extracted_text:
Павлов александр константинович, -
директор МПА, доктор педагогических наук, профессоР,
ЧЛЕН-КОРРЕСПОНДЕНТ,
АКАДЕМИК МАНЭБ,
ЗАСЛУЖЕННЫЙ ДЕЯТЕЛЬ НАУКИ РФ,
учитель истории и обществознания,
РЕСПУБЛИКА КАРЕЛИЯ, Г. ПЕТРОЗАВОДСК

ПРОБЛЕМНО-МОДУЛЬНАЯ ТЕХНОЛОГИЯ
ОБУЧЕНИЯ

1. Актуальность

     Познание
всегда осуществляет сам человек. Эту работу за него не может выполнить никто.
Индивидуальный поиск знаний — суть учебной работы обучающегося, а весь процесс
обучения — это не что иное, как эффективно организованная самостоятельная
работа.
     Педагог в информационном обществе перестает выступать перед обучающимся в
качестве источника первичной информации. Он превращается в посредника, и
наставника, который облегчает получение и усвоение большого объема информации,
помогает понять, как применить её на практике. Соответственно, процесс
управления обучением должен измениться, он должен перейти от учителю к урокам (информации),
что позволит обучающемуся учиться в индивидуальном темпе, а к учителю обращаться
только за консультацией, работать в паре или в группе.
     Принципиальное отличие проблемно-модульного обучения от других обучающих
систем в том, что содержание обучения представлено в законченных, самостоятельных
комплексах-модулях. Эти комплексы одновременно являются банком информации,
способом постановки проблемных задач и методическим руководством по отработке
контрольных позиций проблемно-модульного курса. Такое содержание позволяет
ученикам самостоятельно формировать свои знания и умения, вырабатывать навыки
их применения в решении новых познавательных и практических задач, не получая
их в готовом виде.

2. Устройство
проблемно-модульного курса

     Во
ФГОСах используется системно-деятельностный подход и отражены конкретные навыки
/ умения, которыми должен овладеть ученик. На
основе деятельности, которая отражена во ФГОСах, и, например,в историко-культурном
стандарте, мы формируем проблемно-модульный курс по истории.
     При
разработке проблемно-модульного курса из учебной программы дисциплины
выбираются узловые, актуальные вопросы и темы. Вместе они представляют
целостные проблемно-функциональные узлы. Обычно модуль — это раздел учебной
программы или параграф учебника.

Этапы
разработки:
·
Формирование комплексных дидактических целей программы и курса.
·
Выделение известных научных данных, понятий, закономерностей по
изучаемым вопросам.
·
Составление блок-схемы проблемно-модульного курса с учётом
иерархии целей.
·
Составление перечня необходимых знаний и умений по каждому модулю,
предварительно разбив их на позиции.
·
Проанализировать содержание каждого модуля и обеспечить готовность
обучающихся к изучению учебного материала за счёт использования ранее освоенных
знаний
·
Графическое изображение структурно-логической схемы, нумерация
элементов модулей и позиций, чтобы дать возможность обучающимся сформировать
«траекторию» изучения учебной дисциплины.
·
Представление содержания основных учебных элементов в
теоретическом и практическом блоках проблемно-модульного курса.
     Кроме этого, определяется базовая
подготовленность, которую должен иметь обучающийся в начале работы с
проблемно-модульным курсом. Формируется диагностический тест базовой
подготовленности. Апробация курса происходит путём наблюдения, тестирования,
анкетных опросов, устных опросов обучающегося и педагога.
3. Устройство проблемно-модульного урока
     Модуль представляет собой логически
завершенный блок учебного материала. Он включает в себя цели и учебную задачу,
методические рекомендации, ориентировочную основу действий и описание средств
контроля (самоконтроля) обучения. Минимальная учебная единица модуля — элемент
модуля.
Структура модуля:
·
Проблемная ситуация и краткая обобщённая теория.
·
Объяснение — элементы модуля с детальной теорией и текущим
контролем для закрепления информации.
·
Элемент модуля, дидактическая цель которого заключается в резюме
модуля: описание выводов, графическое изображение, схема.
·
Выходной контроль.
     Модуль
содержит учебную литературу, изображения, видео и аудио материалы, диаграммы,
схемы, тесты, вопросы для самоконтроля.

4. Проблемная
ситуация

     Обучение
должно ориентироваться на зону ближайшего развития личности, находящуюся между
актуальным и потенциальным уровнями. Задания для обучающегося должны быть
сложными настолько, чтобы не было назойливой педагогической опеки. Модули за счёт
содержания должны создавать условия для активной познавательной деятельности,
заменяя пассивное чтение текста или слушание монотонного голоса педагога.
Проблемная ситуация — это познавательная задача, которая характеризуется
противоречием между имеющимися знаниями, умениями, отношениями и предъявляемыми
к ним требованиям.

Требования к
учебной проблеме:
·
Учебная проблема должна быть связана с предъявлением учебного
материала и логически вытекать из него.
·
В формулировке вопроса, задачи или практической ситуации, связанной
с учебной проблемой, должна отражаться противоречивая информация.
·
Cодержание проблемы должно указывать направление и путь её
решения.
·
Решение проблемы должно быть посильным для учащихся, но не очень
легким.
·
Речевая формулировка проблемы должна состоять из предложений,
содержащих известные обучающемуся понятия, при этом в предложениях должны быть
элементы, которые имеют связь с неизвестным в самой проблеме.
·
Проблемные вопросы, учебные практические задачи, примеры из жизни,
приводимые при постановке проблем, должны оказывать эмоциональное воздействие
на обучающегося, побуждать его к активной деятельности.

     Для постановки проблемных вопросов
предлагаются противоречия в социально-экономическом и нравственно-политическом
развитии современного общества. Выявление противоречий, их раскрытие и
разрешение приближает школьника к ситуации самостоятельного открытия знания,
вооружает его средствами «добывания» нового. Это ориентирует его на перспективу
развития и применения этого знания.
Проблемы для гуманитарных наук

     Это
проблемы социально-экономического развития общества. Предлагаем ученику
анализировать исторические предпосылки и на этой основе разрабатывать
предложения по совершенствованию социальных и национальных отношений, развитию
социально-толерантной и национальной структуры и стабильности общества. Также
можно использовать проблемы диалектики войны, мира, революции, экономики,
благосостояния народа, внутренней и внешней политики и т.д. Чтобы
активизировать учебный процесс, решенные в науке вопросы нужно представлять как
проблемные, только ожидающие своего решения.

Изложение проблемности

     Предлагается
проблемная ситуация. Затем привлекается информационный и аргументированный
материал, в котором ученик находит разрешение проблемного вопроса. Можно
показать, как были добыты те или иные знания, объяснить причины, которые
повлияли на их развитие.
Другой приём — сопоставить разные точки зрения по одному вопросу.

Единство теории и практики

     Проблемность
необходимо рассматривать как средство применения теоретических знаний в
реальной жизни, учитывая, что она гораздо сложнее, противоречивей и изменчивей.
Этот приём помогает научить школьников искать проявления закономерностей в повседневных
событиях обнаруживать проявления закономерностей, усматривать в явлениях
сущность. Важно донести мысль о том, что мало глубоко изучить гуманитарные
науки, запомнить теорию, необходимо научиться пользоваться полученными знаниями
и навыками в повседневной жизни. Чтобы избежать фрагментарности знаний, принцип
проблемности дополняет информационно-описательный принцип.

5. Важность
наглядности

     Средства
наглядности — важнейший элемент проблемно-модульного обучения. Эта наглядность
отличается от наглядности при объяснительно-иллюстративном методе.
     В
случае с объяснительно-иллюстративном методом,  наглядность — это демонстрация,
констатация, утверждение или отрицание материала. Она несет обучающую
информацию в готовом виде. При таком восприятии требуется волевое усилие для
восприятия, так как отсутствует атмосфера творческого поиска.
     Наглядность
в проблемно-модульной системе несёт определенную поисковую нагрузку, помогает
частичному формированию проблем, которые необходимо решать дальнейшем, убеждает
в достоверности сделанного учеником «открытия», играет ведущую роль при
закреплении и систематизации приобретённых знаний.

6. Дидактические принципы подготовки проблемно-модульных уроков

Проблемная модульность
·
Учебный материал конструировать так, чтобы он помогал каждому
ученику достигать поставленную перед ним дидактическую цель.
·
Учебный материал должен быть представлен настолько законченным
блоком, чтобы была возможность конструировать единое содержание обучения,
соответствующего комплексной дидактической цели, из отдельных модулей.
·
В соответствии с учебным материалом следует интегрировать
различные виды и формы обучения, подчиненные конечной общей цели.
·
Модуль как организационно-методическая структурная единица в
рамках одной учебной дисциплины, включает в себя дидактические цели, логически
завершенную единицу учебного материала, составленную с учётом внутрипредметных
связей, методическое руководство (с дидактическими материалами) и систему
контроля.
·
Критерии проблемных вопросов - актуальность, практическая
направленность и важность в содержании курса, сложность и противоречивость, а
также трудноусваиваемость в понимании обучающимися.
Структурирование содержания обучения
·
Обеспечивается логическая направленность материала на практическую
часть учебной дисциплины.
·
Содержание формируется по функциональному признаку, то есть вокруг
функций, способов, приемов познавательной направленности.
·
В структуре реализации дидактической цели следует выделять в содержании
модуля две частные цели, которые решают отдельные элементы (позиции).
·
Для достижения частных целей модуль необходимо обеспечить учебным
и наглядным материалом (литература, схемы, диаграммы).
·
Совокупность элементов (позиций), служащих достижению частных
целей, должна составлять один модуль.
Динамичность
·
Учебный материал должен постоянно перерабатываться и обновляться,
с учетом динамики социально-экономического развития общества, его заказа и
личности.
Метод
деятельностного подхода
·
Меняется содержание образования: не информация о деятельности плюс
немного деятельности, а деятельность, основанная на информации, при этом в
качестве содержания образования выступает как профессиональный, так и
социокультурный контекст.
·
Цели должны формироваться в терминах метода деятельности
(практической, познавательной, интеллектуальной).
·
Для достижения поставленной цели возможно как предметное, так и
межпредметное построение содержания модулей в рабочих курсах.
Гибкость
·
Возможность приспособления содержания обучения и направлений его
усвоения к индивидуальным потребностям обучающегося.
·
При индивидуализации содержания обучения необходима исходная
диагностика знаний.
·
Соблюдение индивидуального темпа усвоения учебного материала.
·
Контроль и самоконтроль после достижения определенной цели
обучения.
Осознанная
перспектива
·
Всякий процесс управления начинается с формулировки цели. Если в
учебном процессе использовать возможность самоуправления обучающихся, на что и
нацелена активизация познавательного процесса, то необходимо дать им ясно
понять и осознать цель.
Паритетность
·
Проблемно-модульная программа должна создавать условия для более
оптимального взаимодействия педагога с обучающимся.
·
Преподаватель в рассматриваемой технологии должен делегировать
отдельные функции управления программе и рабочему курсу, в которых эти функции
трансформируются в функции самоуправления.
Реализация
обратной связи
·
Методическое обеспечение контроля усвоения содержания обучения.
·
Текущий контроль в конце каждого учебного элемента, рубежный — в
конце проблемно-модульного курса.
Выделение из содержания
обучения обособленных элементов
·
Учебный материал большого размера запоминается с трудом.
·
Учебный материал, компактно расположенный в определенной системе,
облегчает восприятие.
·
Выделение в изучаемом материале смысловых опорных пунктов
способствует эффективному запоминанию.
·
Наименьшая единица содержания модуля, отвечающая конкретной
дидактической цели, называется элемент модуля.
·
Укрупнение дидактических единиц позволяет без ущерба ускорить
обучение.
     Кроме
принципов проблемно-модульной технологии используются общедидактические
принципы: научность, системность, принцип наглядности, принцип прочности
знаний.
7. Контроль
     Текущий, промежуточный, обобщающий
(выходной) контроль в модуле.
     Текущий и промежуточный может осуществляться в виде самоконтроля.      Обобщающий
контроль должен показать уровень освоения всего модуля, а также отослать к
неусвоенным конкретным элементам модуля.
     Тесты первого уровня используются для проверки качества усвоения на уровне
«узнавание». К ним относятся: задания на опознание, различие, классификацию
объектов, явлений и понятий. Тесты на опознание содержат одну существенную
операцию - выбор из альтернатив «да — нет». В тестах на различие содержатся
«помехи», которые создаются наличием ряда вариативных ответов.
     Тесты второго уровня используются при
проверке качества усвоения деятельности, на основе которой обучающийся способен
самостоятельно воспроизводить усвоенные знания, навыки и умения и применять их
в типовых ситуациях, не требующих создания новой информации (репродуктивная
деятельность). К тестам второго уровня относятся «тесты-постановки», в которых
намеренно пропущено слово, фраза, формула или другой существенный элемент
текста. Другой разновидностью тестов второго уровня могут выступать конструктивные
тесты или типовые задачи.
     Тесты третьего уровня конструируют
для диагностики усвоения на уровне продуктивного действия: обсуждение известных
объектов, изучение и продуцирование новой информации о них, применение учебного
материала для решения нетиповых ситуаций и задач в реальной практической
деятельности.
     Выполняя тест второго уровня,
обучающийся применяет известный ему способ деятельности в знакомой обстановке,
а при выполнении теста третьего уровня решается вопрос об использовании способа
известной обучающемуся деятельности в новой, нестандартной ситуации.

file_name: ПАВЛОВ А.К. ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ТЕХНОЛОГИЯ ПРОБЛЕМНО-МОДУЛЬНОГО ОБУЧЕНИЯ..docx

alt: Устройство проблемно-модульного курса

alt: Проблемная ситуация

alt: Единство теории и практики

alt: Тесты третьего уровня конструируют для диагностики усвоения на уровне продуктивного действия: обсуждение известных объектов, изучение и продуцирование новой информации о них, применение учебного материала для…

title: ПРОБЛЕМНО-МОДУЛЬНАЯ ТЕХНОЛОГИЯ ОБУЧЕНИЯ


extracted_text:
Жаңа
технологияның тиімді әдіс – тәсілдері арқылы бастауыш
сынып оқушыларын шығармашылыққа баулу
Халидуллина Сауле Ибшаевна
 Оралхан Бөкей
атындағы № 44  лицейінің бастауыш сынып мұғалімі.

Егеменді еліміздің ертеңі
болар келешек ұрпақты жеке тұлға ретінде
қалыптастырып, бәсекелестікке қабілетті біліммен
қаруландыру – бүгінгі күннің басты талабы болып отыр.
Елбасы халыққа жолдауында ұлттың, мемлекеттің
келешегі бүгінгі ұрпақтың білімі мен тәрбиесіне
тікелей байланысты екенін нақты айта келе, бұл орайда ұстаздар
қауымына үлкен жауапкершілік жүктеп, сенім артып
отырғанын ерекше атап көрсеткен. «Ел түзетуді бала
оқыту ісін түзетуден бастау керек», деген екен алаштың
ардақты ұлы Ахмет Байтұрсынов. «Болашақта
өркениетті дамыған елдердің қатарына ену үшін
заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды дамыған
отыз елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең ететін -
білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру
жүйесінің алдында оқыту үрдісінің
технологияландыру мәселесін қойып отыр. Оқытудың
әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл
педагогтардың іс - тәжірибесі зерттеліп, қазірде мектеп
өміріне енуде. Заман талабына сай сабақ беру әдіс -
тәсілдері де жаңаруда. Орыс педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі
таңда, әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп,
дәстүрлі сабақтан гөрі, жаңа талапқа сай
инновациялық технологияларды өз сабақтарында күнделікті
тиімді пайдаланатын болса, сабақ тартымды да, тиімді болады. Мен
оқушылардың білім алуына дәстүрлі сабақта
жаңа әдіс - тәсілдерді қолдану жетіспейтіндігін
ұқтым. Мектептің тірегі де, жүрегі де, білімнің
тұтқасы да – мұғалім. Бала тағдыры қолына
сеніп тапсырылып отырған басты тұлға ұстаз екені де
баршаға белгілі. Қазіргі таңда оқушының белсенді
білім игеруі мен қызығушылығына және талпынысына ерекше
мән беріледі. Қазақ мектептерінде дидактикалық
міндеттерді шешуде Ы.Алтынсарин үлкен үлес қосты.
Алтынсариннің мұғалім міндеттері туралы, қалай
оқыту керек, қалай оқу керек деген талаптары біздің
зерттеулерімізде маңызы бар.
Тәуелсіз елдің тірегі білімді ұрпақ, өркениет
біткеннің өзегі білім, ғылым, тәрбие дейтін
болсақ, осының барлығының бастауы – бастауыш мектеп. Ал
бастауыш буынның негізгі міндеті баланың жеке басын бастапқы
қалыптастыруды қамтамасыз ету, оның қабілеттерін
дамыту, адамзаттың асыл қасиеттерін оқушы бойына
сіңіру. Баланың шығармашылық іс - әрекеттерін,
ұлттық мәдениет пен рухани құндылықтарын
тәрбиелеу ана тілі арқылы жүзеге асады. Ана тілі
оқытатын пәндердің бәріне бірдей керекті, бәрін
орап алатын пән екені даусыз. Ана тілін жақсы меңгеріп алмай,
өзге пәндерді түсіну мүмкін емес. Ана тілін
үйрену, сөздерді жаттау, олардың жүйесін, өзгеру
заңдарын білу ғана емес, тіл үйренумен қатар, бала
тілдің сансыз көп ұғымдарын, ойларын, сезімдерін,
меңгереді. Мұғалім оқушының өзін ізденуге
жетелейді, ойлауға үйретеді, түрлі іс - әрекетке
бағыттайды. Шығармашылық сабақтар әр
оқушының жеке қабілеттері мен мүмкіндіктерін,
танымдық іс -әрекеттері мен дағдыларының
дәрежесін көрсетіп береді. Оқушының
шығармашылық әрекетін ұйымдастыру барысында бала
өзінің бұған дейінгі білетін әдіс - тәсілдерінің
жеткіліксіз екенін сезетіндей жағдайға түсуі керек. Сонда
ғана оның білім алуға деген ынта - ықыласы артады,
білім алуға әрекеттенеді. Жаңа технологияның тиімді
әдіс – тәсілдері арқылы оқушыларды
шығармашылыққа баулу менің алға
қойған мақсатым.
Оқыту мен оқудағы жаңа әдіс –
тәсілдердің бірі диалог негізінде оқыту мен оқу
оқушылардың өзара сұхбаттасуы және
мұғаліммен оқушы арасындағы диалогтің
шәкірттердің өзіндік ой - пікірін жүйелеу мен дамытуына
көмектесетін амал.
Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету екі мағынада
қарастырылады: оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын
дамыту және мұғалімдердің сыни тұрғыдан
ойлауын дамыту. Оқушыларға қатысты олар жан -жақты
ойлап, өз ойларын толықтай жеткізе біледі, ойларын дұрыс
болмаса да еркін жеткізе алады, әр оқушы әртүрлі
ойларын айту арқылы ортақ бір пікірге келеді.
Оқытуды бағалау (жиынтық баға) баға қою,
мадақтау, оқу қорытындысын шығару. Оқыту
үшін бағалау (формативті) әр топ оқушылары немесе
бағалаудың түрлері бойынша бағалау. Әртүрлі
крийтерилар арқылы, ым ишара арқылы, білім ағашы
арқылы, смайликтер арқылы бағалауға болады.
АКТ - ны пайдалану бұл оқушыларға интербелсенді
тақтамен жұмыс жасай білуге, ол арқылы сурет сала білуге,
интернет желісін пайдаланып ақпараттар алуға, сюжетті суреттерді
анық көруге, видеороликтер көруге дағдыландырады.
Қазақстанның көркеюі үшін оқушылардың
таланты мен қабілетін ашып, оларды оқыту барысында дамыту өте
маңызды. Мектепішілік шаралар өткізуде әр
оқушының талантын байқаймыз, ал ешқандай шараға
қатыспайтын тұйық оқушылар арасында әртүрлі
қызықты жарыстар өткізу арқылы дарынын
байқауға болады. Жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту да
бұл модульмен тығыз байланыста. Көшбасшыны анықтау
өткізетін кез - келген сабақта сынып оқушыларын топқа
бөліп, әр топтан лидер таңдап алу. Келесі сабақта топтарды
өзгертіп отыру арқылы әр сабақ сайын лидерлер
шығып, оқушылар толық қамтылып шығады.
Бұл бағдарламадағы осы айтылған 7 модульді кез – келген
сабақтарда барлығын дерлік қолданып шығуға
болады.
Бастауыш сынып оқушыларына жаңа әдіс - тәсілдерді
тиімді қолдану арқылы оқушының білімге деген
қызығушылығын оятып, терең ойлау қабілетін,
белсенділігін қалыптастыруға болады. Бұған дейін
оқушы мұғалім мен оқулыққа ғана
бағынатын болса, енді ол сыни тұрғыдан ойланып, өз ойын
дәлелдей алатын тұлғаға айналады.
Оқушылардың тілі, ойы, еркін сөйлеуі дамиды. Және де
топпен жұмыс істеу кезінде бірін - бірі тыңдай білуге үйренеді.
Сонымен қатар
•Оқушының өз бетінше білім алуға деген
құштарлығы оянады;
•Шығармашылық жұмыс істеуге дағдыланады;
•Оқуға ынта - ықыласы артады;
•Бір - бірінің ойын, пікірін сыйлауға үйренеді;
•Өз бойларына жақсы қасиеттерді жинауға үйренеді;
•Оқушы өз жеке басын және ұжымды сыйлауды
үйренеді:
Көрсетілген әдіс - тәсілдер бастауыш сыныптарға тиімді
екендігіне менің көзім толық жетеді. Әрбір
мұғалімнің басты міндеті оқушының жеке
басының қасиеттерін, қабілеттерін дамытып, талантын,
шығармашылығын ашу. Ұлы ғалым Д.И.Менделеев
мұғалімдердің ғылымның сарқылмас
көзін ашудағы еңбектерін жоғары бағалаған.
«Ғылымды сүйген және жақсы меңгере білген
мұғалім ғана оқушыларына терең де мағыналы
білім бере алады» деген. Болашақта өркениетті елдердің жоғары
технологиясын меңгерту, дүниежүзілік білім кеңістігіне
шығу бүгінгі күннің мақсаты. Мен қазіргі таңда
«Назарбаев Зияткерлік мектебі» бойынша курстан өтіп, одан алған
білімімді өз тәжірибемде қолданудамын. Бұл
бағдарламаның басты мақсаты педагог
қызметкерлердің қосымша білім мен дағдылар
көлемін алудағы білімдік қажеттіліктерін
қанағаттандыру, қазақстандық
мұғалімдерге қарқынды өзгеріп жатқан
өмір жағдайында үздіксіз кәсіби дамуға дайын
болуға көмектесу. Мұғалімдерді оқушылардың
бойында өз бетімен білім алу, өзін - өзі реттеу
дағдыларын қалыптастыруға, түрлі адамдармен тиімді
диалог жүргізе алатын, қазіргі заманда табысты өмір
сүруге дайын, сандық технологияларда құзырлылық
танытатын белсенді азамат, болашақ маман ретінде қалыптасуға
көмектесетін оқу үдерісін ұйымдастыру үшін
қажетті біліммен және практикалық дайындықпен
қамтамасыз ету. «Өзгеріс үдерісі өз даму жолында
қолайсыздық пен келіспеушілік тудыруы ықтимал. Мұндай
кезде өзгеріс үдерісін басқару оңай емес.
Мұғалім ретінде, біз кейде өзіміздің әрекет ету
мүмкіндігіміз бен күш - қайратымызды жоғалтып
жатқанымызды да сеземіз. Бірақ, тәжірибеде көрсеткендей,
жоғары лауазымсыз да жақсы мұғалімдердің кәсіби
шеберліктері мен адамгершілік сенімдерін қолданып, адамдарға
әсер етуге болады. Біз өзіміздің тактикалық
дағдыларымызды жетілдіріп, стратегиялық тұрғыдан
ойлауды үйрене аламыз»
«Мұғалімнің
көшбасшылығын дамыту жұмыстары бағдарламасы
«мұғалім – зерттеуші» түсінігіне емес, «мұғалім -
дамыту жұмысының көшбасшысы» түсінігіне негізделе
құрылған. Біз «академиялық империализм» деп аталатын
мақсаттан - мектептерде оқыту мен оқуды жақсарту
мақсатынан алшақтамауымызды қадағалап отыруымыз керек». Оқыту мен оқудағы
жаңа әдіс - тәсілдерді қолдану арқылы мен
қандай нәтижелерге қол жеткіземін?
Оқушылардың сыни
тұрғыдан ойлау қабілетінің жоғарылауына;
Тақырыпты бірлесе отырып
өздерінің талдай алуына;
Бір – бірімен қарым –
қатынаста болуы арқылы, бір – біріне білім бере алатындығына
көз жеткіземін.
Сапалы білім беруде
ең алдымен, сыныпта «оқуды үйрететін» білім
ортасын құру керек. Балаларға бұрынғы
әдістерді сабақта пайдалану, оларды жалықтырып,
сабаққа деген қызығушылықтарын да
төмендетеді. Сол себептен де оқушылардың
қызығушылығын оятып, ынталандырып, сабаққа
түгел белсенді қатыстыру үшін сабақта жаңа
әдіс - тәсілдерді ұтымды, орынды және тиімді
пайдаланудың маңызы ерекше зор екеніне көзім жетті.
Формативті және жиынтық бағалаудың оқушылар
үшін маңыздылығын түсіндім. Сонымен менің
қол жеткізген жетістігіммен қатар кемшіліктерім де кездесіп
отыр. Алғашқы кезде оқушыларды сыни
тұрғыдан үйретуге арналған тапсырмаларым сапа
жағынан төмен болды. Шығармашылық жұмыстарда
оқушыларымның уақытты тиімді пайдалана алмады .Енді мен болашақта былай жұмыс жасаймын:
Алдағы
уақытта заман талабына сай білім алу үшін балалардың интернет
желісін пайдаланып, тақырыпты түрлі қосымша ақпарат
көздерімен толықтырып ізденуіне көңіл бөлемін;
Интернет бетіндегі
әр сайтты ашып уақытын бос жібермей үнемді пайдалану
үшін ақпарат көздерін қай бағытта қайдан
алуға болатынына сілтеме жасап отырамын;
Талантты және
дарынды оқушыларға сыныптан тыс уақытта күрделі
тапсырмалар беру арқылы жұмысты күшейтемін.
Оқушыларды
пәнді терең түсінуіне, алған білімдерін
күнделікті өмірде дұрыс пайдалана білуіне ықпал етемін;
Оқушыларға оқу мен
оқытудағы жаңа тәсілдердің қаншалықты
ұнайтынын білгендіктен бұрынғы дәстүрлі
сабақтарға өзгерістер мен толықтырулар енгізу
керектігін түсіндім.
Еліміздің білім
беру жүйесін 2015 жылға дамыту тұжырымдамасында: «Жылдам
өзгеріп отыратын заманда алынған білімнің, кәсіби
дағдылардың негізінде еркін бағдарлай білетін, өзін - өзі
іске асыруға, өзін - өзі дамытуға және өз
бетінше дұрыс, адамгершілік тұрғысынан жауапты шешімдер
қабылдауға қабілетті жеке тұлғаны
қалыптастыру» деп нақты көрсетілген. Осы
мақсаттың жүзеге асырыла бастауының бірден бір себебі -
осы сындарлы оқыту теориясы деуге болады. Сындарлы оқытуды
жүзеге асыруда бағдарламада қамтылған жеті модульді
сабақтарда ықпалдастырудың маңызы өте зор екеніне
көзім жетті.
«Мектептің жаны -
мұғалім.
Мұғалімі қандай болса, шәкірті де сондай болмақ».
Мен іс - тәжірибемді жүйелі пайдалана білсем ғана Елбасымыз
Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың жолдауында атап
көрсеткендей техника тілін жетік меңгерген, озық ойлы,
жаңа Қазақстандық азамат тәрбиелейтініме
кәміл сенімім мол.

file_name: Жаңа технологияның тиімді әдіс.doc

alt: Мұғалімдерді оқушылардың бойында өз бетімен білім алу, өзін - өзі реттеу дағдыларын қалыптастыруға, түрлі адамдармен тиімді диалог жүргізе алатын, қазіргі заманда табысты өмір сүруге дайын,…

title: Жаңа технологияның тиімді әдіс -тәсілдері


extracted_text:
Название
  курса

Английский
  язык

Класс

5

Количество
  часов

 102 ч (3
  часов в неделю)

Составители

Кузнецова
  М.Е.

Цель курса

 Развитие иноязычной
  коммуникативной компетенции (речевой, языковой, социокультурной,
  компенсаторной, учебно-познавательной):
- речевая компетенция –
  совершенствование коммуникативных умений в четырех основных видах речевой
  деятельности (говорении, аудировании, чтении, письме);
 - языковая компетенция –
  систематизация ранее изученного материала; овладение новыми языковыми средствами
  в соответствии с отобранными темами и сферами общения; освоение знаний о
  языковых явлениях изучаемого языка, разных способах выражения мысли в родном
  и изучаемом языке;
 - социокультурная компетенция –
  приобщение учащихся к культуре, традициям и реалиям стран/страны изучаемого
  иностранного языка в рамках тем, сфер и ситуаций общения, отвечающих опыту,
  интересам, психологическим особенностям учащихся 5 классах; формирование
  умений представлять свою страну, ее культуру в условиях иноязычного
  межкультурного общения;
 - компенсаторная компетенция –
  развитие умений выходить из положения в условиях дефицита языковых средств
  при получении и передачи иноязычной информации;
- учебно-познавательная
  компетенция – дальнейшее развитие общих и специальных учебных умений,
  ознакомление с доступными учащимся способами и приемами самостоятельного
  изучения языков и культур, в том числе с использованием новых информационных
  технологий.
- Развитие и воспитание у
  школьников понимания важности иностранного языка в современном мире и
  потребности пользоваться им как средством общения, познания, самореализации и
  социальной адаптации; воспитание качеств  гражданина, патриота; развитие
  национального самосознания, стремления к взаимопониманию между людьми разных
  сообществ, толерантного отношения к проявлениям другой культуры
. - Формирование уважения к
  личности, ценностям семьи, оптимизма и выраженной личностной позиции в
  восприятии мира, в развитии национального самосознания на основе знакомства с
  жизнью своих сверстников в других странах, с образцами литературы разных
  жанров, доступными для подростков с учетом достигнутого ими уровня иноязычной
  подготовки;
 - Создание основы для
  формирования интереса к совершенствованию достигнутого уровня владения
  изучаемым иностранным языком, к изучению второго/третьего иностранного языка,
  к использованию иностранного языка как средства, позволяющего расширять свои
  знания в других предметных областях;
 - Создание основы для выбора
  иностранного языка как профильного предмета на ступени среднего полного
  образования, а в дальнейшем и в качестве сферы своей профессиональной
  деятельности.

Структура
  курса

1.Вводный
  модуль. Повторение
 2 Школьные
  дни
 3
  Знакомьтесь, это я
 4 Мой дом
  – моя крепость
 5 Семейные
  узы. Человек
 6 Животный
  мир
 7 Режим дня

 8 В любую
  погоду. Погода. Одежда.
 9 Времена
  года
 10 Особые
  дни
 11
  Современный образ жизни
 12
  Каникулы

file_name: аннотация 5 класс.docx

alt: Название курса Английский язык

alt: Формирование уважения к личности, ценностям семьи, оптимизма и выраженной личностной позиции в восприятии мира, в развитии национального самосознания на основе знакомства с жизнью своих сверстников…

title: Аннотация к рабочей программе 5 класс Spotlight English


extracted_text:
Барлық
құқық пен кез келген түрдегі тарату тек
баспаға тиесілі. Өнімді заңсыз түрде пайдалану мен
көбейтуге тиым салынады.

tHe enGlIsH alPHaBet
Consonants аҒылШын ӘлІПбИІ дауыссыздар

Aa

[ei]

Nn

[en]

Bb

[bi:]

Oo

[əu]

Cc

[si:]

Pp

[pi:]

Dd

[di:]

Qq

[kju:]

Ee

[i:]

Rr

[a:]

Ff

[ef]

Ss

[es]

Gg

[dӡi:]

Tt

[ti:]

Hh

[eitʃ]

Uu

[ju:]

Ii

[ai]

Vv

[vi:]

Jj

[dӡei]

Ww

[´dᴧblju:]

Kk

[kei]

Xx

[eks]

Ll

[el]

Yy

[wai]

Mm

[em]

Zz

[zed]

sound
дыбыс

examples
мысалдар

sound
дыбыс

examples
мысалдар

[b]

bed [bed]

[θ]

think [θiηk]

[p]

page [peiʤ]

[ʃ]

shirt [ʃə:t]

[d]

dark [da:k]

[ӡ]

pleasure
  [´pleӡə]

[t]

tip [tip]

[ʧ]

chair [ʧεə]

[k]

keen [ki:n] catch
  [kætʃ]

[ʤ]
[h]

cabbage
  [´kæbidӡ] hair [hεə]

[g]

game [geim]

[l]

lamp [læmp]

[v]

vest [vest]

[m]

men [men]

[f]

file [fail]

[n]

name [neim]

[z]

ease [i:z] zone[zəun]

[η]

sing [siη]

[s]

spoon [spu:n] centre
  [´sentə]

[r]
[w]

run [rᴧn] wish
  [wiʃ]

[ð]

this [ðis]

[j]

yet [jet]

sound
дыбыс

examples
мысалдар

[ei]

play
  [plei], name [neim]

[ai]

my
  [mai], pie [pai]

[ɔi]

boy
  [bɔi]

[iə]

ear [iə]

[εə]

fare
  [fεə]

[əu]

note
  [nəut]

[uə]

plural
  [´pluərəl]

[au]

house
  [haus]

Vowels дауыстылар
                                         дауыстылар                                                                               буынның
4 түрІндегІ
                                 тІркесІнІң
оқылуы                                                               дауыстылардың
оқылуы

Әріп тіркестері

оқы луы

мысалдар

ai

[ei]

main, pain, vain

au

[ɔ:]

autumn, author

aw

[ɔ:]

paw, raw, jaw

ay

[ei]

say, pay, May,
  day

ea

[i:]

veal, lead, ease,
  tea

ea+d

[e]

spread, instead, bread

ee

[i:]

fee, deep, been

ei

[ei]

weight, veil

ew

[ju:]

crew, dew, few

ey

[ei]

grey, prey

oa

[əu]

boat, goat, foam

oo

[u:]

pool, fool, soon

oo+k, d

[u]

cook, hook, food,
  good

ou

[au]

cloud, out, ground,
  found

ow

[au]

down, crowd, frown

sound
дыбыс

examples
мысалдар

sound
дыбыс

examples
мысалдар

[i]

f ish [f iʃ]

[i:]

me [mi:], free [fri:], tea [ti:]

[e]

leg [leg]

[a:]

part [pa:t]

[æ]

cat [kæt]

[ɔ:]

port [pɔ:t]

[ɔ]

got [gɔt]

[u:]

roof [ru:f]

[u]

foot [fut]

[ə:]

girl [gə:l]

[ᴧ]

but [bᴧt]

[ə]

an [ən] under
  [ᴧndə]

дИфтонгтар
(екІ дауыстының
тІркесІ)
ReadInG of some letteRs
and Consonant ComBInatIons кейбІр ӘрІПтер мен дауыссыздар
тІркесІнІң оқылуы

дауыссыздар,
әріп тіркестер

оқылуы

мысалдар

Cc
  [si:]

1)
  [s] болып e, i, y-алдында

center
  [´sentə], city [´siti], pencil [pensl], nice [nais], icy
  [´aisi]

2)
  қалған жағдайларда [k] болып оқылады

cat
  [kæt], cup [kᴧp], disc [disk], cycle [saikl], cake [keik], come
  [kᴧm]

ck

     [k]

rack
  [ræk], stick [stik]

tch,
  ch

1)
  [tʃ]

catch
  [kætʃ], teach [´ti:tʃ]

2)
  [k] – грек тілінен енген сөздерде

chemistry
  [´kemistri], technical [´teknikəl]

Gg
  [dʒi:]

1)
  [dӡ] – e, i, y-алдында

large
  [la:dӡ], page [peidӡ], gim [dӡim], gipsy
  [´dӡipsi]

    Кейбір сөздер ережеге
  бағынбайды

give
  [giv], get [get]

2)
  [ӡ] француз тілінен енген сөздерде

garage
  [´gæra: ӡ]

3)
  қалған жағдайларда [g] болып оқылады

big
  [big], grey [grei], green [gri:n], great [greit]

Ss
  [es]

1) [z] болып екі дауыстының
  ортасында, сөздің соңында ұяң дауыссыздардан
  кейін, дауыстыдан кейін оқылады

use
  [ju:z], goods [gudz], visit [´vizit]

2)
  [ӡ] -ure-тіркесінің алдында.

pleasure
  [´pleӡə], treasure [´treӡə]

3)
  [s] сөздің басында, сөздің соңында
  қатаң дауыссыздардан кейін

save
  [seiv], past [pa:st], sits [sits]

sh

     [ʃ]

shelf
  [ʃelf], she [ʃi:], shut [ʃᴧt], share
  [ʃεə]

Xx
  [eks]

1)
  [ks] болып дауыссыздардың алдында жəне сөздің
  соңында оқылады

exchange
  [iks´tʃeindӡ], box [bɔks], tax [tæks]

2)
  [gz] болып екі дауыстының ортасында оқылады

exam
  [ig´zæm], exert [ig´zə:t]

3)
  [z] болып сөздің басында дауыстылардың алдында
  оқылады

xylonite
  [´zailənait], xylophone [´zailəfoun]

ng

1)
  [η] сөздің соңында жəне етістіктен
  түрленген зат есімдерде

sing
  [siη], singer [´siηə], ring [riη]

2)
  [ηg] қалған жағдайларда, сөз ортасында

single
  [´siηgl], English [´iηgliʃ], language
  [´læηgwidӡ]

nk

     [ηk]

bank
  [bæηk], rink [riηk]

W

1)
  [w] «o» əрпінен бұрын келмесе

what
  [wɔt], where [wεə], white [wait]

2)
  [h] «o» əрпінің алдында

who
  [hu:], whole [həul]

3)
  «r» əрпінің алдында оқылмайды

wrong
  [rɔη], write [rait]

r

1)
  [r]
  дауыстының алдында
2)
  Cөздің
  соңында жəне дауыстыдан кейін оқылмайды

rabbit [´ræbit], race
  [reis], tiller [´tilə], tyre [taiə]

g, k

    «n» əрпінің
  алдында, сөздің соңында жəне басында оқылмайды

gnat [næt], knee [ni:]

p

    pn, ps əріп
  тіркестерінде оқылмайды

pneumatic
  [nju:´mætik], psychology [sai´kɔlədӡi]

tHe aRtICle    PaRts of
sPeeCH артИкль          сөз таПтары
Ағылшын тілінде зат есімнің алдында ерекше
көмекші сөз –                                                                nouns (n)
                                        артикль
қолданылады.                                                                                зат есімдер

the Indefinite article
  (a/an) белгісіздік артиклі

the definite article (the) белгілік артиклі

Cases of using қолданылуы

examples
мысалдар

Cases of using қолданылуы

examples
мысалдар

Затты атағанда зат
  есімнің жəне оған қатысты сөздердің
  алдында «а» белгісіздік артиклі қолданылады

This is a tree.
It is a big stone.

Ағылшын
  тілінде, сөйлеушіге мəлім, зат туралы нұсқағанда
  зат есімнің алдына белгілілік артиклі the қолданылады.
Қазақ тілінде
  мұндай жағдайда осы деген сөзді
  қолдануға болады.

Take the pen. What colour
  is the box?

Дауысты əріптен басталатын
  сөздердің алдына «аn» қойылады

This is an apple.

Көпше түрдегі зат
  есімдердің алдына белгісіздік артиклі қолданылмайды

These are ______ bags.
They are _____ students.

Proper nouns Жалқы есімдер

Common nouns Жалпы есімдер

Aset
Almaty
  England the Thames The French

a
  book, hatred a man, development a girl, marriage people, arrival family, rain
  sand, a horse glass, education love

Зат есім –
заттардың атын, нəрселерді, табиғат пен
қоғамдық құбылыстарды, уақиғаларды,
ұғымдар мен
түсініктерді
білдіретін сөз табы. Зат есімдер жалқы жəне жалпы болып екіге
бөлінеді. Жалқы есімдер белгілі бір

Countable санауға
  келетін

Uncountable
  санауға келмейтін

a girl (three girls)

silver, hair, light

a man (two men)

snow, air, darkness

a table (four tables)

love, beauty

a city (thousand cities)

iron, life

ғана затты, нəрсені
арнайы, даралай атайды. Ал жaлпы есімдер əр алуан деректі жəне
дерексіз заттар мен ұғымдарды білдіретін зат есімдер.
Жалпы есімдер
Common
nouns

№

articles are not used
қолданылмайтын
  кездері

examples
мысалдар

1.

Егер зат есімнің алдында
  сілтеу есімдігі тұрса

This man is a student.
The book is on that desk.

2.

Әдетте, жалқы есімдер
  артикльсіз қолданылады

This is Betty White. Askar
  is a schoolboy.

3.

Егер зат есімнің алдында
  тəуелді есім дік немесе тəуелді жалғаулы жалқы есім
  тұрса

This is my friend. His
  name is Marat. Alya´s mother is a doctor.

4.

Егер зат есімнен кейін оған
  қатысты есептік сан есім тұрса

Go to Room 1.
Open your book at page 2.

Жалпы есімдер санауға келетін
(саналатын) жəне санауға келмейтін (саналмайтын) болып екіге
бөлінеді.

UnCoUntaBle noUns
санауҒа келмейтІн зат есІмдер
Санауға келмейтін зат есімдер тек жекеше
түрде қолданылады.

санауға келмейтін зат
есімдердің категориялары

examples
мысалдар

formation Жасалуы

examples
мысалдар

I

Белгілі
  бір формасы жоқ заттар: a) сұйық заттардың атаулары

milk, tea, coffee, water

-s

boy
  – boys, cat – cats, place – places

b) газ тектес заттардың
  аттары

steam, air, fog, smoke

-ch, -s, -ss, -sh, -tsh, -x тіркестеріне аяқталса -es
  жалғауы жалғанады

benches,
  buses, dresses, fishes, watches, boxes

c) өздігінен табиғи
  бөлшектенбейтін кесек материалдардың аттары

gold, wool, leather, wood

d) кішкентай бөлшек
  заттардың аттары

sand, ice, sugar, snow

o- ден кейін -es

potatoes,
  tomatoes, Negroes

II

Абстрактілі ойлар мен
  ұғымдарды білдіретін зат есімдер

freedom, honesty, knowledge,
  peace, love, mind, happiness

у- ға аяқталып,
  оның алдында дауыссыз тұрса, -у -ies- ке өзгереді.

a
  baby – babies, a fly – flies, a lady – ladies

III

a) Ғылыми зерттеу
  салаларының аттары

mathematics, economics, music, science

b) Белсенділік іс-қимылды
  білдіретін зат есімдер

travelling, running, swimming,
  dancing

-f (-fe) аяқталса,
  əдетте -ves болып өзгереді

a
  wife – wives, a leaf – leaves, a wolf – wolves Бірақ: roof –
  roofs,
            belief – beliefs.

IV

Белгілі бір категорияға
  жатпайтын санауға келмейтін зат есімдер

news, traffic, money, furniture,
  homework, goods, hair

Санауға келмейтін зат
есімдерге төмендегідей зат есімдердің категориялары жатады.
PlURal of CoUntaBle noUns санауҒа келетІн зат есІмдердІң
көПШе түрІ
Санауға келетін зат
есімдердің көпше түрінің жасалуы: зат есімдердің
көпше түрі көбінесе жекеше түрдегі зат есімге -s-,
-es жалғаулары жалғануы арқылы жасалады.

IRReGUlaR PlURals        PossessIVe
Case of noUns ереЖеге баҒынбайтын зат          зат есІмнІң
тӘуелдІ сеПтІгІ
                     есІмдердІң
көПШе түрІ           Бұл септікте зат
есімдер сөйлемде өздерінен кейінгі зат есімдердің
анықтауышы

тек жекеше түр
де қол данылады

тек көпше түрде
қолданылады

weather

goods

knowledge

clothes

money

trousers

information

spectacles

news

earnings

progress

thanks

air

premises

singular number Жекеше түрі

Plural number
  көпше түрі

a man
  [mæn]

men
  [men]

a woman
  [wumən]

women
  [wimin]

a foot
  [fut]

feet
  [fi:t]

a tooth [tu:θ]

teeth
  [ti:θ]

Жекеше түрде де, көпше түрде
  де формалары бірдей

Жалпы
  ережеге бағынбайтын зат есімдерге біріктірілді

a deer

deer

a sheep

sheep

кейбір күрделі
  зат есімдердің көпше түрінің жасалуы

a
  mother-in-law

mothers-in-law

a
  man-of-war

men-of-war

Use қолданылуы

singular number Жекеше түрі

Plural number
  көпше түрі

Proper nouns Жалқы есімдер

Maxat’s friends.
Asel’s copybook.
Mr. Smith’s house.

–
–
The Smiths’ family

Animate nouns Жанды заттар

a girl’s hat
a man’s suitcase a dog’s
  tail

girls’ room
men’s suits dogs’
  tails

Inanimate nouns Жансыз заттар

a minute’s
  walk a day’s work a week’s stay

five
  minutes’ walk three days’ work few weeks’ stay

Collective nouns Жинақтау
  зат есім

the company’s office
my family’s welfare

companies’ offices our
  families’ welfare

болады жəне біреудің бір
нəрсеге иелік етуін, біреудің екінші біреуге
қарымқатынасын білдіреді. Бұл септік дəйекші жəне -s
жалғауы жалғануы арқылы жасалады ’s (жекеше
түрде) – ’(көпше түрде).

with countable nouns.
  Plural
санауға келетін зат есімдермен.
көпше түрде

with uncountable nouns. singular санауға
  келмейтін зат есімдермен. Жекеше түрде

many

much

There are many people in the
  room. Бөлмеде адамдар көп. (Бөлмеде көп адам бар).

There isn’t much bread on the
  plate. Тарелка да нан аз (көп емес)

Have you got many books in your
  library? Сіздің кітапханаңызда кітап көп пе?

Is
  there much tea in the tea-pot? Шайнекте шай көп пе?

a lot of

a lot of

There
  are a lot of notebooks on the desk. Үстел де көп дәптер
  жатыр.

There is a lot of butter in the
  fridge. Тоңазыт қыш та май көп.

few, a few

little, a little

He has few friends. Оның
  достары аз.

We have little sugar. Бізде
  қант аз.

He has a few friends.
Оның бірнеше досы бар.

We have a little sugar. Бізде
  азғана (жеткілікті мөлшерде) қант бар.

special
cases ерекше жасалуы
                                 BasIC foRms                                                                                VeRBs
of IRReGUlaR VeRBs         етІстІктер
бұрыс етІстІктердІң негІзгІ
формалары

formation Жасалуы

Base form
негізгі

Past
Indefinite
Жалпы өткен шақ

Past
Participle өткен шақ есімше

Түбірдегі дауыстылар
  өзгереді

write
sing

wrote
sang

written
sung

Жалпы өткен
  шақта түбірдегі дауысты
өзгереді, ал
  өткен шақ
есімшеде -en,-n жалғанады

speak
take

spoke
took

spoken
taken

Түбір өзгермейді

put
cast let

put
cast let

put
cast let

Әртүрлі
  түбірден жасалады

be go

was, were went

been gone

formation Жасалуы

Base form түбір
(негізгі)

Past Indefinite
Жалпы өткен шақ

Past Participle өткен шақ есімше

Негізгі (түбір) етістік + -ed
  (-d)

work
like
  clean decide

worked
  [wə:kt] liked [laikt] cleaned [kli:nd] decided
  [di´saidid]

worked
  liked cleaned decided

Етістік y əрпіне
  аяқталып, оның алдында дауысты кел се, y өзгермейді.
Ал y-ға
  аяқталып, оның ал дында дауыссыз тұрса, y – i-ға
  өзгереді

stay annoy deny
try

stayed
  [steid] annoyed [ə´noid] denied [di´naid] tried
  [traid]

stayed
  annoyed denied tried

Бір буынды етістік да уыс
  сызға аяқталып, оның алд ын да қысқа да уыс ты
  тұрса, да уыс сыз қо сарла на ды

chat
  slip

chatted
  [´t∫ætid] slipped [´slipt]

chatted
  slipped

Етістік
  r əрпіне аяқталып, оның алдында қос дауыст ы
  келсе,  r əрпі қосар лан бай ды; етістік  r
  əрпіне аяқт алып, оның алдында екп ін түсетін дауысты
  тұр са, ол қосарланады

fear
  refer stir

feared
  [fiəd] referred [ri´fə:d] stirred [stə:d]

feared
  referred stirred

Бірақ:

offer

offered
  [´ɔfəd]

offered

Етістік заттың
іс-қимылын, əрекетін білдіреді. Етістіктің төмендегідей
грамматикалық категориялары болады: жағы, шағы, етісі, райы.
Етістіктердің дұрыс (regular) жəне бұрыс (irregular)
формалары болады жəне олардың 4 тұлғасы болады.
Basic
forms of regular verbs
дұрыс
етістіктердің негізгі формалары

modal VeRBs and tHeIR fUnCtIons модаль етІстІктер ЖӘне
олардың қызметтерІ

modal verbs модаль
  етістіктер

functions
  қызметтері, қолданылуы

examples
мысалдар

can
be able to

1. Біреудің бір
  нəрсені істей алу, істей алмау қабілетін көрсеткенде

She
  can speak English quite well now. He is able to phone us twice
  a week.

2. Бір нəрсенің
  істеліну ықтималдылығын, мүмкіндігін білдіргенде

We can go there whenever
  we want.

3. Сөйлеушінің
  біреуден рұқсат сұрауын білдіргенде

Can I use your bike?

4. Сөйлеушінің
  біреуден іс-əрекетті орындауын өтінгенде қолданылады

Can you read a little louder,
  please?

will
  be able to

     Біреудің келешекте бір
  нəрсені істей, орындай алу қабілеттілігін көрсеткенде
  қолданылады

He will be able to go with
  us.

was/were able to

     Біреудің бір
  нəрсені істей алу қабілеттілігі өткенде
  болғандығын көрсету үшін қолданылады

I was able to finish the
  book before I gave it back to the library.

could

1. Сөйлеушінің
  біреуден рұқсат сұрауын білдіргенде

Could I make a phone call, please?

2. Сөйлеушінің
  біреуден бір нəрсені істеуін өтінгенде

Could you open the window, please?

3. Мүмкіндік,
  ықтималдық, болжамды білдіргенде

I could learn Latin very
  soon.

4. Біреудің бір
  нəрсені бұрыннан істей алатындығын көрсеткенде

He could read when he was
  five years old.

may

1. Сөйлеушінің
  біреуден рұқсат сұрауын білдіргенде

May
  I borrow your
  umbrella, please? She may know about it.

2. Біреудің бір нəрсе
  жайында болжамын, ықтималдылығын, мүмкіндігін
  көрсетуде

It may rain this
  afternoon.

3. Шек қою, тыйым салуды
  білдіргенде

May I go home? – No, you may
  not.

may have

    Өткенде болған
  істің мүмкіндігін, жорамалын білдіргенде

I may have put it on the
  table

must

1. Істелетін істің:

а) қажеттілігін

I must go to work at 8
  o’clock.

б) міндеттілігін
  көрсеткенде

You must leave the room at
  once.

2. Шек қою, тыйым салуды
  білдіргенде

You must not talk aloud in
  the reading-hall.

must not

Біреудің бір істі
  істегенінің абзал екендігін көрсету үшін қолданылады.

You must not read this
  book. It is not interesting.

PRonoUns (PRon) есІмдІктер
Есімдіктер есім сөздерді (зат
есім, сын есім, сан есім) алмастырып, олардың орнына қолданылады.
Олар мағынасына жəне сөйлемде атқаратын қызметіне
қарай бірнеше топқа бөлінеді.
                                                       Personal pronouns                                                           Possessive
pronouns
                                                      Жіктеу есімдіктері                                                        тәуелдеу
есімдіктері

singular number Жекеше
  түрі

Plural number
  көпше түрі

subjective case атау
  септік

objective case тәуелді септік

subjective case атау септік

objective case
тәуелді септік

I жақ

I – мен

Me – мені

We – біз

Us – бізді

II жақ

You – сіз (сен)

You – сені

You – сіздер (сендер)

You – сіздер ді (сендерді)

III
  жақ

He – ол (ер адам)

Him – оны

They
  – олар

Them
  – оларды

She – ол (əйел адам)

Her – оны

It
  – ол (жансыз заттар)

It – оны

1ші тұлға

2ші тұлға

singular number
Жекеше түрі

I – мен

My – менің

Mine – менікі

You – сіз

Your – сіздің (сенің)

Yours – сіздікі (сенікі)

He – ол

His – оның

His – оныкі

She – ол

Her – оның

Hers – оныкі

It – ол

Its – оның

Its – оныкі

Plural
number көпше түрі

We – біз

Our – біздің

Ours – біздікі

You – сіздер (сендер)

Your – сіздердің
  (сендердің)

Yours – сіздердікі (сендердікі)

They – олар

Their – олардың

Theirs – олардікі

Тəуелдеу
есімдіктері заттың біреуге тəуелді екендігін көрсетеді.
there
is, there are құрылымы
ЖаҒдайлары
     Заттың, атаудың белгілі
бір жерде тұрғанын                                                                      Сұраулы
сөйлемде is               Болымсыз сөйлемде етістіктен
білдіру
үшін ағылшын тілінде there is         Егер нақтылы
(белгілі) заттың           жəне are етістіктері    (is/are)
кейін no қойылып, оның (жекеше түрге), there are
(көпше түрге)  тұрған орны ту ра лы айтылса,           there-нің
алдына    артынан артикльсіз зат есім келеді:
құрылымы
қолданылады. Сөйлем қазақ  он да there is
жəне there are  қойылады:      There is no lamp
on the desk. There тіліне мекен пысықтауыштан бастап         құрылымы
қолданылмайды:  Is there a telephone   are no
flowers in the yard.
аударылады:          There is
a newspaper on the table.        in the room? Are the    Қысқа
болымсыз жауаптарда not There is a table and five chairs in the
room.    Үстелдің үстінде газет жатыр.       pictures
on the walls?   қойылады (қысқарған
түрде isn’t, Бөлмеде бір үстел және бес
орындық бар.       The newspaper is on the table.  What
is there in the bag?          aren’t).
      There are five chairs and a table in the
room.           Газет үстелдің үстінде жатыр.         How
many trees are              Is there a newspaper on the
table?
       Бөлмеде бес орындық
және бір үстел
бар.                                                                         there
in the garden?                 No, there is not (there
isn’t).
ReflexIVe PRonoUns  adjeCtIVes
(a) өздІк есІмдІктерІ    сын есІмдер

singular number
Жекеше түрі
… + self

Plural
  number көпше түрі
… + selves

my

myself – өзім

our

ourselves – өзіміз

your

yourself
  – өзіңіз, өзің

your

yourselves –
  өздеріңіз, өздерің

him

himself – өзі

them

themselves – өздері

her

herself – өзі

it

itself – өзі

Qualitative adjectives сапалық сын есімдер

Relative adjectives
  қатыстық сын есімдер

excellent,
  big cold, heavy
tall, green strong, beautiful

historical,
  English
wooden, magnetic weekly, golden

Сын есімдер – заттың,
нəрсенің белгісін, түр-түсін, сыр-сипатын, сапасын,
қасиетін білдіретін сөз табы.
demonstrative
pronouns       Comparison of qualitative adjectives сілтеу есімдіктері  сапалық
сын есімдердің шырайлары

Жекеше түрі

көпше түрі

Сөйлеушіге
  жақын

this – мынау,
  бұл, осы

these – мыналар,
  бұлар

Сөйлеушіден алыс

that
  – анау, сол, ана

those
  – аналар, солар

formation Жасалуы

Positive
Жай шырай

Comparative салыстырмалы

superlative күшейтпелі

-y, -ow, -er, -le
  - жалғауларына аяқталған бір жəне екі буынды сын
  есімдер

clever
  happy
narrow
  simple

cleverer
  happier
narrower simpler

the cleverest
  the happiest
the narrowest the simplest

Егер сын есім дауыссызға
  аяқталып оның алдында қысқа дауысты тұрса, онда
  дауыссыз қосарланады.

sad fat

sadder fatter

the saddest
the fattest

-er, -est
  жалғауларының алдын да -y (егер оның алдынд а
  дауыссыз тұрса) i-ға өзгереді.

funny
busy

funnier
busier

the funniest
 the busiest

Irregular forms.
Ерекше жасалуы

far
good bad
little
much

farther  better worse
  less
more

the
  farthest the best
the
  worst the least the most

-y, -ow, -er, -le
  жалғаула ры на аяқталмайтын екі не одан да көп буын ды сын
  есімдердің шырай ла ры ның жасалуы

interesting
  beautiful important

more
  interesting more beautiful more important

the most interesting the most
  beautiful the most important

+

–

?

some – бірнеше, жуы қ,
  біршама, азғана

any
  – кез келген, қандай да болмасын

any – біраз, бірнеше, біршама

somebody – біреу, əлдекім,
  əркім

anybody – біреу, əлдекім

anybody – біреу

someone – əлдебіреу, біреу

anyone
  – əлдекім, əркім, біреу

anyone – біреу

something – бірнəрсе,
  бірдеме

anything – бірдеме nothing –
  ештеме

anything
  – бір нəрсе

somewhere – бір жерде, бір жерге

anywhere
  – еш жерде, бір жерде nowhere – еш жерде

anywhere – бір жерде

Сілтеу есімдіктері нұсқау, көрсету,
меңзеу мағыналарында қолданылады.
Indefinite pronouns
белгісіздік
есімдіктері
nUmeRals (nUm)
сан есІмдер

№

есептік сан есімдер

реттік сан есімдер

1

one [wᴧn]

first [fə:st]

2

two [tu:]

second [´sekənd]

3

three [θri:]

third [θə:d]

4

four [fɔ:]

fourth [fɔ:θ]

5

five [faiv]

fifth [fifθ]

6

six [siks]

sixth [siksθ]

7

seven [sevn]

seventh [sevnθ]

8

eight [eit]

eighth [eitθ]

9

nine [nain]

ninth [nainθ]

10

ten [ten]

tenth [tenθ]

11

eleven [i´levn]

eleventh [i´levnθ]

12

twelve [twelv]

twelfth [twelfθ]

13

thirteen
  [´θə:´ti:n]

thirteenth
  [´θə:´ti:nθ]

14

fourteen
  [´fɔ:´ti:n]

fourteenth
  [´fɔ:´ti:nθ]

15

fifteen [´fif´ti:n]

fifteenth
  [´fif´ti:nθ]

16

sixteen [´siks´ti:n]

sixteenth
  [´siks´ti:nθ]

17

seventeen
  [´sevn´ti:n]

seventeenth
  [´sevn´ti:nθ]

18

eighteen [´ei´ti:n]

eighteenth
  [´ei´ti:nθ]

19

nineteen [´nain´ti:n]

nineteenth
  [´nain´ti:nθ]

20

twenty [´twenti]

twentieth [´twentiiθ]

30

thirty [´θə:ti]

thirtieth
  [´θə:tiiθ]

40

forty [´fɔ:ti]

fortieth
  [´fɔ:tiiθ]

50

fifty [´fifti]

fiftieth [´fiftiiθ]

60

sixty [´siksti]

sixtieth [´sikstiiθ]

70

seventy [´sevnti]

seventieth [´sevntiiθ]

80

eighty [´eiti]

eightieth [´eitiiθ]

90

ninety [´nainti]

ninetieth [´naintiiθ]

100

a (one) hundred
  [´hᴧndrid]

hundredth
  [´hᴧndrədθ]

1 000

a (one) thousand
  [´θauzənd]

thousandth
  [´θauzəntθ]

1
  000 000

a (one) million
  [´miljən]

millionth
  [´miljənθ]

Есептік
  сандар алғашқы ондыққа -teen жəне -ty
  жұрнақтарының жалғануы арқылы жасалады

seven-seventeen-seventy;
  nine-nineteen-ninety.

Бірақ

one, two, ten, eleven, twelve,
  hundred, thousand, million.

Күрделі сандар жай
  сандардың бірігуі арқылы жасалады

twenty-two,
sixty-eight,
  one hundred and two, five hundred and fifty-two, ten thousand five hundred
  and two.

Реттік сан есімдер
  (алғашқы үш санды қоспағанда) есептік
  сандарға -th жұрнағын жалғау арқылы
  жасалады

fourth,
  thirteenth, twentieth, ninety-ninth, hundredth,
  two hundred and seventy-fifth, millionth.

Алғашқы үш
  реттік сан ережеден тыс жасалады

one
  – first (1st), two – second (2nd), three – third (3rd).

Бұл сандар күрделі
  реттік сандардың соңында да осылайша оқылады

21st – twenty-first,
32nd
  – thirty-second, 63rd – sixty-third.

Заттың
немесе заттық ұғымдар  мен құбылыстардың
санын, мөлшерін, ретін білдіреді.
Ағылшын тілінде заттың
санын, мөлшерін білдіретін сандар есептік сан есімдер (Cardinal Numerals)
деп аталады:
one, two, three, four. He has got three children.
Заттың
ретін немесе орнын білдіретін сандар реттік сан есімдер (Ordinal Numerals) деп
аталады:
first,
second, third, fourth. Take
the third road on the right.

tense foRms of tHe VeRBs етІстІктІң Шақтары
                                                     the Present Indefinite
tense                                   the Past Indefinite tense
                                                                   Жалпы осы Шақ                                                         Жалпы
өткен Шақ
Бұл шақ үнемі істелінетін жəне
күнбе-күнгі əрекетті, дағдылы  Бұл шақ
іс-əрекеттің бұрын болғанын, осы кезбен жалпы
қимыл, іс-əрекетті көрсетеді. Бұл шақ
қазақ тіліндегі    байланыссыз, сөйлеу кезіне қатыссыз
екендігін көрсетеді.
                                          ауыспалы (жалпы) осы
шаққа сəйкес келеді.     Қазақ тіліндегі
бұрынғы өткен шаққа сəйкес келеді.
                        Forming the Present
Indefinite Tense. Жасалуы     Forming the Past Indefinite Tense. Жасалуы

+

–

?

I

I

 I

You
  work

You do not work

 Do you work?

We

We

 we

They

They

 they

He works

He
  does not work

 Does
  he work?

She

She

 she

+

–

?

I

I

I

You

You

you

He worked

He did not work (come)

Did he work (come)?

She (came)

She

she

We

We

we

They

They

they

Using
the Present Indefinite Tense. Қолданылуы
Cases
of using / Қолданылатын кездері
Using the Past Indefinite Tense.
Қолданылуы

1

Жалпыға
  белг і лі (мəлім), ақи қат, шын дық.

The
  earth is round. Жер дөңгелек. Water consists of oxygen
  and hydrogen. Су оттегі мен сутегіден тұрады.

2

Тұрақты,
  əдетт егі, жиі қай та ла на тын, əдетк е ай нал ған іс-
  əрек ет

Every day
  pupils come to school. Күн сайын оқушылар мек тепке
  келеді. We drink coffee in the morning. Ертеңгісін біз
  кофе ішеміз. He lives beside the sea. Ол теңіздің
  жанында тұрады.

3

Осы
  шақ тағ ы оқи ғаның, іс-əрек ет тің
  бір із ді
  лі гі

Every
  day I get up at 7, wash, dress and take a walk. Then I have
  my breakfast and begin working. Күн сайын мен 7де
  тұрамын, жуынамын, киінемін де серуендеп келемін.
Сосын таңертеңгі асты
  ішіп, жұмысты бастаймын.

4

Әдетте қолданылатын
  үстеу жəне пысықтауыш сөздер

Every day/ morning/ year, at
  night, in the morning/ afternoon/ evening always, often, rarely, usually,
  never, sometimes, etc.

Сөйлеу кезінен бұрын
  болып өткен іс-əрекет

I saw Didar
  yesterday. Кеше мен Дидарды көрдім.
Jack came home late on
  Monday.
Дүйсенбі
  күні Джек үйіне кеш келді.

Бірінен соң бірі
  орындалған іс-əрекет

Mary got up, had
  breakfast and went to work. Мэри тұрып, ертеңгі асын
  ішті де, жұмысына кетті.

Әдетте қайталанып
  отырылған іс-əрекет

She visited her parents
  every day. Ол атаанасына күнде барып тұрды.

Әдетте қолданылатын
  үс теу жəне пысықтауыш сөздер

ago, yesterday, last week/ month/
  year , the other day

Cases
of using / Қолданылатын кездері

tHe fUtURe IndefInIte tense ЖалПы келер Шақ
Қайталанатын
дағдылы, əдеттегі іс-əрекеттің келешекте іске
асатындығын білдіреді.
Бұл шақ
қазақ тіліндегі ауыспалы келер шаққа сəйкес
келеді. forming
the future Indefinite tense
Жасалуы

+

–

?

I / we shall write

I / we shall not write

Shall I / we write?

He / she / you / they will
  write

He / she / you / they will not
  write

Will he / she / you / they write?

Using the future Indefinite tense
қолданылуы
Келешекте орындалатынын            Келешекте болатын
ісжоспар мен ойдың «to be going          əрекет:
to» сөз тіркесі арқылы
жасалуы.       I shall go to the theatre He is going to paint his
house   tomorrow. Ертең мен next week. Келесі
аптада ол          театрға барамын. This boy үйін
сырламақшы.         will enter the University next Қолданылатын
сөз тіркесі:            year. Келесі жылы мына
«to be going to» – бір нәрсені          бала
Университетке түседі. істеуді жоспарлау.
Келешекте
бірінен соң бірі
Келешекте қайталанылатын іс-
орындалатын іс-əрекет: əрекет: Tomorrow we shall get up
very
Next
month we shall
have English       early, we shall go to the station, lessons twice a
week. Келесі айда       she will meet us there, and then
бізге ағылшын сабағы
аптасына                    we
shall all go to the country.
екі рет болады. Using of adverbs       Ертең
біз тым ерте тұрып, and adverbial modifiers. көлік бекетіне
барамыз,
Әдетте
қолданылатын үстеу мен ол бізді сонда күтіп алады пысықтауыш
сөздер: да, бәріміз қаланың шетіне Every day,
often, always. шығамыз.
tHe fUtURe ContInUoUs tense созылыңқы келер Шақ
Бұл шақ келешекте іске асатын
іс-əрекеттің созылыңқылығын білдіреді. forming the future
continuous tense
Жасалуы

+

–

?

I / we shall
  be writing / playing

I / we shall
  not be writing / playing

Shall I
  / we be writing / playing?

He / she
  / you / they will be writing / playing

He / she
  / you / they will be writing / playing

Will he / she / you / they be writing
  / playing?

Cases of using қолданылатын кездері

Using of adverbs and adverbial modifiers
Әдетте қолданы латын үстеу мен пысық
  тауыш сөздер

examples
мысалдар

Келешекте
  белгіл і бір уақыт аралы-
ғын да             жүріп

жататын іс-əрекет

at…
  o’clock – сағат... at that moment – сол уақытта, at midnight – түн
  ортасында

He will be
  having dinner at 1 o’clock tomorrow. Ертең сағат 1де ол
  түскі асын ішіп оты ра ды.

Көрсетілген,
  белгілен ген уақыт аралығын да болатын, іске асып жататын
  ісқимыл

from… till – -дан, -ден... while – сол
  кезде, сонда, сол уақытта

I shall be translating
  that article from 5 till 6.
Сағат 5тен 6ға
  дейін мақаланы аударып отырамын.

Екінші бір
  іс-əрекет басталғанша бо лып жататын, созылыңқы
  іс-əрекет (болатын іс-əрекет етістік тің Present Simp-
le          формасында
қолдан ы лады)

when – қашан, сонда, -да,
  -де

My
  friend will be preparing for her written test when I come. Мен келгенде
  менің досым жазбаша тестке дайындалып отырады.

tHe PResent
  ContInUoUs tense нақ осы Шақ

Іс-əрекеттің сөйлеу кезінде болып,
жалғасып жатқанын, аяқталмағанын білдіреді.
Қазақ
тіліндегі нақ осы шаққа сəйкес келеді.
forming the Present
Continuous tense Жасалуы
to be + v + ing (Present Participle)

+

–

?

I am working

I am not working

Am I working?

He/she is working

He/she is not working

Is he/she working?

We/you/they
  are working

We/you/they are not working

Are we/you/they working?

Using the Present Continuous tense
қолданылуы
Дамып жатқан, аяқталмаған,  Жақын
арада болатын жүріп (болып) жатқан іс-       жоспарланған
іс-əрекет: əрекет: Why are you crying?   I am going
to the museum
Сен неге жылап отырсың?              tomorrow. Ертең мен
театрға
You are not listening
to me.                барамын. He is staying here till
Сен мені тыңдап отырған   July. Ол мұнда шілдеге
дейін жоқсың. Using of adverbs and  қалады. Using of
adverbs and adverbial modifiers. Әдетте          adverbial modifiers.
Әдетте қолданылатын үстеу мен  қолданылатын үстеу
мен мезгіл
мезгіл пысықтауыштар: now,  пысықтауыштар:
tomorrow, at the present moment, right    tomorrow by 3 o’clock, in a now,
at this moment       minute, tonight.

Бұл
шақ іс-əрекеттің белгілі бір уақытта, бұрын
болғанын, созыла іске асқанын білдіреді. forming the Past
Continuous tense Жасалуы
was / were + v + ing (Present
Participle)

+

–

?

I /he /she was working

I /he /she was not working

Was I /he /she working?

We
  /you /they were working

We /you /they were not
  working

Were we /you / they working?

tHe Past ContInUoUs
tense
созылыңқы
өткен Шақ
Using the Past
Continuous tense қолданылуы
Белгілі бір уақыт аралы ғын- Өткен
шақта іс-          Белгілі бір уақыт да болған, созыла
аяқталған           əре кет жүріп жат-      аралығында
болып өткендегі іс-əрекет: At five          қан да екінші
бір         өткен іс-əрекет: o´clock in the mor ning
she     іс-қимылдың болға-   From 5 till 7 we
was still writing the compo-   нын
көрсетеді: I          were playing sition. Таңғы
сағат бесте          was translating that         chess. Біз
сағат ол әлі шығ арма жазып        article when he
came   5тен 7ге дейін
отырды. Using of adverbs     in. Ол
кірген кезде      дойбы ойна дық. and adver bial modifiers.       мен
мына мақаланы      Қолданылатын Әдетте қолданылатын
үс-      аударып отырдым.    пысықтауыш теу лер мен
пысықтауыш            Бағыныңқы сөйлем    сөздер:
from till,
сөз дер: at 5 o’clock, at
that    when – қашан сө зі-   all day long, the
moment, then           мен басталады. whole month
Қатар
болып өткен ісəрекет: While I was working in the
garden my sister was making dinner. Мен бақшада жұмыс
істеп жатқан кезде, сіңлім түскі асты дайындап жатты. Бағыныңқы
сөйлем while – cол кезде (уақыт та) сөзімен
баста лады.

tHe PResent PeRfeCt tense Жедел өткен Шақ
Бұл шақ
іс-əрекеттің белгілі бір уақытқа дейінгі осы,
өткен, келер шақтағы нəтижелі, тиянақты орындалуын
білдіреді. Етістіктің бұл шағы іс-əрекеттің
бұрын басталып, осы кезде іске асқандығын,
орындалғанын, бірақ оның нəтижесімен байланысты болуын
білдіреді. Қазақ тіліндегі жедел өткен шаққа
мағыналас.
forming
the Present Perfect tense Жасалуы

+

–

?

I / we/ you/ they have played/
  written

I / we/ you/ they have not

Have I /we /you/ they played/
  written?

He /she has played/
written

played/ written he /she has not played
  /written

Has he / she played /written?

Using the Present Perfect
tense қолданылуы

Cases of using қолданылатын кездері

уақыты белгісіз
(анықталмаған) осы кезге
(уақытқа қатысты) өткенде
  аяқталған ісәрекет

өткенде басталып, қазіргі
  уақытқа дейін, сөйлеу кезінде жалғасып
жатқан күйжағдайдың,
  ісәрекеттің аяқталмағанын білдіреді

белгісіз үстеулермен қолданылуы

Using of adverbs and adverbial modifiers
Әдетте қолданылатын үстеу,
  пысықтауыш сөздер

–

for – уақыт бойы, since
  – бері

never – ешқашан, already
  – əлдеқашан, ever – бір кезде, just –қазір, yet
  – əлі, recently – кейінгі

examples
мысалдар

I have read this book.
Мен бұл кітапты оқыдым.
I have broken my pencil.
Мен қарындашымды сындырып
  алдым.
She has torn the letter.
Ол хатты жыртып тастады.

He has lived here for 10
  years.
Ол бұл жерде 10 жылдан бері тұрады.
I haven´t seen him since
  February.
Мен оны ақпаннан бастап
  көрген жоқпын.

He has just phoned me.
Ол
  маған қазір ғана қоңырау соқты.
I have already done my
  homework. Мен үй тапсырмасын әлдеқашан орындадым.
I haven´t spoken to him yet.

Мен онымен әлі
  сөйлескен жоқпын.

tHe PResent PeRfeCt ContInUoUs tense
аяқталҒан созылыңқы осы Шақ
Сөйлеу
кезіне дейін басталып, сөйлеу кезінде де жалғасып жатқан
іс-əрекетті білдіреді.
forming the Present Perfect
Continuous tense Жасалуы
have /
has + been + Present Participle

+

–

?

I
  / we / you / they have been played / written

I
  / we/ you / they have not been played / written

Have
  I / we / you /
  they been played / written?

He
  / she has been played / written

He
  / she has not been played / written

Has
  he / she been played / written?

Using the Present Perfect Continuous tense
қолданылуы

Cases of using
қолданы латын кездері

Using of adverbs and adverbial modifiers
Әдетте қолданылатын үстеу мен пысық
  тауыш сөздер

examples
мысалдар

Бұрын
  басталып, сөйлеу ке зі не дейін бо лып жат қан іс-əрекет

for an hour – бір
сағаттан бері, for 2
hours (months, weeks)
2 сағаттан (айдан,

I have been studying
  English for five years.
Мен ағылшын тілін бес
  жылдан бері үйреніп жүрмін.

Белгілі
  бір уақыт аралығында басталып, сөйлеу кезінің алдында
  ға на аяқталып, оның нə тижесі осы кез бен байланыс ты
  іс-əрек ет

аптадан)
  бері, for a
  long
time – көп уақыттан
  бері,
since
  yesterday – кешеден
  бері, since 3 o’clock – 3 сағаттан бері, т.б.
How
  long? Қанша
  уақыт?
Since
  when? Қашаннан
  бері?

Somebody has been drinking from this bottle. It’s
  half empty.
Мына
  бөтелкеден біреу ішкен. Ол жартылай бос. Roger’s been cutting the grass.
  (I can smell it.)
Роджер шөпті шапқан.
(Мен иісін сезіп тұрмын)

tHe Past PeRfeCt
ContInUoUs tense
forming the Past Perfect
Continuous tense Жасалуы

+

–

?

I / he
  / she / we / you / they had been playing/ writing

I / he /
  she / we / you / they had not been playing /writing

Had I / he / she / we / you / they had
  been playing/ writing?

Using the Past Perfect
Continuous tense қолданылуы

Cases of using
қолда
ны ла тын кездері

Using of adverbs and adverbial modifiers
Әдетте
  қолданылатын үстеу немесе
пысықтауыш сөздер

examples
мысалдар

Өткенде екінші бір
  іс-əрекет басталғанша болып өткен созылыңқы
  өткен шақ (Past Simple) түрінде беріледі

for two hours (when) 2 сағаттан бері (да,
де)
  т.с.с.
for
  a month (when) бір
  айдан бері (да, де, та, те)
  т.с.с.
since… o’clock ...сағаттан бері

When I came mother had
  been baking bread for an hour.
Мен келгенде мамамн ың нан
  пісіргеніне бір сағат болған.
The teacher had been speaking for
  15 minutes when he came in. Ол келгенде мұғалімнің
  сөйлеп тұрғанына 15 мин болған.

tHe fUtURe PeRfeCt tense        tHe Past PeRfeCt tense
аяқталҒан келер Шақ            аяқталҒан
өткен Шақ
Сөйлеу кезінде
аяқталатын іс-əрекеттің нақты нəтижесінің
болатынын         Бұрын (өткенде) болған
іс-əрекеттің белгілі бір уақытта
көрсететін
шақ.          нəтижелі аяқталғанын немесе басқа
бір іс-əрекеттің алдында болғанын білдіреді.
Іс-əрекеттің орындалған мерзімі маңызды
forming the future
Perfect tense   емес, оның нəтижесі
маңызды. Жасалуы

+

–

?

/ we /
  shall / have played / written

/
  we shall not have played
/ written

Shall I / we have played /
  written?

He / she / you / they will
  have played / written

He / she
  / you / they will not have played / written

Will he / she / you / they have
  played / written?

+

–

?

/
  he / she / we / you / they had played/ written

/ he / she / we / you / they had
  not played/written

Had I / she / he / we / you / they played
  / written?

forming the Past
Perfect tense Жасалуы

Cases of using қолданылатын кездері

Using of adverbs and adverbial modifiers
Әдетте қолданылатын үстеу
мен пысық тауыш сөздер

examples
мысалдар

Нəтижелі біткен істі екінші бір біткен іс мына:
1)
  үстеулер арқылы үзе алады after, before, no
  sooner. 2) бір істің екінші өткен іске дейін бітуі.
3) мына
  етістіктермен expect, intend, hope, think, suppose
  нəтижелі біте ме деген істің бітпеуін береді.

by 5 o’clock – сағат 5ке дейін by
  Saturday – сенбіге дейін
(қарай)
by that time – сол уақытқа
  дейін
by the end of the
  year – жылдың
  аяғына дейін
before – дейін

We had finished our work by 7
  o’clock last night.
Біз
  сағат 7ге де йін жұ мысты аяқтап қой дық.

had + v3 (Past Participle) (P.II)
Using the future Perfect tense
қолданылуы

Cases of using қолданылатын кездері

Using of adverbs and adverbial modifiers
Әдетте қолданылатын
үстеу мен мезгіл пысықтауыштар

examples
мысалдар

Келешектегі болатын
  іс-əрекеттің белгілі бір кезеңде аяқталуы

by
  – қарай,
  таяу by the end of the year (week, day) – жыл (апта,
  күннің) аяғына дейін

I
  shall have written the letter by 6 o’clock. Сағат 6ға дейін
  мен хатты жазып бітіремін.

Жалпы осы шақта
  тұрған, келешекте болатын басқа бір
іс-əрекет мезгіл,
шартты
  бағыныңқы сөйлемдерде before, when сөздерімен
  келсе

before – -ға, - да, -де,
т.с.с., дейін when – -де,
  -да, қашан, т.с.с.

We shall have painted
  the fence before you come.
Сен келгенше шарбақ
  сырланып тұрады.

Using the Past Perfect
tense
қолданылуы
PassIVes. етІстер
                                      the perfect tenses
passive                                   the passive voice. ырықсыз етіс
Шақтың аяқталған түрі

Passives етістер

forming the Perfect tenses Passive
Жасалуы

examples
мысалдар

The Present
Perfect Passive
  Аяқталған осы
шақ ырықсыз етіс

Have / has + been + Past
  Participle

I
  / we / you / they have been invited He / she has been invited

The question has been
  discussed.
Сұрақ
  талқыланды

The Past Perfect
Passive Аяқталған
  өткен шақ ырықсыз етіс

had + been + Past
Participle

I
  / he / she / we / you / they had been invited

The
  bicycle had been repaired by that time. Велосипед ол уақытқа
  дейін жөнделіп болған.

The Future
Perfect Passive
  Аяқталған келер шақ ырықсыз етіс

shall
  / will + have + been + Past Participle

I / we shall have
  been invited
He / she / you / they will
  have been invited

The
  text will have been translated into Kazakh. Мәтін
  қазақшаға аударылып қойылады.

Passives етістер

           forming the indefinite                     examples
tenses Passive Voice        мысалдар
  Жасалуы

Present Indefinite
Passive Voice
Жалпы осы шақ ырықсыз
  етіс

am /
  are / is + Past
Participle

I am invited
He
  / she is invited We / you / they are invited

Houses
  are built very quickly now. Қазір үйлер тез салынып жатыр.

Past Indefinite
Passive
  Voice Жалпы өткен шақ ырықсыз етіс

was /
  were /
+ Past
Participle

I / he / she was
  invited
We / you / they were invited

The theatre was built
  last year.
Бұл театр былтыр салынды.

Future Indefinite
Passive
  Voice Жалпы келер шақ ырықсыз етіс

shall
  / will
+
  be + Past
Participle

I / we shall be invited He
  / she / we / you / they will be invited

The rules will be
  revised at the next lesson.
Бұл ережелер келесі
  сабақта қайталанады.

Егер сөйлемде баяндауыш
қызметін атқаратын етістік өзі қимыл-əрекет
істемей, керісінше, басқа біреудің
қимыл-əрекетінің объектісі болса, мұндай етісті
ырықсыз етіс дейді.
Indefinite
tenses passive voice. Шақтың жалпы түрі
the continuous tenses passive

Passives етістер

forming the continuous
Passive
Жасалуы

examples
мысалдар

The Present
Continuous
Passive
  Нақ осы шақ ырықсыз етіс

am / are / is + being + Past
Participle

I am being invited He / she is
  being invited
We / you / they are being
  invited

The letter is being
  written
Хат жазылып жатыр

The Past continuous Passive
  Созылыңқы өткен шақ ырықсыз етіс

was / were + being + Past
  Participle

I / he / she was being
  invited
We / you / they were being
  invited

The book was being read when I
  came in Мен келгенде кітап оқылып жатқан

                                      Шақтың
сөзылыңқы түрі               seQUenCe of tenses.
Шақтардың қИысуы
Егер
басыңқы сөйлемде баяндауыш Past Simple шағында
болса, бағыныңқы сөйлемде баяндауыш өткен
шақтың біреуінде тұруы тиіс.

Егер іс-қимыл бағының қы
сөйлемде осы шақ та іске асырылса,
он да баяндауышы Past
Indefinite тұлғасында тұ
руы керек. He told me that his father was a teacher. Ол маған
әкесінің мұғалім екенін айтты.
Егер
бағыныңқы сөйлем де іс-қимыл өтк ен
уақыт мезгілінде орындалса, онда баян да-
уышы Past Perfect
тұлға сында тұруы тиіс. He told me that his father had
been a teacher. Ол маған әкесінің мұғалім болғанын
айтты.
Егер бағыныңқы сөйлемде
іс-қимыл алдағы уақытта орындалатын болса, онда оның
баяндауышы Future-in-the-
Past тұлғасы ар қылы
беріледі: He said that he would come at ten o clock.
Ол өзінің сағат
10да келетінін
айтты.

dIReCt and IndIReCt
sPeeCH
төл сөз
ЖӘне төлеу сөз

№

Жағдайлары

төл сөз

төлеу сөз

І

Төл
  сөз төлеу сөзге айналғанда that
  жалғаулығымен басталатын бағыныңқы сөйлем
  арқылы беріледі

She
  says, «You may take out any book you like»

She
  says that I may take out any book I like

II

Өздік
  жəне тəуелді есімдіктер төлеу сөзде мағынасына
  қарай өзгереді

My
  friend says, «I have bought an interesting book today»

My
  friend says he has bought an interesting book today

Жалпы сұрақ if
  (whether)

She
  says to him, «Have you been here long?»

She
  asks him if (whether) he has been here long

III

жалғау
  лы ғы немесе сұ рау лық сөзден басталып
  сөздердің ту ра орын тəртібін сақт ай айтылатын ба
  ғыныңқы

The
  child asks his mother, «What time is it?»

The
  child asks his mother what time it is

сөйлем
  ар қылы беріледі

The
  teacher says to the students, «Who has finished the exercise?»

The
  teacher asks the students who has finished the exercise

IV

Төлеу
  сөзде бұйрық рай
тұйық
  етістік тұлғасында айтылады

Mother
  says to me, «Come back as soon as you can»

Mother
  asks me to come back as soon as I can

Alma
  says to her little
sister,
«Don’t
  play in the street»

Alma
  tells her little sister not to play in the street

V

Егер
  басыңқы сөйлемдегі баяндауыш өткен шақта
  берілсе, онда төлеу сөз шақтардың қиысу
  ережесіне сəйкес айтылады

She
  said, «I shall try to come in time»

She
  said (that) she would try to come in time

төл сөзде

төлеу сөзде

Present Indefinite

→

Past Indefinite

Present Continuous

→

Past Continuous

Present Perfect

→

Past
  Perfect

Past
  Indefinite

→

Past
  Perfect

Past
  Perfect

→

Past
  Perfect (өзгермейді)

Future
  Indefinite

→

Future
  Indefinite-in-the Past

төл сөз

төлеу сөз

this,
  these

→

that,
  those

now

→

then

here

→

there

today

→

that
  day

tomorrow

→

the
  next day

the
  day after tomorrow

→

two
  days later, in two days

yesterday

→

the day before

the day before yesterday

→

two days before

ago

→

before

Төл сөз төлеу
сөзге айналғанда бағыныңқы сөйлемдегі
шақ өзгереді
Төл сөз төлеу
сөзге ауысқанда шақтардың өзгеруімен қатар
кейбір сілтеу есімдіктері, үстеулер жəне пысықтауыш
сөздер
өзгереді

Predicate баяндауыш

formation Жасалуы

examples
мысалдар

The
  Compound Verbal Predicate Күрделі етістікті баяндауыш

Модаль
  етістік + тұйық етістік

I
  can do it

Модальдік
  сөз + тұйық етістік немесе герундий

He
  wants to work there
The
  pupils went on writing

The
  Compound Nominal Predicate Күрделі есімді баяндауыш

Байланыстырушы етістік пен баянд
  ау ыштың есімді (атаулы) бөлігінен тұрады

Байланыстырушы
  етістік + зат есім

This
  young girl is my sister

Байланыстырушы
  етістік + сын есім:

The
  table is round

Байланыстырушы
  етістік + есімдік

This
  pencil is mine

Байланыстырушы
  етістік + сан есім

They
  were five

Байланыстырушы
  етістік + тұйық етістік немесе герундий

His
  task was to guard the stores

adVeRBs (adV) үстеулер
Үстеулер – іс-əрекеттің белгісін,
мекенін, мезгілін, амалын,                                      Comparison of adverbs
                         мақсат-себебін білдіретін
сөз табы.                                                    үстеулердің
шырайлары

adverbs of place
мекен үстеулері

adverbs of time
мезгіл үстеулері

adverbs of degree
мөлшер үстеулері

adverbs of manner
қимылсын үстеулері

here
    above there abroad where somewhere
ashore
    outside inside upstairs

late early then today next just
    now since soon before

firstly
very
    nearly
much enough

well badly quickly slowly hard

Positive
Жай шырай

Comparative салыстырмалы

superlative
күшейтпелі

er

est

soon

sooner

soonest

early

earlier

earliest

more

most

hardly

more hardly

most hardly

quickly

more quickly

most quickly

Irregular forms
    ерекше жасалуы

well

better

best

badly

worse

worst

much

more

most

little

less

least

far

farther,
    further

farthest, furthest

ImPeRsonal sentenCes
Жақсыз сөйлемдер
Мұндай
сөйлемшелердің сұраулы және болымсыз түрлері
жалпы ережелер бойынша жасалады
                                                                                Is it dark?                                                                                It
isn’t hot.
                                                                                Is it raining now?                                                                                It
isn’t snowing.
Does it snow there       Usually it
does not in March?   rain in July in this
place.
woRd foRmatIon сөзЖасам
Ағылшын тілінде екі сөз
бірігіп, жаңа мағына береді. Кейбір біріккен сөздер бірге,
басқалары – сызықша арқылы жазылады. schoolyard – мектеп
ауласы ink-pot – сия сауыт
milkman – сүт
тасушы letter-box – хат салатын жәшік
Ағылшын
тілінде жаңа сөздер жасау үшін сөздерге жаңа
мағына беретін жұрнақтар кең қолданылады.

suffix           formation Жұрнақ    Жасалуы

word formation
  сөзжасам

-er
  (-or)

зат
  есімдік жұрнақ, етістікке жалғанады, əрекет етуші
  адамды білдіреді

to
  write – a writer жазушы to teach – a teacher мұғалім,
  оқытушы.

Зат есім
  Noun

-ion (-ation)

зат
  есімдік жұрнақ, етістікке жалғанады,
  қимыл-əрекет, қимыл үрдісін немесе нəтижесін
  білдіреді

action, organization.

-ness

зат есімдік жұрнақ,
  сын есімге жалғанады, сапа, күйін білдіреді

darkness, coldness.

-ing

зат есімдік жұрнақ,
  етістікке жалғанады, үрдіс, əрекетін білдіреді

meeting, reading.

-y

сын есімдік жұрнақ,
  зат есімге жалғанады, сапасын білдіреді

stony, sunny.

Сын
  есім

-able (-ible)

сын есімдік жұрнақ,
  етістікке жалғанады

to
  comfort – жұбату comfortable – жайлы

Adjective

-less

сын есімдік жұрнақ,
  етістікке жалғанады, қандай да бір қасиеттің болмауы

endless, lifeless

-ful

сын есімдік жұрнақ,
  зат есімге жəне анда-санда етістікке жалғанады, толық
  қасиетке ие болуды білдіреді

fruitful, beautiful,
  forgetful, playful.

Үстеу
  Adverb

-ly

үстеулік
  жұрнақ, сын есімге жалғанады

coldly, slowly.

Түбір сөздердің
алдына қосымша (приставка) қою арқылы қарсы
мағыналы жаңа сөздер жасалады

Prefix
қосымша

word formatoin
  сөзжасам

un-

pleasant
  – unpleasant

in- (il-, im-, ir-)

definite
  – indefinite

re-

to read
  – reread

file_name: е-Английский каз.pdf

alt: Aa [ei] Nn [en]

alt: Vowels дауыстылар дауыстылар буынның 4 түрІндегІ тІркесІнІң оқылуы дауыстылардың оқылуы Әріп тіркестері оқы луы мысалдар ai [ei] m ai n, p ai n, v ai…

alt: Ифтонгтар (екІ дауыстының тІркесІ)

alt: Cc [si:] 1) [s] болып e , i , y -алдында center [´sentə], city [´siti], pencil [pensl], nice [nais], icy [´aisi] 2) қалған жағдайларда [k]…

alt: Cөздің соңында жəне дауыстыдан кейін оқылмайды rabbit [´ræbit], race [reis], tiller [´tilə], tyre [taiə] g , k «n» əрпінің алдында, сөздің соңында жəне басында оқылмайды…

alt: Жасалуы examples мысалдар

alt: IRReGUlaR PlURals PossessIVe

alt: Жекеше түрі Plural number көпше түрі a man [mæn] men [men] a woman [wumən] women [wimin] a foot [fut] feet [fi:t] a tooth [tu:θ] teeth…

alt: Жасалуы Base form түбір (негізгі)

alt: I must go to work at 8 o’clock

alt: There is a newspaper on the table

alt: Жасалуы Positive Жай шырай

alt: № есептік сан есімдер реттік сан есімдер 1 one [wᴧn] first [fə:st] 2 two [tu:] second [´sekənd] 3 three [θri:] third [θə:d] 4 four [fɔ:]…

alt: Есептік сандар алғашқы ондыққа -teen жəне -ty жұрнақтарының жалғануы арқылы жасалады seven-seven teen -seven ty; nine-nine teen -nine ty

alt: Rms of tHe VeRBs етІстІктІң Шақтары the

alt: Using the Past Indefinite Tense

alt: Every day, often, always. шығамыз

alt: He PResent ContInUoUs tense нақ осы

alt: Нəтижелі біткен істі екінші бір біткен іс мына: 1) үстеулер арқылы үзе алады after , before , no sooner

alt: The Future Perfect Passive

alt: The Past continuous Passive

alt: Жағдайлары төл сөз төлеу сөз І

alt: Predicate баяндауыш formation

alt: Adverb - ly үстеулік жұрнақ, сын есімге жалғанады cold ly , slow ly

intro:
Учебное пособие English электрондық кестелер мен сызбалар 5-11 сынып

Характеристики
Основные
Страна производитель	Казахстан
Вид	Учебник
Тематика	Студентам, аспирантам
Тип поверхности бумаги	Глянцевая
Тип полиграфической бумаги  	Офсетная
Состояние	Новое
Дополнительные характеристики
Язык издания	каз
Кестелік процессордың терезе интерфейсі. Электрондық кестелердің негізгі ұғымдары. Деректерді енгізу, редакциялау және пішімдеу.Сабақтың тақырыбы: Электрондық кестелер, кестелік процессор. Сабақтың мақсаты: Оқушыларға MS Excel бағдарламасымен сандық кестелермен жұмыс істеуді, мәндерді талдауды, нәтижесін алуды туралы толық мағлұмат беру. Сабақтың міндеттері: 1. Электрондық кесте туралы ұғым қалыптасады.Учебное пособие English электрондық кестелер мен сызбалар 5-11 сынып

Характеристики
Основные
Страна производитель	Казахстан
Вид	Учебник
Тематика	Студентам, аспирантам
Тип поверхности бумаги	Глянцевая
Тип полиграфической бумаги  	Офсетная
Состояние	Новое
Дополнительные характеристики
Язык издания	каз

английский язык

group: Дисциплины

доп. образование взрослых

group: Другое


extracted_text:
ШУМЕЛКА
Где-то собаки рычали – РРРРРР
В стойле коровы мычали – МУУУУ
В комнате мухи жужжали – ЖЖЖЖ
Мимо машины бежали – ТПРУ
Гудели от ветра все провода – МММ
Капала в кухне из крана вода- ПА ПА
Перекликались в ночи поезда – УУУ
Листья на ветру шумели – ШШШ
Змеи в лесу шипели – ССС
А комары всё пели – ЗЗЗЗ
Непоседа мячик днём и ночью скачет – БАМ БАМ
Куклы кашляют в постели- днём мороженное ели – КХА КХА

file_name: ШУМЕЛКА.docx

alt: ШУМЕЛКА Где-то собаки рычали –

intro: Логопедическая игра для формирования артикуляционного праксиса, фонематического слуха

воспитание

group: Педагогика

tags: Логопедия#ЗПР#гимнастикадляязычка#игры

title: Логопедическая игра "Шумелка"


extracted_text:
Предмет: Основы
конструирования
Класс: 10 класс.
Тема: Стулья.
Цель:
познакомить обуч-ся  с назначением и видами стульев.
Задачи:
Образовательные:
·
дать понятие о стульях как предметах интерьера
Коррекционно-развивающие

коррекция и развитие
     личностных качеств обуч-ся, эмоционально-волевой сферы (навыков
     самоконтроля, усидчивости и выдержки, умение выражать свои чувства)
коррекция и развитие
     мелкой моторики кистей рук (формирование ручной умелости, развитие
     ритмичности, плавности движений, соразмерности движений);
коррекция и развитие
     памяти (кратковременной, долговременной)

Воспитательные:

воспитывать
     положительное отношение к труду.

Инструменты и
оборудование: наглядный материал по теме урока
Ход
урока.
I.
Организационный момент.
Ввод обуч-ся в
мастерскую. Проверка готовности обуч-ся к уроку. Рапорт дежурного обуч-ся.
II.
Повторение пройденного материала.
Устный
опрос (фронтально)
-в чем отличия табурета и
стула?
-какие табуреты
изготавливают?
-каким ГОСТом должен соответствовать
табурет?
-какое сечение имеют
ножки табурета?
-какая ширина царг
табурета?
-под каким углом
устанавливают ножки по отношению плоскости сиденья?
III.
Изложение программного материала.
Стулья
в зависимости от конструкции подразделяются на столярные, гнутые, выклейные и
смешанных конструкций. В свою очередь, каждую из этих конструкций можно
выполнить жесткой, полумягкой и мягкой.
Стулья
являются самыми распространенными и массовыми мебельными изделиями; у нас в
стране выпускается более ста различных моделей стульев.
Из всех мебельных изделий стулья
работают в наиболее тяжелых условиях. Несмотря на малое сечение входящих в
конструкцию стула деталей, он должен обладать достаточной прочностью и,
следовательно, долговечностью.
В настоящее время все вновь
разрабатываемые конструкции деревянных стульев перед их утверждением к
производству испытывают на долговечность в соответствии с ГОСТ 12 029 - 70.
Стулья на долговечность испытывают
на специальном стенде путем качания стула на задних и передних ножках с установленным
на сиденье грузом весом 70 кг. В результате качания на стул воздействуют
циклические нагрузки, приводящие при длительном качании к его разрушению.
Стулья испытывают до установленного норматива для данной конструкции стула или
до разрушения (излома детали, разрушения соединения, расслоения шпона в
выклейных элементах). Нормативный показатель для стульев столярных и выклейных
с проножками - 10 тыс. циклов качаний, для стульев столярных и выклейных без
проножек, гнутых, гнутовыклейных и смешанной конструкции - 4 тыс. циклов
качаний.

 Схема испытания стула на долговечность
Если при испытаниях стулья не
выдерживают установленных нормативов долговечности, такие конструкции стульев к
производству не утверждаются.
Столярные стулья. Эти
стулья подразделяются на два основных вида: стулья, у которых бруски задних
ножек переходят в вертикальные бруски спинок, стулья с цельными задними
ножками, (рис.  а-в) и стулья, у которых задние ножки и вертикальные бруски
спинок состоят из разных деталей (рис.  г-е). Последние иногда называют
стульями с подсадными задними ножками или стульями из укороченных деталей.

Рис. Столярные стулья: а-в - с цельными задними ножками, г-е - с подсадными
задними ножками
Стулья первого вида изготовляют с
проножками и без проножек. Детали остова стула соединяют одинарными несквозными
шипами с потемком и без потемка (рис. 157,а). Прочность таких стульев во многом
зависит от наличия проножек. Как показали проведенные в ВПКТИМ испытания,
прочность стульев без проножек снижается в среднем на 50% по сравнению со
стульями той же конструкции, но у которых поставлены дополнительно проножки.
Поэтому в стульях без проножек толщина ножек и ширина царг должны быть
увеличены. Такие стулья должны иметь угловые бобышки, соединяемые с царгами стула
не менее чем на два шипа. Необходимо отметить, что даже наличие боковых
проножек значительно увеличивает прочность стула и, следовательно, срок его
эксплуатации.

 Соединения деталей остова в столярных стульях: а - с цельными задними ножками,
б-г - с подсадными задними ножками
Стулья второго вида имеют три
основных конструктивных решения.
В первом случае (рис.  б) остов стула
состоит из боковин, соединенных царгами; во втором случае (рис.  в) остов стула
состоит из боковин, соединенных проножками и верхними брусками, заменяющими
царги. Детали остова соединяют одинарными несквозными и сквозными шипами. В
третьем случае (рис. г) остов стула состоит из рамки сиденья с подсадными
ножками и двух Г-образных элементов, прикрепляемых к рамке. Детали рамки и Г-образные
элементы соединяют сквозным открытым шипом. Ножки прикрепляют к рамке круглым
цельным шипом.
Сиденья столярных стульев Делают либо
накладными, накладываемыми на царги, либо вкладными, устанавливаемыми между
царгами или вкладываемыми в фальц, отобранный в царгах. Во многих случаях
установка сидений может быть комбинированной. Сиденья прикрепляют шурупами,
клеем, металлическими или пластмассовыми крепежными деталями .

 Способы крепления сидений стульев: 1, 2 - шурупами, 3 - шкантами, 4 -
пластмассовым шкантом-грибком, 5, 6 - на клею, 7-9 - при помощи специального
металлического крепежа
Соединения 1 и 2 выполнены на
шурупах, которые завинчивают со стороны нижней кромки или внутренней пласти
царг. Такие способы крепления могут быть рекомендованы только для сидений с
толщиной щитка сиденья не менее 10 мм. Соединения 3 на деревянных шкантах
широко применяют в тех случаях, когда сиденьем служит рамка. Соединение 4
выполнено при помощи специальных пластмассовых шкантов - грибков. Соединения 5
и б на клею рекомендуются только для вкладных сидений. Соединения 7-9
осуществляются при помощи специального металлического крепежа. Они являются
наиболее распространенными.
Для крепления спинок применяют
шиповые соединения, шурупы, специальные металлические и пластмассовые крепежные
детали. На показаны некоторые способы крепления спинок стульев.

Рис. Способы крепления спинок стульев: 1, 3, 6 - шурупами, 2 - шкантами, 4, 5 -
винтами
Соединения 1-4 применяют при
креплении накладных спинок, соединения 5, 6 - вкладных. Соединения 1, 3, 6
осуществляются при помощи шурупов, соединения 4, 5 - при помощи винтов,
металлических шайб и пластин, соединение 2 - при помощи пластмассовых шкантов.
Качество столярных стульев во многом
зависит от правильного назначения конструктором шиповых соединений и сечений
деталей стула. Во всех случаях для увеличения площади склеивания длина и ширина
шипов должны быть по возможности наибольшими. Шип должен плотно входить в
гнездо. Причем, если края гнезда имеют скругленную форму, то шип должен иметь
форму гнезда. В противном случае прочность соединений резко снижается. На все
сопрягаемые размеры соединений столярных стульев должны быть проставлены
допускаемые отклонения.
При проектировании стульев часто с
целью придания изделиям более легкого изящного вида и сокращения расхода
материалов стремятся уменьшить сечения ножек и царг. Во многих случаях
проектировщики отказываются от проножек. В то же время с увеличением толщины
ножек и ширины царг увеличиваются длина, ширина шипа и, следовательно, площадь
склеивания. Для стульев с проножками минимальными размерами квадратных ножек в
сечении следует считать 31×31 мм, толщину прямоугольных ножек-19 мм,
ширину царг - 52 мм. Для стульев без проножек толщина квадратных ножек должна
быть увеличена до 37×37 мм, прямоугольных - до 25 мм, а ширина царг - до
65-70 мм.
Гнутые стулья. Эти
стулья (рис. 160) имеют круглые, трапециевидные или другой формы царги;
проножки, - задние ножки, переходящие в стойки спинки; передние ножки; бруски
решетки спинки, сиденья. В некоторых типах стульев ставят дополнительные
кронштейны, прикрепляемые к царге и задним ножкам.

Рис. Гнутые стулья
Царги изготовляют из одной замкнутой
детали, согнутой в кольцо или какую-либо другую форму, или из двух деталей,
одна из которых, имея, например, незамкнутую подковообразную форму, заменяет
боковые и заднюю царги, а другая образует переднюю царгу и соединяется с первой
сквозными открытыми шипами.
Для установки передних ножек к
внутренней стороне царги могут быть приклеены бобышки. Радиус закругления
бобышек должен быть на 0,75-1 мм больше внутреннего радиуса царги, чтобы концы
бобышек плотно прилегали к царге во время склейки. Бобышки ставят на клею без
шурупов. На рис. а, б показаны царги гнутых стульев.

Рис. Конструкции царг гнутых стульев: а - круглых, б - подковообразных
Проножки могут быть замкнутыми,
круглыми или другой формы и незамкнутыми, изготовляемыми в виде отдельных
дугообразных элементов. Замкнутые царги и проножки соединяют клиновидным шипом
или на ус. Соединенный участок должен примыкать в собранном стуле к одной из
задних ножек.
Сиденья гнутых стульев могут быть
вкладными и накладными.
Сиденья изготовляют из фанеры
толщиной 4-5 мм.
Обычно их делают не плоскими, а
вогнутыми, со стрелой прогиба 5-12 мм. Вкладные сиденья вставляют в фальц,
отобранный в царге. Для этого по кромке сиденья делают поднутрение с углом
83-87°. Сиденье может быть вклеено в царгу как до отделки, так и после.
Накладные сиденья приклеивают к царге до отделки.
Соединяют элементы стула шипами,
болтами, шурупами. Передние ножки крепят круглыми цельными шипами. Диаметр шипа
25-26 мм, длина шипа должна быть не менее его диаметра. Задние ножки с царгой
скрепляют шурупами с шестигранной головкой или болтами диаметром 6 мм с
полукруглой головкой. Проножки, кронштейны и верхний брусок спинки крепят
шурупами.
Прочность гнутых стульев в
значительной степени зависит от наличия проножек. Как показали проведенные в
ВПКТИМ испытания, гнутые стулья без проножек дают низкие показатели прочности и
не могут быть рекомендованы к производству.
Выклейные стулья. Эти
стулья могут состоять из гнутовыклейных элементов (рис а, б) или иметь плоские
боковины, выклеенные из шпона (рис.  в).

Рис.  Выклейные стулья: а, б - изготовленные из гнутовыклейных элементов, в - с
применением плосковыклейных боковин
Форма стульев из гнутовыклейных
элементов весьма разнообразна. В одном случае гнутовыклейными являются не
только сиденья и спинки, выполненные в виде одного гнутовыклейного элемента, но
и ножки. В других случаях стулья состоят из более мелких элементов:
гнутовыклейных ножек, спинки, сиденья. Гнутовыклейные элементы соединяют между
собой при помощи шурупов, винтов, болтов.
Стулья с плоскими выклейными
боковинами состоят из двух боковин, соединенных царгами, сиденья и спинки.
Царги с боковинами соединяют при помощи шипов или резьбовых стяжек. Сиденье и
спинку обычно крепят шурупами.
Стулья смешанной конструкции. Стулья
смешанной конструкции могут состоять из столярного остова и гнутовыклейного
блока сиденье - спинка (рис.  а); столярного основания с подсадными ножками,
гнутовыклейной спинки и выклейных плоских стоек (рис.  б); гнутовыклейного
блока сиденье - спинка и металлических ножек (рис.  в). Такие стулья
представляют собой сочетание столярных, металлических, гнутовыклейных и других
элементов, соединяемых между собой способами, рассмотренными выше.

Рис.  Стулья смешанной конструкции: а - из столярного остова и гнутовыклейного
блока сиденье-спинка, б - из столярного основания с подсадными ножками,
выклейных стоек и спинки, в - из выклейного блока сиденье-спинка и
металлических ножек

ФИЗКУЛЬТМИНУТКА

Закрепление нового материала.
Ответить
на вопросы:
-назовите
основные виды стульев?
-столярные
стулья подразделяются?
-какой
вес груза используется для испытания на прочность стула?
-что
увеличивает срок службы стула?
-какие
сиденья изготавливаются на стулья?
-какие
способы крепления сиденья на стульях?
-какие
способы крепления спинок стульев?
-что
из себя представляют стулья смешанной конструкции?

Практическая
работа.
Задание: прочитать текст,
изучить рисунки.
-Выписать в тетрадь назначение табурета;
выписать и зарисоать основные конструктивные элементы табурета.
-Рассмотреть различные табуреты по
имеющимся образцам.
VI. Заключительная часть.

Разбор ошибок, допущенные обуч-ся при
     выполнении работы.
Оценка работы обуч-ся,
     комментированное выставление оценок.

VII.
Домашнее задание
Учебник – П. Д. Бобриков.
Конструирование столярно-мебельных изделий. Стр. 136-142.
-зарисуйте
в тетрадь схему испытания стула на долговечность;
-записать
в тетрадь способы крепления спинок стула;
-записать
в тетрадь способы крепления сиденья стула;

Скачано с www.znanio.ru

file_name: стулья, 10 кл..docx

alt: Предмет: Основы конструирования

title: конспект урока по предмету "Основы конструирования" на тему "Стулья", 10 класс