extracted_text:
Boshlang’ich ta’limda o’quvchilar ijodiy faoliyatini shakllantirish

shart-sharoitlari
Bugungi
kunda ilmiy, uslubiy adabiyotlarda «ijod», «ijodkorlik» kabi atamalarni uchratib
qolmoqdamiz. Bu atamalarning adabiyotlar sahifalarida paydo bo’lganligi bejiz emas.
          «Ijod» so’zining lug’aviy
ma’nosi: «yaratish», «yangilikni kashf etish» so’zlariga monand keladi.
Ijodkorlik  -  faoliyatning  turli  holatlarida paydo bo’ladi. Qiziqish ilhom,
intilish va boshqalar ijodkorlikning inson ongida eng oliy tarzda paydo bo’lishidan,
namoyon bo’lishigacha jarayonini o’z ichiga oladi. SHaxsda faoliyat ehtiyoji faoliyatda
yangi ilgari maqsad qilib qo’yilmagan, hal etuvchi vosita bo’lib hisoblanmagan intilishdir.
Ijodkorlik- sifat jihatdan yangi, moddiy  va
ma’naviy boyliklar yaratuvchi inson faoliyati jarayoni. Ijodkorlik o’zida insonning
mehnatda namoyon bo’lgan qobiliyatini ifodalaydi. Ob’ektiv olam qonuniyatlarini
bilish asosida xilma-xil ijtimoiy  ehtiyojlarini qanoatlantiradigan yangi haqiqatni
yaratadiganday mehnat ijod bo’lishi mumkin. Ijod turlari bunyodkorlik faoliyati
bilan belgilanadi: ixtirochi, tashkilotchi, mehnati  ilmiy va badiiy  mehnat va
boshqalar. Ijodiy faoliyat uchun imkoniyatlar ijtimoiy munosabatlarga bog’liq. Bugungi
kunda mustaqillik tufayli amalga oshirilayotgan ta’lim islohotlari o’z ishiga ijodiy
yondashuvchi, fan , texnika, san’at, ishlab chiqarishning jadal rivojlanishiga o’z
hissasini qo’shadigan yuksak malakali  kadrlar tayyorlashga bog’liq. SHunga ko’ra,
jamiyat taraqqiyoti talabalaridan kelib chiqqan holda har bir o’quvchini ijodkorlik
ruhida tarbiyalash muhim va zarurdir.
Psixolog olim N.D.Levitov   ijodiy faoliyatni
quyidagi mezonlar  asosida  vujudga kelishini isbotladi[1]:
-
tafakkurning  mustaqilligi;
-
o’quv materialining   o’zlashtirilishi, tezligi  va  mustahkamligi;
-  standart bo’lmagan  vazifalarni
hal qilishda,  aqliy  chamalashning  (topqirlikning)  tezligi;
-  o’rganib  chiqilayotgan  hodisalarning   mohiyatiga   chuqur  kirib
borish  orqali   muhim bo’lmagan   narsadan   muhimini ajrata  bilish.
    Boshlang’ich ta’limda  o’quvchilar ijodiy faoliyatini
shakllantirish shart-sharoitlari deganda, avvalo ana shu shart-sharoitlarning paydo
bo’lishi, amalga oshishi hamda rivojlanishi jarayoni tushiniladi.
Ular quyidagilardan iborat :
1.
O’quvchilar ijodiy faoliyatini
shakllantirishda  ularning bu borada egallashi lozim bo’lgan bilim, ko’nikma
va malakalari.
2.
Ijodiy faoliyatni shakllantirishda nazariy bilimlar
bilan amaliyotning aloqadorligi.
3.
Ijodiy faoliyatni shakllantirishga doir mashg’ulotlar
evristika muammoli vaziyatlar yaratish.
4.
O’quvchilarning ijodiy faoliyatini
shakllantirishga texnologik yondashuv.
Bu shart-sharoitlar quyidagicha amalga oshadi :
O’quvchilarning ijodiy faoliyatini shakllantirishda ular egallashi
lozim bo’lgan bilim, malaka, ko’nikmalarga quyidagi talablar qo’yiladi.
-dastur materiallarni qay darajada o’zlashtirganligi
;
-mavzularga doir asosiy tushuncha va qoidalarni
o’zlashtirganligi;
-tanlagan mavzu bo’yicha topshiriqlarni mustaqil
bajara olishi ;
-o’rganilayotgan mavzulardagi asosiy muammolarni
anglab olishi ;
-topshiriqlarni bajarishda o’quv ashyolari
va texnika vositalar, axborot texnologiyasidan foydalana olishi ;
- o’z qobiliyatini namoyon etishi va uni rivojlantira
olishi ;
-mavzu bo’yicha o’z oldiga erishiladigan maqsadlarni
qo’ya olishi, rejalar tuzishi va natijalarni baholay olishi ;
-mavzularni o’rganishda o’z fikrini dalillay
olishi;
-o’z variantini tavsiya eta olishi va hokazolar.
Mazkur talablar o’qituvchiga o’quvchilarning
o’qishga bo’lgan qiziqishlari, ularning o’quv-biluv faoliyati, individual moyilliklarini
bilish imkoniyati paydo bo’ladi va bu borada o’quv jarayoni tuzilmasini belgilab
olishga yordam beradi.
         Yuqoridagi talablar asosida muammoga doir ta’limni maqsadga
muvofiq tashkil etishning ustuvor yo’nalishlari belgilab olinadi.
Maqsadga muvofiq yondashuv deganda o’quv- biluv
jarayoni yoki ta’lim mazmuni, metod va shakllari tizimining ijodiy faoliyatni rivojlantirishga
doir maqsadli yo’naltirilgan maxsus tashkil etilgan tuzilmasi tushiniladi.
Pedagogikaning asosiy vazifalaridan biri barcha
bolalarning  ijodiy faoliyati har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydigan shart-sharoitlar
yaratishdan iborat. Shu bilan bir qatorda muayyan sohalarda chuqur qiziqishlarini, intilishi va qobiliyatini
namoyon qilayotgan o’quvchilarni aniqlash, ularga bundan keyingi rivojlanishi uchun
barcha imkoniyatlarni yaratib berish lozim. Buning uchun esa:  kichik maktab yoshidagi o’quvchilarning
ijodiy faoliyatini rivojlantirishga doir shart-sharoitlar yaratish muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu borada:
1.
   O’quvchilar ijodiy faoliyatini rivojlantirishga doir innovatsion faoliyatga
tayyorlash.
2.
O’qituvchi va o’quvchilar munosabatida
hamkorlik faoliyatini vujudga keltirish.
3.
Ijodiy faoliyatni rivojlantirishda
bilishga doir innovatsion texnologiyalardan foydalanish.
         Hozirgi davrda o’quvchilarning biror- bir haqiqatni mustaqil
izlashi va kashf etishi bilan bog’liq bo’lgan evristik va muammoli ta’lim o’quv-biluv
jarayoniga faol kirib kelmoqda.
         V. Karimova o’z tadqiqotlarida ilmiy faoliyatni ushbu uch
turi amalga oshirilganda shaxsning unga mos bo’lgan sifatlari :
 1) O’quvchilar tomonidan tashqi olamni kuzatish jarayonida zarur bo’ladigan
sifatlari;
2) O’quvchilar uchun faoliyatning ijodiy mahsulini
yaratish sharoitlarini ta’minlovchi ijodiy faoliyat sifatlari;
3) O’quvchilar bilish faoliyatini tashkil etganda
uning oldingi ikki holatda- bilish va ijod holatida ko’rinadigan sifatlari namoyon
bo’lishini ko`rsatib o`tadi.
         Quyida sanab o’tiladigan sifatlar ijodiy izlanishli ta’lim
turini rejalashtirish, tashkil etish va samaradorligini nazorat qilish uchun asos
bo’lib xizmat qiladi.
Ijodiy faoliyat sifatlariga quyidagilarni kiritish
mumkin :
-
ehtirosli-obrazli sifatlar:
ijodiy vaziyatlardan ilhomlanish, zavqlanish, jo’shqinlik;
-
obrazlilik, uyushganlik,
yangilik va g’ayrioddiylikni his etish, ziddiyatlarga nisbatan sezgirlik,
ijodiy moyillik, ichki kurashlarni sinashga bo’lgan qobiliyat, ramziy
ijodkorlik va boshqalar.
-
tashabbuskorlik, kashfiyotchilik,
zehn, o’ziga xoslik, har xillik, nostandartlik;
-
g’oyalarni topishga, ularning individual,
o’zga insonlar bilish ob’ektlari bilan munosabatlariga nisbatan qobiliyati;
-
maktabda, oilada va boshqa ijtimoiy
muhitda beriladigan axloq me’yorlarini saqlab qolish ko’nikmasi bilan uyg’unlashadigan
fikrlar, tuyg’ular va harakatlar erkinligi;
-
sezgirlik, tanish narsalarni notanish
narsalarda ko’ra olish va aksincha; muammolarni hal etishda stereotiplarni
yenga olish, o’zgacha makonga chiqish qobiliyati;
-
o’rganilayotgan ob’ekt bilan dialog
olib bora olish ; bilish metodlarini tanlay olish; ob’ektning o’xshash  ob’ektlar
bilan vazifa va aloqasini topish;
-
b’ektlarning o’zgarishi, uning
o’sish yoki rivojlanish dinamikasini aniqlash;
-
b’ektning xossalariga ko’ra bilishning
yangi metodlarini yarata olish ;
-
gipotezalarni ta’riflay olish taxminiy
fikrlar, qonuniyatlar, formula, nazariyalarni, konstruksiyalash: intuitsiya, meditatsiyaga
ega bo’lish ;
-
o’z qobiliyatini ijodiy ishlarni
bajarish va himoyalash shaklida amalga oshirish, tanlovlar, olimpiadalarda ishtirok
etish tajribasiga ega bo’lish.
Bilishga doir sifatlar:
o
fiziologik sifatlar: o’rganilayotgan
ob’ektni ta’lim yordamida ko’rish, eshitish, sezish, his eta bilish; ishqobiliyati,
shijoatni tarbiyalash;
o
intellektual  sifatlar: qiziquvchanlik
, zehnlilik, mulohazalilik, ziyraklik, mantiqiylik, onglilik dalillash, analitik,
sintetik o’xshashini topa olishga qodirlik, isbotlashning turli shakllaridan foydalanish,
ishqibozlik ;
o
sinchkovlik, zakovatlilik, muammolarda
izlanuvchanlik, tajribalarga moyillik, savollar bera bilish, ziddiyatlarni ko’ra
olish, muammo va gipotezalarni ta’riflay olish, nazariy va amaliy tadqiqotlarni
bajara olish, turli xil topshiriqlarni yechish  usullariga ega bo’lish, xulosa va
umumlashmalar qilish, harakatning tezkorligi tafakkurining xilma-xilligi;
o
shaxsiy faoliyatida aks etgan madaniy
me’yorlar va an’analarga ega bo’lish; o’z bilimlari va olgan natijalarini dalillay
bilish;
o
tanlash vaziyatlarida tanlay bilish;
o
paydo bo’lgan har qanday muammo
bo’yicha o’zining tushingani yoki tushunmaganini bildirishga qodirlik;
o
o’zgalar nuqtai nazarini tushunish
va baholay olish, mazmunli dialog yoki munozarali chiqishlar qilish;
o
o’rganilayotgan sohalarni tizimli
ko’ra bilish; ob’ektlar aloqalari, ularning sabablari, ular bilan bog’liq muammolarni
izlab topish; har qanday ob’ekt va hodisa (tabiat, madaniyat, siyosat va hokazo)
mohiyatini aniqlashga to’g’ri yondasha bilish ;
o
ob’ektlar orasidan asosiysini tanlay
bilish, ular orasidagi bir-biriga bog’liqlikni izlash; tanilgan ob’ektlarning yangi
vazifalari va aloqalarini ko’ra bilish; ob’ektning kelib chiqish sabablarini izlashga
qodirlik, ob’ektning ma’nosi, uning manbaini topishga qodirlik ;
o
o’rganilayotgan fanlar bo’yicha
ma’lumotga, tayanch bilimlarga malaka va ko’nikmalarga ega bo’lish;
o
o’rganilayotgan bilimning asosiy
muammolarini mo’ljalga olish;
o
ta’lim samarasi va sinfdoshlarining
erishgan natijalarni qiyoslayo bilish, ularning o’xshash va farqli tomonlarini ajratish,
shaxsiy ta’limiy natijalarni qayta aniqlash yoki qayta ishlash ;
o
-madaniy-tarixiy o’xshashliklarning
kelib chiqish (namoyon bo’lish) sabablarini izlashga qodirlik, uning tuzilishini
aniqlay bilish, o’xshash ideal ob’ektlar bilan aloqalarni topish, ideal ob’ektlar
tizimini tuzish, ularning shakllangan tamoyillar va mezonlar asosida madaniy- tarixiy
o’xshashliklarning tegishli real ob’ektlar bilan aloqalari tizimini anglay bilish;
o
ma’naviy, moddiy va faoliyat shaklida
erishilgan bilimlarni ruyobga chiqarishga qodirlik.
Tashkiliy faoliyat- sifatlari:
-
o’quvchi tomonidan o’zining individual xususiyatlarini, fe’l-atvoridagi
belgilarini, har bir o’quv fani va ta’lim sohasidagi mashg’ulotlarning maqbul
shakllarini bilish;
-
mavzu yoki boshqa o’quv fanidan o’z mashg’ulotining maqsadini anglab
olish va tushuntira bilish, nimalarni bajarayotganini aniq tushuna bilish;
-
yangi yoki erishilmagan yaxshi maqsad, unga erishish dasturining mavjudligi,
ishni oxirigacha yetkazish uchun qat’iyat, maqsadga sodiqlik; maqsadni qo’ya bilish,
maqsadga intiluvchanlik  maqsadga erishish uchun qat’iyatlilik;
-
berilgan bilim sohasiga yoki faoliyatga o’quv maqsadini qo’ya bilish,
unga erishish rejasini tuza olish; o’zining individual xususiyatlaridan kelib chiqqan
holda belgilangan rejani bajarish; o’z natijasini olish va anglash; uni sinfdoshlarining
shunga o’xshash natijalari bilan qiyoslash;
-
egallangan malakada ifodalanadigan faoliyat qoidalari, uning qonunlari
tizimini shakllantirish, faoliyat natijalarini prognozlash ;
-
o’z-o’zining faoliyatini rejalashtirish, harakatni dasturlash, faoliyat
bosqichlari va usullarini  yaxshilash, harakatning o’zgaruvchanligi rejalarning
bajarilishi; faoliyatga yondashuvning xilma-xilligi, ayni paytda turli xil muqobillarini
esda saqlash ;
-
o’zining  keyingi  o’qish  rejasini tuza  bilish;  faoliyati ma’no
mazmunini  aniqlash,  natijalarni  maqsadlar  bilan  birlashtira olish,  o’z-o’zini
kuzatish,  o’z-o’zini tahlil qilish  va o’z-o’zini  baholay  bilish;
-
ta’limning  boshqa  sub’ektlari  bilan  hamda  atrof-olam bilan o’zaro
harakatga   qodirlik;  o’z  g’oyalarini  himoya  qila  bilish,  atrofdagilarning
mulohazalarini  tinglay  olish,  “zarbaga  dosh  berish”; mustaqillik,  intiluvchanlik,
qat’iyatlilik, kirishimlilik;
-
o’zgalar
ijodiy faoliyatini tashkil  etishga   qodirlik,  boshqa  o’quvchilar   bilan  birgalikda
g’oyalar  yaratish,  unda  ishtirok etish;  g’oyalar, bahs,  munozaralarni  qiyoslash  va chog’ishtirish.
         Shunday qilib evristik  ta’lim,  kam deganda  o’quvchining
uchta  integratsion qobiliyati;   ijodiy  qobiliyati,  bilishga  doir  va  faoliyatga
oid  qobiliyatiga   tayanadi.  Demak,  evristik  ta’lim  deyilganda   o’quvchining
ta’lim  samaradorligini  ta’minlashga  qaratilgan   faoliyat  va harakatni  amalga
oshirishdagi  kompleks imkoniyatlari  tushuniladi.
         Yuqoridagilarga  asoslangan  holda   o’quvchilar  maqsadlarni
quyidagicha  guruhlash  mumkin;
         Shaxsga  yo’nalgan  maqsad- ta’lim maqsadini   idrok
etish,  o’zida   ishonch  hosil  qilish, o’zining   potensial  imkoniyatlari,  aniq
individual  qobiliyatlarini amalga oshirish;
         Ijodiy  qobiliyatni  rivojlantirishga
doir maqsad  majmuini  tuzish,  sharhli
insho,   texnik modellarni  konstrksiyalash,  rasmlar  chizish  va boshqalar.
         Bilishga oid  maqsad- atrofdagi  borliq  ob’ektlarini
bilish;  paydo   bo’lgan  muammolarni  yechish  usullarini o’rganish,  birinchi
manbalar   bilan  ishlash  malakasiga  ega  bo’lish,   tajriba  qo’yish,  tajribani
o’tkazish;
         Tashkiliy  maqsad- o’quv  faoliyatini  o’zi  tashkil
etish  malakasiga  ega  bo’lish,  o’z  oldiga   maqsad  qo’ya  bilish  va  faoliyatni
rejalashtirish,  jamoada  ishlash  malakasini  rivojlantirish ,  munozara  olib
borish  texnikasini  egallash;
         Fanga  oid maqsad- o’rganilayotgan  fanga nisbatan
ijobiy  munosabatni  shakllantirish:  o’rganilayotgan  mavzuga  kirgan  asosiy
tushuncha,  voqea-hodisa  va  qonunlarni bilish;  oddiy  asboblardan  foydalanish
ko’nikmasini   hosil  qilish;  mavzu  bo’yicha ijodiy  topshiriqlarni izlanishli
ta’limning   asosiy  texnologik  elementi-darsda  izlanuvchan  ta’lim  vaziyatini
yaratish,  ya’ni  dolzarb  faolllashtiruvchi  vaziyat,  yaratishdan iborat  an’anaviy
darsga  muqobil  holatda   bo’ladi.   Uning  maqsadi  maxsus  tashkil etilgan
faoliyat  davomida   o’quvchilar  tomonidan  shaxsiy   ta’limiy   natijalar  (g’oya,
muammo,  gipoteza,  chizma,  tajriba,  matn)ni  ta’minlashdan iborat.
         Izlanishli  ta’limiy   vaziyat  o’z-o’zidan  paydo bo’ladigan
yoki  o’qituvchi  tomonidan  tashkil  etiladigan,  uning   barcha  ishtirokchilaridan
evristik  faoliyat orqali  o’z  yechimini  talab  qiladigan   ta’limiy  harakat
bilan  baholanadi.   Ta’lim  samaradorligi  natijasini  oldindan  aytib bo’lmaydi,
avvalo  muammo  qo’yiladi,   so’ng   faoliyat  texnologiyasi  yaratiladi,  o’quvchilarning
ta’limiy  harakati  kuzatib   boriladi,  biroq  oldindan  olinishi  lozim bo’lgan
ta’limiy  natijalari  ma’lum bo’lmaydi.
         Izlanishli  ta’limiy  vaziyatlarning  asosiy  texnologik elementlari:
motivatsiya,  muammolar  qo’yish,  vaziyat  ishtirokchilari  tomonidan  muammni
 yechish,  ta’limiy  natijalarni  namoyon  etish, ularni    bir-birlari  bilan
qiyoslashdan iborat.
         Ta’limiy  vaziyat  o’qituvchi tomonidan   quyidagi  tarzda
tashkil  qilinadi:  kerakli  material  va  ta’limiy   ob’ekt  ajratiladi,  ular
o’rtasidagi   munosabatlar   o’rganiladi,   asosiy  tushunchalar  tanlanadi.  Tadqiqotning
umumiy  ob’ekti,   uning   ma’nosini  izlash,   faoliyatning   yangi  usullari
hamda   turlarini  izlash   zarurati   evristik   vaziyatning   asosi  bo’lishi
mumkin.

1.     Boshlang`ich sinf o`quvchilari evristik  faoliyatni  texnologiyalashtirish
         Evristik  faoliyatni  texnologiyalashtirish  bolalarning
ijodiy  qobiliyati   qanday  bo’lsa shu  qadar   zaruriy   va  qonuniy  jarayondir.

Yagona  o’quv  mashg’uloti,  o’quv  kursi
bo’yicha  tizimli  mashg’ulotlar,  evristik  yo’naltirilgan   faoliyat asosida
sodir  bo’ladi[2].
Evristik   vaziyatlar  yaratish    va  rivojlantirish
bo’yicha   texnologik  harakat-bolalar  ijodkorligi   natijalarini   ta’minlash
yo’lidir.    Quyida  evristik  vaziyatlar   tayyorlash  va  o’tkazish   bo’yicha
o’qituvchilar  uchun  texnologik  yo’l-yo’riqlar  haqida  fikr  yuritamiz:
         1. Izlanuvchi  vaziyatning   asosiy  ta’limiy   ob’ektini
(narsa,  tushuncha,  hodisa,  jarayon,  an’ana,  buyum  va  boshqalar). Bunda  ob’ekt
va  bolalar    uchun  qiziqarli  bo’lgan  muammoni   aniqlash;  bolalarga  ularning
o’rganilayotgan    ob’ekt bilan   shaxsiy   ichki  aloqasini  topishga   yordam
berish,   ular  uchun  shaxsan ahamiyatli  muammolarni   qanday  tayyorlash bo’yicha
o’ylashga  yo’naltiradi.  Buning  uchun   shaxsiy  tajriba  va  o’quvchilarning
qo’yiladigan  ta’limiy  natijalari taxminlanadi.
         2. Bolalarga  yechimi
noma’lum  bo’lgan      muammo  yoki  topshiriq  beriladi.   Ushbu  topshiriqni
amalga  oshirish    sinfda  ta’limiy   ko’tarinkilik  hamda   o’quvchilar  topshiriqni
bajarish  orqali   o’zlarining   faolligini  namoyon  etgandagina  samarali  bo’ladi.
         Topshiriqning  ta’riflanishi   muammoni  jamoa   bo’lib
muhokama  qilishning   natijasi  bo’lishi  mumkin.  Bolalar  tomonidan   ta’riflangan
topshiriq  shunchaki  qiziqarli  emas,  balki  o’qituvchi   uchun  yangilik  bo’lsagina
maqsadga   erishilgan  bo’ladi.
         3. O’quvchining     o’zi  paydo  bo’lgan  yoki   yaratilgan
vaziyat  (topshiriq)ni   shaxsan  hal etishga  imkoniyat  yaratish.  Evristik
vaziyatning   asosiy  bosqichi   sanaladi.  Bunda  har  qanday   ta’lim natijasidan
ijod belgisini  aniqlash   lozim.
         4. o’quvchilarning  ta’limiy  ijod namunalarining  namoyish
etish:  she’rlar,  rivoyatlar,   topshiriqlar,   ta’riflar,  ramzlar,  rasmlar,
loyihalar  va  shu  kabilarni   jamoaga  muhokama  etib,  ko’rgazmalar  tashkil
etish,  o’zaro  yozma  taqrizlar   yozdirish,  ma’ruzalar  bilan  chiqishlar qilish.
         5. Ta’limiy  ijod namunalari   namoyish etilgandan  keyin
rasmlar,  rivoyatlar,  ta’riflar,  olimlarning  fikrlari,   darsliklaridagi  ma’lumotlar,
shaxsiy bilim   va  tasavvurlari  bilan  asoslay olish.
         6. Bolalarning  ijod  namunalarini  qiyoslash,  solishtirish,
tasniflash bo’yicha  faoliyatini   tashkil  etish.  O’quvchilar  tomonidan   o’z
qarashlari  yoki  ijod  namunalarini  aniqlash   hollari  yuz  bersa, ularga
o’z  nuqtai  nazarlarining   o’zgarish  sababalrini  tushunishlarida  ko’maklashiladi.
Ta’limiy  vaziyatlarning  rivojlanishi  ta’minlanadi.
         7. O’quvchilarning  bilishga  oid  qo’llanilgan  usullarni,
paydo  bo’lgan  muammo  va   uni  yechish  yo’llarini tushunishi  bo’yicha  fikr
yuritish,   tahlil etish.  O’quvchilarga  individual   tarzda  erishgan   natijalarini
aniqlashda   ko’maklashishi.  Jamoa  bo’lib  yaratilgan  ta’limiy  natijalarini
aniqlash.
         Izlanuvchi  ta’limiy  vaziyatlarning   davomiyligi   o’zgarib
turadi,  ular  o’zaro  aloqadagi  vaziyatlar  zanjiri  ham   bo’lishi  mumkin.
Izlanuvchi   vaziyatlar  tamoyillarida   izlanuvchi ta’limni  tashkil etishdarajasi:
       Boshlang’ich ta’lim dasturlari, o’qitilayotgan o’quv predmetlarining
tahliliy natijalari shuni ko’rsatadiki,  1-4- sinf o’quvchilarida ijodiy faoliyatni
shakllantirishni bir necha bosqichda amalga oshirish uchun imkoniyat yaratilgan,
jumladan,  darsda o’quvchilarning ijodiy faoliyatiga yo’naltirilgan o’quv materiallarini
to’g’ridan -to’g’ri  taqdim qilinishi belgilanmagan bo’lsa-da, mahoratli o’qituvchi o’z faoliyatini
o’quvchilarning ijodiy faoliyatini shakllantirishni turli metodlar asosida amalga
oshirishi mumkin. Og’zaki so’rash; yozma ishlar o’tkazish; amaliy ishlarni bajarish;
turli didaktik o’yinlar o’tkazish  orqali o’quvchilarning ijodiy faoliyatini shakllantirish
mumkin. Masalan, boshlang’ich sinflarning «O’qish» darsida bolalarning ijodiy faoliyatini
shakllantirish uchun o’quv materiallarida berilgan tushunchalar  konkret – induktiv
metod vositasida o’rganilishi va o’qituvchining mohirona darsni tashkil qilishi
natijasida ularda ijodiy faolllikning oshishiga zamin yaratilishi mumkin.  Bunda
o’quvchilar  avval  o’qituvchining  topshiriqlarini  bajargan  holda  o’rganilayotgan
tushunchaning  umumiy  xossalarini  aniqlaydilar,  so’ngra  o’qituvchi  rahbarligida
ta’rifni  mustaqil  holda  tuzishga  harakat  qiladilar.  Yangi  tushuncha
kiritishning  bu  yo’li  ayniqsa  quyi  sinflarda  o’z  samarasini  beradi.  Bundan
tashqari  konkret  induktiv  yo’l  orqali  tushunchalarni  kiritish  jarayonida
muammoli vaziyatlar  hosil  bo’ladi,  buning  natijasida  o’quvchilarda  ijodiy
fikrlash  qobiliyatlari  shakllanadi.  Fikrimizning  dalili  sifatida 4-sinflarga
mo’ljallangan  «O’qish» o’quv predmetida keltirilgan Kaykovusning  «Ota va ona haqini
bilmak» hikoyasini o’rganishni  konkret – induktiv  metod  orqali  olib borilishini
misol qilib keltiramiz:

O’rganish  jarayonining  bosqichlari

Tushuncha  shakllanishining
  psixologik  bosqichlari

O’rganilayotgan  tushunchaning
  aniq  modeli

1. Odob va axloqqa
  doir  tushuncha va  misollarni  kundalik  hayotimizdan  olish.
2.  Ana  shu
  tushunchani  ifodalovchi  asosiy  va  asosiy  bo’lmagan  xossalarini  aniqlash
3. Agar  mavjud
  bo’lsa,bu  tushunchaning  muhim  holatlari  ham  qaraladi
4.So’zning asosiy
  mazmuni
5.G’oyaning
  asosiy mazmunini ajratish  va  uni  ta’riflash

6. Odob-axloq
  tushunchalarini  cho’qur  idrok etish

Sezish  va
  idrok  qilish

     Idrok  qilishdan  tasavvur

              qilishga  o’tish

Tushunchani
  hosil  qilishga  o’tish

Tushunchaning
  hosil  bo’lishi.

Tushunchani
  o’zlashtirish

«Aql yuzasidan
  farzandga ota-onani izzat va hurmat qilish vojibdir» (Kaykovus,154).
1)   Ota-onani
  nima uchun hurmat qilurman, deb ko’nglingga keltirmagil. Bilgilkim, ular sening
  uchun o’limga ham tayyor turadilar
2)Ota-ona farmonbardordir
3)  «Agar molsizlikdan qashshoq
  bo’lsang, aqldan boy bo’lmoqqa intil».
4) Bilgilki, aql bir moldirki,
  uni o’g’ri ololmas, u o’tda yonmas, suvda cho’kmas.
5)Ota-ona seni aslida jon
  va dil ila parvarish qiladi.
6) Ota-onanga izzat va hurmat
  qancha ko’p qilsang, ularning duosi shuncha tezroq mustajob bo’lur.

          Ijodiy
faollikni shakllantirishning  abstrakt-deduktiv  metodi
            Bunda  o’rganiladigan
tushuncha  uchun  ta’rif  tayyor  ko’rinishda  oldindan  konkret  misol  va  masalalar
yordamida  tushuntirilmasdan  kiritiladi. Masalan, 4-sinflarga mo’ljallangan  «O’qish»
o’quv predmetida keltirilgan Husayn Voiz Koshifiyning «Salomlashish odobi» (2-chorak),
Jonatan Sviftning «Gulliverning sayyohatlari»(3-chorak), Nizomi Aruzi Samarqandiyning
«Sulton Mahmud va Beruniy» (4-chorak), Xondamir qalamiga mansub «Tanbeh» kabi hikoyatlar
abstrakt-deduktiv metod orqali quyidagicha taqdimot qilishni tavsiya etamiz:

Taqdimot qoidasi

-
    Chiqish reglamentiga rioya qilish
-
    Chiqish navbatiga rioya qilish
-
    Guruh a’zolari
    o’rtasida vazifalarni aniq taqsimlash va ular xatti-harakatini ijodiy
    faollikka chorlash
-
    Ma’lumotlar grafik
    ko’rinishida (sxema, jadval, grafik) taqdim etilishi lozim bo’ladi;
-
    Har qanday grafik
    ko’rinishidagi ma’lumot sharhlanishi talab etiladi.

Taqdimotda nimaga yo’l qo’yilmaydi:

-
Holatni tasvirlash va uni qayta so’zlab berishga;
-
Ishtirokchilarning so’zga chiqishlaridagi qarama-qarshiliklarga;
-
Tushunarsiz, noaniq, o’rinsiz iboralarga.
O’ylab
ko’ring va guruhda taqdimotni baholash ko’rsatkichlari va mezonlarini muhokama qiling.
      Taqdimotni
muvaffaqiyatli o’tkazish qoidalari va sirlariga asoslanib quvchilarning o’z ish
natijalarini taqdimoti samarali o’tkazildi.
         Yoki
4-sinfning «Odobnoma» darsida «So’z – noyob gavhar» ertagini o’rganish jarayonida
o’quvchilar «andisha nima?«, «andishali inson fazilatlari qaysilar?» kabi
savollarga javob berish uchun  innovatsion metodlardan biri klasterdan foydalanildi(
-jadval). Natijada boshlang’ich sinf o’quvchilari ijodiy faoliyat yuritishga  yo’naltirildilar.
Ular ertak asosida ijodiy fikrlashga harakat qilishib, darsning oxirida o’zlari
mustaqil ravishda «So’z-noyob gavhar» ertagidan hissa chiqarishga musharraf bo’ldilar.
Andishasiz gaplar: jismoniy aybini topib yuziga solish, dag’al gap, o’ylamay gapirish
kabi xususiyatlarga oid misollar topishdi, shu mavzuga taalluqli maqollarni saralashdi.
Klasterni tuzishda quyidagi qoida o’quvchilarga dasturilamal bo’ldi. Avvalambor
o’quvchilar andisha so’zi yuzasidan aqliga kelgan barcha fikrlarni yozdilar. G’oya
sifatini muhokama qilmay, ofografiya va boshqa omillarga e’tibor bermay, ajratilgan
vaqt tugaguncha tuzilgan klaster bolalarda ijodiy fikrlashga zamin yaratdi G’oyalar
soni, ular oqimi va ular o’rtasidagi o’zaro aloqadorlik chegaralanmagandan so’ng
o’quvchilar o’z fikrlariga erk berishdi. Darsdagi ko’tarinkilik ruhi o’quvchilarning
ijodiy faoliyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi.
     Tahlillardan
ko’rinib turibdiki, o’quvchilarda ijodiy faollikni shakllantirish turli-tuman uslublar
orqali amalga oshirish mumkinligi dasturlarda belgilangan. Ammo umumiy o’rta ta’lim
maktablaridagi  tadqiqot doirasidagi mavjud ahvol o’rganilganda, maktab o’qituvchilari
har doim ham mazkur metodlardan to’laqonli foydalanishmayapti.
        Maktablardagi
mavjud ahvol o’rganilganda, ilg’or o’qituvchilar o’zlarining o’quv-uslubiy ishlarida
zamonaviy metodlar orqali o’quvchilarda ijodiy faollikni shakllantirishga harakat
qilishadi, biroq ularning harakatlarida har doim ham yetarlicha o’quvchi shaxsini
ijtimoiylashtirishga, unda erkin fikrlash qobiliyatlarini o’stirishga, quyilgan
masala yechimini ijodiy topishga undash motivi kuzatilmaydi.
          Ma’lumki,
o’qish orqali bilishga pedagoglar eshitishni, ko’rish, motor-harakat, sezish organlarini,
ba’zida  esa hid sezishni ham ishtirok ettirib, o’quvchilarni ob’ektiv reallikni
bilishga jalb kiladilar, bunda jonli mushohada, abstrakt tafakkur va amaliyot uzviy
qo’shilib ketadi. SHuning uchun ham o’qish jarayoni bevosita yoki bavosita shaklida
ta’lim vositalari va pedagogik imkoniyatlar orqali sodir bo’ladigan o’ziga xos jarayon
hisoblanadi. Demak, o’quvchilarning o’quv faoliyati  metodlarini ham o’qitishning
o’ziga xos sharoitlarida qo’llaniladigan  bilish metodlarining turidir, deb hisoblashga
hamma asoslar bor.
          O’quv
faoliyati metodlarini bilish metodlari bilan qiyoslashdagi o’ziga xos xususiyat
shundan iboratki, o’qitish jarayonida yangi  ilmiy haqiqatni kashf qilish emas,
balki olgan bilimlarini ijodiy o’zlashtirish vazifasi hal qilinadi. O’qitish davomida
yangi  bilimlarni egallash uchun umumiy bilishga xarakterli bo’lgan sinab ko’rish
va xato qilishni deyarli mustasno etadigan ancha "engillashtirilgan" sharoitlar
mavjuddir. Shuning uchun ham o’quv faoliyati  metodlari bilish operatsiyalari bilan
qo’shib olib boriladigan o’quv jarayoni sharoitlari uchun  moslashtirilgan. O’quv
faoliyati metodlarni hosil qilish uchun ko’plab  yillar  sarflangan o’quv axborotini
bilishga qisqaroq yo’lni topib beradi. Ular o’quvchilarning yosh xususiyatiga bevosita
holda bog’liq bo’ladi. O’quv faoliyati metodlarining o’ziga  xos xususiyati mana
shunda  ham namoyon bo’ladi.
         Dars
berish metodlari o’rganish metodlarini, o’qish-bilish faoliyatining jarayonini faollashtirishga
yo’llab, uni kuchaytiradi.
    Maktablardagi amaliyot tahlili shuni ko’rsatadiki,
fanlarni o’qitishda o’quvchilarda fikrlar ketma-ketligi va bog’liqligi masalasi muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, 4-sinfning
4-choragida «O’qish» o’quv predmetida o’rganiladigan Xans Kristian Andersenning
«Bolalar gurungi» ertagiga atab chizilgan rasmlar, mini-hikoyalar bolalarda ijodiy
tasavvurni kengaytirishga zamin yaratadi. Ushbu ertakning sahnalashtirilgan ko’rinishi
esa ularni ijodiy faollikka undaydi.

2.
O’quvchilarda ijodiy faoliyatni shakllantirish yo`llari

          O’qish darslarida
o’quvchilarda ijodiy faoliyatni shakllantirishga mo’ljallangan turli ijodiy topshiriqlardan
foydalanish asosida o’quvchilarda mustaqil va ijodiy fikr yuritishga zamin hozirlash
mumkin.  Quyida shunday topshiriqlarni tashkil qilish shakllaridan namunalar keltiramiz:

1.
O’quvchilarni ijodiy faollikka chorlash
O’quvchilarni
ijodiy faoliyatga tayyorlaydigan o’kituvchi eng avvalambor o’quvchilarda taqdim
qilinayotgan o’quv materialiga qizxiqtirish uyg’otish zarur. Buning uchun u:
Asosiy mavzuni bayon etishda o’quvchilarni
qanday yo’l bilan qiziqtirishi mumkin?

·
  Oddiy bo’lmagan
  ma’lumotlarni so’zlab berish;
·
  Barcha o’quvchilarga
  to’g’ridan-to’g’ri taaluqli bo’lganlarni gapirib berish;
·
  So’zlash
  jarayonida xolisona va aniqlashtirilgan ma’lumotlarni taqdim qilish;
·
  Obrazli solishtirishlardan
  unumli foydalanish

2.
Keltiriladigan
obrazlar, solishtirishlardan unumli foydalanish va ular me’yoriga amal qilish

3. Qay tarzda  o’quv axborotini tugatish lozim?
      O’qituvchi nutqining so’ngida
qo’yidagilarga amal qiladi:

Boshlang’ich
sinf o’quvchilarini ijodiy  faollikka undash davomida
o’qituvchi:
1.     O’quvchilarni
obrazli fikrlashga undashi;
2.     Aniq muammoni
burro ifodalashi;
3.     Fikrning doimo
tugallangan jumla bilan hamda muhim  joylariga urg’u berib ajratgan holda ifoda
etishi;
4.     Xushmuomalali
va ziyrak bo’lishi;
5.     Qo’yidagi so’z
birikmalaridan foydalanishi: «faraz qiling”, “tasavvur eting”, “ijodiy parvoz eting
...” va shu kabilar.
6.     Ko’rish kontakti
(bog’lanishi)ni saqlashga harakat qilishi-tinglovchilarga qarashga harakat qilish
(har bir qatnashchiga 3 sekunddan);
7.     Har bir javob
va taklifni doimo rag’batlanirishi maqsadga muvofiq.
         Boshlang’ich ta’limda
mehnat darslari ham o’quvchilarning ijodiy faoliyatini rivojlantirishga mo’ljallangan.
Bunda tajriba – amaliy o’lchashlar,  qog’oz qirqimlaridan yasaladigan turli figuralarni
yasash har doim ijobiy natija beradi. Boshlang’ich ta’limda o’quv dasturi asosida
rejalashtirilgan ( 3-sinf, 3-chorak)  «Kartondan guldon tikish», «Rasm uchun ramka
tayyorlash», «Qush inida - qush bolasi»-applikatsiya tayyorlash», «Hajmdor gul ko’rinishini
yasash», «Harakatli o’yinchoq» yasash, «Bahor» applikatsiyasini tayyorlash – bularning
barchasi boshlang’ich sinf o’quvchilariga ijodiy ish sifatida uyga vazifa qilib
beriladi. Demak, boshlang’ich ta’lim DTS va o’quv rejalarini tahlil qilish natijasidan
ko’rinadiki 3-sinfda mehnat darslarida jami o’qitiladigan 34-soatdan 7 –soati ijodiy
ish sifatida uyga vazifa qilib belgilanadi; 4-sinflarda belgilangan 38 soatdan
- 9 soati ijodiy ishlarni bajarishga mo’ljallangan. Jumladan, «Urug’lardan mozaika
tuzish», «Rangli qog’ozlardan gullar yasash», «Tabiiy xomashyolardan applikatsiya
yasash», «Milliy naqsh tikish» va h.k.
Muammoli  ta’lim orqali o`quvchilar   ijodiy  faoliyatini
shakllantirish
         O’qitishda  muammoli  ta’limdan  foydalanish  ham,  ijodiy
faoliyatni   shakllantirishda  samarali  hisoblanadi.  O’quvchilarning  biror-bir
haqiqatni  mustaqil  izlashi  va  kashf  etishi  bilan  bog’liq   bo’lgan  ta’lim
metodlaridan  evristik  yoki  tadqiqotchilik  metodlari bilan   birga   o’quvchilarni
ijodiy  fikr  “laboratoriyasi”ga  olib  kiradigan  jarayon  ham  asosiy   ahamiyatga
egadir.  Muammoli   ta’lim  shu  jihatdan   bir  qancha  afzalliklarga  ega:
1.
 U o’quvchilarni mantiqiy,  ilmiy,
didaktik,  ijodiy   fikrlashga  o’rgatadi.
2.
 U  o’quv  materialini  ishonarli
qiladi,  bu  bilan  bilimlarning  e’tiqodga   aylanishiga  ko’maklashadi.
3.
 U  odatda,   ancha  ta’sirchan
bo’lib,  chuqur   intellektual   his-tuyg’ular,  shu  jumladan  ko’tarinki  ruh,
hissini  o’z  imkoniyatlari  va  kuchiga  ishonch  tuyg’usini  vujudga   keltiradi,
shuning  uchun  u  o’quvchilarni   qiziqtiradi,  o’quvchilarda  ilmiy  bilishga
jiddiy  qiziqishni  tarkib toptiradi.
4.
 Haqiqat qonuniyatining   mustaqil
“kashf etilishi” olingan  bilimlarni  unutmasligi   aniqlab  chiqilgan,  mustaqil
hosil  qilingan  bilimlar  unutilgan  taqdirda  ham ularni  tezda   qayta  tiklash
mumkin.
         Muammoli  ta’limning  asosiy maqsadi- Kadrlar  tayyorlash
milliy   dasturining   sifat  bosqichi  talablari   asosida  bilim  oluvchilarning
mustaqilligi  va  faolligini  oshirish,  tafakkurini  rivojlantirish,  o’zlashtirish
natijasida   bilimlarni  amaliyotga  tadbiq  etilishini  kuchaytirishdan  iborat.
         Demak,  muayyan   mavzuni  muammo  shaklida  olib   chiqish
yo’li  bilan egallanadigan  bilim,   ko’nikma  va  malakalar  yig’indisi  muammoli
ta’lim  deyiladi.
         Muammoli  ta’lim  quyidagilarda
ko’rinadi:
1.
Muammo
2.
Muammoli savol
3.
Muammoli  vazifa
4.
Muammoli topshiriq
5.
Muammoli vaziyat.
Muammoning  o’zi  yunoncha  “problem”  so’zidan
olingan  bo’lib,  vazifa,   topshiriq  degan  ma’nolarni  anglatadi.
Muammoli  vaziyat-sub’ektning  psixologik
holatini  ifodalab,  muammo  bilan   duch   kelganda,  aqliy  qiyinchilikni   paydo  bo’lishi
zudlik  bilan  hal  qilishiga  halaqit  beradigan  yangi  bilim  va  harakat  usullarini
izlash,  ularni  topib  hosil  bo’lgan   qiyinchiliklarni  bartaraf  etishni   ta’minlaydi.
Bu  esa  muammoga  psixologik  jihatdan  yondashishni  talab etadi.
Masalan,  o’quvchilarining   yosh  xususiyati
bilim  saviyasidan   kelib   chiqqan  holda  muammoli   vaziyatlar  yaratishning
quyidagi  usullaridan  foydalanish  mumkin:
1. Ona  tili  darsligida  berilgan  mavzularni
qiyoslab  o’rgatish  orqali  muammoli  vaziyat  yaratish, chunonchi  o’rganilayotgan
har  bir  mavzu  o’quvchilardan  tovushlar,  so’zlar  va  gaplarni   qiyoslashni
shu  asosda  umumlashmalar     hosil  qilishni   talab  etadi.  Bu  ham   o’z-o’zidan
ravshanki,  muammoli   vaziyatni  yuzaga  keltiradi.  O’quvchilarda   “Nima  uchun?”  degan  savolga  javob  izlashga
ehtiyoj  tug’iladi.  Masalan  “unli  va  undosh  tovushlar”  mavzusi  o’rganilayotganda
o’quvchi   avval  unli  va  undosh  tovushlarni  to’g’ri  nomlashni,  keyin  qiyoslashni,
unli  va  undoshlar  ishtirokida   so’zlar,  so’zlardan  esa  gaplar  hosil  qilishni,
ularning   bir-biridan   farqlarini aniqlashni  talab  etadi.
2. Muammoli  savollar  berish  orqali   muammoli
vaziyat  yaratish.
O’qituvchi  dars  mashg’ulotini  muammoli
savolni  o’rtaga   tashlash  bilan  boshlaydi:
1.
Unli  va undosh tovushlarni  alohida
aytib  ko’ring.
Ularni  talaffuz  qilishda  qanday  farqni
sezayapsiz?
2. Oltita  unli  va  harf   ishtirok  etgan
so’z  yozing.  Ulardagi  unlini boshqa unli  bilan  almashtirib ko’ring,  qanday
o’zgarishlarni  sezayapsiz?
3. Undosh  tovushlarning   talaffuz  etib
ko’ring.  SHovqin  ovozdan  hosil  bo’lgan  undoshlarni  alohida,   faqat  shovqindan
hosil  bo’lgan  undoshlarni  alohida  yozing.
Agar  topshiriqlarni  bajarish muayyan  qiyinchilik
tug’dirsagina,   namuna  ko’rsatadi.
4. Ramziy  tasvirlar  orqali  muammoli  vaziyatlar
yaratish.
Muammoli  vaziyat   yaratishning  bu  usulida  ramziy  tasvirlardan
foydalaniladi.  Masalan,  “O’zbekiston   qovunlari”   rasmlari  va  nomini  berib,
mavzuda  matn  yaratish  topshirilishi  mumkin.
         5. Muammoli  vaziyat  yaoratishda  til  hodisalarini  guruhlash,
ajratish ham muhim   ahamiyat  kasb  etadi.  Ayniqsa,  so’zlarni  muayyan  uyalarga
birlashtirib,  umumiy  ma’noli  so’zning  xususiy ma’nosini   yoki  xususiy  ma’noli
so’zlarning   umumiy  ma’nosini  topishini  talab  qilish muammoli   vaziyat yaratish
imkonini  beradi.  Masalan,  o’quv  qurollari,   mevalar,  sabzavotlar,  daraxtlar
va gullarning  o’nlab  hatto  yuzlab  uyadoshlari  borki,  o’qituvchi  umumiy
ma’noli  so’zni  o’quvchi  hukmiga  havola  etadi  va qolgan  so’zlarni  topishni
o’quvchilarga  topshiradi.
         1. Sabzavotlar:   sabzi,     ...
         2. O’quv  qurollari:  kitob, ...   va  hokazolar.
         Ijodkorlik  faoliyatini rivojlantirishda ta’limning  bilishga
oid  qiziqishlarini  rivojlantirishga   qaratilgan  motivatsion-qiziqarli   tomonlariga
ham  ko’proq  e’tibor  berilishi  lozim.  O’quvchilar  bilan  olib  boriladigan
ishlarning  xarakterli   xususiyati   ular  psixikasining  zaif  tomonlariga  sustlik
bilan  moslashish  emas,  balki   o’quvchilar  maksimal  darajada  faollashishi
uchun  ularni  aqliy  rivojlanishiga  faol  ta’sir  ko’rsatish  tamoyili  bo’lmog’i
kerak.  Tarbiyachi  va   o’qituvchilar  ayrim bolalar   qobiliyati   o’rtacha ekanligi
yoki   qobiliyatsizligi   va  hatto   mukammal  emasligi  haqida   paydo  bo’lgan  tasavvurni
sezdirmasliklari  lozim.   Bunday  o’quvchilar  o’zlari  tobora  tezlashib  va
murakkablashib   borayotgan  ta’lim  jarayoniga  asta-sekinlik  bilan  moslashib
boradilar.
         Ta’limda  darsni  to’g’ri  va  samarali  tashkil  etilishi
albatta,  o’quvchilar  bilim  olishiga   ta’sir etadi. Ijodiy  faoliyatni  rivojlantirishda
muhim  masalalardan  yana  biri   o’qituvchining  darsning  texnologik   jihatdan
to’g’ri  loyihalashga     borib  taqaladi.  Interfaol  metodlarni   qaysi  bosqichda
qanday   qo’llash  darsni  loyihalash  vaqtidan  boshlanadi.  Loyihalash  quyidagi
bosqichlarda  amalga oshadi.
         I – diqqatni  jamlash  bosqichi
         II- tinglash  bosqichi
         III- fikrlash  bosqichi
         Bu  bosqichlar  interfaol metodlarni  to’g’ri,  o’z  o’rnida
qo’llash  hamda  dars  camaradorligini  oshirishga  yordam  beradi.
         Diqqatni  jamlash  bosqichi:   bunda  o’qituvchi  bolalarning
yangi  mavzuga  oid  dastlabki  tushunchalarni  aniqlaydi.
         Maqsadi:
-
dastlabki  tushunchalar  aniq,
erkin  namoyon  qilish;
-
o’z  fikrini  ifodalay olish;
-
darsga bo’lgan   qiziqishlarini
oshirish   kabilardan  iborat;
Anglash  bosqichi:    bunda  o’qituvchi   o’quvchilardan
olgan  dastlabki  tushunchalariga  qo’shimcha ta’limotlarni   jamlab  yangi  bilim
bilan  boyitadi.  ya’ni  o’quvchining  bilgan  va bilmagan  ma’lumoti  to’ldiriladi.
         Aniqlash  bosqichining  maqsadi:
         -dastlabki tushunchalardan kelib chiqib,
o’quvchi  anglash   yangi  bilimlar  bilan  to’ldirish:
         - o’quvchilar  qiziqishini  orttirish;
         - tahlil  qilishga- taqqoslashga
o’rgatish;
         -yangi  darsni bayon etish.
Fikrlash  bosqichi:  bu  bosqich  darsni  mustahkamlash
qismiga  to’g’ri  keladi.  Unda  o’quvchilar  dastlabki  tushuncha  va  ma’lumotlarni
tahlil  qilib  fikrladilar, bilimlarini  mustahkamlaydilar.  O’quvchilar  o’tilgan
dars, mavzu  haqida   munosabatlarini  bildiradilar.
To’g’ri   tashkil   etilgan  dars  o’z   samarasini
beradi,  albatta.  Ammo  har  bir   bosqichda  qo’llaniladigan   metodlarni   chuqurroq
o’rganmay  turib,  dars  samaradorligini  oshirib  bo’lmaydi.
Ta’lim standartlari va me’yorlari va an’anaviy
ravishda ta’lim natijalarini baholash uchun foydalaniladi. O’quvchining natijalari
standartga qanchalik yaqin bo’lsa, uning o’quv faoliyati shunchalik yuqori baholanadi.
O’quvchi tomonidan haqiqiy egallangan va yaratilgan bilimlar hajmi to’la darajada
nazorat qilinmaydi, chunki o’quvchilarning standart doirasidan tashqaridagi shaxsiy
bilim yoki boshqa natijalari an’anaviy maktab nazaridan chetda qolib keladi.
Ijodkorlikda o’quv natijalarini baholashga
yondashuv o’zgacha. Tashqi berilgan natijalarga erishilganlik darajasi emas, balki
ko’pincha undan chetga chiqishlar tekshiriladi. Ijodkorlikni baholashda o’quvchilar
ta’limiy natijalarining asosiy parametri- standartlarning minimum talablariga mos
kelishi emas balki o’quvchining shaxsan ta’limiy o’sish darajasidir.
An’anaviy  ta’limda o’quvchi ta’lim mazmunini
saralashda amalda ishtirok etmaydi. Ijodkorlik faoliyatida esa ta’limda o’quvchi
ta’limiy samarasi ta’limning yangi mazmunini saralashda ishtirok etadi; bilimning
hajmi,malakasi, faoliyat turlari hamda o’quvchining foydalaniladigan usullari cheklanmagan
bo’ladi.
O’quvchilarga beriladigan ta’lim standarti
ko’pincha  o’quvchi shaxsiga, uning haqiqiy ta’limiy faoliyatiga bog’liq bo’lmagan
materiallarni ham vujudga keltiradiki, bu tayyor insholar, referatlar va boshqa
yozma manbalarning paydo bo’lishiga olib keldi. Ta’lim mahsulining bunday turini
ta’limning maktab tizimi taqozo qiladi. Kompyuter texnologiyasi bu jarayoni yanada
qulay va variativ  qilib qo’ymoqda. Tayyor kontrol ishlar, referatlar hamda shu
kabi internet tarmog’iga joylashtirilgan materiallarning muttasil ko’payib borayotgan
to’plamlari o’quvchilarga tayyorgarlik ko’rmay hamda zarur ishlarni bajarmay turib
imtihonlar topshirishlarini osonlashtirmoqda.
Ta’lim standartlarini tuzishda ijodiy yondashuv
kurs yoki mavzuning o’rganish natijasi sifatida tayyor fan mazmunini bermaydi, biroq
o’quvchidan yangi mazmunni, ya’ni uning shaxsan ta’limiy o’sishini talab qiladi.
Boshlang’ich ta’limda o’quvchilar ijodiy faoliyatini
rivojlantirishda topishmoqlar  xalq  og’zaki  ijodining   kichik  va  qadimiy  janrining
ta’lim-tarbiyaviy  ahamiyati  beqiyosdir.
Topishmoqni  o’rganish, unga  javob topish
orqali  bolalar  predmetlarning  kelib  chiqishi,  uning  inson   hayotidagi  o’rni
va roli   haqida   tasavvurga  ega  bo’ladilar,  ularning  qiziqishi  ortadi,  ongi
va  tafakkuri  o’sadi,   fikrlash   qobiliyati  rivojlanadi,  tabiat  va  hayvonot
olamini  sevish,  ardoqlash   kabi  hissiyotlari  tarbiyalanadi.  Topishmoqlardan
dars  jarayonida  foydalanish  orqali  o’quvchilarning  nutqiboyiydi,  takomillashadi.
Ular  ifodali,  mazmunli  o’qishga  o’rganadilar.
Topishmoqlarning  matn  mazmuni bilan  bog’liq
ravishda  o’rganilishi  o’quvchilarning  bir tomondan  matn   mazmunini   to’liqroq
tushunishi  va  yaxshi  esda  saqlashiga  turtki  bo’lsa, ikkinchidan,  ularning
darsdagi  faolligini  oshiradi,  dam  olish  muhitini  yaratadi,  ma’naviy-axloqiy
jihatdan  kamol  toptiradi.
Fikrimiz  tasdig’i  sifatida  quyidagi  dars
matnini  keltiramiz.
         Dars  mavzusi:  “Topishmoqlar darsi”  yoki  “O’yla,
izla, top”.
Darsning  maqsadi: Xalq  og’zaki  ijodi  janri
bo’lgan  topishmoq  haqida  o’quvchilarga  tushuncha  berish,  o’quvchilarda  to’g’ri
o’qish  malakasini  hosil  qilish,  matn  ustida  ishlash  jarayonida  topishmoq
janriga  xos  nazariy tushunchalarni  kengaytirish,  ularni  mantiqiy  fikr  yuritishga,
to’g’ri  xulosa chiqarishga  o’rgatish.
Dars  jihozi:  topishmoqlarni  guruhlashtirilgan
jadval,  javloblari aks  ettirilgan  rasmlar,  maketlar.  Har  bir  o’quvchi  uchun
topishmoq  yozilgan  kartochka.
Dars  metodi:  ko’rgazmali, evristik  suhbat.
Darsning  borishi:
O’qituvchi: “Bugun biz siz bilan 1-sinfda o’rgangan
topishmoqlarimizni  yana  bir  bor  esga  olamiz  hamda  ularni  quyidagi  jadvalga
joylashtiramiz ”  deydi.  So’ng   doskani  bo’r  bilan
to’rt  ustunga bo’ladi:
1.
Qushlar  va hayvonlar  haqidagi
topishmoqlar.
2.
Sabzavot,  poliz, mevalar  haqidagi
topishmoqlar.
3.
Predmetlar,  ularning  belgisini
bildiradigan  topishmoqlar.
4.
SHe’riy  topishmoqlar.
Har bir  o’quvchi  o’z kartochkasidagi   topishmoqni  o’qiydi.
Sinf bilan  birgalikda   uning  javobi  topiladi  hamda  jadvaldagi
o’rni   aniqlanib,  shu  ustun  qatoriga  yoziladi.
1-o’quvchi.
-Osti  tosh,  usti  tosh
O’rtasida  jondor  bosh.
Javobi: toshbaqa (1-ustunga  yoziladi).
2-o’quvchi:
-Ichi- buyoq,  sirti-tayoq.
Javobi:   qalam (3 ustunga yoziladi)
3-o’quvchi:
-CHopsa  chopilmas,
Bo’lsa bo’linmas
Ko’msa ko’milmas.
Javobi: soya  (4 ustunga yoziladi)
4-o’quvchi:
Palak ostida
YOtar  talash  tosh
Uni pishirsang
Bo’lar  shirin  osh.
Javobi:  kartoshka (2-ustunga  yoziladi)
SHu  tariqa  har  bir  o’quvchi  qo’lidagi
kartochkadan  foydalanib,  topishmoqni  o’qiydi,  javob  topadi  va javobini   tegishli
guruhlarga   ajratib  yozadi.  SHu  holatda  o’quvchilar  bar  necha  ta’limiy
vazifalarni  bajaradilar.
Birinchidan,  topishmoqni   topish  jarayonida
uni  bir  yoki  ikki  marta,   ayrim  hollarda   esa  uch  marotabagacha  o’qiydilar,
ifodali  o’qishga,  fikrlashga  o’rganadilar,  o’qitish  texnikasini  egallaydilar,
taqqoslash,  solishtirish  kabi  amaliy  ishlarni  bajaradilar.
Topishmoqda  yashirin  berilgan  predmetni
topishda  qiyinchiliklar  tug’ilsa,  o’qituvchining  o’zi  ifodali  o’qib  berishi
hamda   topishmoqning belgisini  bildiruvchi  so’zlarga  alohida  urg’u  berishi
shart.
CHiq-chiq  der yo’q  to’xtovi,
Vaqtning  aniq o’lchovi.
                              Javobi:  (soat)
Tinmay o’qisang  agar,
Ko’p narsani o’rgatar.
Bilsang,  uka,  o’ylab  top,
Bilim  koni, u-  ...
                            Javobi: (kitob)
Topishmoqni topishda  o’quvchilar  qiynalsalar,
uning  javobi  bo’lgan predmetni  yoki  sabzavot   namunalarini  1 qatorga terib
qo’yish  mumkin.
SHu  tariqa  mashg’ulot  davom   ettiriladi.
O’quvchilarning  darsdagi  holati  hisobga
olinib,  darsga  qo’shimcha  ma’lumotlar  kiritish  mumkin.  O’quvchilarga  kartochkalarda
yozilgan  topishmoqlardan  tashqari,  yana qanday  topishmoqlarni bilishlari  haqida
savollar  berish  maqsadga  muvofiq.  Masalan:  Darslikdagi:
Dum-dumaloq  bo’yi bor,
Palovda obro’yi bor.
                       Javobi- (behi).
Xuddi  shu  topishmoqning  boshqa  ko’rinishini
o’qituvchi  misol  tariqasida  aytishi  mumkin:

Erto’laga ossa  bo’lar
Palovga  bossa bo’lar   ko’rinishida.
Xullas, topishmoqning  ta’limiy  va   tarbiyaviy
ahamiyati  mantiqiy  tafakkurni   rivojlantiradi.  Ularga   javob    topish  ermak
uchun  emas,  balki  o’rganilayotgan  bilimlar  tizimi  taraqqiyoti  uchun  zarurdir.
Xulosa  qilib  shuni  aytish  mumkinki,  boshlang’ich
ta’lim  jarayonida  o’quvchilarning  ijodiy  faoliyatini  rivojlantirish  uchun
turli  shart-sharoitlarlarni  yaratish  muhim  ahamiyat  kasb  etadi.   Buning
uchun  ta’lim   talablarini  aniqlash   va  shu  talablar  asosida  uning  ustuvor
qo’nalishlarini  izlanuvchi   ta’lim,  muammoli   vaziyatlar  yaratish   va  ta’limga
texnologik  yondashuv  asosida  tashkil  etilishi  o’quvchilar  ijodiy  faoliyatini
rivojlantirishning   samaradorligiga  zamin  tayyorlaydi.

4. Boshlang’ich  sinf  o’quvchilari    ijodiy
faoliyatini  rivojlantirishda interfaol  metodlar va o`yinlardan foydalanish

Boshlang’ich ta’limda o’quvchilarning  ijodiy
faoliyatlarini  rivojlantirishda  evristik  va  muammoli  ta’limdan tashqari bilishga
yo’naltirilgan,  ilmiy  asoslangan  ta’lim  metodlaridan va o`yindan foydalanish
ham maqsadga muvofiq. Boshlang’ich ta’limda ishbop,
rolli, syujetli o’yinlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
 Ijodkorlik  faoliyatini   rivojlantirishda
ijodiy  qobiliyatni  shakllantirishga,  ilmiy-ijodiy  izlanishlarga   yo’llaydigan,
bilishga  oid  ilmiy  faoliyatni   tashkil  etish  shakl  va  metodlaridan  foydalanish
o’z  samarasini  berdi.   Bu  borada   ijodiy  faoliyatni rivojlantirish  darslariga
dialog-darslar   munozara, bahs,  suhbatlar,  fantaziya,  izlanish   darslari,
muammolar    qo’yish   va   ularni   yechish  darslari;  ishtirokchilik  darslari,
modellashtirish,  badiiy  texnik   ijodkorlik,    ijod  qilish,  kichik   kashfiyotlar
yaratish,   insholar  yozish,  solnomalar  tuzish,   ishbop  o’yinlardan, innovatsion
metodlardan foydalanish   kabilar  eng  samarali  bo’ldi. ta’lim
jarayonida dars shakllarining o’yin usullari sifatida o’qitishning ma’lum bir paytida
o’tkaziladi.
Ma’lumki, boshlang’ich sinf o’quvchisi kattalarning hatti-harakatini
taqlid qilishga qiziqadi. Bunda ta’lim jarayonida qo’llanilayotgan ishbop o’yinlardan
foydalanish kata ahamiyat kasb etadi. Bolalarga mo’ljallangan ishbop o’yinlar takrorlash,
mustahkamlash, o’tilganlarning qay darajada o’rganilganligini (diktantlar, musobaqalar,
krossvordlar, sirtqi sayohatlar rolli o’yinlar, dramatik  sahnalar tarzida) aniqlash
maqsadida o’tkaziladi.
Ishbop o’yinlarni hayotiy vazifalarni imitatsiya va modellashtirish
asosida tashkil etish samarali natijalarga olib keladi. Bunday o’yinlar faqat bilishga
oid bo’lmay, dunyoqarashni kengaytirish, hamda hissiy ta’sir etishi bilan ham xarakterlidir.
          Masalan, boshlang’ich ta’limda “Nima uchun?”,
«T-chizma», «FSMU», «Tarmoq (Klaster)», “Ikki qismlik kundalik” kabi  innovatsion
metodlardan foydalanganda o’quvchilarda ijodiy faoliyatni rivojlantirishga
bevosita yordam beradi.
 “Nima uchun?”
sxemasini tuzish qoidalari

Ish natijalarining taqdimoti

                       “Nima uchun?”
chizmasini tuzish qoidalari

Masalan,
“Atrofimizdagi olam” darslarini o`tish jarayonida “Nima uchun tabiiy boyliklarni asrashimiz lozim?”  degan savol yuzasidan  “Nima
uchun” organayzeri ustida ishlash mumkin. O`quvchilar bir nechta nima uchun
savollariga javob berishlari talab etiladi.

Nima uchun tabiiy boyliklarni
    asrashimiz lozim?

Nima                                 Nima uchun?
             uchun?

            Nima
uchun?               Nima uchun?

Boshlang`ich
sinf darslarida FSMU
texnologiyasidan
foydalanish ham o`quvchilarning ijodiy qobiliyatini rivojlantirishni ko`zda
tutadi.

FSMU texnologiyasi

Jadvalni to’ldiring
1-guruh

Masalan, “O`qish”
darsidagi “YAXSHILIK — INSON ZIYNATI” mavzusida  Yusuf Xos Hojibning “Odamdan
nima qoladi?” degan hikoyatini  o`rganish ko`zda tutilgan, bunda “Qanday
odamlar yaxshi nom qoldiradi?” savolini  FSMU texnologiyasi asosida tahlil
etish mumkin.

Savol

(F) Fikringizni bayon
  eting

(S) Fikringiz bayoniga sabab ko’rsating

(M) Ko’rsatgan sababingizni isbotlovchi dalil keltiring

(U) Fikringizni umumlashtiring

3-
sinfda Odobnoma fanidan  “Abu Abdulloh   Muhammad   ibn  Ismoil  Al- Buxoriy”
mavzusini o’tish “Ikki  qismlik kundalik”  usulidan foydalanish mumkin.
(“Ikki qismlik  kundalik” usulining mohiyati va
qo’llanilishi. Bu   interfaol usuldan turli matnlar bilan ishlash
jarayonida  foydalanish mumkin. Bu usul birinchidan, mavzu matnini chuqur
tushunishga yordam bersa, ikkinchidan, o’quvchilarni ijodiy tafakkurga
undaydi, ularning mustaqil  fikr yuritishlarini kuchaytiradi.  Berilgan matn
o’qib chiqilgach, daftar varag’i quyidagi tarzda ikki qismga bo’linadi:

PARChA

ShARH

         Chap
tomondagi «Parcha» deb yozilgan qismga o’quvchilar matn yuzasidan biror parcha
yoki ularga qattiq ta`sir qilgan narsa yoki ularni haqiqatda  hayron qoldirgan
timsol haqida yozishlari kerak. (Bizning mavzumizda o’quvchilar parcha sifatida
biror hadisni tanlaydilar). Ehtimol,  bu ularga shaxsiy tajribalaridan
nimanidir eslatgandir, balki ularni qiziqtirgan yoki o’ylantirib qo’ygandir.
Balki ular bu  fikrga, narsaga qo’shilmaslar. Balki bu narsa o’quvchi uchun
yangilikdir, balki shu narsa mohiyatini tushunib yetmagandir.
         Varaqning
«Sharh» deb yozilgan o’ng tomoniga  chap tomondagi tanlangan parcha (hadis) ga
sharh yoziladi.  Bunda nima uchun ushbu parchani  tanlab olganligi, bu narsa
uni nima haqida o’ylashga  majbur etganligi, shu munosabat bilan unda qanday
fikrlar tug’ilganligi haqida sharh  beriladi.)
         Masalan,
“Odobnoma”darsligida  berilgan hadislardan quyidagini tanlab sharhlashlari
mumkin:

PARChA

ShARH

Yoshlikda olingan bilim toshga o’yilgan
  naqsh kabidir

Biz bilamizki  toshga o’yilgan naqsh
  hech qanday holda
  ham yo’qolib ketmaydi. Uni yomg’ir yoki do’llar, quyosh yoki  qorlar  yo’qota
  olmaydi. Demak biz  yoshligimizdan yaxshi o’qisak, kerakli bilimlarni
  egallasak, u hech qachon yo’qolib ketmas ekan, u bizga bir umr hamroh bo’lib
  yo’limizni  yoritib turadi.

“Abu
Iso at-Termiziy” mavzusini ham matn ustida ishlash usullaridan hisoblangan
“Insert usuli” yoki “B-B-B jadvali”  usullarida  o’rganib chiqish  mumkin.
“Venn
diagrammasi” usulidan  foydalangan holda o’quvchilar 3 sinf «Odobnoma» darsida
IX bo’limni o’tib bo’lishgach Imom al-Buxoriy va Imom at-Termiziylarni taqqoslashlari
mumkin.
 “Venn
diagrammasi” usulida  Al-Buxoriy va at-Termiziy  faoliyatlari tahlil etiladi.
         (Venn
diagrammasi  usuli mohiyati:  Venn diagrammasi bir-birini  kesadigan ikki yoki
undan ko’p doiralarda  ko’riladi, ular  o’rtasida yozish uchun etarli joy
qolishi kerak. U g’oyalarni  zidlash uchun ishlatilishi yoki ularning umumiy
xususiyatlarini (nimada ular kesishadi)  ko’rsatishi kerak. Masalan,
o’quvchilar  Al-Buxoriy  faoliyatini At-Termiziy  faoliyati  bilan
taqkoslaydilar. Venn diagrammasi bir-biriga yopishgan ikki doira bilan birga
ushbu  ekspediciyalar o’rtasida zidlik o’tkazish, ayni vaqtda ularning umumiy
unsurlarini ko’rsatish imkonini  beradi.
O’qituvchi
o’quvchilar juftligidan (sinfni ikki guruhga bo’lgan holda)   Venn diagrammasti
tuzib, unda tegishlicha fahat  al-Buxoriy va  faqat at-Termiziyga taaluqli
bo’lgan doiralarning ikki qisminigina to’ldirishni so’raydi.  So’ngra juft
boshka juftga ho’shiladi va to’rt kishi o’z diagrammalarini taqqoslashlari
so’ngra o’rtasida ular ko’rganidek, ikala alloma uchun  umumiy bo’lgan
xususiyatlar ro’yxatini tuzishlari mumkin.

     Ibn
Sinoning  hikmatlaridan  foydalangan holda  quyidagi  darsni 3-sinf o`qish darsida o’tish
mumkin.
Innovatsion
usullardan  biri  bu B-B-B (bilamiz, bilishni xoxlaymiz, bildik) jadvali bilan
ishlashdir. «B- B-B- (bilamiz, bilishni xoxlaymiz, bildik) usuli mashg`ulot
jarayonida matnni tushunishni kuzatishdagi grafik tashkilotchi hisoblanadi».
B-B-B chizmasi

Bilamiz?

Bilishni
xohlaymiz?

Bildim

O`quvchilar
guruhlarga  bo`linishadi. O`tilayotgan mavzu yoki tushuncha  yuzasidan har bir
guruh o`zaro hamkorlikda «Taxminan nimani bilamiz?» ustunini to`ldirishadi.
Doskadagi  birinchi  ustunga esa barcha guruhlarning javoblari jamlanadi.
Berilgan javoblar toifalar  bo`yicha guruhlanadi.
Keyin
har bir guruh a'zolari o`zaro kelishilgan  holda «Bilishni xohlayman» ustuniga
mavzu yuzasidan o`zini qiziqtirgan  savollarni yozib chiqishadi. Doskadagi
ikkinchi ustunga esa  barcha guruhlarning savollari jamlanadi. Shundan so`ng
talabalar mavzu yuzasidan  matn (ma'ruza) bilan to`liq tanishib chiqadilar va
jadvalning ikkinchi ustuniga qaytib, o`zlari bilishni xohlagan savollardan
qaysilariga javob topganligini belgilab chiqishadi. Savollarga topilgan
javoblar uchinchi «Bildik» ustuniga  yoziladi. Talabalarni qiziqtirgan qaysidir
savolga  javob chiqmay qolgan bo`lsa, uni o`qituvchi  to`ldirishi yoki uyga
vazifa sifatida bilib kelishni topshirishi mumkin.
1-sinf
O`qish darsida «Alisher bilan bulbul»  matniga  tuzilgan
jadval:

Bilaman

Bilishni xohlayman

Bildim

Alisher  Navoiy buyuk bobokalonimiz. U
  yoshligida juda
ziyrak, ilmga qiziqqan bola bo`lgan. Shahrimiz
  uning nomiga
quyilgan. U shoir va yozuvchi bo`lgan

1.U qayerda tug`ilgan? 2. Nimaga hikoya «Alisher bilan bulbul» deb nomlangan?
3. Alisher
bulbul bilan gaplashadimi? Nima haqida?
4. Nima uchun Navoiy
taxallusi qo`yilgan.

1. U 1441 yil 9 fevralda Hirot shahrida tug`ilgan.
2. U bir kuni boqqa chiqib, she'r o`q iy
  boshlaganidauning ovoziga bulbul mahliyo bo`lib qoladi va kelib uning
  yelkasiga qo`nadi.
3. «Ey xushovoz shoir, buncha ovozing
  bulbulning ovozidan ham yoqimli, isming nima  deydi». «Men Alisherman», deydi u.
4. Sen endi o`zingga taxallus top, deydi bulbul.
Bulbulning «navo» degan so`zi Alisherga yoqib, o` o`ziga «Navoiy» taxallusini
  tanlaydi.

“B-B-B-jadval”
usulidan 2- sinfdagi “Abu  Rayhon  Beruniy”,  “Alisher Navoiy
haqidagi rivoyatlar”, “Abu  Ali ibn  Sino”, “Po’lat  Mumin”, “Ilyos
Muslim” mavzularini o`tishda ham  foydalanib ko`rdik.
4- sinf o`qish darsida ”QISHLOG‘IMIZ XARITASI”  mavzusi
o`tiladi. Unda Normurod Norqobilovning  “Xarita” hikoyasi o‘quv materiali
sifatida keltirilgan. Hikoyadagi qahramonlar Samad va Rasulni “T-chizma”
usulida bir-biriga taqqoslab  tahlil qilish mumkin.

Samad

Rasul

a’lochi,
  bilimdon

bilimi
  past

tirishqoq

dangasa

ijodkor

bilim
  olishga intilmaydi

 qishloq
  qo‘ylarini bo‘ridan
qo‘riqlashni
  istaydi

qorovul
  bilan chegarachini farqlamaydi

xarita
  chizishga harakat qilgan

to`polonchi

Qayiqcha
  yasagan

ichida
  sezib tursa ham o‘zining bilmasligini  tan olgisi kelmaydi

         Interfaol
metodlardan foydalanish orqali boalalarning ijodiy faoliyatini rivojlantirishga
oid quyidagi mashg`ulot ishlanmasini keltirishimiz mumkin:
MAVZU: O‘ZBEKISTON – BEPOYON DIYOR
O‘quv materiali. Dehqon bobo va o‘n uch
bolakay qissasi. A.Oripov.
Darsning maqsadi.
1.
O‘quvchilarni o‘zi tug‘ilib o‘sgan joyi va bu yerda yashovchi kishilarning
asosiy faoliyatlari bilan tanishtirish.
2.
O‘quvchilarda vatan hissini uyg‘otish, ularni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalash.
3.
O‘quvchilarning o‘qish ko‘nikmalarini, to‘g‘ri, ongli va ifodali o‘qish
sifatlarini takomillashtirish, lug‘atni boyitish.
Dars turi. Yangi bilim beruvchi,
she’r o‘qish darsi.
Darsning metodi. Suhbat, izlanish.
Darsning jihozi. O‘n uch viloyatning
tarixiy va mashhur joylari tasvirlangan rasmlar. Viloyatlar haqida ma’lumotlar
yozilgan plakatlar.
Darsning borishi.
I. O‘tilgan mavzu, yuzasidan o‘quvchilar bilimi
aniqlash va boyitish.
               1. Suhbat
uchun savol – topshiriqlar:
–
«Toshkentnoma”  dostonini kim yozgan?
–
Shoirning «Toshkentda uch fasl yoz» deb har bir fasliga bergan ta’rifini
ayting.
–
Toshkentni qanday shahar deb ataydi?
–
Parchada o‘zbek xalqining qanday sifatlari madh etiladi?
–
Nima uchun “Toshkent- non shahri”, “Toshkent – Tinchlik shahri” deyiladi?
–
Azim shahar Toshkent haqida yana nimalarni bilasiz?
               2. Sher’ni
qismlarga bo‘lib ifodali o‘qitish.
3. Tanlab o‘qitish.
–
She’rdan o‘zbek xalqining mehmondo‘stligi tasvirlangan o‘rinni topib o‘qing.
–
Yoz manzarasi tasvirlangan o‘rinni topib o‘qing.
II. Yangi mavzu ustida ishlash.
               1. Asarni
o‘qishga o‘quvchilarni tayyorlash.
 Asar
muallifi Abdulla Oripov haqida suhbat. 4-sinf o‘qish darslarida shoir Abdulla
Orirovning qaysi she’rlarini o‘qib o‘rgandik? Bu she’rlar nima haqida edi?
Shoirning yana qaysi she’rlarini bilasiz?  A.Oripov qayerda tug‘ilgan?
O‘zbekistonda nechta viloyat bor? Bu savolga o‘quvchilar javobi tarmoqlash
usulida  yoritib va to‘ldirilib boriladi.  O‘quvchilar viloyatlarni to‘liq ayta
olmasalar, ularni asarni o‘qish davomida topishlari va yozishlari aytiladilar

Doskaga
asar nomi «Dehqonbobo va o‘n uch bolakay qissasi» yoziladi

Aqliy hujum.
–
Asar nima uchun «Dehqonbobo va o‘n uch bolakay qissasi» deb nomlangan? Asar
nima haqida bo‘lishi mumkin?
O‘qituvchi:
Bu savollarga qaysi javobning to‘g‘riligini asarni o‘qib bilib olamiz.
          2.
Asar matni bilan tanishtirish. Asar oldindan tayyorlangan o‘quvchilarga
rollarga bo‘lib o‘qitish orqali tanishtiriladi.
          3.
Asar yuzasidan dastlabki suhbat. – Asar nima haqida ekan?
– O‘zbekistonda nechta viloyat bor ekan? (Klasterni chala o‘rnini to‘ldiring).
– Asarda kimlar ishtirok etar ekan?
4.  Asarni o‘quvchilarga qismlarga bo‘lib
o‘qitish.
          5.      Mustaqil
o‘qish mashqi. Topshiriq. Har bir viloyatga tegishli misralarni
ichingizda o‘qib, klasterga yangi tarmoqlar qo‘shing va uni daftarlaringizga
ko‘chirib oling.

         6.   Darslikdagi
savol-topshiriqlar ustida ishlash. Qo‘shimcha savollar:
               Dehqonbobo
va o‘n uch bolakay Moskvaga nima sababdan borgan edi, deb o‘ylaysiz? O‘n uch
bolakay o‘z viloyatlari haqida nimalarni bilishar ekan? Siz o‘zingiz
yashayotgan viloyat, (shahar, qishloq) haqida nimalar bilasiz? Tarmoqlashga
bilgan ma’lumotlaringizni qo‘shing.
               7. Darsda
o‘rganilganlarni umumlashtirish va tarbiyaviy xulosa chiqarish.
–
Bugungi o‘qish darsida nima haqidagi bilimlaringiz boyidi?
– Vatan
deganda endi qayerlarni tushunasiz?
–
O‘zbekistonda yashovchi turli millat vakillari qanday yashayapti?
–
Vatanga muhabbat deganda nimani tushunasiz?
–
Sizning Vatan oldidagi burchingiz nimalardan iborat?
               8. Uyga
vazifa. Qissani ifodali o‘qib berishga tayyorlanib kelish.
Ota-onalaringizdan o‘z hududingiz haqida qo‘shimcha ma’lumotlar oling va
daftaringizlagi tarmoqlashni davom ettiring.
9. Faol ishtirok etgan o‘quvchilarni
rag‘batlantirish.

O’yinlar  vositasida o’quvchilar ijodiy faoliyatini rivojlantirish
         Boshlang’ich ta’limda o’yin ijodiy faoliyatning bir shaklidir.
Bunda o’quvchi ijtimoiy va moddiy borliqni bilish hamda anglash asosida emotsional
– xissiy, intellektual-axloqiy rivojlanadi.
     O’yinlar, ularning inson taraqqiyotidagi o’rni haqida psixologiya,
etnografiya, madaniyat, pedagogika fanlarida bir qator tadqiqot ishlari olib borilgan.
XIX asrning oxirida nemis olimi K. Gross o’yinlarni tizimli o’rganishga xarakat
qilgan bo’lsa, nemis psixologi  K.Byuller o’yinlarni “qoniqish hosil qiluvchi” faoliyat
sifatida tadqiq etadi.
         L.S. Vigotskiy, A. N. Leont’evlar  fikricha, o’yinlarni nazariy
jixatdan ijtimoy tabiatiga ko’ra    ma’lum  faoliyatiga  yo’naltirilganligi bilan
bog’lab, tadqiq etgan bo’lsalar, D.B.Elkonin shaxs xulqini boshqarishni tarkib toptirib
, uni takomillashtiruvchi faoliyat sifatida talqin etadilar. Lekin o’yinlarni yagona
va eng muhim asosiy xususiyati uning ta’limdagi axamiyatliligidir. O’yinlarda bolaning
xulqi erkin shakllanadi va ijtimoiylashadi. O’yinlarning eng muhim jihati   uning
ikki tamonlama xarakterga egaligi bo’lib, uning dramatik san’atga ham mosligidir.
 Bir tamondan o’yin ishtirokchilari uni amalgam oshirishda  muayyan nostandart vazifalar
bilan bog’liq xaqiqiy faoliyatni bajarsalar, ikkinchi tamondan esa o’yinlar bu faoliyatning
aksariyat paytlarida ma’suliyatni his etgan holda xaqiqiy vaziyatlardan chetga chiquvchi
shartli xususiyat ham kasb etadilar.
         Demak, o’yinlarning ikki tomonlama vazifani bajarishi uning
rivojlanuvchi natijaga ega bo’lishiga sabab bo’ladi.O’yin  faoliyati elimentlaridan
ta’lim jarayonida keng foydalaniladi.Ular ishbop oyinlar, dedaktik o’yinlar, rolli
o’yinlar, kompyuter o’yinlari shular jumlasidandir.
         Ishbop o’yinlar kasb faoliyati predmeti yoki ijtimoiy mazmunini
qaytadan yaratish shakli bo’lib, amaliyotning ana shu turiga xos munosabatlar tizimini
modellashtirishdir.
         Ishbop o’yinlarni o’tkazishda uning qatnashuvchilari faoliyatini
maxsus (o’yin tarzida) imitatsiya modelida rivojlantirishdan iboratdir. O’yinlarning
xarakteriga ko’ra o’quv jarayoni o’yinlari tadqiqotchilik o’yinlari, boshqaruv va
attestatsiyaga  doir o’yinlar turiga bo’linadi.O’quv jarayoniga doir o’yinlar  o’quv
predmetlar bo’yicha istiqbolda kasbiy faoliyatini   to’g’ri tashkil etish va shaxsni
maqsadga muvofiq shakllantirishga shart-sharoitlar yaratadi. Ana shu shart-sharoitlar
natijasida olingan yangi bilimlar kelgusi kasbiy faoliyatni to’g’ri yo’lga qo’yishga
yordam beradi. Ma’lumki, ta’lim hamkorlikka asoslanib, jamoaviy xarakter kasb etadi;
kasbga xos faoliyat qoidalari va jamoaning ijtimoiy qoidalariga  mos xolda amalga
oshadi. Ana shu ma’noda ta’limning didaktik va tarbiyaviy ahamiyati o’zaro birlashib,
o’yin faoliyati shaklida o’quvchilarning faolligi ortadi.  Ishbop o’yinlarda  tavsiya
etilgan muammoli topshiriq maqsadga muvofiq dialogik   muloqot  asosida  ishtirokchilarni
rag’batlantiradi,  qiziqishlarini orttiradi,  emotsional ruh  paydo qiladi.
         Didaktik o’yinlar ta’limiy maqsadlarni amalga oshiradigan
va ularga moslashtirilgan bo’ladi.didaktik o’yinlar tizimidan birinchi marta maktabgacha
jarayonida  foydalanishga doir F.Fribil  va M.Montisorilar ishlab chiqqan bo’lsa,
boshlang’ich ta’lim uchun O. Dikroli tadqiqotlar olib borgan.  60-70 yillardan boshlab
faqat  boshlang’ich ta’limda emas, umumiy o’rta ta’limda ham foydalanila boshladi.
80-yillarda ayniqsa, ishbop o’yinlar  keng tarqala boshlandi.
         Ishbop o’yinlarning asosiy xususiyati o’yin  rejasining
o’quv maqsadiga yo’nalganligidadir. Chunki o’quv maqsadi o’yin vazifalari doirasida
etiladi.

         Demak,   o’yinlar  bolalarning asosiy faoliyat turi bo’lib,
u orqali kichik maktab yoshdagi  o’quvchilar hayotni, borliqni, tevarak- atrofni
o’rganadilar va unga moslashadilar.O’yin paydo bo’lishi uchun quydagilar muhim sanaladi:
-
o’yin ishtirokchilari  bilan
bo’lgan muloqatdan qoniqish hissining paydo bo’lishi;
-
tabiiylik, emotsional hissiyotning
vujudga kelishi;
-
o’yin davomida o’yuvchilarning
o’zining tabiiy extiyojlarini qondirishga harakat qilishi va hokazolardir.
Ijtimoiy- psixologik  ahamiyati jihatidan
o’yinlar asosan ikkita vazifani bajaradi;
-
ma’lum ijtimoiy bilimlarni egallash;
-
zarur ijtimoiy qoidalarni shakllantirish.
Shuningdek, muammo nuqtai nazardan yondashganda, o’yinlar o’quvchining
ijodiy faoliyatini  faollashtirish bilan uning ijodiy qobilyatini o’stiradi.
Ma’lumki, bolalar o’yining sifati va  samaradorligi   unda ishtirok
etuvchilarning hayotiy kuzatishlari va shaxsiy tajribasiga bevosita bog’liq bo’ladi.Bunda
onglilik, tashabbuskorlik  va  irodalilik kabi sifatlar ahamiyat kasb etadi. Shu sababli turli ijtimoiy- psixologik tavsifga
ega o’yinlargan o’quv jarayonida foydalanish, shak-shubhasiz o’z samarasini ko’rsatadi.
Aynan faol o’qitish metodlari ham ana shunday
o’yinlarga tayanilgan xolda tashkil etiladi. Har bir o’yin bir necha daqiqadan tortib,
undan ko’proq vaqt davom etishi mumkin va unda ikkita boladan tortib to o’n o’quvchigacha
ishtirok etadi.
Masalan, “ishbop o’yinlar” yoki  “boshqaruv”
deb yuritiluvchi o’yinlar bilim va ko’nikma hosil  qilishga qaratilgan bo’ladi.

Mazkur o’yinlarning nazariy va amaliy jihatdan
mohiyatini bir qator olimlar YA.M.Belchikov,   M.M.Birshteyn,  V.N. Burkov, YU.V.Geronimus,
V.YA.Platov,  B.Qodirov, V.M.Karimova,  R.Sunnatova,  Z.Nishonova va boshqalar
o’z tadqiqotlarida  bayon  qilib o’tganlar.  Ular  o’z  ilmiy  ishlarida   guruh
sharoitida   zamonaviy   o’qitishning   pedagogik   va psixologik  texnologiyalari
ustida  fikr  yuritar ekan,  xususan,  “Ishbilamonlik”  o’yinlarini  o’tkazish
metodikasiga  doir  bir  qator  qimmatli  fikrlarni  bildirdilar.  “Ishbop”  o’yinlarni
faol  o’qitish   metodlaridagi  o’rnini  (ayniqsa  kichik  maktab  yoshidagilar
uchun)   yaqqol  tasavvur  etish  uchun  metodlar  majmuini  keltirib o’tamiz.
Faol  o’qitish  metodlarining   oddiy  klassifikatsiyasini
rus olimi  N.N.Kozlenko  quyidagicha  tavsiflaydi:
“Faol   o’qitish  metodlariga”  “Ishbilamonlik”
o’yinlaridan  tashqari  real  vaziyatlarni   tahlil  qilish  va  rolli o’yinlarni
takomillashtirish jarayoni kiradi”.
V.M.Karimovaning  ta’kidlashicha, “faol  o’qitish
metodlariga,  eng avvalo,  bahs,  munozara  yo’li  bilan    va  malakalar  hosil
qilish  tushuniladi...”.
V.YA.Platov   faol  o’qitish  metodlari  quyidagi
real vaziyatli  o’yinlardan  iborat,  deb  ta’kidlaydi:
1.Rolli o’yinlar
2.Immitativ o’yinlar
3.Faoliyatga  qaratilgan  tashkiliy o’yinlar
4. “Ishbilarmonlik”  o’yinlari
V.YA.Platov  fikricha  “Ishbop”  yoki  “boshqaruv”
deb ataluvchi  o’yinlarning  quyidagi   asosiy  qirralari  mavjud:
1. Ob’ekt  modelining  mavjudligi
2. Rollar  mavjudligi
3. Qaror  qilish  jarayonida  rolli  maqsadlarning
tafovuti
4. U  yoki bu  rollarni  bajaruvchi  ishtirokchilarning
bir-biriga  ta’siri.
Rolli  o’yinlarda   eng  avvalo,  ishtirokchi
shaxs  sifatida  o’zligini  namoyon  qila  boshlaydi.
Faol  o’qitish  metodlari    tarkibiga  kiruvchi
imitatsion  o’yinlar  qatoriga   boshqaruv  o’yinlarini  yoki  rollarni  taqsimlash
vaziyatlarini  kiritish  mumkin.
 “Ishbilarmonlik  o’yinlar”   mutaxassislarni
o’qitishda  va ularning  kasbiy  sifatlarini   takomillashuviga  xizmat qiladi.
“Kompyuterli  ishbilarmonlik”  o’yinlari  shunday
psixologik   vaziyatlar  majmuiki,  bunda   o’yin  ishtirokchilari  bir  vaqtning
o’zida   ham   o’yin ishtirokchilari  bir  vaqtning  o’zida   ham  o’yin ishtirokchisi,  ham  kuzatuvchi
 bo’lish  imkoniyatlariga  ega bo’ladi.  Ishbop o’yinlar  keng  ma’noda  shunday
usul  turiki,  bunda  turli  ishlab  chiqarish  vaziyatlarida,  boshqaruv  qarorlarini
qabul  qilish  immitatsiya  qilinadi  va  bu  o’yin  shartlari   bir  guruh  insonlar
 orasida  EHM  bilan muloqot  tartibidagi  ish rejimida  o’ynalishi mumkin.
“Ishbop  o’yinlar”- faol  o’qitish  metodlaridan
bo’lib,  u real  o’rganilayotgan  ob’etni  to’g’ri  anglash  maqsadida  tahsil
oluvchining  u yoki bu  vaziyatni  o’yin  holida  talqin   qilishga  qaratilgan
usuldir.
Ishbilarmonlik     o’yinlar keng  tarqalgan
o’yin  metodlaridan  bo’lib,  ular  mohiyati  jihatdan  ma’lum  obrazlarga  kirish,
o’sha  obrazga   xos bo’lgan    hissiyotlarni  o’z  boshidan  kechirishni  taqozo
etadi.  SHunday  qilib  ishbilarmonlik  o’yinlari  qo’llash  sohalari  nihoyatda
ko’p.  O’quv   maqsadlarida  kompyuterdan  foydalangan  holda  qo’llaniladigan
ishbilarmonlik  o’yinlari  o’quvchilarning  hayotida  to’g’ri   mavqega  ega  bo’lishlari,
o’zi  istagan,  orzu  qilgan  hayotiy   vaziyatlarni  yaratishga  o’rgatadi  va
undaydi,   eng  asosiysi  ishlab  chiqarish  jarayonida  o’zini  erkin  muloqotga
oson   kirishuvchi  shaxs,   bilimdon  mutaxassis  sifatida   namoyon  qilishga
zamin yaratadi.  Ishbilarmonlik    o’yinlarining  tuzilishi.
1 -bosqich
Tayyorlanish  bosqichida  boshlang’ich  sinf
o’quvchilari  har   xil  holatli  masalalarni   yechishning   nazariy  asoslarini
o’rganadilar.  Ob’ekt  sifatida  o’yin  modeli,   o’yin  holatlari  ishtirokchilari
majburiyatlari,   o’yin  o’tkazish  tartib  va qoidalar  hamda  o’quvchilari   bilimini
baholash  tizimi  bilan  tanishiladi.  Ko’rgazmali  qurollar,  kerakli  ko’rsatmali
materiallar  dars  uchun  tayyorlanadi.  Ayrim masalalar  mustaqil o’rganiladi.
2- bosqich.  Kirish  qismi.  Ishbop  o’yinida
guruhlar  tashkil  qilinadi,  liderlar  tanlanadi,   ishtirokchilarga   rollar
taqsimlanadi.  Xodimlar  tanlashda  qatnashchilar  anketa  so’rovi  yordamida
aniqlanadi.  Lavozimlarga  tayinlashda  buyruq  loyihasi  ko’rib chiqilib  va  yuqoridan
tasdiqlanadi. Rol  taqsimoti   qatnashchilarning  shaxsiy  jihatlaridan   va  solohiyatidan
kelib  chiqqan  holda  eksperiment  usuli  yordamida  belgilanishi  mumkin.  Bu
bilan  qatnashchilarning  shaxsiy   jihatlari  va  salohiyatlari  belgilangan  rollarga
mos  kelib  o’yin  yuqori  darajada  o’tadi.
3 bosqich. O’yin  jadvalini  amalga  oshirish,
bir  tomondan  barcha  guruhlarni  bir  xil  yuklamalar  bilan  ta’minlab,  ikkinchi
tomondan  vazifalarni  taqsimlab  qvrorlar  qabul  qilish  jarayonini  tezlashtiradi
va  ularning  guruhlarida  muhokama  qilish  ishlari olib  boriladi.
4  bosqich.  Xulosa  chiqarish  bosqichi,
o’yin  natijalarini  tahlili  rahbar  tomonidan  yoki  ishtirokchilar  tomonidan
olib  boriladi.  Ishtirokchilar  tomonidan  baholash  jarayoni  olib borilganda
erkin  suhbat  shaklida  o’tkazilib,   o’qituvchi  tahlil   yo’nalishini   boshqarib
va  tuzatishlar  kiritib   turadi.  Ishbilarmonlik   o’yinlarining  g’oliblari
e’lon  qilinadi.
Qabul  qilingan  boshqaruv  qarorlarining  asosiy  jihatlari
va  o’ziga   xos  xususiyatlari  ko’rsatiladi,  bunda   katta  iqtisodiy  samara
beradigan,  qabul   qilingan,  muhim   qarorlar   alohida   ta’kidlanadi.  O’yin
guruhlari   rahbarlarining  tavakkal  qilishdan  ishbilarmonligi  guruh  umumiy
balini  belgilashda  hisobga  olinadi  hamda  kamchiliklarni   bartaraf  etish
bo’yicha  maslahatlar beriladi.   Ishbilamonlik  o’yinidan  olingan  natijalar
bo’yicha  o’quv  jarayonini  tashkil  etish bo’yicha  maslahatlar  taklif  qilinadi.
Ishbop o’yinlarining  belgilari:
-boshqaruv  ob’ekti  va  muhitning  modeli
va  mavjudligi.
-rollarning mavjudligi.
-qaror  qabul  qilishda  rollarning  faoliyat
maqsadlarining  farqliligi.
-ishtirokchilarning  o’zaro  munosabati.
-umumiy  maqsadning  mavjudligi.
-jamoa  bo’lib  qarorlar  ishlab chiqish.
-o’yin  davomida  qarorlar  tizimini  tadbiq
qilish.
-qarorlarning  ko’p  variantliligi.
-hissiy  zo’riqishni  boshqarish.
-o’yin ishtirokchilarini  jamoa tomonidan
alohida   baholash.
Intellektual-ijodiy o’yinlar  ham  ijodkorlik
faoliyatini  rivojlantirishda  muhim   ahamiyat  kasb  etadi.  O’yinda  shaxsining
kommunikativ  sifatlashni  rivojlantirish  intellektual  savodxonligi,  ziyrakligi,
qarorlar  qabul  qilishda  ta’lim  zukkolikni  rivojlantirish,  xalq  ijodkorligiga
oid  bilimlarga  ega  bo’lishi,  sinfdagi   salohiyatli   o’quvchilarni  aniqlash
va ularni   rag’batlantirishga  oid  maqsad  va  vazifalar  qo’yiladi.
Teleo’yinlarda  namoyish  etiladigan   “O’yla,
izla, top”,  “Oltin  toj”  kabilar  shular  jumlasidandir.  Kichik maktab  yoshidagi
o’quvchilarning   intellektual  darajasini  rivojlantirish  uchun   sinfda  va
sinfdan  tashqari  mashg’ulotlarda   shunday   o’yinlarni   tashkil  qilish  mumkin.
O’yin   yetti turda  o’tkazilishi  mumkin.   Har  bir  turda   o’quvchilar   bilimi
ballar   asosida  baholanib boradi.  Musobaqa    sakkiztadan  ikki   guruh  o’quvchi
kiritiladi.  Birinchi  turga  5  ball, ikkinchi  turga  10  ball,  uchinchi  turga
15  ball  va   hokazo tarzda   baholanadi.  O’ylash   uchun  har  bir  savolga
2-3  sekund  vaqt  ajratiladi.  Noto’g’ri   javob berilsa,  kuzatuvchi  o’quvchilar
javob  beradilar.  Har  bir   to’g’ri  javob  bali  uchun   shu  ball  yozilgan
jeton  topshiriladi. To’rtinchi   turdan   so’ng  musiqali  tanaffus  tashkil  etish
mumkin.
Yettinchi tur  oxirida   guruhda   qolgan
o’quvchilar  yiqqan  ballarga  qarab  ular  rag’batlantiriladi.
1-tur  o’yin  savollari  quyidagicha  bo’lishi
mumkin:
1. Dunyoda  eng  katta  ko’l  (Kaspiy  dengizi)
2. Qoraqalpog’iston  Respublikasi  poytaxti
(Nukus)
3. O’zbeklarning  eng  mashhur  raqsi nomi
(Andijon  polkasi)
4. “Sehrli  qalpoqcha”  romanining  muallifi
(X.To’xtaboyev)
5. “SHaytanat”  romanining  bosh  qahramoni
(Asadbek)
6. O’zbek  taomnomasida  eng  aziz taom (palov)
7. “O’zbekiston”  she’rining muallifi (H.Olimjon)
O’yin  nihoyasida    ballar yig’iladi  va
g’oliblar  taqdirlanadi.
Mazkur  o’yin  bir  tomondan  o’quchilarning
bilimini  namoyon  qilib, uning  intellektual  salohiyatini   aniqlashga   yordam
bersa,  ikkinchi  tomondan  guruhlarning  jamoa  bo’lib  birlashishi,  aqliy   tafakkurning
shakllanishi,  axloqiy  xulq  atvorining   tarkib  topishiga   yo’llaydi.   Zero,
o’quvchi   intellekti  individning  ilmiy  salohiyatining   rivojlanishiga  asos
bo’ladi   va  uning   shaxs  sifatida  shakllanishida  muhim  rol o’ynaydi.
Ta’limda  rolli  o’yinlar  keng tarqalgan
o’yin  metodlari  bo’lib,  ular  mohiyat  jihatdan  ma’lum  obrazlarga  kirish,
o’sha  obrazga  xos  bo’lgan   hissiyotlarni  o’z  boshidan  kechirishni  taqozo
etadi.   SHuning  uchun  ham  nemis  olimi va  mutaxassisi   Margaret  Forvert
rolli  o’yinlarning   3  asosiy  jihatini  aniqlaydi:
-
o’yinning  emotsional  jihatdan  mukammalligi;
-
unda  immitatsiya  hodisalarining  rivojlanganligi;
-
boshlovchining  alohida,  o’ziga
xos  mavqega  ega ekanligi.
Rolli  o’yinlarning  korreksion   va  amaliy
ahamiyati  shundaki,  ularda     har  bir  shaxs,  bizning  holatda  kichik  maktab
yoshidagi  o’quvchi  o’z real   faoliyatiga  yaqin  bo’lgan   vaziyatlarga  tushuriladi
va shu  orqali    uning  yo’nalishi  o’zgartiriladi.   Bunda  o’yin  ishtirokchisining
o’sha  vaziyatni   hissiy  boshidan   kechira  olishi   katta   ahamiyatga ega.
Rolga  kirishishda  esa  quyidagi  talablar mavjul:
a) kitob tilida  gapirmaslik;
b) muloqotning   barcha  sirlaridan  foydalanish;
v) ovoz  xususiyatlariga  muntazam  e’tibor
berish.  Bu  esa  intonatsiyalar,  tovushlarning  past-balandligi,  ovozning  emotsionalligi
rolni   aniqroq  idrok  qilishga  imkon beradi;
g) mimika  va  pantamimika  elementlarini
keng  qo’llash;
d) har  bir  holatni  jonlantira olish;
e) vaqt  va  fazoni  doimo  tushunib,  his
qilib  turish;
j) boshlovchining  rolga kirganlar   holatlarini
aniq tushunishi va ularga  mos  baho berib turishi.
Rolli  o’yinlarda  eng  avvalo  boshlang’ich
sinf  o’quvchisi  sifatida  o’zligini  namoyon  qila boshlaydi.
Rolli o’yinlar  jarayonida  asosiy  shaxslardan
biri boshlovchidan  keyin  ijtimoiy  psixologik  vaziyatlarning  markazida  turgan
shaxsdir.  Uning  ijtimoiy-psixologik   vaziyatdagi  muammo  hamda  ziddiyatlarni
hal  qilishdagi   roli  kattadir,  chunki  u  aynan  voqealarning  markazida   turadi.
Unga  o’z  rolining   barcha jihatlarini  har  tomonlama  namoyon  qilish  huquqi
beriladi,  asosiy  muammoni  hal  etuvchi  va  boshqalarni  o’ziga  ergashtiruvchi
shaxs  sanaladi.
Rollar  o’ynab  bo’linganidan  so’ng  uning
muhokamasi  boshlanadi.  Unda  barcha  guruh  a’zolari  ishtirok  etadilar  va
ularning  har  biri  o’zi  turli  rollarga  kira  olishini  sinab  ko’radi,  ya’ni
bunda  har  bir  shaxsning  o’zidagi  va  boshqalardagi  ko’rsatmalarni  his  qilishiga
imkoniyat  tug’iladi.
Rolli  o’yinlarda  “rejissyor”  rolidagi
boshqaruvchi  shaxsining  ham  roli  katta.  U  ham  o’yinni  “sahnaga  qo’yuvchi”,
ham  psixoanalitik  rolini o’ynaydi.  Butun  o’yin  davomida  u  harakatning  muvofiqlashtiruvchisi,
rollarni   aniq  obrazlarga,  ya’ni  ishtirokchilarga   bo’lib beruvchidir.  U
o’zining  boshqaruvchilik  rolini   ado  etib  bo’lib,  o’quvchilarning  ijtimoiy
vaziyatni  his  qilishi  va  undan  chiqish  choralari  yuzasidan  ko’rsatmalar
berib  boradi.  O’yinning   har  bir  qismida  rollarni   almashtiruvchi  tayinlovchi
ham  hisoblanadi.
Rolli  o’yinlardan  kutilmagan  samaraning
ijobiy  bo’lishini  ta’minlovchi  bir  qancha  usullar  mavjud.  Masalan, ulardan
biri  “rollar  almashtiruvchi”  deb  atalib  o’yinning   har  bir  qismida  rol
ishtirokchilarining   o’yinlari almashtirilib  turiladi.  Masalan, birinchi  ko’rinishda
qo’shimcha  personaj  rolini  o’ynashini,  bir   ko’rinishda o’qituvchi  rolidagi
odam,  keyin  o’quvchi  bo’lishi  mumkin.  Demak,  o’sha  vaziyatdagi  har  bir
personaj  ichki  dunyosiga   kirish  to’la  ma’noda  o’sha  vaziyatni  his  qilishga
va  unga  moslashishiga   yordam beradi.  Yana  bir  usul  “O’xshash  chehralar”
deb  atalib,  uning  mohiyati  shundaki,  o’yinning   yanada  ta’sirchan  va  samarali
bo’lishi  uchun  ikki  o’quvchiga oldindan  aynan  bir xil   rol  beriladi,  birinchi
bosqichlarda  ularning  har  biri  aynan   bir   xil  harakatlar  bilan  rolga
navbatma-navbat   kiradilar,  faqat  ma’lum  bosqichdagina   ularga  o’zgarishlar
kiritishi mumkin.
Yana bir  usul,  “monolog”  deb atalib,  bir
o’quvchiga   ma’qul  darajada  o’z  hissiy  kechinmalarini to’liq  bayon etishga
imkoniyat   beriladi.  YA’ni,  vaziyat  muammo  va   ssenariy   boshlovchi  tomonidan
beriladi,  faqat  rol  o’ynovchi  uni  o’zicha  hissiy  kechinmalarini  boyitishi
va  shu orqali   har  bir  individ  ruhiy  dunyosining  boyligini  va  o’ziga  xosligini
namoyon  qilishi  mumkin.  Bundan  tashqari, har  bir  rolli  o’yin  vaziyatiga
mos  holda  uni tashkil  etishning   o’ziga  xos  shakllari  ham bo’lishi  mumkinki,
bu  ham  o’yin  metodlarining  imkoniyatlarini   yanada  kengaytiradi. Masalan,
“sehrli  do’kon”   o’yini  shundayki,  unga  ko’ra  o’yin  ishtirokchilari  turli
xarakter  xususiyatlarini  ifodalovchi  rollarni   imitatsiya  qiladilar.  Masalan:
biri-“aql”,  ikkinchisi  - “to’g’ri so’zlik”  uchinchisi  -  “odoblik”  va  hokazo.
Rejissyor   “sehrli  do’kon”ga  kirib o’ziga  yetishmaydigan  qadriyat,  ya’ni
sifatni,  o’zida  bor  bo’lgan,  unga  “qadrsizroq”  sifatga  almashtirib  ketishi
mumkin.
O’zini-o’zi  tahlil qilib  tarbiyalashda
bu  o’yinning   ahamiyati  katta.  SHunga  o’xshash   “Notanish  odam  bilan  tanishish”,
“Kelajakni  tasavvur  qilish”,  “Oynadagi  aks” kabi  o’yinlar  ham   o’quvchining
o’zini-o’zi ruhiy  tahlil  qilish   va  o’z   xulq  atvorini  tuzatishda  katta
ahamiyatga  egadir.  Bu  o’yinlar  o’z  oldiga   qo’ygan  maqsad  va  mazmuniga
ko’ra  turlicha  bo’lishi  va aniq  maqsadlarga  xizmat qilishi  lozim.
Boshlang`ich
sinflarda  turla fanlarni o`qitish jarayonida  didaktik o`yinlardan  keng
foydalanish mumkin. Ayrim darslarni o`tish davomida  qo`llash
mumkin bo`lgan didaktik o`yinlarga  misollar keltiramiz.
Sifatlarni aniqlash.
O`quvchilar narsa
va shaxsning belgisini
bildiradigan so`zlar- sifatni 1-sinfdan boshlab, boshlang`ich ta'limning yuqori
sinflarida ham  o`rganadilar. O`quvchi mashq matnidan belgi bildiruvchi so`zlarni aniqlab
olish ko`nikmasini egallagach, ularga o`qish darslarida  «Badiiy asar  matnidan
belgi bildiruvchi so`zlarni
toping»  degan topshiriq berilishi mumkin.Bu topshiriq ona tili
darslarida ham mashqni bajarib bo`lgan o`quvchilarga berilishi mumkin.  Bunday
o`yin-mashqlarga  butun sinf  o`quvchilari  jalb etilsa, ularning o`zlashtirish
darajasi  unumliroq bo`ladi.
         Masalan, o`quvchilarga «O`qigan asaringizdagi
belgi bildiruvchi so`zlarni
quyidagi  jadvalga yozib boring», degan  topshiriq berish  mumkin:

Rang bildiruvchi so'zlar

Maza bildiruvchi so'zlar

Shakl bildiruvchi so'zlar

Hajm bildiruvchi so'zlar

Qizil, jigarrang

Taxir, achchiq

Dumaloq, egri

Semiz,  baland

         Shunday qilib,  o`quvchilar  «O`qish kitobi»,
“Odobnoma” va boshqa badiiy asarlarni o`qiganda  o`qigan  matnlarida qo`llangan
va  ulardan aniqlay olgan sifatlarini  yozib boraveradilar.
To`rtinchisi ortiqcha.
Bu mantiqiy
o`yin. Bolaga 4 ta narsaning rasmini bering. 3 tasi bitta umumiy tushunchaga
daxldor bo`lsin. U «ortiqcha»sini topsa, rag`batlantiriladi. Rasmlar to`plami
turlicha bo`lishi mumkin: stol, stul, krovat va choynak, ot, mushuk, it va
qisqichbaqa, archa, qayin, chinor va qulupnay, bodring, sholg`om, sabzi va
quyon.
Agar bola
hamma topshiriqdarni to`g`ri bajara olmasa, ajablanmang. Uning fikrlari va
asoslarini tinglashga harakat qiling. Chunki bolaga quyon bilan sabzining
bir-biriga bog`liqligi bodring va sholg`om kabi sabzavotlar qatoridan sab-ini
ajratib olishiga asos bo`lishi mumkin. Unga sabzavot va jonivorlar degan tushunchaga asoslanib to`g`ri
javobni topishda va quyon «ortiqcha» ekanini bilishda yordam bering. Bunda bolaga umumlashtiruvchi
jumlalar aytish orqali o`zi javob topishiga imkon  yaratib bering. Olamda nima bo`lmaydi?
Bolaga olamda
yo`q, narsalar rasmini chizishni topshiring. Rasmdagi narsa nega olamda yo`qligini so`zlab berishni so`rang. Agar o`yinda o`zingiz
ham ishtirok etsangiz, u  yanada qiziqarli bo`ladi.
Hamma bir
narsa haqida  oilada bo`ladigan suhbatlarni biron-bir narsa haqidagi umumiy
sifatlar va   tushunchalar atrofida tashkil etib, bolalar   ham unga jalb
eti-ladi: daraxt nimaga o`xshaydi, nimadan farq qiladi? Daraxt bo`la turib nega odamlar plastmassa,   temir kabilarni kashf etdi? U nimasi
bilan noqulaylik kasb etadi? Yog`ochdan jihozlar, idishlar, o`yinchoqlar
yasagan odam qanday sifatlar-dan foydalanadi? Yog`och maydalari va qirindilari
nima maqsadda ishlatiladi? Yog`och cho`kadimi? Yonadimi? Bo`yaladimi? Nam tortadimi? Qiziydimi? Suv   o`tkazadimi?
Bo`lishi mumkin —
bo`lmaydi.
Bu o`yin boy
tasavvur va sog`lom fikrni talab etadi. Siz aytayotgan narsalar bo`lishi mumkin
yoki aksincha ekanligini bola mushoxada qilib kurishi kerak. Agar u to`g`ri javob topsa,
navbatdagi topshiriqni bola sizga beradi. Agar noto`g`ri javob bersa, navbat yana sizda bo`ladi. Bunda
siz bo`ladigan, bo`lmaydigan misollarni aniq, keltiring, masalan: «Bo`ri daraxtda
o`tiribdi», «Idishda piyola pishayapti», «Mushuk tomda yuribdi», «Kuchuk tomda
yuribdi», «Qayiq osmonda suzib ketyapti», «Qizcha  rasm chizayapti», va x.k. Agar sizning va bolaning
farazlari turlicha va kutilmagan tarzda berilsa, o`yin quvnoqroq, va
qiziqarliroq bo`ladi. Agar ba'zan yanglishib ketsangiz,  bu o`yinning faqat
qiziqarli bo`lishini ta'minlaydi.
                                         Nimadan
nima hosil bo`ladi?
Bola
kattalarning savollariga javob beradi: «tuxum, jo`ja, bola, urug`, un, temir, g`isht, mato, tikuvchi, kasal va
h.z.lardan nima  hosil bo`ladi?». Bola bergan javoblarni muhokama qilishda
yana boshqa javob variantlari mavjudligini ham ta'kidlash kerak. Masalan: tuxumdan nafakqat
qushcha balki timsoh,    toshbaqa, ilon bo`lishi va xatto ovqat qilish ham
mumkin. Bir o`yinda  6-7 so`zni muxokama etsa, bo`ladi.   Bu o`yinning yana bir
varianti:
Avval nima
bo`lgan edi?
Bu o`yinning
mazmuni avval nima bo`lgan edi? degan savolga javob berishdan  iborat:
jo`ja (tuxum),
ot (toychoq), sigir (buzoq), balik, (ikra), olma (urug`), kapalak (qurt),
non(un), shkaf (yog`och), velosiped (temir), ko`ylak (mato), tufli (teri), uy (g`isht),   kuchli
(kuchsiz) va x.z. Bundan tashqari bittadan ko`p ma'noga ega bo`lgan
so`zlardan   ham  foydalanish mumkin. Har bir so`zga mos javob va-riantlaridan
foydalanish maqsadga   muvofiq.
Eng zarurini tanlash
(morfologik tahlil uslubi)
Aytaylik, biz
rasm chizmoqchimiz va bir qancha so`zlarni keltiramiz: qalam, bo`r, guash, asfalt,
tosh, kog`oz, bo`yoq cho`tkasi, barmoqlar, tayoqcha. Ulardan 3 ta so`zni
tanlab olish kerak va
shu narsalar ishtirokida rasm chizish mumkin bo`lsin. Qancha ko`p   variant
topish mumkin bo`lsa,   shuncha yaxshi.
O`qitish samaradorligini
oshiradigan  o`yin musobaqa  darslaridan ham keng foydalanish mumkin.
Harakatli ta’limiy o`yinlar
bolaning darsga bo`lgan qiziqishini oshiradi. O`yin orqali bolalar bilim oladilar, topqirlik va hushyorlikka urganadilar. Ayniqsa, o`yinlarni hayotga bog`lab musobaqa asosida tashkil qilish bolalar faolligini va qiziquvchanligini yanada oshiradi.
“O’z o’rningni top”
Agar
sinfda u yoki bu mavzu bo’yicha tortishuvlar vujudga kelsa bu metod yordamida
muammoning yechimini topish mumkin. Undan ko’pincha tarbiyaviy tadbirning
kirish qismida foydalanishadi va o’tilayotgan mavzuni o’rganishga turli xil
yondashuvlar mavjudligi namoyish etiladi. Bu bir tomondan. Ikkinchidan,
o’quvchilarga o’z fikrini bayon qilishga, muloqot ko’nikmalarini qaytadan
tuzatishga imkoniyatlar mavjud bo’ladi. Uchinchidan, dars so’ngida o’qituvchi
tomonidan mavzuni o’zlashtirish darajasini baholash aniq amalga oshiriladi.
1.Sinfning
qarama-qarshi burchaklariga ikkita plakat osildi. Ularning biriga “roziman”,
boshqasiga “rozi emasman” degan so’zlar yozilishi kerak. Plakatlarda ba`zi bir
mavzuga oid savollar bo’yicha bildirilgan qarama-qarshi fikrlar ham yozilish
mumkin. Masalan: “anjir gullaydi va meva tugadi”, yoki “anjir gullamasdan meva
tugadi”.

2.
Darsni tashkil etish qoidalari muhokama qilinadi.
3.
qaralayotgan muammo yuzasidan o’z fikrlariga mos keladigan plakat yoniga borish
zarurligi o’quvchilarga taklif etildi.
4.
Bo’lingan o’quvchilardan o’z qarshilarini asoslash so’raladi. Bu paytda bir
guruhdan ikkinchi guruhga o’tish ruxsat etiladi va shu tariqa sinf
o’quvchilarining hammasi jalb etildi.
5.
Muammo bo’yicha fikrlar bildirilgach, o’quvchilar ichida munozara davomida o’z
nuqtai nazarini o’zgartirganlar va boshqa guruhga o’tuvchilar bo’lishi mumkin.
Bunday hollarda ular o’z o’rnini o’zgartirish sabablarini asoslashi kerak
bo’ladi.
6.
Ishtirokchilardan opponentlari ichida muammo yuzasidan eng ishonchli fikr
aytgan o’quvchilarni aniqlash so’raladi.
         Xullas,
o’yinlar  boshlang’ich  ta’limda o’quvchilar  ijodiy  faoliyatini  rivojlantirishda
muhim  vositalardan  biri sifatida   tan  olingan. Ular  orqali  bolaning  xulqi  erkin
shakllanadi,  ijtimoiy  ahamiyat   kasb etadi  va  bilishga  oid  qobiliyati  o’zaro
aloqada  rivojlanuvchi  faoliyatni  vujudga  keltiradi.

XULOSA
Boshlang’ich ta’lim o’quvchilar bilim olishining
poydevori hisoblanar ekan, mazkur sinfdan boshlab, o’quvchilarda ijodiy faoliyatni
rivojlantirishni taqozo etadi. Shunday ekan o’quvchilarda ijodkorlik, ijodiy faoliyatni
rivojlantirish lozimligi kun tartibidagi muammo bo’lib qoldi. Zero, 1-4 sinf o’quvchilarida
ijodiy faoliyatni rivojlantirishda o’quvchilarning yosh xususiyatlarini e’tiborga
olish, ta’limni samarali tashkil etishda darslarni noan’anaviy tarzda o’tkazish,
darslarda innovatsion metodlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. O’quvchilarida
ijodiy faoliyatni rivojlantirish  ularni har tomonlama yetuk bo’lishiga xizmat qiladi.
Xulosa  qilib  shuni  aytish  mumkinki,  boshlang’ich
ta’lim  jarayonida  o’quvchilarning  ijodiy  faoliyatini  rivojlantirish  uchun
turli  shart-sharoitlarlarni  yaratish  muhim  ahamiyat  kasb  etadi.   Buning
uchun  ta’lim   talablarini  aniqlash   va  shu  talablar  asosida  uning  ustuvor
qo’nalishlarini  izlanuvchi   ta’lim,  muammoli   vaziyatlar  yaratish   va  ta’limga
texnologik  yondashuv  asosida  tashkil  etilishi  o’quvchilar  ijodiy  faoliyatini
rivojlantirishning   samaradorligiga  zamin  tayyorlaydi.
Bozor munosabatlariga asoslangan jamiyatda
yashash har bir insondan ayniqsa, o’quvchi-yoshlardan keng bilimlarga ega bo’lishni
talab qiladi. SHunday ekan, voyaga yetayotgan yosh avlodni oilada va ta’lim-tarbiya
muassasalarida ijodiy mushohada qilishga o’rgatib borish zarur.
Ilmiy izlanish jarayonida uzluksiz, yaxlit,
o’zaro bog’liqlikni ta’minlovchi ta’lim to’laqonli amalga oshmayotganligi sababli
o’quvchi-yoshlarning ijodiy faoliyat darajasi sust darajada rivojlanayotganligi
aniqlandi. Ayrim paytlarda mustaqil mushohada yuritmaslik oqibatida ta’lim jarayonida
muammolar yuzaga kelmoqda.
SHunday qilib, boshlang’ich ta’limda o’quvchilar
ijodiy faoliyati shaxsning shakllanishi bilan o’zaro aloqada real pedagogik jarayonni
vujudga keltiradi va bu jarayon turli ta’lim konsepsiyalari, nazariyalari yordamida
loyihalashtirilishi va ta’lim muassasalarida tadbiq etilishi maqsadga muvofiq.
Intellektuallik, mustaqil va erkin fikrga egalik,
yuksak onglilik va intellektual madaniyatlilik kabi hislatlarni shakllantirish hamda
o’quvchilarni ob’ektiv va hissiy bilishlarini rivojlantirish uchun maxsus metodika,
maxsus pedagogik ta’sir o’tkazish mexanizmlarini ishlab chiqish orqali erishish
mumkin.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.-T.: O’zbekiston,
2003.- 38 b.
2.
 O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida»gi qonuni. -T.:
1997 .
3.
 O’zbekiston Respublikasining Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. -T.:
1997.
4.
 Barkamol avlod orzusi. -T.: SHarq, 1999.-228 b.
5.
 Boshlang’ich ta’lim Davlat ta’lim standarti.-T.: 2005.
6.
Umumiy o’rta ta’limning Davlat
ta’lim standarti va o’quv dasturi, Boshlang’ich ta’lim, // Ta’lim taraqqiyoti.
– T .: SHaraflik. 1999. 1- maxsus son.
7.
Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar –  T. :YAngi
asr avlodi, 2001,184 b.
8.
Karimov I. A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid,
barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolotlari.  -T.: O’zbekiston, 1997.-328 b.
9.
Karimov I. A. O’zbekiston XX1 asrga intilmoqda.   -T.: O’zbekiston,
1999.- 73b.
10. Karimov I.A Ma’naviy
yuksalish yo’lida. T. :O’zbekiston, 1998.- 78 b.
11. Karimov I. A.
Bizdan ozod va obod vatan kolsin.-T.: SHarq.- 234 b.
12. Adizov B.R.Boshlang’ich  ta’limni  ijodiy  tashkil  etishning  nazariy
asoslari.- Toshkent: Fan, 1997.-182-b.
13. Azizxodjayeva  N.N. Pedagogicheskiye
texnologii i pedagogicheskoye masterstvo.-T. Fan va axborot texnologiyalari,
2006. -167 b.
14. Bikvayeva N.I., ye.YAngabayeva  Matematika 3-sinf T., 2004 yil,
12-13 b.
15. Davletshin  M.G.  Zamonaviy   maktab o’quvchisining  psixologiyasi.
T., O’zbekiston  30 bet.
16. Dik  N. F. Vospitivayem  lichnost . Feniks,  2005  320
 st.
17.
Karimova V.M. Sunnatova R. va boshqalar.
Mustaqil fikrlash. Akademik litseylar va kasb- hunar kollejlari uchun o’quv qo’llanma.-
T.: SHarq, 2000- 112 b.
18.
Karimova V, Nishonova Z. Mustaqil ijodiy fikrlash va shaxsning hissiy,
irodaviy va intellektual hislatlari orasidagi bog’lanish // J. Xalq ta’limi,
2001. № 3-6, 64-69- b.
19.
Kulyutkin YU.N. Tvorcheskoy mыshleniye v professionalnoy deyatelnosti
uchetelya // Voprosы psixologii –M. : 2004 - № 2 – 21 -30.
20. Munavvarov A.
Q. Oila pedagogikasi.-T.: O’qituvchi,1994.- 127 b.
21.
Levitov N.D. Sub’ekt. Ob’ekt. Poznaniye.- M. : Znaniye, 1999.- 47 s.
22.
Lerner I.YA. Uchebnыy predmet, tema, urok. – M. : MGU.
1995.- 133s.
23.
Mavlonova R., To’rayeva R., Xoliqberdiyev
K. Pedagogika. – T. : O’qituvchi, 2002, - 384 b. 63.
24. Matchonov  S.  Kitob o’qishni  bilasizmi?  -T.:  O’qituvchi
1993-114 bet.
25. Matchonov S., SHojalilov A., G’ulomova X., Sariyev SH., Dolimov Z O’qish
kitobi 4-sinf T., “YAngiyo’l poligrafservis”  156-157 b. 2007 yil.
26. Ochilov M. YAngi pedagogik texnologiyalar. O’quv qo’llanma. Qarshi.:
Nasaf, 200. – 80b.
27.
Piaje J. Rebyonok i  yego razvitiye
. – M. Znaniye, 1984. 508 s.
28.
Pedkasistыy P.I. Samostoyatelnaya poznavatelnaya dyatelnost shkolnikov
v  obuchenыm. – M. Pedagogika 1991. 204 s.
29. Podlasыy I. P. Pedagogika novыy kurs. Uchebnik dlya stud ped. vuzov: V 2 kn. – M: Vlados Kn 2 Protsess
vospitaniya. – 256.
30.
SHodiyev R.D. Didakticheskiye osnovы
realizatsiya  problemы  ponimaniya  v  uchebno-poznovatelnoy  deyatelnosti: -avtoref.
Diss. dok.ped nauk.-T.:  2004 -43 s.
31. Egamberdiyeva  F. Adabiy  ta’lim  samaradorligini  oshirishda  yangi
pedagogik  texnologiyalar:  Ped fan. nom. diss  va  avtoref.-T.: 2005. 23 bet.
32. YUsupov E. Inson kamolotining   ma’naviy   asoslari. – T.: Universitet,
1998  184 bet.
33.  YAkilganskaya  I.S. Razvitayusheye  obucheniye. –M. Pedagogika,
1999  № 5 57-59  st.
34.  O’quvchilarning  qiziqish  va  moyilliklari  diagnostikasi.(metodik
tavsiyalar)yu-T.: RO’MM, 2001-28 b
35. Quronov. Maktab ma’naviyati  va  milliy  tarbiya.-T.:  Fan,
1995-118 bet.
36. G’oziyev E. Tafakkur  psixologiyasi / Dorilfunun  talabalari  uchun
qo’llanma. –T.: o’qituvchi 1990-184 b.
37.  Haydarova O.Q. Bo’lajak  o’qituvchilarni  ta’lim jarayoniga  texnologik
yondashuvga  tayyorlash. –Ped fanlari nom. yozgan avtoreferati. –T.:  2004.-23 bet.
38. Mustaqillik. Izohli
ilmiy-ommabop lug’at.-T.: SHarq, 1998.-177b.
39. Abdullayeva SH.
A., Axatova D. A., Sobirov B. B., Sayitov S.S. Pedagogika. Ekspress-ma’lumotnoma.-T.:
Fan,2004.-264 b.
40. Boshlang’ich sinf
ta’lim DTS. Ona tili. Matematika, Tabiatshunoslik // Ta’lim tarakkiyoti. 2-maxsus soni,
2005.-B.-78-86.
41. Bobomurodova A.YA. Ona tili  ta’limi  jarayonida  o’yin-topishmoqlardan
foydalanish:  Ped. Fan.nom. diss. Avtoref. 1997b 20 bet.
42.  Boltayeva SH.
Boshlang’ich ta’limda o’kuvchilar ijodiy faoliyatini shakllantirish. // Xalq ta’limi,
2004,№ 3.-34-34 betlar.
43. Boltayeva SH.
Boshlang’ich ta’limda o’kuvchilar ijodiy faoliyatini rivojlantirish. //Pedagogika
nazariyasi va tarixining ayrim dolzarb muammolari. / Ilmiy ishlar to’plami.-Toshkent:
Fan, 2006.-B.142-144.

MUNDARIJA

Kirish
1.    Boshlang’ich ta’limda o’quvchilar ijodiy faoliyatini
shakllantirish shart-sharoitlari
2.    Boshlang`ich sinf o`quvchilari evristik  faoliyatni
texnologiyalashtirish
3.
O’quvchilarda ijodiy faoliyatni shakllantirish yo`llari
4.    Boshlang’ich  sinf  o’quvchilari    ijodiy  faoliyatini  rivojlantirishda interfaol  metodlar va o`yinlardan foydalanish

Xulosa

Navoiy DPI   "Umumiy pedagogika" kafedrasi  o’qituvchisi
Sh.T.Boltayevaning
"
Boshlang’ich  sinf  o’quvchilari   ijodiy
faoliyatini
rivojlantirish  yo’llari"
  monografiyasigasiga

T A Q R I Z

O’zbekiston Respublikasining
“Ta’lim to’g’risida”gi   Qonuni   hamda  “Kadrlash  tayyorlash  milliy
dasturi”da  ham barkamol  shaxs tarbiyasiga asosiy e’tibor qaratilgan. Chunki,
o’z bilimi, salohiyati, imkoniyatlarini jamiyat taraqqiyotiga to’liq sarflab,
mustaqil fikrlay oladigan ijodkor shaxslarni shakllantirish, jamiyatda tub
o’zgarishlar bo’lishiga zamin yaratadi.
     O’zbekiston Respublikasi   Prezidenti
I.A. Karimovning  “Mustaqillikni  mustahkamlash,  jamiyatni demokratlashtirish
va  yangilash  birinchi darajali  ustuvor  maqsad  va vazifa   bo’lib
qolaveradi...   Inkor etib bo’lmaydigan  ushbu haqiqat  shu muqaddas
zaminimizda  yashaydigan  har bir   insonning  qon-qoniga,  vujudiga  singib
ketishini istardim”, -deb  ta’kidlashi  ta’lim sohasini   yangilashda   ham
ustuvor  vazifa bo’lib sanaladi.  Chunki  shu jamiyatda  yashaydigan  inson
keng  faoliyatga  tayyorlanar ekan,  uning rivojlanishi,  tafakkurini
yangilashda  o’quv jarayoniga  ilg’or  texnologiyalarni  kiritish,
o’quvchilarning  erkin mustaqil  fikrlash,  ijodkorlik  faoliyatlarini
rivojlantirishni  taqozo  etadi.
         Sh.T.Boltayeva ushbu monografiya  boshlang’ich ta’lim o’quvchilar bilim olishining poydevori
hisoblanar ekan, mazkur sinfdan boshlab, o’quvchilarda ijodiy faoliyatni
rivojlantirishni taqozo etadi. Shunday ekan o’quvchilarda ijodkorlik, ijodiy
faoliyatni rivojlantirish lozimligi kun tartibidagi muammo bo’lib qoldi. Zero,
1-4 sinf o’quvchilarida ijodiy faoliyatni rivojlantirishda o’quvchilarning yosh
xususiyatlarini e’tiborga olish, ta’limni samarali tashkil etishda darslarni
noan’anaviy tarzda o’tkazish, darslarda innovatsion metodlardan foydalanish
muhim ahamiyat kasb etadi. O’quvchilarida ijodiy faoliyatni rivojlantirish  ularni
har tomonlama yetuk bo’lishiga xizmat qiladi.
Ushbu qo'llanmadan, boshlang’ich sinf o'qituvchilari, boshlang’ich ta’lim
uslubiyoti oliygoh va litsey
talabalari o'z pedagogik mahoratlarini oshirish uchun foydalanishlari
mumkinligini hisobga olib uni chop etishga tavsiya etaman.

NavDKI Pedagogika
kafedrasi dotsenti, p.f.n.:                           O. Shomiyeva

Navoiy DPI "Umumiy pedagogika"
 kafedrasi  o’qituvchisi Sh.T.Boltayevaning   “Boshlang’ich  sinf  o’quvchilari   ijodiy faoliyatini  rivojlantirish
yo’llari”  monografiyasiga
T A Q R I Z

   O’zbekiston Respublikasi   Prezidenti
I.A. Karimovning  “Mustaqillikni  mustahkamlash,  jamiyatni demokratlashtirish
va  yangilash  birinchi darajali  ustuvor  maqsad  va vazifa   bo’lib
qolaveradi...   Inkor etib bo’lmaydigan  ushbu haqiqat  shu muqaddas
zaminimizda  yashaydigan  har bir   insonning  qon-qoniga,  vujudiga  singib
ketishini istardim”, -deb  ta’kidlashi  ta’lim sohasini   yangilashda   ham
ustuvor  vazifa bo’lib sanaladi.  Chunki  shu jamiyatda  yashaydigan  inson
keng  faoliyatga  tayyorlanar ekan,  uning rivojlanishi,  tafakkurini
yangilashda  o’quv jarayoniga  ilg’or  texnologiyalarni  kiritish,
o’quvchilarning  erkin mustaqil  fikrlash,  ijodkorlik  faoliyatlarini
rivojlantirishni  taqozo  etadi.
         Ta’lim-tarbiya jarayonida bolalardagi
yashirin iste’dodlarni yuzaga chiqarish, kichik maktab yoshidan boshlab o’z
faoliyatini namoyon qilishi uchun imkoniyat yaratish, ulardagi ijodkorlik
qobiliyatini rivojlantirish - kelajakda yuksak salohiyatli, ijtimoiy faol,
o’tkir zehnli, kashfiyotchilik  qobiliyatini namoyon eta oladigan
raqobatbardosh kadrlarni voyaga yetkazish garovi bo’lib hisoblanadi. Bu
davlatimizning ustuvor yo’nalishlaridan biri – har tomonlama barkamol insonni
voyaga yetkazish g’oyasiga mos keladi.
Sh.T.Boltayeva ushbu moyografiya
boshlang’ich
ta’lim o’quvchilar bilim olishining poydevori hisoblanar ekan, mazkur sinfdan
boshlab, o’quvchilarda ijodiy faoliyatni rivojlantirishni taqozo etadi. Shunday
ekan o’quvchilarda ijodkorlik, ijodiy faoliyatni rivojlantirish lozimligi kun
tartibidagi muammo bo’lib qoldi. Zero, 1-4 sinf o’quvchilarida ijodiy
faoliyatni rivojlantirishda o’quvchilarning yosh xususiyatlarini e’tiborga
olish, ta’limni samarali tashkil etishda darslarni noan’anaviy tarzda
o’tkazish, darslarda innovatsion metodlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb
etadi. O’quvchilarida ijodiy faoliyatni rivojlantirish  ularni har tomonlama
yetuk bo’lishiga xizmat qiladi.
Ushbu qo'llanmadan, boshlang’ich sinf o'qituvchilari,
boshlang’ich ta’lim uslubiyoti oliygoh va litsey talabalari o'z pedagogik
mahoratlarini oshirish uchun foydalanishlari mumkinligini hisobga olib uni chop
etishga tavsiya etaman.

Nav DPI Pedagogika kafedrasi
dotsenti v.b. , p.f.n.:
                     S.S.Sayitov

Скачано с www.znanio.ru

[1] Левитов
Н.Д. Субъект. Объект. Познание.- М. : Знание, 1999.- 23 с

[2] Х.Ибрагимов, Ш. Абдуллаева . Педагогика- Т.:  “Фан”, 2004 й,
110-116 б.

file_name: Boshlang’ich ta’limda o’quvchilar ijodiy faoliyatini shakllantir.doc

alt: Mazkur talablar o’qituvchiga o’quvchilarning o’qishga bo’lgan qiziqishlari, ularning o’quv-biluv faoliyati, individual moyilliklarini bilish imkoniyati paydo bo’ladi va bu borada o’quv jarayoni tuzilmasini belgilab olishga yordam…

alt: o fiziologik sifatlar: o’rganilayotgan ob’ektni ta’lim yordamida ko’rish, eshitish, sezish, his eta bilish; ishqobiliyati, shijoatni tarbiyalash; o intellektual sifatlar: qiziquvchanlik , zehnlilik, mulohazalilik, ziyraklik, mantiqiylik,…

alt: Tashkiliy faoliyat- sifatlari: - o’quvchi tomonidan o’zining individual xususiyatlarini, fe’l-atvoridagi belgilarini, har bir o’quv fani va ta’lim sohasidagi ma sh g’ulotlarning maqbul shakllarini bilish; -…

alt: Fanga oid maqsad - o’rganilayotgan fanga nisbatan ijobiy munosabatni shakllantirish: o’rganilayotgan mavzuga kirgan asosiy tushuncha, voqea-hodisa va qonunlarni bilish; oddiy asboblardan foydalanish ko’nikmasini hosil qilish;…

alt: Taqdimotda nimaga yo’l qo’yilmaydi: -

alt: Maktablardagi mavjud ahvol o’rganilganda, ilg’or o’qituvchilar o’zlarining o’quv-uslubiy ishlarida zamonaviy metodlar orqali o’quvchilarda ijodiy faollikni shakllantirishga harakat qilishadi, biroq ularning harakatlarida har doim ham yetarlicha…

alt: I – diqqatni jamlash bosqichi

alt: CHiq-chiq der yo’q to’xtovi ,

alt: Nima uchun tabiiy boyliklarni asrashimiz lozim ?

alt: Odobnoma fanidan “Abu Abdulloh

alt: Ibn Sinoning hikmatlaridan foydalangan holda quyidagi darsni 3 -sinf o`qish darsida o’tish mumkin

alt: Azim shahar haqida yana nimalarni bilasiz? 2

alt: Asar matni bilan tanishtirish

alt: Ishbop o’yinlar keng ma’noda shunday usul turiki, bunda turli ishlab chiqarish vaziyatlarida, boshqaruv qarorlarini qabul qilish immitatsiya qilinadi va bu o’yin shartlari bir guruh insonlar…

alt: Masalan, o`quvchilarga «O`qigan asaringizdagi b e lgi bildiruvchi so`zlarni quyidagi jadvalga yozib boring», d e gan topshiriq b e rish mumkin:

alt: Daraxt bo`la turib n e ga odamlar plastmassa, t e mir kabilarni kashf etdi?

alt: FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1.

title: Boshlang'ich sikrlashga o'rgatishinflarda ijodiy f