lim muassasasi menejmenti (2 soat)
1.
Ta‘lim  muassasasi  menejmentining  mohiyati.
2.
Ta‘lim muassasasini boshqarish funksiyalari, tamoyillari va
metodlari.
3.
Ta‘lim muassasasini boshqarishga doir me‘yoriy hujjatlar.
4.
Ta‘lim muassasasida metodik ishlarni boshqarish

Muammoli  blok.
―Menejment‖  va  ―boshqaruv‖  tushunchalarini  qiyosiy
tahlil etish
Mustaqil ta‟lim bloki. Pedagogikaga
oid o‗quv adabiyotlarini o‗qib, boshqaruv tizimiga oid  kitoblarni
tarqatmalar tayyorlash.
METODIK KO‘RSATMA

Boshqarish faqat ishlab chiqarishgagina xos
bo‘lganja rayon emas. Balki ijtimoiy sohalar, shuningdek, ta‘lim tizimida ham
boshqarishning to‘g‘ri tashkil etilishi juda muhim.
Hozirgi paytda yagona pedagogik jarayonni
boshqarishga ilmiy yondashish harakati kuchaydi. Bu esa intellektual salohiyati
yuqori kadrlarni shakllantirish uchun o‘ta TAQmuhim hisoblanadi.
Avvalo, boshqarishning ijtimoiy mohiyatini anglab
olaylik. Boshqarish ma‘lum birob‘ektga tashkiliy, rcjali, tizimli ta‘sir
ko‘rsatish demakdir.
Ta‘lim muassasasining pedagogik faoliyatini
boshqarish deb esa pedagogik jarayonini rejalashtirish, tashkil etish,
rag‘batlantirish, natijalarni nazorat va tahlil qilishga aytiladi.
Bugungi kunda pedagogika faniga ta‘lim muassasalarini
boshqarish bo‘yicha yangidanyangi tushunchalar kirib kelyapti, ularning
mohiyati avvalgilardan ham teranroqdir.
Masalan, «ta‘sir etish» tushunchasining o‘rniga
«o‘zaro harakat», «hamkorlik», «refleksiv boshqarish» kabi tushunchalar
qo‘llanilmoqda.
Ta‘lim muassasalarini boshqarish nazariyasi ta‘lim
muassasalarining menejmenti nazariyasi bilan boyitildi. Menejment nazariyasi
xodimlatga nisbatan ishonch, ularning unumli mehnat qilishlari uchun sharoit
yaratish hamda o‘zaro hurmat bilan tavsiflanadi.

PEDAGOGIK
VAZIYATNI YECHING
Sinf t o ‗polon, chang , o ‗quvchilar
darsga tayyor emas .
— O'tiring. Navba tchi o ‗qi
tuvchilar xonasiga borib , u yerdagi shkafdan xarita olib kelsin, — dedi
o'qituvchi sinfga murojaat qilib.
Shunda bir necha o‗g‗il bola eshik tomon
otildi.
— Qayoqqa, qayoqqa! Bi ttangiz boring.
— Ikkalamiz borib kelsak maylimi? — o‗quvchi
jovidan qichqirdi.
— Ha, mayli, faqat tezroq.
— Men ham ular bilan boray, — dedi yana bir o
‗quvchi joyidan turib.
— Yo ‗q! Men faqat ikki o'rtog ' i n gizga
ruxsat berdim.
— Axir siz bir o dam boradi
degandingiz-ku? — dedi uchinchi b o ‗lib turgan bola arazlagan holda .
— Shovqinni to'xtating . Uyga ber ilgan vazifani
tekshi r amiz.
— Kim javob beradi? — dedi o'qituvchi.
Shunda butun sinf tinchib, hamma jimib qoldi.
O‘Z IN I -O‘ZI TARBIYALASHNI ВARQARORLASHTIRISH
2-vaziyat

Sherzodning xulq-atvori
og‗ir edi. U qaysarligi, haddan ortiq g‗ururliligi, dilozorligi
bilan ajralib turardi. Uning darsdan qochishi deyarli har kuni takrorlanadigan
bo'ldi.
An‘anaviy choralar:
ogohlantirishlar, talablar, takliflar, jazolash, parallel sinfga o
‗tkazish va boshqalar natija bermadi. Sherzodni maktabdan haydashga yoki
internat-maktabga o‗tkazishga pedagoglaming ko'ngli bormasdi, chunki
o‗smiming aqli ravshan edi. O‘zining ana shu xulqatvori bilan u deyarli
barcha fanlardan ulgurar edi. Sinfdoshlari ustidan qo‗pol hazil qilib
kular edi. Uning qo‗polligi pedagoglar va sinfdoshlari bilan ziddiyatga
olib keldi.
Sherzodga tarix fanidan dars
beruvchi maktab direktori uni yaqindan tanir edi, ikkinchi chorak boshida u
xonasiga o‗smirni chaqirib, uning oldiga yozgi oromgohga
yo‗llanmani qo‗ydi.
- Yo‗llanma juda qimmat
turadi, biroq bu yo‗llanmani sen bepul olasan. Tayyorlanishing uchun 2
kun muhlat beraman. To‗g‗risini aytsam, bu yo‗llanmani
maktabning eng a ‘lochi o‗quvchisiga topshirishim shart, lekin uni senga
beryapman. Mana, senga berilgan tavsifnomani o‗qi.
Sherzod uni diqqat bilan o
‗qiy boshladi, lekin har bir jumladan keyin uning quloqlari qizara
boshladi.
— Sen ushbu tavsifnomaga rozimisan? O‘smir boshini
egdi va ―yo‗q‖ , deb g'o‗ldiradi.
— Ha, sen haqsan unda sen qanday
bo'lishing kerakligi aytilgan. Men buni nima uchun qilayapman? Hozir
tushuntirib beraman. Sen menga juda yoqasan, sen aqlli va kuchli yigitsan.
Shuning uchun men senga kech bo‗lmasdan
o'zingni o ‗zgartirishga imkoniyat bermoqchiman, bu narsa yangi
shart-sharoitda osonroq boladi. U yerda seni hech kim tanimaydi va sen o'zingni
eng yaxshi tomondan namoyon qiiishing mumkin. Albatta, men senga ishonib o
‗zimni hurmatimni, obro'yimni balki lavozimimni xavf-xatarga qo‗yyapman.
Shuning uchun agarda sen quyushqondan chiqsang va ahmoqona qiliq qilsang — bu
xiyonat hisoblanadi. Va yana esda tut: bu haqda maktabda hech kim bilmasligi
kerak, bu mening va sening o‗rtamizdagi sir boiib qolsin.
O‘qituvchilar bilan esa o ‗zim gaplashaman. Sherzod
kalovlangan holda turardi.
O‘smimi vokzalda kuzatayotib, direktor Sherzodni
quchoqlab shunday dedi:
— Men senga ishonaman va xiyonatni amalga
oshirmaysan, deb umid qilaman.
10 kundan keyin Sherzoddan direktor
nomiga birinchi xat keldi:«Bir hafta ham o ‗tdi. Men biror marta ham
nojo‗ya ish qilmadim».
Lagerdan kelishdan sal oldinroq
direktor Sherzoddan yana bir xat oldi. U oldingi xatidan keskin farq qilar edi.
U shunday deb yozgan edi: «Abdulla Rustamovich, men har kuni o‗zim bilan
o ‗zim kurashaman va o'zgarishga harakat qilyapman: Men sizga xiyonat
qilmayman».
Bu qat‘iy qarorlar o ‗z
kuchini yo‗qotmadi, Sherzod maktabga kelganda butunlay boshqa odamga
aylangandi. So'zsiz, u o'zgargan, o'zini tutib olgan.

17-seminar .Korreksion pedagogika  asoslari ,Inklyuziv  ta‘lim
texnologiyasi. (2 soat)
1.
Korreksion pedagogika  asoslari mazmun-mohiyati.
2.
Alohida  yordamga  muhtoj o‗quvchilar  bilan  tashkil
etiladigan  ish  turlari,  shakl  va metodlari.
3.
Alohida yordamga muhtoj o‗quvchilar bilan ishlashda
o‗qituvchi va ota-onalar hamkorligi.

 Muammoli  blok.  Alohida yordamga
muhtoj o‗quvchilar bilan individual ta‘limni tashkil  etishning
mazmun-mohiyati tushunish
Mustaqil ta‟lim
bloki. Pedagogikaga oid o‗quv adabiyotlarini o‗qib Alohida
yordamga muhtoj o‗quvchilar bilan ishlashda o‗qituvchi va
ota-onalar hamkorligi to‘g‘risida tavsiyalar tayyorlash

METODIK KO‘RSATMA
 Korrektsion pedagogikaning predmeti, vazifalari va
mohiyati. Rivojlanishida turli nuqson
(kamchilik)lar bo‘lgan o‘quvchilarni korrektsion
o‘qitish va tarbiyalash bilan korrektsion pedagogika (defektologiya)
shug‘ullanadi. Korrektsion (maxsud) pedagogika (defektologiya — yunoncha
defectus — nuqson, kamchilik, logos — fan. ta‘limot) — rivojlanishda jismoniy
yoki psixik kamchilikka ega. Maxsus individual tarbiyalash va o‘qitish
metodlariga asoslangan, salomatlik imkoniyatlari chcklangan bolaning
individualligi hamda shaxsini rivojlantirish jarayonini boshqarish mohiyati,
qonuniyatlarini o‘rganuvchi fan sanaladi.
Ilmiy tushuncha sifatida
korrektsion pedagogika zamonaviy pedagogika fanida rasman e‘tirof etilganiga u
qadar ko‘p vaqt bo‘lmadi. Uzoq vaqt davomida pedagogikada «defektologiya»
tushunchasi qo‘llanib kelingan.
Korrektsion pedagogika (defektologiva) tarkibiga
quyidagi sohalari kiradi:

Pedagogik lug‘atda «korrektsiya» tushunchasi
(yunoncha «korrectio» tuzatish) pedagogik uslub va tadbirlardan iborat maxsus
tizimi yordamida anomal bolalarning psixik va jismoniy rivojlanish
kamchiliklarini tuzatish (qisman yoki to‘liq) sifatida tushunilishi ta‘kidlab
o‘tiladi.
Ana shu lug‘atda «korrektsion
pedagogika»ning jismoniy yoki psixik kamchilikka ega, maxsus, individual
tarbiyalash va o‘qitish metodlariga muhtoj bo‘lgan, sog‘lig‘i imkoniyatlari
cheklangan bolaning individualligi va shaxsini rivojlantirish jarayonini
boshqarish mohiyati, qonuniyatlarini o‘rganuvchi fan ekanligi qayd etiladi.
Korrektsion pedaaoaikaning asosiy
maqsadi - belgilangan (normal) va (mavjud kamchilik) faoliyat o‘rtasidagi
nomuvofiqlikni yo‘qotish yoki kamaytirishdan iborat.
Korreksion-pedaaogik faoliyat
yaxlit ta‘lim jarayonini qamrab oluvchi hamda murakkab psixofiziologik va
ijtimoiy-pedagogik chora- tadbirlarning amalga oshirilishini nazarda tutuvchi
pedagogik tizim.
Diagnostika korrektsion,
korrektsion-rivojlantiruvchi, korrektsion- profilaktik faoliyatlar bilan
birqatorda tarbiyaviy va korrektsion-o‘qitish, psixokorrektsion faoliyatni ham
amalga oshirilishini ta‘minlaydi. Korrektsion-pedagogik faoliyat maxsus ta‘lim
dasturiga muvofiq mutaxassislar yordamida anomal o‘quvchilarni o‘qitish,
tarbiyalash va rivojlantirishga yo‘naltirilgan yaxlit jarayon.
Korrektsion pedagogikaning asosiy
vazifalari. Turli kategoriyali anomal bolalarni rivojlantirish, o‘qitish va
tarbiyalashning umumiy qonuniyatlari mavjud. Korrektsion pedagogikaning asosini
anomal bolalarni har tomonlama, fiziologik va psixologik o‘rganish tashkil
etib, uning vazifalari sirasiga quyidagilar kiradi:
-
rivojlanishida turli kamchiliklar bo‘lgan bolaning nuqsonlarini
tuzatish va korrektsionkompensatorli imkoniyatlarini aniqlash;
-
differensatsiyali o‘qitish va tarbiyalashni amalga oshirish
maqsadida anomal bolalarning muammolarini hal etish;
-
anomal bolalarni aniqlash va hisobga olish;
-
rivojlanish anomaliyasini erta diagnostika qilish metodlarini
ilmiy jihatdan ishlab chiqish;
-
bolalarda rivojlanish nuqsonlarini tuzatish, yo‘qotish yoki
kamaytirish bo‘yicha choratadbirlarni ishlab chiqish;
-
anomal bolalikning oldini olish bo‘yicha profilaktik chora-
tadbirlar tizimini ishlab chiqish; -
            anomal bolani rivojlantirish va uni ijtimoiylashtirish
jarayonining samaradorligini oshirish.
Korrektsion pedagogikaning
kategoriyalari. Korrektsion pedagogika quyidagi pedagogik kategoriyalarga ega:
Anomal bolalarni o‘qitish va
rivojlantirish ularni ijtimoiy hayot va mehnatga tayyorlash, ularda bilim,
ko‘nikma va malakalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan maqsadli jarayondir.
Anomal bolalar uchun ta‘lim tizimi va metodlarini tanlashda bolaning yoshi va
nuqsonning kelib chiqishi vaqti hisobga olinadi. Eshitish yoki ko‘rish
qobiliyatini yo‘qotish vaqti alohida ahamiyatga ega.
                                                                                4.
5.
Rivojlanishi va xulqida chetlanishlari bo‘lgan bolalarni o‘qitish
va tarbiyalash masalalari bilan qaysi fan shug‘ullanadi?
6.
Korrektsion pedagogikaning vazifasi nimadan iborat?
7.
«Korreksiya». «korrektsion pedagogik faoliyat» tushunchalari
qanday ma‘noni anglatadi?
8.
Anomal o‘quvchilar bilan qanday korrektsion ishlar olib boriladi?

9.
Korrektsion pedagogika (defektologiya) fanning rivojlanish tarixi
haqida nimalami bilasiz?
10.      «Rivojlanishdagi
chetlanishlar» tushunchasi qanday ma‘noni anglatadi?
11.      Aqli
zaif bolalar bilan qanday korrektsion ishlar olib boriladi?
12.      Logopediya
nima?
13.      O‘quvchilar
nutqiy buzilishi qanday psixologik-pedagogik xususiyatlariga ega?
14.      Ommaviy
umumiy o‘rta ta‘lim maktablarida eshitish qobiliyati buzilgan bolalar bilan
qanday korrektsion-pedagogik ishlar amalga oshiriladi?
15.      Ommaviy
umumiy o‘rta ta‘lim maktablarida ko‘rish qobiliyati buzilgan bolalar bilan
qanday korrektsion-pedagogik ishlar amalga oshiriladi?
16.      Ommaviy
umumiy o‘rta ta‘lim maktablarida tayanch-harakat apparati buzilgan o‘quvchilar
bilan qanday korrektsion-pedagogik ishlar amalga oshiriladi?
TAQDIMOT

Korrektsion pedagogika (defektologiya) sohalari Har qanday
jamiyatda kelajak vorislari bo‘lmish farzandlarni mas‘ulayatni his etadigan,
ularni davlat taraqqiyoti va gullab-yashnashiga salmoqli ulush qo‘shadigan
munosib fuqarolar bo‘lib etishishlariga katta umid bilan qaraladi. Dunyoga
―O‘zbek modeli‖ deb nom olgan rivojlanish yo‘li bilan tobora
ko‘proq tanilayotgan O‘zbekistonda ham bolalar huquqlarini himoya qilishga juda
katta e‘tibor berilmoqda. Mamlakatimizda maktab, litsey, gimnaziya, kollej kabi
bilim dargohlari bilan birgalikda turli maxsus maktab internatlar, mehribonlik
uylari faoliyat ko‘rsatayotganligi ham fikrimizning isbotidir. Ko‘plab
davlatlarda bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham imkoniyati cheklangan bolalar uchun
maxsus tashkillangan maktablar bor. Ularning vazifasi bolalarni maxsus o‘quv
yurtlariga
tayyorlashdir.
Bolalarni himoya qilish xalqaro tashkiloti Konvensiya tizimiga o‘zining asosiy
maqsadi etib bola huquqlarini asos etib oladi. Bola huquqlari xalqaro
Konvensiya hamma bolalarning ehtiyojini hisobga olgan, huquq va qobiliyatlarini
hurmat qiladigan ta‘lim tizimini yaratish g‘oyasini ilgari surdi. Chunki har
bir bolada – u sog‘lommi yoki nogironmi – takrorlanmaydigan xarakter, qiziqish,
imkoniyat va bilimga ehtiyoj bor. Hamma bolalarning ehtiyojlarini hisobga
olgan, huquq va qobiliyatlarini hurmat qiladigan, ijtimoiy adolat hamda
tenglikka erishishni maqsad qilib olgan ta‟limtizimi inklyuziv
ta‟lim deyiladi. Inklyuziv ta‘lim nogiron bolalarni ta‘lim
jarayoniga integratsiya qilish hamda umumta‘lim maktablarini nogiron bolalarga
moslashtirishni ko‘zda tutadigan, ijtimoiy adolat va tenglikni bosh maqsad
qilib olgan jarayondir.
Inklyuziv
ta‘lim ijtimoiy modelga asoslanadi va u muammoni bolada emas, balki dastur va
metodologiyada deb hisoblaydi. Bunday ta‘lim tizimiga ba‘zi bir o‘zgartirishlar
kiritishni taqazo etadi. Bunda har bir bolaning ehtiyojini hisobga olgan holda
o‘quv rejalari tayyorlanadi, uslubiyotning psixologik muammolari bilan bog‘liq
tomonlari to‘g‘ri yo‘lga qo‘yiladi. Inklyuziv ta‘lim hamma bolalarni, shu
jumladan,
nogiron bolalarni ham o‘zlari xohlagan maktabda o‘qishi mumkin, deb xulosa
chiqaradi. Bolaning nogiron bo‘lib qolishiga jamiyat, undagi muhit,
tushunmovchiliklar, yo‘l qo‘yilgan xatolar sababchi bo‘lgan. Demak, uning
o‘qishi uchun ham shu jamiyatning o‘zi jon kuydirishi shart. Bola huquqlari
xalqaro Konvensiyadan kelib chiqib, yaxshi maktab ta‘limini uch xil ibora bilan
ta‘riflash mumkin, ya‘ni:  - mos keluvchi;
-  rivojlantiruvchi;

-  inklyuziv;

Konvensiyaning
6-moddasida shunday satrlar bor: ―Tirik qolish va rivojlanish‖. Bu
modda mos keluvchi ta‘limga taalluqli. Rivojlantiruvchi ta‘lim 29-moddada
ko‘rsatilgan: ―Ta‘lim shaxsning yuqori darajada rivojlanishiga,
iqtidorli, aqliy va jismoniy qobiliyatlarini o‘stirishga yo‘naltirlgan
bo‘lishi, bolani erkin jamiyatda faol yashashga tayyorlash kerak‖. 2-va
28-moddalar inklyuziv ta‘limga tegishli bo‘lib, ularda kamsitishning olsini
olish, ta‘lim hamma uchun qobiliyatiga yarasha ekanligi belgilab qo‘yilgan.
Maxsus ehtiyojli bolalar, boshqa bolalar, o‘qituvchi va tarbiyachilar faoliyati
inklyuziv ta‘limda o‘ziga xos o‘rin tutadi. Bunday ta‘lim tufayli maxsus
ehtiyojli bolalar:  - jismoniy va ruhiy ehtiyojlarini qondiradilar;
-  ijtimoiy xulq va
o‘ziga-o‘zi xizmat ko‘rsatish malakalarini yaratadilar;
-  ularning imkoniyatlarini
hisobga olgan o‘quv materiallarini o‘zlashtiradilar;
-  tengqurlari bilan
turli o‘yinlarda ishtirok etib rivojlanadilar;
-  jismoniy tarbiya
darslarida shaxmat-shashka o‘yinlari, turli sport musobaqalarida vaqtni
kuzatuvchi hakam yoki darvozabon bo‘lishlari mumkin;
-  do‘stona muhitda
do‘st orttiradilar;
-  turli ko‘ngilochar va
bayramona dasturlarda ishtirok etadilar. Boshqa bolalar esa;
-  do‘stona muhitni
yaratadilar;

-  maxsus ehtiyojli
bolalarga g‘amho‘rlik qiladilar,ularni turli o‘yinlarga jalb qiladilar;  - sinf
tadbirlarida ishtirok etadilar;
-  tozalik va ozodalikni
ta‘minlaydilar;
-  jamoa oldida
ma‘suliyat hissini rivojlantiradilar;
-  didaktik va o‘yin
vositalarini tayyorlashda birgalikda ishtirok etadilar;
-  o‘qituvchi va
tarbiyachilar bolalarni bir-birlarining ichki dunyolarini tushunishga
o‘rgatadilar;
-  har bir bolaning
qobiliyati va imkoniyatini hisobga oladilar;
-  har bir bolada
hayotiy malaka va mustaqillikni shakllantiradilar;
-  ishlarni tahlil
qiladilar va baholaydilar;
-  ota-onalarga amaliy
yordam ko‘rsatadilar;
-  barcha bolalarga
birdek bilim berib, tarbiyalaydilar;

Demak;
inklyuziv ta‟lim maxsus ehtiyojli, nogiron bolalar ham faqat maxsus
maktablarda emas, balki sog‟lom bolalar o‟qiydigan umumta‟lim
maktablarida ham ta‟lim-tarbiya olishlari mumkin ekanligini e‟tirof
etadi. Buning uchun esa maktab ham, o‘qituvchi-tarbiyachilar ham
inklyuziv ta‘lim tizimiga tayyor bo‘lishi, maktab darajasi, jismoniy sharoit va
o‘qishga imkon omillari shu ta‘lim talablariga to‘la javob berishi kerak.
Maktab darajasida integratsiyani muvaffaqiyatli kiritishga bir necha o‘zaro
bog‘liq omillar ta‘sir ko‘rsatadi. Markaziy omil o‘quv dasturiga kiritish
imkoniyatidir. Shuningdek, binolarning jismoniy joylashuvi, o‘qish uchun
imkoniyat va moliyalashgan imkon ham asosiy omilllardandir.
Inklyuziv
ta‘limda maktabdagi jismoniy sharoit ham katta o‘rin tutadi. Oddiy qilib
aytadigan bo‘lsak, barcha maktablar eshigiga o‘quvchilar zinapoyalar orqali
kirib boradilar. Lekin bu zinapoyalardan maxsus aravachalarda yuradigan nogiron
bolalar ko‘tarila olmaydilar, hatto qo‘ltiqtayoqda yuradigan bolalar ham,
qiynalishlari mumkin. Demak, zinapoyalardan ham , eshiklardan ham sog‘lom
bolalar bilan birga nogiron bolalar ham bemalol o‘tishlari uchun qulay sharoit

yaratilishi
shart. Bundan tashqari, sinf xonalari va laboratoriyalardagi maxsus o‘rindiq
hamda moslamalar ham nogiron bolalarga mos bo‘lishi kerak. O‘qishga imkon
yaratish ham juda muhimdir. Yozish qobiliyatlarida buzilish mavjud bo‘lgan
bolalarga tovush va tasvirni kattalashtirish etarli bo‘lmaydi. Bunda
o‘quvchilar imo-ishora yoki Brayl xatini puxta o‘rganishlari kerak. Aqliy
nuqsoni bor bolalar soddalashtirilgan yozma yoki og‘zaki informatsiyani
olishlari kerak. O‘quv rejasini bunday differensiyalash o‘qituvchilarda o‘z
ishlariga ijodiy yondashishni taqozo etadi. Maktab ma‘muriyati buning uchun
o‘qituvchilarga imkon yaratib berishi kerak. Bunday ijodiy yondashuv o‘quv
rejasiga qattiq talab qo‘yilgan joylarda birmuncha qiyinchilik tug‘dirishi
mumkin. ―Bolalarni qutqaring‖ (Buyuk Britaniya) tashkiloti, uning
boshqa mamlakatlardagi tashkilotlari inklyuziv ta‘limdagi asosiy to‘siqlarni xalq
ta‘limi tizimi va maktablarga qo‘yadi. Bizning fuqarolik jamiyatiga qadam
qo‘yayotgan davlatimizda bunday to‘siqlarni o‘z-o‘zini boshqarishning milliy
modeli bo‘lgan mahallalarda hal etish mumkin. E‘tiborsizlik (1), yashirish (2),
mablag‘ masalasi (3), sharoitga moslashmaslik (4), kambag‘allik (5), sinfda
o‘quvchilar sonining ko‘pligi (6), kamsitish (7), qaramlilik
(8),
kutilmagan holatlar (9) kabi to‘siqlarni mahallalarda bemalol bartaraf etsa
bo‘ladi, yoki bu muammolarni hal etishni quyidagi jadval asosida shunday
taqsimlash mumkin (sxemaga qarang).  Bir qancha davlatlar tajribasi, jumladan,
Norin (Qirg‘iziston) va Qo‘qon shaxarlaridagi inklyuziv ta‘lim loyihasining
tajribasi maxsus ehtiyojli bolalarni sog‘lom tengqurlari bilan birgalikda
o‘quvtarbiya ishlarida har tomonlama faol ishtirok etishlari mumkinligini
tasdiqladi.
Oila – 2, 3, 5
Maktab – 1, 2, 4, 5,6
Bola – 4, 8
Mahalla – 1, 3, 4, 5, 7,
Xalq ta‘limi tizimi – 2, 3, 4, 6

1.2.
Inklyuziv ta‘limni joriy qilish davr talabi sifatida. Maxsus yordamga muhtoj
bo‘lgan bolalar ta‘lim-tarbiyasi ularni o‘qish va yozishga o‘rgatish
muammolarini ijtimoiy hayotga moslashtirishga ko‘mak berish, bu ishlarni
samarali amalga oshirish, maxsus soxa xodimlari hamda nogron bolalar
otaonalariga amaliy yordam berish kabi masuliyatli ishlar jumlasiga kiradi.
Maxsus yordamga muhtoj bolalar asosiy muamolarini ular o‘zlari yashab turgan
muxitdan, oiladan uzoqda ta‘lim tarbiya berish bilan hal qilib bo‘lmaydi.
Jamiyat o‘z a‘zolariga javobgarlikni o‘z bo‘yniga olmas ekan, cheklab qo‘yilgan
huquq va imkoniyatlar qaytarib berilmas ekan ijtimoiy integrasiyaga erishish
qiyin. Maxsus ehtiyojli bolalarni ta‘lim tarbiyasida tenghuquqlilik muammosini
hal etish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biridir. Ammo bugungi kunda ham
juda ko‘plab bolalar turli xildagi sabablarga ko‘ra ta‘limdan chetda qolib
ketmoqdalar. Inklyuziv ta‘limga jalb qilishning tashkiliy, ilmiy-uslubiy
choralarini ko‘rib chiqish ya‘ni mutaxassislarini tayyorlash, malakasini
oshirishga oid tadbirlarni ishlab chiqish lozim. Alohida yordamga muhtoj
bolalarni umumta‘lim muassasalariga jalb qilishning ikki asosiy omili bor: Birinchidan,
alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalar ham sog‘lom bolalar bilan birgalikda
o‘zaro faoliyat ko‘rsatishlari mumkin. Inklyuziv ta‘lim maqsadga muvofiq tarzda
tashkil etilsa, maxsus ehtiyojli bolalar ijtimoiy tomondan himoyalanadilar,
sog‘lom bolalar esa ijtimoiy adolat va tenglikning tan olinishi buyukligini
nogiron bolalarga nisbatan yanada mehribon va e‘tibor bilan munosabatda
bo‘lishni his etadilar. Ikkinchidan, nogiron bolalar ham sog‘lom
tengdoshlari bilan yonma-yon o‘qish, tarbiyalanish huquqiga ega ekanligi.
Bu
ishlarni muvaffaqiyati xar bir davlatning qonunlarida aks etilishi zarur.
Chunki, qonunlar, ularni kerakli moddiy va ma‘naviy resurslar bilan
ta‘minlanishini amalga oshirishni kafolatlaydi. Imkoniyati cheklangan
bolalar-o‘quvchilarga ta‘lim berishda, ota-onalar, mahallalar pedagoglar,
mutaxassislar

hamkorligida
faoliyat ko‘rsatishlarini talab qilinadi va majburiy shart hisoblanadi. Alohida
ehtiyojli bolalar ham sog‘lom tengdoshlari bilan birgalikda o‘z qobiliyat
darajasida faoliyat ko‘rsatish, ta‘lim olishi, kasb-xunar o‘rganishi va
rivojlanishi mumkin. Inklyuziv ta‘lim maqsadga muvofiq tarzda tashkil etilsa
maxsus yordamga muhtoj bolalar ijtimoiy tomondan himoyalandilar, ijtimoiy
hayotda teng xuquqliligini, o‘z tengdoshlari bilan birga bilim olishlari
mumkinligini his etadilar. Alohida ehtiyojli bolalar uchun tashkil etilgan
segregasion-maxsus, yopiq turdagi muasasalarda bolalardagi mavjud nuqsonlar
ancha-muncha yuqori darajada korreksiyalansada, ammo bolalarning maktab
jamoasidagi tor doiraga tushib qolishlari natijasida ijtimoiy jamiyatga
moslashishi, kelajakda normal rivojlanishdagi boalalar qatori faoliyat
yuritishlarida juda katta qiyinchiliklarga duch keladilar. Maxsus maktablar
mana shu jihatlari bilan juda katta kamchiliklarga ega. Bundan tashqari maxsus
ehtiyojli bolalarni barcha qatori keng jamoatchilik davrasidan ajratgan holda
yashashlari ham demokratiya nuqtai nazariga to‘g‘ri kelmaydi. Chunki maxsus
ehtiyojli bolalar ham barcha qatori haq-huquqlarga ega. Shuning uchun ham 1990
yilda Djonpiyeyen (Tailand)da juda muhim koferensiya o‘tkazildi. Bu
konferensiya ―Ta‘lim hamma uchun‖ maqsadini shakllantirishga
qaratilgan bo‘lib, unga 155 ta davlat vakillari va 150dan ortiq nodavlvt
tashkilotlari qo‘shildilar. Tahlil shuni ko‘rsatadiki, taxminan 1015% bolalar
maxsus ta‘limga muhtoj ekanligi aniqlandi.
Djomtiyen
(Tailan)da o‘tkazilgan konferensiya asosida ―Ta‘lim hamma uchun‖
shiorini qo‘llabquvvatlash va amaliyotga tadbiq qilishni tahlil etish maqsadida
1994 yilda YuNESKO tashkiloti va Ispaniya davlati bilan hamkorlikda Salamanka -
Ispaniya umumjahon konferensiyasi o‘tkazildi. Ushbu konferensiya
ishtirokchilarining maqsadi va vazifasi butun dunyodagi imkoniyati cheklangan
bolalarning umumta‘lim muassasalarida ta‘lim olishlari uchun qulayliklar
yaratish, maktabda o‘qitish vazifasini amalga oshirish

uchun maktab isloxotlarini o‘tkazish zarurligi
to‘g‘risida fikr-muloxazalar yuritishga qaratilgan edi.
Maxsus
ehtiyojli bolalarni umumta‘lim muassasalariga jalb etishga bo‘lgan ehtiyoj bu
shunda namoyon bo‘ladiki, ta‘lim tizimidan butunlay chetda qolib ketayotgan
maxsus ehtiyojli bolalarni ta‘limga jalb etish, maxsus muasasalarga borishga
yashash joyi juda uzoqda bo‘lganligi yoki moddiy mablag‘ning yetishmasligi yoki
ota-onalarning o‘z farzandini maxsus muassasaga borishini hohlamasligi
oqibatida qiynlalayotgan ota-onlalargan ko‘mak berish, maxsus ehtiyojli
bolalarni ijtimoiy jamiyatga erta va to‘laqonli moslashtirish, teng huquqlilik
masalasini hal etish, kamsitishlarni oldini olishdadir. Inklyuziv ta‘lim
masalasi 90-yillarning diqqat markazija bo‘lib qoldi. Janubiy Afrika va Janubiy
Sharqiy Osiyodagi integrasiyalashgan ta‘lim dasturlari asosida yakuniy ish
hujjatlari o‘rganilib chiqildi. Natijada barcha davlatlarning Ta‘lim
Vazirliklarida maxsus maktablar qoshidagi maxsus bo‘limlarga muqobil sifatida inklyuziv
ishlash uslublari qabul qilindi. Inklyuziv ta‘limga bo‘lgan ehtiyoj uning
jamiyatga va maxsus ehtiyojli bolalar uchun quyidagi nafli jihatlari
mavjudligidan kelib chiqadi: Inklyuziv ta‘lim maxsus ehtiyojli bolalarga doimo
o‘z oilasi mahallasi va qarindosh-urug‘lari davrasida bo‘lishga imkon beradi.
Bolalarni oilasidan, uyidan uzoqda bo‘lgan iternatlarga joylashtirish ularning
uyi, oilasi hamjamiyat hayotiga ishtirok etish huquqiga to‘sqinlik qiladi.
Uyidan, oilasidan, ota-ona mehridan uzoqda bo‘lgan bola diydasi qattiq bo‘lib
o‘sadi. Chunki oila tarbiyaning bosh markazidir. Inklyuziv ta‘lim barcha uchun
ta‘lim sifatini yaxshilaydi. Inklyuziv ta‘lim ta‘lim sifatini yaxshilashga olib
keladigan katalizator bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Maxsus ehtiyojli bolalrni
umumta‘lim muassasalariga qabul qilinishi o‘quvchilarni yanada bolaga
qaratilgan faolroq va ko‘proq o‘quvchilarni qamraydigan yangi o‘qitish
uslublarini ishlab chiqishga undaydi.
Buning nafi esa hamma bolaga tegadi. Inklyuziv ta‘lim
kamsitishlarni oldini olishga yordam beradi.

Jamiyatda nogironlargan nisbatan
yanglish fikr va munosabat juda yuqoridadir. Ular haqida ma‘lumotlarning
kamligi va ularni yoshligidan maxsus muassasalarda yopiq tarzda ta‘lim tarbiya
berilishi bunga sababa bo‘lishi mumkin. Bunday munosabatni
yo‘qotish yoki kamaytirish ancha mushkul ishdir. Lekin tajribadan shu narsa
ma‘lumki, kattalarga nisbatan bolalar farqli va o‘xshashlik jihatlarni tezroq
anglar ekanlar.
UMUMIY
PEDAGOGIKA FANIGA OID  MINI KEYSLARNI TAHLIL QILISH

ILOVA
1-vaziyat. Feruza ismli qiz bola 6 yoshda. U 3
yoshidan xoreografik to‗garakka, 5 yoshidan esa
vokal va teatr studiyasiga qatnaydi. Tez-tez sahnada
chiqish qiladi, turli tanlovlarda qatnashadi. Navbatdagi chiqish oldidan
o‗yin vaqtida Feruza o‗zining tengqurlariga:  ―Men sizlardan
yaxshiroq bilaman, men sahnaga ko‗p marotaba chiqqanman, sizlar esa,
chiqmagansizlar. SHuning uchun, men tulki rolini o‗ynayman‖ deb,
rahbarlik qilishga harakat qilmoqda. Tengqur qizlar unga bo‗ysunishdan
bosh tortishga harakat qilmoqdalar va tarbiyachi oldiga yordam so‗rab
bormoqdalar.

Keysga
savol- vazifa:
Sizning
harakatlaringiz qanday bo„ladi?

Echim
variantlari:
 1-variant. Feruzaga o‗zining
dugonalariga o‗zlarini namoyon qilishlariga yordam berish uchun
ushbu o‗yinda rejissyor rolini taklif etish.
Ularning chiqishlari ham maqtovga loyiqligini ko‗rsatish.
 2-variant. Feruza bilan badiiy asar
qahramonlari xulqlarining salbiy tomonlari (maqtanish,
do‗stlarining xafaligi va hokazo)ni tahlil
qilishga yo‗naltirilgan suhbat o‗tkazish, boshqa qizlar uning
dugonalari ekanligini, ularda ham shu rolni o‗ynashga xohishlari
borligini tushuntirish. Tulki rolida navbat bilan o‗ynashni taklif etish.

 3-variant.
Bolalarga tortishmaslikni taklif etish, balki rolni taqsimlashni
qur‘a tashlash yo‗li bilan amalga oshirish.
SHunda to‗g‗ri bo‗lar.
4-variant.
Tulki – bosh rol uchun tanlov tashkil qilish, mustaqil
hakamlarni (ushbu o‗yinda qatnashmaydigan
o‗g‗il bolalardan) tanlash.
5-variant.
Ushbu muammoni hal etish uchun bolalarga murojaat qilish.
2-vaziyat. SHohruh 7 yoshda. U yoshligidan e‘tiboran
elimlash, rasm
chizish, qurishga qiziqadi. SHohruh yaxshi rasm  chizadi,
plastilindan turli narsalar      yasaydi, ajoyib konstruksiyalar           yaratadi,
ijodiy xayol suradi. Tarbiyachining bolani badiiy studiyaga berish taklifiga
SHohruhning ota-onasi, u sport bilan shug‗ullanishi kerak degan qarorga
kelib, rad javobini berishdi. Bog‗chada SHohruh hech kim bilan
do‗stlashmaydi, bolalar bilan ko‗pincha nizoga kirishadi. Agar
bolalardan biri uni rasm chizishiga, uycha qurishiga yoki boshqa
o‗yinlariga qo‗shilmoqchi bo‗lsa, SHohruh ko‗pincha
ularni qo‗ymadi. U bolalarga  aralashmaydi, uni o‗z sevgan
mashg‗ulotidan chalg‗itish yoki e‘tiborini boshqa narsaga qaratish
qiyin, ya‘ni ―bola o‗zi bilan‖.

Keysga
savol- vazifa:
Sizning
harakatlaringiz qanday bo„ladi?

Echim
variantlari:
1-variant. SHohruhning
o‗zini-o‗zi baholashi  juda past holatda. Uning bahosi ota-onasi
tomonidan tan olinmagan. Bolaning  o‗zini-o‗zi baholashini
rivojlantirishga harakat qilish kerak, tanlovlarda qatnashishni taklif etish
lozim. SHohruhning muvaffaqiyatlarini ota-ona va bolalar baholashlari uchun,
uning ishlarini ko‗rgazmalarga qo‗yish lozim.
 2-variant.  Sotsiometrik uslubdagi
tadqiqot o‗tkazish, bolani afzal ko‗rish, uni ochish va turli
umumiy vazifalar bergan holda, bolalar bilan
yaqinlashtirishga harakat qilish, bolalar bilan birgalikda faoliyat
ko‗rsatishga tortish kerak.
3-variant.  Ota-ona
bilan ish olib borish. Ularga bolaning qiziqishini ko‗rish va tushunishga
yordam berish. SHohruh unga tavsiya etilayotgan mashg‗ulotga qiziqqan
bo‗lishi, faqat ―onasi aytganligi uchun emas‖, balki unda
moyillik va qiziqish bo‗lgani uchun, qo‗shimcha ta‘lim tanlashda
bolaning fikrini hisobga olishni taklif etish. Sport bilan yakshanba kunlari
oilaviy shug‗ullanish ham mumkinligini tushuntirish.
 3-vaziyat.  Ahmad bolalar bog‗chasida yana bir
yil
qolib,
boshqa guruhda to‗rt yil mobaynida tarbiyalangan tarbiyachisini
sog‗in-moqda. Ahmad ko‗pincha o‗zining avvalgi
guruhiga mehmonga keladi: tarbiyachilar bilan
muloqotda bo‗ladi, bolalar bilan o‗ynaydi, konstruktordan
foydalanib, turli qurilmalarni yasashni o‗rganadi va hokazo.
Tarbiyachilar doimo Ahmadni yaxshi qabul qiladilar,
uning onasiga ham o‗g‗lining bunday
tashrifi yoqadi – tarbiyachilar bilan uning aloqasi
yaxshi, ijobiy munosabatda. Kunlarning birida, Ahmadni bog‗chadan olib
keta turib, Marg‗uba opa (onasi) uning qo‗lida begona kichik
mashinacha borligini payqab qoldi.

Keysga
savol- vazifa:
Nima
qilish kerak?

Echim
variantlari:
1-variant.  Boladan quyidagilarni
so‗rash:
-     Ahmad,
bu kimning mashinachasi? Uni egasiga berish kerak.
-     Men
Muqaddas opaning (tarbiyachi) oldiga mehmonga bordim, bolalarga garaj qurishni
o‗rgatdim va bilmasdan cho‗ntagimga
solibman, - deb, Ahmad onasiga ayyorlik qildi.
-     Bolalar
oldiga borib, mashinachani qaytarib bergin.
-     Yo‗q,
u menga yoqadi, menda bunday mashinacha yo‗q, - deb Ahmad qaysarlik
qildi.
-     Ahmad,
bu mashinachani bolalardan biri uyidan olib kelgandir va hozir
yig‗layotgandir,
izlayotgandir, - deb ona ta‘kidlaydi.
-     Yo‗q,
bormayman. Tarbiyachi Muqaddas opaning jahli chiqadi va menga mashinachani
o‗g‗irlagansan, deb aytadi, men uyalaman,
- deb javob qaytaradi Ahmad.
-     Ahmad,
kel ertaga birgalikda Muqaddas opaning oldiga boramiz va mashinachani beramiz.
2-variant.  Vaziyatni oldindan Muqaddas
opa bilan muhokama qilgan holda bolani mashinachani
qaytarib berishga ko‗ndirish.
 Kechqurun, Ahmadni
olib ketishdan oldin, Marg‗uba opa Muqaddas opaning oldiga kirib,
bo‗lgan voqeani aytib beradi va bolasi bilan kelishganligini ogohlantirib
qo‗yadi.  Muqaddas opa  onaning yondashuvini qo‗llab-quvvatlaydi va
bolaga mashinachani qaytarish vaqtida xursand bo‗lib shunday deydi:
-     Ahmad,
Ravshanning mashinachasini topib
olibsan-ku! Biz esa kun bo‗yi uni izlayapmiz.
Ravshan
yig‗layapti, tezroq kel, uni Ravshanga bergin,
senga katta rahmat deydi.
3-variant.                 Marg‗uba       opaning
          o‗zi mashinachani oladi va Muqad-das opaga olib borib
beradi.  Vaziyatni tushuntiradi. Lekin, begona narsalarni olish yaxshi emasligi
haqida oldindan o‗g‗li bilan suhbatlashadi.
4-vaziyat.  O‗rta guruh bolalari kechqurun
aylanishga to‗planadilar. SHohruh va Maftunalarning
kiyim-kechak javonchalari yonma-yon joylashgan. Bu
ikki bola urishadilar, bir-birlariga xalaqit qiladilar.
Vaziyatni engillashtirish maqsadida tarbiyachi,
bolalarga qulay bo‗lishini ko‗zlab  stulchalarni uzoqlashtiradi,
lekin bolalar tortishuvni davom ettiradilar.

Keysga
savol- vazifa:
Nima
qilish kerak?

1-variant. SHohruhga haqiqiy janob sifatida
qizchaga joyni berishni taklif etish. Unga haqiqiy
erkaklar o‗zlarini xuddi shunday tutadilar, deb
aytish.
2-variant. Maftunaga urishmaslikni,
o‗zining narsalarini olib boshqa joyga o‗tishni taklif etish.
3-variant.   Agar
bolalar javonchalar uchun doimo urishayotgan bo‗lsalar, u
javonchalarining joyini ―almashtirib qo‗yish‖ga harakat qilib
ko‗rish.
                                                                                5-vaziyat.
     Bog‗cha      bolalari      ota-onalarini        bolalar
maydonchasida kutib oladilar. Ota-onalar kelgunlariga
qadar bolalar ―Quvlash-machoq‖ o‗ynaydilar. SHohruh va
Muxlisa yugurish mobaynida to‗qnashib ketadilar va bir-birlariga
tashlanishadilar. Muxlisa yig‗lab tarbiyachi oldiga keladi va SHohruh
itarib yuborganini aytadi.

Keysga
savol- vazifa:
Bu
vaziyatda qanday yo„l tutish kerak?

1-variant.   Bolalarga avvaldan
o‗yin qoidalarini, shuningdek, o‗yin mobaynida rioya etiladigan
xavfsizlik qoidalarini tushuntirish
lozim. YUgurayotgan bolalar oldilariga qarab yugurishlari va boshqa bolalar
bilan to‗qnashib ketmasliklari uchun ulardan o‗zlarini olib
qochishlarini aytish kerak.   2-variant.  Agar to‗qnashuv
sodir bo‗lgan bo‗lsa, aybni boshqaga to‗nkash kerak
emas.
Ikkalangiz aybdorsiz, chunki oldingizga
qaramagansiz, deb o‗yinni to‗xtatish va bolalarni tinchlantirish
lozim.
3-variant.  Bu holat qanday sodir
bo‗lganligini aniqlash uchun o‗ynayotgan boshqa bolalarga
murojaat qilish zarur. Bolalarni tinchlantirish va
yupatish, so‗ngra  yugurish mobaynida rioya etila-digan o‗yin
xavfsizligini  eslatish kerak.
                    6-vaziyat.           Muxlisa
    (6      yosh)     bolalar
bog‗chasining maktabga tayyorlash guruhiga
qatnaydi. U o‗qishni, yozishni biladi, o‗yin tushishni, ashula
aytishni, ifoda-li o‗qishni yaxshi ko‗radi. Onasi undan, Muxlisa
esa o‗zidan faxrlanadi.
Kunlardan bir kuni, Muxlisa onasi
bilan uyga keta turib, onasiga: ―Ertaga bog‗chaga bormayman! Men
javob bera olmasligim uchun, tarbiyachi opam, nuqul menga boshqa bolalarga
qaraganda murakkab vazifalar beradi‖, dedi.

Keysga
savol- vazifa:
Ona
Muxlisaning gaplaridan qanday ta‟sirlanishi zarur?

1-variant. Muxlisaga ta‘sir qilgan bolalar
bog‗chasidagi mumkin bo‗lgan sabablarni o‗ylab
ko‗rish.
2-variant. Qizining fikriga qo‗shilish:
«To‗g‗ri, sen eng aqlli qizimsan-ku. Agar javobni
bilmasang, kel, ikkalamiz birgalikda aniqlaymiz
(mumkin bo‗lgan axborot manbalari)», deb aytish.
3-variant.  E‘tiborni qaratish!  Balki
Muxlisani haddan tashqari maqtash unda dastlabki
vaqtlardagi muvaffaqiyat-sizliklarga ishonchsizlik
uyg‗otgandir.
7-vaziyat.
Alisherning xotirasi juda yaxshi. SHuning uchun, u axborotlarni, matnlarni,
qo‗shiqlarni osongina yod oladi. Bayramlarni o‗tkazish vaqtida Alisher
o‗zining rolini o‗ynash bilan birga, boshqa bolalarning roliga
suflyorlik qiladi, bu bilan boshqa bolalarning o‗zlarini namoyon
qilishlariga xalaqit beradi, bayramning borish qoidasiga xilof ish qiladi.

Keysga savol- vazifa:
Bu
vaziyatda qanday yo„l tutish kerak?
Echim
variantlari:
1-variant. Alisherga alohida – suflyor rolini
berish. ―Sening vazifang: chiqishlar qilinayotgan
vaqtda bolalar aytadigan so‗z-larini
yodlaridan chiqarib qo‗ymasliklarini kuzatib borishdan iborat. Agar
bolalarning aytadigan so‗zlari yodidan ko‗tarilgan bo‗lsa,
sen sekingina aytib berasan».
2-variant. Bayramga qadar Alisher bilan
―Haqiqiy artist o‗zini qanday tutishi kerak‖ligi haqida
suhbatlashish lozim.
3-variant.  Alisherni boshqa faoliyat
turlari (to‗garak ishi)ga qiziqtirish kerak.
4-variant.  Ota-onalar bilan ishlash
kerak. Ota-onalarni Alisher xulqiga nisbatan qanday
munosabatda bo‗lishlarini aniqlash lozim. Agar
ota-onalar muammoni tushunsalar, u holda, ularga Alisher bilan erkni
shakllantirish sohasida ruhshunosning amaliy mashg‗ulotlariga borib
ko‗rishni taklif etish.
―Bog‗cha
yoshidagi bolalarda o‗zini tutishni shakllantirish‖, ―Tez va
katta hajmda yodga olish qobiliyatini qo‗llash sohalari (masalan,
shaxmat, shashka va hokazo)ga jalb etish‖ kabi tavsiyalar berish lozim.

Agar
ota-onalar muammoni tushunmasalar, u holda shunga
o‗xshash  o‗zini-o‗zi baholashni
shakllantirish masalalari bo‗yicha ishlar olib borishga harakat qilish
zarur.
8-vaziyat. Ota-onalar ko‗pincha bola-larning
mujmal
nutqlariga haddan tashqari yuqori baho berib, ularni vunderkind,
deb aytadilar.
Abdulazizga onasi: ―Uzoqqa qochib
ketma!‖ desa, Abdulaziz: ―Xavotir olmang, oyi, men qochib
ketaman va qaytib kelaman!‖ deb javob beradi.

Keysga
savol- vazifa:
Bunday
hodisa nima bilan bog„liq?

                    Echim.
    Bunga     o‗xshash    hodisa     nutqning     grammatik     tuzilish
    nuqtai      nazardan
takomillashmaganligi bilan bog‗liq. Abdulaziz
qandaydir yangi so‗zga o‗zi egallagan shaklni  berishi mumkin. Bola
tomonidan tushungan holda egallangan bu shakl elementlari bolalarning
so‗z ijodkorligini keltirib chiqaradi.
9-vaziyat.  Ota-onalar bolalari bilan muloqot
paytida ko‗pincha ularni boshqa bolalar bilan
taqqoslaydilar.
SHirinning onasi,
o‗z qizining xulqidan xursand, ko‗pincha u: ―Sen borgan sari
aqlli bo‗layapsan. Sen hammadan ham yaxshisan‖, ―Sen eng
chiroylisan‖, -deydi.
Dilnozaning
onasi esa qiziga ―Hamma bolalar ham bola, faqat
sen mening tentagimsan‖, ―Qaragin,
Dilfuza qanday aqlli qiz. U hamma ishni eplaydi, senda esa, hech nima
chiqmaydi‖, kabi jumlalarni ishlatadi.

Keys bo„yicha  savol va- vazifalar:
1.
Ikkala ona ham o„z bolalariga yaxshilik istaydilar, lekin
ularning
qaysinisi tarbiyada yaxshiroq natijaga ega bo„ladi?
2.
Bolalarning xulqini “loyihalash” yo„nalishi onalarning
shaxsiy xususiyatlariga bog„liqmi?

Echim. Ikkala ona ham o‗zlarining
qizlarini boshqa bolalar bilan taqqoslaydilar, lekin birinchi
ona ijobiy taqqoslashlardan, ikkinchi ona esa salbiy
taqqoslashlardan foydalanadi. SHu bilan birga, SHirin va Dilnozalarning
xulqlarini ―loyihalash‖ turlichadir.
Agar ona, o‗ziga ishongan inson bo‗lsa, u
holda, odatda, u o‗zining bolasini maqtaydi va uni
boshqa bolalardan ijobiy tarzda ajratadi. Bu bolaning
ijtimoiy mavqei o‗sishiga va o‗zining tengqurlari bilan
o‗zaro munosabatidagi tizimda yaxshi o‗rin egallashiga imkon
beradi.
Agar ona, o‗ziga ishonmagan
inson bo‗lsa, o‗zini boshqa insonlarga nisbatan nima bilandir
yomonroq sezsa, u holda o‗zining ishonchsizligini uzatgan holda, bolasiga
nisbatan ham shunday munosabatda bo‗ladi. Bunday onaning bolasi past
ijtimoiy mavqega ega bo‗ladi.
Umuman, bolalarning xulqini kecha, avval
bo‗lgan o‗zining shaxsiy xulqi bilan taqqoslash
maqsadga muvofiq.
10-vaziyat. Biz ko‗pincha onalarning
o‗z bolalari bilan muloqotda ularning imkoniyatlarini
turlicha baholashlarining guvohi bo‗lamiz.
Ba‘zi onalar: ―Sen men qilolmagan ishlarni bajara olasan! Sen
to‗g‗ri aytayapsan, barakalla!‖ kabi jumlalardan
foydalanadilar.
Boshqa onalar esa:
―Sen hali yoshsan, kattalar aytganlariga quloq sol! Sen nimani ham bilar
eding, o‗rganib olgandan keyin tushunasan!‖ kabi jumlalardan
foydalanadilar.

Keysga
savol- vazifa:
Turli
onalarning o„z bolalari bilan muloqotidagi tubdan farq
nimada?

Echim. Bir xil
onalar bolalarida o‗ziga ishonchni shakllantiradilar (―Agar
onam meni maqtasa, demak, men nimagadir qodirman!‖). Ular bolaning kamol
topishiga imkoniyat beradilar, unda hayotiy faollikni yaratadilar va
to‗g‗ri shakllanishiga yordam beradilar.
Boshqa onalar, aksincha, bolada o‗ziga
ishonmaslikni shakllantiradilar, unda xavotirlanish hissini
paydo qiladilar, faolligini pasaytiradilar,
kelajakka ishonchsizlik tug‗diradilar (―Agar onam meni urishsa,
demak, men hech nimaga qodir emasman, men yomonman!‖).
11-vaziyat.
―Mening Alisher o‗g‗lim 7 yosh, - deb yozadi ona. - Lekin
o‗z guruhidagi bolalar oldida jim turadi (indamas). Men buni
qandaydir sabablar: charchagan, uyga shoshilmoqda va hokazolar bilan oqlashga
harakat qildim. U uydaligida hamma narsa o‗z joyida. Odamlar orasida esa,
―odamovi‖ bo‗lib qoladi. Nima qilay? Maslahat
bering‖.

Keysga
savol- vazifa:
Onaga
maslahat bering.

Echim. Alisherga, uyatchanlik
ko‗pincha g‗arazgo‗ylik sifatida qabul qilinishini va
insonlarga
yoqish uchun dilkash bo‗lish lozimligini
tushuntirish kerak.
12-vaziyat. O‗qituvchi: ―Endi,
qanday holatlar bo‗lishini, siz yaxshi yodga olib qolishingiz uchun
jadval tuzamiz‖. Sinfdan: ― Nima
uchun?‖, ―Mana yana!‖, ―Keling tuzmaylik‖,
―Biz shunday ham yodga olamiz‖ kabi norozilik ovozlari eshitildi.
 O‗qituvchi (og‗ir ahvolga tushib, biroz
jim turib): ―YAxshi, jadvalni tuzmaymiz, faqat eslatma
yozamiz‖. Sinfdan yana: ―Nega?‖,
―Keling, yaxshisi jadvalni tuzamiz‖ va hokazo kabi  norozilik
tovushlari eshitiladi. O‗qituvchi: ―Endi yo‗q, jadvalni
xohlamadinglarmi, eslatma yozamiz, vaqtliroq o‗ylash kerak edi‖.
 Vaziyatni baholash. O‗qituvchi
o‗quvchilarga o‗zining irodasi sustligini, o‗ziga
ishonmasligini
va o‗quvchilar
oldida qandaydir qo‗rquvga tushganini namoyon etadi. Balki bu narsa,
o‗quvchilar tomonidan to‗la tushunilmayotgan bo‗lishi mumkin,
lekin ularning har biri buni sezish qobiliyatiga egadir.
  Nima
bo„lishini oldindan aytish. Agar shunga o‗xshash
vaziyatlar
qaytarilsa, sinfda intizom haqida  ham, bolalarni o‗qituvchiga nisbatan
hurmati haqida ham gap bo‗lishi mumkin emas. Bolalarning bunday ochiq
xohishiga erk berib qo‗yish o‗zini oqlamagan va oqibatda,
o‗quv jarayonning o‗zida, o‗qitish sifatida va
o‗quvchilarning o‗qituvchiga nisbatan munosabatida namoyon
bo‗ladi.

Keysga
savol- vazifa:
Bunday holatda bo‗ladigan o‗qituvchi va
o‗quvchilarning munosabatlarini yuaholang.

Echim.
Darsdagi ishini rejalashtirish mobaynida o‗qituvchi boshidan materialni
mustahkamlash uchun qanday ko‗rinishdagi vazifa mos kelishini hal etishi
kerak. Agar o‗qituvchi mo‗ljallangan materialdan foydalanishni
lozim topmasa, u holda bu qarorni o‗quvchilarga tushuntirishda juda
ehtiyot bo‗lishi kerak. Bunday vaziyatda, agar o‗qituvchi dars
mobaynida biror vazifani boshqasiga almashtirmoqchi bo‗lsa, u holda,
o‗quvchilarga bu o‗zgartirish sababini albatta tushuntirish zarur.
Masalan: ―Ha, sizlar haqsizlar, jadvalni tuzishga ulgurmaymiz, shuning
uchun faqat eslatmani yozamiz‖, kabi so‗zlar bilan vazifani
almashtirishdan ko‗zlangan maqsad bolalarga asoslab beriladi va
o‗qituvchining ishi, ularning yoki uning erkaligi boshqariladi. Bundan
tashqari o‗quvchilarga darsda shovqin-suron qilish mumkin emasligini
tushuntirishi lozim.
13-vaziyat. Sinfda matematika darsi.
O‗qituvchiga nafaqat o‗zining guruhi, balki kasal bo‗lib
qolgan o‗qituvchining guruhida ham
mashg‗ulot olib borish vazifasi berilgan. O‗quvchilar
o‗zlarini juda yomon tutmoqdalar: baland ovozda gaplashmoqdalar, urishmoqdalar,
bir-birlariga turli qog‗oz qushchalarni otmoqdalar va hokazo.
O‗qituvchiga nisbatan beodoblik (ehtiyot-korona, to‗g‗ridan
to‗g‗ri emas) qilmoqdalar. Bu jarayonda bir o‗g‗il bola
alohida ajralib turibdi.
O‗qituvchi imkoni boricha
bunga e‘tibor bermasdan, vaqti-vaqti bilan to‗polonchi bolalarni
―ikki‖ baho qo‗yish, direktor oldiga chaqirish va
ota-onalariga aytish to‗g‗risidagi po‗pisalar bilan
qo‗rqitgan holda, mashg‗ulot olib bormoqda.
Navbatdagi vazifa – masalani echish.
Qandaydir bir vaqtdan keyin, o‗qituvchi eng
to‗polonchi
  o‗quvchidan    masalani    echishga
tayyormisan, deb so‗ramoqda. ―Men
masalani echa olmayman‖, deb javob berdi o‗quvchi.
O‗qituvchi: ―Demak, senga
―ikki‖ baho
qo‗yaman‖.
O‗quvchi: ―Yo‗q, u holda masa-lani
echishga harakat qilaman‖, dedi.
O‗qituvchi: ―Endi kech bo‗ldi.
Vaqtliroq o‗ylash kerak edi‖.
O‗quvchi: ―Men hammasini echib beraman,
deyapman-ku‖.
Janjal yana bir necha daqiqa
davom etgandan so‗ng, o‗qituvchi o‗quvchiga
―ikki‖ baho qo‗yadi, o‗quvchi esa eshikni qattiq yopib
sinfdan chiqib ketadi. O‗qituvchi hech nima demay, darsni davom
ettiradi.
 Vaziyatni baholash. Bu erda qator pedagogik
vaziyatlar to‗plami mavjud. Ko‗rinib turibdiki,
o‗qituvchi va o‗quvchilar orasidagi
muno-sabat anchadan beri bo‗shashib ketgan. Agar oxirgi vaziyat haqida
gapiradigan bo‗lsak, o‗qituvchi o‗zining jahlini ochiqchasiga
namoyon etdi.
Bunday holda uning nohaqligi yana shundan iboratki,
o‗quvchiga hatto javob berishga imkoniyat
bermay, ―ikki‖ bahoni uning xulqiga emas
(juda bo‗lmaganda, to‗g‗ri bo‗lar edi), balki bilimiga
(aniqrog‗i, bilimsizligiga) qo‗yishni  ma‘qul ko‗rdi. Agar
baho bolaning haqiqiy qiliqlari uchun belgilansa jazo haqqoniy bo‗lardi.
O‗qituvchi o‗quvchiga, hatto barcha sinf o‗quvchilariga ham,
agar u nimadadir kuchsiz bo‗lsa, o‗zining mavqeidan foydalanib,
boshqa vaziyatda ham jahlini ko‗rsatishga qodir ekanligini
ko‗rsatdi.
O‗quvchi o‗zining kuchsizligidan xafa
bo‗lgan va  ichki hissiyot bilan o‗qituvchini yomon
ko‗rgan, shuningdek, chuqur nohaqlik
tuyg‗usidan kamsitilgan holatda sinfdan chiqib ketgan.
Nima bo„lishini
oldindan aytish. O‗qituvchi va o‗quvchining ikki tomonlama
nafratlari tobora kuchayadi. Bunday vaziyatlar keyin ham davom etadi.
O‗qituvchining  na o‗quvchi, na barcha sinf o‗quvchilari
oldida hurmati bo‗lmaydi.

Keysga
savol- vazifa:
                   Sizning harakatlaringiz
qanday      bo„lar edi?

Echim. O‗quvchi o‗zini sinab
ko‗rmoqchi ekan, o‗qituvchi unga masalani echish uchun imkon
berishi
kerak edi. Darsga qattiq xalaqit beradigan o‗quvchini unga dars oxirida
baho qo‗yiladigan, biror murakkab        vazifa  berish  yo‗li    bilan
tinchlantirish mumkin.
14-vaziyat. 5-sinfda nemis tili
darsi.  O‗qituvchi qo‗lini ko‗targan
boladan matnni o‗qishni  so‗ramoqda. Bola duduq-lanadi va u qancha
hayajonlansa, bu holat shuncha kuchayadi.
To‗xtalib qolish ro‗y beradi.
                   O‗qituvchi
   bolaning    birinchi
so‗zni o‗qishga urinishini kuzatgan
holda, bir oz kutadi. SHundan keyin, bolaga baqi-rib, uyga vazifani ba-jarmagan
bo‗lsang kerak, bunday dangasaliging jonga tegdi deb, ota-onasini
chaqirishini aytadi.
Sinfda kimdir kula boshlaydi, kimdir erga qaraydi.
Bola qo‗rquv ostida qiyin so‗zni ―chaynaydi‖
va davomini  o‗qishga harakat qiladi.
 Vaziyatni baholash. Bolaning duduqlanishi
barcha o‗quvchilarga ma‘lum bo‗lgan hamda sinfda
o‗qituvchining ovozini ko‗tarishi mumkin
bo‗lmagan holat.
 Nima bo„lishini oldindan aytish. Bu
o‗quvchi darslarda doim faol, lekin uning duduqlanishi,
o‗zini ham noqulay holatga olib keladi. Har
gal u javoblarni ―cho‗zayotgani‖dan, qaysidir ma‘noda
o‗zini aybdor deb hisoblaydi.
Bu (va shunga o‗xshash) holat natijasida
bolaning kamchiligi yanada kuchliroq rivojlanadi,
tortinchoqligi ortib, darslarda umuman javob
berishdan bezillab qoladi.
 Bundan tashqari unga nisbatan nohaqlik qilingani
o‗qituvchi-o‗quvchi munosabatiga salbiy ta‘sir
qiladi. Sinfdagi bolalar o‗qituvchining
nohaqligini sezib tursalar-da, o‗qituvchining sinfdoshlariga qilayotgan
muomala uslubini me‘yor sifatida qabul qila-dilar. Umuman, bolalarda birovning
nuqsonidan kulish xususiyati rivojlangan.

Keysga
savol- vazifa:
                   Sizning harakatlaringiz
qanday      bo„lar edi?

Echim.
Agar birinchi so‗z bolada qiyinchilik tug‗dirsa, bolalarning bu
holga e‘tiborini chuqurlashtirmagan holda o‗qituvchining o‗zi uni
o‗qib berishi ma‘qul bo‗lar edi. Agar o‗qituvchi xotirjam
bo‗lsa, o‗quvchi ham tinchlanadi va o‗qish yaxshiroq
kechadi.

                                                                                ILOVA

SEMINAR MASHG‘ULOTIGA QO‘LLANILADIGAN PSIXOLOGIK
TESTLAR

O‘QUVCHILAR JAMOASIDA SHAXSLARNING O‘ZARO MUNOSABATINI

ANIQLASH.
Sotsiometriya metodikasi va uni o‘tkazish.
Sotsiometriya so‘zi o‘lchash,
o‘rganish (sotsio - jamoa,  metriya -o‘lchash) degan ma‘noni anglatadi.
Sotsiometrik metodning asoschisi – amerikalik mikrosotsiolog
olim Djon Morenodir.
Sotsiometrik so‘rov usuli bir qancha kamchilik va
nuqsonlarga ega bo‘lishiga qaramay keng psixologik amaliyotda qo‘llanilib
kelinayotgan metodikalardan biridir.
Ishning bajarilishi. Bu
metod yordamida jamoa yoki guruhni o‘rganish uchun guruh a‘zolariga savol
beriladi. Bu savol sotsiometrik mezon deb ataladi. Sotsiometrik mezon guruh
hayoti uchun muhim bo‘lishi, guruh hayotini aks ettirishi kerak.
Masalan maktab o‘quvchilari uchun
«Siz sinfdoshlaringizdan kim bilan bir partada o‘tirishni hohlaysiz?» degan
mezon muhimdir. Ammo kollejlar yoki institut talabalar guruhida bu muhim
emasdir.
Misol:
Bir partada o‘tirish uchun o‘rtoq
tanlash metodi. Tekshirish muvaffaqiyatli o‘tishi uchun osoyishta, ishchi
sharoit zarur. O‘qituvchi (talaba) o‘quvchilar bajarishi kerak bo‘lgan
topshiriqni aniq tushuntiradi:
Bolalar, kelgusi chorakdan sizlarni
partalarga o‘z hohishlaringiz bilan o‘tirtirmoqchimiz. Hozir bir varaq qog‘oz
olib, Siz kim bilan birinchi navbatda birga o‘tirishni hohlasangiz uning
familiyasini yozing, bordi-yu biz Sizni o‘zingiz tanlagan kishi bilan o‘tirgiza
olmasak, u vaqtda yana kim bilan o‘tirishni istardingiz, o‘sha
sinfdoshingizning familiyasini yozing. Basharti birinchisi bilan ham, ikkinchisi
bilan ham o‘tirishingizning iloji bo‘lmay qolsa u vaqtda qaysi sinfdoshingiz
bilan o‘tirgan bo‘lardingiz. Shuning familiyasini yozing.
1.________________________ 2.________________________
3.________________________
endi xuddi shu tartibda kim bilan o‘tirishni
hohlamacligingizni ko‘rsating (agar shundaylar bo‘lsa).
1.________________________
2.________________________
3.________________________ To‘g‘ri mezon tanlash uchun
guruhni o‘rganish, ularning hayotida nima muhim ekanligini bilish zarurdir.
Tanlanayotgan mezon guruhni qaysi faoliyat jarayonida o‘rganishni maqsad qilib
qo‘yganligiga bog‘liqdir (o‘yin, o‘qish, mehnat).
Ish oson bo‘lishi uchun o‘quvchilarga savolni kartochka
ko‘rinishida tayyorlab beriladi. Savollar kartochkasi

Sotsiometrik mezon (savol)

Hohlayman (Ismi yoki
  familiyasini ko‘rsating)

Hohlamayman
(Ismi yoki familiyasini
  ko‘rsating)

1

Agar sizning guruhingizni qayta tuzmoqchi
  bo‘lsalar, siz guruhda kimlar bilan birga qolishni hohlaysiz? Kim bilan birga
  o‘qishni hohlamaysiz?

1
2
3
4

1
2
3
4

2

Siz uchun qiyin bo‘lgan daqiqalarda
  kimlarga murojaat qilar edingiz? Kimga murojaat qilishni hohlamaysiz?

1
2
3
4

1
2
3
4

3

Yotoqxonada o‘z guruhdoshlaringizdan kim
  bilan bir xonada yashashni hohlar edingiz? Kim bilan hohlamaysiz?

1
2
3
4

1
2
3
4

So‘rov ma‘lumotlari jadval
matritsa (sotsiometriya jadvali) tarzida rasmiylashtiriladi. Sotsiometriya
jadvalining ko‘rinishi

№

Kim tanlayapti

Kimni tanlayapti

U tanladi

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

+

-

∑

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

Uni tanladilar

+

-

∑

O‘zaro tanlashlar

Tanlovda kimni afzal ko‘rish
tartibi «1,2,3… » raqamlari bilan, istamaslik hollari «-1,-2,-3 …» belgisi
bilan ifodalanadi.
Sotsiometriya jadvali
to‘ldirilgandan keyin o‘zaro tanlashlar aniqlanib, ular aylanaga olinadi.
Masalan, bir o‘quvchi ikkinchisini tanlab, ikkinchisi ham birinchini tanlagan
bo‘lsa, bu o‘zaro tanlashdir. O‘zaro tanlashlar aylanaga olish bilan
belgilanadi.
Navbatdagi vazifa jadvaldagi barcha
natijalarni jadval pastidagi qatorlarga yoziladi va ular tahlil qilinadi.
Avvalambor guruhdagi liderlar (eng
ko‘p tanlanganlar), guruh befarq qaraydiganlar (hech qanday tanlashga ega
bo‘lmaganlar), salbiy tanlanishga ega bo‘lganlar aniqlanadi.
Olingan natijalarni tahlil
qilayotganda har bir o‘quvchi mavqeining sababini bilishga harakat qilish
kerak. (Nima uchun lider, nima uchun guruh a‘zolari yoqtirmaydi va h.k.). Bu
borada asosiy e‘tiborni salbiy tanlanishga ega bo‘lganlarga qaratish kerak.
Guruhning psixologik
xususiyatlarini chuqur o‘rganish uchun guruhdagi guruhchalar aniqlanadi. Buning
uchun istalgan o‘zaro tanlashga ega bo‘lgan guruh a‘zosining tartib raqami
jadvalning ustuniga ham, qatoriga ham yoziladi. Keyin shu kishi bilan o‘zaro
tanlashga ega bo‘lgani ishtirokchi raqami ham xuddi shu tartibda yoziladi. Shu
tariqa o‘zaro tanlashlar davom ettiriladi.
Paydo bo‘lgan kichik guruh
a‘zolarining o‘zaro munosabatlarini bilish uchun sotsiogramma tuziladi.
Sotsiogramma tuzishda quyida berilgan shartli belgilardan foydalaniladi. Tanlov
bo‘yicha olingan ma‘lumotlar sotsiogramma shaklida grafik asosida ifodalanadi
(rasmga qarang).

-Kimni tanlayapti;

-
  Kim tanlayapti;

-
  ketma-ket tanlash;

-bir tomonlama ijobiy tanlash;

-
  bir          tomonlama
tanlash;

-
  O‘zaro ijobiy tanlash;

-
  O‘zaro salbiy tanlash;

-
  jinsni belgilash (er va ayol) .

salbiy

T

anlov sababini aniqlash uchun har       bir talaba bilan yakka tartibda suhbat
o‘tkaziladi. Jamoadagi shaxslararo munosabatlarni yaxshilash maqsadida va unda
har bir talabaning mavqeini, ayniqsa «qabul qilinmaganlar» va «rad
etilganlar»ning mavqeini mustahkamlash uchun tegishli tushuntirishlar beriladi,
ularning miqdoriy va ijobiy sifatlarini ochib berishga alohida e‘tibor jalb
qilinadi.
Tahlil to‘liq bo‘lishi uchun
aniqlangan har bir kichik guruhning sotsiogrammasi alohida chiziladi va tahlil
qilinadi.
Guruhning jipsligini aniqlash uchun quyidagi
formuladan foydalanish taklif qilinadi:

Kjip. – jipslik koeffitsienti,
V+ , V- -
musbat va manfiy o‘zaro tanlashlar soni,
 n - guruh a‘zolari soni,

Agar tanlashlar soni cheklangan bo‘lsa formuladagi n(n-1)
o‘rniga K*n quyiladi.

K – tanlash mumkin bo‘lgan a‘zolar soni.
Masalan, «3 kishini tanlang!» deyilgan bo‘lsa, u holda K =3.
Sotsiometrik so‘rovnoma yordamida
olingan barcha materiallar guruhga yozilgan psixologopedagogik xarakteristikada
aks ettiriladi.

O‘QUVCHILARNI HAMKORLIKDA ISHLASHGA, ULARDAGI
EMOTSIONAL ZO‘RIQISHLARNI BARTARAF ETISHGA DOIR  TRENING MASHG‘ULOTLARI

            Har bir mashg‘ulot 4
bosqichdan iborat.
I-bosqich.  Bunda shaxsning holati va kayfiyati,
munosabatga kirishishi, salomlashishi, o‘spirinlarning bir-birlari haqidagi
tasavvurlari kengaytiriladi, asab tizimidagi zo‘riqishlar xalos etiladi.
II-bosqich.  Guruhli munozara, rolli o‘yinlar,
ishtirokchilarni frustrtsiyaga olib keluvchi vaziyatlar muhokama qilinadi.
Xulq-atvordagi ijobiy va salbiy tomonlar bo‘yicha fikr almashinadi.
III-bosqich. Trening natijalariga ko‘ra aytilgan
fikrlar tinglanadi va ma‘lum xulosalarga kelinadi. IV-bosqich.  Guruhlar ishini
yakunlash va xayrlashuv.
Ushbu treningda ishtirokchilarning optimal miqdori
15-20  kishini tashkil etadi. Mashg‘ulotlar  haftada 1-2 marta o‘tkaziladi.

O‘quvchilarni   hamkorlikda ishlashga o‘rgatishga oid trening
mashg‘ulotlari rejasi

№

Mashg‘ulotlar mavzusi

Soat

1
2
3
4
5
6

Biz turfa odamlarmiz
Men-bu men
Men va tengdoshlarim
Men va mening o‘qituvchilarim
Men va mening oilam
Men va mening kelajagim

2
2
2
2
2
2

7

Hammasi tamom bo‘ladi, ammo
  biz qolamiz

2

Biz turfa odamlarmiz Mashq:
«Treningda bildiriladigan istaklar»
  Dastlab, trening rahbari guruh a‘zolarining har biri
o‘zlarining treningdagi ismlarini qayd qiluvchi kartochka (ko‘krakka
taqiladigan)ni tayyorlashlari bo‘yicha tushintirish beradi va 3-5 minut vaqt
ajratadi. Buning uchun har bir ishtirokchi o‘ziga ism tanlaydi. Ular ism
tanlashda mashhur kishilarning nomini ham olish huquqiga egadirlar. Tanlash
huquqi erkin. Ismlar aniq va yetarli kattalikda yozilishi lozim. Kartochkalar
kiyim ko‘kragiga to‘g‘nog‘ich yordamida mahkamlanadi.
Trening qatnashchisiga butun mashg‘ulot davomida shu
ism bilan murojaat qilinadi.
            Guruhdagi tanishuv :
Guruh a‘zolari  doira bo‘lib o‘tiradilar. Birinchi
ishtirokchi turadi, ixtiyoriy bir qatnashchiga yaqinlashib, u bilan
salomlashadi va unga trening sharti bo‘yicha istak bildiradi. Har bir
ishtirokchi navbati bilan bu jarayonni davom ettiradi.
SHundan keyin o‘tkaziladigan «Bir – biringizni
biling»  deb nomlangan mashq ishtirokchilarning birbirlarini anglab yetishlariga
imkon beruvchi mashq hisoblanadi. Bu mashq ishtirokchilarni shaxslararo
munosabatga, o‘zaro idrok qilishga,  guruh tomonidan qabul qilingan me‘yor va
shaxs qadriyatlarini inobatga olishga o‘rgatadi. Bu mashq tafsiloti
quyidagicha:

Mashq:  «Bir–biringizni biling»

Mashqni amalga oshirish uchun ishtirokchilar ikkita
guruhga  ajratiladi. Guruh a‘zolarining vazifasi bir-birlari haqida ko‘proq
ma‘lumot  olish uchun savollar bilan murojaat qilishdan iboratdir.
Guruhda qoidalar hosil qilish.
Guruh a‘zolari aylana bo‘lib o‘tiradilar va guruhiy ish tamoyillarini muhokama
qiladilar. Trening davomida ishtirokchilar rioya qilishi shart bo‘lgan qoidalar
hamda mashg‘ulotlar qachon boshlanishi, davomiyligi va yakuni, guruh
a‘zolarining rituallari (salomlashish va xayrlashuv usullari, chyeklanishlar,
kechikkanda va guruh qoidalari buzilganda jazolash ) belgilab olinadi.
 Guruh rituallari muhokama qilingandan so‘ng
belgilab olinadi. Guruh a‘zolarining roziligidan so‘nggina, bunga qat‘iy amal
qilinadi. Bu guruhda ishlashning muhim jihati hisoblanadi. Uchrashuv vaqtini
trener belgilaydi.
  Guruhda ishlashning asosiy tamoyillari:  Guruhda
ishlash tamoyillari shye‘riy shaklda taklif qilinadi. Uni trening
ishtirokchilarining o‘zlari ishlab chiqadilar. Bu ularning bir-birlarining
idrok qilishlarini yengillashtiradi  va qiziqishlarini orttiradi.  SHye‘r
aytilgach, trener tamoyillarni yana bir bor izohlab beradi, masalan:
1.
Jahd qilibsiz, treninga kelishga,         sabr qiling, oxirigacha
bo‘ling biz bilan birga.
Guruhda butun mashg‘ulot mobaynida birga ishtirok
etish maqsadga muvofiq. Bu tamoyil guruh a‘zolarining o‘zaro bir-birlarini
idrok  qilishlariga imkon beradi. Birorta qatnashchining ishtirok etmasligi
guruh ichidagi munosabatlar buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
2.
Muomalada ochiqroq bo‘ling,
      erinmasdan, dangalroq harakat qiling.
      Muammoni hal etish istagingiz bo‘lmasa,
yolg‘on ishlatmay, jim tura qoling.
Guruhda erinish va yolg‘on ishlatish kerak emas.
Guruh-bu sizni ochiq -oydin fikr-mulohaza bildirishga imkon beruvchi
joy-sharoit. Agar siz savollarga ochiq-oydin javob berishga tayyor
bo‘lmasangiz, yaxshisi jim turing.
3.
Sizning, guruhga «to‘xta», deyishga huquqingiz bor. Muammoni
muhokama qilmang.
 Har bir guruh a‘zosi  «to‘xta» deyish huquqiga ega.
Agar sizga aloqador savolni muhokama qilishga tayyor bo‘lmasangiz yoki mashq
sizga psixologik ta‘sir qilsa (asoratga sabab bo‘lsa), ushbu «to‘xta» deyish
huquqidan  foydalaning .
4.
Faolroq bo‘ling o‘yinda,         shubhali muammolar hal bo‘lar
shunda.
 Muhokama  qilinayotgan muammoni guruhdan tashqariga
chiqarmang. Hammasi o‘zaro qolishi lozim. Treningda muammolarni guruhdan
tashqarida muhokama qilish ma‘qul emas. Bu ushbu ishning asosiy qoidalaridan
biri.
5.
Faqat o‘zingiz haqingizda  so‘zlang, muhokamadan chyetlanib
qolmang. «Men his qilaman», «O‘ylashimcha»,  «Menimcha», bular  murakkab,
bo‘lmag‘ur so‘zlar emas.
Har bir ishtirokchi o‘z nomidan o‘zi uchun gapiradi.
Muhokamadan chyetga chiqib, «Hamma shunday deydi»    qabilida mulohaza yuritishga
yo‘l qo‘yilmaydi. Siz o‘z mulohazangizni  «menimcha», «mening o‘ylashimcha»
tarzida ifodalang.
6.
Har bir kishi o‘z fikriga ega. Hyech kimni baholamang, tanqid
qilmang. Hammaning fikri tinglanadi va qo‘llab-quvvatlanadi. Guruhda bir-birini
tushunish, his qilish lozimdir.
 SHuningdek, tayanch harakat a‘zolari buzilgan ilk
o‘spirinlar   eng yaqin odam sifatida kimnidir e‘tirof etishlari, unga
maslakdosh va maslahatchi sifatida qarashlari tabiiy. Xuddi shu bois,
navbatdagi  «Assotsitsiya» mashqi  mazkur holatlarga aniqlik
kiritishga hamda diagnostik ma‘lumotlar olishga yordam beruvchi ish bo‘lib
hisoblanadi.

Mashq:  «Assotsitsiya»
            Ushbu mashq yaqin kishilari va oila a‘zolari
haqida  ma‘lumotlar yig‘ishga yordam beradi.
     «Assotsitsiya» mashqi ilk o‘spirinlarning
shaxslararo munosabatlari bo‘yicha psixodiagnostik xususiyatga ham ega. Mashq
ularning yaqin odamlari  va ota-onalari bilan assotsitsiyala-shuvini
ko‘rsatadi. Bu mashq ishtirokchilarda ancha jonlanish va qiziqish uyg‘otishi
kuzatiladi.
O‘yla va ayt, oila a‘zolaringdan qaysilari
senda               assotsitsiya uyg‘otadi?
Navbatdagi mashq ilk o‘spirinlarni
atrofdagilarga  munosabati va xohish-istaklarini  namoyon qilishga o‘rgatadi.
Buning uchun «Do‘stimga maktub» mashqi taqdim qilinadi.

Mashq: «Do‘stimga maktub»
Ko‟rsatma.
Sizga do‘stingizga maktub yozish taklif qilinadi. Bunda siz o‘zingiz haqingizda
do‘stingizga yozishingiz va tilaklar bildirishingiz mumkin. So‘ngra siz
maktubni xat jildga joylashtiring. Maktub anonim bo‘lishi mumkin. Oxirgi
mashg‘ulotda  hamma  o‘z maktubini oladi, o‘qiydi va treningdan sovg‘a sifatida
olib qo‘yadi.

Mashq: «Kundalik daftar
yuritishga o‘rgatish» Kundalik daftarni «Mening g‘alabam va
muvaffaqiyatlarim» mavzusi bo‘yicha yuritish trening ishtirokchilarining har
kungi ishlarini hamda boshqalarning hatti-harakatlarini tahlil qilishga imkon
beradi. Ishtirokchilarga kundalik daftar yuritishni mustaqil boshlashlari
taklif etiladi. Ular kundalik daftarda o‘z holatlari, kechinmalari, tuyg‘ulari
haqida o‘z taassurotlarini yozib  borishlari lozim. Dastlab har bir
ishtirokchiga qog‘oz berilib, quyidagi gaplarni yakunlash so‘raladi:  Men
treningga kelganimda...
       Menga yoqqan narsa...
       Menda aytish  xohishi yo‘q ...
       Men mashg‘ulotlarda...  ... ...lar    haqida
ko‘proq bilib olaman.        Men hozir ...    ...   ...ni     his qilyapman.
       Treningdan so‘ng mening kayfiyatim ...  ...
       Bu safar men ...    ...  ...ga  harakat
qilaman.
       Men navbatdagi uchrashuvda ...  ...  ...ni
isbot qilaman.
Albatta, ushbu psixologik trening natijalarini
ishtirokchi-larning kayfiyati  hamda xohish-istaklari orqali aniqlash mumkin.
Buning uchun xayrlashuv rituallariga ham e‘tibor qaratish lozim. Guruh a‘zolari
doira bo‘lib tik turadilar. Trener  qo‘lini oldinga cho‘zib, «Hammangizga
rahmat!» deb aytadi. So‘ngra boshqa ishtirokchi trenerning qo‘liga qo‘lini
qo‘yadi va «Bugun zo‘r bo‘ldi!» deydi,  qolganlar ham o‘z istaklarini shu
tarzda bayon qiladilar. Tilaklar aytib bo‘lingach, qo‘llar birlashtiriladi,
trener ishtirokchilar bilan xayrlashadi va hamma tarqaladi.

Ikkinchi mashg‘ulot Men –bu men
 Ushbu mashg‘ulotda har bir ishtirokchi o‘z «Meni»ni
anglash, shuningdek, atrofdagilar bilan o‘zini taqqoslash imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
Mashq: «Rangli panjalar»
 Ishtirokchilar xona bo‘ylab ixtiyoriy harakat
qiladilar. Trener kartondan yasalgan turli (ko‘k, qizil, sariq) rangdagi «uchta
qo‘l»ni ushlab turadi. U bir rangdagi «panjani» ma‘lum vaqtga yuqori ko‘taradi.
SHu vaqtda har bir ishtirokchi boshqa ko‘proq ishtirokchilar bilan tegishli
shartlashilgan usulda salomlashishi lozim.
Bu salomlashishda bir qator usullardan foydalanish
ma‘qulroq, masalan: «qizil panja»-qo‘lni qisish uchun;   «ko‘k
panja»-shyerigining yelkalarini qoqib qo‘yish uchun;  «sariq panja»-«orqa
bilan»  salomlashish uchun. Mashqlarni bajarish jarayonida so‘zlashish
ta‘qiqlanadi.
Ushbu mashq ishtirokchilarda bir-birlariga simpatiya
uyg‘otishga olib kelishi ham nazarda tutiladi. Ishtirokchilarning o‘zlari bilan
o‘tkaziladigan mashqlar qatorida boshqalar bilan birgalikda ishlashga,
frustrtsiya holatini bartaraf etishga yordam beruvchi mashqlar ham zarur.
Bunday maqsad uchun quyidagi mashq ancha qo‘l keladi.

UMUMIY PEDAGOGIKA FANIDAN SEMINAR
MASHG‘ULOTLARINI O‘TKAZISHGA OID  TEST TOPSHIRIQLARI
ILOVA

An‘anaviy ta‘limga kim
  tomonidan asos solingan?

Ya.A. Komenskiy

K.D. Ushinskiy

A.R. Beruniy

A.N. Farobiy

Kadrlar tayyorlash milliy dasturida belgilangan barcha
  tadbirlarni amalga oshirishning 2- bosqichi qaysi yillar hisoblanadi?

2001 – 2005 yillar

1997 – 2001 yillar

1998 – 2001 yillar

1996 – 2000 yillar

Kadrlar tayyorlash milliy dasturida belgilangan barcha
  tadbirlarni amalga oshirishning 3 bosqichi qaysi yillar xisoblanadi?

2005yil va undan keyingi
  yillar

 2001 – 2005 yillar

1997 – 2001 yillar

 1996 – 2000 yillar

«Kadrlar tayyorlash
  milliy dasturi» da belgilangan tadbirlar necha bosqichda amalga oshiriladi:

3 bosqich

2 bosqich

6 bosqich

5 bosqich

Kadrlar tayyorlash milliy dasturida belgilangan barcha tadbirlarni
amalga oshirishning 1

bosqichi qaysi yillar
  hisoblanadi:

1997 – 2001 yillar

1997 – 2000 yillar

1998 – 2001 yillar

1996 – 2000 yillar

Aralash dars turining
  tuzilishi berilgan qatorni toping:

Uy vazifalarini so‘rab,
  tekshirish, yangi material bayon qilingan yangi matn, uy vazifasini
  topshirish

O‘tilgan mavzudan mustaqil
  ish, uyga vazifa berish

Tashkiliy qismlarni ochib
  berilishi

Darsni  xar turli o‘yinlar
  orqali o‘tish

«Ta‘lim to‘g‘risidagi»
  Qonun qachon qabul qilingan:

1997 yil 9 sessiyada

1997 yil 11 sessiyada

1996 yil 11 sessiyada

1997 yil 8 sessiyada

Dars  - bu:

Aniq maqsadni ko‘zlab
  belgilangan vaqtda bir xil yoshdagi va tayyorgarlikdagi o‘quvchi- yoshlar
  bilan o‘qituvchi rahbarligida olib boriladigan mashg‘ulot

O‘quvchilarga tarbiya
  berish

O‘quvchilarga bilim berish

O‘quvchilarni ma‘lum kasb -
  hunarga yo‘naltira olish

Ta‘lim jarayoni
  nimalardan iborat?

Maqsad, nazorat, baholash,
  natija, ta‘lim metodlari, ta‘lim shakllari, ta‘lim vositalari

Harakatlarni tekshirish

Xatoni tuzatish, baholash

Maqsad, xatoni tuzatish

O‘quv rejasi – bu:

Xalq tap‘limi yoki
  OVO‘RTMTV tomonidan belgilab berilgan reja

Maktab direktori tomonidan
  belgilab berilgan reja

O‘qituvchining shaxsiy
  rejasi

Davlat hujjati

O‘quv dasturi – bu:

Fanning maqsadidan, o‘quv rejasi bo‘yicha ajratilgan soat
  va bilim hajmi uning tizimi mavjud jamiyatning g‘oyaviy – siyosiy
  yo‘nalishini o‘zida aks ettiradigan davlat  hujjatidir

Fanning maqsadini belgilab
  beruvchi hujjat

O‘qituvchining faoliyatini
  belgilab beradigan hujjat

o‘quv rejasining maqsadini
  belgilab beradigan hujjat

O‘quv rejasiga asosan
  tuziladigan hujjatlarning nomini ko‘rsating:

Dars jadvali

Sinf rahbarining tarbiyaviy
  ish rejasi

Dasturdan tashqari
  ma‘lumotlar jadvali

Maktabning yillik o‘quv
  rejasi

Aniq  reja, maqsad
  asosida uning natijalanishini kafolatlagan holda pedagogik faoliyat mazmunini
  ishlab chiqishga qaratilgan harakat mahsuli

Loyiha

Reja

Dastur

Modul

Boshlang‘ich
  ma‘lumotlarga asoslanib, kutiladigan natijani taxmin qilish, bashoratlash,
  rejalashtirish orqali faoliyat yoki jarayon mazmunini ishlab chiqishga
  qaratilgan amaliy harakat

Loyihalash

Rejalashtirish

Modellashtirish

Texnologiya

Real, haqiqatda mavjud bo‘lgan ob‘ektning
  soddalashtirilgan, kichraytirilgan (kattalashtirilgan) yoki unga o‘xshagan
  nusxasi

Model

Dastur

Proekt

Xarita

1997 yil O‘zbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti
  I.A.Karimovning  Oliy Majlisining IX sessiyasida qilgan ma‘ruzasining nomi
  qanday ataladi?

Barkamol avlod -
  O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori

XX asr busag‘asida

Buyuk kelajak sari

O‘zbekiston XXI asrga
  intilmoqda

Kadrlar tayyorlash
  Milliy dasturi necha bo‘lim va necha moddadan iborat?

5 bo‘lim, 28-modda

3 bo‘lim, 27-modda

1 bo‘lim, 23-modda

6 bo‘lim, 20-modda

Kadrlar tayyorlash
  milliy dasturining maqsad va vazifalari qaysi bo‘limda o‘z ifodasini topgan?

1- bo‘limda

2- bo‘limda

4- bo‘limda

5- bo‘limda

Ta‘limning  texnik
  vositalarini toping

Diaproektor, grafoproektor,
  doska-bloknot, doska-stend, flipchart, videofilmlar, yozuv taxtasi

Model,mulyajlar, grafik,
  diagrammlar, namunalar, chizma, sxema va boshq.

Ish varaqasi, eslatma,
  nazorat varag‘i, matnlar

Texnologik xarita,
  texnologik model

Yordamchi ta‘lim
  vositalari toping

Model,mulyajlar, grafik,
  diagrammlar, namunalar, chizma, sxema va boshq.

Diaproektor, grafoproektor,
  doska-bloknot, doska-stend, flipchart, videofilmlar, yozuv taxtasi

Ish varaqasi, eslatma,
  nazorat varag‘i, matnlar

Texnologik xarita,
  texnologik model

O‘quv - uslubiy
  materiallari qaysi qatorda ko‘rsatilgan?

Ish varaqasi, eslatma,
  nazorat varag‘i, matnlar

Model,mulyajlar, grafik,
  diagrammlar, namunalar, chizma, sxema va boshq.

Diaproektor, grafoproektor,
  doska-bloknot, doska-stend, flipchart

videofilmlar, yozuv taxtasi

Ta‘lim
  oluvchida yangi g‘oya, me‘yor, qoidalarni yaratish, o‘zga shaxslar tomonidan
  yaratilgan ilg‘or g‘oyalar, me‘yor, qoidalarni tabiiy qabul qilishga oid
  sifatlar, malakalarni shakllantirish imkoniyatini yaratadigan ta‘lim

Innovatsion ta‘lim

Integratsion ta‘lim

Differintsial ta‘lim

Muammoli ta‘lim

Faoliyat yo‘nalishiga
  ko‘ra ta‘lim innovatsiyalari turlari

Pedagogik jarayonda
  qo‘llaniladigan innovatsiyalar, ta‘lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan
  innovatsiyalar

Radikal innovatsiyalar,
  kombinatsiyalangan innovatsiyalar, modifikatsiyalangan innovatsiyalar

Tarmoq (lokal)
  innovatsiyalari, modul innovatsiyalari, tizim innovatsiyalari

Jamoa tomonidan bevosita
  yaratilgan innovatsiyalar, o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

Kiritilgan
  o‘zgarishlarning tavsifiga ko‘ra ta‘lim innovatsiyalari

Radikal innovatsiyalar,
  kombinatsiyalangan innovatsiyalar, modifikatsiyalangan innovatsiyalar

Pedagogik jarayonda
  qo‘llaniladigan innovatsiyalar, ta‘lim tizimini boshqarishda

qo‘llaniladigan
  innovatsiyalar

Tarmoq (lokal)
  innovatsiyalari, modul innovatsiyalari, tizim innovatsiyalari

Jamoa tomonidan bevosita
  yaratilgan innovatsiyalar, o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

O‘zgarishlarning
  ko‘lamiga ko‘ra ta‘lim innovatsiyalari

Tarmoq (lokal)
  innovatsiyalari, modul innovatsiyalari, tizim innovatsiyalari

Radikal innovatsiyalar,
  kombinatsiyalangan innovatsiyalar, modifikatsiyalangan innovatsiyalar

Pedagogik jarayonda
  qo‘llaniladigan innovatsiyalar, ta‘lim tizimini boshqarishda

qo‘llaniladigan
  innovatsiyalar

Jamoa tomonidan bevosita
  yaratilgan innovatsiyalar, o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

Kelib chiqish manbaiga
  ko‘ra ta‘lim innovatsiyalari

Tarmoq (lokal)
  innovatsiyalari, modul innovatsiyalari, tizim innovatsiyalari

Radikal innovatsiyalar,
  kombinatsiyalangan innovatsiyalar, modifikatsiyalangan innovatsiyalar

Pedagogik jarayonda
  qo‘llaniladigan innovatsiyalar, ta‘lim tizimini boshqarishda

qo‘llaniladigan
  innovatsiyalar

Jamoa tomonidan bevosita
  yaratilgan innovatsiyalar, o‘zlashtirilgan innovatsiyalar

Agar  faoliyat  qisqa  muddatli,  yaxlit  tizim
  xususiyatiga  ega  bo‘lib, faqatgina  tizimdagi  ayrim  elementlarni
  o‘zgartirishga  xizmat  qilsa  u ....  deb  yuritiladi

novatsiya  (yangilanish)

innovatsiya (yangilik
  kiritish)

ta‘limni o‘zgartirish

yangilik

Ta‘limning  innovatsion
  shakllarini ko‘rsating

barcha javoblar to‘g‘ri

amaliy o‘yinlar,  muammoli
  o‘qitish,  interfaol  ta‘lim

modul-kredit  tizimi,
  masofali o‘qitish

blended learning (aralash
  o‘qitish), mahorat darslari

....
  interfaol mashg‘ulotlarni  amalga  oshirishning  asosiy  shakli  bo‘lib,   u
  o‘rganilishi  lozim  bo‘lgan  nazariy  g‘oya  va  fikrlarni  amaliy  ish,
  mashqlar davomida o‘zlashtirish, muloqot almashish imkonini beruvchi
  tashkiliy tadbir hisoblanadi.

Trening

Amaliy  o‘yinlar

Blended  learning
  (aralash  o‘qitish)

Mahorat  darslari

Ochiq tashkil etilib, ilg‘or
pedagogik tajribalarni targ‘ib etishga yo‘naltirilgan samarali o‘qitish shakli

Mahorat  darslari

Trening

Amaliy  o‘yinlar

Blended  learning
  (aralash  o‘qitish)

Onlayn  o‘quv  materiallari hamda  o‘qituvchi
  rahbarligida guruhda ta‘lim olishga asoslangan o‘qitish shakli

Blended  learning
  (aralash  o‘qitish)

Trening

Amaliy  o‘yinlar

Mahorat  darslari

Muayyan  amaliy  harakatlarning  tashkil etilishini
  imitatsiyalash imkoniyatini beradigan o‘yinlar

Amaliy  o‘yinlar

Blended  learning
  (aralash  o‘qitish)

Trening

Mahorat  darslari

Qaysi test topshiriqlari
  shart va javoblardan iborat?

Yopiq test topshiriqlari

Ochiq test topshiriqlari

Muvofiqligini o‘rnatish
  test topshiriqlari

Ketma-ketlikni tartibga
  solish test topshiriqlari

Qaysi test
  topshiriqlarida sinaluvchiga o‘z javobini berish imoniyatini beradi.

Ochiq test topshiriqlari

Yopiq test topshiriqlari

Muvofiqligini o‘rnatish
  test topshiriqlari

Ketma-ketlikni tartibga
  solish test topshiriqlari

Bu test topshiriqlarida bir majmua elementlarining
  ikkinchi majmua elementlariga mosligi o‘rnatiladi.

Muvofiqligini o‘rnatish
  test topshiriqlari

Ochiq test topshiriqlari

Yopiq test topshiriqlari

Ketma-ketlikni tartibga
  solish test topshiriqlari

Bu test topshiriqlarida
  xatti-harakatlar, hisob-kitoblarni talab qilingan ketma-ketlikda bajarilishi
  tekshiriladi.

Ketma-ketlikni tartibga
  solish test topshiriqlari

Muvofiqligini o‘rnatish
  test topshiriqlari

Ochiq test topshiriqlari

Yopiq test topshiriqlari

Bu
  o‘quv jarayonining tashkil etishning shakli bo‘lib, bunda pedagog talabalar
  bilan yakkamayakka shug‘ullanadi, talaba o‘quv vositalari (kitoblar,
  kompyuter va h.k.) yordamida uzluksiz mustaqil ta‘lim oladi.

Individual o‘qitish

Tabaqalashtirilgan o‘qitish

Muammoli o‘qitish

Sinf-dars tizimi

Metod nima?

O‘qituvchi va
  o‘quvchilarning hamkorligida tashkil etilayotgan maqsadga erishish usuli

O‘qitish

O‘rgatish

Harakat

Axborot texnologiya
  nima?

Pedagogik texnologiyaning
  tarkibiy kismi

Nazorat
  turlari(joriy,oralik,yakuniy)

O‘zaro ta‘sirlar

monitoring

… - bu kadrlar  tayyorlash  tizimining  bosh  subyekti
  va  obyekti,  ta‘lim  sohasidagi xizmatlarning  iste‘molchisi  va  ulami amalga
  oshiruvchisi .

shaxs

davlat va jamiyat

fan

ishlab chiqarish

 …-
  ta‘lim va  kadrlar tayyorlash tizimining faoliyatini  tartibga  solish  va
  nazorat  qilishni  amalga  oshiruvchi kadrlar  tayyorlash  va  ularni  qabul
  qilib  olishning  kaflllari  boiib, yuqori  malakali  raqobatbardosh
  mutaxassislar  tayyorlash  bo‗yicha ta‘lim muassasalarining
  faoliyatini  uyg‗unlashtiradi

davlat va jamiyat

shaxs

fan

ishlab chiqarish

Yuqori  malakali  mutaxassislar tayyorlovchi  va ulardan
  foydalanuvchi,  ilg'or pedagogik va  axborot  texnologiyalarini  ishlab
  chiquvchi.

fan

shaxs

davlat va jamiyat

ishlab chiqarish

Seminar mashg‘ulotiga qo‘llaniladigan izohli lug‘atlar
                                                                 (GLOSSARIY)
                          ILOVA
Amaliyotda (praktikada)
qo'llash - hayotda bir necha bor qo'llangan o'zining ijobiy hosilasini
bergan, ishonchli muammolar yechimi bilan solishtirib, xulosa qilish so'ng
tafakkur saviyasiga tayanib yagona echimini tanlash va undan amaliyotda
foydala- nishdir.
Anglash - biror bir g'oyani (fikrni) tub
mazmuniga tushunib yetish.
Anomal bolalarni tarbiyalash
— korreksion pedagogikaning asosiy tushunchasi b o ‗lib, uning maqsad va
vazifasi nuqsonning darajasi va tuzilishiga mos keladigan metod hamda vositalar
yordamida anomal bolalarni faol ijtimoiy hayot va mehnatga tayyorlash, ularda
fuqarolik sifatlarini shakllantirishdan iborat. Anomal bolalarni tarbiyalash
oila va ta‘lim muassasasi o ‗rtasidagi yaqin aloqa, bir-birlarini
qo‗llab-quvvatlash, bir-biriga yordam ko'rsatish, talabchanlik hamda
oqilona mehribonlik asosida amalga oshiriladi.
Anomaliya (yunoncha
— anomal ) — me‘yordan, umumiy qonuniyatlardan chetlanish,
noto‗g‗ri rivojlanish. Aqliy tarbiya - shaxsga tabiat va
jamiyat taraqqiyoti to‗g‗risidagi bilimlarni berish, uning aqliy
(bilish) qobiliyati, tafakkuri va dunyoqarashini
shakllantirishga yo‗naltirilgan pedagogik jarayon; ijtimoiy tarbiyaning
muhim tarkibiy qismi.
Axloq - ijtimoiy
munosabatlar hamda shaxs xatti-harakatini tartibga soluvchi, muayyan jamiyat
tomonidan tan olingan va rioya qilinishi zarur bo‗lgan xulqatvor
qoidalari, mezonlari yig‗indisi.
Axloq (lotincha «moralis» —
xulq-atvor ma‘nosini bildiradi) — ijtimoiy munosabatlar hamda shaxs
xatti-harakatini tartibga soluvchi, muayyan jamiyat tomonidan tan olingan va
rioya qilinishi zarur bo‗lgan xulq-atvor qoidalari, mezonlari
yig‗indisi.
Axloqiy ong - ijtimoiy ong
shakllaridan biri bo‘lib, jamiyat tomonidan tan olingan va rioya qilinishi
zarur bo‗lgan xulq-atvor qoidalari, mezonlari, shuningdek, milliy
istiqlol g‗oyasining o‗quvchilar ongida aks etishidir.
Axloqiy tarbiya - muayyan
jamiyat tomonidan tan olingan va rioya qilinishi zarur bo‘lgan xulqatvor
qoidalari, mezonlarini o ‗quvchilar ongiga singdirish ularda axloqiy ong,
axloqiy faoliyat ko'nikmalari hamda axloqiy madaniyatni shakllantirishga
yo'naltirilgan pedagogik jarayon bo‗lib, ijtimoiy tarbiyaning muhim
tarkibiy qismlaridan biri sanaladi.
Baho – ta‘lim
oluvchilarga ularning ta‘lim olishi, bilimlarni o‘zlashtirishga nisbatan ijodiy
yondoshishini rag‘batlantirish maqsadida ta‘sir ko‘rsatish vositasi.
Baholash -ko'nikma
va malakalarni o ‗quv das turida ko‗rsatilgan e talon
(ko‗rstakich, qolip, o ‗lchagich)lar bilan solishtirish.
Bashoratlash - bo‘lajak
darsni tashkil etilishining turli varianlarini baholash va ulardan qabul
qilingan mezonlarga muvofiq eng ma‘qulini tanlab olish.
Bilim  — shaxsning ongida
tushunchalar, sxemalar, ma‘lum obrazlar ko‘rinishida aks etuvchi borliq
haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma‘lumotlar majmui;
 Bilim  olish — idrok etish,
o‘rganish, mashq qilish va muayyan tajriba asosida xulq-atvor hamda faoliyat
ko‘nikma, malakalarining mustahkamlanib, mavjud bilimlarning takomillashib,
boyib borish jarayoni;
Bilish   -   Ob‘ektiv
borliqning inson ongida aks etish shakli; ilmiy bilimlarni o‘zlashtirish
jarayoni.
Boshqarish ma‘lum bir obyektga tashkiliy,
rejali, tizimli t a ‘sir k o‗rsatish demakdir.
Dars - aniq maqsadni
ko'zlab belgilangan vaqtda bir xil yoshdagi o'quvchi, yoshlar bilan o'qituvchi
rahbarligida olib boriladigan mashg'ulotlardir. Dars - o'z oldiga qo'yilgan
aniq maqsad va tugal mazmundan iborat.
Darslik – muayyan fan
bo`yicha ta`lim maqsadi, o`quv dasturi va didaktik talablarga muvofiq
belgilangan ilmiy bilimlar to`g‘risidagi ma`lumotlarni beruvchi manba.
Darsning maqsadi
o'qituvchining rejalashtirgan aniq bir mavzusini o'quvchilarga bildirishi va
o'quvchilar o'zlashtirgan bilim, ko'nikma va malakalarni tekshirib ko'rish
hamda yangi mav- zuga zamin yaratish.
Darsning mazmuni - uni
o'qituvchi tomonidan rejalashtirilgan tugal ma‘noga ega matn tashkil etadi. Uni
o'quvchilar ongiga singdirish jarayonida manba, xulosa va hikoyalardan
foydalanadi.
Dastur – bajariladigan ish
yoki biror faoliyat rejasi bo‘lib, uning yordamida ta‘lim oluvchilarga ta‘lim –
tarbiya berishda o‘quv rejasi va dasturlarini og‘ishmay amalga oshirilishida
zamonaviy ta‘lim texnologiyalaridan foydalanishga keng imkoniyatlar yaratadi.
Davlat ta`lim standarti –
1) ta`lim olish shaklidan qat`iy nazar bitiruvchilar erishishlari zarur bo`lgan
ta`lim darajasini belgilovchi asosiy hujjat; 2) o`quv fani bo`yicha ta`limning
yakuniy natijalarini belgilovchi asosiy hujjat; 3) ta`lim dasturlari
mazmunining minimumi, o`quvchilar tomonidan bajariladigan o`quv ishlarining
maksimal hajmi, shuningdek, bitiruvchilarning tayyorgarlik darajalariga
qo`yiluvchi talablar.
Davlat va jamiyat –
ta‘lim va kadrlar tayyorlash tizimi faoliyatini tartibga solish va nazorat
qilishni amalga oshiruvchi kadrlarni tayyorlash va ularni qabul qilib olishning
kafillari;
Demonstratsiya metodi -
kinoapparat, televizor eshittirishlardan foydalanib, turli tasvirlarni namoyish
kilish.
Didaktik
tashxis maqsadi – o‘quv jarayonining samaradorligini aniqlash, baholash
va tahlil qilish.
Diniy dunyoqarash mifologiya
(afsona) negizida shakllangan va rivojlangan, voqelikning kelib chiqishi,
rivojlanishi, istiqbolini xayoliy obrazlar, tasawurlar va tushunchalarda aks
ettiruvchi du- nyoqarashdir.
Dogmatik o‘qitish – bu
jamoa asosida idrok etish faoliyatining ilk turi bo‘lib, u o‘rta asrlarda keng
tarqalgan.
Dunyoqarash kishilarda olam
haqida yaxlit umumlashtirilgan bilimlar, g'oyalar turkumini hosil qiladigan,
ulami muayyan ijtimoiy guruhlar, sinflar, siyosiy partiyalar, ommaviy
harakatlar, dav- latlar maqsadidan kelib chiqib baholaydigan va shunga qarab
hayotdagi o'z o'mini, amaliy faoliyat yo'nalishlarini, maqsadlarini aniqlab
olishga imkoniyat beradigan ko'p qirrali va sermazmun tushunchadir.
Falsafiy dunyoqarash - bu olam haqidagi
yaxlit va tizimlash- tirilgan bilimlar yig‗indisidir.
Fan – yuqori
malakali mutaxassislar tayyorlovchi va ulardan foydalanuvchi, ilg‘or pedagogik
va axborot texnologiyalarini ishlab chiqaruvchi;
Fanning ob‘ekti -  shu fan
tadqiq etadigan  voqe‘lik qismi ya‘ni, o‘rganish sathi, maydoni hisoblanadi.
Fanning predmeti- ob‘ektdagi
bevosita o‘rganiladigan aniq soha bo‘lib, u o‘z xususiyatlari, sifatlari va
jihatlariga ega.
Faoliyat - shaxs tomonidan
tabiiy va ijtimoiy maqsadga muvofiq tashkil etiluvchi kundalik, ijtimoiy yoki
kasbiy harakatlarning muayyan shakli, ko‘rinishi.
Faollik – tirik
materiyaning umumiy xususiyati, tevarak muhit bilan o‘zaro ta‘sirda bo‘lishida
namoyon bo‘ladi.
Fazilat - alohida shaxs, el, elat, xalq
ulusga taalluqli bo'lgan ijobiy axloqiy sifat majmuyi.
Fikr - inson faoliyati
uning o'zligini kuch - qudratini o'zagini tashkil qiluvchi ma‘naviy-insoniy
sifatdir. Fuqarolik – huquqiy va axloqiy me‘yorlarga ongli rioya etish,
ma‘lum huquqlardan foydalanish hamda burchlarni bajarishga mas‘ullik bilan
yondoshuv, mehnat jarayoni va jamoadagi faollik, ma‘naviy etuklik asosida
muayyan davlatga mansublik.
Fuqarolik tarbiyasi – fuqarolik
tushunchasining mohiyatini anglatish orqali o‘quvchilarda yuksak darajadagi
fuqarolik madaniyatini shakllantirish, ularni xalq, Vatan, jamiyat uchun fidoiy
fuqarolar etib tarbiyalashdan iborat.
Guruh – odamlarning
birgalikdagi faoliyat mazmuni yoki muloqotda bo‘lish xarakteri kabi qator
belgilarga asoslangan ijtimoiy jamoa.
Hisobga olish — bu
o‗qitishning muayyan bir davrida o ‗quvchilar va o‗qituvchi
faoliyatini umumlashtirib xulosalash.
Huquqiy faoliyat -
huquqiy me‘yorlar, qonunlar talablariga nisbatan ongli yondashish, ularga
qat‘iy va og‘ishmay amal qilish, qonunlarni hurmat qilish, ularni shaxs erkini
himoya qilish kafolati sifatida e‘tirof etish, huquqiy munosabatlar
jarayonidagi faol ishtirokni tashkil etishga yo‘naltirilgan amaliy xatti–harakatlar
majmui.
Huquqiy madaniyat – shaxs
tomonidan huquqiy bilimlarning o‘zlashtirilishi hamda huquqiy faoliyatni
tashkil etish darajasining sifat ko‘rsatkichi.
Huquqiy ong -
muayyan jamiyatning moddiy hayot tarzi bilan belgilanadigan tasavvur, idrok,
tafakkur va e‘tiqodlar tizimi bo‘lib, ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida
murakkab tuzilishga ega.
Huquqiy ta‘lim -
o‘quvchilarga huquqiy me‘yorlar, qonunlar hamda ijtimoiy-huquqiy munosabatlar
mohiyati to‘g‘risidagi tizimlangan bilimlarni berish, ularda huquqiy bilimlarni
egallashga bo‘lgan ehtiyojni yuzaga keltirish, huquqiy ongni shakllantirish
jarayoni.

Tarbiya metodi (yunoncha
―metodos‖ - yo‗l) tarbiya maqsadiga erishishning
yo‗li; tarbiyalanuvchilarning ongi, irodasi, tuyg‗ulari va xulqiga
ta ‘sir etish usullari.
Tarbiya nazariyasi —
pedagogikaning muhim tarkibiy qismi; tarbiyaviy jarayon mazmuni, shakl, metod,
vosita va usullari hamda uni tashkil etish muammolarini o'rganadi.
Tashxis — bu
didaktik jarayon kechadigan barcha sharoitlarni oydinlashtirish, uning
natijalarini belgilash
Tayzik o‘tkazish -
uyatga qo‘yish, aybdorlik xissi ѐki ko‘ngli chukkanlarning fikri,
xissiѐti, intilishi va moyiliggi ularning ongidan xalos qilish.
Tekshirish — nazoratning
tarkibiy qismi bo'lib, uning asosiy didaktik vazifasi o ‗qituvchi va
o‗quvchilar o‗rtasida aks aloqani ta‘minlash, pedagog tomonidan
o'quv materialini o‗zlashtirish haqida obyektiv axborot olinishi hamda
bilimlardagi kamchilik va nuqsonlarni o‗z vaqtida aniqlashdir.
Test — aniq maqsad
asosida, muayyan holat darajasini sifat va miqdoriy ko‗rsatkichlarda
belgilashga imkon beruvchi sinov vositasi.
Tizim (mustaqil
tushuncha sifatida) o‘zaro bog‘langan ko‘plab elementlar (tarkibiy qismlar)
o‘rtasidagi mustahkam birlik va o‘zaro yaxlitlikdir.
Uzluksiz ta‟lim
– malakali, raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning asosi bo‘lib, ta‘limning
barcha turlarini, davlat ta‘lim standartlarini, kadrlar tayyorlash tizimining
tuzilmasi va uning faoliyat ko‘rsatish muhitini o‘z ichiga oladi;
Yakuniy nazorat— choraklik,
yarim yillik, yillik va davlat attestatsiyasi sinovlari singari turlarga
bo‘linadi. Yakuniy nazorat og‗zaki, yozma, test hamda amaliy
topshiriqlarni bajarish metodlari asosida o‗tkaziladi.
Yosh xususiyatlari -
muayyan bir yosh davriga xos bo‘lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va
psixologik xususiyatlar.
Yosh xususiyatlari muayyan
bir yosh davriga xos bo‗lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va
psixologik xususiyatlardir.

.

Foydalaniladigan adabiyotlar  ro‗yxati Asosiy adabiyotlar
1.  Хo‘jaev N., Хoshimova
M., Hakimova M. va boshqalar. Pedagogika.  (darslik) – T.: TDIU, 2007.
2.  Nishonaliev U.
Tursunov I. «Pedagogika kursi» darslik.   T. «O‘qituvchi»   2003. – 231 b.
     3.Pedagogika. V.A.Slastenin, I.F.Isaev,
A.I.Miщenko, E.N.SHiyanov.   Moskva. «SHkolьnaya pressa». 2004.
    4. Ismailova Z.K. Pedagogika. Darslik. T.:
―Moliya‖, 2008.
    22. Miloradova N.G. Psiхologiya i pedagogika:
Uchebnik. – M.: Gardariki, 2006. – 335 s.
5.  Ismailova.K.Z,
Musayev R.S ―Pedagogika.Psixologiya‖fanidan  metodik ko‘rsatma
6.  A.A.Abduqodirov
«Pedagogika» va «Psixologiya» fanlaridan keyslar va ulardan foydalanish
uslubiyoti
   7.Pedagogika. V.A.Slastenin, I.F.Isaev,
A.I.Miщenko, E.N.SHiyanov.   Moskva. «SHkolnaya pressa». 2004.
    8. Ismailova Z.K. Pedagogika. Darslik. T.: ―Moliya‖,
2008.
    22. Miloradova N.G. Psixologiya i pedagogika:
Uchebnik. – M.: Gardariki, 2006. – 335 s.
9.
Ismailova.K.Z, Musayev R.S ―Kasbiy faoliyatga
kirish‖fanidan  metodik ko‘rsatma
10.       A.A.Abduqodirov
«Pedagogika» va «Psixologiya» fanlaridan keyslar va ulardan foydalanish
uslubiyoti
11.       Ibragimov
X.I.., Abdullayeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi. - T.: ―Fan va
texnologiyalar‖ nashriyoti, 2008.
12.       Yuzlikayeva
E., Axmedova M., Qurbonova G., Sh.Tashmetova. Umumiy pedagogika. – T.: TDPU,
2012.
13.       Hoshimov
K.,  Nishonova  S.,  Inomova  M.,  Hasanov  R.    Pedagogika tarixi. – T.:
O‗qituvchi, 1996.
14.       Hashimov
K., Nishonova S. Pedagogika tarixi.  – T.: O‗zbekiston Milliy kutubxonasi
nashriyoti, 2005.
15.       Hoshimov
K.,  C.Ochil.  O‗zbek  pedagogikasi  antologiyasi.  –  T.:
O‗qituvchi, 1999.
16.       Hoshimov
K.,  C.Ochil.  O‗zbek  pedagogikasi  antologiyasi.  –  T.:
O‗qituvchi, 2010.
17.       Azizxo‗jaeva
N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat. – T.:Fan, 2006.
18.       Omonov
X.,  Xo‗jayev  N.,  Madyarova  S.,  Eshchonov  E.  Pedagogik
texnologiyalar va pedagogik mahorat. – T.: IQTISOD-MOLIYA, 2009.
19.       Xoliqov
A.A. Pedagogik mahorat. – T.: IQTISOD-MOLIYA, 2011.
20.       Alex
Moore. Teaching and learning: Pedagogi. Curriculum and culture. USA, 2012.
Routledge.
21.       Neil
Selwyn.  Education  and  Technology:  Key  issues  and  Debates. Australia,
2011.
Continuum. 32
22.       Keith
S.  Taber.  Modelling  Learners  and  Learning  in  Science Education:
Developing  Representations  of  Concepts,  Conceptual  Structure  and Conceptual
Change to Inform Teaching and Research. UK, 2013 Springer.
Qo‗shimcha adabiyotlar 1.  Xasanboev  J,
To‗rakulov  X.,  Xaydarov  M.,  Hasanboeva  O.  Pedagogika fanidan izohli
lug‗at. – T.: Fan va texnologiya, 2008.
2.    Kaldыbekova
A.S.  Umumiy  pedagogika  nazariyasi  va  amaliyotidan laboratoriya
mashg‗ulotlari. – T.: ―Fan va texnologiya‖ nashriyoti, 2013.

3.    Niyozov
G‗., Axmedova M. Pedagogika tarixidan seminar  modullari. – T.: NOSHIR,
2011.
4.    Ma‘naviyat
yulduzlari  (Markaziy  Osiyolik  mashhur  siymolar, allomalar,  adiblar).  -
T.:  A.Qodiriy  nomidagi  Xalq  merosi  nashriyoti, 1999.
5.    Ismoilova
Z. Pedagogikadan amaliy modullar. – T.: Fan, 2001.
Elektron ta‘lim resurslari
1.  www. tdpu. uz
2.  www. pedagog. uz
3.  www. Ziyonet. uz
4.  www. edu. uz
5.  tdpu-INTRANET. Ped

file_name: UMUMIY  PEDAGOGIKA metodichka.pdf

alt: O‗ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKASI OLIY VA

alt: Ushbu metodik qo‘llanmada O‗zbekiston

alt: O‘zbekiston Respublikasi inson huquqlari va erkinliklariga og‘ishmay rioya etilishini ta‘minlaydigan demokratik huquqiy davlat hamda fuqarolar jamiyati qurishga, ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotini shakllantirishga, jamiyatni ma‘naviy yangilashga,…

alt: Qo‟shma shakldagi seminar . Bu ma‘ruzalar muhokamasi, erkin so‘zga chiqishlar, shuningdek munozarali muhokamalarning birikmasidir

alt: Ta‘lim sohasidagi asosiy prinsiplar

alt: Ta‘lim tizimi: davlat ta‘lim standartlarini, davlat ta‘lim talablarini, o‗quv rejalari va o‗quv dasturlarini; davlat ta‘lim standartlarini, davlat ta‘lim talablari va o‗quv dasturlarini amalga oshiruvchi ta‘lim…

alt: Yosh o'qituvchilaming, shuningdek, ta‘lim muassasasida bir necha yillik mehnat stajiga ega bo‗lgan o'qituvchilarning pedagogik mahoratga ega bo'lishlari o'zlarini kasbiy jihatdan takomillashtirib borish yo'lida bir qator…

alt: Pedagogikaning asosiy kategoriyalari

alt: Intervyu metodi. 2. Ta‘lim muassasasi hujjatlarini tahlil qilish metodi

alt: Ekspert varag‘i №1 Kuzatish metodi 1

alt: Yosh davrlari

alt: Blits-so‘rov savollari №

alt: B\B\B teхnikasidan foydalanish tartibi

alt: Modernizatsiyalashgan ta‘lim mazmuni

alt: Ushbu nazariya tarafdorlari falsafiy ratsionalizm (lotinchada «rationaits» — aqlli)ga tayanadilar va bilim manbayi aqldir, bilim faqat aqlning mustaqilligida tug‗iladi, shu bois ta‘lim o'quvchilarning ma‘lum bilimlarni…

alt: Ta‘lim metodlari va vositalari

alt: TARQATMA MATERIALLAR 1-topshiriq

alt: Jamoaning shaxs tarbiyasiga ta‘siri

title: Umumiy pedagogikadan metodik ko'rsatma