extracted_text:
Кіріспе

     Қазіргі
білім берудің басты мақсаты - шығармашыл тұлға
қалыптастыру. Егеменді еліміздің ең басты мұраты
өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке
жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның
алатын орны ерекше. Осы орайда оқушының танымдық,
шығармашылық қабілетін дамыту - мектеп
мұғалімдердің алдында тұрған жауапты
міндеттердің бірі.
     Оқушының
шығармашылық қабілетін ашу, оны алға қарай дамыту
үшін жоспарлы істің мақсаты мен міндетін айқындап алу
қажет. Мақсат - оқушылардың іскерлігі мен
дағдыларын қалыптастыра отырып, шығармашылық
жұмысқа баулу, ой-өрісінің дамуына мүмкіндік
тудыру.
      Міндет-
оқушылардың шығармашылылық қабілетін дамыту,
жан-жақты дамуына көңіл бөлу, ғылыми- зерттеу
дағдыларын қалыптастыру. Алға қойған мақсат
пен міндетті орындау үшін оқушы жастардың танымдық,
шығармашылық әлеуетін жан-жақты өсіруге,
дамытуға ден қою қажет. Шығармашылық дегеніміз -
оқушының белсенділігі мен дербес іс-әрекетінің ең
жоғарғы түрі. Бұл мәслені шешуде
шығармашылық тапсырмалардың орны ерекше.
Шығармашылық бағыттағы тапсырмалар оқушының
білім деңгейін - оқушылық деңгейден
шығармашылық деңгейге көтеруге жол ашады.
     Оқушының
шығармашылық қабілетін дамыту жолдарын үш кезең
арқылы жүзеге асыруға болады. Бірінші кезең –
жаңаны, тың нәрсені дамыту, түпкі идеяны табуға ұмтылу.

     Бұл
кезеңде әдеби шығармашылық тапсырмалар беріліп,
төмендегідей талаптар бойынша жұмыс жүргізіледі:
шығарманы бөлімдерге бөліп, тақырыбын жазып келу;
кейіпкер тобын ажыратып, олардың арасындағы шиеленісті
түсіндіру; шығарма мазмұнына сай қанатты сөздерді
ойлап жазу; әңгіменің белгілі бір бөлімінің
көркемдік ерекшелігіне талдау жүргізу.
    Шығармашылық
қабілетті дамытудағы мұғалімніңіс- әрекеті.
Қазіргі
білім берудің басты мақсаты — шығармашыл тұлға
қалыптастыру. Егеменді еліміздің ең басты мұраты
өркениетті елдер қатарына көтерілу болса, ал өркениетке
жетуде жан-жақты дамыған, рухани бай тұлғаның
алатын орны ерекше. Осы орайда оқушының танымдық, шығармашылық
қабілетін дамыту - мектеп мұғалімдердің алдында
тұрған жауапты міндеттердің бірі.
3
    Оқушылардың
танымдық, шығармашылық
қабілеттерін дамытудың
теориялық негіздері
      Оқушының
шығармашылық қабілетін ашу, оны алға қарай дамыту
үшін жоспарлы істің мақсаты мен міндетін айқындап алу
қажет. Мақсат - оқушылардың іскерлігі мен
дағдыларын қалыптастыра отырып, шығармашылық
жұмысқа баулу, ой-өрісінің дамуына мүмкіндік
тудыру.
    Міндет
- оқушылардың шығармашылылық қабілетін дамыту,
жан-жақты дамуына көңіл бөлу, ғылыми- зерттеу
дағдыларын қалыптастыру. Алға қойған мақсат
пен міндетті орындау үшін оқушы жастардың танымдық,
шығармашылық әлеуетін жан-жақты өсіруге,
дамытуға ден қою қажет.
      Шығармашылық
дегеніміз — оқушының белсенділігі мен дербес
іс-әрекетінің ең жоғарғы түрі. Бұл
мәслені шешуде шығармашылық тапсырмалардың орны ерекше.
Шығармашылық бағыттағы тапсырмалар оқушының
білім деңгейін — оқушылық деңгейден
шығармашылық деңгейге көтеруге жол ашады.
       Оқушының
шығармашылық қабілетін дамыту жолдарын үш кезең
арқылы жүзеге асыруға болады.
Бірінші
кезең – жаңаны, тың нәрсені дамыту, түпкі идеяны
табуға ұмтылу. Бұл кезеңде әдеби
шығармашылық тапсырмалар беріліп, төмендегідей талаптар
бойынша жұмыс жүргізіледі: шығарманы бөлімдерге
бөліп, тақырыбын жазып келу; кейіпкер тобын ажыратып, олардың
арасындағы шиеленісті түсіндіру; шығарма мазмұнына сай
қанатты сөздерді ойлап жазу; әңгіменің белгілі
бір бөлімінің көркемдік ерекшелігіне талдау жүргізу.
        Екінші
кезең — қиял, ұшқыр ой қалыптастыру. Бұл
кезең -оқиға құрудың, образ жасаудың
мүмкіндігі бар кезең. Мұнда оқушыға ертегі,
әңгіме, мақалдарды жалғастырып жазу және
аяқтау тапсырылады. Бұл бағытта төмендегідей жұмыстар
арқылы оқушының таным көкжиегін арттыра түсеміз.
     1.
Логикалық ойын дамытатын тапсырмалар (сөзжұмбақ, ребус
шешу, жұмбақ, мақал-мәтел, қанатты сөздер
құрастыру).
     2.
Берілен тапсырманы түрлендіру бағытындағы жұмыс
түрлері (мәтінді өңдеу, берілген мәтіннен диалог
құрастыру).
     3.
Өз ойынан еркін тақырып құрастыруға берілген
жұмыс түрлері (өлең, ертегі, әңгіме,
шығарма жазу).
       Оқушылардың
шығармашылық қабілетін дамыту үшін басым міндетті
оқушының өз қолына беріп отырған дұрыс.
Бұл орайда сыныпты топқа бөліп тақырыпқа
сәйкес өлең құрастыру, қанатты
4
сөз
ойлап табу, шағын мөлтек сыр жазу тапсырылады.
     Үшінші
кезең – тапқырылық пен шеберлікке шыңдалу кезеңі.
Бұл кезеңде оқушы белгілі бір шығармаға
өзіндік көзқарас білдіріп, пікір жазады, мәтінге
әдеби-теориялық толық талдау жүргізеді, кіші
ғылыми жұмыстарды қорғайды, әңгіме жазады.
Осы үш кезеңнен өткен оқушы нағыз
шығармашыл тұлға болып дараланады. Сабақ барысында
баланың ізденушілік-зерттеушілік әрекетін ұйымдастыруды басты
назарда ұстау керек. Бала өзінің бұған дейінгі
білетін білігінің жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз екенін
сезінетідей жадайға тірелуі керек. Сонда ғана ол білуге
ықыластанады, әрекеттенеді. Сабақ барысында
мұғалім ұйымдастырушы, бағыттаушы адам ретінде болуы
тиіс.
       Әр
оқушыға өз ойын, пікірін айтуға мүмкіндік
беріледі, жауаптар тыңдалады. Оқушы өз тұжырымын
дәлелдеуге талпыныс жасайды. Әдіскер-ғалым Қ.Тасболатов
«Проблемалық ситуация тудыру — оқушыларға сұрақ
қойып, оны шешу ғана емес, мұндағы сұрақ
оқушыға бейтаныс, өздігінен ізденіп, өзінше
қорытынды жасай білетіндей сұрақ болуға тиіс» дейді.
Бұл орайда оқушыларға танымдық сұрақтар
қоюдың маңызы зор.
       Шығармашылық
сипаттағы сабақтар түрлерін жүйелі ұйымдастыру
арқылы оқушылардың танымдық белсенділігі қалыптасып,
ұстазы берген ақпаратты, іс — әрекет тәсілдері мен
бағалау өлшемдерін қамтитын қоғамдық
және ұжымдық тәжірибе тағылымдарын игеріп
қана қоймай, оқушы барлық іс — әрекетте
шығармашылық бағыт ұстанады, қабілет, білігін
ұштай түседі.
        Шығармашылық
сабақтардың оқушылар үшін мынадай маңызды
жақтары бар:
- оқушының
танымдық іздемпаздығы қалыптасады;
- сұрақтарды, мәселелерді терең талдауға
үйренеді;
- шығармашылық ой-өрісі артады;
- кітаппен жұмыс, көркем және ғылыми әдебиеттер,
баспа материалдарымен жұмыс істеу біліктерін қалыптастырады;
- ұжымдық ой — пікірлері жетіледі, топ мүшелерінің
пікірлерімен ортақ тұжырым жасауға үйренеді;
- мұғаліммен оқушылардың қарым — қатынасы
ынтымақтастықта болып, сенімділіктері артады;
- оқушы өз ойын еркін айтуға, сөз мәдениетіне
үйренеді;
- білімін жүйелі түрде толықтыруға үйренеді;
- өз әрекетіне сын тұрғысынан қарауға
үйренеді;
-      тұжырым жасап қорытындылауға үйренеді;
5
- оқу
міндеттерін тиімді шешу мүмкіндігін таниды;
- дүниетанымы
кеңейіп, рухани дамиды;
- дарынды
тұлға ретінде “мен” деген пікірі қалыптасады;
- бәсекелестік
қабілеттері дамиды;
- мұғалімге
тәуелділіктен арылып, шығармашылық жұмыстарға
белсене араласуға үйренеді.
      Оқушылардың
дүниетанымын кеңейту, шығармашылық жұмысқа
баулу, ізденушілік әрекеттерін жетілдіруде сыныптан тыс жұмыстарды
жүргізудің маңызы зор. Үйірме, факультатив
сабақтарын, таңдау курстарын, пәндік кештерді, КВН,
конференция, дәстүрлі емес сабақтар түрлері, дебат
ұйымдастыру шығармашыл тұлғалардың ашылуына
көп септігін тигізеді. Олар өздіктерінен
ғылыми-бұқаралық әдебиеттер оқуға
және әдістемелік журналдармен жұмыстар жасауға
жаттығады, зерттеушілік іскерліктері мен машықтары шыңдалады.
      Пәндік
бағыт бойынша оқыту, үйрету әдістері арқылы
оқушылар бойында мынадай дағды-әрекеттер қалыптасады:
өз бетінше шығармашылық ізденіс жұмыстарын
жүргізеді; зерттеу тәсілі арқылы көркем
шығармаға идеялық-көркемдік баға беретін дәрежеге
жетеді; түрлі сайыстарға қатысу белсенділігі артады;
пәндік теориялық білігі молаяды; ойын әдеби тілде
көркемдеп жеткізе алады; көркем шығармаға
әдеби-теориялық кешенді талдауды меңгереді; сөйлем
талдаудың кешенді жолдарын игереді; барлық іс-әрекетте
шығармашылық бағыт ұстанады; ақпараттармен
өз бетінше жұмыс атқара алады.
      Қазіргі
таңда мектеп алдындағы ең басты міндет -
оқу-тәрбие үрдісінде ұлттық игіліктер мен
адамзаттың мәдени мұраларының сабақтастығын
сақтай отырып оқушылардың дүниетанымы мен
шығармашылық қабілетінің қалыптасуына
жағдай жасау.
      Әдебиет
пәнінің жас ұрпақты уақыт талабына сай етіп
тәрбиелеу ісіне қосар үлесі үлкен. Оқушы осы
пәннің талабын орындау мақсатында түрлі жанрдағы
көркем шығармаларды оқиды, ізденеді. Ұстаз жас
жеткіншектің жан-жақты дамуына, оның бойында жасырын
жатқан шығармашылық қабілетті ашу және белсенді
әрекетке келтіру жолында тынымсыз ізденісте болу керек. Қазақ
тілі мен әдебиеті пәні– оқушыға өмірге
араласқанда оның қоғамдағы қызметіне
көмегін тигізетін, күнделікті өмірінде қажетіне
жарайтындай білім бере алатын аса білікті пәндердің бірі. Оқушылардың
танымдық қабілетін арттыру,     оларды    білуге   ынталандыру,    шығармашылыққа

6
ұмтылдыру,
ойлана, іздене білім алуға, өз ойын дәлелдеп, тиянақты
айтып беруге дағдылану сияқты сапаларды оқушы бойына дарыту -
білім саласының өзекті мәселесі.
      «Оқыту
үрдісінің үш түрлі құрамды бөлігі
бар, ол - ғылым, шеберлік, өнер» дейді белгілі педагог В. А.
Сухомлинский. Осы қасиеттер мұғалім бойынан табылса, сонда
ғана ол сабақ үстінде білімділік пен тәрбиелік
мақсаттарды жүзеге асыра алады.
Қазақ
тілі мен әдебиеті сабақтарында оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін арттыруда мына жолдарды есте
ұстанған жөн:
      1.
Сабақты халық педагогикасымен ұштастыра отырып оқыту
Оқыту
мен тәрбиенің қайнар көзі - халықтық
педагогика. Балаларды халықтық салт - дәстүрді, әдет
- ғұрыпты қастерлеп құрметтеуге үйреткен,
тәрбиелеген абзал. Халық педагогикасының түрлерін
сабақта пайдалану - оқушылардың сабаққа
қызығушылығын, белсенділігін, шығармашылық
қабілетін дамытуда өте тиімді екені мәлім.
      2.
Өнермен байланыстыра оқыту
"Әнге
әуес, күйге құмар бала жаны сұлу, өмірге
ғашық болып өседі" (Мұхтар Әуезов).
      Көркемөнердің
бір саласы болып келетін әдебиет пәнінің басты
құралы - сөз өнері. Ендеше "Әдебиет пен
өнерді" байланыстыра оқытуды жүйелі түрде
сабақ барысында қолдану нәтижесі жоғары жетістіктерге
жетелейді;
       3.
Пікірталас түрлерін пайдалана отырып оқыту (пікір алмасу,
ойталқы, ойкөкпар, пікірсайыс, т.б)
    Пікірсайыс
сабақтарын өткізу үшін алдымен жақсы жағдаят бола
алатын тақырып таңдалғаны жөн. Тақырып
сәтті таңдалған уақытта оқушылардың
этикалық — эстетикалық талғамын оятып, сезіміне әсер
етіп, білім іскерліктерін, шығармашылық мүмкіндіктерін дамыта
аламыз.
       4.
Сыныптан тыс шығармашылық жұмыстарды өткізу (Мысалы:
"Әдебиет көшбасшысы" зияткерлік сайысы, жыр
мүшәйраларын өткізу, Абай, Шәкәрім, Сәкен,
Ілияс, Мұқағали оқулары, ақындар айтысы, т.б.)
        Осы
орайда оқыту үдерісін ұйымдастыру, дәстүрлі,
дәстүрлі емес түрлерін қолдану, сыныптан тыс
жұмыстардың әсерлігін арттыру - оқушы қабілетін
анықтауға негізделген маңызды әрекеттер екені
сөзсіз.
5.
Ғылыми - зерттеу жұмысына баулу, бағыттау
7
      Оқушыларды
ғылыми жұмысқа баулудың басы оларды өз беттерімен
орындалатын зерттеу, іздендіру бағытындағы тапсырмаларға
төселдіруден басталады.
Шеберлік -
сөздің орнын таба білу. Әрбір сабақ басталар алдында
оқушыны қызықтырып әкететіндей кіріспе ойлап табу
керек. Бейнелі сөздер, қызықты мәлімет, тартымды
үзінді оқу мұғалімнің шеберлігіне байланысты.
     Біздің
мақсатымыз - мұғалімді тыңдап қана отыратын,
сұрасаң ойын емес, бойын көрсететін оқушы емес,
керісінше, өз пікірін ашық айтып, тыңдаушысын нандыра алатын,
ана тілінің асыл маржандарын өз шығармашылығында
қолдана алатын жеке тұлға, азамат даярлау.
     Шығармашылық
қабілетті дамыту мәселесі қай кезде де ойшылдар мен
ғалымдардың назарындағы нысан болып келеді. Психологтар
шығармашылық қабілетті дамытуды тұлғаны
дамытудың ең басты тетіктерінің бірі ретінде
қарастырады, өйткені шығармашылық іс -
әрекеттің нәтижесі оның қайталанбайтындығымен,
бірегейлігімен ерекшеленеді.
    Қазақ
тілі сабағында оқушыларды шығармашылық
жұмыстарға жетелеуде жазба жұмыстарының маңызы
зор. Жазба жұмыстары - оқушының іс-әрекетіне
негізделген ой еңбегі, шығармашылық ізденісінің жемісі,
білімінің көрінісі.
     Қазақ
тілінде жазба жұмыстары арқылы шығармашылық
жұмыстарға қол жеткізу - мұғалімнің де
шеберлігін талап ететін өнімді ізденіс. Қазақ тілінде
жүргізілетін жазба жұмыстарының мақсатын А.Жапбаров
төмендегіше көрсетеді: «Жазу жұмыстарын жүргізудегі
басты міндет - шәкірттерді кітаппен жұмыс істей алуға,
өздігінен іздене білуге, өмірден көрген, тұшынған
мәселелерге байланысты пікірін дұрыс жеткізіп, ой -
түсінігін, сезімдік әсерлерін нақты тұжырымдап жаза
алуға үйрету болуға тиіс».
      Тілді
оқытуда жүргізілетін жазба жұмыстары оқушылардың
жазылым әрекетін қалыптастырады. Осы әрекетті орындау
үшін жазба жұмыстарының бірнеше түрлері қолданылады.
Жазба жұмыстарының түрлеріне жаттығулар, түрлі
мәтіндер, диктант, мазмұндама, шығарма, т.б. жатады. Жазба
жұмыстарының бұл түрлері өтілген әр
тақырыптың ыңғайы мен мазмұнына сәйкес
белгіленіп, оқушылардың теориялық білімдерін нығайту
мақсатында жүргізіледі, яғни, жазба жұмыстары
бұрын өтілген грамматикалық    материалдарды     оқушылардың
 санасына
8
тұрақтандырып,
ақыл - ой әрекеттері арқылы тиянақты меңгеруге
бағытталады. Оқушылардың шығармашылық
әрекеті мен танымдық қабілеттерін арттыруда мәтіннің
алатын орыны ерекше. Әдеби шығарманы оқып - үйренуде
оқушы өзінің шығармашылық ойлау қабілетін
дамытып, сол оқыған туындысы негізінде ой - тұжырымдар,
дұрыс пайымдаулар, тың қорытындылар жасауға
ұмтылады. Мәтіндерді оқу, талдау барысында оқушылардың
оқиғаға қатысты өз ойларын жеткізулеріне,
әңгіме кейіпкерінің қылықтарын бағалай
білуіне, автордың оқиғаға қатысы,
көзқарасы қандай екендігін анықтай алуына назар
аударылуы тиіс.
      Жаттығулар
мақсатына қарай тіл дамыту, тіл ұстарту, сөз
мәдениеті құралдарын қолдану жаттығулары деп, ал
тапсырмалар сипатына қарай ізденімдік, проблемалық және
шығармашылық болып бөлінеді.
      Проблемалық
және шығармашылық тапсырмалар оқушылардың ойлау,
танымдық, қатысымдық қабілеттерін дамытуға
бағытталады. Бұл жұмыстарда мәтіндерді редакциялау,
мәтін бойынша өзгеше нұсқа құру, эссе,
шағын шығарма жаздыру секілді жұмыстармен қатар жоба
жасау, проблемалық жағдаяттарды шешу, сөзжұмбақтар
және т.б. әрекеттер қамтылады.
     Жазба
жұмыстарының ішінде оқушылардың өзіндік ойын,
тілін қалыптастырудағы жұмыс түрі шығарма болып
табылады. Ол - оқушылардың шығармашылық еңбегі.
      Оқушыға
шығарма жазғызудағы мақсат - оның ойын, пікірін
әдеби тілмен жатық, сауатты жаза білуге және
шығармашылық ізденіске баулу, логикалық ой өрісін кеңейтуге
машықтандыру.
      Көркем
мәтінді меңгертуде жиі қолданылатын жазу
жұмыстарының бірі - мазмұндама. Мазмұндама жаздыру
арқылы оқушылар оқыған мәтінді қабылдап,
сол қабылдағандарын қайта жаңғыртуға тиіс
және естерінде қалған мәліметтерді өз
сөздерімен жазып беруге дағдыланады, сөз тіркесін
құру, сөйлем құрау шеберлігіне жаттығады.
Мазмұндама жазу арқылы бірқатар сөз тіркесі мен
сөйлемдер, бейнелі сөздер оқушының есінде қалады,
оқылған мәтінді қайта жаңғырту үшін
сөздер мен сөйлемдерді бір - бірімен байланыстыруға
жаттығады.
    Мазмұндама
жаздыру- оқушылардың тілдік материалдарды орынды қолдана
білуге, жазбаша сөйлеудің ерекшелігі мен мәтіннің    синтаксистік
 құрылысын   меңгертуге,   ең бастысы –
9
 қайта жасау
қиялын дамытуға игі ықпал етеді. Осындай білім
дағдыларын қалыптастыруда мазмұндаманың мынадай
түрлерін жүргізуге болады: дайын мәтін бойынша
мазмұндама, сурет бойынша мазмұндама, аяқталмаған
мәтін бойынша мазмұндама.
Жазба
жұмыстары оқушылардың танымдық белсенділіктерін, ойлау
жүйесін арттыруға көмектеседі. Жазба жұмыстарынан
әр баланың өзіндік көзқарасы, эстетикалық
және адамгершілік танымы, эмоциясы, пікірі, талдау, қорытындылау,
салыстыра білу және одан қорытынды жасау қасиеттері
байқалып тұруы қажет.
     Оқушының
шығармашылық қабілетін дамыту үшін бірнеше шарт
орындалуы тиіс. Олар:
    1. Шығармашылық қабілетін дамытуды ерте бастан
қолға алу;
    2. Жүйелі
түрде шығармашылық әрекет жағдайында болу;
    3. Шығармашылық
іс- іс-әрекетке жағдай туғызу.
      Шығармашылыққа
баулудың, өзіндік іс-әрекетін ұйымдастырудың
төмендегідей түрлері бар:
*Тақырыпты мазмұнына сай жинақтау
*Арнайы
бір тақырыпқа пікірталас тудыру
*Шығарма,
шағын әңгіме құру
*Сөзжұмбақ
құру, шешу
*Қиялдау
арқылы сурет салу.
       Осындай
жұмыстарды үнемі жүргізу шығармашылыққа
баулуға, шәкірт бойындағы талант көзін ашып тілін
байыту қиялын ұштаумен өз бетінше ізденуге зор әсерін
тигізеді.
       Қазіргі
кезеңде білім беру саласындағы әлемдікбілім кеңістігіне
ұмтылу - мектеп оқушыларыныңдербестігін,
ізденімпаздығын, белсенділігі мен шығармашылық
мүмкіндіктерін дамытуды талап етеді.
     Сондықтан
оқушылардың мектепте оқып жүрген кезінде олардың
ойлау белсенділігін дамытып, білімі мен біліктерін өмірдің
жаңа жағдайында пайдалана білуге үйрету қажеттілігі
туындайды. Бұл міндеттердің жүзеге асуы
оқушылардың шығармашылық іс-әрекеттерін
оңтайлыұйымдастыруға тікелей байланысты.
    Шығармашылық
- танымдық іс-әрекет нәтижесіболып табылады. Осы жерде
шығармашылықұғымына тоқтала кетейік.
    Шығармашылық
дегеніміз - өзінің жаңашылдығымен,
өзгешелігіменерекшеленетін өнім алуға мүмкіндік
жасайтын жеке тұлғаның бойындағы
қабілеттіліктің, білім мен біліктіліктің,
түрткінің (мотивтік) болуы.
10
Көптеген
зерттеулерді талдау нәтижесіндешығармашылық іс-әрекет
нәтижелері оқушыныңжеке тұлғасына,
біліктерінің жетілуіне, психологиялық тетіктер аркылы оң
әсерлері баррефлексия нәтижесінде өз әрекетіне
және сол әрекеттің бірлескен іс-әрекет мазмұны
мен түрінесәйкес көзқарастары қалыптасатыны
анықталыпотыр.
      Оқу
үрдісінде танымдық тапсырмаларды орындаушығармашылықты,
ізденімпаздықты талап етеді, сондықтан мұндай тапсырмаларды
орындау: өзекті мәселені табу, мақсаты мен міндеттерін
айқындау, зерттеу әдіс-тәсілдерін белгілеу, болжам
құру, болжамды тексеру, нәтиже, іс-әрекет рефлекциясы кезеңдерімен
жүзеге асады.
      Оқу
жұмысына шығармашылық мақсат қою, оныжоспарлау
оқушыдан зеректік, ізденімпаздық, енбеққорлық,
шабыт, мақсаткерлік, белсенділік,қызығушылық,
өмірлік белсенді ұстаным сияқты көптеген касиеттерді
талап етеді.
      Мұғалім
оқушылардың танымдық іс-әрекетін тиімді
ұйымдастыру біліктерін дамытуы кажет. Оқушылардың
шығармашылық іс-әрекетін жетілдіру бағыты
танымдық біліктерінің қалыптасу белгілеріне, танымдық
тапсырмаларды орындау мүмкіндіктеріне қарай оларды шартты
түрде мынадай 3 топқа бөлуге болады.
      Бірінші
топ - танымдық іс-әрекетте табанды, міндеттері мен мақсатын
біледі; ізденімпаз, пән бойынша дербес шығармашьлық
жұмыстарға белсене қатысуымен ерекшеленеді.
      Екінші
топ- ізденіске ұмтылады, бірақ шығармашылық
тапсырмаларды орындауға барлық уақытта бірдей бейімділік
көрсете бермейді.
- танымдық
тапсырмаларды орындау әдіс-тәсілдерінтабуға
құлшыныс білдіреді;
-     тапсырмаларды
орындауда мұғалім көмегін кажет етеді.
        Үшінші
топ - шығармашылық сипаттағы тапсырмаларды орындауға
құлықсыз;
- белсенділігі
төмен;
- репродуктивті
сипаттағы тапсырмаларды ұнатады;
- жұмысты
орындауда үлгіні кажет етеді, оныорындауда көмекті
қажетсінеді.
        Сонымен,
шығармашылық іс-әрекет талаптарын, сондай-ақ оларды
мектепте ұйымдастыру жолдарын зерттеу - мәселені дамытып, жетілдіру
тетігін анықтауға және мынадай тұжырымдар жасауға
мүмкіндік береді:                                         11
*оқушылардың
шығармашылық дербестігіндамыту арқылы оның жеке
тұлғасын қалыптастыруғаболады;
*танымдық
іс-әрекет түрлері төменнен жоғарықарай, кезекті
түрде, белгілі бір ретпен, жүйеменжүргізілуі
нәтижесінде шығармашылығы дамиды;
*танымдық
іс-әрекетті дұрыс ұйымдастырубіліктері мен
ізденімпаздықтың қалыптасуыоқушыларды
шығармашылыққа баулиды;
Оқушыларды
танымдық тапсырмаларды орындаумүмкіндіктеріне қарай топтарға
бөліп, сәйкес жұмыстүрлерін таңдап, жүйелі
жұмыс жүргізудің маңызы зор. Танымдық
іс-әрекетте дәстүрлі емес әдіс-тәсілдерді
пайдалану зияткерлік қабілеттеріндамытып, оқу-танымдық
және ғылыми ізденістер
жасауға талаптандырады. Оқушылардың танымдық ізденімпаздығын
қалыптастыруға бағытталған шақтар түрлері
төртке бөлінеді: «танымдық, коммуникативтік,
шығармашылық, әдіснамалық». Оқушылардың
танымдық ізденімпаздығын арттыруда шығармашылық
сипаттағы сабақтар түрлерін өткізудің
маңызы зор.Мұндай түрдегі сабақтардағы
түрлі оқу жұмыстары оқушының шындық
белсенділігін арттырып, оқу мен ойлау әрекетінің тиімді
амал-тәсілдерін, яғни материалының негізгі
ұғымдары мен тұжырымдарын айыру, жаңа материалды
өткен материалмен салыстыру оларды белгілі жүйеге топтастырады
және қортындылау жасау сияқты амалдарды дайындауға
үйренеді. Шығармашылық сабақтардың жоспарын
жасауда оқушының шығармашылық әрекетінің
бағдарына сәйкестендіріп, олардың қабілеттері ескерілуі
тиіс. Оқушылардың шығармашылық әрекетін тудыратын
сабақтарды өткізу жоспары мен кезеңдерін қарастырамыз.
       Шығармашылық
сипаттағы сабақтардың жоспарын жасау үшін тақырыбы,
мақсаты, әрекет түрі және нәтижелері бір-біріне
жуық байланысты сабақтарды топтастырып, таңдап алуға
болады. Жалпы бағдарламада көрсетілген пәндік сабақтардың
әр тарауында жететін жетістіктері негізінде оқушылар білім алуда
нәтижеге жетеді. Оқушылардың шығармашылық
әлеуетін көтеруді мұғалім алдына
мақсат етіп қояды. Мұғалім оқушы күйіне
кіріп, олардың тақырыпқа қатынас әрекетін
ойлайды, өтілетін сабақтың проблемасына қажет
жағдайда жоспарланған сабақ мазмұны мен оқыту  әдістеріне
 түзетулер  енгізеді. Сабақ  тақырыбы  бойынша
12
мұғалім
оқулықтар, кітаптар, әдістемелік кітаптар, басқа да
материалдармен танысады. Мұғалім өзіне,
оқушыларға қызықты болатын мәселелерді
іздестіреді. Осы мәселелер жөнінде көптеген материалдарды
қарастырып, мамандардың пікірлерін ескере отырып, табу қажет.
Әр оқушының пән бойынша ізденімпаздық деңгейлері
анықталады. Сонымен қатар пәнге қабілеттілігі,
қызығушылығы анықталады. Шығармашылық —
әр оқушының жеке қабілеттері мен
мүмкіндіктерінің, танымдық іс-әрекеттері мен
дағдыларының дәрежесін көрсетіп береді.
       Шығармашылық
дегеніміздің өзі ізденімпаздықтан туады.Баланың
өзіне деген сенімін туғызу, өзінен шығармашылық
қасиет іздете білу. Шығармашылыққа баулу,
қалыптастыру процесі нақ мектепте басталады. Кез-келген оқушы
мұғалімнің басшылығымен орындаған
шығармашылық жұмысының нәтижесінде
өзінің ішкі мүмкіндіктерін дамытады.
        Ұстаздық
тәжірибемде оқыту барысында алдыма қойған
мақсатым:
*рухани
бай, жан-жақты, түсінігі мол, өзін-өзі
басқаруға, бір-бірінің пікірін тыңдап, бағалай
білуге қалыптастыру;
*әдебиет
сабағында оқушылардың қабілетін арттыру және
дамытудың тиімді әдісін қалыптастыра білу;
*ойын
ажарлап ашуда тіл шеберлігіне мән беру;
*қосымша
әдебиеттер оқып, білімді күнделікті толықтыру;
*«сенің
қолыңнан келеді», «сенен үміт күтеміз» деген
сөздермен үнемі шабыттандырып отыру;
*үй
тапсырмасын беруде оқушы бейімділігін, қабілетін ескеру.
       Өзім
жүргізетін сабақтарда оқушыларға бес түрлі
деңгейде тапсырма беремін. Оның бірінші деңгейінде
мәтінді түсініп оқып, мазмұнын айта білу;
      Екінші
деңгейінде образдарға мінездеме беру;
      Үшінші деңгейінде шығармадағы метафора, эпитет
т.б. да көркем сөздерді тауып оқу, дәптерге тіркеу;
      Төртінші
деңгейінде мәтінге деген өз көзқарасы, оны
өз ойымен аяқтау, баға беру;
       Бесінші
деңгейінде мәтінге байланысты өз шығармашылығы
бойынша жұмыстар жүргізу. Міне, осы әдістерден кейін
тапсырмаларды орындау-шығармашылық жұмыстың бастамасы
болмақ. «Шығармашылық» ұғымының жалпы
теориясын зерттеген С.Л.Рубинштейн «Оқушы
шығармашылығының ерекшелігі    оның    сапалы   түрде
  мақсатты  әрекет  жасауымен
13
 анықталады»
- дей келе, «шығармашылық, шешімінің нәтижесі
баланың өзі үшін жаңалық болса жеткілікті»
екендігін айтады, яғни баланың шығармашылық
өнімді еңбегі оның жеке тәжірибесімен салыстырылады.
     Шығармашылық
жұмыста, әсіресе, бала қиялының орны ерекше. Бұл
жөнінде М.Жұмабаевтың айтқан тамаша пікірі бар:
«Жаратылыстың құшағында, меруерт себілген көк
шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем үстінде, күнмен бірге
күліп, түнмен бірге түнеріп, желмен бірге жүгіріп,
алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада тұрып
өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік,
өткір, терең болуға тиісті». «…Баланың атаға
тартуы рас болса, сиқырлы даланың баласы – қазақ баласы
қиялқұмар болуға тисті». Педагог ғалымның
айтқанының сөз өнері - әдебиетке тікелей
қатысы бар. Өйткені М.Жұмабаевтың сөзімен
айтқанда, «қазақ баласының жаратылысы соны тілейді».
   Оқушыларды
шығармашылыққа баулудың, өзіндік
іс-әрекетін ұйымдастырудың түрлері өте көп.
     1.Тәрбие
сағатында оқушылардың шығармашылық
қабілеттерін дамыту
     Тәрбие
сағатының өзінде де оқушы шығармашылығына
үлкен жол ашуға болады. Ол үшін мен мынадай жолдарды атап
өтер едім:
    *Өтілетін тақырып бойынша оқушыға тірек
сөздер беріледі де, шығарма немесе ойтолғау жаздыруға
болады;
    *Тақырып мазмұнына орай сурет салдыру;
    *Өтіп отырған тақырыбымызға байланысты
қосымша мақал-мәтел, нақыл сөздер жинастырып
келу;
    *Өлең шығарту.
       2. Әдебиет сабағында оқушының
шығармашылық қабілетін дамыту:
   *Қазақ поэзиясына және прозасына композициялық
талдау;
   *Ақынның өмір жолына байланысты хронологиялық кесте
толтыру;
   *Ақын-жазушылардың дүниеге келген жерлерін облыс, аудан,
аймақ бойынша топтастыру;
   *Кейбір тақырыптарға шығарма, пікір, ойтолғау
жаздыру.
      3. Үйірме жұмыстарында оқушылардың
шығармашылық қабілеттерін дамыту:
*Ертегі құрастырту;
*Ақындардың
стилі бойынша өлең шығарту;
14
*Диалог
құрастырту;
*Әңгіме,
ойтолғау жаздыру;
*Ақындарды
өлеңдерін жазып, жаттау;
*Реферат
жазу
     4.
Әдебиет туралы пікірлер жинату
Оқушының
жеке тұлғасын, рухани әлемін, ынтасы мен қабілетін дамыту
бүгінгі күннің негізгі мәселелердің бірі. Себебі:
оқушылар өз бетімен ізденіп жұмыс істеуге, өз бетінше
білімді тәжірибеде, өмірде пайдалануға
дағдыланбаған. Осы мәселені шешу жолында оқу материалын
түсіндіру кезінде оқушылардың сезіміне, эмоцияға ықпал
ету арқылы ынта-ықыласын, қызығушылығын
күшейту қажет. Ұстаз еңбегі оқушы білімімен
өлшенеді десек, ұстаз еңбегінің күрделілігі —
әрбір оқушы жүрегіне жол таба білуінде. Әрбір
баланың бойындағы қабілетті дамыту арқылы өзін,
өмірді, әлемді танып білуге, қоғам алдындағы
жауапкершілік қасиеттерін сезіндіре білуінде жатыр.
     Әдебиет
- сөз өнері. Әдебиет - әсемдік әлемі. Адам жанына
жалын шашатын да, сәби жүрегіне адамгершілік нұрын шашатын да
- әдебиет. Әр оқушы - бір Жұлдыз. Жарқырауына
жәрдем беретін - мұғалімдер. Сондықтан әр
ұстаз сол жұлдызды сөндіріп алмай, мәңгілік
жағатын құдірет иесі болуы керек. Ол үшін
оқытудың түрлі тиімді тәсілдерін меңгеріп, оны
күнделікті сабақта қолдана білуі тиіс.
      Педагог
К.Д. Ушинский былай деген: “Біз жан-жақты жеке тұлға
тәрбиелегіміз келсе, ол тұлғаны жан-жақты зерттеп
білуіміз керек”. Осы ой бүгінгі таңда мұғалім
әрекетінің тұжырымдамасы іспеттес. Соған байланысты
оқушының тұлғалық құрылымы мен басты
белгілерін және сапаларын анықтаудың мәні зор.

Әдебиет
пәні сабағында оқушылардың
шығармашылық
пен ізденіс қабілетін дамыту жолдары

      Сусыз, құрғақ, таса
көлеңке жерге дән ексең өнбейтіні сияқты,
жас ұрпақтарымызды тәрбиелемесек өспейді,
өнбейді. Міне, өз ұрпағының өнегелі,
өнерлі, еңбексүйгіш, абзал азамат болып өсуі үшін
халық педагогикасының негізгі мақсатын
шығармашылықпен оқу-тәрбие үрдісіне тиімді
пайдалану әрбір ұстаздың міндеті болып табылады. Оқушыларға
тек дайын дүниелерді   ғана  бергеннен гөрі, түрлі
бағыттаушы сұрақтармен,
15
қилы
жағдаяттар арқылы бағдар бере отырып іздендірсе, сенім
білдірсе,нәтижелі жұмыс жасауға ынталы болады.
Мұғалім міндеті- осындай жағдай тудыра білу. Сонда ғана
оқушы өз бетімен ізденуге, еңбектенуге талпынады,
үйренеді. Оқушының өзінде қозғалыс
болғанда ғана онда қызығушылық пайда болады.
     Шығармашылық – бұл нақты
іс-әрекет барысында жүзеге асырылатын өз бастауы, өту
барысы және нәтижесі болатын үрдіс. Бұл үрдіс 3
кезеңнен өтеді: дайындық, ізденіс, орындау. Осы
деңгейлерге сәйкес шығармашылық
қабілеттерінің құрылымын анықтайды, өз
бойынан оларды талдайды, бағыттай отырып дамытады және жетілдіреді.
Оқушымен жұмыстың негізгі мақсаты- олардың
шығармашылық жұмыста өзінің қабілетін іске
асыруға дайындығын қалыптастыру. Ал бұл
мақсатқа жету оқушының танымдық белсенділігін дамыту
арқылы жүзеге асады. Ғылыми зерттеулерге сүйенетін
болсақ, оқушы шығармашылығын дамытуда
«шығармашылық тапсырмалар» үлкен роль атқарады.
      Мысалы, Ш. Уәлихановтың өмірі
мен шығармашылығына тоқталмас бұрын алдын ала
оқушыларға  ол туралы құрылған тезис бойынша
оның өмірбаянына дайындалу тапсырылды.Тапсырманы орындау барысында
оқушылар оқулықпен шектелмей тақырыпқа байланысты
қосымша дереккөздерін табуға тиіс болды. Нәтижесінде, оқушы
жазушы Д.Исабековтың «Алтынемелдегі зиратта Шоқан жатпаған
болуы мүмкін атты жазбасымен таныстырып, бұл да - Шоқанға
байланысты тарихтың құпия беттерінің бірі болуы тиіс
деген өз  тұжырымын айтса, осы келесі оқушы оның
өміріне де , өліміне де қатысты қауесет көп
екенін айтып,»Шоқан Уалихановтың құпиясы» атты
кітаптың авторы Болат Қыстаубаевтың Шоқанның
Петербургтен ауырып кеткен жоқ, оны қуып жібергендігі туралы
мәліметін оқып берді.
      Шығармашылық зерттеушілік ізденіс
адам үшін екі түрлі көзқараспен маңызды: бір
жағынан, жаңа өнімге қол жеткізуінде, екінші
жағынан, ізденіс процесінің мәнділігінде.
      Шығармашылық – ойлау
қабілетінің ең жоғарғы қасиеті.
Шығармашылық арқылы оқушының жолдасына,
өмірге, білімге деген сенімі, көзқарасы өзгереді. Тіл
дамыту жұмыстары жан-жақты болса, ойының дәлдігі,
тілінің көркемдігі артады. Тақырыпты меңгеруге өз
күшіне сену қасиеті қалыптасады. Осы арада   оқушыларды
 шығармашылыққа   баулу   үшін   тағы   бір
16
қажеттілік – оларды психологиялық
дайындықтан өткізу, яғни балалық шабытын оятып,
құлшындырып, еліктіріп отырып, «сенің қолыңнан
бәрі келеді екен ғой», «өзің де бәрін біліп,
үйреніп аласың» деп олардың кішкентай жетістіктерін
мадақтап, көтермелеп отыру керек.
     Оқушыларды ең
қызықтыратын тақырып - ертегілер. Қазақ
ертегілерімен олар әдебиет сабағында танысады. Сол сабақтарда
олар ертегілер туралы оқып, басқа халық ертегілерімен
салыстырып, олардың ұқсастығы мен айырмашылығын
анықтайды. Бұл  оларды зерртеушілікке итермелейтін
алғашқы қадам. Осындай қадамдар айналып келгенде «Орыс,
қазақ, ағылшын ертегілеріндегі кейіпкерлер аты мен
этникалық сөздерді транслитерациялау» атты ғылыми
жобаға алып келді.
      Жобаның негізгі мақсаты:
ағылшын, орыс,  қазақ ертегілерін оқып,аудару
процесі кезінде олардың аударма нәтижесінде қандай
өзгеріске ұшырау себептерін талдау. Жұмыс барысында ертегілер
кейіпкерлерінің аты  мен этникалық сөздері,
олардың аударма барысында  берілу тәсілдері,аударма кезіндегі
аудармашылардың қиындықтары қарастырылды.
     Жоба барысында: зерттеу, аударма, салыстыру,
сауалнама, лингвистикалық әдістер қолданылып, транслитерация,
транскрипция, берілген сөз мағынасын басқа  сөз
бірлігімен ауыстыру сияқты ұғымдар қарастырылып,
ең тиімдісі транслитерация деген тұжырымға
тоқталдық.
     Нәтижесінде,  бұл
жұмыс  оқушылардың ғылыми жобалар сайыстарында
жүлделі орындар берері сөзсіз.
     Шығармашылық жұмыс
әрқашан оқушының пікірін тудырады, өз пікірін
бағалай алады, ізденеді,қызығады, яғни оқушы
пікіріне қажеттілік туады. Әр оқушының өзіне
деген сенімі нығаяды және өзінің меңгерген
біліктілігінің нәтижесі күнделікті білім деңгейін
көтеруіне ықпалын тигізеді.

17
Қазақ әдебиеті
сабақтарында оқушылардың шығармашылық дербестігін
дамыту
Шығармашылық – адам
дамуының ең жоғарғы деңгейі болып табылады. Адамды
шығармашылыққа үйретуге бола ма? Бұл
сұрақтың жауабы нақты емес. Кейбір ғалымдар
адамның интеллектуалды қабілеттері туа біткен, ал ол
қасиеттер туа берілмесе, оған үйрету мүмкін емес деп
санайды. Егер баланың бойында шығармашылыққа икемділік
байқалса, оның дамуына бағыт беруге, көмектесуге болады.
          Көпұлтты
мемлекет жағдайында бірнеше тіл білу ғылым мен техниканың,
отандық және әлемдік мәдениеттің жетістіктеріне
жол ашады, халықтар достығының, қоғамдағы
саяси- әлеуметтік бірліктің нығаюына ықпал етеді.
Мемлекеттік
тілді үйретуде ұстаздар қауымының алдына
қойылған міндеттер тілді үйретуді одан әрі жетілдіруді,
мектептегі оқу – тәрбие үрдісін тиімді ұйымдастыруды
талап етеді. Сондықтан қазақ әдебиетін оқытуда
жеке тұлғаға бағытталған тиімді
әдіс-тәсілдер, оқулықтар мен бағдарламалар
қажет. Тіл мен әдебиет оқушының
шығармашылық қиялын дамытуда, өзіндік ой-пікірін
қалыптастыруда маңызды орын алады. Оқушылардың
шығармашылық қабілетін дамыту оны анықтауға
қажетті әдістемелер мен жағдай жасауды талап етеді.
Балалардың дарындылығы, шығармашылық
әлеуеттің психологиялық құрылымы арнайы зерттеуді
қажет ететін мәселе.
Бұл
сұрақтар бойынша Нурахунова А.А., Богоявленская Д.Б., Выготский
Л.С., Пономарев Я.А. зерттеулер жүргізген. Зерттеулерге сүйенетін
болсақ, туа біткен қабілеттер қоғамның,
ортаның, тәрбиенің әсерінен көрініс береді. Оны
ары қарай дамытпаса, жоғалып кетуі мүмкін.
     Шығармашылық
қабілетті дамыту үшін балалар тәжірибесінде
қызықты оқиғалар құрып, ой-қиялын
дамыту керек. Шығармашылық – адам дамуының ең
жоғарғы деңгейі болып табылады. Адамды
шығармашылыққа үйретуге бола ма? Бұл
сұрақтың жауабы нақты емес. Кейбір ғалымдар
адамның интеллектуалды қабілеттері туа біткен, ал ол
қасиеттер туа берілмесе, оған үйрету мүмкін емес деп
санайды. Егер баланың бойында шығармашылыққа икемділік
байқалса, оның дамуына бағыт беруге, көмектесуге
болады. Шығармашылық қабілеттің дамуына   қиял   әсер
  ететіні   сөзсіз.   Әр  адам өз қалауына жете
18
бермейді.
Ол адамның қиялына ғана емес, мүмкіндіктеріне
байланысты. Ал қиялында адам өз тілектерін
қанағаттандыра алады. Мұның бәрі - адамның
шығармашылық қиялының жемісі. Қиял адамдарды жан
күйзелісінен құтқарады. Психолог Р.С.Немовтың
пікірінше, шығармашылық қиялдан мүлдем жұрдай
адам жоқ. Адам ойлау қабілетінің арқасында жаңа
дүниені ойлап табады. Біздің жағдайымызда бұлар – эссе,
ертегі, шығарма, өлең т.с.с. Ғалымдардың
пікірінше, өнімді ойлаудан басқа, сезімге берілгіштік,
білімқұмарлық, белсенділік те шығармашылық
қабілеттің құрамдас бөліктері болып табылады.
Баланың шығармашылық қабілеттерін дамыту өте
ертеден зерттеліп келеді. Адам баласының сөйлей бастаған
кезінен бастап, бүгінгі күнге дейін жеткен жетістіктері
шығармашылықтың нәтижесі. Шығармашылық -
адамның өмір шындығында өзін-өзі тануға
ұмтылуы, ізденуі болып табылады.
      Өмірде
дұрыс жол табуы үшін адам ой түйіп, өздігінен саналы,
дәлелді шешімдер қабылдай білуге үйренуі керек. «Шығармашылық»
сөзі «шығару», «ойлап табу» деген ұғымды білдіреді.
Психолог Л.С. Выготскийдің пікірінше: «Шығармашылық -
жаңалық ашатын әрекет» деп аталған.
Оқу-тәрбие үдерісінде оқушылардың
қабілетін, шығармашылығын дамыту мәселесі Б.М.Теплов,
К.К.Платонов, М.Ә.Құдайқұлов, Г.Қ.Нұрғалиева,
Б.П.Тұрғынбаева, А.Б. Мырзабаев еңбектерінде
қарастырған. Егер мектепте оқушының
шығармашылық қабілетін дамытудың тиімді жолдарын
анықтап, оқу-тәрбие үрдісінде шығармашылық
жұмыстар жүйелі түрде жүргізілсе,
шығармашылық әрекетке қызығушылығы
қалыптасып, белсенділігі артып, шешімді құра білуге талпынады.
Баланың шығармашылық қабілетін ашу, оны алға
қарай дамыту үшін ең бастысы жағдайлар жасау
қажет.
     Оқушының
өз бетімен жұмыс жүргізуі - шығармашылық
қабілетті дамытудың басты жолы. Бұл ізденіс, ойлау
әрекетімен тікелей байланысты. Ол үшін балаға берілетін білім
сабақтастықты қажет етеді. Мысалы, еліктеуіш сөздер
тақырыбына орай айналадағы естілген дыбысты, адамдардың,
жануарлардың сыртқы пішінін әр түрлі еліктеу
сөздер арқылы жаттықтыру, еліктеуіш сөз
қатысқан мәтінді оқу, табиғат
құбылысына бақылау жасату, еліктеуіш сөз
қатысқан сипаттама мәтін құрату, көркем
мәтіннен еліктеуіш сөздерді табу, оқушының  тілін  дамыту
 ғана емес,  шығармашылықпен  жұмыс
19
жүргізуге де
әсер етеді, яғни оқушы ізденеді, талаптанады, ойланады. Сонымен
қатар қайталау сабағында ән-музыка, бейнелеу
түрлерін көбірек пайдалану, оқушыға
ұсынылған жаттығуда мәтін құрауға жиі
көңіл бөлу де шығармашылық қабілетті
арттырады. Жаттығулардың бір қатары оқушының
танымдық белсенділігін дамытып, шығармашылық әрекетін
қалыптастыруға негізделеді. Оқушы тақырыпты
меңгергеннен кейін жаттығу арқылы ойын жүйелеп,
жұмыс жүргізуде, тапсырманы орындауда ойлау қабілетін
жетілдіре түседі. Ойлау мен сөйлеу қабілеті бір-бірімен
тығыз байланысты.
    Оқушының
ойын жүйелеуде әр түрлі әдіс-амалдар қолданылады:
-
жаңа материалды меңгерту;
-
оқушыға бағыт беру, яғни түрткі
сұрақ, реплика беру;
-
оқушының өзін көбірек сөйлету;
-
тақырыпты бекіту;
-
игерілген білімді тиянақтау;
-
көрнекіліктердің әсерлігін тиімді пайдалану.
     Оқушының
өз бетімен ізденісінде қай жаттығу ойды бекітіп, қай
жаттығу шығармашылық бағытты көздейтінін
мұғалім топтық жұмыс арқылы да жүзеге асыра
алады. Мұғалім әрбір тақырыпты өткен сайын
сөз өнерінің құдіретін оқушыға
жеткізе білуі тиіс. Оқушының шығармашылық
қабілетін дамыту үшін бірнеше шарт орындалу тиіс:
-
шығармашылық қабілетін дамытуды ерте бастан қолға
алу;
-
жүйелі түрде шығармашылық әрекет жағдайында
болуы;
- ойлау
мүмкіндігінің ең жоғарғы деңгейіне жету;
-
оқушының шығармашылық іс-әрекетіне жағдай
туғызу;
     Мектеп
оқушыларының шығармашылық қабілеті мен
әлеуетін танытатын жұмыстардың біразын әдебиет
сабағында мәтінмен жұмыс кезінде жүргізуге болады
әрі бұл пәнаралық байланыс орнатуға
мүмкіндік береді. Мәтінмен жұмыс үстінде ең
қажетті деген қарым-қатынастық машықтар
жүзеге асырылып, олар оқушының шығармашылық
қабілетін жетілдіре түседі, яғни мәтін тақырыбын
түсіну, ашу; ондағы негізгі ойды бөліп алу;
шығармадағы кейіпкер, оқиға, құбылыс туралы
өз пікірін тұжырымдау; өз ойын дұрыс жазу, айту оқушының
байланыстырып сөйлеуін қалыптастырып, жетілдіруге, сөз
қорын молайтуға, өзіндік көзқарасын
орнықтыруға септігін тигізеді. Бұл - әрбір
тақырып бойынша оқушының ойын жүйелеудегі басты
20
құрал.
Әдебиет сабағы оқушының ойлау қабілеті ғана
емес, шығармашылық ой-өрісін де кеңейтеді.
Оқушының шығармашылық дербестігін дамыта оқыту
арқылы қалыптастыруға болады, оқытудың бұл
түрінде мұғалім дәстүрлі оқытудағыдай
барлық іс - әрекетті өз мойнына алмайды. Мақсатқа
тек өзінің белсенділігімен жетпейді. Белсенділік
оқушыға жүктеледі. Дамыта оқыту жаттанды іс -
әрекеттерге сүйенбейді, оқушының жеке басын дамыту,
білімді өз ізденістері арқылы алуды қамтамасыз етеді.
       Шығармашылық
еңбекке кең жол ашады. Ол оқушының
шығармашылық ойлауына, ізденісіне, іс - әрекетіне
түрткі жасайды, оны дәстүрлі оқудағы
өнімсіз еңбектен босатады.Оны зерттеуші, ізденуші биігіне
көтереді. Оқытудың бұл түрінде
сұрақтар, тапсырмалар жүйесі де басқа сипатта болады,
яғни өз беттерімен орындалатын шығармашылық
тапсырмаларға ерекше назар аударылады. Сабақта дамыта оқыту
технологиясын пайдаланудың тиімді жағы оқушы іс -
әрекетін ұйымдастыру, яғни ақыл – ойы мен өзіндік
тұжырымы арқылы жаңа тақырыпты саналы түрде
меңгеру дағдыларын қалыптастырады. Оқушы-ларды
шығармашылық жұмыстарға баулып, олардың
белсенділігі мен дербестігін, қызығушылықтарын арттыра
түсу үшін әр түрлі әдіс – тәсілдерді
қолдануға болады.
      Шығарма
– жазба жұмыстарының ішіндегі ең күрделі түрі,
өйткені тіл үйренуші тақырыптың мазмұнын ашуды
өз бетімен ойланып іске асырады. Дамыта оқыту дербес жұмыс
істеуге, алған білімді пайдалана білуге үйретеді.
       Шығарма
жазуды меңгеру оқушылардың білім, білік, дағдыларына
негізделеді. Бұл білім, білік, дағдылар негізінде оқушы
тақырыпқа байланысты негізгі ойды айқындайды, материалды
жинап, жүйелей отырып, шығарманы арнайы композициялық
тұлғада құрастырады.    Оқушы шығарма жазу
үстінде өзінің ойын бейнелі, көркем сөзбен
жеткізуге талпынады.
Жазбаша
орындалатын тапсырмалардың бір түрі – аннотация.    Аннотация
жазуда оқушы оқыған не тыңдаған материалдың
негізгі жағын аңғарып, мазмұнын жазуға
жаттығады. Мәтіннің негізгі ойын қысқа
түрде мазмұндау арнаулы сөздер мен сөйлемдерді
қолдануды талап етеді. Мысал келтірейік.
1)
Мәтінде... туралы айтылады.
2) Басты
ойды, мәтіннің идеясын ашатын сөйлемдер:
3) Автор
мынадай қорытындыға келеді: ...
21
      Бұл
тапсырмалардың мақсаты – мәтіннің мазмұнын
қысқаша баяндауға үйрету, ойды байланыстырып жазуда
тілдік тұлғаларды дұрыс қолдануға, олардың
сөйлемдегі орын тәртібін сақтауға, сауатты жазуға
дағдыландыру. Шығармашылық жұмыстарды орындау
арқылы оқушының шеберлігі мен дағдысы қалыптасып
дамиды. Шығармашылық жұмысты орындауда ескеретін мәселе
– оқушылардың еңбегін бағалау.
     Шығармашылық
жұмыстар арқылы дамыта оқыту оқушылардыңң
дүниетанымын, ізденімдік қабілетінің дамуына,
тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді. Ғылыми
зерттеулерге сүйенетін болсақ, оқушы
шығармашылығын дамытуда «шығармашылық тапсырмалар»
үлкен рөл атқарады.
     Шығармашылық
тапсырма ретінде біз оқушыдан ұдайы тек ақпарат өндіру
емес, шығармашылықты талап ететін тапсырмаларды қарастырамыз.
Себебі тапсырмалар белгісіздіктің кіші және үлкен
элементтерінен және бірнеше дұрыс жауаптардан тұруы
мүмкін. Шығармашылық тапсырма кез - келген интерактивті
әдістің мазмұны мен негізін құрайды. Оның
айналасында жариялылық пен ізденімпаздықтың негізі пайда
болады. Шығармашылық тапсырмалар оқу барысына үлкен
мағына беріп, оқушыларды ынталандырады.
     Шығармашылық
тапсырма жеке дара күйінде мұғалімдер үшін де
шығармашылық тапсырма болып қалады. Шығармашылық
тапсырмалар мына төмендегі талапқа сай болуы керек:
1) Бір
мағыналы және тым қарапайым жауабы немесе шешімі болмайды;
2)
Оқушыларға тәжірибелік тұрғыдан пайдалы болып
табылады;
3)
Оқушылардың өмірімен байланыста болады;
4)
Оқушылардың қызығушылығын тудырады;
5)
Оқытудың мақсатына барынша сай келеді.
Сонымен,
қазақ тілі сабақтарында оқушылардың
шығармашылық қабілеттін арттыру мақсатында тапсырмалар
әзірленді.
1.          тапсырма.
Шығарма, эссе жаздырту
Оқушының
жасына қарай, берілетін тақырып сөздік қорында
қажетті сөздердің болуын есепке ала отырып, таңдалынады.
Ұсынылатын
тақырыптар:
1. Адал достық.
2. Менің асыл ұстазым.
3. Күз келбеті.
4. Туған жерім менің!
22
5.
Асыл
анам.
6.
Менің
сүйікті мерекем.
7.
Қазақ
елі – менің Отаным.
8.
Кітап
–асыл қазына.
9.
Мемлекеттік
тіл – тәуелсіздік тірегі.
1.      тапсырма.
Жұмбақ құру.
Оқушыға
заттың суреті беріледі, сол заттың қасиетін, қызметін
сипаттап жұмбақ жазады.
Берілетін
заттың суреттері: кітап, телефон, қалам, сабын, күн,
қар, машина, шана, қолғап, балық, дүкен,
дәрігер, айна т.с.с
3-тапсырма.
Лимерик құру.
Оқушыға
өлең құрау тәртібі түсіндіріледі,
өлеңде айтылатын оқиға қызықты, бірақ
өмірде кездеспейтін оқиға болуы шарт (өтірік
өлең тәрізді)
1 жол – кейіпкер
таңдау
2 жол –
кейіпкердің мінезі.
3 жол –
кейіпкердің іс – әрекеті
4 жол –
оқиғаның аяқталуы
4 – тапсырма.
Мәтінді өз ойыңмен толықтырып жаз және ат
қой.
№ 1
Еңбек –
адамның екінші анасы. Еңбек етпеген адам қадірсіз болады.
Адам еңбек арқылы көптеген игіліктерге қол жеткізеді.
Қазақстанның әрбір азаматы өзі үшін
ғана емес, Отанымыздың гүлденуі үшін еңбек етуі
керек.
№ 2
Отан – адамның
туып - өскен жері. Айдын шалқар көлдер мен өзендер,
ұлан-байтақ кең дала, басын қар жапқан биік
таулар, әдемі қалалар мен ауылдар. Осының бәрі –
менің Отаным. Мен Қазақстанда ғана өмір
сүргім келеді!
№ 3
Жиырма бірінші
ғасырда білімнің маңызы ерекше. Әр адам білім алып,
мамандық иесі болуы керек. Білімді адам мәдениетті болады. Надан
адам тәрбиесіз болады. Білімді адам еңбек етіп Отанына пайда
келтіреді.
№ 4
Отбасы –
шағын мемлекет. Әке – отбасының басшысы, ана – жанашыры. Бала
– отбасының бақыты. Ата –ана баланы тәрбиелейді,
өсіреді.
№ 5
Қазақ
халқының тарихында ұлы тарихи тұлғалар көп.
Олар:
23
Абай, Мұхтар
Әуезов, Шоқан Уәлиханов, Олжас Сүлейменов, Бауыржан
Момышұлы, Төле би. Абай – қазақ жазба
әдебиетінің негізін салушы, Мұхтар Әуезов – ұлы
ғалым, жазушы. Олжас Сүлейменов – қоғам
қайраткері.
№ 6
Астана –
тарихи қала. Ол Есіл өзенінің жағасында
орналасқан. 1998 жылы 10 маусымда Астананың салтанатты түрде
ашылуы болды. Астана – алып құрылыстар қаласы.
№7
Тағамның
түрі көп. Тағам арқылы адам ағзасы қажетті
заттарды алады. Әр халықтың ұлттық
тағамдары болады. Ас атасы –нан.
№ 8
Денсаулық
– зор байлық. Дені сау адам еңбек етіп, қызықты
өмір сүре алады. Денің сау болу үшін спортпен айналысу
керек. Адам өз денсаулығын күтуі тиіс.
5-тапсырма.
Берілген өлеңді қара сөзбен жаз:
Сәуір
келіп жетті енді,
Дала
гүл-гүл жайнады.
Жырға
қосып көктемді
Әнші
құстар сайрады.
6 -
тапсырма. Төменде берілген оқиға мазмұнына сәйкес
монолог, диалог құр:
№ 1
Саған
мұғалімің Қазақстандағы
қорықтар туралы қосымша ақпарат
дайындауға
тапсырма берді. Сен кітапханаға келдің. Кітапханашымен
сөйлес.
№ 2
Бүгін
сенің досыңның туған күні. Сен туған
күнге бару үшін ата-анаңнан қалай рұқсат
сұрайсың?
№ 3
Әкең
саған театрға екі билет сатып әкелді.
Құрбыңды спектакль көруге шақыр.
№ 4
Сен сыныпта
кезекші болдың. Байқамай гүлді құлатып
алдың. Мұғаліміңе не айтасың?
№ 5
Жуықта
Наурыз мерекесі. Наурыз көжені қалай дайындайсың?
№ 6
8 наурыз
мерекесімен анаңды қалай құттықтайсың?
24
№ 7
Анаң
сені дүкенге жіберді. Дүкеннен сүт, ірімшік, қант
әкелуді тапсырды. Сатушымен сөйлес.
№ 8
Сен
жазғы демалыста ауылдағы әжеңе барып
көмектестің. Үйге келген соң, ата-анаң
әжеңе қалай көмектескенің туралы сұрады.
Әңгімелеп бер.
№ 9
Сен
үйге берілген шығарманы жазып әкелдің. Сыныптасың
сенен көшіріп алды. Мұғалім екеуіңе де «екі»
қойды. Ата-анаңа қалай түсіндіресің?
№ 10
Сен
асығыс жұмыстарыңмен кетуге жиналғанда,
үйіңе досың келді. Сен оған не айтасың?
      Мұндай
жағдаяттық тапсырмалар қазақша сөйлеу
дағдысын қалыптастырып, ой - өрісін дамытады. Тапсырмаларға
лайық өз бетімен сөйлемдер құрастырып, ізденуіне
мүмкіндік тудырады. Бұл тұста тілге ғана тән
ерекшелік көрініп қоймайды, сол тілде сөйлеушінің
тілдік мәдениеті де байқалады. Шығармашылық дербестікті
қалыптастыру, дамытуда әдебиет сабағының орын ерекше.
Оқушы бай ауыз әдебиетінің түрлі жанрларының
көркемдік қуаты мол үлгілерін оқып білу арқылы
қазақ халқының ұлттық рухын,
дүниетанымын, мәдениетін танып, әлеуметтік тұлға
ретінде қалыптасады.
      Қазақ
әдебиеті үлгілерімен танысып, әдеби тіл үлгісін пайдалана
отырып, өз ойларын қазақ тілінде қорғай білуге
үйренеді. Әдебиет сабақтарында «ПАЙДА –ЗИЯН» стратегиясын
қолдану сөйлеу әрекетін дамытып қана қоймай,
өз пікірін білдіріп, шығармашылық дербестігін дамытуға
ықпал етеді.
Мысалы:
Шортанбай Қанайұлы өлеңдерінің мазмұны
бойынша оқушыларға кестені толтыртамын:
Ақша
туралы ақынның пікірі қандай?

Ақшаның
  пайдасы

Ақшаның
  зияны

       Өмірде
кездесетін жағдайларды сабақта қолдану, олардың шешімін
табу арқылы оқушының шығармашылық қиялы
дамиды. Мемлекеттік тілді меңгерту үшін
мұғалімнің теориялық білімінің болуы жеткіліксіз,
сапалы оқулық пен бағдарлама, оқытудың белсенді
түрлерін қолдану оң нәтижеге жеткізеді. Біздің
жағдайымызда мемлекеттік тілдің дамуына тілдік ортаның
болмауы  тежеу  болып отыр.  Қазақ тілін  саналы түрде
үйренуге
25
бағытталған,
тілдік жаттығуларды жиі қолдануға мүмкіндік беретін,
оқытудың белсенді түрлері мен әдістерін
қолданысқа енгізу керек. Тілді меңгеруде мотивацияның
(уәж) жоғары болуы - табыстың кілті. Мотивацияның (уәж)
жоғарылауына сабақтардың қызықты өткізілуі
әсер етеді.
Жоба
әдісі. Оқушылар тілді толық
меңгермегендіктен, жобаның ақпараттық түрлерін
жиі қолданамын. Оқушы берілген тақырып бойынша ақпарат
жинайды, оны іріктейді. Материалды ресімдейді, презентация дайындайды.
Қорытынды:
     Аталған
әдіс – тәсілдер, сабақ түрлері мен стратегиялар
-
оқушының ойлауын дамытуға;
-
сөйлеу тілін, артикуляциясын дамытуға;
-
өзгелерді тыңдауға, олардың пікірін
құрметтеуге;
- өз
ойын жеткізе білуге;
- сыни
тұрғыда ойлауға;
- қиялын,
шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді.
Жалпы,
шығармашылық қабілет бірнеше құрамдас
бөліктен тұратын ұғым:
·
жаңаны
тануға деген құлшыныс;
·
жаңаша
ойлау;
·
алған
білімін тәжірибеде қолдану біліктілігі;
·
қиял
еркіндігі.
     Оқытудың
дәстүрлі емес әдіс-тәсілдерін қолдану
оқушының қызығушылығын оятады, тілді
үйренуде табысқа жетуге мүмкіндік береді. Сабақты
жоспарлағанда, мұғалім оқушылардың тек жаңа
сөздерді жадында сақтауын ғана емес, әр
оқушының дербес тұлға ретінде дамуы үшін
жағдай жасауды есінен шығармауы керек. Сондай-ақ,
мұғалім білім сапасын көтеру, оқытудың
тиімділігін арттырудың жолдарын, оқушылардың пәнге
деген қызығушылығын қандай әдіс-тәсілдер,
технологиялар арқылы қолдау керек екенін білуі қажет.
Әрбір оқушы дербес тұлға болып қалыптасады. Ал
шығармашылық дербестік дегеніміз – әр оқушының
өз ой-пікірі болуы, өмірлік тәжірибеде алған білімін
қолдана алуы.
Оқушының
шығармашылық қабілетін дамыту үшін ұсынылатын
жұмыс
түрлері:
1.    Зерттеу,
шығармашылық аспектілері бар жеке тапсырмалар;
2.    Ғылыми жоба,
шолу, баяндамаларды дайындау және қорғау;
3.    Пәндік
олимпиадалар;
26
4.    Жағдаяттарды
қолдану;
5.    Интеллектуалды
сайыстар;
       Оқушылардың
шығармашылық қызығушылығын
қалыптастырудағы басты мақсат – қазіргі білім
берудің жаңа парадигмасы жағдайындағы оқушылардың
жеке тұлғалық сапалық қасиеттерін дамыту,
шығармашылық ойлауын дамыта отырып, заман талабына сай
құзырлылығын қалыптастыру және рухани жан
дүниесінің дамуына жағдай жасау.
      Сондықтан
егемен еліміздің келешегі жас ұрпақты тәрбиелейтін орта
мектеп өзіне жүктелген әлеуметтік міндетті атқару
үшін ондағы игерілетін білім мазмұны, білім берудің
түрлі жолдарын бүгінгі талапқа сай жаңартуға
ұмтылуы заңдылық.

Оқушылардың
 шығармашылық
әлеуеттерін  дамыту
 жолдары

     Қазіргі
кезде оқу-білім саласында жаңа технологиялық жетістіктерді
тәжірибеге енгізу арқылы ойлау қабілеті жоғары, болашаққа
қатысты міндеттерді өз бетінше шеше алатын, дарынды, шығармашыл
тұлғаның қалыптасуына алып келеді. Осы арқылы
білім саласының қызметкерлері еліміздің дамуына үлес
қосатын келешек ұрпақтың сапалы да,саналы білім алуына
өз үлетерін қосады. Қазақстан
Республикасының Президентінің «Қазақстан-2050» стратегиясы
қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты»атты
Қазақстан халқына жолдауында: Бәсекеге қабілетті
дамыған мемлекет болу үшін біз сауаттылығы жоғары елге
айналуымыз керек» дей келе оқу-білім саласының сапалы дамуына
ерекше мән берді.
      Мектеп
өмірінде оқушыларға тек белгіленген білім мен іскерлікті
беріп қана қоймай,оларға алған білімдерін
күнделікті өмірде қолдана білу қажеттілігі туып отыр. Ол
үшін оқушыларды мектеп қабырғасынан бастап тиімді
шығармашылықпен айналысуға және өзіндік ойлау
қабілеттерін дамытуға жол ашуымыз керек. Шығармашылық-
бұл адамның өмір шындығына,өзін-өзі тануына
ұмтылуы,ізденуі.Өмірде дұрыс жол табу үшін адам
дұрыс ой түйіп,өздігінен сапалы,дәлелді шешімдер
қабылдай білуге үйренеді. Оқушының
шығармашылығына бағыт-бағдар беруді ең
алғаш қазақ жерінде білім мазмұнына енгізген
Мағжан Жұмабаев болатын. Ол оқушылардың   ойын   дамыту
  туралы  «Ойлау - жанның  өте бір
27
 қиын, терең
ісі»деп атап көрсете келіп,мұғалім баланың ойлап
үйренуіне көп күш жұмсау керектігін айтқан. Оқушылардың
шығармашылық қабілетін дамытуда мұғалімнің
басты бағыты-оқушының белсенділігі мен танымдық іс-әрекеттері
арқылы шығармашылығын дамыту,қажетті жағдайда
нақты шешім қабылдай алатын жеке тұлғаны даярлау.
    Оқушының
бойында шығармашылық қабілеттерді дамыту
оқу-үйрену кезінде алған білімдерінің негізінде
жүзеге асады,яғни оқушылардың шығармашылық
белсенділігін қалыптастыруда сабақты түрлендіріп
өткізудің мәні ерекше.
     Осы
орайда оқушыларға өздік жұмыстарды орындата отырып
шығармашылық қабілеттерін дамытудың маңызы зор.
Қазіргі
кезде өздік жұмыстарды екі түрге бөліп
қарауға болады.Біріншісі, дәстүрлі өзі
қалаған уақытында орындайтын өз бетімен
атқарылатын жұмыстар.Екіншісі,мектепте мұғалімнің
бақылауымен атқарылатын жұмыстар.
     Өздік
жұмысты жопарлаған кезде тек қана оның түрін
ғана емес,сонымен қатар оқушының зерттеу нысанын
қандай дәрежеде орындай алатынын ескеру қажет. Сондықтан
мектеп қабырғасынан бастап әр-түрлі
әдіс-тәсілдерді оқушыларға меңгерту керек. Атап
айтқанда:
   1. Өздігінен
кітап,журнал,газет,тарихи деректермен жұмыс істеу дағдыларын
дамыту;
   2. Конспект
жаза білуге үйрету;
   3. Есте
сақтау қабілеттерін дамытуға бағытталған
тапсырмалар беру;
     Оқытудың
соңғы кездегі қолданылып жүрген жаңа
әдіс-тәсілдерін өздік жұмыс түрлерімен тиімді
байланыстырған жағдайда ғана түпкі нәтижеге
қол жеткізуге болады. Ең алдымен оқушы өз бетімен
жұмыс істеуге,өз ойын қорытындылай алуға үйренуі
керек.Өз бетімен жұмыс жүйелі түрде жүргізілуі
қажет.
    Атап
айтқанда оқушының алдына қойған зерттеу
тақырыбының бүгінгі күндегі маңыздылығын
анықтап алу керек.

28
Қазақ әдебиеті
сабағында көркем шығарманы
оқытудың тиімді жолдары

     Еліміздің
өз тәуелділігіне қол жеткізіп, саяси — әлеуметтік
және экономикалық дамудың жаңа кезеңіне
қадам басқан уақытта терең білім, сауатты
ұрпақ тәрбиелеу — негізгі міндеттердің бірі.
     Оқушыларға
әдебиеттің құдіретін, оның адам баласы
жаратылғаннан бері бірге жасасып келе жатқандығын,
мәңгілік жаңарып, жасарып отыратын үрдіс екенін айтып,
түсіндіре отырып, сол әдебиетті жасаушылар, ақын – жазушылар
туралы, олардың көркем шығармалары жайында айтуымыз керек.
      «Көркем
шығарма — әдебиеттің құндылығы.
Көркем шығарманы оқыту – оқушының сөз
қадірін түсінерлік ойлау әрекетін дамыту, рухани
дүниесін байыту, эстетикалық талғамын жетілдіру, адамгершілік
қасиетін қалыптастыру.» — деген болатын әдебиет зерттеуші –
ғалым, белгілі жазушы, ұлағатты ұстаз
ҚажымЖұмалиев.
     Оқушы
әдебиет сабағында көркем шығарманы қабылдау
керек.Бұл – оңай үрдіс емес. Қабылдау деген сіз бере
салғанды ол ала қоятын зат емес. Ол – оқушының
өзінің жан қалауымен, жүрек сезімімен, рухани
әрекетімен жүзеге асатын дүние.
Қандай
жақсы көркем шығарма болмасын оқушы қабылдау
үшін әрекет жасамаса, автордың жай күйзелісін,
шалқар шабытын бойынан өткізіп, көркем суретті көз
алдына елестетіп, келтіре алмаса бәрі бос сөз.
      Оқушыдағы
осы сезімді ояту – мұғалімнің қолында, яғни,
оқушыға әдеби білім беру, әдеби, эстетикалық,
адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін мұғалім
әдебиетті оқыту барысында әдіс – тәсілдерді орнымен
қолдану қажет.
- сөз
өнерінің ерекшеліктерін түсініп, тануға, ой
көзімен зерделеуге негіз болатын білім, білік, икем – дағдылар
қалыптастыру;
- ойын сауатты
ауызша (жазбаша) айта да, жаза да білу, байланыстырып сөйлеудегі тіл
мәдениетін қалыптастыру және дамыту, өзіндік ой
– пікірін дәйекті, жүйелі айта білуге баулу.
      Әдебиет
— өнер, әдебиет — ұлттық қазына, асыл мұра.
Әдебиет – ұлттық танымның қайнар көзі,
сондықтан көркем шығармадан алынған
үзінділерді оқулыққа ендіруде төмендегідей
қағидалар басшылыққа алынған:

29

Шығарманың
     жанрлық, композициялық тұтастығы;
Оның
     ұлттық қазына екендігі;
Мәтіндердің
     сәйкестігі мен сабақтастығы;
Әдебиетті
     сөз өнері ретінде таныту;
Оқушы
     тілін дамыту негізінде оқырмандық біліктілікті
     қалыптастыру;
Оқушылардың
     тілдік қатынасын коммуникативтік түрде дамыту;

    Бұл
жерде міндетті түрде оқушылардың пән бойынша
іскерліктерін танытатын, жалпы іскерліктерін дамытатын шығармашылық
әрекет қажет. Әдістеме аппаратының басты функциясы –
көркем шығарманы қабылдатуға үйрету болғандықтан
оқушы мен мұғалім арасында жүйелі байланыс
орнығуы керек. Міне, осы жүйелі байланысты өз
тәжірибемде қалай іске асырып жатқандығымды
көрсету үшін, көркем шығарманы оқытудың
қағидаларында кездесетін кейбірқиыншылықты
шешудің тиімді жолдарын көрсету мақсатында «Қазақ
әдебиеті сабағында көркем шығарманы
оқытудың тиімді жолдары.» атты тақырыпты таңданылды.
 Әдебиетті
оқыту көркем шығарманы оқудан басталады. Көркем
шығарманы оқу үйде, сыныпта жүргізіледі. Көркем
туындыны оқуда мәнерлеп оқу, әр сөзді айқын,
түсінікті оқу, жинақы оқу, дауыс естілімінің де
ашық болуы талап етіледі. Оқушыны көркем мәтіннің
оқу түрлеріне дағдыландыру керек. Көркем мәтінді
оқу  түрлерін жіктеп ажыратамыз:
    1)
 көркем мәтіндегі жазушы ойын мұғалім
көмегімен аңғара оқу. Оның
мән-мағынасын тұшына, түсіне оқу.
 Қиын, түсініксіз образды,  айшықты сөздерді
ұғына оқу,  яғни лингвистикалық
түсіндірмелі оқу;
    2)
 таңдап оқу. Белгілі мақсатпен қойылған
сұрақтарға жауап іздеп, тіл көркемдігін дәлелдеу,
портрет, пейзаж, образды табу;
    3)  іштен
оқу немесе өздік оқу.   Іштен оқудың
оқушыны жеке,  өз бетімен жұмыс істеуге
баулудағы  маңызы ерекше зор. Ойлану,  өз бетімен
іздену,  жауап табу, дербес белсенділігін арттырудағы іштен
оқудың атқарар рөлінің ерекше екендігі;
    4) рөлге
бөліп оқу. Рөлге бөліп оқу таным белсенділігі,
 қызығушылығын арттыруда, қабілеттерін дамытуда,
 сабақтың эмоциялық,  психологиялық
мәнін нәрлендіруде пайдалы;

30
5) хормен
оқу. Оқу техникасын жетілдіру,  мәнерлі,
 айқын оқу,  көркем мәтінмен жұмыс істеуге
баулу бүкіл сынып оқушыларын көркем оқуға
ұйымдастыруда тиімді;
6)
ұжымдық оқу.  Әсіресе, даралап оқытуда
тиімді. Оқу техникасына, мәнерлеп оқуына қарай, оқушыларды топқа бөле отырып,
мұғалім ұжымдық оқуды тиімді ұйымдастырса,
көркем мәтінді тез меңгертуге ықпал жасайды,
 мәтінді оқуға деген оқушы ынтасын
арттыруға әсер етеді;
7)
жұптық оқу.  Жұптық оқудың
тиімділігі,  біріншіден өз беттерімен оқу техникасын жетілдіру
дағдыларын дамытады,  екіншіден ұқыпты тыңдай
білуге,  бір-бірінің жұмысына талдау жасай білуге икемдейді;
8) мәнерлеп
оқу.  Мәнерлеп оқу-әдебиетті оқытудың
басты әдістемелерінің бірі.  Мәнерлеп оқудың
мақсаты:
   а)
оқушыларға  көркем туындының
 эмоциялық-эстетикалық әсерін сезіндіру;
   ә)
көркем мәтінге жан беру,  әр сөздің
мәні мен мағынасын,  сөз бояуларының нақышын
сезе білу;
    в)көркем
мәтіндегі айтар ой мен поэтикалық көркемдікті өздеріне
болжату, түсіндіру, мәтінді талдау дағдыларын дамыту.
    Әдебиет
сабағының күре тамыры көркем мәтінмен жұмыс
істеу деп санаймын. Оның ерекшелігі сол - ол оқушының
жүрегіне, сезім қылына әсер етуі. Оқушылармен бірге
көркем шығармамен жұмыс істей отырып, олардың ойлауына,
толғауына,  пікір айтуына ықпал жасаймын. Оқушылар
көркем шығарманы оқып біткен мерзімде, ауызша,  жазбаша
сұрақтар арқылы мазмұнын айтқызамын, өзіне
ұнаған бір эпизодты қысқаша баяндатамын, бір
кейіпкердің іс-әрекетінен мысалдар келтірткіземін, ең негізгі
деген жерлерден үзінді жазып,  «Ол қай оқиғадан
алынды,  кімнің сөзі?» деген сұрақтарға
жауап аламын, әр түрлі  әдеби ойындарын
жүргіземін.
      Көркем
мәтінді талдау шығармашылық жұмыстарды талап етеді.
Көркем мәтінді оқыту мен талдауда оқушының
мәтін мазмұнын меңгеруіне көңіл бөлу керек.
Көркем шығарманы оқығанда,
 оқушылардың ол туралы өзіндік әсері, пікірі
туындайды. Оқушылардың зейіні, есте сақтау,
қабылдау қасиеттеріне қарай мұғалім мәтінді
тұтастай емес, ең негізгі басты мәселелерін ғана
мазмұндатып, оны меңгеруді одан әрі жалғастырғаны
тиімді болады. Үзіндіні мазмұндағанда, оқушыларды    мүмкіндігінше
  жазушы    тілімен   мазмұндатуға

31
икемдеу керек.
Оқушыларды әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі
мәтінге  үңілдіріп, кейбір негізгі мәселелерді
мәтінге жуық айтуды талап етемін. Көркем
шығарманы  үйге тапсырма ретінде бергенде, түсініксіз
сөздерді, сөйлемдерді оқушылардың алдын ала белгілеп
келуін талап еткен жөн. Сабақ барысында шығарманың
мазмұнына талдау жұмысын жүргіземін. Күрделі,
түсініксіз сөздерге түсінік беремін. Мысалы: қыстау,
атан, шам, ру, шариғат бұйрығы, ердің құны.
Кейбір диалогтерді оқи отырып, ең басты мәселелерді
түсіндіремін.
—
 «Арысыңды,  ендеше,  арыстан жеді» (Бөжейдің
сөзі).
—  «Ақ
қарамды тексермедің бе,  өңшең қан
жұтқан қара бет?!» (Қодардың сөзі).
         Әдеби
талдаудың басты мақсаты-оқушылардың өзіндік қабылдауларын,
 пікірін  әдебиеттану ғылымының талабына сай
ғылыми арнаға бағыттау болып табылады.
Көркем
шығарманы талдаудың ғылыми жүйесін жасаған
әдіскер ғалымдар: Ә. Қоңыратбаев,
Ә.Көшімбаев, Ә. Дайырова, Т. Ақшолақов,
т.б.  Көрнекті әдіскер, ғалым Төлеутай
Ақшолақов көркем шығарманы талдау мәселесіне таза
әдеби — эстетикалық жолмен қарауды ұсынды ». Біз
шәкірттерді сөз сырына бойлатуымыз керек. Бүкіл кілт —
осында. Өйткені,  көркем әдебиетте сөз
-мазмұн да, форма да. Шәкірттерді сөздің алуан сырына
үңіле білуге үйрету - әдебиет шығармасын
танытудың басты жолы. Ақын шығарма құрылымында
сөздерді қандай кәдесіне жарата білген, сөз кірпіштерін
қаншалықты қиыстыра қалай білген, шығарманың
бүкіл бітімін қалай сомдаған, қандай жаңа
поэтикалық жаңалықтар әкелген, қандай сом
образдар жасаған, мұғалім осыған үнемі,
сабақ үстінде, сабақтан тыс уақытта
шығармашылық тапсырмалар беру арқылы үйретіп, баулып
отырса, шәкірттер өнер туындысының қадыр қасиетін
танумен, астарлы сырына үңіле білумен қатар,  жазушы
стилін,  шығарма стилін аңғарар еді.
     Тегінде,
баланы өздігінен жұмыс істеуге,  өздігінен білім
алуға үйрету -ең ұтымды жол».
     Ахмет
Байтұрсынұлы шығарма тілін ақын тілі және
әншейін тіл деп жіктей келіп: «Бұл екі тілдің
арасындағы айырмасы мынау: әншейін тіл көбінесе
сөздің дұрыстығын, анықтылығын,
тазалығын дәлдігін талғайды.
     Ақын
тілі сөздің дұрыстығының,
тазалығының, дәлдігінің үстіне
көрнекті,  әуезді болу жағын талғайды» деп жазады.
32
     Көркем
мәтінді  талдаудың  жолдары мен бағыттары
Рәбиға Сыздықова мен  Бердібай  Шалабай
еңбектерінде  жан-жақты сараланады.  Ғалымдар көркем
мәтінді талдаудың жолы мен жүйесін айқындайды. Көркем
мәтіннің негізгі белгілеріне байласым, тұтастық
және эмотивтілік жатады.  Байласым- лингвистикалық
ұғым,  ал тұтастық-психолингвистикалық
ұғым.  Байласым көмегімен  мәтін
құрылысының феномендері талданады, ал тұтастық ұғымы
арқылы мәтіннің терең қабатындағы
орналасқан әрекеттері түсіндіріледі.
     Көркем
шығармаларды оқытудың тиімді де өнімді жолдарын
іздеудегі әйгілі ұстаз, әдіскер Қанипа
Омарғалиқызы Бітібаеваның еңбегі зор.
 Әдіскер ұстаздың қаламынан М.Әуезов
шығармашылығын оқыту мәселесіне байланысты үш
кітап жазылған.  «Оқулықта… талдаудың бір
түрі-образдық талдау жүйесі негізге алынған».
 Көркем шығарманы талдау жүйесі,  ең алдымен
алдымен көркем туындыда жазылған,  баяндалған
оқиғалардың тарихи негізіне назар аудартады.
      Мұғалімнің
түсіндірме әңгімелерінен кейін, мәтінді мәнерлеп
оқып, мазмұнымен танысу,  мәтінді бөлшектерге
бөліп, ат қою, әр бөліміне жоспар құру,
құрылған жоспар бойынша  тірек сөздерді
қолданып мазмұндату, шығарманың басталуы, шығарма
ішіндегі уақиғалардың байланысы, уақиғаның шарықтау шегі, шешімі
айқындалады. Әр шығармадағы адам тағдыры жеке
кейіпкерлер арқылы пайымдалып,  іс-қимылы, мінезі,
қылығы, әрекеті айқындала түседі. Кейіпкерді
танытатын,  айқындап,  даралап беретін негізгі элементтер:
портрет, іс-қимыл әрекеті, тілдік көрінісі, көркемдік
детальдар, суреттеме, кейіпкерлер диалогы, жанама сипаттамалар,
кейіпкердің өзара қарым-қатынасы,
қақтығысы,  күресі т.б.  Кейіпкерді талдап,
тану барысында оқушы көркем шығармадағы
кейіпкердің жүйесін нақтылайды, өзара байланысын,
жазушының әр кейіпкерге қандай сипаттама бергенін, портретін,
кейіпкерлердің диалогтары арқылы олардың мінезін ерекшелеп
айқындап, негізгі орталық тұлғаны анықтайды.
       Оқушы
 көркем   мәтінді талдай білу арқылы
нақты, дәлелді сөйлеуге дағдыланады, сөз
құдіреті мен қасиетін ұғынады.  Сол
себептен, ең алдымен көркем тілмен сөйлеуге талаптандыру
керек.  Әр сөйлемнің негізінде нақты ой, сол ойды
анық,  айқын кестелейтін сөз оралымдары болу
керек.  Күнделікті пайдаланатын тілді жақсы меңгерген
баланы оны кестелеп, әдемілеп    қолдануға   дағдыландыру
  керек.  Мағынасыз сөздер,
33
шұбалаңқы
сөйлемдер, айтатын ойын нақтылап беруге шорқақтық
көркемдеп сөйлеуге зиянын тигізеді.  Сондықтан
көркемдеп сөйлеуді әр сабақта жүйелі түрде
жүргізген тиімді болмақ.  Көркем сөйлеу оқып
отырған көркем шығармаға да тікелей байланысты.  Оқушыларды
әңгімелеу, мазмұндау кезінде жиі мәтінге
үңілдіріп, кейбір негізгі мәселелерді мәтінге
жуық айтуды талап ету-осы көркемдеп сөйлеуге баулудың
басты жолы.
     Көркем
сөйлеудің негізгі белгілері топтар,  фигуралар түрін
меңгерту,  теңеулер мен баламаларды сөйлемде жиі
қолдану болмақ. Көркем мәтінді оқу барысында
керекті дәйектемелерді ала білуге,  бейнелі  оралымдарды теріп
алуға баулу. Көркем шығарма тілін талдауда жазушының
суреткерлік шеберлігін, эстетикалық мүмкіндігі, тілдік
құралдарды поэтикалық деңгейге сай қолданылуы,
 сөздің,  фразаның құдіретін
дұрыс танытады.
     Ж. Аймауытов
айтқандай: «Сабақ беру – жай ғана шеберлік емес, ол
жаңадан жаңаны табатын өнер» десек, бүгінгі оқыту
жүйесінде әр түрлі инновациялық технологияларды
пайдалану тәжірибеге еніп, нәтижелер беруде.
     «Инновация»
деген сөз – латынның «novus» жаңалық және «in» енгізу
деген сөзінен шыққан, ал оның қазақша
аудармасы «жаңару, жаңалық, өзгеру» деген
мағынаны білдіреді. «Технология» гректің «teche»- өнер,
шеберлік және «logos»- ғылым  деген сөзінен
шыққан, яғни «шеберлік туралы ғылым» деген мағынаны
білдіреді.
     Оқыту
технологиясы мен әдістеме ғылымы бір-бірімен тығыз
байланысты. Әдістеме ғылымы «Нені оқыту керек?», « Не
үшін оқыту керек?», «Қалай оқыту керек?» деген
сұрақтарға жауап іздесе,оқыту технологиясы «Қалай
нәтижелі оқытуға болады?» деген мәселенің шешімін
іздейді.Олардың мақсаты бір,яғни оқытудың тиімді
жолдарын қарастыру. Оқытудың тиімді жолдары
оқытудың әр түрлі әдістері арқылы анықталады.
Т.И. Шамова, П.И.
Третьяковалардың еңбектерінде «Инновация дегеніміз – жаңа
мазмұнды ұйымдастыру, яғни жаңалық енгізу,
әдіс-тәсілі мен технологиясын қамтитын құбылысты
түсінеміз» делінген. «Білім алу – батылдық, оны толықтыру –
даналық, ал шебер қолдана білу –өнер» деген
халқымыздың қанатты сөзі сындарлы тәсіл
теориясымен астасып жатқандығы.
Технология мен
әдіс-тәсілдің ара-жігін ажырату да қарапайым
мұғалім үшін кейде қиын болып жатады. Қазіргі
оқытудың басты талабы – сабақтың  сапасын  арттыра  отырып
 сабақ  түрлері  мен
34
әдістерін
танымдылық, білімділік деңгейге жеткізу.
    Осы
мақсатта сабақ өту әдістерін толықтырып, әр
уақытта ізденісте боламын. Қазіргі уақыт талабына сай біз де
өз сабақтарымызда жаңаша ұйымдастырып, өзіндік
тың ізденістерге талпынып отырамын.
    Сабақ
өткізу барысында оқушыларды халық педагогикасы негізінде тәрбиелеп,оқушылардың
сабаққа қызығуын арттырып, сабақ беру
әдісінің тиімді түрлерін пайдаланып келемін.
Біз
қолданатын сабақтың жаңа түрлері де
сабақтың мазмұнын, мақсатына, жүру барысына
қарай дамытпалы саяхат сабақ, ертегі сайыс сабақ, ойын, жарыс
сабағы, аралас сабағы, тест әдісімен өткізіліп келеді.
      Қазақ
тілі пәні сабақтарын ойын түрлері арқылы
оқушыларды тапқырлыққа, ізденімпаздыққа, ой
белсенділігін арттыруға бағыттаймын. Мәселен,
қазақ халқының киелі сандарымен таныстыру:
3,5,7,9,12,30,40. Бұл сабақта 7 санының қасиетті екенін
түсіндіріп, ұқыптылыққа, сыпайылыққа,
ұжыммен жұмыс істеуге тәрбиелеу көзделеді. Сабақ
көрнекілігіне 7 басты жылан, аты жазылған кәртішкелер, 7
жолақ, ғажайып алау барабаны, жануарлар суреті пайдаланылады.
     Алдымен сабақтың тақырыбы,
мақсаты түсіндірілді және бұл әдеттен тыс ойын
сабақ болатынын, септіктерді қайталау, пысықтау керек иекенін
айтамын.
1. 7-ге
байланысты: жеті жетім, жеті қазына, жеті жұт, жеті ата, жеті
теңге беру туралы әңгімелеу.
2. Поэзия минуты.
Өлеңдер оқылып, кімнің өлеңі екенін айтады.
Асты сызылған бір сөзді 7 деп есептейді.
3. Сергіту
сәті. 7 күнді атау. Сол күнді септеу.
4. «Жеті
жолақ» ойыны арқылы жаттығулар орындалады
5. «Ғажайып
алаң» ойыны. Үй жануарларын септеу.
6. «Адасқан
септіктер» ойыны. Септік атаулары жазылған 7 бала тақтаға
шығады. Сөздеріне қарай оқушылар қай септік
екенін табады. Күнделікті жоспардағы сабақтан гөрі
мұндай сабақтар оқушының есінде ұзақ
сақталады, ой-өрісі кеңейеді.
       Ойлау
қабілеті дамиды, сабаққа қызығуы, белсенділігі
артады. Оқушылардың ойлау қабілетін дамыту барысында ауызша,
жазба дағдыларын меңгерту көзделеді.
        Бұл
сабақта көрнекіліктерді көру арқылы балалардың
есте сақтау қабілеті артады, әрі көп бала сабақта
белсенділік  танытады.    Мектептегі    сабақтың   жүйелі    кестеде
 жазылған
35
септіктерді
оқыту арқылы қорытындылаймыз. Әрине, әр
жылдың мезгілдеріне байланысты ойындарды өзгертіп
түрлендіруге болады. Үндемес бағдаршам, оң қол,
сол қол ойындары. Бұл ойындардың балалардың пәнге
деген ынтасын арттыратыны даусыз. Жалпы білімдік пәндер бойынша
В.Ф.Шаталовтың ұсынған әдісі негізінде тірек-конспект,
диаграмма, график, логикалық тірек-сызба арқылы теориялық материалдарды
блокпен оқытып, дамыта оқыту технология әдістерін
қолданамын. Біріншіден,үздіксіз білім алуға жағдай
жасап оқыта отырып дамытуға, екіншіден, өз бетінше білім
жинақтауға шығармашылықпен жұмыс істеп
өмірге бейімделуіне ықпал жасаудамын. Жаңа технология
жүйесінде проблемалық және іскерлік ойын арқылы
оқытудың да маңызы аса зор. Оқушылар әр
түрлі проблемаларды талдайды, оның шешу жолдарын іздестіреді.
Мұндай сабақтар оқушылардың логикалық ойлау
қабілетін дамытады, пәнге қызығуын арттырады,
өмірде кездесетін түрлі қиындықтарды женуге
тәрбиелейді. Іскерлік ойын сабақтарын өткізу технологиясы 3
кезеңнен тұрады.
    1-кезең.
Дайындық (рөлдерді бөліп беру, оқушыларды
топтарға бөлу, проблемаларын алдын-ала таныстыру, қажетті
материалдарды жинау).
    2-кезең.
Ойын кезеңі (оқушылар жасаған хабарламаларды тыңдау,
пікірталас жасау, қабылданатын шешімді талқылау және оны
бақылау, талқыланған шешімді қабылдау).
    3-кезең.
Қорытындылау (проблемаларды шешудің тиімді  жолдарын
іздестіру).
     Соңғы
кезде оқу үрдісінде оқытудың әр түрлі
педагогикалық технологиялары жасалып, мектеп өміріне енгізіліп
жатыр. Олар мыналар: Лысенкованың алдын ала оқыту, Шаталовтың
интенсивті оқыту (тірек сигналдарын пайдалану арқылы),
Эрдниевтің ірі блоктап оқыту, мәселелік оқыту, оқытудың
белсенді әдісі.
       Ал
соңғы жылдары оқытудың модульдік технологиясы мен В.М.
Монаховтың, Дьяченконың оқытудың ұжымдық тәсілі,
сондай-ақ , профессор Ж. Қараевтың оқытуды
дербестендіру мен ізгілендіру ұстанымдарына негізделген жаңа
педагогикалық компьютерлік технологиясы мектептерде осы жұмыстарда
қарастырылған оқытудың педагогикалық
технологиясын оқу- тәрбие үрдісіне оқытудың
жаңартылған жүйесінің жобасы ретінде енгізетін
болсақ, онда білімді демократияландыруға және 36
ізгілендіруге
оқыту сапасын арттыруға; басқару сапасын жетілдіруге;
оқушылардың дамуына бақылау жасауға; соған
сәйкес бағалауға болатыны ғылыми негізде
дәлелденіп отырғаны ақиқат.
    Мәселен,
Л.В. Занков, Д. Б. Элконин, В.В. Давыдовтың бірлесе жасаған «Дамыта
оқыту жүйесі» бір-бірімен тығыз байланысты әрі мынадай
ұстанымдардан құралады:
1. Жоғары
деңгейдегі қиындықты оқыту.
2. Теориялық
білімнің жетекші ролі.
3. Оқу
материалын  жеделдете оқыту.
4. Оқу
үрдісін оқушының сезінуі.
5. Барлық
оқушылардың дамуы үшін жүйелі жұмыс істеу.
      Л.В.
Занковтың  оқыту жүйесінде оқушы өзін емін-
еркін сезінеді, оның әлеуметтік мүмкіндігі мен
дербестігінің дамуына жағдай жасалады. Осы жүйеде оқушы
мен мұғалімнің арасындағы жаңаша
қарым-қатынастың іргетасы қаланады. Мұғалім
түсіндіруші, оқытушы тұрғысында емес,
оқушының  оқу әрекетін ұйымдастырушы,
бағыттаушы ретінде көрінеді.
     Өз
тәжірибемізде оқыту барысында алдымызға қойған
мақсатымыз – баланы субьект ретінде оқу ісіне өзінше
қызықтыратын, оған қабілетін арттыратын жағдай
туғызу. Оның бастысы оқу үрдісін жаңаша
ұйымдастыру, оқушылардың оқудағы іс-әрекеті
арқылы ойлау дағдыларын жетілдіру, өз бетінше білім алу
үрдісінде бірлесе әрекет ету.
     Мақсатқа
жету оқушының өзі арқылы жүзеге асады.
Мұғалім – ұйымдастырушы, бағыт беруші.
      «Оқу
мен жазу арқылы сын тұрғысынан дамыту» СТО
бағдарламасының қазіргі таңда білімді, білгенін
өмірге пайдалана алатын шәкірт тәрбиелеуде алатын орны ерекше.
Сын
тұрғысынан ойлау стратегиясы бойынша жүргізілетін
жұмыста оқушылардың өз бетінше тұжырым жасау,
қорытынға келу, ұқсас құбылыстар арасынан
тиімдісін таңдай білу, проблеманы шеше білу, пікірталасты жүргізе
білу қабілеті қалыптасады.
     Жаңа
әрі пайдалы ізденістердің бірі қазақ тілі мен
әдебиеті сабағында қолданылып жүрген
әдістердің бірі – «Оқу мен жазу арқылы сын
тұрғысынан ойлау» технологиясы. Бұл технология оқушылардың
сабаққа деген қызығушылығын арттырады, ойлау
белсенділігін, тапқырлығын, өзіне деген сенімділігін,
іскерлік дағдысын қалыптастырады. Сын тұрғысынан ойлау
технологиясы
37
 бойынша
сабақ құрылымы қызығушылықты ояту,
мағынаны ажырату, ой толғаныс кезеңдерінен тұрып,
әр кезеңдегі тәрбиелік және оқу мақсаттары
әр түрлі стратегияларды қолдана отырып, алға
мақсат қою, мәселені зерттеу, жауап іздеу,
оқушылардың өз ойларын ашық айта білуге
тәрбиелейді.
      Жалпы
айтқанда, «Оқу мен жазуды сын тұрғысынан ойлау»
стратегиясы сабақты жоспарлауда өте тиімді. Мұнда
оқушының ойы шыңдалып, өз даму деңгейіне сай
жетістіктерге жетуге болады. Сын тұрғысынан ойлау жобасы мынадай
үш құрылымнан тұрады:
–
қызығушылықты ояту;
– мағынаны
тану;
– ой
толғаныс.
Бұл
технологияда бұрынғы білім мен жаңа ұғым
ұштастырылады. Соңғы кезеңде оқушы өз
шығармашылық қабілетін таныта алады.
-Модульдік оқыту технологиясы;
– Сын
тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясы;
-Дамыта
оқыту технологиясы;
– Тірек- сызба
технологиясы;
-Проблемалық
оқыту технологиясы;
-Ойын арқылы
оқыту технологиясы;
-Өздігінен
даму технологиясы.
     Қазақ
тілі мен әдебиеті сабақтарында жаңа технологияларды
қолдану арқылы оқушылардың таным белсенділігін арттыру,
қазіргі қоғам талабына сай ой-өрісін дамыту,
шығармашылығын кеңейту, дамыту, терең білімді,
бәсекеге қабілетті тұлғаны жасау, заман сұранысына
сай ізденімпаз тұлғаны қалыптастыру.
     Оқушылардың
шығармашылық қабілетін арттырып, ынталандыру үшін
сабақтарды мынадай жолдармен өткізуге болады:
1.Сабақта
кең көлемде көрнекі құралдарды пайдалану;
2.Сабақты
түрлендіріп өткізу;
3.Сабақта
оқушылар өздері жасаған суреттер, схемаларды пайдалану;
4.Техникалық
құралдарды тиімді қолдану;
5.Сабаққа
қатысты бейнетаспаларды, фильмдерді көрсету.
Қалай
нәтижелі оқытуға болады?
     Тіл – адам
мен адамды, ұлт пен ұлтты жақындастыратын өзгеше
қатынас құралы. Тілмен сөйлесу – адамзат баласы
үшін тысқары бір дүние емес, ол ішкі құбылыс.
Сөйлесу тек адамға
38
ғана
тән. Адам баласы бірнеше тілде сөйлеседі. Жер бетінде бар адамзат
тілдерін күнделікті өмірдегі қарым- қатынас барысында
үнемі заман талабына, уақыт ағымына қарай
өзгеріп, дамып, жетіліп отырады. Орыс мектептерінде өтілетін
қазақ тілі сабақтарының мақсаты –
оқушылардың сөздік қорын дамыту, оқу техникасын
қалыптастыру, дұрыс сөйлеуге, сауатты жазуға
үйрету, сөйлем құрлысын меңгерту,
қазақ тіліне тән дыбыстарын айтып, сөз ішінен ажырата
білуге үйрету.
    Бүгінгі
таңда оқу процесінде оқытудың қалыптасқан
негізгі әдістері мен қатар оқытудың жаңа
әдістері, яғни инновациялық әдістері де  жиі
қолданылады. Мысалы: қалыптасқан әдістер:
а)
сұрақ-жауап;
б) суретті немесе
көрнекілікті пайдалану;
в) аударма
г) сөйлем
және сөзді толықтыру;
д) мәтін
бойынша әңгімелесу;
е) тест
сауалдарымен жұмыс;
ж) мақал-
мәтелдер жарысы;
з)
өлең, тақпақтар жарысы т.б.
Жаңама
жаңғыртып оқыту әдісі
а) пікірсайыс
(дебат) әдісі
б) коммуникативтік
әдісі
в) драматизация
әдісі
г) іскерлік әдіс
д) видео (бейне)
арқылы сабақ беру әдісі
е ) жобалы
сабақ өту әдісі
ж) саралап
оқыту әдісі т.б.
    Оқу
процесінде оқытудың озық технологиясын қолдану –
бүгінгі күннің өзекті мәселесі:
    Күтілетін
нәтижелер: – пәнге  деген қызығушылықтары
мен белсенділігі артады; – шығармашылық жұмыстар арқылы
ойын дамытады; – өздігінен іздене алады, ғылыми зерттеу
жұмыспен айналысуға көмектеседі; – өзіне деген
сенімділігі қалыптасады; – жалпы алғанда оқушылардың интеллектуалдық
даму деңгейі артады. «Жай мұғалім хабарлайды, жақсы
мұғалім түсіндіреді, керемет мұғалім
көрсетеді, ұлы мұғалім шабыттандырады» – деп
ағылшын ағартушысы Уильям Уорд айтқандай, жүрегі –
Қазақстан деп соғатын, нәтижем – шәкіртім деп
түсінетін ұстаздар жаңалықтан қалыс қалмай,
өз ісін адал атқаруға талаптанады. Болашақ   есігін   еркін
  ашып   кіретін, рухани  жан
39
дүниесі бай,
сыни көзқарастары өскен, белсенді ұрпақ
тәрбиелеу – ұстаздар қауымының басты міндеті. Г.Бокль
«Шынайы білім фактілерді білуден емес, оларды дұрыс қолдана білуден
құралады» дегендей, теориялық білімімізді тәжірибеде
дұрыс, тиімді қолдана білу – мұғалім мұраты.
        Оқыту
процесінің нәтижелі болуы оқытушының сабақ беру
шеберлігіне, сабағын қызығылықты жүргізіп, зейін
қойдыра білуіне, оқушылардың өздігінен білім
алуға үйренуіне байланысты. Қандай да болмасын жаңа
әдіс-тәсілдер әрбір оқушының өз бетімен
оқып үйренуіне сенімін ұялатып, шығармашылықпен
жұмыс істеуіне, қорытынды жасай алуына, сөйлеу
мәдениетінің өсуіне ықпал етеді, білім сапасын
арттырады. Оқыту технологияларын сабақта қолдану оқушылардың
білім сапасын арттырып қана қоймайды, олардың жеке
тұлға ретінде қалыптасуына әсерін тигізеді.
     Жаңа
әдіс-тәсілдерді мән-мағыналарына, ерекшеліктеріне
қарай таңдап қолдана білсек, балаға білім беруде
ұтарымыз анық.

Қазақ
әдебиеті сабағында инновациялық
 технологияларды
пайдаланудың тиімділігі

Қай елде болсын, балаға білім беру ісі елеулі орын алып, онымен
шұғылданатын мамандарды ізденіске итермелеп отырған.
Еліміздің тәуелсіздігін алып, ұлттық дамудың сара
жолына түсу, білім беру ісін жолға қоюды талап етіп,
әлеуметтік маңызды жұмыстарды орындауға ықпал
етті.
       Біздің
қазақта «Білікті бірді жығады, білімді мыңды
жығады» деген аталы сөз бар. Халық пәлсапасын
түйіндеп айтқанда бұл мақалдың қай заманда
қалыптасып, қанша ғасыр өмір сүріп келе
жатқанын айту қиын болар. Анығы – тоқсан ауыз
сөзді түйіндеп айтуға шебер, шешен қазақ
халқының білек күшінен гөрі білімді ерекше
бағалап, оны өмірлік мұрат етуді кейінгіге аманат еткен.
      Білім
жолы – қиын да қастерлі жол. Бұл жолда талмай тынымсыз
еңбектеніп, шығармашылық ізденуден, үйренуден
жалықпайтын жандар ғана нәтижелі табысқа жете алады. Ал
бүгінгідей кезеңде бодандық құрсауынан
құтылып, тәуелсіз ел атанған жас қазақ
мемлекетінің жаңаша даму сипатына сай оның білім беру ісінің
мазмұны да, көп сатылы құрылымын да толығымен
қайта жаңарту үшін шынын айтсақ, жай ғана
еңбекшілдік те аздық етеді. Бұл жалындаған
патриоттықты, шын 40
мәніндегі
отаншылдықты қажет ететін іс. Қазақ елінің
қандай болсын қиындықты жеңіп шығып,
өркениетті елдер қатарына жылдамдату үшін оның даму
айдынындағы сенімді компасы, күш-қуатының қайнар
көзі іспетті білім шамшырағы самсай жанып,
қазақтың әр баласының жүрегіне өшпес
сәуле түсіруі керек. Бұл ұстаздықты нәсіп
еткен әрбір зиялы жанның кәсіби ғана емес, адамдық
асыл мұратына, биік парызына айналуы тиіс. Сүйікті
отанымыздың – туған Қазақстанымыздың
мүддесі осыны талап етеді.
       Бала
– қашанда бала. Оны ересектер өмірге дайындайды. Бұл істе
ата-анадан кейінгі тұлға мұғалім. Ұстаздың
міндеті – жас ұрпаққа саналы білім беру, ғылымға
баулу, тәрбие беру. Бұл әдістемелік жұмыстың да
басты мақсаты.
       Қазіргі
таңда әр ұстаз өзінің сабақ өткізу
бағытында сабақтың сапасын, мазмұнын, әдістерін
жаңа деңгейге мүмкіндігінше көтеруге тырысу керек. Сабақ
– оқытуды ұйымдастырудың негізгі формасы. Сол сабақ
нәтижелі, сапалы, жақсы ұйымдастырылған болып өту
үшін мүғалім оқытудың инновациялық
әдіс-тәсілдерін жақсы меңгерген және өз
ісінде оны тиімді пайдалана білуі керек.
      Оқушылардың
алатын білім сапасы оқыту дәрежесіне тәуелді. Еліміздің
ертеңі, өрімтал ұрпағымызды өз ұлтын
сүю, ата-баба рухын, салт-дәстүрін құрметтеуге
үйрету ұстаздар алдындағы басты міндет болып табылады. Білім
беру – аса жауапты іс. Өйткені, сол арқылы тұлға
қалыптасады.
      Оқытушы
өз ісіне деген сүйіспеншілікті оқушыға деген
сүйіспеншілік пен ұштастыра алғанда ғана шын
мәніндегі оқытушы болмақ. ХХІ ғасырдың
жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамын қалыптастыру
бағытындағы білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты
назарында.
     Білім
беру жүйесі - сабақтастығы бар білім беру
бағдарламалары мен әр түрлі деңгей мен
бағыттағы мемлекеттік білім беру стандарттары
жүйесінің, оларды әртүрлі ұйымдастыру
құқықтық формадағы, типтегі және
түрдегі білім беру мекемелерінде іске асырушы тармақтардың,
сонымен бірге білім беруді басқару органдары жүйесінің жиыны.
     Бiлiм
беру жүйесi қоғамның әлеуметтiк –
экономикалық дамуында жетекшi роль атқарады, сондай – ақ оны
әрi қарай айқындай түседi. Ал бiлiмнiң
қалыптасып, дамуының жалпы шарттары   философияның  негiзгi   мәселесi
– рухтың  материяға,
41
сананың
болмысқа қатынасы тұрғысынан зерттелетiн iлiм таным
теориясы деп аталады. Таным теориясының басқа ғылыми
теориялардан түбiрлi айырмашылығы – ол бiлiмнiң
қалыптасуы мен негiзделуiнiң жалпы ұстанымдарын, объективтiк
қатынастарды қалыптастырады.
     Орыс
педагогі К.Д.Ушинский айтқандай, қазіргі заман талабына сай,
әр мұғалім, өз білімін жетілдіріп, ескі бірсарынды
сабақтардан гөрі, жаңа талапқа сай инновациялық
технологияларды өз сабақтарында күнделікті пайдаланса,
сабақ тартымды да, мәнді, қонымды, тиімді болары
сөзсіз. Бұл жөнінде Қазақстан Республикасы «Білім
туралы» Заңының 8-бабында «Білім беру жүйесінің басты
міндеттерінің бірі – оқытудың жаңа технологияларын
енгізу, білім беруді ақпараттандыру, халықаралық
ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу» деп атап
көрсеткен. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев жолдауында айқандай:
«Болашақта өркениетті дамыған елдердің қатарына
ену үшін заман талабына сай білім қажет. Қазақстанды
дамыған 30 елдің қатарына жеткізетін, терезесін тең
ететін – білім». Сондықтан, қазіргі даму кезеңі білім беру
жүйесінің алдында оқыту үрдісінің
технологияландыру мәселесін қойып отыр.
      Оқытудың
әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл
педагогтардың іс – тәжірибесі зерттеліп, мектеп өміріне
енуде.
Сабақ
– ұстаздың көп ізденуінен, көп еңбектенуінен
туатын педагогикалық шығарма. Ал осы «шығарманы» алдында
отырған оқушыларға игерту де оңай шаруа емес. Ол
үшін мүғалімнің біліктілігі, іскерлігі, көптеген
әдіс-тәсілдерді қолдана білу, айтқанын оқушы
жүрегіне жеткізе алатындай шешендігі, шебер ой өрнегі болуы керек. Сабақ
үстінде небір күрделі қиындықтар, оқыс
әрекеттер кездеседі.
      Шебер
ұстаз соның бәріне төтеп беріп, ешқандай
әрекетке жол бермей сабақ үрдісін түрлендіріп отырады.
Бүгінгі таңда озат педагог-ғалымдар, тәжірибелі мұғалімдер
ойлап тапқан сабақты түрлендіре өткізудің неше
түрлі жаңа тәсілдері жеткілікті.
      Педагогика
саласында жаңа әдіс-тәсілдер арқылы баланы
жан-жақты дамыту, қай білім саласы болса да, мұғалім
балаға тәжірибеде сол саладан білімін қолдана алатындай
деңгейде білім беріп, оқытып шығару қажеттілігі
негізінде жаңа технология түрлерін сабақты оқыту
барысында тиімді кеңінен қолданылуда. «Техно» - грек тілінен
алынған, өнер, шеберлік, ал «логос» - ғылым деген
мағынаны білдіреді.
42
      Технология
дегеніміз – белгілі бір үрдістерді жүзеге асыру жайындағы
білімдердің жиынтығы, оқу үрдісін жандандыру
мақсатында ұйымдастырылған, белгілі бір мақсатка
жұмылдырылған алдын ала ойластырылған ықпал мен
әсер. Сонымен бірге оқу үрдісін ойдағыдай жүзеге
асырудың мазмұнды техникасы және білім алудың
жоспарланған нәтижелерге жету үрдісінің сипаттамасы.
     Жаңа
технологияларды күнделікті сабақ үрдісіне пайдалану
үшін, әр мұғалім өзінің алдында
отырған оқушылардың жас ерекщеліктерін ескере отырып,
педагогтың мақсат-мүддесіне байланысты, өзінің
шеберлігіне байланысты таңдап алады. Жаңа әдісті жүзеге
асыруда мұғалім белсенділігі, шығармашылық ізденісі,
өз мамандығына деген сүйіспеншілігі, алдындағы
шәкірттерін бағалау ерекше орын алады.
     Оқу
жоспарын жасағанда оның бағдарламасы мен
оқулықтарынғы оқу материалдарын іріктеп,
таңдауға оқушылардың жас ерекшелігі мен
психологиялық ерекшеліктері ескеріледі. Сондай-ақ әрбір
сабақтың мазмұнына қарай амал-құралдарды
қолдануда оқушылардың психологиялық ерекшеліктеріне
үлкен мән беріледі. Атап айтқанда, оқушы материалын
терең түсініп, саналы меңгеруі үшін, оның
тақырыптық ішкі заңдылығы мен өзара байланысын
дұрыс анықтап, тиісті қорытынды жасай білуі қажет.
Оқушы бірінші сыныптан бастап қазақ тілін үйрену
барысында тілдегі түрлі атауларды (әріп, дыбыс, буын, сөз,
сөз тіркесі, сөйлем, сөз бен сөзді байланыстыратын
жалғау, жұрнақ, тыныс белгілері – нүкте, үтір,
сұрау белгісі, леп белгісі, сызықша, қос нүкте,
түрлі грамматикалық анықтыма, ережелерді) оқып
үйренеді.
      Қабілеті
әр түрлі оқушы тілдің мұндай белгілері мен
атауларын бірден меңгеріп кету мүмкін емес, тек оның негізгі
қажеттілерін ғана есте сақтауы мүмкін.
      Қазіргі
сабаққа қойылатын талап тұрғысынан
техникалық құралдарды, кестелер, сызбалар, үнтаспа
жазуларын пайдалану арқылы оқушылардың есте, көру
сезімдеріне әсер ете отырып, олардың ойлану қабілеттерін
дамытуға көңіл бөлінеді.
Қолданылатын
көрнекіліктер оқушылардың сабаққа деген ынтасын
арттырады, түсіндірілген материалды саналы меңгертуге ықпал
жасайды. Оқушылардың білім сапасының көп
жағдайларда төмен болуы, осындай түрлі ойлау
әрекеттеріне бейімделмеуден деп айтуға болады.
43
Қазіргі
кезде қазақ тілі мен әдебиетін қандай бағытта,
қандай мазмұнда оқыту керек? Меніңше,
коммуникативті-функционалды бағытта болуға тиіс. Сондықтан
тілдің коммуникативті механизмін ашу керек. Яғни оның
сөйлеу процесіндегі, сөйлем құрудағы, сурет
бойынша әңгіме құрастырудағы ролі
амал-құралдар арқылы меңгертіледі.
     Ең
алғаш қазақ тілін үйрету барысында
оқушыларға айналадағы өзі қоршаған ортаны,
заттарды, құбылыстарды таныстыру көзделеді.
Бұлардың бәрі де оқушыларға белгілі бір
тақырып айналасында екінші біреудің сөзін есту арқылы,
онымен өзі әңгімелесіп, сөйлеу арқылы,
мәтінді оқыту арқылы меңгертіледі. Яғни
оқушы қазақ тілінде сөйлесу арқылы
қарым-қатынас жасайды.
     «Мұғалім
- өзінің білімін үздіксіз көтеріп отырғанда
ғана мұғалім, ал оқуды, ізденуді тоқтатса
оның мұғалімдігі де жойылады» - деген К.Д.Ушинский.
     Мұғалім
– мектептегі басты тұлға. Ол өз ісімен өзгеге
үлгі болып, жетекші болады. Білімі терең, әдістемелік
шеберлігі мол, мақсаты айқын, үнемі ізденіс үстінде
жүреді. Мұғалім жұмысындағы, әсіресе,
сабақ беруіндегі бір ерекшелігі – ұғымдарды белгілі бір
сызбалармен түсіндіріп, соны қолдана отырып, іскерлік жұмыстар
жүргізіледі. Мысалы: бір ғана ұғымды шағын
көрнекілікпен жинақтап, баланың түсінуіне
ыңғайлы етіп ұсынады.
      Әрбір
педагогтың инновациялық іс-әрекетін
қалыптастырудың педагогикалық шарттары:
- инновация
туралы білімі;
- инновацияны
жан-жақты меңгеру;
- инновациялық
іс-әрекет диагностикасын меңгеру;
- инновацияны
тәжірибеге ендіру жұмыстары;
- инновацияны
практикада дұрыс қолдану.
     Әрбір
білім беру ордаларында бүгінгі таңда белең алып отырған
кемшіліктері баршылық, атап айтатын болсақ:
- білім
сапасының төмендігі; білім саласына мемлекет тарапынан реформалар
жүргізілгенімен оқудың нәтижесінің болмауы;
- құжаттар
көптеп шығарылғанымен мардымсыздығы; білім
алушылардың өздігінен білім алу дағдысының болмауы;
      Бұл
тығырықтан шығудың бірден-бір жолы
оқу-тәрбие процесінде инновациялық
әдіс-тәсілдерін енгізу, әрбір білім алушылардың  білімге
 деген  қызығушылықтарын,   талпынысын
44
арттырып,
өз бетімен ізденуге, шығармашылық еңбек етуге жол ашу. Инновациялық
процестің негізі – жаңалықтарды қалыптастырып
жүзеге асырудың тұтастық қызметі. Инновация білім
деңгейінің көтерілуіне жағдай туғызады.
      Білім
сапасын арттырудағы жаңа инновациялық технологияларды
оқып, үйреніп, сараптай келе, мынадай тұжырым жасауға
болады:
-
білім алушылардың білім, білік сапасын
арттырудағы    жаңа   инновациялық
технология түрлері сан алуан, оларды таңдау және одан
шығатын нәтиже оқытушының кәсіби біліктілігіне тікелей
байланысты;
-
жаңа   инновациялық
технологияларды   енгізу   жүйелі
әрі   мақсатты  түрде жүргізілгенде
ғана жетістікке жетуге болады;
-
жаңа инновациялық оқыту технологияларын енгізу барысында
әрбір оқу орнының материалдық-техникалық
базасының бүгінгі талапқа сай еместігі, әрі жетіспеуі,
кадрлық әлеуметтің төмендігі көп кедергі жасайды.
      Мемлекет
мәдениетінің айнасы – мектеп. Шын мәнісінде еліміздің
әлеуметтік, мәдени, саяси, психологиялық жай-күйі
халықтық білім жүйесінен, оның деңгейінен,
ағартушылық іс-әрекетінен анық аңғарылады.
Осы орайда Әбіш Кекілбаевтың «Уақыттың жалғыз
өлшемі бар: ол – адам ғұмыры. Адам
ғұмырының жалғыз өлшемі бар, ол арттағы
халықтың қамы үшін бітіретін іс» - деген сөзін
еске алсақ, осындай үлкен істі атқарар бір сала – мектеп.
      Бүгінгі
күн талабы білім беру ісінде көптеген жаңа
құндылықтарды жүзеге асыруды қажет етеді.
Өйткені, біз мұғалімнен, мектеп басшысынан айрықша
ойлануды талап ететін, әлемдік білім кеңістігіне еркін
самғауды қажет ететін, айналаның бәрі: өмір,
ғылым, мектеп пен оқушылар, мұғалімнің
еңбегі т.б. өзгеріп жатқан уақытта өмір
сүрудеміз.
     Бұл
кезең педагог пен оқушының жеке қасиеттерінің,
іс-әрекеттерінің реформалау кезеңі, жаңа
педагогикалық идеяларды, ойлауды ізгілікке бағыттаудың,
балаларды жан-жақты дамытудың ашық жүйесі деп
түсінуіміз керек.
     Ал
мектептегі негізгі тұлға – нағыз ұстазды жас
ұрпақты оқыту мен тәрбиелеуде инновациялық
тәсілдерді жүзеге асырушы жан деп қабылдаймыз. Білім беру
үрдісінде демократияландыру  мен  ізгілендіру   бағытын  ұстану
   баланың
45
интелектуалдық
қасиетін және тұлға ретінде дамуын қамтамасыз етумен
бірге, оның бойына адами құндылықтарды сіңіру,
жалпы адамзаттық құндылықтарды қадірлеу болып
табылады.
       Біріншіден,
оқу-тәрбие үрдісінде осындай маңызды мәселелерді
жүзеге асыратын адам - мектеп директоры. Осы арада мектеп
директорының қандай болу керектігі өз міндетінің
мазмұны мен мәнінен туындайды. Қазіргі басшы шығармашыл
болуы керек. Ол мектеп алдында тұрған мақсат, міндетті
толық жүзеге асырушы, оқу-тәрбие үрдісіндегі
олқылықтардың себеп-салдарын анықтап, кемшілікті
жоятын, білім берудің, яғни, оқытудың
әдіс-тәсілдерін, түрлерін, басқарудың тиімді
технологиясын қолдана білетін педагог болуы тиіс.
        Екіншіден,
оқушылардың танымдық, сезімдік
құндылықтарын, педагогикалық іс-әрекеттерді
дамыту тікелей мұғалім қызметіне байланысты, өз
пәнін терең білетін, әдістемелік шеберлігі
шыңдалған мұғалімнің әрбір сабағы
оқушылардың пәннің асыл қазынасынн
қастерлеуге биік адамгершілікке баулитыны анық, сонымен қатар
оқытудың жаңа технологиясын қолдана отырып, сабақ
жүргізудің тиімді әдістерін таңдап алу өмір
талабы.
      Мектептің
барлық басқыштарында оқыту оқушылардың жас
және психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып
құрылады. Танымдық қабылдау ерекшеліктерін ескере
отырып оқыту, оқушылардың денсаулығын сақтау мен
шыңдауды мүмкіндігінше қамтамасыз етудегі бейімділіктің
негізгі принципі болып табылады. Бұл принципті жүзеге асыру шарты –
баланың жасына қарай өзін-өзі бағалауы,
психологиялық процестердің ерекшелігі, шығармашылық
қабілеттері, т.б. қасиеттері.
Қазіргі
мектепте білімнің жалпылама басымдылығын өзгертіп, екпінді
заңды қатып қалған білім беруден қызмет
әдістеріне, ойлау қабілеттерін дамытуға, сезініп
қабылдауларына негізделетін әдіс-тәсілдерге бағыттау
керек. Оқушылардың өз бетімен білім алу, мәліметті
жинақтауда ізденулеріне, зерттеу жұмыстарына ат салысуға,
өз бетімен шығармашылық жұмыстарын ұйымдастыруды
күшейту олардың танымдық қызығушылығын,
оқуға деген мотивациясын арттырады.
Оқытудың
әр түрлі түрлері мен әдіс-тәсілдері бар.
Оның ішінде кең тараған түрі – сабақ. Одан
басқа лекция, семинар, топпен оқыту, іскерлік ойындар
машықтану, олимпиада, экскурсия, үйірмелер,  шеберханалар,
шығармашылық  жұмыстарды  қорғау,
46
ҰБТ,
шығармашылық сабақтар т.б. оқытудың
түрлеріне жатады. Ең негізгі оқытудың түрі –
сабаққа тоқталсам, сабақтың бірнеше түрлері
мен формалары бар. Олар: семинар сабақ, емтихан сабақ, іздену
сабағы, пікірлесу сабағы, көркемдеп оқу сабағы,
жобалау сабағы, жарыс сабақ , сот сабағы, конференция
сабағы, машықтану сабағы, ойын сабағы, білім мен
шығармашылық конкурстары, тест сабағы, өзара
оқыту, викторина сабағы, есеп сабағы, пресс-конференция
сабағы, фантазия сабағы, саяхат сабағы т.б. Сабақтар
қазіргі заман талабына сай, ғылыммен ұштасып жатады,
яғни:
1.
Оқушы мұғалім оқушы.
2.
Дифференциалдап оқыту.
    3. Тереңдетіп оқыту.

4. Зерттеу.

5. Ауырдан жеңілге көшу приципін пайдалану.

6. Ашык перспектика принципін қолдану - сияқты көптеген
инновациялық методикалық тәсілдер пайдаланылады.
      Оқытудың
қазіргі әдістері мұғалімдердің бүгінгі
ұрпағы үшін жаңа көрінгенімен, тиімділігі
бұрынырақ дәлелденген. Мысалы жиырмасыншы жылдары Г.А.Ривин
«Талгенизм» әдісі деп атап, тиімділігін тәжірибеде
дәлелдеген, ұстаз жолын жалғаған шәкірті
В.К.Дьяченконың табандылығының арқасында бізге
жаңалық болып, жеткен әдісі бойынша оқушылар негізінен
серіктесіп немесе топтасып жұмыс істейді.
      Әдістемелік
инновациялардың көпшілігі интерактивті оқыту
әдістерімен байланыстырылған. «Интерактив» сөзі
ағылшынның «interact» сөзінен шыққан,
мұндағы «inter» – бірлесіп, өзара, «act» – әрекет ету
деген мағынаны береді. Яғни интерактивті оқыту дегеніміз –
сұхбат арқылы оқыту. Сұхбаттық оқытуды
дәстүрлі сабақ формасында да ұйымдастыруға
болады, бірақ ол «оқытушы – оқушы», «оқушы – аудитория»
сызбасы бойынша ғана ұйымдастырылады. Ал интерактивті оқытуда
«оқушы – оқушы», «оқушы – оқушылар тобы»,
«оқушылар тобы – аудитория», «оқушы – құрылғы»
сызбасы бойынша ұйымдастырылады.
Интерактивті
оқыту – танымдық әрекеттерді ұйымдастырудың
арнайы формасы, яғни білім алу процесін ешкім сырт қалмайтындай
етіп ұйымдастыру. Интерактивті оқыту формасында оқушы мен
оқытушы арасындағы қарым – қатынас үлгісі де
өзгереді: оқытушы белсенділігі төмендеп, оқушы
белсенділігі    артады.     Ал    оқытушының    міндеті   –   оқушы

47
белсенділігін,
шығармашылығын арттыру ояту үшін қолайлы жағдай
туғызу болып табылады.
       Жаңа
білім алу процесі оқушы үшін қолайлы атмосферада
жүргізіледі. Интерактивті технологияның тәрбиелік
мүмкіндіктері де маңызды: оқушылардың коммуникативтілік
қасиеттерін дамыту мүмкіндігін береді. Оқушылар өз
ойларын еркін жеткізе білуге, басқалардың пікірін
тыңдауға үйренеді. Жасқаншақ оқушылар
жүйкелеріне түсетін салмақтан да арылады, өйткені
оқушылар оқытушы тарапынан ескерту алудан қорықпайды. Бүгінгі
таңда оқытушылар өз тәжірибелерінде әр
түрлі оқыту технологияларын қолдануда. Солардың бірі
М.Жанпеисованың модульдік оқыту технологиясы. Мен өз
тәжірибемде модульдік оқыту технологиясын қолданамын,
өйткені ол маған сабақтарымда интерактивті оқытуды
ұйымдастыру мүмкіндігін береді.
     Бұл
оқыту технологиясының ерекшелігі тұлғаның
танымдық қабілеттерін және танымдық процестерді
дамытуға, сондай-ақ тұлғаның қауіпсіздігін,
өзін-өзі өзектілендіру, өзін – өзі бекіту,
қарым – қатынас, ойын, танымдық және
шығармашылық  қажеттіліктерін
қанағаттандыруға, белсенді сөздік қорын
дамытуға бағытталуы.
     Оқу
модуль қайта жаңғыртушы оқу циклі ретінде үш
құрылымды бөліктен: кіріспеден, сөйлесу бөлімінен
және қорытынды бөлімнен тұрады.
     Әр
оқу модулінде сағат саны әр түрлі болады. Осы
технологияның басты ерекшелігі – оның тек білімді ғана
меңгеруге ғана емес, тұлғаның танымдық
қабілеттерін және танымдық процестерді, ынтаны,
қабылдау қабілетін арнайы жасаған оқу және
танымдық жағдайлар арқылы дамытуға, сондай-ақ
тұлғаның қауіпсіздігін, өзін-өзі
өзектілендіру, өзін-өзі бекіту, қарым-қатынас,
ойын танымдық және шығармашылық қажеттіліктерін
қанағаттануға белсенді сөздік қорын дамытуға
бағытталады. Қазіргі кезде мектептерде жиі қолданылып
отырған жаңа технологиялардың бірі – оқушылардың
жазу мен оқуда сын тұрғыснан ойлау қабілетін
қалыптастыруға бағытталған әдіс-тәсілдер. Осындай
әдістеме негізінде жасөспірімдерге қазақ тілі мен
әдебиетінен терең де тиянақты білім беруді өз
тәжірибемде жиі қолданамын.
    Көбіне
5 жолды өлең, РАФТ, инсерт, Венн диаграммасы, топтастыру   сияқты
 әдістерді   сабағымда   жиі  қолданамыз.
48
Әдебиет сабақтарында
деңгейлік тапсырмалар
мен тірек сызбаларды қолдану жолдары

      Мемлекеттік
тілдің мәртебесін көтеріп, қолдану аясын кеңейту-
баршамыздың басты парызымыз. Осындай күрделі міндетті
ойдағыдай орындау үшін мұғалімге бұрынғыдан
да зор талаптар қойылады. Оқытудың жаңа
технологиясының бірі-педагогика ғылымының докторы, профессор
Ж. Қараевтың деңгейлік оқыту жүйесі іліміне
сүйене оқыту болып табылады. Нәтижеге жету үшін
оқушылардың білімі мен деңгейіне байланысты тапсырмалар
құрастыру қажет. Мемлекеттік тіл мәртебесін
көтеру үшін ойлай білетін, өз ойын қазақ тілінде
жеткізе алатын, сауатты, еліне еңбек ете білетін, қабілетті жастар
керек. Оқушының ойлау және сөйлеу тілін дамыту
мақсатында деңгейлік тапсырмалар беру ұсынылады. Сол
арқылы оқушының деңгейі анықталып, білімін
тереңдетіп, белсенділігін күшейтеді.
       Деңгейлік
тапсырмаларды дайындап, оқушылармен жұмыс жүргізудегі негізгі
мақсат: баланың қабілетін ашу, шығармашылығын
шыңдау, іздендіру, пәнге деген қызығушылығын
арттыру. Деңгейлік тапсырмалар арқылы оқушының
қабілеті, ақылы, біліктілігі, сөздік қоры жетіледі. Әр
деңгейлік тапсырманы орындаған сайын оқушы жақсы
орындауға талпынады. Мұғалім де, оқушы да
шығармашылықпен жұмыс жасайды, сондықтан да
оқушыларды өз бетімен жұмыс істеп, білімін тереңдетуі
үшін оларды іздендіру керек.
      Бірінші деңгейлік тапсырма оқушының есінде
қалуға ыңғайлы, өмірмен байланысты болуы керек.
      Екінші деңгейлік тапсырма түрленіп, күрделене
түседі. Мазмұны өткен тақырыпқа байланысты
түрленген, ойлауды қажет ететін, оқушы өз бетімен
жұмыс жасауға лайықты тапсырмалар.
        Үшінші деңгейдегі тапсырмалар орындау арқылы
оқушы өзі тұжырым жасайды. Мұғалім
нұсқаушы, бағыт беруші, кеңесуші ретінде болады.
Оқушының өзі сөздіктерді пайдаланып, мәтіндерді
аударады. Берілген мәтіндерге сұрақ ойлап жазады. Өзіне
керек материалдарды іздеп, тауып оқиды.
        Төртінші деңгейлік тапсырма дарынды, қабілеті
жоғары балаға арналады, тақырып беріп, ізденуге өзі
мақсат қояды. Мұғалімнің көмегісіз
барлығын өзі орындай біледі.
Деңгейлік тапсырмалар үлгісі. 9 сынып. «Жыл мезгілдері»
                                                                                49
              І
деңгей.
1. «Көктем
табиғаты» тақырыбындағы сөйлемдерді
құрмалас сөйлемдермен толықтырыңыз.
2. «Көктем»
тақырыбына шағын әңгіме құраңыз.
ІІ деңгей.
1. Мәтінге
бір ортақ жоспар құрып, мазмұнын айтып беріңіз.
2. Мәтіннен 2 салалас құрмалас сөйлем, 2 сабақтас
құрмалас сөйлемге синтаксистік талдау жасаңыз.
3. Мәтін бойынша диалог дайындаңыз.
ІІІ деңгей. «Көктемгі еңбек» тақырыбындағы
құрмалас сөйлемнің түрлерін қолданып,
шағын шығарма жазыңдар.
Көктем мезгілі бәріне бірдей ұнай бермейді. Біреуге
ұнайды, біреуге ұнамайды. Неге? Өз пікірлеріңізді
дәлелдеп жазыңыздар.
Осы сияқты деңгейлік тапсырмаларды жүйелі қолдану
оқушылардың білім сапасын арттыруға, шығармашылық
қабілетін дамытуға ықпал етеді.
    ІҮ
деңгей. Қосымша әдебиет бойынша Абылай хан туралы
мәліметтер жинақтап, реферат жазыңыз. Бұл тапсырманы
орындауға оқушылар өз ізденісі арқылы жетеді.
Деңгейлік тапсырмалар арқылы оқушы өзі ізденіп,
нақты нәтижеге жетеді. Мұғалім кім қалай
меңгергенін бақылайды.
Мектептерде қазақ тілі мен әдебиетін оқытуда тағы
бір ең қолайлы жолдарының бірі- тірек сызбаларын пайдалану.
       Тірек сызбасын сабақта кеңінен
пайдалану-мұғалімнің жан-жақты дайындалуына,
уақытты ұтымды өткізуіне әсер етеді.
Уақыт талабы мұғалімнен сабақты қызықты,
тартымды өткізе білуді көп шығармашылық ізденісті,
білімділікті, тапқырлықты қажет етеді.
Оқушылардың белсенділігін, жеке дара жұмыстануын ынталандыру,
жеке көзқарастарының қалыптасуын, дамуын, оқу
еңбегінің нәтижесі тиімді болуын талап етеді. Сондықтан
ортақ іс-ірекетті ұйымдастыруда негізгі мақсат әрбір
жеке оқушының дамуына, таным ерекшілігі мен
іс-әрекетінің дұрыс ұйымдастырылуына үлкен
жауапкершілікпен қарауымыз керек. Мектептерде қазақ тілі
пәнінің көздейтін мақсаты-қазақша
сөйлеуге, өз ойын басқаға түсіндіре алатын
дәрежеге жеткізу. Сондықтан қазақ тілі сабағында
оқытушыдан қалайда оқушыны сөйлетуге, сөйлеу
тілін дамытуға жағдай туғызу керек. Тіл үйрену, тіл
ұстарту адамның ойлау қабілетімен тығыз байланысты.
Ойлау қабілетін дамытудың негізгі әдістерінің бірі
жаттығу жұмыстарын тиімді ұйымдастыру болып
50
табылады.
Жаттығулар екі топқа бөлінеді:
Тілдік жаттығулар;
Сөйлеу
жаттығулары;
Сөйлеу
жаттығуларына сөйлем және сөз тіркестерін
құрастыру, мәтіннің мазмұнын айту, сұхбат
құрастыру жатады.
Тірек сызбалар оқушылардың сөйлеу тілін арттыру
мақсатында пайдаланатын тәсілдің бірі. Сонымен қатар
тірек сызба жаңа тақырыпты жеңіл түсінуге, есте
сақтап қалуға көмектеседі. Негізінде орташа
оқитын оқушыларға өте қолайлы деп есептеймін:
себебі олар тірек сызбалар арқылы сөйлем құрастырып,
өз ойларын айтып жеткізуге үйренеді, сабаққа
қызығады, еңбектенуге талпынады.
Қазақ әдебиеті сабақтарында тірек сызбалардан
басқа белгілі жазушылардың жалпы өмірбаянымен
танысқаннан кейін жоғарыда көрсетілген семантикалық
талдауды орындатуға болады. Белгілі бір шығармамен
танысқаннан кейін сол шығарма бойынша кестені толтыртуға
болады. Осындай жұмыстар өте ыңғайлы деп есептеймін.

      Егеменді
еліміздің өсіп келе жатқан ұрпағын ойлы да іскер,
жігерлі де батыл, өзіне-өзі сенімді, интеллектуалдық
деңгейі биік, дүниетанымы дұрыс қалыптасқан
азамат етіп тәрбиелеуде мектептің алатын орны айрықша. Мектеп
қазіргі қоғамның дамуымен, әлеуметтік практикамен
тығыз байланысты. Мектеп өмірі балаға жаңа
әлемнің есігін ашып беріп, рухани дүниесінің
қалыптасуына негіз салады.
       Әдеби
білім берудің негізгі бағыты – адамды қоғамның
ең негізгі құндылығы ретінде тану, оның
қоғамдағы орны мен рөліне, әлеуметтік
жағдайына, психикалық даму ерекшелігіне мән беру, сол
арқылы оның рухани жан дүниесінің баюына, өзіндік
көзқарасының, шығармашылық белсенділігінің,
кәсіби іскерлігінің қалыптасуына жағдай жасау.
      Оқытудың
көрнекілік ұстанымы сабақ үрдісінде басты роль
атқарады. «Көрнекілікпен оқытудағы басты мақсат –
оқушыны байқағыштыққа, оймен топшылауға
жаттықтыру. Өзінің байқағандарын сөзбен
айтып бере білуге, одан логикалық қорытынды шығаруға
үйрету». Көрнекілікті оқу үрдісінің барлық
кезеңінде пайдалануға болады, бірақ оны жиі
қолдануға да болмайды. Көрнекілікті белгілі тақырып мақсатында
пайдаланғанда ғана тиімді болмақ. Сабаққа
қажетті дидактикалық көрнекі   құралдардың   түрлері:
  заттық,  образдық,  графикалық,
51
синтетикалық,
синхроникалық кестелер; буклеттер, альбомдар; техникалық оқу
құралдары; тірек сигналдары; кеспе, үлестірмелі
қағаздар.
     Көрнекілік – оқу материалын оқушы көңіліне
оңай да әсерлі жолмен жеткізуші көмекші құрал. Ол
бүтіннің бөлшегі секілді сабақтың бойында
оның белгілі бір құрылымдық структуралық
бөлшегіндей басқа құрамдас бөлімдерімен
қабат-қабат қабысып жатуы қажет. Сонда ғана
көрнекілік шәкірт білімінің тұтастығын арттырып,
сабақ үрдісінің тиімділігін жүзеге асырады.
     Дидактикалық принциптердің бірі-оқыту жүйесінде
көрнекі құралдарды пайдалану. Мектепте әдебиеті
оқытуға байланысты мынадай көрнекі құралдар
пайдаланылады: затты табиғи түрінде көрсету, графикалық
көрнекілік (кесте, схема), бейнелеу көрнекілігі, иллюстрация жасау,
фотоларды көрсету, суреттерді көрсету, осындай көрнекіліктер
мен қатар, техникалық құралдарды(магнитофон,
ойнатқыштарды, диафильм, кинофильм фрагменттері, радио, телевизия,
кодоскоп, эпидиаскоп) пайдалану арқылы оқушылардың есту
және көру сезімдерін дамытуға арнайы көңіл
бөлінеді.
       Мұғалімнің түсіндіруі мен қоса, есту
және көру үшін көрнекіліктер қолданылады. Сыныптан
тыс жұмыстарда көрнекілік пайдалану оқушының ана тілін
құрметтеуге, оған деген сүйіспеншілігін арттырады.
Оқушының танымдық қабілетін жетілдіріп, өздігінен
жұмыс істеуге бағыт береді.

Қазақ  әдебиет
 сабақтарында  жаңа  ақпараттық
технологияларды  қолданудың
 ерекшелктері

Әдебиет- заманалар тарихының, ұлы
оқиғалардың, адамзат тіршілігінің, таным-
нанымдарының көркем шежіресі. Әдебиет адам баласымен бірге
жасап, оларға рухани күш-дем беріп, бірге дамып, өсіп келе
жатқан өнердің бір түрі. Орыс мектептерінде
өтілетін қазақ әдебиеті сабақтарының
мақсаты – оқушылардың сөздік қорын дамыту,
дұрыс сөйлеуге, сауатты жазуға үйрету, өз
елінің тарихымен таныстыру, өз ұлтының
ақын-жазушыларымен, олардың шығармаларымен таныстыру. Сондықтан
да оқушылардың білімін арттыру үшін сабақта жаңа
технологияларды қолдана білу керек.
      «Технология» гректің «teche»- өнер, шеберлік және
«logos»- ғылым деген сөзінен шыққан,  яғни  «шеберлік
 туралы  ғылым»   52
деген
мағнаны білдіреді. Оқыту технологиясы мен әдістеме
ғылымы бір-бірімен тығыз байланысты. Әдістеме ғылымы
«Нені оқыту керек?», «Не үшін оқыту керек?», «Қалай
оқыту керек?» деген сұрақтарға жауап іздесе,
оқыту технологиясы «Қалай нәтижелі оқытуға
болады?» деген мәселенің шешімін іздейді. Олардың
мақсаты бір, яғни оқытудың тиімді жолдарын
қарастыру. Оқытудың тиімді жолдары оқытудың
әр түрлі әдістері арқылы анықталады. Көптеген
жаңа технологиялармен қатар соңғы кездері
қазақ әдебиеті сабақтарында ақпараттық
технологиялар да жиі қолданылуда.

Жаңа ақпараттық технологиялар дегеніміз – білім беру ісінде
ақпараттарды даярлап, оны білім алушыға беру процесі. Бұл
процесті іске асырудың негізгі құралы компьютер болып
табылады, сол себепті қазіргі мектепке шығармашылық ізденіс
қабілеті дамыған, жаңа педагогикалық технологияларды
жете меңгерген, мамандық шеберлігі қалыптасқан,
жаңа ақпараттық технологиялардың тілін білетін
мұғалім қажет.
Енді, осы ақпараттық технологияларды жүзеге асырудағы
жұмыс түрлеріне тоқталып өтейік:

Ақпараттық технологиялардың бірі - интерактивтік тақта,
мультимедиялық және он-лайн сабақтары. Былтырғы
жаңа оқу жылының ерекшелігі – республикада алғаш рет
жалпы білім беретін мектептерде Елбасының он-лайн режимінде өткен
интерактивтік сабағымен басталды. Бүгінгі таңда Республика
көлеміндегі мектептердің 97 пайызы интернет желісіне қосылып,
әр салада оқушылардың ақпарат алуын қамтамасыз
етіп келеді. Мемлекет басшысының тапсырмасымен еліміздің көптеген
мектептерінде интерактивтік тақта орнатылды.
Өзім қызмет жасайтын мектепте де жаңа ақпараттық
технологияларды қолдану кеңінен қарастырылған. Мектеп
кабинеттерінде интерактивтік тақта орнатылған. Сондықтан
бұл тақтамен әр сабақты қызықты
өткізуді ойластырып, жоспарлаймын, себебі қолда бар
мүмкіндіктерді пайдалану арқылы оқушыларды жаңа заман
технологиясымен жұмыс жасауға үйретеміз. Енді нақты
орыс кластарындағы қазақ әдебиеті сабақтарына
тоқталып өтейік. Мәселен, 5 класта әдебиетпен танысу
халық ауыз әдебиетімен басталады. Бұл блокта оқушылар
тұрмыс-салт жырлары, мақал-мәтелдер, ертегілер сияқты
ауыз әдебиет үлгілерімен танысады. Оқушылардың
мақалдарды түсініп, есте сақтауын қамтамасыз ету
53
 мақсатында
интерактивті тақтаның көмегі зор. Мұғалім
тақтаның сурет салу редакторы арқылы тақтада
мақалдарды ребус түрінде береді, оқушылар сол ребустарды
шешеді. Келесі сабаққа өздері де ребус ойлап тауып,
тақтаға салып, басқа оқушылардың шешуін
сұрайды. Немесе, ертегілерді басқа ұлт балалары бір оқығаннан
түсіне алмайды, олар үшін интерактивті тақтаға таныс
емес сөздерді жазып қойсақ, сол сөздермен сөйлем
құрастырып, алдын-ала жұмыстар жүргізсек, онда ертегіні
оқу барысында олар бұрын кезіккен қиындықтарға
кезікпес еді. Бұл бір жағынан оқушылардың сөздік
қорын да байытады, осы тақырыпқа деген
қызығушылығын арттырады да.
Енді, поэзияға тоқтайтын болсақ, бұнда да
ақпараттық технологиялардың алар орны зор.

Оқушыларды әуелі слайд көрсету арқылы өлең
авторының өмір жолымен таныстырып, осы өлеңнің
шығу тарихына ерекше тоқталып, өлең мазмұнын
басқа ұлтты балаларға түсіндіріп, содан соң
оқушыларға компьютер немесе теледидар арқылы
өлеңді тыңдату оқушының жүрегінде
әсер қалдыруы сөзсіз. Осындай жұмыс түрлері
оқушылардың қазақ поэзиясына деген
сүйіспеншілігін оятады. Жоғары кластарда роман,
әңгімелерді оқыту тіпті де үлкен қиыншылықтарға
әкеп соғады, себебі балалар кітап оқып отырғаннан
компьютерде көбірек отырғанын қалайды. Осы
мәселенің шешуін де ақпараттық технологиялар
көмегімен табуға болады. Мәселен, романды оқуға
екі немесе үш сағат берілсе, оның бірінші сабағында
мұғалім қысқаша роман кейіпкерлерімен ,
мазмұнымен слайд арқылы таныстырады.

Екінші сабақта осы роман сюжеті бойынша түсірілген кинофильм болса,
соны көрсету. Ал үшінші сабақта алған білімді бекіту
мақсатында электрондық оқулық бойынша, немесе
мұғалімнің өзінің құрастыруы бойынша
тест және т.б. бақылау түрлерін өткізу,
оқушылармен пікірталас жүргізуге болады. Үй тапсырмасы
ретінде бір шығармашылық топ құрып, соларға осы
роман немесе әңгімеден үзіндіні кино қылып
түсіріп, келесі сабақта интерактивті тақта арқылы сол
киноны класқа көрсету.

Міне, осындай ақпарат құралдарының көмегімен
сабаққа қатысу белсенділігі төмен
оқушылардың да қызығушылығын арттыруға
болады. Қазақ әдебиеті сабақтарында
ақпараттық технология келесі жұмыс түрінде де
қолданысын табады. Бұл оқушылардың аса
шығармашылығын талап ететін жоба жұмысы. Бұл
жұмыс түрін жүргізгенде оқушылар техникалық
құралдарды 54
қолдану
арқылы жобасын дайындайды. Мәселен, сабақта балалар Ыбырай
Алтынсариннің шығармашылығымен танысады. Енді осы
тақырыпта терең мағлұмат жинап, онымен бүкіл
класты таныстыру мақсатында шығармашылық топ
құрылады. Топ құрылған соң, олар Ыбырай
Алтынсарин туралы мағлұмат жинауға кіріседі. Балалар
мұражай қызметшілеріне, белгілі әдебиетші, тарихшыларға
барып осы тақырып жөнінде сұхбат алып, тақырыпқа
байланысты материалдарды суретке түсіріп, жалпы толық бейнематериал
жинақтайды.

Жиналған мағлұматтарды компьютер арқылы
өңдеп, қысқаша деректі фильм етіп шығарады. Содан
соң бұл фильмды сабақ үстінде класс назарына
ұсынады. Осындай өзгеше жұмыс түрлерін өткізу
арқылы оқушылардың шығармашылық
қабілеттерін дамытуға, олардың осы пәнге деген
қызығушылығын оятуға, дарынды тұлғаны қалыптастыруға
әбден болады. Ақпараттық технологиялардың
оқу-тәрбие үрдісінде қолданылуы
мұғалімдердің де, оқушылардың да
мүмкіндіктерін кеңейтеді. Ендеше ақпараттық
технологияларды үйлесімді пайдалану қазіргі таңда
өзекті мәселелердің біріне айналып отырғаны даусыз. Интерактивті
тақтамен жұмыс барысында қолдануға болатын сызбалар
Абайдың қара сөздерін өту барысында «Үшінші
сөзде» айтылатын ақынның философиялық тұжырымын
сызба арқылы осылай түсіндіруге болады. Оқушы бұл
сызбаны байланыстырып оқу арқылы мәтіннің мазмұны
мен идеясын ашу деңгейіне жете алады. Жыраулар поэзиясынан
Бұқардың «Қазақ ханы Абылай» толғауын
өту барысында келесідей тапсырма беруге болады. Оқушылар
интерактивті тақтада берілген диаграмманы толтырады. Бұл сызбада
олар толғаудағы кейіпкерлерге бір сөзбен сипаттама береді. Ауыз
әдебиеті блогында мақалды жалғастыр ойынын интерактивті
түрде өткізу оқушылардың мақалдарды есте
сақтап қалу қабілетін күшейтеді. Мысал ретінде мына
мақалдарды алуға болады.
 Өнер алды- ................
Көп түкірсе ..............
Елдің көзі .................
Ер қанаты ...............
Керекті сөздер: ақ тіл, қызыл тіл, өзен, көл,
жүз елу, елу, ат, көлік. Осы мақалдарды ребус түрінде
де беруге болады.
       Жаңа ақпараттық технологияларды қазақ
әдебиеті сабағында
55
қолдану
келесі нәтижелерге жеткізеді:
1. Оқушыларға еркін ойлауға мүмкіндік береді;
2. Тіл байлығын дамытады;
3. Өз ойын жеткізуге, жан-жақты ізденуге үйретеді;
4. Шығармашылық белсенділігін арттырып, ұжымда бірігіп
жұмыс істеуге тәрбиелейді.
5. Өз бетімен білім алатын, ақпараттық технологияларды
жақсы меңгерген, білімді жеке тұлғаны
қалыптастырады.

Әдеби
шығарма, көркем мәтінді
проблемалық
талдай оқыту жолдары

Мектепте әдебиетті оқытудың мән-маңызы
көркем туындыны оқыту, талдау, оқырмандық пікір
қалыптастырумен ашылмақ. Көркем туындыны оқу бар да,
талдау бар. Талдау оқусыз жүзеге аспайды. Оқу баланың
өз еңбегімен жүзеге асс, талдау мұғалім,
оның ұйымдастыруы, жобалауы, тиімді жағын ойластыруы
арқылы жүзеге асады. Көркем мәтінді оқушы
қалай оқып, қабылдайды, қандай ой туады, өз
көзқарасын қалай жеткізеді – бұл оқушы мен
мұғалімнің бірлескен еңбегінің жемісі болмақ.
Қазіргі әдістемеде талдау жасаудың 4 түрі /образ
бойынша, тақырыптық, проблемалық, тұтас немесе автор
ізімен/ ұсынылып жүр. Қандай талдау түрі болса да, не
мақсат көзделеді? Бұл сұраққа әдіскер
Қ.Бітібаеваның сөзін негізгі ала жауап берсек:
1. Оқушының туындыны қабылдауы, әсері, эмоциясын тану,
2. Эстетикалық талғамын қалыптастыруға сеп болу,
3. Таным қабілеті, ойлау белсенділігі мен дербестігін ұштау,
4. Ең бастысы – көркем туынды бойынша талдау жасау, пікір айту
жолдарын меңгерту /тақырыбы, авторлық идея, образдар
жүйесі, сюжеттік-композициялық ерекшелігі,
көркемдік-эстетикалық жағын т.б. кешенді түрде
қарастыру/.
       Көркем туындыны оқытып, сауатты талдауға қол
жеткізу үшін автордың мақсат-мұратын, ойын білдіретін
әрбір деталь, көркемдік тәсілді дәл танып, жазушы
шеберлігін оқушыға дұрыс таныта білу керек. Оқушының
танымдық-шығармашылық қабілетін, ойлау белсенділігін
дамытатын, өз жоба-жорамалын ұсыну, салыстыру негізінде дұрыс
шешім табуға жетелейтін әдістің бірі – проблемалық талдау.
Ол көркем туынды негізіндегі проблеманы дәл танып, ізденіске,
әдеби айтыс-тартысқа жетелейтін сұрақтар
әзірлеуді қажет етеді. Сұрақ авторлық идея,
56
проблема,
кейіпкер іс-әрекеті т.б. негізінде туындайды.
Осы негізде талдаудың мынадай жобасын, үлгілерін ұсынамын:
ІІ. Көркем туынды негізіндегі автор ойы, идеясына талдау жасау.
       М.Дулатовтың азаматтық лирикасын оқытуда
мәселеге дәстүр және жаңашылдық
тұрғысынан қарау, отаршылдық езгіге қарсы
күрескерлік үні, әсіресе жер мәселесін ХҮІІІ
ғасырдағы жыраулар поэзиясы, ХІХ ғасырдағы «зар заман
ақындары», Махамбеттің күрескер поэзиясынан бастап талдау
тиімдірек. Дәстүрлі тақырып, оған
Міржақыптың жаңаша көзқарасы, жаңаша
жырлауы туралы сөз қозғау оқушының өткен
материалға қайта үңілуіне, негізгіні саналы игеруіне
мүмкіндік туғызады.
ІІ. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстыру арқылы
автордың образ жасау шеберлігін ашу.  М.Жұмабаевтың «Батыр
Баян» дастанын оқытуда мына сұрақтар негізінде ізденіп,
әрі кейіпкерге мінездеме беруге, автор шеберлігіне мән беруге
болады:
1. Баян батыр ел намысын ойлаушы күрескер ме, әлде ашу-ызаның
құрбаны, қылмыскер ме?
2. Баянның іс-әрекеті /інісін өлтіруі/ саналы, мақсатты
әрекет пе, әлде қызғаныштан туған әрекет
пе?
3. Ноян ел намысын аяққа басушы сатқын ба, әлде албырт
сезім, махабаттың құрбаны ма?
4. Қалмақ қызы неге «сұм сұлу» деп аталған?
Автордың ол туралы көзқарасы қандай?
М.Әуезовтың әңгімелерін
/«Қорғансыздың күні», «Жетім» т.б./ оқытуда:
1. Жазушының қорғансызы кімдер? Олар неден
қорғалуы керек?
2. Қорғансыздар тағдыры қандай ой тастайды?
3. Автор қорғансыздарына қандай көзқараспен
қарайды?
ІІІ. Шығарманың көркемдік өрнегіне, автор стиліне
талдау.
Бұл үндес, үқсас мәтіндерді салыстыру
арқылы жүзеге асады.

С.Сейфуллиннің «Көкшетауы» мен М.Жұмабаевтың «Батыр
Баян» дастандарының тілін талдау үшін екі ақын
шығармасындағы сұлу Көкше келбетін салыстырып, стильдік
ерекшелігін ашуға болады. Төменде оқушының жұмысы
көрсетілген:
Көкше келбеті
Сәкенше
Мағжанша
1.
Арқаның кербез сұлуы Сарыарқаның аралы
2. Сексен көл – алтын кесе Бурабай мөп-мөлдір,
дөп-дөңгелек Ай
3. Жан-жақтан   ертелі-кеш    бұлттар   келіп,  бұлт  құшқан
 мәңгі
57
меңзең
Көкшетауға жүреді біліп-кетіп есенсауын Бөлектау: «Ой,
бауырым» дер.
4.
Сұлу бетін дамылсыз жауын жуған Көкшенің тас
жүрегі жаралы да.

Тағы бір оқушы І.Жансүгіровтің «Құлагер»
дастанындағы суреттермен салыстырып, өзіндік қорытынды
ұсынады: «Ақындар кейіптеу арқылы Көкшенің
сұлу табиғатын жандандыра суреттеген, Көкшетау – кербез,
кең далада бойын күткен /Ілиясша/ бір ару. Менің ойымша,
Мағжанның көкше аруы мұңдылау, қалың
ой құшағында, ақын сол арқылы алдағы
трагедиядан сыр бергенде».
ІҮ. Тақырыптас шығармаларды қатар, салыстыра талдау.
Бұл жұмысты ХХ ғасырдың басындағы
қазақ әдебиетіндегі әйелдер теңсіздігі
мәселесі бойынша М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» романы,
М.Сералиннің «Гүлһашима» дастаны, С.Көбеевтің
«Қалың мал», С.Торайғыровтың «Қамар
сұлу»романдарын өткенде жүргізуге болады, яғни «Бір мәселе,
бір тақырып: бірнеше шешім, үйлесім мен қайшылық»
сұрағы төңірегінде мәселе қозғау.
Сонда оқушы көркем шығарма табиғатын, оның
өзегіндегі автор идеясын, онымен байланыста кейіпкер
тағдырының әртүрлі шешілуін, суреткер түсінеді.
Ұқсастығы:
   1. Тақырыбы – қазақ әйелінің теңсіздігі.
   2. Автор реализмі, жастарды бостандыққа, теңдікке
шақыру.
   3. Бас кейіпкерлер оқыған, ескіше көзі ашық,
бостандықты аңсап, баянды махаббат, теңдікке қол
созады.
  4.
Осы жолда оларды қолдаушылар бар /не шешесі, не достары/.

Осылайша
айырмашылығы да талданады.
Ү. Тарихи және көркем шындықты негізге ала талдау.
Мұнда мұғалім тарих рең ғана болатынын, жазушы
кейіпкер бейнесін жасауда өмір шындығын қалай
пайдаланғанын назарда ұстауы керек.
Ш.Құдайбердіұлы мен М.Абайұлының «Еңлік-Кебек»
дастандарын, кейін М.Әуезовтың «Еңлік-Кебек» пьесасын
оқытуда мұғалім үш туындының арқауы –
махаббат трагедиясына үш суретке де замана сипаты, ел іішіндегі
әлеуметтік жағдайға сәйкес қарағанына
мән береді. Оқушыны мына сұрақтар
төңірегінде іздендіруге болады:
1. Трагедиялық оқиғаның тууына қандай
қоғамдық, әлеуметтік жағдайлар себеп болды?
2.
Неге
Шәкәрім «Ақтабан шұбырынды» оқиғасын
өз сөзіне
58
астар
етіп алған?

3. Ғашықтар трагедиясына кім, не кінәлі? Бұған
өзің қалай қарайсың?
Осыған орай оқушы ой-толғанысының үзігі:
«Шәкәрім ғашықтар қазасын бір ру, топ, жеке
адамның мойнына қоймайды. Қатігездік көптің
тарвапынан жасалған, сондықтан кінә жеке адамда емес,
тұтас қоғамда. Кеңгірбай би де жастарға ара
түсе алмай, заман мен жағдайға бас иген».
«Ақтабан шұбырындыны сөзіне астар етудегі мақсаты –
трагедияға себеп болған қоғамдық, әлеуметтік
жағдайларды анықтау, оқиғаның өмірлік
мәнін көрсету. Шынында, қараңғылық пен ескі
салт-сана дәуірлеп тұрған заманда ғашықтар
тағдырының қайғылы аяқталуы қисынды деп
ойлаймын» т.б.
     Осылайша оқыту-талдаудың ұтымды жағы мынада:
1. Ақиқатқа жету, проблеманы шешу үшін ізденеді,
зерттейді.
2. Оқығанды ой жүгіртіп, зерделеп қабылдауына негіз
болады.
3. Оқушы мәтінге жүгініп, өз ойы, болжамын,
көзқарасын айтуға машықтанады.
4. Оқытудың жалғаспалық, жүйелілік принципі
тоғыса келіп, оқушыға терең білім беру жүзеге
асады.

     Қорытынды

      Білім беру жүйесінің негізгі және бейіндік мектеп
деңгейлеріндегі қазақ әдебиетін оқытудың
мақсаты – оқушылардың рухани дүниесін байыта отырып,
оларға азаматтық, адамгершілік, елжандылық,
көркемдік-эстетикалық тәрбие беру және олардың
ой-өрісін кеңейтіп, ауызша сөйлеу мен жазба тіл
мәдениетін қалыптастыру болып табылады.

«Қазақ әдебиеті» пәнін оқып-үйрену
арқылы оқушылар халқымыздың ұлттық
құндылықтарын сөз өнері тұрғысынан
қабылдауға қажетті білім, білік дағдыларымен
қаруланады.
Қазақстан Республикасындағы жалпы бiлiм беретiн орта
мектептердегi «Қазақ әдебиетi» пәнi үстiмiздегi
оқу жылында осы пәндi оқытуға негiз болатын
«Қазақ әдебиетi» тұжырымдамасында, қазақ
әдебиетiнiң жалпыға мiндеттi бiлiм стандартында, пәндiк
бағдарламаларда белгiленген мақсат пен мiндеттерге сәйкес
оқытылады. Білім берудің жаңа жүйесінде негізгі
мектепті аяқтаған оқушылар таңдау бағытына
қарай бейінді сыныптарда оқуын жалғастырады.
59
     Бейіндік
оқыту – жалпы орта білім беретін мектептердің жоғары
сыныптарда даралап оқытуға, оқушының
әлеуметтенуіне және мектептің жоғары сыныптарда орта
және жоғары кәсіптік білім беру мекемелерімен
ынтымақтастығына бағытталған арнайы дайындық
жүйесі.

  Бейіндік оқытудың басты мақсаты – оқушылардың
бейіндік білім алуын жүзеге асыру, олардың отбасында, жергілікті
және аймақтық ортада әлеуметтенуін, сонымен қатар
оқушыларды орта және жоғары кәсіптік оқу
орындарына дайындау үшін орта жалпы білім беру бағдарламаларындағы
жеке пәндерді кеңейтіп оқытуды қамтамасыз ету болып
табылады.

 «Қазақ әдебиетi» пәні мемлекеттiк бiлiм стандартында
белгiленген бiлiм мазмұны мен оқушылардың бiлiм, бiлiк,
дағдылары мен құзыреттілік түріндегі күтілетін
нәтижелерге жету  талаптарын  орындайды.

«Қазақ әдебиеті» пәнін оқытудың
мақсаты  - қазіргі өзгермелі қоғам
жағдайында өзіндік белсенділік көрсете алатын,
халқымыздың тарихын, дәстүрін, өнерін,
әдебиеті мен мәдениетін  ұлттық
құндылық ретінде бағалап,
құрметтей   білетін, әдеби көркем туындыда
бейнеленген құбылысты эстетикалық тұрғыда
қабылдауға қажетті білім, білік, дағдыларымен
қаруланған, оқырмандық талғамы терең,
жан-жақты дамыған дара тұлға
қалыптастыру.
         «Қазақ әдебиеті» пәнін оқытудың
басты міндеттері:

• оқушылардың рухани-адамгершілік қасиетін байыту және
эстетикалық танымын кеңейту, оқырмандық
мәдениетін қалыптастыру;
    • өмірдегі кездесетін жағдаяттардағы мәселені
шешуде қазақ әдебиетінен алған білім мен
тәрбиенің игі нәтижесін пайдалануға, өз
өмірлеріне қолдануға үйрету;
   • ойын еркін, шешен жеткізе
алу, әдеби-теориялық білімін жазба жұмыстарда сауатты
қолдана алу біліктілігін қалыптастыру немесе ауызша
айтылғанды қабылдай алуын, ойын ауызша жеткізе алуын,
жазылған мәтінді, ақпаратты, түсіне алуын және
өз ойын жазбаша жеткізе алу қабілетін дамыту.
          Қазақ әдебиеті оқу
пәні  мынадай ұстанымдар арқылы жүзеге асады:
• коммуникативтілік –
қазақ тілінің коммуникациясының ауызша және жазба
түрлерін қолдана білу;
• оқушының жеке тұлғасына, оның  шынайы
қажеттіліктері мен
мүддесіне,  әлеуметтік-мәдени, жеке даму
бағдарламасына, яғни
тұлғалық-бағдарлық бағыттылығы;
• оқытудың
әрекеттік негізі ұстанымы – жеке, топтық және
60
ұжымдық оқыту
формаларын  басым пайдалану;
• когнитивтік (саналы) үйрету ұстанымы - вербалдық және
пәндік маңызынан тұратын оқушы әлемінің
картинасын қалыптастыру,  қойылған міндетті
өз бетімен шешу және  қарым-қатынас барысында
сәйкес құралды таңдап алу процесін саналы түрде
басқара білу;
• лингвомәдени
ұстаным – оқушынының өзара байланысты коммуникативтік
және әлеуметтік-мәдени
дамуы,  Қазақстан халықтары және
әлемдік қауымдастық мәдениетімен қауыштыру;
• өзін-өзі ұйымдастыра білу және өзін
көрсете білу ұстанымы оқушылардың өзіндік
белсенділігінің пайда болуына, әлеуметтік мәдени өзара
әрекеттестікке және өзін-өзі жүзеге асыруға
дайындығын көтеру.

      Пайдаланылған  әдебиеттер:

Бітібаева
     Қ.О. Әдебиетті оқыту әдістемесі:
     Педагогикалық оқу орындарына арн.оқулық.- Алматы:
     Рауан, 2009 ж.

2.
   Ә.Қоңыратбаев.
Әдебиетті оқыту методикасы 2010 ж.

Бадырақов
     Қ. Жоғары кластарда қазақ әдебиетінен
     тапсырмалар жүйесі. – А. 2011 ж.
Артықова
     Т.М. Қыстаубаева Ж. Қазақ тілі мен әдебиетті
     оқыту әдістемесі, Алматы 2012 ж.
Жанпейісова
     М.М. Модульдік оқыту технологиясы, оқушыны дамыту.
     Құрал ретінде, Алматы 2013 жыл.
Оралбаева Н.Жақсылықова
     Қ Жалпы орта мектептерде қазақ тілін оқыту
     әдістемесі, Алматы, 2014 жыл.
.Жұмажанова
     Т. Әдебиеттен кластан тыс жұмыстарды
     ұйымдастырудың ғылыми-әдістемелік негіздері. А.2015
     ж.
Ақшолақов
     Т. Көркем шығармаға талдау жасау. – А. Мектеп, 2016 ж.
Бадырақов
     Қ. Жоғары кластарда қазақ әдебиетінен
     тапсырмалар жүйесі. –А., 2017 ж.
Бітібаева
     Қ. Әдебиет сабағының түрлері мен
     үлгілері. 2018
Жұмажанова
     Т.Қ. Әдебиеттен кластан тыс жұмыстарды
     ұйымдастырудың ғылыми-әдістемелік негіздері.  2019
     ж.
Жұматаева
     Е. Әдебиетті оқытудың кейбір мәселелері. 2020
Көшімбаев
     А. Қазақ әдебиетін оқыту методикасы. – А. Мектеп, 2021ж.

61

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе..................................................................................................3

Оқушылардың
танымдық, шығармашылық қабілеттерін дамытудың
теориялық негіздері.......................................................4

Әдебиет
пәні сабағында оқушылардың шығармашылық пен
ізденіс қабілетін дамыту жолдары...................................................15

Қазақ әдебиеті сабақтарында
оқушылардың шығармашылық дербестігін дамыту............................................................................18

Оқушылардың әдебиет сабағында
шығармашылық әлеуеттерін дамыту жолдары................................................................................27

Қазақ
әдебиеті сабағында көркем шығарманы оқытудың
тиімді жолдары..............................................................................................29
Қазақ
әдебиеті сабағында инновациялық  технологияларды
пайдаланудың тиімділігі...................................................................40

Әдебиет
сабақтарында деңгейлік тапсырмалар мен тірек сызбаларды
қолдану жолдары.........................................................49

Қазақ  әдебиет  сабақтарында
жаңа  ақпараттық  технологияларды  қолданудың
ерекшелктері...........................................................................................52

Әдеби шығарма,
көркем мәтінді проблемалық талдай оқыту жолдары.............................................................................................56

 Қорытынды.......................................................................................59

Пайдаланылған  әдебиеттер.............................................................61

&
62

Скачано с www.znanio.ru

alt: Абай, Мұхтар Әуезов, Шоқан Уәлиханов,

alt: Көкшетауға жүреді біліп-кетіп есенсауын

alt: Бейіндік оқыту – жалпы орта білім беретін мектептердің жоғары сыныптарда даралап оқытуға, оқушының әлеуметтенуіне және мектептің жоғары сыныптарда орта және жоғары кәсіптік білім беру мекемелерімен…

alt: МАЗМҰНЫ: Кіріспе..........

intro: адебиет

title: адебиет