extracted_text:
ERDAL
DEMİRKIRAN

FAQAT AHMOQLARGINA
SAKKIZ SOAT UXLAYDI

TARJIMONLAR:

DILFUZA
VOHIDOVA
MAFTUNA
MAHMUDJONOVA

Sendagi oʻzimga bagʻishlovimdir...

Muvaffaqiyatli
insonlar kam uxlamaydilar, kam uxlagan insonlar muvaffaqiyatga erishadilar.

“Muqaddima oʻqilmaydi!” deb kim aytdi?

Ignaning teshigidan bir tuyani oʻtkazdilar. Ignaning
teshigi oʻsha oʻzimiz bilgan ignaning teshigi edi, ammo tuyaning
beshta oʻrkachi bor edi...

1-bob UYG’ONISH
Kendinning yuziga kutilmagan tarsaki
kelib tushganida quyoshning chiqishiga hali bir soat bor edi. Jin chalgandek
yotogʻidan sapchib turdi. Yotogʻi oldida katta, ajoyib bir odam
Kendinga qarab kulimsirab turardi. Sochlari oʻta gʻayritabiiy bo’lib,
har bir tolasi goʻyo kamondan uchib chiqishga shay turgan oʻqqa
oʻxshardi. Kiyimi esa toshbaqaning kosasini esga solardi. Oyoqlari
yoʻq deydigan darajada kichik, qoʻllari esa aksincha, nihoyatda katta
edi. Goʻyoki, biroz avval Kendinning yuziga tushgan shapaloq ayni shu
gʻalati odam jimjilogʻining ishi edi. Nima bo’lganini anglay olmagan
Kendin oʻziga kelgach, tarsaki taʼsiri ostida qoʻrqqancha
ikkilangan koʻyi soʻradi:
-   Menga nima
boʻldi?
-   Qoʻrqma,
xavotirli narsa emas, seni shunchaki jin chaldi!, - dedi bahaybat qoʻlli,
mitti oyoqli odam. Insonni dahshatga soladigan bu javobdan Kendin o’zini
yo’qotib qo’ydi.
-   Jin?! Qanaqa
jin?, - dedi Kendin asabiy, hayron va qo’rqqan holatda.
U gʻalati odam mitti oyoqlarini xuddi bir baleron kabi
mohirlik bilan oʻynatar, havoda goʻyo pichoqning ustida
aylanayotgandek aylanar, soʻngra birdan toʻxtab, soʻzlashda
davom etardi:
-   Men jinman.
Haligi bor ediku, “Mendan nima tilasang, tilagingni bajo keltiraman” deydigan
jin. Hah, mana oʻsha menman!
Kendin dovdirab qoldi. Jin ekanini aytgan bu
gʻayritabiiy maxluq soʻzlashda davom etdi:
-   Hozir, mendan
nima tilasang, tila. Birgina imkoning bor; ammo shunday bir narsa
soʻraginki, oʻzing aslo qila olmaydigan ish boʻlsin!
Kendin quvonib ketdi, chunki, bu koʻplab insonlar
kutadigan, ammo nodir holatlardagina taqdim qilinadigan shohona taklif edi.
Ammo kutilmaganda uning butun ezgu tuygʻulari haqlik
daʼvosi va hirs sezilib turgan bir munosabatga aylandi va Jinga shunday
dedi:
-   Bilishimcha,
bunday holatda uchta imkon berilardi. Bu adolatsizlik emasmi?
Jinning ko’z qarashlari oʻzgardi.
-   Biroz avval
yoʻq edim, endi esa borman. Shu onda qarshingda hayotingni
oʻzgartirish imkoniyati turibdi. Sen esa men bilan savdolashib
oʻtiribsan. Sen qanday ajoyib maxluqotsan o’zi? Yana takrorlayman: Birgina
imkoniyating bor. Sen bilan tortishib oʻtirmayman. Agar istagan narsang
oʻzing bajara oladigan bir narsa boʻlsa, bilib qoʻy,
bajarmayman. Uy, mashina, pul-mul tilash yoʻq, bilasan!
Kendin hijolat tortdi. Jinning bu soʻzlari qarshisida
hijolat tortgan ko’yi oʻzini himoya qila boshladi:
-   Menga ham
adolat qil, axir! Sen kelding, meni shirin uyqudan uygʻotding, yetmaganiga
uni soʻrama, buni soʻrama deb bir dunyo shart qoʻyayapsan.
Jin menga nima degandek bir harakat bilan:
-   Oʻzing bilasan.
U holda ketaman!, - dedi.
Kendin shoshilgancha oʻrnidan sakrab turdi.
-   Toʻxta,
toʻxta!.. Bu men uchun ulkan imkoniyat. Dovdirab qoldim. Biroz oʻylab
koʻrishimga imkon ber, iltimos!, - deya insonga xos mohirona bir hiyla
qoʻlladi. Soʻngra Jin yana ortiga qaytdi.
Kendin oʻylarkan, Jin ham insonning nafsi aslo
toʻymasligi, doimo eng afzalini talab qilsa-da, hijolat chekmasligi haqida
xayol surardi. Kendin ovozini chiqarib oʻylashni afzal koʻrdi.
Maqsadi Jinning munosabatini bilish va xatoga yo’l qo’ymaslik
edi.
-   Uy
boʻlmaydi, mashina ham, pul ham... Kuch desam ishonchim komilki, u ham
boʻlmaydi. Nima soʻrasam ekan?
Jinning nimagadir ishora berish niyati yoʻq edi. Biroq
goʻyo asrlar davomida ichida saqlagan bir dardi boru, uni oldidan chiqqan
ilk insonga toʻkib solishga tayyordek bir kayfiyatda edi.  - Har safar
sizlar bilan yuzlashganimda ayni shunday narsalarni istaysiz. Doim koʻp
pulim boʻlsin, deysiz. "Bunchalik katta pulni nima qilasan?"
desam, javob bera olmaysiz. Hech biringizda muayyan bir maqsad yoʻq. Hozir
"100 million dollaring boʻlsa, nima qilarding?" deb
soʻrasam, aniqki, javob berolmaysan. Shunga qaramay, negadir har safar
xayolingizga ilk keladigan narsa yana "pul" boʻladi.  Kendin
moddiy bir narsa soʻray olmasligini anglab yetgandi. Quvonchdan baland
ovozda hayqirib yubordi:
-   Topdim. Umrimni
uzaytir!
Jin vaqtni boy bermay qaytib soʻradi:
-   Senga yana bir
umr bersam yetadimi?
Yoʻl-yoʻl moviy pijama kiygan, quvonchdan
koʻzlari porlab oʻrnidan sakrab turgan Kendinning sevinchi
koʻrishga arzigulik edi, rosti!
-   Albatta!
Ortigʻi bilan yetadi, - dedi.
Jin xonada uyoqdan buyoqqa yurarkan:
-   Ishonching
komilmi?, - deb soʻradi.
Kendinning qarori
qatʼiy edi. - Ha, albatta...
Jin:
-   Afsusdaman!
Imkoniyatingni boy berding. Yodingda boʻlsa, "Sen oʻzing
uddasidan chiqa olmaydigan bir narsani soʻra!", degandim, - dedi.
Kendin nima deyishini bilmay kalovlanib qoldi.
-   Hoy, bir
daqiqa! Bu men aslo uddasidan chiqa olmaydigan ish. Yaxshi tushunmading
shekilli, umrimni uzaytirishing haqida gapiryapman, - dedi. Jin xotirjamlik
bilan soʻradi:
-   Yoshing
nechada?
-   30 da, - dedi
Kendin.
-   Yaʼni 5, -
Kendinning jumlasini toʻgʻriladi Jin. "Koʻramiz, ikkinchi
savolimga qanday boʻlmagʻur javob berar ekansan?" deb
oʻylayotgandek bir qiyofada bosh chayqadi, soʻngra ikkinchi savolga
oʻtdi:
-
Insonlar oʻrtacha necha yil yashaydilar? - 60, - javob berdi
Kendin.
-   Yaʼni 10,
- yana toʻgʻriladi Jin. Kendin goʻyo matematika
oʻqituvchisi oʻquvchisiga tanbeh berganidek Jinni malomat qila
boshladi:
-   Sen qanaqa
Jinsan oʻzi? Yoki karmisan? 30 desam, 5 deysan; 60 desam yana 10 deysan...

Jin esa ustozidan eshitgan taʼnalarga eʼtibor bermagan
isyonkor oʻquvchi misoli "Menga sening keraging yoʻq!"
degandek maʼnoni yuzida ifoda etarkan, Kendinga bir taklif berdi:
-   Men aslida, kar
emasman, shunchaki, sen hisoblashni bilmaysan. Xohlasang, birga hisoblaymiz.
Kendin oʻzining haq ekaniga aslo shubha qilmasdan
jimgina Jinni tinglardi. Jin davom etdi:
-   Bolalik
chogʻing 15 yil. Hozir soʻrasam, bir narsani eslolmaysan.
Yolgʻonmi?
-   Toʻgʻri,
- dedi Kendin, bu hisobni qayerga ketganini taxminan chamalab.
-   15 yilni mayda-chuyda,
kerak boʻlmagan ishlarga sarflaysan, - soʻzlarida davom etdi Jin.
Kendin Jindan bu mayda-chuyda ishlar deganda nimani nazarda tutayotganini
soʻradi. Jin toʻxtagan joyidan oʻsha tezlikda soʻzlashda
davom etdi:
-   Yaʼni,
ahmoqona teledasturlar, virtual olamdagi hayot, boʻlmagʻur
oʻyinlar, befoyda suhbatlar, samarasiz tortishuvlarni nazarda tutyapman.
Umumiy 30 boʻldi.  - Xoʻsh?, - dedi Kendin.
-   Har kunning 8
soatini esa uyquda oʻtkazasan, yaʼni, kunning uchdan bir qismini...
Bundan kelib chiqadiki, sen yashagan 60 yilning 20 yili uyquda oʻtadi.
Biroz avvalgi yashamagan yoki yashadim deb taxmin qilgan 15 yilingni bunga
qoʻshsak, 50 boʻladi. Umumiy 60 edi. Xoʻsh, 60 dan 50 ni
ayirginchi, qancha qoladi?
Kendin javob bermadi. Jinning oʻzi natijani aytishini
kutdi. Jin ham kuttirmay savoliga oʻzi javob berdi:
-   10...
Aytmoqchimanki, sen 60 yillik umringning bor-yo’g’i 10 yilinigina yashaysan. 30
ga 5, 60 ga 10 deyishimning sababi ham shu edi. Bundan kelib chiqadiki, men kar
emasman, sen hisoblashni bilmaysan.
Ammo Kendin Jinning bu soʻzlari bilan oʻzi
istagan narsa oʻrtasida biror bogʻliqlikni koʻrmadi.
-   Yaxshiku-ya,
ammo bularni mening umrimni uzayishi bilan nima aloqasi bor?, - deya sodda
qishloq bolasidek soʻradi. Jin xuddi shu savolni kutgandek, izoh bera
boshladi:
-   Hozir
tushuntiraman: Hozir sen barcha oddiy insonlar kabi 8 soat emas, balki 4 soat
uxlasang, har kun uchun 4 soat qoʻshimcha vaqt yutasan. Bu yigʻilib
60 yillik umringning yana 10 yilini tashkil etadi. Shunday qilib, 60 yil ichida
yashagan 10 yilingga buni qoʻshsang, 20 yil boʻladi. Yaʼni, ikki
insonning umri. Sen mendan shu narsani, ikki inson umrini berishimni
soʻraganding. Koʻrdingmi? Bu oʻzingning qoʻlingdan
keladigan ish. Mayli, men ketdim.
Kendin bor-yoʻgʻini qimorda boy bergan omadsiz
oʻyinchi singari:
-   Shoshma, ketma.
Men 4 soat uxlasam, oʻlib qolaman. Oʻzi 8 soatda zoʻrgʻa
oʻzimga kelaman, - dedi.
Jin toʻxtamadi. Gʻoyib boʻlish uchun katta
tezlikda aylana boshladi.
Kendin goʻyo Jin oʻzining ogʻriqli bir
yeriga tegib ketgandek siniq ovozda:
-   Toʻxta,
dedim. Bunday ketib qola olmaysan. Sen meni aldading, bergan soʻzingda
turmading. Kelishuvimizni esla! Agar istagan narsam oʻzim uddalay oladigan
bir ish boʻlsagina, uni bajarmas eding... Soʻragan narsamni aslo
uddasidan chiqa olmayman. Sen esa ketmoqchisan!, - dedi. Jin tutun ustida
turgancha:
-   Buni har bir
odam qiloladi... Sen ham bir insonsan!, - dedi.
Kendin Jinni qaytarish maqsadiga qisman boʻlsa-da,
erishgandi.
-   Ha, balki
boshqalarning qoʻlidan kelar, lekin gap men haqimda ketyapti. Men aslo
uddalay olmaydigan ish bu! Har bir inson yura oladi; ammo ikki oyogʻi
yoʻq inson har qancha istasa ham boshqalardek yura olmaydi. Agar sen
mening oʻrnimga oʻsha insonni uchratsang va u senga "Yurishni
xohlayman!" desa,
"Barcha insonda oyoq bor. Qani, yur oʻzing!"
deb aytarmiding? Shumi sening adolating, Jin janoblari?
Jin uy ichida, shiftda, polda, har
qayerda aylana yasab, pirildoq singari tez aylanar, Kendin esa goʻyo eng
tezkor stol tennisi matchini tomosha qilayotgandek uni kuzatardi. Jin
boʻyin mushaklarini kuydiradigan darajada boshini tez harakatlantirardi.
Kendin qattiq qoʻrqib ketdi. Hayotida ilk bor jin
bilan yuzlashgan edi. "Uni shunchalik yomon jahlini chiqardimmi?" deb
oʻylardi. Balki, birozdan soʻng ulkan bir falokatga uchrar?! Butun
jasoratini toʻplab:
-   Bas, yetar,
toʻxta! Yolgʻonchi!, - deb baqirdi. Jin toʻxtadi: - Nega
baqirasan? Sening aytganlaring haqida oʻylayapman. Men sendek shiftga
qaragan koʻyi oʻylamayman, harakatlanib oʻylayman!
Kendin qoʻrqadigan narsa yoʻqligini bilib
xotirjam tortdi. Ammo uni qiziqtirayotgan narsa Jinning hozir aytadigan
soʻzlari edi.
-   Oʻylab
koʻrdim va seni haqli deb topdim. Faqat ortiqcha umid qilma, sen
oʻylagandek boʻlmaydi! Men faqat senga buni qanday qilishni
oʻrgataman. Uyogʻi oʻzingga havola!
Kendin yengil tortgan, nihoyatda mamnun edi. Faqat Jin
fikrini oʻzgartirib qolmasidan burun taklifni qabul qilishi kerak:
-   Mayli, mayli,
sen aytgandek boʻlsin...
Jin turgan yerida 247 marta aylandi. Toʻxtaganida esa
qoʻlida dunyodagi eng kichik va shohona bankacha bor edi. Ichidagi
suyuqlik "Oltin suvi boʻlsa kerak!" deya gumon qilinadigan bu
ajoyib koʻrinishdagi bankaning qopqogʻini ochgan Jin uni Kendinga
uzatdi va dedi:
-   Qani, buni ich!

-   Nima bu? Nega
ichishim kerak?, - dedi Kendin.
-   Koʻrinmaslik
eliksiri. Kichik safarga chiqamiz.
Kendin nima boʻlayotganini
tushunmadi. Xayoliga bugun qilishi kerak boʻlgan ishlari keldi. Kendin
kardiolog edi. Qoʻl ostida boshqarishi kerak boʻlgan kasalxonasi,
koʻrikdan oʻtkazadigan bemorlari, amalga oshiradigan toʻlovlari,
hisob-kitoblari va yana oʻnlab ishlari bor edi. Shuncha yumushning orasida
bittasi kelib
"Men Jinman!" deya unga koʻrinmaslik taklif
qilayotgandi. Biroq uning bu taklifni qabul qilishi, yaʼni, yoʻq
boʻlib qolishi imkonsiz edi. Goʻyo boshini kundaga qoʻyishini
taklif etayotgan jallodga eʼtiroz bildirayotgandek:
-   Yoʻoʻq,
aslo bunday qilolmayman!
-   Oʻzing
kabi oʻylama, Kendin, menga aslo bahona qilma!, - dedi Jin. Kendin Jinning
soʻzini kesdi:
-   Bir daqiqa! Sen
nega men bilan bu ohangda gaplashyapsan?
Meni "xoʻjayin" deb chaqirishing kerak.
Jinning xayolidan "Bu avvallari edi" degan fikr
oʻtgani kundek ravshan edi.
-   Toʻgʻri.
Eski zamonlar boʻlsa edi, senga "Xoʻjayin" deb xitob
qilardim. Ammo hozir koʻrib turibmanki, sen oʻzingga ham
xoʻjayinlik qilolmaysan. Ertalablari koʻrpaga oʻranib olib,
zoʻrgʻa koʻzlaringni ochasan, kechqurunlari uxlashdan boshqa
hech bir ish qilmaysan, oʻzingni ham hurmat qilmaydigan bir bechorasan.
Men 5226 yoshdaman, nimalarni boshimdan kechirmadim! Mayli,
gapni choʻzma-da, ich shuni...
Jinning bilgani bor edi. Koʻrinmas boʻlish uning
uchun muammo keltirib chiqarmaydigandek edi. Kendin oʻz boshligʻiga
ishongan xodim singari Jinning koʻrimsiz qoʻllarida turgan mitti
bankachaga kibor qoʻlini uzatdi.
-   Mayli, hech
qo’ymading-qo’ymading, ichaman u holda!, - dedi va oltin suviga oʻxshash
nomaʼlum suyuqlikni ichdi.
Koʻzi yotoqning qarshisidagi ko’zguga tushdi.
Kendinning aksi sekin-astalik bilan yo’qolib borardi. Yuz berayotganlarni
hayajon ichra kuzatib turdi. Gʻalati bir tuygʻu edi bu. Bir necha
soniya ichida Kendinga qoʻshilib pijamasi ham koʻrinmay qoldi.
-   Xoʻsh,
pijamam qanaqasiga koʻrinmas boʻldi?, - soʻradi Kendin. Jin
javob berdi:
-   Bu xonadan
chiqquningga qadar tanangga tegib turgan har narsa koʻrinmas boʻladi.
Safarimiz davomida esa hech kim oʻzimiz istamagunimizcha bizni na
koʻroladi va na eshitoladi. Yorugʻlik tezligidan deyarli 2.5 marta
tezroq harakatlanamiz. Ammo bu tezlikni senga aloqasi yoʻq. Bu mening
karomatim.
Aytmoqchimanki, men
yoʻgʻimda aslo oʻzingcha tajribalar qilma. Shuni unutma, sen
hamon oddiy bir insonsan. Professional darajada yolgʻon gapira oladigan,
muttasil oʻzining haqligini isbotlashga urinadigan, keraksiz joyda
mahmadonalik qiladigan, hamma narsani yanglish tushunadigan bechora bir
insonsan.
Koʻrinmas boʻlishingga qaramay, bu odatlaring
yoʻqolmaydi. Savollaringni faqatgina oʻzimdan soʻra. Aytgancha,
men yoningdan ayrilgan ondayoq koʻrinmasliging poyoniga yetadi, bilib
qoʻy!
Endi butun nazorat Jinning qoʻl ostida edi. Kendin
ishtirokchisiga aylangan bu holat goʻyo bir oʻyinga oʻxshardi.
Jin gapida davom etdi:
-   Oʻzing
kabi bir narsaga qiziqib, uni bilishga urinadigan, bilgandan soʻng esa bu
narsani inkor etadigan tirik jonni koʻrsata olmaysan. Shu sabab hech kimga
va hech narsaga tegishga urinma. Hamma narsani barbod qilasan. Haa, yana
safarimiz davomida istasang ham uxlay olmaysan.
Kendin bu holatdan mamnun boʻldi. Nima boʻlsa ham
tezroq boʻlishini istardi.
-   Qani, endi
menga tushuntir-chi! Bu ish qanday boʻladi? Men qanday qilib kam uxlayman?
Bu sayohat qayergacha davom etadi, qachon tugaydi? Yoki "koʻp
yashayman" deb umrimni yoʻlda oʻtkazib yuboramanmi?, - deb
soʻradi. Jin esa bularni hech eshitmagandek oʻz soʻzida davom
etdi:
-   Va sabrli
boʻlasan! Kendinning xayoliga kasalxonada yordamchisi boʻlib
ishlaydigan sevgilisi Ohista keldi.
-   Yaxshi, hech
boʻlmasa kasalxonada toʻxtab oʻtaylik.
Jinning achchigʻi chiqdi:
-   Nega?
Bitirishing kerak boʻlgan ishing bormi?, - deb soʻradi. Shiftning
oʻrtasida yana aylanishni boshladi. Soʻngra oynaning yon tarafida
toʻxtab:
-   Yoki
tayyorlashing kerak boʻlgan biror hujjat bormi?, - dedi.
Har gapidan soʻng xonaning boshqa-boshqa
joylarida turli harakatlar qilgan Jin Kendinga ketma-ket savollar
yogʻdirardi: - Xodimlarning ish haqlari, befoyda majlislar, aksiyalar,
ijara haqlari, kreditlar, goʻzal yordamchining jingalak sochlari, yana
umringni behisob sarf etadigan boshqa-boshqa narsalar... Oʻz haqiqatingni
topishingga toʻsiq boʻlgan minglab narsalar... Stol ustidagi
pechenyelardan birini olib yeyayotgan Kendin Jinni tushunayotgandek kulimsirab
qoʻyardi. Jin biroz toʻxtadi:
-   Nega sendan
soʻrab oʻtiribman oʻzi, qani yur!, - dedi va ulkan qoʻllari
bilan Kendinni tutdi. Aylanishni boshladilar va bir zumda yoʻqoldilar.
Pechenye shu oradan oʻtib ketayotgan bir chumolining oldiga tushdi, lekin
chumoli uni na koʻrdi va na eshitdi.

2-bob DUNYONING RANGINI O’ZGARTIRGAN INSON
Titrayotgan Kendin oʻzini kenggina
bir xonada koʻrdi. Xona shunchalik ajoyib ediki, inson beixtiyor uni
tomosha qilishni boshlardi. Avvallari bunday xonani koʻrmagan, eshitmagan
edi. Katta devorlarda shunday surat bor ediki, uning surat ekaniga ishonish imkonsiz
edi. Goʻyo butun devor ko’zgu bilan qoplangan-u, siz koʻrgan va rasm
deb oʻylayotgan narsalaringiz qarshisida turib ularni oʻzida aks
ettirardi. Devorning tugash burchagida qalinroq bir arqon boʻlib, uning
bir uchi shiftdagi yogʻochlardan biriga bogʻlab qoʻyilgandi.
Kendin xonada aylanib yurarkan, oyogʻi bir narsaga tegdi. Bu haligi
arqonning yerga uzangan qismi boʻlib, u xonani diagonaliga qoq
oʻrtasidan boʻlib turardi. Arqonning boshqa uchi esa narigi tomondagi
shiftning yog’ochlaridan biriga bogʻlangandi. Arqon bilan xonani teng
ikkiga boʻlib qoʻyishning hikmatini Kendin anglamadi. Xona uni shu
qadar oʻziga sehrlab qoʻygandiki, Kendin bir soniyaga oʻzining
koʻrinmasligini unutdi. Sekingina Jinning qulogʻiga egilib, arqonning
hikmatini soʻradi. Kendinning xuddi kimdir eshitib qolishidan qoʻrqib
pichirlashini koʻrgan Jin qahqaha otib kulib yubordi.
- Unutib qoʻyding, shekilli, hech kimsa bizni
koʻrmaydi va eshitmaydi, - deb Kendinni tinchlantirdi. Jin bu yerdagi
narsalar hikmatini Kendinning anglashga harakat qilayotganini toʻgʻri
deb hisobladi. Kendin Jinning aytganini qilib, xonadagi buyumlarni birma-bir
tadqiq qilishni boshlab yubordi.
Yerda "gilamlarning eng qadimgisi shunday boʻlsa
kerak" degan fikr uygʻotadigan, ammo "koshki, barcha gilamlar ham
shunga oʻxshasaydi" deyiladigan muhtasham bir gilam bor edi. Unda
odatdagi klassik bezaklar yoʻq edi. Gilamning arqon ajratib turgan yeridan
rasmli devorga qadar boʻlgan qismi moyli boʻyoqlarda qilingan rasmni
eslatsa, narigi tarafi geometrik shakllar va matematik belgilardan iborat edi.
Kendin koʻzlarini devordan uza olmasdi. Yengilgina harakat bilan ortga
qadam tashlagan edi, nimanidir turtib yubordi. Soʻnggi lahzada uni tezlik
bilan ushlab qoldi. Bu goʻyo hech kimsaning koʻzi tushmasligi uchun
yuzasi qizil ipak mato bilan berkitib qoʻyilgan bir surat edi. Xonada jami
8 ta rasm boʻlib, ulardan 5 tasi ayni shu shaklda qizil ipak matolar bilan
yopib qoʻyilgan, 3 tasi ochiq edi.
Yopiq suratlardan birining yuzasidan matoni
koʻtardi-yu, koʻzlariga ishonmadi. Pastki oʻng burchakda
qoldirilgan dastxatni aytmasa, rasm boʻm-boʻsh edi. Soʻng
qiziqish bilan barcha suratlarni birma-bir ocha boshladi. Hammasi bir xil,
barchasining pastki oʻng burchagida ayni imzo qoʻyilgandi. Bu xonaning
sohibi qanday boʻlmagʻur inson boʻldi, rasmni chizmay turib
imzosini qoʻysa.
Yuzasi ochiq boʻlgan suratlardan birining oldida
oʻtirish uchun hozirlab qo’yilgan to’nka turardi. Uning ustida esa yosh
bola rasm chizgandek fikr uygʻotadigan, aralashib, bir-biriga qorishib
ketgan boʻyoqli palitra bilan ikki dona mo’yqalam bor edi.  Xonaning bu
qismini tomosha qilib ulgurmagan Kendin narigi tarafga hanuz oʻtmagandi.
Shu qadar sehrlanib qolgandiki, birgina shu tomonda bir necha soat aylanib
qoldi. Chap tomondagi devorning boʻsh ekanligi birdan eʼtiborini
tortdi. Bu yerning ham rasm chizish uchun tayyorlab qoʻyilgani xayoliga
keldi. U adashmagandi. Sababi, biroz avvalgi yuzasi qizil ipak matolar bilan
toʻsilgan boʻsh suratlarning pastki oʻng burchagidagi imzoning yana
biri devorda ham koʻzga tashlanardi. Katta hayajon va zavq bilan ortiga
qaytdi. Orqa devorda narigiga mutlaqo oʻxshamagan, xonaning bu qismidagi
gilamning bezaklariga oʻxshash geometrik shakllar, matematik ifodalar bor
edi. Goʻyo kimdir matematikaga maʼlum yoki aksincha, maʼlum boʻlmagan
jamiyki masalalarni shu devorda yechgandi.
Devorning shundoq oldida eman daraxtidan yasalgan kattagina
stol bor edi. Hali eman isi ketib ulgurmagan stolga uch kishi bemalol
oʻtira oladigan, dunyoning eng hashamatli kursisi mana shu deya bemalol koʻrsatish
mumkin boʻlgan muazzam bir stul suyab qoʻyilgandi.
Xonaning eshigi yoʻq edi. Aniqrogʻi, eshik
oʻrnatilishi kerak boʻlgan joyda tor va peshtoqli oʻyiq
boʻlib, bu yerga kirish uchun xizmat qilardi.
Soʻngra xonaga uzun soch-soqolli, keng yelkali,
gʻijim va kir kiyim kiygan, burnining uchiga ozgina jigarrang boʻyoq
tekkan bir odam kirib keldi. Yoʻgʻoch kundaning ustida turgan boyagi
palitrani ingichka uchli mo’yqalami bilan qoʻliga oldi. Oʻng oyogʻini
goʻyo tuflisini ipini bogʻlamoqchi boʻlgandek kunda ustiga
qoʻydi. Mo’yqalamni chaqqonlik bilan boʻyoqqa botirdi, bir necha
daqiqa oʻzi istagan rangini chiqarishga urindi. Mo’yqalamni sindirib
yuboradigan darajada palitraga qattiq urardi. Chiqargan rangini ingichka uchli
mo’yqalam bilan dunyodagi eng nozik shishadan yaratilgan qizning yuzida
ohistalik bilan yurgizardi. Soʻng qalin uchli mo’yqalamini olib, bir necha
daqiqa uni palitraga urib turdi. Keyin uni suratga xuddi dushmaniga zarba
berayotgandek urdi. Kendin shunchalik berilib ketgan ediki, "Unday
qilmaaaa!" deyishdan oʻzini toʻxtatib qololmadi. Jin esa
xotirjam ohangda:
-   Haqsan, ammo
qoʻrqma! U nima qilayotganini biladi, sen faqat kuzat, - dedi. Kendin
rassomni kuzatib turib, armon boʻlib qolgan orzusini Jinga aytdi:
-
Qobiliyatim boʻlsa edi, men ham rassom boʻlishni
xohlardim.
Ishon, buni judayam istardim, lekin afsus bu iqtidor
masalasi...
Jin Kendinning yuziga tikilib qoldi. Qarashlari
maʼnosiz edi. Kendin jim boʻlishi kerakligini tushunib, sukut saqladi
va rassomni kuzatishda davom etdi. U odam soatlab boʻyadi. Goʻyo
butun dunyoning rangini oʻzgartirardi. Birgina xato qilsa qiyomat qoim
boʻladigandek. Bu orada kun ham oʻz oʻrnini tunga boʻshatib
berishga hozirlanardi.
Rassom kerosin chiroqni yoqdi. Yana ozroq ishlagach, tashqariga
chiqdi. Koʻp oʻtmay ortiga qaytganda burniga tekkan jigarrang
boʻyoq ketkazilgan edi. U bu safar arqonning narigi tomoniga oʻtdi.
Stol ustidagi qalamlardan birini olib devorga yoza boshladi. Butun devor
toʻla edi. Qayerda bir boʻsh joy qolib ketibdiki, bu odam yana yozsa?
Odam ingichka ingichka yozardi. Soʻngra viqor bilan dunyoning eng
hashamatli kursisiga oʻtirdi. Muqovasi oʻyma yogʻochdan qilingan
qalin daftarni ochib, devorga qarabqarab, bir narsalarni yozdi. Bir necha soatdan
soʻng qalamini qoʻyib, oʻrnidan turdi va kerosin chiroqni
oʻchirib, tashqariga chiqdi.
-   Qayerga
ketyapti?, - dedi rassomning ortidan qarab qolgan Kendin.
-   Uxlashga..., -
dedi Jin va davom etdi:
-   Bu inson har
toʻrt soatda bir marta yarim soat uxlaydi. Vaqti boʻldi deguncha hech
kimning uygʻotishini kutmasdan turib, yana ishiga qaytadi. Bizni bu yerga
kelganimizga taxminan toʻrt soat boʻldi.
Kendin hayratlandi.
-   Ishonish
qiyin!
-   Uning kim
ekanini aytsam, ishonishing aniq, - dedi Jin.
Kendinning qiziqishi o’zining soʻnggi nuqtasiga
yetdi.
-   Bu inson da
Vinchi. Leonardo da Vinchi. Rassom, matematik, fizik, faylasuf va yana bir
qancha sohalarda afsona boʻlgan inson. Endi ishondingmi?
-   Taxmin qilishim
kerak edi; lekin ishon agar men ham shunday ishlasam, da Vinchi boʻlardim,
- deb yubordi Kendin, Jinning nima deb javob berishini hech oʻylamagan
holda.
-   Ishla u holda,
- soddagina javob qaytardi Jin. Kendin Jinga ilk bora 3957 xil maʼno va
tuygʻu mujassam nigohini qaratdi. Ha, yoʻq, qanday, nega
boʻlmasin, haqsan, ajabo, goʻyo, balki, qoʻlimdan keladimi,
shubhasiz qilaman, albatta, hech qachon, tabiiy va yana bu yerda sanalmagan
yuzlab boshqa maʼnolar bor edi bu nigohda.
Bu kishi Leonardo da Vinchi edi, da Vinchi boʻlish
ayni shunday boʻladi. Sen faqatgina ishlaysan va ichingdagi da Vinchi
ko’rinib, afsonaga aylanasan. Yoki ishlamasdan, da Vinchini ko’masan-u,
yoʻq boʻlib ketasan.

3-bob UYG’OTGICHNING KASHF ETILISHI
Mutlaqo boshqa joyda paydo bo’lib qoldilar.
-   Qayerdamiz?, -
soʻradi Kendin. Jin "Hozir koʻradiganlaringdan hayratda
qolasan" degandek jilmaydi:
-   Kut va kuzat!
Xonada qirol taxtini eslatadigan bir kreslo va unga
yarashmagan kichik ish stoli bor edi. Stol ustida uning deyarli butun yuzasini
egallagan ulkan globus turardi. Kresloda esa uzun sochli bir odam jimgina
ishlab oʻtirardi. Xona suv quygandek jim-jit. Kendin ham, Jin ham
ogʻir sukutda edilar. Oxiri Kendin chiday olmay soʻradi: - Kim bu?
Jin kichik hassaga oʻxshash bosh barmogʻini
lablariga yaqinlashtirib, bizga maʼlum boʻlgan "Jim!"
ishorasini berdi. Kendin yana jim boʻlib, haligi kishini kuzatishda davom
etdi. U odam stoldagi globusga oʻxshagan narsaga qarab turardi.
Faqatgina qarab turardi. Oradan "Bas yetar, bunchalik
boʻlmaydida" deyishga majbur qiladigan uzoq vaqt oʻtdi. Kendin
yana chiday olmay xonadagi sukunatni buzdi:
-   Kim bu?
Jin Kendinga yaqinlashib:
-   Bu-mi? Bu bir
inson!, - dedi. Kendin oʻzi kutgan javobni ololmagani uchun biroz asabiy
holda, kinoya bilan dedi:
-   Bunisini
oʻzim ham koʻrib turibman.
Jin esa oʻta jiddiy qiyofada:
-   Demak,
tushunding! Shunday ekan, uning sen kabi oddiy inson ekanini inobatga olsak,
birozdan soʻng uxlashi kerak emasmi?, - dedi va kiyimining cho’ntakka
o’xshash yeridan kattakon qum soatini chiqardi. Uni yerga qoʻyib:
-   Bu toʻliq
30 soatlik. Koʻramiz, bu odam qachon uxlar ekan?, - dedi.
Vaqt oʻtib borar, u odam esa muzlatib
qoʻyilgandek stolidagi globusga tikilib oʻtirardi. Bir payt nihoyat
oʻrnidan turdi va xonani aylana boshladi. Xonada u yoqdan bu yoqqa
toʻxtamasdan yuz martalab yurdi. Soʻngra egnidagi kostyumini yechib
kresloning orqasiga osdi va yana qaytib oʻtirdi. Stolning globusdan ortgan
joyida turgan daftariga pero bilan bir narsalarni yoza boshladi. Betoʻxtov
yozardi. Kendin uni kuzatishdan charchadi... U kishi yerda turgan kichkina
metall parchasini olib, kresloda oʻtirgan koʻyi uyquga ketdi.
Koʻp oʻtmay qoʻlidagi metall yerga tushib ketdi. Uning ovozidan
uygʻonib, yana yozishda davom etdi...
-   Aql bovar
qilmaydi!, - dedi Kendin yerda turgan metall boʻlagiga tikilib turib. Jin
gʻurur bilan tabassum qilarkan:  - Haa, sen va doʻstlaringga
oʻxshagan bir insonning uyqusi mana shunchalik boʻladi. Uyqusi
kelganida uni yana olib, oʻtirgan joyida uxlaydi.
Soʻngra yana sukut saqlab, uni kuzatdilar. Bu sirli
odamning koʻzlari uyqudan yumilib ketgan payt egilib metall boʻlagini
olib, oʻtirgan joyida mizg'ib olardi.
Jin chala qolgan gapini tugatish maqsadida davom etdi:
-   Va oradan
yillar oʻtadi. Biz bu insonni Nyuton deb ataymiz, Isaak Nyuton.
Soʻngra qum soatiga ishora qilib:
-
Qara!, - dedi. Qum tugay deb qolgandi. Buyuk fizik Isaak Nyuton
esa har 15 daqiqada bir marta chalinadigan soat kabi qoʻllagan u metall
parchasini jami 5 marta tushirib yubordi.

4-bob MOVIY SEVGILISI ILA KUNDA IKKI SOAT
Kattagina xonaning oʻrtasida
turardilar. Atrof yoyilib yotardi. Xonada bir-biriga birlashtirilgan uchta stol
kattaligidagi ish stoli bo’lib, uning usti elektron sxemalar, kabellar va yana
koʻpi inson uchun keraksiz deb hisoblanadigan mayda-chuyda narsalarga
toʻla edi. Stolning bir burchagida esa ichiga kerosin to’ldirilgan kir
tunuka idish, uning yonida kumush patnis ichida hafsala bilan tuzalgan, ammo
qoʻl ham urilmagan dasturxon ko’zga tashlanadi. Shunday shohona dasturxon
u yagʻir idish yoniga hech ham yarashmagan, uni kimdir "Och
emasman" deya oʻsha yoqqa surib qoʻygani kundek ravshan edi.
Stoldan uzoqroq bir burchakda odatiy 4-5 stul tartibsiz shaklda sochilib
yotardi. Devorda keragidan ortiq kerosin lampasi bo’lib, ularning barchasi
yoniq turar va insonda "dunyodagi eng yorugʻ makon shu yer
boʻlsa kerak" degan fikr uygʻotardi.
Kendin atrofni tomosha qilarkan, Jin ham Kendinni kuzatib
turdi. Atrofda hech kim ko’zga tashlanmaydi. Qayerdandir arra ovozi eshitiladi.
Koʻzlari ovoz kelayotgan tomondagi eshikka tushdi. Eshikka
yaqinlashganlari sari ovoz ham kuchayib bordi.
Ichkariga kirdilar. Moviy koʻrpasiga oʻrangan bir
odam hech gʻam-tashvishi yoʻqdek bamaylixotir xurrak otib uxlab yotardi.

-   Adashib boshqa
yerga keldik shekilli!, - dedi Kendin. Yuz ifodasidan xuddi Jinning bir
xatosini topgandek edi. Jin eslatdi:
-   Sabrli
boʻlishing kerak edi.
... Kutdilar. Biroz oʻtib u odam uygʻondi. Zudlik
bilan toʻlashi kerak boʻlgan qarzi esiga tushgandek yotogʻidan
sapchib turdi, qoʻshni xonadagi stol ustiga kelib tezlik bilan ishga
kirishdi. Bir oz avval xurrak otib uxlab yotgan inson u emasdek edi goʻyo.
Stolning ustidagi narsalarni bir-biriga ishqalab, nimadir qilishga urinardi.
Birini boshqasining uchiga ulab, soʻng uni yana boshqa narsaga mahkamlar,
ba’zan toʻxtab, qimirlamasdan uni shunchaki kuzatardi. Bu kuzatish ham
tanaffussiz davom etgan ishning bir qismi edi.
-   Bu kim, Xudo
haqqi, jinni-pinni emasmi?, - soʻradi Kendin.
Jinning javobini kutmasdan uning oʻzi:
-   Bu bir inson, -
dedi. Jin boshini qimirlatib tasdiq ishorasini berdi va yana bir qum soatini
koʻrsatib turib:
-   Bu 6 soatlik, -
dedi. Kendin va Jin oʻzaro suhbatlashib, u insonni kuzatishardi. Biroz
oʻtib nima boʻldi-yu, u hamma ishini tashlab yana narigi xonaga kirib
ketdi. Qum soatiga qaradilar.
Uning ishlashni boshlaganiga 3 soat boʻlgandi. Xonaga
kiriboq, takror moviy koʻrpasiga oʻranib, pishillab uxlab qoldi. Jin:

-   Koʻrdingmi?
Yana uxladi, - dedi. Kutdilar, 15 daqiqa oʻtib yana uygʻondi, zudlik
bilan toʻlashi kerak boʻlgan qarzi esiga tushib qolgandek
yotogʻidan sapchib turdi, - bilaman, bu iborani bir oz avval ham
qo’llagandim. Lekin u odam har safar shunday uygʻonsa, menda nima ayb? -
va takror ish xonasidagi stol oldiga keldi.
Biroz oʻtib xonaga bir ayol kirdi va stol ustidagi
patnisdan 15-20 sm uzoqroqqa yangi patnis qoʻydi. Eskisini olib, kelgan
eshigi tomon yurdi. Bir-ikki qadam yurib, u odamga "Oʻlib qolasan-ku
axir, yetar endi!" demoqchi boʻlgandek bir alfozda qarab qoldi, ammo
uni ranjitmaslik uchun bu so’zlarni tiliga olmadi, balki:
-   Qani, biroz dam
ol, nimadir yeb ol!, - dedi. Odam javob bermadi. Ayol hafsalasi pir bo’lib,
xonadan chiqib ketdi. Ajabo, ayol ham koʻrinmasmikin, u inson hatto javob
ham bermadi. Kendin xayolidan kechgan bu savolni Jinga berdi.
-   Yoʻq, -
dedi Jin.
Ular gaplashib turganida, odam taomlar solingan kumush
patnisni avvalgisining oʻrniga itarib qoʻydi.
-   Ayol
koʻrinadi, albatta. Lekin u oʻz ishiga shu qadar bogʻlanganki,
koʻzi boshqa narsani koʻrmaydi, - soʻzida davom etdi Jin, uning
aytadigan yana koʻp narsalari bor edi:
-   Bu inson
hayotini har uch soatda bir marta 15 daqiqa uxlab oʻtkazdi. Yaʼni,
kunda umumiy 2 soat uxlaydi. Oradan vaqtlar oʻtadi, biz bu inson Edison
nomi bilan eslaymiz. Dunyoni yorugʻlikka toʻldirgan, uxlash va ovqat
yeyishga ham aytarli vaqt topa olmagan buyuk dohiy.
Kendin sham va kerosin chiroqni tarix sahifalariga
koʻmib, oqshomni nurga toʻldirgan insonni koʻrib turganidan
hayajonlandi. Bu orada Edison yana hamma narsani tashlab, takror moviy
sevgilisiga oʻranib, uyquga ketdi.

5-bob KICHIK FONUSNING ICHIDAGI BUYUK INSON
Ikki qavatli 20 ta krovat qator
joylashtirilgan yotoqxonaga oʻxshagan bir joyda edilar. Oʻrtada
uyoqdan buyoqqa yurgan odamlarni koʻrishlari bilan tushundilar: bu yer
qamoqxona edi. Baʼzilar yotoqda uxlab yotar, uygʻoq boʻlganlar
esa u yerdan bu yerga yurib nimanidir kutishardi.
-   Shularni bir
kuzataylik, - dedi Kendin. Gapini tugatishga ulgurmay, boʻlmaning temir
eshigi oldida yuzlari bujmaygan bir odam paydo boʻldi. Hayoti davomida
hech ham kulmagan odamning jiddiyligi bilan:
-   Tushliiik..., -
deb baqirdi. Bitta odamdan tashqari qolgan barcha tushlikka ketdi.
Katta boʻlmada yolgʻiz qolgan u inson oldidagi
gʻijim daftarga nimalarnidir yozardi. Vaqti-vaqti bilan orqa sahifalarga
koʻz yugurtirib, bir narsalarni tekshirar, soʻngra yana kelgan
joyidan davom etardi. Yozish davomida baʼzan jilmayib qoʻyar,
baʼzan gʻamgin boʻlib qolar, baʼzan esa yigʻlamoqdan
beri boʻlib, xoʻrsinib qoʻyardi. Qalbidan nimalar oʻtardi,
bilib boʻlmasdi, ammo yozayotganlari oʻta muhim narsalar ekani ayon
edi. Qalam bilan oldidagi daftarga tinmay yozar, nigohi dunyodagi eng buyuk
qoʻshinni boshqarayotgan sarkardaning qarashlarini eslatardi. U
qoʻshinni idora qilib turganida, boshqalar ovqatdan qaytib, yotoqdagi
joylarini egalladilar.
Ikki kishi xat yozish uchun stolga yaqinlashdi, biri
koʻzlarini uzmay qoʻlida mahkam ushlab turgan qizchaning suratiga
qarab turardi. Yana ikki kishi esa goʻyo shu orqali kimdandir qasos
olayotgandek tez-tez uyoqdan buyoqqa yurardilar. Bo’lma devorlarini inobatga
olmasangiz, ularni bemor otasiga zudlik bilan qon yetkazish uchun
shoshilayotgan solih farzand deb oʻylardingiz. Qolganlar esa krovatga
choʻzilib, uxlab qoldilar. Ularni butun diqqati bilan kuzatayotgan
Kendinning bekorga vaqt yoʻqotishiga monelik qilish maqsadida Jin shoshib
gapira boshladi:
-   Bu uxlayotganlarni
kuzatib turishing shart emas! Ular faqat ovqat vaqti uygʻonadilar, qolgan
vaqtlarini esa uxlab oʻtkazadilar. Shu usulda goʻyo jazo
muddatlarining tezroq tugashiga ishonadilar. Uygʻoq boʻlganlarida esa
ozodlikka chiqqach, hech qachon uxlamaslikka ont ichadilar. Ammo bilmaydilar
yoki bilsalarda tushunmaydilarki, ichkarida yohud tashqarida boʻlish
oʻrtasida hech qanday farq yoʻq. Chunki har bir inson hayotini bir
fonus ichida yashab oʻtkazishga majbur. Fonusni kattalashtiradigan faqat
miyadir, inson oʻzi sigʻgan har qanday fonusga miyasi ham
sigʻadi, shubhasiz.
Kendin Jinni diqqat bilan eshitar, soʻzlari uni
oʻziga sehrlab qoʻygandi. Goʻyoki u hamma narsani bilardi, butun
universitetlardagi ilmni oʻzida jam qilgandek tuyuldi. Jin davom etdi:
-   Agar borar
yeringning oxiri boʻlsa, agar qoʻlingdan kelgan ishlarning chegarasi
boʻlsa, agar bir kun kelib umring bitsa, demak umring davomida bir fonus
ichida yashaysan. Bu oʻrinda "Inson u fonusning ichida har doim eng
afzali boʻlish uchun yashaydi" deya bemalol ayta olamiz. Yaʼni,
zindonda yoki ozodlikda boʻlishning farqi yoʻq. Shunday ekan, qayerda
boʻlsada, qanday boʻlsa-da, inson doimo qoʻldan kelgan eng afzal
ishni qilishi kerak.
-   Tushundim, -
dedi Kendin. Jin yozayotgan odamga oʻgirilib:
-   Hozir shu
fonusning ichida boʻlgan bir inson eng yaxshisi boʻlish yoʻlida
harakat qilyapti. Oradan yillar oʻtib, har bir inson unga oʻxshashni
orzu qiladi, chunki, u insoniyatning eng afzallaridan biriga aylanadi. Shuni
bilgani uchun ham uning ishtahasi yoʻq, shuning uchun uyqusidan voz
kechdi, shuning uchun u faqatgina bir martagina mahbus boʻlib yashaydi, -
dedi.
Kendin oyogʻining uchida turdi va Jinning chap
yelkasiga osilib, yozib oʻtirgan odamga tikildi. Jin:
-   Yaxshiroq qara!
Uni taniysan, - dedi. Kendin u insonni tanidi. Uni bilmagan inson dunyoda
bormikin? Axir, u Dostoyevskiy edi!

6-bob KIM EDI U TOSHNI QUDUQQA OTGAN AHMOQ?
Atrof tun zulmatiga choʻmgan bir
paytda, Jin Kendinni dengiz boʻyiga olib keldi. Ufqni koʻrsatib:
-   Hamma narsani
unut, faqatgina shuni kuzat, - dedi. Bir necha daqiqa oʻtib, ufqda yengil
qizillik paydo boʻldi.
-
Qara, quyosh uygʻonmoqda. Koinotdagi eng buyuk ishni
ortiqcha shovqin-suronsiz, jimgina bajarmoqda. Qilgan ishining buyukligi
qarshisida "Quyosh chiqdi" dan boʻlak hech bir gap aytilmaydi.
Bir oʻylab koʻr, birozdan soʻng kun yorishadi, qushlar oʻz
qoʻshigʻini boshlaydi, chumolilar uyalaridan chiqishadi. Hatto
daraxtlar ham ishlashni boshlab yuboradi.
Olamdagi tun pardasini koʻtarib, oy va yulduzlarni
soʻndiradi, goʻyo ularni jazolayotgandek. Yuz millionlab yulduz
yigʻilib bajara olmagan ishni quyosh bir oʻzi amalga oshiradi!, - deya
hayratini yashira olmadi Jin.
-   Nega
oʻsimliklar kunduz kuni kislorod, tunda karbonat angidrid chiqaradi, hech
oʻylab koʻrganmisan?
-   Yoʻq, -
dedi Kendin. Hech qachon bu haqida oʻylab koʻrmagandi. Vaqti kerakmas
ishlardan ortmasdi-ku, axir, qanday oʻylasin. Jin davom etdi:
-   Chunki,
quyoshning chiqishi bilan hayot ham boshlanadi. Hatto, daraxt ham unga taslim
boʻladi. Oʻylab koʻr, quyosh toʻliq chiqib ulgurmay butun
bir tizim mutlaqo aksiga aylanadi. Bunday katta oʻzgarish qanday amalga
oshadi? Quyosh qanday kuch oʻzi, uning chiqishi bilan butun jonzot
harakatga kelsa... Kel, hozir bir koʻraylik, dunyoda quyoshga qaramay
uxlagan bir maxluqot bormikin?
Bu orada quyosh har doimgidek vazifasini bajarib, sukunat
ichida olamni nurga toʻldirdi. Jin va Kendin nafas olgulik muddat ichida
quyoshga taslim boʻlgan jamiyki olamni kezib chiqdilar. Arslonlar,
qoplonlar, qushlar, otlar, sichqonlar, fillar, pashshalar, qurt-qumursqalar,
olma, nok, kitlar, dunyodagi jonli-jonsiz butun mavjudotlar allaqachon uygʻongandi.

-   Endi esa sening
doʻstlaringni ziyorat qilamiz. Koʻraylik-chi, u yerda nimalar
boʻlyapti?, - dedi Jin insoniyat olamini nazarda tutib.
Minglab uyga kirib chiqdilar.
Insonlarning 90% i hamon uxlardi.
Uygʻoq boʻlganlarning koʻpchiligi bolalar
yoki majbur boʻlgani uchungina uygʻongan kishilar edi. Oʻzi
xohlab erta uygʻongan insonlar shu qadar kam ediki, Kendin ilk bora
Jinning oldida hijolat tortdi. Hayvonot va oʻsimlik dunyosi
uygʻotuvchi soatlarga ehtiyoj sezmay toʻligʻicha
uygʻongandi-yu, maxluqotlarning eng aqllisi sanalgan inson esa hamon
pishillab uxlab yotardi.
-   Ishon, oldingda
hijolatdaman, - dedi Kendin. U quyosh chiqib, kun isigani uchun qirmizi tus
olgan yonogʻini yashira olmadi. Jin gʻamgin jilmayib:
-   Mayli, hechqisi
yoʻq!.. Quyosh chiqqaniga endi yarim soat boʻldi. Koʻraylik-chi,
toʻliq uygʻonishlariga yana qancha vaqt kerak ekan?, - dedi.
Har soniyada bir uyga kirib chiqishar, shu tariqa
safarlarini davom ettirishardi. Insonlar ulkan horgʻinlik ortidan uxlash
mukofotini qoʻlga kiritishgan-u, go’yo 10 daqiqa avval yotoqqa kirib, u
mukofotdan zavq olayotgandek xotirjam uxlab yotardilar.
Takror hayvonot va nabotot olamini kezdilar. Uygʻonish
u yoqda tursin, deyarli barchasi bolalarini toʻydirib ham
boʻlishgandi.
Ortga qaytdilar. Inson hamon uxlab yotardi. Yoz fasli edi.
Quyosh chiqqaniga 2 soat boʻlgandi. Kendin bularga bir
izoh topa olmasdi. Faqatgina koʻrganlari qarshisida afsusda ekanini ayta
olardi:
-   Afsusdaman!
Kendin issiqqina yotogʻida quyoshga parvo ham qilmay
uxlab yotgan har bir insonning oʻrniga oʻzini qoʻyar, shunda bu
manzara yanada vahimali tus olar, uyat yanada yuzlarini kuydirardi...
-   Nima uchun
bunaqa?, - soʻradi Kendin.
Jin Kendinning qoʻllaridan tutdi va yoʻlida
uchragan har bir uyning yotoqxonasiga kirib, koʻrsatkich barmogʻi
bilan uxlab yotgan odamlarga ishora qilgancha, ularning har biri uchun farqli
uyqu sabablarini soʻzladi.
-   Negaki, abadiy
yashayman deb gumon qiladi... Negaki, oʻzini aqlli deb hisoblaydi...
Negaki, qochyapti... Negaki, oʻzini hurmat qilmaydi... Negaki, emin-erkin
ekanini oʻylaydi... Negaki, nonkoʻr... Negaki, dangasa... Negaki,
bergan soʻzida turmaydi... Negaki, vaqt tugamaydi deb hisoblaydi...
Negaki, qoʻlidan bir ish kelmasligiga ishonadi... Negaki, xurofot
ichida... Negaki, ahmoq, ahmoq, ahmoq...
Soʻngra toʻxtadilar. Sohilda, quyoshni kuzatgan
joylarida turardilar. Jin Kendinga qarab soʻz boshladi:
-   Chunki,
doʻstim, sen tayyor bir tizimning quchogʻida tugʻilib
oʻsding. Savol soʻramading. Senga "Voyaga yetgan inson 8 soat
uxlashi kerak" dedilar, ishonding. Oʻylab koʻrmading,
"Yanglishgan boʻlishsa-chi!" demading. "Kim edi u toshni
quduqqa otgan ahmoq?" Bular bilan qiziqib oʻtirmading. Chunki,
oʻz manfaatingni oʻylading. Uxlash juda yoqimli edi. Na qarzlaringni
eslaysan, na yomon ishlaringni... Na otangni yurak kasali xayolingga keladi va
na onangning ogʻriyotgan tizzalari, na farzandingni yoʻqolgan lego
parchasi. Uxlash sen uchun qochish edi. Quyosh botsa qanday yaxshi boʻlardi!

Jin bularni aytarkan, Kendin butun vujudi quloqqa aylanib
uni tinglardi... Jinning toʻxtash niyati yoʻq edi:
-   Uyqu seni
shunchalar asir etdiki, kech boʻlishi bilan koʻzlaringni yumilishiga
qarshilik qilolmading. Aslida qarshilik koʻrsatish yoki koʻrsatmaslik
bilan ham ishing yoʻq edi, sababi, uyqu haqida hech narsaga qiziqmading.
Sen uni nomaʼlum qotilga aylantirding.
-   Bir daqiqa. -
Jinning gapini boʻldi Kendin, - Gaplaringdan bir narsani tushundim: sendan
boshqa hamma yanglishgan! Qanday qilib 6 milliard inson ayni xatoga sherik
boʻlishi mumkin?
Jin qoʻllarini ikki yoniga ochdi. Uning oʻz
fikrlariga shubhasi yoʻqligi aniq edi.
-   Ha, shunday,
butun dunyo yanglishadi. Yana deyarli har bir mavzuda. Yaʼni u quduqda
bitta tosh emas, minglab tosh bor. Yuzlab quduqlar bor... 15 soniyada isbotlab
beraman buni. Kendin sinchkov nigohlari bilan Jinni kuzatib turardi. Jin
jimjilogʻi bilan qumga bir doira chizdi. Eng tepasiga "12"
raqamini yozdi va soʻradi:
-   Qoʻlingdagi
soat shunga oʻxshaydimi?
Kendin qoʻliga qaradi, soat
yoʻq edi; ammo soati yerdagi doira soatga oʻxshab ketardi.  - Ha, -
dedi.
Jin javobini mustahkamlash uchun
yana bir marta soʻradi: - Yaxshi, kasalxonaning devoridagi soat ham bunga
oʻxshaydimi?
-   Ha, albatta, -
dedi Kendin hech oʻylab oʻtirmay.
-   Butun dunyo shu
soatdan foydalanadi, shunday emasmi?
Kendin tasdiq maʼnosida bosh irgʻadi.
-   Yaʼni,
hammasining eng tepasida 12 raqami boʻladi va butun soatlar 12 ni
koʻrsatishi bilan u kun oʻz nihoyasiga yetib, boshqasi boshlanadi,
shunday emasmi?
Buning javobi ham "Ha" edi. Jin butun dunyo
eshitishi kerak boʻlgan bir gapni aytdi:
-   Xoʻsh, bu
qanday bir mantiqki, yangi kun tunning qoq yarmida boshlansa? Bu qanday
taqvimki, kun qorongʻulikda tugʻilsa? Quyosh soat 6 da chiqarkan, siz
tungi soat 12 ni nol deyish bilan nimaga erishasiz?
Sukunat... Ogʻir sukunat...
-   Holbuki, quyosh
chiqishi bilan yangi kun boshlanadi. Mana shu uslubdan foydalansang, soat 6 ni
kunning boshlanish vaqti deb qabul qilib, nol hisoblarding. 9 deyishni
oʻrniga 3 derding. Shunda soat 9 da uygʻongan odam, "Quyosh
chiqqani, kun boshlanganiga 3 soat boʻlibdi" der va kunni
oʻtkazib yuborishdan xavotirlanib oʻrnidan sakrab turardi.
Kendin qoʻlidagi asosli dalillar bilan eʼtirozga
hozirlangan advokatga oʻxshardi:
-   Shunaqasi ham
boʻlarkanmi? Quyosh har doim soat 6 da chiqmaydi-ku.
-   Xoʻp, sen
quyosh 6 da chiqmaydigan vaqtlar uchun soatni oldinga yoki ortga surish
mexanizmini oʻylab topmadingmi? Bir soat oldinga yoki ortga surginki,
quyosh yana nolda chiqsin.
Kendin oʻylanib qoldi. Jin haq edi.
-   Haqsan!
-   Bularni haq
boʻlish uchun aytmagandim. Haq boʻlishdan nafratlanaman.
"Haqsan!" Haqman, ammo nima oʻzgardi?!. Mening haq ekanligim
senga nima foyda keltirdi? Xatolarni tuzatmaguningga qadar mening haq
ekanligimning kimga qanday manfaati bor?
-   Haqsan...
Kulishdilar. Soʻngra Jin toʻxtagan joyidan
davom etdi: - Men hozir senga soatning shaklini oʻzgartir, ustini
toʻrli yopqich bilan yop yoki gullar bilan beza demayman. Qoʻy,
shundayligicha qolsin, ammo hech boʻlmaganda insonlarni quyosh bilan birga
uygʻotish uchun biroz saxiy boʻl, bir formula oʻylab top!
Kendin oxirigi jumlani tushunmadi:
-   Saxiy? Qanday
yaʼni?
-   Ha, saxiy. Nega
endi puldan 6 ta nolni olib tashlashga jasorating bor-u, soatni 4 soat oldinga
surishga jasorating yoʻq?
-   ...
-   Tanbalsan, tan
ol! Koʻzing qiymaydi. Oʼylab koʻr, ertaga ertalabdan vaqtni 4 soat
oldinga surding.
Kendin oʻyladi. Bu yomon fikr emasdi. Jin
soʻradi:
-   Seningcha,
insonlar bunga oʻrganishga qiynalisharmidi?
-   Yoʻq. Hech
nima oʻzgarmasdi; chunki kun yana 24 soatligicha qolardi..., - dedi-yu,
hayajonlandi Kendin.
-   U holda seni
nima ushlab turibdi? Buni uddasidan chiqqaningni tasavvur qil! Balki insonlarni
erta uygʻotish katta tashkilot tuzishni talab qilar. Butun insoniyatni
quyosh bilan birga uygʻotish uchun millionlab, hatto yuz millionlab
soatlik mashgʻulotlar oʻtkazish lozim; lekin faqatgina soatning
milini oldinga surib, hech qanday sarf-xarajat qilmasdan insonlarni bu xato
tushunchadan qutqara olasan. Shunday qilsang, na ular va na sen hech narsa
qilmasdan yalqovlik bilan yana soat 9 da uygʻonganingizda ham quyosh
endigina chiqqan boʻladi.
Bu fikr Kendinning xayoliga oʻrnashib qoldi. Ayniqsa,
biroz avval eng oxirgi boʻlib uygʻongan maxluqot inson ekanini
koʻrganda... U hayajon bilan:
-   Shubhasiz,
ajoyib fikr bu! Hech narsaga hojat yoʻq, faqat soatni oldinga surib
qoʻyasan, dunyo taqdiri oʻzgaradi. Vah! Sen ajoyibsan, Jin!, - dedi.

-   Sen ham eng
kamida menchalik ajoyibsan; ammo bir farqing bor... Sen oʻylashdan bosh
tortgan ajoyib tentaksan... Ozginagina oʻylasang, maktablar, ishxonalar,
fabrikalar, banklarni bir vaqtda ochib, keyin "Yoʻllar namuncha
tirband?" deya ranjimasding..., - dedi Jin.
Kendin Jinning bu odatiga oʻrganishni boshlagandi. Shu
sababdan ters javob qaytarmay, jilmayib qoʻyaqoldi.

7-bob FAQATGINA KAM UXLASHNING O’ZI YETSAYDI,
DUNYONI CHUMOLILAR
BOSHQARARDI
Har bir oʻtning boʻyi
chizgʻich bilan bittalab oʻlchab, hisoblab ekilgandek muazzam
koʻrinayotgan, katta bir daladan yurib ketishardi. Insonning
koʻnglini yorishtirib yuboradigan bu goʻzal yerda sayr qilarkan,
Kendinning ichida tugʻyonlar joʻsh urardi. Bu koʻrganlari unga
buyuk insonlarning muvaffaqiyat formulasini oʻrgatgandi: "Oz
uxlash...". Gʻayrioddiy ish edi bu. Oz uxlaysan va muvaffaqiyat
qozonasan. Kendin shu qadar oddiy ishni yillar davomida nega qilmaganini
oʻylab afsuslanar, tezroq buni qanday bajarishni oʻrganish uchun
sabrsizlanardi.
-   Qani,
oʻrgat menga! Qanday qilib kam uxlayman? Men ham muvaffaqiyatga erishishni
xohlayman, - dedi.
Jin:
-   Buni
oʻrganishing u qadar oson emas, sabrli boʻl. Oʻrganasan,
albatta. Shuning uchun ham bu yerdamiz. Ammo yana bir narsani taʼkidlashim
zarur, jamiyki insonlarning yana bir umumiy xususiyati bor: Barchasining
boshqalar tarafidan "amalga oshishi imkonsiz" deya baholangan ma’lum
maqsadlari bor va aslida koʻplab maqsadlar ularni uxlashlariga yoʻl
qoʻymaydi. Kendin quvondi, chunki uning ham maqsadi bor edi.
-   Mening ham
maqsadim bor!
-   Seni-yaa? Nima
ekan sening maqsading?, - dedi Jin haqoratomuz ohangda.
-   Oʻz
sohamda yuksalishni xohlayman, - javob berdi Kendin koʻksini kerib. U
koʻpchilik hurmat qiladigan shifokor edi.
-   Sen shuni
maqsad deyapsanmi?
-   ...
-   Hamma shifokor
yuksalishni xohlaydi, ammo nari borsa eng kamida Ibn Sino kabi boʻladi, -
dedi Jin va taassuf bilan "Qanday odamlar oʻtib ketdi-ya!"
degandek labini tishladi. Soʻng davom etdi:
-   Hamma narsa
kabi maqsadni ham senga notoʻgʻri talqinda oʻrgatdilar. Tor
fikrlayapsan. Chunki, senga koʻp uxlashni oʻrgatganlar oʻzingga
hech sezdirmasdan tor oʻylashni ham oʻrgatdilar.
-   Qanday qilib?,
- dedi Kendin butun vujudi quloqqa aylanib.
-   "Bir
sohada yuksalish" aslo uyqu qochiradigan maqsad boʻla olmaydi. Maqsad
- oʻz nomi bilan maqsad. Yaʼni, maqsading aniq bo’lishi lozim.
Yuksalishni istagan joyingning nomi boʻlishi kerak. "Men shu yerni
xohlayman" deysan. Aks holda, maqsading yoʻq hisob. Agar samarali bir
maqsading boʻlmasa, kam uxlashingning ham hech qanday maʼnosi
yoʻq. Hatto mumkin boʻlsa, bor uxla va tanang koʻtara olsa aslo
uygʻonma. Chunki, maqsadsiz insonning uygʻoq boʻlishi ham
oʻzi uchun, ham butun insoniyat uchun azobdir, - Jin jilmayib davom etdi:
-   Biror bir
maqsadi boʻlmagan holda, yaʼni uxlashi kerak boʻlgan holda
uxlamagan insonlar ham bor, shubhasiz. Bunga shu togʻning ortida ajoyib
oʻrnak ham bor. Koʻrishing kerak, qani ketdik...
Jin Kendinni ortidan ergashtirib toqqa qarab ketdi.
Choʻqqiga yaqinlashib qolganlarida qandaydir nay ovozini eshitdilar. Ovoz
togʻ ortidan kelayotgandi. Togʻni oshib oʻtib, ovoz qayerdan
kelayotganini bildilar. U jigarrang qalpoq kiygan bir odamning qoʻlidagi
naydan kelardi. U nayni shu qadar ustalik bilan chalardiki, atrofidagilar huzur
ichida tinglashar, nay nolasi osmonga qadar yetib, qalblarni mumdek eritib
yuborardi. Mazkur jigarrang qalpoqli sozanda aslida choʻpon boʻlib,
nay esa qoʻylar uchun chalinayotgan edi.
-   Qara, qanchalik
erta uygʻonibdi? Kim biladi, bu suruvni qayerlardan boshlab kelyapti? U
biz qidirgan inson aslida; lekin koʻrganing kabi u qoʻylarning
zavqlanishi bilan cheklanib, ishini chala bajaryapti..., - dedi Jin.
Choʻpon ora-sira uxlab, takror uygʻonar,
uyqusiragan koʻzlari bilan nayini ozgina chalgach, yana uxlab qolardi.
-   Barvaqt
uygʻongan, ammo tor fikrlayapti. Hech qanday oliy maqsadi yoʻq. Kun
tartibida konsert berish fikri yoʻq. Qish kelishi bilan oladigan
ozginagina pulga qarab qolgan. Holbuki, u har kuni soatlab nay chaladi, hech
kimsa u kabi uzoq vaqt nay bilan shugʻullanmaydi. U qilishi kerak
boʻlgan ish bor-yoʻgʻi ozgina kengroq fikrlab koʻrish edi,
xolos! U shunday qilmagani uchun umrini qoʻylargagina nay chalib
oʻtkazadi. Hech qachon dunyoning eng yaxshi naychisi boʻlolmaydi. Kun
kelib dunyoning eng buyuk naychisi boʻlardi balki, ammo u kengroq
oʻylab koʻrmagani uchun dunyoning eng buyuk naychisini oʻzi
bilan qabrga olib ketadi. Yaʼni, ichidagi dahoni kashf etmay turib
oʻlib ketadi. Shunday ekan, hatto oddiy choʻpon boʻlsang ham,
keng fikrla. Va kun kelib sening bir hikoyang boʻladi. "Men bir
choʻpon edim. Lekin hech qachon choʻpon kabi chalmadim. Hech qachon
qoʻylar uchun chalmadim. Esimni taniganimdan beri shu bugun uchun chaldim
nayimni. Bugun dunyodagi eng yaxshi nay chalgan insonman. Ishingizga aslo
yengil qaramang, doimo katta oʻylang!" derdi. Shunday qilib, oddiy
choʻpon birgina eski nay bilan oʻzidan keyingilarni maftun qiladigan
meros qoldirardi.
Kendin choʻponga qarab, Jinning aytganlarini
oʻylardi. U haq edi; ammo haq boʻlishdan nafratlanardi. Shu sababdan
unga "Haqsan" demadi, ammo ich-ichidan ming martalab hayqirdi:
"Haqsan... Besh yuzlar kengashidagi Suqrot qadar haqsan!"
Endi tushungandi Kendin. Demak, kam uxlashning oʻzi
yetarli emas. Uyquni qochiradigan sabab ham juda muhim. Lekin undanda muhimroq
bo’lgan yana bir narsa bor edi: Nima ish qilishingdan qatʼiy nazar,
kengroq fikrlashing lozim.

8-bob UYQU MUHTASHAMDIR
Ikkisi kimsasiz yerda
gaplashib yurib borishardi. Kendin bu voqealardan shu qadar taʼsirlangan
ediki, birdan: - Uxlashdan nafratlanaman!, - deb yubordi.
-   Hoy, hoy,
hoy!..., - Kendinning gapini boʻldi Jin.  - Aslo bunday deya koʻrma.
Uyqu muhtasham mexanizmdir. Agar u boʻlmasa, oʻrgangan narsalaring
hech qachon yodingda qolmasdi, chunki sen yangi oʻrgangan
maʼlumotlaringni eng koʻp uyqung davomida mustahkamlab olasan.
Uxlayotganingda tanangdagi butun fiziologik va psixologik jarayonlar amalga
oshadi. Yaʼni dam olishing, oʻzingni ertangi kun uchun tayyor deb his
qilishing va hayotingni davom ettirishing uchun mutlaqo uxlashga majbursan.
Kendin hayratda edi.
-   Sen emasmiding
uxlashimga qarshi chiqqan?
Jin anglashilmovchilikni bartaraf etish maqsadida darhol
soʻz boshladi:
-   Men aslo
uxlashingga qarshi emasman. Faqatgina koʻp uxlashingga qarshiman.
Koʻp uxlashdan murod 8 soatdan ortiq emas, balki 4 yoki 6 soatdan
ortiqdir. Yaʼni "Ideal uyqu davomiyligi 8 soat boʻlishi
kerak" deya quduqqa otilgan oʻsha toshga jahlim chiqadi mening. Zotan
sayohatimizning butun maqsadi ham aslida u toshni quduqdan chiqarib, yoʻq
qilish va "Ideal uyqu davomiyligi inson uxlay oladigan eng oz
muddatdir" toshini miyangga mustahkam oʻrnatishdir. Shunda sen bilan
birga butun insoniyatning bu bemaʼni xurofotdan qutulishini taʼmin
etgan boʻlaman. Agar hech uxlamasang oxiri yoʻq muammolar ichida
yashaysan. Bundan kelib chiqadiki, nafas olish, suv ichish, ovqatlanish qanday
zarurat boʻlsa, uxlash ham xuddi shunday majburiyatdir. Endi esa senga
ajoyib xushxabarim bor: Dunyodagi hech bir inson hanuz tanishib, gaplashmagan
biri bilan seni tanishtiraman. U uyqu qiroli. Koinotda hech bir maxluqot uyqu
mavzusida undan koʻra ilmli emas...
Kendinning koʻzlarini katta-katta ochgancha ketma-ket
savollar yogʻdira ketdi:
-   Kim u,
oʻzi qanaqa, necha yoshda, nima yeb, nima ichadi?...
-   Sen bilan
tengdosh, juda sadoqatli va itoatgoʻy, sening miyangda yashaydi. Ismi
Gipotalamus. Sen uchun bir uchrashuv belgiladim.
-   Qanday?, - dedi
Kendin hech nima anglamay. Jin tushuntirishda davom etdi:
-
Zoʻrgʻa koʻndirdim. Sendan xafa ekan. Gaplashishni
xohlamadi; ammo ozgina bosim oʻtkazgandim qabul qildi. Kendinning fikrlari
qorishib ketgandi.
-   Yaxshi, lekin
uning miyamda yashashini aytding. U bilan qanday qilib koʻrishamiz?
Ochiqroq gapirsang-chi, xayollarim chalkashib ketdi.
-   Eh Kendin!
Haliyam inson kabi oʻylayapsan. Unutib qoʻyding shekilli, biz hozir
mutlaqo boshqa olamdamiz. Supermen misoli istagan har joyimizga bora olamiz,
xohlagan joyimizga kira olamiz. Zamon, makon, umuman, hech narsa bizga
toʻsqinlik qilolmaydi, - dedi Jin.
Kendinni Gipotalamusning oldiga olib borishdan avval uni
oʻzidagi kuchga ishontirish maqsadida borish nihoyatda qiyin boʻlgan
bir joyga olib borishga qaror qildi. Mana shunda, hech qanday shubha-gumonlarga
o’rin qolmaydi. Kendin nafaqat miyaga, balki igna teshigidagi tuyaning
oʻrkachiga ham kira olishlariga ishonishi kerak edi. Agar Gipotalamus
bilan ichidagi shubha-yu gumonlarni yoʻqotmay turib uchrashsa, bu
uchrashuvning hech qanday foydasi boʻlmasdi.

9-bob MIXCHI VA BOLG’ACHI
Bu safar bir uyning yotoqxonasida
edilar. Xonadagi yotoq gʻichirlar, oppoq koʻrpa qimirlardi.
Koʻrpa tagidan kimningdir xurragi eshitilib turardi. Kendin jilmayib
qoʻydi.
Yotoqda bir ayol uxlab yotar, uning yonida bir kishi ham
bor edi. U uxlamayman deya xarxasha qilgan yosh boladek tinmay u yoqdan bu
yoqqa agʻdarilardi. Kendin taxminida adashmagandi. Aniqki, bu odamning
uyqusi qochgan, koʻrpaning qimirlashi sababi ham shu edi. Ajabo, bu odamni
uxlashdan toʻsgan narsa nima ekan?
Kendin shularni oʻylab turganida u odam chiday olmay
yotoqdan sapchib turdi-yu, balkonga chiqdi. U yerda yuqori darajada jihozlangan
bir nechta teleskop bor edi. Birining ortiga oʻtib, uzoq vaqt osmonni
kuzatib turdi. Keyin yana jimgina yotoqqa qaytdi. Tungi soat 4 edi. Takror uxlashga
urinib koʻrdi, ammo bu safar ham uddasidan chiqmadi. Matrasning buzuq
prujinasidek yotogʻidan yana sakrab turdi. Kichik bir qogʻozga
"Kechir, azizim!" deb yozib, uni ayolining bosh tomoniga qoʻyib
qoʻydi va yuzidan oʻpib, uydan chiqib ketdi. Kendin Jinga murojaat
qildi:
-   Kim bu odam,
qayerga ketyapti?...
Jin shiftga ishora qilib soʻradi:
-   Bu yerda oyoq
izi koʻrsang hayron qolarmiding?
-   Albatta, hayron
qolardim... Shiftda oyoq izi boʻlishi gʻalati-ku.
"Bu yerga oʻrgimchak odam kiribdimi?" degan
boʻlardim, - dedi Kendin. Kulishdilar. Soʻngra haligi odamni izidan
ergashdilar.  U odam dunyodagi butun texnikalar shu yerda jam boʻlgandek
tassurot uyg’otadigan ulkan binoga keldi. Bino oldidagi haybatli
qoʻriqchilarga "Xayrli tong, janoblar!" degach, tez-tez yurib
lift oldiga keldi. Liftni kelishini kutishga toqati yetmay, zinalardan yugurib
yertoʻla qavatiga tushdi, yoʻl-yoʻlakay kostyumini yechib oldi.
Xona eshigi oldiga yaqinlashgach, choʻntagidan bir karta olib, eshik
oldidagi uskunaga kirgazdi va eshikni ochdi. Kostuyumini bir chetga uloqtirib,
kompyuterning yoqish tugmasini bosdi. U yonib ulgurmay ishga kirishib ketdi.
-
Aqldan ozaman! Aytaqolsang-chi, nima qilmoqchi oʻzi?, - dedi

Kendin Jinga. Bu odam uni barcha narsadan koʻra
koʻproq qiziqtirib qoʻygandi...
Odam xuddi mushuk oʻz oʻljasini kuzatayotgandek
ekranga mixlanib qoldi. Birozdan soʻng klavishlarni yeyishni boshlasa ham
hayron qolmasdi. Soatlab ishladi. Kun yakshanba boʻlgani uchun boshqa
kelganlar yoʻq edi.
Kendin va Jin u odamni kuzatib turganlarida birdan eshik
ochildi. Ichkariga yana bir odam sarosimada kirib keldi:
-   Salom, - dedi
shoshib... U goʻyo oʻz oʻrnidan chiqib ketgan mixni joyiga
kirgazib qoʻyish uchun bolgʻa qidirayotgan odamga oʻxshardi.
Tezda kompyuterlardan birining oldiga oʻtirdi. Ikkisi ham farzandli
boʻlish arafasida boʻlgan ayollarini kutayotgandek
sabrsizlanishardi.
-   Kecha hech ham
uxlay olmadim, - dedi ikkinchi kelgani.
-   Hmm..., - deb
qoʻydi avval kelgani. "Gap sotma, ishla!" degandek edi bu
"hmm". Vaqti-vaqti bilan birini uyqu elita boshlar, boshqasi
"Hoy" deb uni uygʻotib qoʻyardi... Birozdan soʻng
qolganlar ham kelishdi. "Birozdan soʻng" deganim ertasi kuni
ertalab.
Boshidan hammasini kuzatib oʻtirgan Kendin, 13
kishining bitta velosipedga minib olganini koʻrgan odamdek:
-   Bularning
hammasi aqldan ozibdi!, - deb yubordi.
-   Shubhasiz..., -
dedi Jin va jilmayib davom etdi:
-   Ularning
kimligini bilishni rosa xohlayapsan-a?
-   Ha-da,
albatta!, - javob berdi Kendin.
-   Bilasanmi,
doʻstim, ularning oʻzlari ham hali kim ekanliklarini bilmaydilar,
ammo birozdan soʻng bilib olishadi, - deya Jin Kendinning fikrlarini
battar qorishtirdi.
-   Iltimos, meni
tezroq oʻsha "birozdan soʻng"ga olib bor!, - yolvordi
Kendin.
-   Yaxshi, - dedi
Jin.
Koʻp oʻtmay "birozdan soʻng"ga
ketdilar. Kendin avval sira koʻrmagan tekis va boʻm-boʻsh yerda
edilar. Tunmidi, kunduzmi, farqiga bormadi.
-   Nimalar
boʻlyapti, bu yer qayer oʻzi?, - dedi shoshib. Yaqin atrofda ulardan
boshqa tirik jon yoʻq edi. Atrofda hayot asari ham koʻrinmasdi.
Kendin atrofni kuzatib turgan vaqt birdan oʻsha atrofda qandaydir
shovqin-suron koʻtarildi. Shovqin ortidan ustlariga toʻgʻri
kelayotgan gʻalati jism paydo boʻldi. Bu hamma joyi yoritilgan,
yaxlit va ulkan metall uyumi edi. Temir qush quloqni qomatga keltirib,
chang-toʻzon ichida tekislikning qoq markaziga qoʻndi. Soʻngra
chang tarqalib, u ajoyib narsaning kumush kabi porlagan eshigi ochildi. Yerga
zinapoyalar tushirildi. Oq, qalin kiyim kiygan odam og’ir qadam tashlab zinadan
pastga tushib kela boshladi. Oyogʻini yerga qoʻyib, yana bir odim
tashlagandan soʻng ortiga oʻgirilib shunday dedi:
-
Bu qadam bir inson uchun kichik, ammo insoniyat uchun buyuk
bir qadamdir.
Bu oʻsha edi. Biroz avval uyqusi kelmay, dunyoning
yoʻqolgan mixini topish maqsadida yarim kechasi hamma narsadan voz kechib
yoʻlga tushgan inson... Soʻngra zinada yana biri paydo boʻldi.
Kendin uni ham tanidi. Mixga bolgʻa topish uchun yelibyugurgan odam edi
unisi.
O’sha yerning oʻrtasiga katta bayroq oʻrnatgach,
yosh bola singari koʻngilxushlik qilishni boshlab yubordilar. Kendin
shunday taʼsirlangan ediki, ular bilan barobar yugurdi, joʻshdi,
oʻzidan kechdi goʻyo... Oʻyin-kulgi bitgach, Jin Kendinni yoniga
chaqirib, yerdagi oyoq iziga ishora qilib soʻradi:
-   Shiftda oyoq
izini koʻrsang, hayron qolarmiding?
-   Yoʻq,
albatta, - dedi Kendin.
-
Uyquni qochiradigan maqsad mana shunday boʻladi. Kechani
kunduzga ulab ishlaysan. Oyga kelib, oyoq izingni qoldirasan.
Soʻng seni "Oyga chiqqan ilk inson" deb
ataydilar. Neil Armstrong boʻlasan, Buzz Aldrin boʻlasan, Maykl
Kollins boʻlasan... Ismingni "eng, eng, eng" lar qatoriga
yozadilar. Hamma hayron qoladi. Buni qanday qilganingga qoyil qolishadi. Sen
faqatgina jilmayib qoʻyasan. Nima uchun bunchalik hayratlanayotganlarini
tushunmaysan. Hech kimsa sening eng buyuk siring ishlashdan boshqa narsa
emasligini taxmin qilolmaydi.
Bu orada mixchi va bolgʻachi bir-birlariga qarab
oʻzlarining eng buyuk sirlari haqida oʻylagancha jilmayishardi.

10-bob OQ OTLI VA UNING QILICHI
Keng bir maydonda Jin va Kendindan
tashqari hamma dodfaryod solar, insonlar qiyomat qoyim boʻlgandek
yugurishardi. Havoda oʻqlar uchar, yosh tanalarni quvib yetib, ilma-teshik
qilardi. Sovuq, muzdek oʻqlar... Toʻpponchadan, miltiqdan
chang-toʻzon ichida otilgan har bir oʻq bir insonning hayotiga nuqta
qoʻygan ayanchli qirgʻin edi bu.
Urush edi, qon edi, dod-faryod edi. Kim biladi bu qancha
davom etadi: kunlab, oylab, balki-da yillab davom etar?... Balki aslo tugamas u
boʻron-la musobaqalashgan oʻq yomgʻiri. Qanchalik koʻrinmas
boʻlmasin, Kendin ham inson edi. Holsiz Jinga suyanib qoldi. Jin ham
sarosimaga tushgandi. Maydonda shunday bir dahshat bor ediki, quyosh nurini, osmondagi
bulutlarni, yerdagi tuproqni toʻsib qoʻyardi. Bu kun ilk bora
chumolilar ham uyalaridan chiqishmagandi. Azroil oppoq otning ustiga mingan
holda, qilichining uchida ajal tarqatib yurardi goʻyo.
Jin Kendinning qoʻlidan ushlab, yuqoriga chiqardi. Oʻqlar,
qilichlar boʻlmagan joyga... Urushni kuzatdilar. Kendin daryodaryo oqqan
qonni koʻrib, qizil rangga nisbatan ich-ichidan nafrat his qildi.
-   Ketaylik bu
yerdan!, - dedi Jinga.
-   Sabrli
boʻl, doʻstim, uzoq qolmaymiz. Koʻp oʻtmay ketamiz; ammo
ketayotib qoʻlimiz boʻsh boʻlmasligi kerak. Kuzat bu odamlarni,
inson istasa nimalar qilolmaydi, qara!
Kendin jimgina qarab turdi. Qoʻllar, oyoqlar, ruhlar,
hayotlar, insonga doir nima boʻlsa, hammasi havoda uchardi. Ozgina ortga
chekinib, bu manzaraga takror qarasang, bu safar qoʻl yoki oyoq emas,
balki buyuk bir rassomning ishonch mavzusida faqatgina qizil rangdan foydalanib
chizgan ulkan suratini koʻrarding. U ikkovlon esa goʻyo surat boshida
turib, fikr bildirayotgan intellektual insonlarga oʻxshardilar. Jin
soʻrab qoldi:
-   Ayt-chi, sen
bundan-da yomonroq vaziyatni xayolingga keltira olasanmi?
-
Yoʻq, - dedi Kendin oʻylab oʻtirmay.  - Men ham, -
dedi Jin va davom etdi:
-   Insonlar kunlab
yemay, ichmay, bir zum tin olmay urushadilar.
Nafas olishning oʻzi ham tavakkal bu yerda.
Ular suratga boqib gaplashib turganlarida baʼzi
askarlar vaqtivaqti bilan ortga chekinib, yarim soat, koʻpi bilan bir soat
uxlab olar, soʻngra uygʻonib yana jang qilishda davom etardi. Fursat
topishsa, boshqalari bilan oʻrin almashishardi. Atrofda uxlash uchun na
yotoq, na boshqa narsa bor edi. Munosib bir chuqur topsalar, miltiqlarini
quchoqlab, tepkisini barmoqlariga bogʻlagan holda uyquga ketishardi.
Kendin yotogʻi qonli havza, koʻrpasi oʻq
yomgʻiri boʻlgan bu jangchilarning uxlashini tomosha qildi. Uxlab
yotardilar. Qattiq charchoqdan soʻng uxlaganlariga qaramay hurrak otganlar
yoʻq edi. Kendin Jinga qarab:
-   Urushga
chaqirilgan askarlarni hurrak otmaydiganlardan tanlaydilarmi?, - deb
soʻrab qoldi.
Jin koʻrinib turgan manzaraga hech yarashmagan bir
vaziyatda qahqaha otib kuldi. Soʻngra birdan toʻxtadi.
-   Yoʻq,
albatta. Urushda qoʻllaniladigan oʻqlar quloqlari eng yaxshi
eshitadiganlardan tanlanadi...
Davom etarkan, Jin maʼyus jilmayib qoʻydi:
-   Bu insonlarning
har biri boshqa hududdan, turli oʻlkalardan kelishgan bu yerga. Hech kim
oʻrganib ketish uchun muddatga ehtiyoj sezmaydi. Kelish vaqtlari bilan
yeyishdan, ichishdan, uxlashdan uzilgan onlari bir boʻladi.
Soʻngra tun qorongʻusida yerga qarab ochiladigan
qandaydir eshikdan ichkariga tushdilar. Ichkarida 4 odam bor boʻlib, siniq
bir stol atrofida gaplashishar, koʻzlarida oʻt yonib turardi. Ovoz
chiqarmay, pichirlab maxfiy soʻzlashardilar. "Chanoqqalʼani
berib qoʻymaymiz!" dedi oralaridan biri. Uning gapi tugamay ayni shu
jumla bir oʻq ila miltiq uchidan dushman tomon uchdi. Jin shunday dedi:
-   Oʻlim
yoqasida turarkan, inson uxlash u yoqda tursin, hatto nafas ham ololmaydi.
Baʼzida urushlar yillab davom etadi, muddatning ahamiyati yoʻq. Bu
insonlar 1000 yil nafas olmay yashashga ham tayyor. Koʻp holatlarda
uyidagi rohat-u, issiq yotogʻiga ham ragʻbat qilmagan bu insonlarning
ayni damda aqliga uxlash kelarmidi?
Kendin tushundi... Endilikda u ushbu fidokorlik
moʻjizasini juda yaxshi anglay boshlagandi. Bu orada uning koʻzi oq
otiga minib, askarlar ortidan ergashib yoʻlga tushgan qilichli odamga
tushdi. Uning qilichi uchida 300 ming ajal bor edi...

11-bob
UZUMNING
TAQDIRI[1]
"Chanoqqal'a urushi"ga guvoh
boʻlgan Kendin beixtiyor oʻzining harbiy xizmatda o’tgan kunlarini
xotirladi. Armiyada bir kunda bor-yoʻgʻi 2 soat uxlab 22 soat
davomida jang qilgandi. Bu naq 1 yil davom etgandi. Terror avj olgan zamonlar
edi. Kendin minglab askarlar bilan bir safda kecha-kunduz tinmay terrorchilarni
taʼqib qilgandi. Shular esiga tushib Jinga: - Bilasanmi, Jin? Men ham naq
bir yil davomida kunda boryoʻgʻi 2 soat uxlab 22 soat jang qildim.
Yurtim uchun jang qildim. Yolgʻiz emasdim, albatta. Mingdan ortiq edik.
Sira uyqumiz kelmasdi... Uyga qaytgan chogʻlarim esa Jahon chempioni
boʻlgan kurashchi singari kuchli va sogʻlom edim.
Armiyaga ketishdan avval baʼzi
kamchiliklarim bor edi. Qaytganimda esa ularning baridan xalos
boʻlgandim.  Jin Kendinning gapini davom ettirdi:
-   Soʻngra
uyga qaytding. Anchagacha shu tarzda yashading, toʻgʻrimi?
-   Ha, aynan
shunday boʻldi. Yarim tunda oʻz-oʻzimdan uygʻonib ketar,
qaytib uxlay olmasdim.
Jin kulib davom etdi:
-   Lekin
koʻrdingki, hamma uxlayapti, uygʻoq boʻlishning hech bir foydasi
yoʻq. "Yaxshisi men ham uxlay qolay, tartib buzilmasin!" deya
uxlashni davom ettirding. Yaʼni, uzum uzumga qarab qorayadi.
Kendin voqealar rivojidagi bir detal esiga tushgandek:

-   Hatto uyga
qaytgan ilk kunlarim uyqum kelmasa ham yotoqqa kirib uxlashga harakat qildim,
oʻzimni 8 soat uxlashga majbur qilish uchun anchagacha ovora boʻldim,
- dedi.
-   Demak,
armiyadan qaytganingda insonlarning tabiati buzilib, 15 soat uxlashni boshlagan
boʻlsalar, sen ham shuncha uxlagan boʻlarding, yolgʻonmi?
Kendin hijolat boʻlib, javob berdi:
-   Oʻylashimcha,
rost...
-   Endi esa aksini
tasavvur qil! Agar xizmat qilgan oʻsha joyingda tugʻilganingda necha
soat uxlagan boʻlarding?
Jinning aytmoqchi boʻlgan fikrini tushungandi Kendin:
-   Ikki.
-   Bu sen uchun
normal uyqu muddati boʻlardi. Harbiyda kam uxlarding; chunki tepangda
oʻlim dahshati turardi, ammo sira oʻylab koʻrmading! Sen
ogʻir vaziyatlarda ikki soat uxlay olasan, bu esa sening normal zamonda
ham buni amalga oshira olishingni isbotlaydi.
Jin Kendinga yanada yaqinlashib, ishning asl sirini oshkor
qilmoqchi boʻlgandek bir alfozda davom etdi:
-   Inson ikki
tuygʻudan biri bilan qarshilashganida, toki ular tugab bitmaguniga qadar
uyqusini Mariana botigʻining eng chuqur yeriga koʻmadi. Biri
"oʻlim qoʻrquvi" boʻlsa, boshqasi "ishq"dir.
Aslida ikkisini umumiy qilib "ishq" desak ham boʻladi. Chunki
"oʻlim qoʻrquvi" deganing hayotga boʻlgan muhabbatdan
boshqa bir narsa emas. Xulosa qilib aytamanki, buyuk bir ishq domiga tushsang,
ikki soat uyqu ham senga yetadi. Ammo senda bunday ishq boʻlmagani sababli
yana ikki soat qoʻshaman: jami 4 soat boʻldi.
Kendin Jinni qiziqish bilan tinglardi.
-   Shundan
boʻlishiga qaramay, siz uyalmasdan bu muddatga yana
4 soat qoʻshib, normal uyqu muddati 8 soat deya
daʼvo qilasiz. 8 soat uxlay olmagan kuningiz "Bugun rosa charchadim,
yaxshi uxlay olmadim" deb boʻlmagʻur bahonalar keltirasiz.
Jin gapirarkan, Kendin uning aytganlari haqida fikr
yuritardi. Jin tamoman haq edi. Kendinning har kuni 8 soat uxlashi oddiygina bir
xurofot natijasi edi. Jin soʻradi:
-   Hozir boshingga
toʻpponcha tirab, "Bundan keyin 2 soat uxlaysan, agar 3 soat uxlasang
otib tashlayman!" desam, ishonaver, kunda faqatgina 2 soatlik uyqu bilan
umringning oxirigacha yasharding. Xoʻsh, unda bir kun kelib bu dunyoni
tark etishingni va vaqtni aslo ortga qaytara olmasligingni bila turib, bu
qurolga ehtiyoj sezayotganing haqida hech oʻylab koʻrmaysanmi?
Savolning toʻliq tushunilishi uchun Jin biroz sukut saqladi.
Kendin javob qaytarmay jim tinglardi. Jin yana davom
etdi: - Faqatgina bir oy umring qolgan boʻlsa, yana bir kunda 8 soat uxlay
olarmiding? Umringni soʻnggi oyidasan... Menimcha bilmasang kerak, ammo
oʻlim istalgan vaqt kelib qolishi mumkin.
-   ...
-
... Har oningni eng soʻnggisi kabi qabul qilishing kerak.
Choʻpon yoki prezident ekanliging hech nimani
oʻzgartirmaydi. Nima ish qilsang qil, ammo qilgan har ishingni eng
soʻnggisi deya qabul etishga oʻrgan. Oʻlganingda kimdir senga
"Eng oxirgi daqiqada nima qilayotganding?" desa,
"Uxlayotgandim!" deyish seni hijolatli ahvolga solmaydimi? Qilayotgan
har bir ishingni oxirgi marta qilyapman deb oʻyla va shunday yasha! - Turk
harbiylarining bir odati bor, balki eshitgandirsan.
Qoʻmondonlari aytadi: "Oʻlimdan soʻng
yana bir qadam tashlashing kerak!" Endi esa shu insonni tasavvur qil,
oʻlganidan soʻng unga biri "Eng oxirida nima
qilayotganding?" desa, "Jang qilayotib oʻldim" deyish
oʻrniga "Oʻlgandan soʻng ham jang qildim!" deb javob
beradi. Shunday ekan, har on goʻzal oqibat uchun kurashasan. Nay
chalasanmi yoki davlat ishi bilan mashgʻulmisan, sen hamisha finaldasan.
Qoʻylar tushunmasa ham  naying soz holatda boʻlishi kerak; chunki bu
qoʻylarning emas, sening finaling...

12-bob TOMCHIGA JO BO’LGAN OKEAN
Nihoyat Gipotalamus bilan ko’rishish vaqti kelgandi.
Kendin sabrsizlanar, o’zini qo’ygani joy topolmasdi.
Kendinning yotoqxonasida paydo bo’ldilar. Ishonish imkonsiz, ammo Kendin
yotoqda uxlab yotardi. Bu nimasi, qanaqasiga bunday boʻlishi mumkin?...
Tarsaki yegan oʻsha kunda Jin bilan birga gʻoyib
boʻlishmaganmidi axir? Kendin qoʻrqib:
-   Bu kim? Men
kimman?, - deb soʻradi.
-   Sen va u.
Ikkingiz bir insonsiz. U kechagi sen, sen esa bugungi sensan. Ikkingiz
birlashib, ertangi Kendin boʻlasiz. – Jin javobiga qo’shimcha qildi, -
Endi esa tinchlanib ol va uxlab yotgan Kendinning burnidan sekingina ichkariga
kir!
-   Qanday qilib?
Bu imkonsiz!
-   Aytganimni qil!
Nafas olgan paytida ohista yaqinlash va oʻzingni boʻsh qoʻy.
Xavotirlanma, men ham yoningda boʻlaman.
Kendin ilk parvoziga hozirlik ko’rayotgan qush kabi
bezovtalanardi.
-   Menga ishon.
Seni oyga olib chiqqan men emasmidim axir?
Kendin Jinning bu gapidan keyin biroz xotirjam tortdi.
Xurrak otib uxlab yotgan Kendinning burniga yaqinlashdi. Yaqinlashishi va ichkariga
kirishi bir vaqtning oʻzida sodir boʻldi. Ayni shu vaqt Jin ham
burundan ichkariga kirdi. Ular kislorod molekulasi singari cheksiz
boʻshliqda sas-sadosiz sayr qilib yurardilar.
Kendin ufq chizig’ini ilg’ab bo’lmaydigan, g’adir-budir
shakldagi bepoyon, chek-chegarasi koʻrinmaydigan bir dalaga tushib
qolgandi. Yonida esa Jin...
-   Bizga nima
boʻldi? Gipotalamusning yoniga bormoqchi edikku? Qayerga kelib qoldik
yana?, - dedi Kendin yoʻqolib qolishdan choʻchiyotgan yosh bola
kabi.
-   Toʻgʻri
joyga keldik, doʻstim, - dedi Jin. Ovozida oʻziga ishonch sezilib
turardi:
-   Bu yer –
oʻsha joy.
-   Qanaqasiga, biz
kichrayib qoldikmi?, - dedi Kendin ancha xotirjam ovozda.
Jin:
-   Bu qanday idrok
etishingga bogʻliq. Sening miya deganing koinotdagi eng katta
boʻshliqdir. Bir uchidan narigi uchiga borish uchun minglab umr kamlik
qiladi. Hozir Gipotalamusga eng yaqin yerdamiz.
Kendin hayajonlanardi.
-   Yaxshi, unda
tezroq bora qolaylik!
-   Bu yerda uni
qidirishga urinsak, adashib qolamiz. Shuning uchun, mana shu yerda kutish eng
oqilona yoʻl. Ustiga-ustak, buning nomini "miya" deydilar. Butun
insoniyat olamining asrlar davomida oʻrganishga harakat qilgan oʻsha
super mexanizm.
Bizni koʻrinmas qilgan ham u. Agar haddimizdan oshsak,
boshimizga bir balo orttirib olamiz, - deya Kendinni ogohlantirdi Jin.
Soʻngra bir necha soniyalik sukutdan soʻng inson miyasiga
boʻlgan hayratini soʻzlarga joylab, gapirishda davom etdi:
-   Buning nomi
"miya". Barcha zamonlar uchun eng zaruriy va sirli qism. Endi shu
yerda qimirlamay, jimgina kut!
Kendin ishning jiddiyligini tushungan koʻrinadi, 120
yildan ortiq vaqt mobaynida qimir etmay turgan "Ozodlik haykali"dek
jimib qoldi...
Koʻp oʻtmay birov paydo boʻldi. U
gʻadir-budir dalada ogʻir qadamlar tashlab, sudralib kelardi. Jin va
Kendin tomon kelayotgani aniq, ammo ovqat yeyishga majburlangan bola kabi
hafsalasiz ko’rinar, asabiy ekani 300 yillik yoʻldan ham shundoq sezilib
turardi. Yaqinlashdi. Koʻrinishi 100 yil oldin ilingan kirga oʻxshab
ketardi. Qoʻrquvdan Kendinning rangi oqarib ketdi. Jinning qulogʻiga
sekingina pichirlab:
-   Shumi
yoʻqsa, Gipotalamus deganing? Bizning tilda gaplasha oladimi?, - deya
soʻragan ham ediki,
-   Salom!, - deb
qoldi birdan haligi asabiy maxluqot.
-   Salom, - dedi
Kendin ham bulutsiz kechada toʻlin oy kabi porlagan yuz ifodasi va ovoz
bilan. Jin ham yetarlicha ishonch va xotirjamlik bilan:
-   Salom, - dedi.

-   Ismim
Gipotalamus.
-   Men esa
Kendin..., - deya boshlagandi hamki, Gipotalamus:
-
Bilamiz, bilamiz..., - deb Kendinning soʻzini kesdi.
Choʻntagidan sigaretga oʻxshash bir narsa olib
uchini yoqdi. Atrofga tutun oraladi. Sigaretga oʻxshash narsa chindan ham
sigaret ekan. Gipotalamus qilayotgan bu ishi odatiy holdek:
-   Xoʻoʻoʻsh,
- dedi, ming yil daraxtni tagida yashagan donishmand kabi... Kendinning bu
holatga achchigʻi chiqdi:
-   Oʻchir
shuni! Bu yer mening miyam. Bunday qilishga haqqing yoʻq.
Harsillagancha tez-tez nafas olayotgan Gipotalamus unga
achingandek boshini qimirlatib qoʻyib:
-   Yoʻgʻe?...
Demak, bu yer sening miyang, shundaymi? Endi esingga keldimi miyang borligi? 30
yildan beri shu yerdaman, sen esa bir marta boʻlsin, "Mening miyam
bor, shu bilan ozroq qiziqib koʻray!" demading. Telefoningga bergan
eʼtiborni mingda birini ham miyangga bermading. Nega, bilasanmi?
-   ...
-   Shoshma,
oʻzim aytaman; chunki miyang tekin!... Bahosi trillion dollardan ham
ziyoda bo’lgan bu muhtasham xazinaga hech qanday evaz-badalsiz ega
boʻlding. "100" berib, telefon olding, "hech narsa"
berib, miya olding. Lekin sen uchun oʻsha "100" doim qadrli
boʻlgan..., - dedi va oʻrnidan turdi. Sigaretini yerga tashlab,
ustini bosdi.
-   Tugagani uchun
oʻchirdim, - dedi u oʻsmirlik davriga endigina qadam qoʻygan
bolaning otasiga isyonini eslatadigan nigoh bilan. Shu payt birdan zilzila
boʻlgandek yer silkindi va ular dumalab ketishdi.
-   Nima
boʻldi?, - soʻradi Kendin. Gipotalamus xotirjam qiyofada: - Hech
narsa, biz oʻrganib qolganmiz, - dedi va davom etdi:  -
"Uxlayotganida faqat bir tomoni bilan yotsa, behol boʻladi,
mushaklari zarar koʻradi" deya doʻstlarim uni boshqa tomonga
oʻgirdilar. Yaʼni, Janob Kendin, bu sizning sogʻligʻingiz
va rohatingiz  uchun amalga oshirilgan bir dastur.
-   Haa, unda
yaxshi..., - dedi Kendin Jindan tasdiqlashini kutib.
-   Yaxshi
boʻladi-da, albatta. Sen rohat va qulaylikni sevasanku..., - dedi
Gipotalamus. Jin ham kulimsirab turardi. Kendin hech narsaga tushunmagandi:
-   Nimalar
boʻlyapti oʻzi? Menga ham tushuntirsangiz-chi! "Aytish vaqti
keldi" degandek Jin va Gipotalamus ko’z urushtirib olishdi.
-   Eshitishim
boʻyicha, mendan ranjigan emishsan, senga nima qildim?, - dedi Kendin.
Gipotalamus bir necha soniyaga jim boʻlib Kendinga
qarab qoldi. Uning nigohlaridan "Sen hayotimni barbod qilding, meni mahv
etding" kabi ma’nolarni uqish mumkin edi. Soʻng qaddini rostlab,
nasroniy mahkamalaridagi singari chap qoʻlini koʻtarib qasam ichgan
guvohdek soʻz boshladi:
-   Endi
quloqlaringni och-da, meni yaxshilab tingla!
Kendin hayratda edi, chunki Gipotalamusning nutqi insonning
izmidagi boshqa bir organ boʻlgan bosh barmoqning gapirishidek gap edi.
Ustiga ustak, u taʼlim berayotgandi.
-   Sen
tugʻilgan vaqt men senga masʼul qilib tayinlandim. Sening uyqung,
tana harorating, ochlik yoki toʻqlik hislaring, jinsiy faoliyatingni
boshqarish vazifasi menga topshirildi. Men oʻz jamoam bilan birga kelib,
senda ishlay boshladim. Umidim katta edi. Jamoam bilan birgalikda tezkor
majlislar oʻtkazdik, bir qator qarorlar qabul qildik... Miyangdagi muhtasham
klinikaning bosh shifokori sifatida menga bogʻliq holda ishlaydigan Doktor
NRem va Doktor Rem bilan birgalikda sening uyqungni rejalashtirar edik. Normal
sharoitlarda butun insoniyat oʻzining yaratilish nuqtayi nazaridan uyqusi
kelishi bilan yotadi va jamiyki gipotalamuslar oʻsha oʻzlari
masʼul boʻlgan kishining uyqusi kelganini anglab, jamoalari bilan uni
uxlatadilar. Uygʻonmoqchi boʻlganda esa ayni shu jamoa uni zarar
yetkazmay uygʻotadi. Kendinning oʻzi shifokor boʻlgani uchun
Gipotalamusning aytganlarini yaxshi tushunardi. Ammo shu kunga qadar hech
eshitmagan yangi narsalarni eshitishiga ham shubhasi yoʻq edi. Dr.
Gipotalamus butun sinf ichida uni diqqat bilan tinglayotgan yagona
oʻquvchini qoʻlga olgan muallim kabi tushuntirishda davom etdi:
-
Avvaliga yangi tugʻilganing uchun uyqung uzoq muddatli
boʻlardi. Uxlashing kerak boʻlgan eng oz muddat 14 soat boʻlishi
lozim edi. Ulgʻayganing sari bu ehtiyoj kamayar va biz davriy ravishda
kunlik uyqu vaqtingni 4 soatga tushirishimiz kerak edi.
Lekin ishon, biz bularning hech birini amalga oshirolmadik.
Chunki onang qachon qarama seni oyoqlariga yotqizib, tebratishni boshlardi.
Kendinning onasiga boʻlgan kuchli muhabbati uning
yonini olish maqsadida aytilgan bir jumlaga aylandi:
-   Biroq dunyodagi
jamiyki onalar farzandlarini tebratib uxlatadilar. Bu normal holat emasmi?
Kendin yana xato gapirib qoʻyishdan xavotirlanib,
gapini savol bilan tugatgandi. Gipotalamus jilmaygancha davom etdi:
-
Zotan, men ham senga shu normalni aslida normal emasligini
tushuntirishga harakat qilyapman. Miyangning ishlash prinsipiga koʻra
tanang gorizontal holatga oʻtganida biz darhol uyqu gormonlarini ishlab
chiqarish orqali seni uxlatamiz. Bu amr bizga butun koinotning hakimi
boʻlgan Zot - Alloh taolo tomonidan rad etilmas qilib berilgan. Shu
sababli, onang yoki boshqa birov seni oyogʻida tebratishni boshlasa, biz
seni uxlatardik. Koʻpincha uxlamaslik uchun yigʻlarding, chunki
oʻzing istamagan bir narsaga majbur qilinayotganding. Ular esa har safar
uyqing kelgani uchun yigʻlayapsan deb oʻylashardi va sen maʼlum
bir vaqtdan soʻng uxlab qolarding. Onalar ham oʻzlarining haq
ekanlariga shubha qilmasdilar, chunki ular tebranaverib boshing aylangani
uchungina uxlab qolganingni bilishmasdi.
Goʻdakliging tebranish bilan oʻtdi. Shunday
boʻlgandan keyin biz har safar barcha majlislarimizni yarmida
toʻxtatib, seni uxlatish uchun jamoa sifatida joylarimizni egallab,
ishimizni qilishga majbur boʻldik.
Kendinning butun vujudi quloqqa aylangandi. Nafas olmay
Gipotalamusni tinglardi.
-   Biroz avval
"Tanang gorizontal holatga oʻtganida biz uyqu gormonlarini ishlab
chiqarib, seni uxlatishga majbur edik" dedim-ku, biz har safar buni
mukammal ravishda bajarardik, chunki, aralashishga haqqimiz yoʻq edi.
Gipotalamus tana harakatlari bilan soʻzlarining
maʼnosini kuchaytirishga harakat qilardi. Tana deganda shuni ham aytishim
kerak: Gipotalamus goʻyo tushlikda teng yonli uchburchakni
koʻndalangiga yutib yuborgan odamga oʻxshardi. Uchburchakka ip bilan
omonatgina ulab qoʻyilgandek turgan mittigina qoʻlchalari boshining
nega bu qadar kichik ekanining javobini berardi.
-   Yotganing uchun
yuborilgan gormonlar onangning seni tebratishi tufayli tebranish hodisasiga ham
bogʻlana boshladi. Oxirida esa ish shu holga keldiki, endi sen normal holda
tebransang ham biz gormon ishlab chiqara boshladik. Biroz oldinga ketib shuni
ham ayta olaman: Avtobusda uyqing kelishi ham shuning natijasidir. Yaʼni
endi gorizontal holatga oʻtishingning hojati yoʻq, avtobus
tebranishining oʻzi uxlab qolishing uchun kifoya qilardi.
Kendin oʻz haqiqati bilan yuzlashib turar, butun
hayotini birmabir koʻz oldidan oʻtkazib, Gipotalamusning aytganlari
bilan oʻtmishini qiyoslardi. Vaqti kelganda oshkor qilish uchun hayratini
ichiga yashirgandi.
-   Bundan
battarrogʻini ham aytaymi? Choʻzilib kitob oʻqiganingda ham
tanang gorizontal holatga oʻtgani uchun biz seni uxlatamiz. Bundan
soʻng na tebranishingga va na yotishingga hojat qolmaydi. Kitobni
qoʻlingga olishing bilan uyqing keladi. Chunki, sen oʻqish jarayonini
yotish bilan bogʻliq holda amalga oshirarding, biz esa shunchaki oʻz
ishimizni bajaramiz xolos. Yotganing uchun uyqu gormonlarini yuboramiz. Shunda
qoʻlingda kitob boʻlishi bu gormonal muvozanatning taqdirini hal
etadi.
Kendinning xayollari qorishib ketdi. Miyasida goʻyo
bir dengizchining arqoni bor edi-yu, unda tugunlar hosil boʻlgandi. Bu
holatni sezgan Gipotalamus ham oʻsha tugunlarni yechish uchun
gapirayotgandi.
-   Yaʼni
yotgan payting biz seni uxlatishga majburmiz. Sen shu asnoda nima qilayotgan
boʻlsang, keyinroq ayni shu ishni yotmasdan turib qilsang ham biz seni
yana uxlatamiz. Masalan, televizorni ham yotib olib koʻrishga
odatlanganing uchun shu holatda ham uyqung keladi.
Kendin uyqusining aslida bir meros ekanini angladi.
-
Ortimdan yuring!, - dedi Gipotalamus. Soʻngra u Jin va
Kendinni "texnologiya moʻjizasi" deya atash
mumkin boʻlgan parkning qoq markaziga, oʻz davrining eng buyuk
meʼmori tomonidan qurilgan "Suvaysh" ga oʻxshash bir kanal
boʻyiga olib keldi. Kanaldan favqulodda tezlik bilan oqayotgan suvning
ichidagi qizil toʻplarga ishora qilib:
-   Oʻzingizni
shulardan birining ustiga tashlang!, - dedi.
Kanalga birinchi boʻlib uning oʻzi
sakradi. Kendin va Jin birbirlariga qarab qolishdi. Jinning nigohlarida
"Hoziroq sakra, boʻlmasa uni yoʻqotib qoʻyamiz!" degan
maʼnoni uqish mumkin edi. Kendin vaqt yoʻqotmay oʻzini kanalga
otdi, Jin ham darhol uning ortidan sakradi. Nomaʼlum tomonga qarab, bilmam
necha kilometr tezlikda davom etayotgan bu safar, yengilgina qoʻnish bilan
katta bir xonaning oʻrtasida oʻz nihoyasiga yetdi.  Bu yer
"Maʼlumot toʻplash va tahlil qilish markazi" ekan. Bu
markazda miqdorini biz bilgan raqamlar bilan hisoblab boʻlmaydigan
darajada koʻp xizmatchilar bor edi. Har bir xizmatchining qoʻlida esa
eng kattasi soqqadek keladigan yuzlab shisha sharchalar... Xizmatchilar bu
mitti sharlarni birma-bir tadqiq etar, soʻngra turli ranglarga
boʻyab, ranglariga koʻra masʼul xodimlarga tarqatardilar.
Masalan, qizil sharlar qizil xizmatchilarga va hokazo... Ular sharlarni
goʻyo har birining ichiga bir dunyo yashirilgandek taassurot
uygʻotadigan hassoslik bilan bir eshikdan olib chiqib, boshqa joyga
tashishardi. Gipotalamus bu jarayonni tushunolmay qarab turgan Kendin va
Jinga xizmatchilar chiqayotgan eshikni koʻrsatib:
-   Har bir qilgan
ishing shu yerda baholanib, anavi eshik ortidagi arxivda yigʻiladi, -
dedi.
Gugurt qutisiga quyoshni sigʻdirgan odamni
koʻrgandek hayratda edilar. Arxiv eshigiga yaqinlashdilar. Eshik ochildi.
-   Bu nima
boʻldi?, - deb yubordi Kendin; ammo bu jumlalarni o’z xohish-irodasi bilan
emas, balki es-hushidan ayrilmaslik uchungina aytgan edi! Goʻyo
koʻrganlari qarshisida oʻzining shu vaqtga qadar o’rganganlari
imperator amri ila Rimning oʻlim maydoni bo’lmish Kolizeyda 2000 yildan
beri och qoldirilgan sherning oyoqlari ostiga tashlangandek his qildi.
Kendinning es-hushini oʻgʻirlagan narsa bu
dunyodagi eng tartibli va qoyilmaqom arxiv edi. Bu arxivda chap va oʻng
tomondan tashqari yerdan yarim metr balandlikda hech qanday mexanizmga ehtiyoj
sezmay havoda muallaq turgan, taftish qilish uchun tayyorlab qoʻyilgan,
dunyoning eng intizomli qoʻshini singari mukammal tartib ichida har biri
kattagina xonaga bemalol sigʻadigan trillionlarcha shisha sharlar bor edi.
Bu ulkan sharlarning har biri, oʻrta yoshli insonning boshidek keladigan
kichikroq shisha sharlar bilan limmo-lim toʻla edi. Oʻz navbatida, bu
sharlarning ichida ham dunyodagi jamiyki matematiklar yigʻilsa-da,
sanogʻini hisoblay olmaydigan rang-barang mitti shisha sharchalar bor edi.
Katta yoki kichik boʻlishidan qatʼiy nazar, har bir shar bu arxivda
raqamli axborot shaklida qabul qilinardi. Bir-biriga bogʻlangan bu
hujjatlarning orasida paydo boʻlgan boʻshliqlar suvga oʻxshash
qandaydir bir suyuqlik bilan muhofaza etilar, barcha sharlar haddan tashqari
tez aylanardi.
Boshni aylantirib qoʻyadigan bu raqamli hujjatlarning
har biri yillariga koʻra ajratilib, haftalik, hatto kunlik rejalar
shaklida, sanasiga qarab tartiblangan edi. Chek-chegarasi boʻlmagan arxiv
xonasi edi bu. Sanab sanogʻiga yetib boʻlmaydigan bu hujjatlarning
har birining boshida oʻnlab arxiv xizmatchilari yangi tugʻilgan
chaqaloqning yuragi singari bexato, mukammal ravishda ishlardilar. Kendin
hayratdan yoqa ushladi.
 "Arxiv" dan boshqa so’z bilan ifoda etish
imkonsiz boʻlgan bu noodatiy makonni Jin va Kendin tomosha qilib
yurishardi. Bu orada Gipotalamus Dr. NRemni chaqirtirdi. Doktor Gipotalamus
qarshisiga kelib, unga "Tezroq gapir, ishim bor!" degandek tikildi.
Dr. Gipotalamus unga bir koʻrsatma berdi:
-   Ishimiz biroz
choʻzilishi mumkin. Siz odamni chalgʻiting, u uygʻonib qolmasin.
Ha, yana narigi tomonga oʻgiring, chap oyogʻida uvishish bor...
Soʻngra yana zilzilaga oʻxshash shaklda yer
silkindi. Kendin bezovtalanib, arxivdagi hujjatlarga qaradi, lekin
qoʻrqqan narsasi sodir boʻlmadi. Ular na tushib ketdi va na qulab
tushdi. Gipotalamus arxiv bosh xodimini chaqirib, unga:
-   82216 DBKE
70186 qayd raqamli hujjatning 5233 sonli fayllarini keltir!, - deb buyurdi.
Xizmatchi "Tushundim, xoʻp boʻladi, amringiz bosh ustiga!"
yoki shunga oʻxshash biron nima demay, Buyuk Xitoy devorining uzunligida
insho etilgan yoʻlakni eslatadigan arxivda atomning ichidagi elektron
tezligida harakatlanib, asosiy hujjatlardan baʼzilarining ichiga kirib
chiqayotgandi... Aniq boʻlmasa-da, arxiv xizmatchisining kelishini
uzoqdagi bir qora nuqtaning harakati singari kuzatish mumkin edi. U yetib keldi
va qoʻlidagi "Qoshiqchi olmosi"[2] kabi
porlagan, soqqadek keladigan 8-10 dona rangli shisha sharchani Gipotalamusga
uzatdi. Hayratlanarli tomoni shu ediki, sizga uzoq aytib bergan bu hodisam
soniyaning yuzdan birida sodir boʻlgandi...
Soʻngra u arxivning kirish eshigiga oʻgirildi, undan
oʻng tomonga qarab bir eshik ochildi. Gipotalamusning aytishiga koʻra
bu yer "Hujjatlarni koʻrish markazi" ekan. Eshikka
yaqinlashdilar. Dastlab, Gipotalamus ichkariga kirdi.
Soʻngra Jin va Kendin uning ortidan ergashdilar.
Bu yer jamiyki hayratni ifodalovchi undov belgilarini
ketma-ket qoʻyishni talab qiladigan, tushda ham koʻrish mumkin
boʻlmagan joy edi. Bir tomchining ichiga okean sigʻishi mumkinmi? Bu
yerda esa ayni shunday edi. "Hujjatlarni koʻrish markazi"ning
tuzilishi ham hujjat ko’rinishiga uygʻun holda yana shisha sharga
oʻxshash edi.
Kendin xayolga toldi. U ushbu mukammal tizimning
benuqsonligi haqida oʻylayotgandi. Bu yerda hech bir narsa dunyodagiga
oʻxshamasdi. Bu yerda "vazifani oldim, rahmat, hal qilamiz, amringiz
bosh ustiga, bu ish oson..." yoki yana shunga oʻxshash biron jumla
ishlatilmas, hatto bular vaqtni zoye ketkazuvchi ortiqcha narsalar deya qabul
qilinardi. Faqat ish bajariladigan, berilgan barcha vazifalarni taʼrifiga
mutlaqo uygʻun shaklda amalga oshiradigan bu mukammal mexanizm qanday
qilib insonlar tomonidan vaqtni behuda sarflovchi narsaga aylantirilishi
mumkin? Buni oʻylashning oʻzi imkonsiz, ammo inson zoti shu imkonsiz
narsaga erishgan va oʻzi uchun boshqa imkonsiz narsalarni paydo qilishning
uddasidan chiqqan

edi. "Miya" deb atalmish ushbu betakror mo’jizani
"Vaqt oʻldirish mashinasi" sifatida qoʻllashni faqat
insongina eplay olardi.
Gipotalamus nechanchidir qayd raqamli hujjatning qaysidir
sonli fayllarini qoʻlida tutib, ushbu ulkan sharning eshigi
toʻgʻridantoʻgʻri koʻrinib turgan tomonga qarab yurdi.
Yerdan yarim metr balandlikda, havoda muallaq turgan, nurdan yasalgan halqa va
unga qaragan uchta koʻz bor edi. Koʻz oʻzimiz bilgan koʻzga
oʻxshab ketar, unga yaqinlashgach esa yuzasida yuz minglab mikro
oʻlchamli koʻzlar borligi anglashilardi. Koʻzlarning ikkisi
halqaga parallel ravishda qarama-qarshi tomonda joylashgan bo’lib, uchinchisi
esa halqadan 20 santimetr balandlikda unga yuqoridan qarab turar edi.
Kendin hayajondan tashqari yana boshqa bir tuygʻuni
ham his etayotgandi. Bu tuygʻuning qanday ekanini tushuntirib berishni
juda istardim, lekin bu qoʻlimdan kelmaydi deb qoʻrqaman. Ammo hozir
uning oʻsha onda tuygan hissiga bir-ikki jumla bilan taʼrif berishim
kerakligini his qilyapman. Dunyodagi jamiyki hayajonlar yigʻilib "Men
dunyodagi eng kuchli hayajonman, men eng, eng ..." deya suhbatlashib
turganlarida Kendinning hayajoni ularga oʻgirilib, "Siz hali
oʻzingizni hayajonman deb hisoblayapsizmi?" deya mahmadonalik qilayotgan
bir vaziyatga o’xshardi. Shu sabab ortiq hayajonlanmay qoldi.
Gipotalamus qoʻlidagi mitti sharchalardan moviysini
halqaning ustiga qoʻydi-da, oʻzi ortga chekindi. Kendin va Jin esa
nima roʻy berishini sabrsizlik bilan kuta boshladilar. Koʻzlardan
halqaning ustiga bir nur tushdi. Sharcha sekin harakatga kelib, oʻz
atrofida aylana boshladi. Uning yuqorisida turgan uchinchi koʻzdan
tashqari qolgan ikkisi ham asta-sekin halqa atrofida aylanardi. Uchinchi
koʻz esa oʻzining "Galley" kometasi singari yorqin nurini
shisha sharchaning ustiga tushirgach, aylana harakat qilib halqani toʻliq
bir marta aylanib chiqdi. Soʻng tasavvur qilib boʻlmaydigan darajada
tez aylana boshladi. U aylangani sayin mitti quyoshga aylanib borardi
goʻyo. Koʻp oʻtmay, mittigina nuqtadan chiqayotgan
yorugʻlik quyoshning rashkini keltirar darajada kuchaydiki, hatto
sharchada koʻz koʻzni koʻrmas holga keldi. Soʻngra u yerda
faqatgina yorugʻlik shaklidagi halqa qoldi.
Kendin va Jin ortlariga oʻgirilganlarida bu
sharchaning ichida
Kendinning tugʻilgan oni namoyon bo’lganini koʻrdilar.
Bu gʻayritabiiy manzara Asʼhobi Kahfning 309 yillik uyqudan
uygʻongan onini koʻrishidek gap edi. Bularni bir koʻlanka misol
kuzatdilar. Butun oila oʻsha yerda edi. Yuzi qorongʻulik ichra aniq
koʻrinmayotgan ammasi bolaning boshida turib, maʼnosini shu paytgacha
biron kimsa bila olmagan oʻsha klassik "agu...gugu" ovozlarini
chiqarayotgandi. Ammasining koʻrinishi qorongʻu kechada
koʻringan sharpadek dahshatli edi. Bolalar tugʻilganlarida
koʻrish qobiliyatlari hali toʻliq shakllanib ulgurmagani sabab Kendin
ham ammasini aniq bir shaklda koʻra olmayotgandi. Tasvir shu qadar noaniq
ediki, uni chop etishning imkoni yo’q edi.
-
Endi esa onangning seni uxlatish jarayonini bir koʻraylik, -
dedi Gipotalamus goʻyo Van Gog shaxsan oʻzi kelib, sariqqa
boʻyab ketgan boshqa mitti shisha sharchani yorqin halqaning ustiga
qoʻyib. Koʻzlarning tezlik bilan aylanib, kichkina sharchani
yoritishi, mitti quyoshning vujudga kelishi, jarangdor ovoz va moʻjizaning
paydo boʻlishi... Bu safar onasi jajji Kendinni allalar aytib tebratib
uxlatayotgandi. Gipotalamus ushbu manzaraga bir qancha izoh berib oʻtishni
lozim topdi:
-
Senga biroz avval aytgan "gorizontal holat" shu edi
aslida. Seni tebrataverib boshingni chayqatib yubordilar deganim ham shu.
Shu onda faqat tebranayotganing yoʻq, tebransang
uxlashing kerakligini ham ayni hozir oʻrganyapsan. Va tabiiyki, alla
shaklidagi ayyorona uxlatish vositasi... "Musiqa eshitib uxlash biram
yoqadi-da" deysan-ku baʼzan... Mana, bu tuygʻu qanday paydo
boʻlgan...
Sharcha orqali Kendinning bolaligini xuddi oʻsha yerda
mavjud boʻlgandek kuzatdilar.
Uxlab-uxlab katta boʻlsin bolalar, mashhur dostonlar,
kimlarningdir polizga kirishi, karamni yemoqchi boʻlishi, onasining
karamni qutqarib qolishi[3] va yana allaqanday bir nimalar...
Aslida alla bir taʼlimdir. Masalan, Sulton Mehmet Fotihni uxlatishar ekan,
unga "Sen qoʻmondonsan, sen buyuk qoʻmondonsan, Istanbulni sen
fath etasan" soʻzlaridan iborat allalar kuylanardi. Jin sharchaning
ichida bolaligini kuzatayotgan Kendinga fursat topib bularni anglatardi.
Kendin insonlarning qanchalik notoʻgʻri
fikrlaganini tushunib yetar, endi oʻzi ham bu yanglish fikrlar ustida
mulohaza yurita olardi. Yillar davomida har tugʻilgan goʻdakka ayni
bir xil allalar aytilgani va hech qaysi ona oʻzi aytayotgan allaning
soʻzlariga eʼtibor bermagani haqida oʻyladi. Agar e’tibor
berganda, qaysi ota-ona oʻz farzandiga ahmoqona bir karam dalasi haqida
gapirib berardi!?
Alla bir taʼlimdir. Uxlash oldidan ong butunlay
yopiladi, ammo ong osti hamma vaqtdagi kabi yana oxiriga qadar ochiq turadi.
Ota-onalar yo bu yerga karam toʻldiradilar yoki koinot kalitini
joylaydilar. Kendin shular haqida oʻylab turganda Gipotalamus boshqa bir
mitti sharchani halqaning ustiga qoʻydi.
Bu safar uy odamga toʻla edi. Qoʻshnilar
goʻyo divanga 1000 yil avval oʻtirishgan-u, 3000 yil oʻtmay
turish niyati yoʻqdek televizorga termilib oʻtirishardi. Onasi
shoshib-pishib Kendinni uxlatishga harakat qilar, lekin u hech qanaqasiga
uxlamasdi.

Televizorda bir serial boʻlayotgandi. Har bir narsaga
tezda yechim topishi bilan butun mahallaning hurmatini qozongan Mozi xola xuddi
aqliga dunyoni qutqaruvchi bir formula kelgandek oʻrnidan sapchib turdi.
Biroz oʻtib bir adyol koʻtarib keldi. Ikkiga buklab, yerga yoydi.
Bolani, yaʼni jajji Kendinni adyolning oʻrtasiga yotqizib, bir
tomoniga onasi, boshqa tomoniga Mozi xolasi oʻtib, uni tebratishni
boshladilar. Kendin mitti qoʻlchalarini musht qilib tugib olgancha
"Meni urmang!" degandek qoʻllarini boshiga yaqinlashtirib,
hoʻngrab yigʻlardi. Ular esa bolaning nima oʻylayotganini
bilmasdan televizorga angraygancha qatʼiylik bilan adyolni tebratishardi.

Nihoyat, buning uddasidan chiqdilar. Kendin uxladi,
aniqrogʻi, majburlab uxlatildi. Ular ham bolani belanchagiga yotqizib,
bemalol serial koʻrishda davom etdilar.
Ushbu manzarani kuzatib turib, Kendinning xayoliga
tebratish jarayonini professional darajada amalga oshirish maqsadida insoniyat
yaqin tarixda kashf etgan, dunyodagi yuz millionlab bolaga uxlashni
oʻrgatgan "Avtomatik tebranuvchi belanchak" keldi. Bu ayni Mozi
xolaning fikrlashiga uygʻun kashfiyot edi. Gipotalamus bu safar izoh berib
oʻtirmadi, keragi ham yoʻq edi aslida. Barchasi kundek ravshan edi!
Kendin uyquga majburan odatlantirilgan paytini kuzatarkan, Gipotalamus boshqa
sharchalarni ham vaqti-vaqti bilan halqaning ustiga qoʻyib borardi. Har
bir sharcha Kendinning bolaligiga aloqador turli zamon voqealariga oid edi.
Gipotalamus har bir sharcha uchun alohida izohlar berib, Kendinning nazdida
butun insoniyatning "uyqu tarixi" deya hisoblash mumkin boʻlgan
nutqini soʻzladi:
-   Baʼzi
kechalar uygʻonib ketib ota-onang yoniga borarding. Uyqung kelmagan holda
ular seni har safar eskilardan qolgan biron uslubni topib, ustalik bilan
uxlatishning uddasidan chiqardilar. Uygʻongan payting ulkan hayajon va
sevinch ichida boʻlishingga qaramay seni uxlatishlari azob ekanini
tushunib yetishmasdi. Uygʻonish sen uchun qanchalar zavqli holat ekanini
hech qachon taxmin qilisholmasdi.
Gipotalamus Kendinning normal uyqu rejimi qanday
buzilganini tushuntirishda davom etdi:
-   Qisqasi, sening
uyqu rejimingni oʻzingdan soʻramay, oʻzlaricha belgiladilar.
-   Mendan
soʻrash? Men u payt goʻdak edim!, - gapga aralashdi Kendin.
Gipotalamus Kendinga "Hech narsani bilmaysan!" degandek istehzo bilan
tikildi:
-   Ha, sendan
soʻramadilar. Chunki, sen goʻdak boʻlsang ham aloqa
oʻrnatib, ularga oʻz dardingni tushuntira olarding. Masalan, qorning
ochganda yigʻlarding. Toʻyganingda ham yigʻlarding.
Shu ikki nuqta orasida qorning toʻydirilishi kerak
edi, lekin ular buni jiddiy qabul qilmadilar. Oʻz fikrlariga koʻra
seni ovqatlantirishardi. Soʻng toʻyganingni bildirish uchun
yigʻlay boshlasang, ular uyqung kelgani uchun yigʻlayapsan deb
oʻylab, seni uxlatishardi. Uygʻonganingda takror ovqatlantirib,
koʻp oʻtmay yana uxlatardilar. Avval aytib oʻtganimdek, sening
ochlik-toʻqlik faoliyatingni ham men oʻz jamoam bilan boshqaraman.
Agar seni oʻzingga quloq solishsa edi, hozir kunda uch mahal ovqatlanmagan
boʻlarding. Agar uyqungni ham oʻzingdan soʻrab belgilasalar,
ishni sening avtomatik boshqaruv mexanizmingga, yaʼni bizga qoldirsalar
edi, sen uyqung kelgandagina uxlar, uygʻonishing kerak boʻlgan payt
uygʻonarding. Shu yoʻsinda davom etganingda 10-11 yoshdan soʻng
4 soat uxlaydigan insonga aylanarding. Lekin bunday boʻlmadi!...
Qandaydir kulguli bir voqea yodiga tushgandek Gipotalamus
jilmaygancha halqaning yuzasiga boshqa shisha sharchani qoʻydi va
soʻzida davom etdi:
-
Oʻsha kuni seni bir toʻyga olib bordilar.  Barabanlar
chalinar, sen esa shovqin-suronga parvo qilmay, uxlab yotarding. Biz bundan
mamnun boʻldik, balki oilang tushunar deb, ammo tushunmadilar. Ular
goʻyo sening oʻzingga ishonching yoʻgʻ-u, uyqung kelgan
vaqt "Uyat boʻlmasin!" deb uxlamaysan, deya oʻylardilar.
Holbuki, sen hech narsaga qaramay, Aleksandr Makedonskiyga tahdid qilgan Diogen
kabi beparvolik bilan uxlay olarding. Oʻzingga toʻliq ishonarding,
lekin ular buni bilishmasdi. Natijada, ular yaxshi niyatlar ila sening tabiiy
uyqu me’yoringga qoʻshimcha muddatlar qoʻshib, koʻproq uxlashingga
sababchi boʻldilar. Biz ham majburan shunga odatlandik... Shunday qilib,
katta boʻlding. Atrofingdagi koʻp insonlar oʻrtacha 8 soat
uxlardi. Sen esa "Hamma shunday qilsa, men ham shunday qilishim shart
emas!" deb oʻtirmading, sababi, tizim ayni shu shaklda tuzilgandi.
Ularga moslashding, boʻlar ish boʻldi.
Endi sen ham 8 soat yoki undan koʻproq uxlasang
xursand boʻlar, biroz kamroq uxlasang esa horgʻin, kuchsiz ekaningga
oʻzingni oʻzing ishontirarding. Oʻzingga oʻzing zulm
qilding, juda yomon zulm qilding. Seni boʻlar-boʻlmas paytlarda
uxlataverishgani uchun uyqu me’yoring buzildi, nomunosib vaqtlarda uxlay
boshlading.
Kendin hammasini yaxshi tushunib turardi. Uyqu
boʻyicha mutaxassis boʻlgan Gipotalamus bilan suhbatdan soʻng
miyasida yashinlar chaqnay boshladi. Har bir gapida oʻzgacha hikmat
boʻlgan Gipotalamus, ota-onasining mavjud tizimga taslim boʻlishgani
badalini Kendinning toʻlayotganini tushuntirmoqchi bo’ldi:
-
Ulgʻayganing sari oilangning senga eʼtibori ham kamayib
bordi.
Matematikadan "5" olding.
Dadangga koʻrsatmoqchi eding. "Qoch oldimdan!" dedi u, chunki
futbol koʻrayotgandi televizorda. "Oyi, suv bering!" deding,
"Serialdan keyin!" dedi.
Sen esa bu imkoniyatdan "unumli" foydalanib,
oʻzingni dunyoning eng buyuk ixtirosi boʻlgan internetning
qoʻllariga topshirding. Virtual olamda muhabbat izlading, har safar topdim
deb oʻylarding. Shunday qilib, ijtimoiylashuving oʻz nihoyasiga
yetdi...
Gipotalamus oxirida halqaning ustiga shaffof bir sharchani
qoʻydi. Barcha manzaralar yoʻqoldi. Hamma narsa oʻz holiga
qaytdi.
"Hujjatlarni baholash markazi"dagi ishlari bitgan
edi. Chiqish eshigiga yaqinlashayotganlarida Kendin mitti shisha sharchalarning
qolib ketayotganini koʻrib, Gipotalamusni ogohlantirdi:
-   Hujjatlarimni
olishni unutdik!
Gipotalamus:
-   Bu yerda hech
narsa unutilmaydi. Koʻrmadingmi, hatto tugʻilgan paytingni ham
xotirlayapsan?, - dedi va jilmayib ularni oʻz ish xonasiga boshladi.
Xonada kunlik bajarilishi lozim boʻlgan ishlar
xronologik tartib bilan yozib chiqilgan koʻzni qamashtiruvchi ulkan ekran
bor edi. Boshqa tomonda esa tomirlarning ustma-ust joylashuvidan hosil
boʻlgan 3 kishilik oʻtirish joyi va kattagina majlis stolini
eslatadigan bir koʻtarma koʻzga tashlanardi. Arxivda koʻrgan
manzaralaridan soʻng Gipotalamus jamiyki ogohlantirishlariga qaramay kunda
4 quti sigaret chekishda davom etgan bemorining oʻpka rentgenogrammasiga
qarab turib saraton tashxisini qoʻygan, lekin buni unga qanday aytishni
bilmay turgan mehribon shifokorga oʻxshardi:
-   Xullas, senga
meʼyordan ortiq darajada koʻp uxlaysan, demoqchiman. Yana nomunosib
vaqtlarda uxlaysan, biz esa senga moslashishga majbur boʻlamiz,
demoqchiman, - degach, oʻz-oʻzini tanqid qila boshladi:
-   Bilasanmi? Sen
tufayli bu yerda eng koʻp ishlaydigan biz boʻlishimizga qaramay hech
bir ishning unumi yoʻq. Ishonaver, bir odamning ertalabdan kechgacha
ahmoqlardek boshini qashib oʻtirishi bizning qilayotgan ishimiz oldida
mantiqliroq...
Kendin bu gaplarning maʼnosini anglamadi.
-
Bizning yilda bir marotaba oʻtkaziladigan
"Gipotalamuslar choʻqqisi" deya ataydigan yigʻilishlarimiz
bor. Men har yili sening vakiling sifatida u yerga uyalgan, siqilgan koʻyi
boraman. Shunday insonlar borki, ularning gipotalamuslari misoli yashindek. Men
va jamoam esa hamisha sharmanda boʻlamiz.
Ular ham xuddi bizdek, ammo men uyalaman ularning oldida.
Bunga haqqing yoʻq!
Soʻngra birdan Gipotalamusning koʻzlari chaqnab
ketdi. "Hali ham hech narsa yoʻqotmadik. Barini yangidan
boshlaymiz!" deyishga hozirlanayotgandek edi:
-   Hozir 30
yoshdasan. Bizning 30 yil avvalgi holatimizga qaytishimiz senga bogʻliq.
Modomiki, shu yergacha kelgan ekansan, senga aytadiganlarimni yaxshilab
tinglaysan va biz eski ishlash tarzimizni yangidan tiklay olamiz. Bundan keyin
4 soat uxlashni boshlaysan, bu bilan umringga yana bir umr qoʻshgan
boʻlasan. Biz esa koʻksimizni kergancha "Gipotalamuslar
choʻqqisi"ga boramiz va halovatga erishamiz.
Jin gʻurur bilan:
-   Koʻrdingmi,
doʻstim? Men senga aytgandim-ku, istasang umringni uzaytira olasan!, -
deya pichirladi Kendinning qulogʻiga. Kendin hammasini tushunganga
oʻxshardi, tezroq nima qilishi kerakligini bilishga shoshilardi.
Gipotalamus Kendinni yanada hayajonlantirish maqsadida davom etdi: - Agar shu
paytgacha 8 soat oʻrniga 4 soat uxlaganingda edi, oʻzingni
rivojlantirish uchun 4 soat koʻproq vaqt ajratar va bugun oʻz
sohangning eng yaxshilaridan biriga aylanarding. Insoniyat uchun yanada
koʻproq manfaat keltirarding. Aslo unutma, Kendin: Hech kimsa sendan
koʻra yaxshiroq emas!...
Jin majlis stolida boʻshashib oʻtirarkan, birdan
jonlanib ketdi, oʻzining mutaxassislik sohasiga kirgandek gap boshladi:
-   Oʻzingdan
koʻra yaxshiroq deb gumon qilgan insonlar esa shunchaki bu muddatdan
yaxshiroq foydalanadilar. Kun hamma uchun 24 soat. Yoz, qish, Afrika yohud
Amerika... Bu hech qachon oʻzgarmaydi. Kun doimo 24 soat, hamma uchun 24
soat. Sen oʻrinlarida boʻlib qolishni xohlagan oʻsha insonlar,
erishganlaridan koʻra koʻproq erisha oladigan narsalariga eʼtiborlarini
qaratadilar va faqatgina uni qoʻlga kiritish uchun harakat qiladilar. Seni
nima bundan toʻsadi?
Kendin bir ogʻiz ham gapirmadi. Muzlab qolgandek edi
goʻyo. Aqli joyida boʻlgan har qanday inson aytilgan gaplarning
birontasiga eʼtiroz bildirolmasdi. Gipotalamus Jinning so’zlaridan jasorat
olib yanada taʼsirli soʻzlay boshladi:
-   Men sening
miyangdagi yasmiq donasidek keladigan bir nuqtaman aslida, ammo sendan
alamzadaman. Men bilan birga butun tizim sendan alamzada. Ular sen bilan
gaplashishdan bosh tortdilar, men esa Jinning yuzidan oʻtolmay rozi
boʻldim. Aqlingni yigʻib ol, bu yer sening miyang! Uni yostiqqa,
koʻrpaga yopishtirib uxlayverishdan tiyil, hayotingni oʻzgartir! Sen
oʻzing uchun oʻzing harakat qilmasang, na men va na boshqasi sen
uchun hech narsa qilolmaymiz. Ishlaringni hadeb ortga suraverishdan voz kech!
Aytganlaringni amalda bajarish vaqti keldi. Agar oʻzingni
toʻgʻirlay olsang, men oʻz jamoam bilan senga yordam berish
uchun har nima qilaman, zero, shunday qilishga majburman. Biz aslida
bor-yoʻgʻi sening qarorlaring natijasimiz xolos.
Kendinning butun tuygʻulari qorishib ketdi.
Gipotalamusga hayrat ichida qarab turardi. Jin esa tinmay Kendinni
ruhlantirishga harakat qilayotgandi:
-   Qani,
oʻzingga kel, doʻstim! Sen uning bunday gapirishiga eʼtibor
berma. Biroz oʻzingga erk berganding, u ham erkalanib ketdi. Bori shu
xolos! Gipotalamus deganing ham aslida dunyodagi jamiyki boshqa narsalar
singari sening amringga boʻysunishlik uchun tayinlangan yordamchi unsurdan
boshqa narsa emas. Sen bunga birozgina beparvo boʻlding, butun muammo ham
shundan iborat. Agar istasang, takroran barcha nazoratni oʻz
qoʻlingga olishing mumkin. Unga qoʻrqoq bir hasharotga qaragandek
boq. Aslo unutma: Barcha narsa sen uchun yaratildi. Quyosh har tongda faqat sen
uchungina uygʻonadi, Yer faqat sen uchungina maʼlum tezlikda
aylanadi, daraxtlar sen uchun kislorod ishlab chiqaradi, dunyoning 2/3 qismi
sen uchun suvlar ila oʻralgan. Yaʼni sen hayotingni davom ettirishing
uchun shuncha neʼmatlar, ammo bunga ishonmas ekansan, hatto bir shox ham
qimirlamaydi sen uchun. Oʻzingni qadrlashga majbursan. Endi esa butun
kuchingni toʻpla-da, Gipotalamusga tik qara. U sening istaklaringni
bajarishga majbur!
Jin gapirishda davom etarkan, Kendin oʻzida kuch va
jasorat toʻpladi. Soʻnggi roundda raqibini nokaut etishiga ishonchi
komil boʻlgan bokschining murabbiyiga qarashi kabi Jinga bir qarab oldi.
Butun diqqatini navbatdagi zarbasiga jamlab, ringga koʻtarildi:
-   Xoʻsh,
endi menga qara! Ertalabdan beri seni eshitaman. Sen befoyda, mahmadona
hasharotdek gapsan! Men tugʻilgan paytim seni menga masʼul qilib
tayinladilar. Buni oʻzing aytding. Yaʼni men hech narsani bilmas
ekanman, sen oddiy inson kabi eding.
Hatto, jamoangni yigʻib, allaqanday rejalar tuzadigan
darajada es-hushing joyida ekan. Modomiki, shu qadar aqlli ekansan, nega meni
uxlatishlariga izn berding? Yana uyalmay netmay meni ayblaysan! Tavba, tavba,
"Gipotalamuslar choʻqqisida bu kishim sharmanda boʻlarmish...
Hammaning gipotalamusi yashin kabi emish..." Menga nima bulardan? Bular
sodir boʻlayotganida men goʻdak edim, tushunyapsanmi?
Gipotalamus aslo kutmagan bu zarba naq uning burniga kelib
tegdi. Sarosimaga tushib qoldi, ammo Kendin shu qadar kuchli ediki, nokaut
etganini xayol qilgan raqibiga tinmay zarbalar berishda davom etardi:
-   Menga qara,
yaramas! Aslida men daʼvogarman sendan!... Boshimga shuncha muammoni sen
keltirding. Hayotimni barbod qilding. Sen tufayli dunyoda qoladigan muddatim
bilan yashaydigan muddatim orasida ulkan jarlik vujudga keldi.  Gipotalamus
insonlar qarshisida chorasiz qolgan begunoh maʼsum goʻdak kabi edi.
Siniq va tashvishli ovozda oʻzini oqlay boshladi:
-   Meni bu shaklda
haqorat etishga haqqing yoʻq. Chunki, balogʻat yoshiga yetgach,
oʻz qarorlaringni oʻzing qabul qilolarding. Agar istaganingda biz
butun bu tizimni qayta isloh etishimiz mumkin edi.
Kendinning asabiylashganidan burun teshiklari kengaya boshladi: - Nega
meni ayblayapsan? Men mavjud tizimga koʻra ulgʻaydim. Sen meni
ogohlantirishing kerak edi. Sendan daʼvogarman..., - dedi. Gapi tugamagan
ham ediki, birdan qayerdandir dunyodagi eng viqorli qahqaha eshitildi.
-   Yana sen kim
boʻlding?, - dedi Kendin yuragini hovuchlab. Jin Kendinning qulogʻiga
tez-tez quyidagilarni pichirladi: - Bu yerda boʻlib oʻtgan hech narsa
sirligicha qolmaydi. Sen biroz avval "Men daʼvogarman" deya
Yuqori ongni harakatga keltirding. U eng ogʻir va mushkul vaziyatlarda
oʻrtaga chiqadi. U kelishi bilan butun miya unga taslim boʻladi. Shu
yerda ekanida u nima desa oʻsha boʻladi. Hech kimsa unga eʼtiroz
bildirolmaydi. Biz uni aslo koʻrolmaymiz, faqat eshitishimiz mumkin xolos.
Soʻzlaganida aytgan har bir narsa, rad etib boʻlmas amr sifatida
qabul qilinadi; ammo shunga qaramay unga hukmini oʻtkaza oladigan yana
birini taniyman. Ismi Kendin.
-   Menga qara!, -
deya soʻz boshladi Yuqori ong deya atalmish u narsa.
-   Gipotalamusni
ayblashing yohud oʻz aybingni birovga agʻdarishga urinishing va
shaytonning ham aqliga kelmaydigan bahonalar oʻylab topishing sening ham
hammaga oʻxshagan oddiy bir inson ekaningni isbotlaydi, - dedi. Uning
ovozidagi ohang arslon naʼrasini, qoʻllagan soʻzlari ichidagi
dohiylik burgutning buyukligini, soʻzlar ila keltirilgan qat’iy taʼkidlar esa timsohning
shafqatsizligini eslatardi. Kendin qimor oʻynab turib hiyla qilishga harakat qilgan, ammo ilk urinishdayoq
qoʻlga tushgan tajribasiz oʻyinchi singari rangdan rangga kirardi.
Yuqori ong ovozini bir meʼyorda ushlab davom etdi:
-   Gipotalamus
seni ayblab turib, butun bir tizimni koʻz oʻngingda namoyish etdi.
Yaʼni bu yerda gap faqat sen haqingda ketmayapti. Senga butun
insoniyatning uyqu jarayoni va qanday uxlagani koʻrsatildi. Va yana
tabiiyki, sening bu jarayonga qanday taslim boʻlganing ham... Faqat bu
yerda Gipotalamusning ham bilmaydigan narsalari bor.
Kendin jamiyki boʻlib oʻtgan voqealardan voqif
boʻlgan Yuqori ongning sirli ovozini diqqat bilan tinglardi.
-   Endi
qulogʻingni yaxshilab och-da, odamdek meni eshit: Sen xususan, oxirgi bir
necha asrda shu ahvolga kelding!
Yuqori ong faqatgina Kendinga emas, butun insoniyat olamiga
xitob qilayotgandi. "Sen" deyishdan murod ham jamiyki insoniyat edi.

-   Dastlabki
vaqtlar kunda bir necha soat uxlay olarding. Sen taxmin etganing yoki
oʻylaganing kabi avvaldan turli hisobkitoblaring, qarz,
ishchilaringning maoshi kabi muammolaring boʻlishi koʻp uxlashing
yohud uxlay olishingni isbotlamas edi.  Kendinning sira xayoliga kelmagan,
uyning eng ichki burchagidagi devordagi oʻyiq singari koʻringani
sabab ochilishini oʻylab ham koʻrmagan derazani Yuqori ong oxirigacha
ochgandi.
-   Insonlar
yovvoyi tabiat qoʻynida, himoyasiz shaklda hayot kechirardilar. Biroz
avval Jin seni urush maydoniga olib borib, sendan "Bundan-da yomonroq
joyni bilasanmi?" deb soʻragandi. Sen esa "Yoʻq!" deya
javob berding. Aslida sen haq eding. Haqiqatda, u sen guvoh boʻlgan eng
dahshatli manzara edi, ammo bu tamoman subyektiv tomondan.
Kendinning miyasi gʻovlab ketdi, sababi, Yuqori ong
Sibirdan olib kelgan moʻynali paltoni Bagʻdodda sotishga urinayotgan
gʻalati savdogarga oʻxshardi. Nima deyishi, nima qilishini bilib
boʻlmasdi.
-   Ilk davrlarda
insonlar yashash uchun kurashardilar. Ovqatlanish uchun ov qilishlari kerak
edi. Deyarli hamma ovchi, ham jangchi edi. Insonlar bir-biriga mustahkam
bogʻlangan edilar. Birbirlariga muhtoj edilar. Aloqa oʻzining eng
yuqori choʻqqisiga yetgandi, chunki, arzimas bir ovoz yo shovqin ajal
darakchisi boʻlishi mumkin edi. Uylar ham hozirgidek emasdi. Poʻlat
eshiklar, himoya kameralari, ovoz yozish uskunalari yoʻq edi.
Toʻpponcha, miltiq, qilichlar ham yoʻq edi. Insoniyat faqatgina
ayiqning panjasiga muqobil ravishda pichoq singari qurol ixtiro qildi. Ammo bu
aslo haqiqiy muqobil emas edi, chunki, ayiqning birgina panjasida xuddi shunday
quroldan 5 dona bor edi. Bir oʻylab koʻrgin-a, hech qaysi hayvonni
tanimaysan. Birdan dunyodagi eng bezarar hayvonlardan biri hisoblanadigan
hoʻkizga duch kelib qolding. Uning zararsiz ekanini tushunish uchun
soatlab, baʼzan kunlab ovora boʻlasan. Bezarar ekanini tushunding ham
deylik, soʻngra ayiqqa duch kelsang, unga ham "Bu ham bahaybat,
demak, zarar yetkazmaydi", deya olarmiding? Desang, nima boʻladi? Sen
ayiqning qoʻlida tilkapora boʻlsang, qolganlar bundan qanday xulosa
chiqaradi?...
Kendin oʻz oʻtmishiga mutlaqo oʻzga oynadan
nazar sola boshladi...
-   Qissadan hissa
shuki, ilk davrlarda insoniyat oz uxlashga majbur edi. Yaʼni yaratilishiga
uygʻun bir tarzda hayot kechirar, eng koʻpi 4 soat uxlardi. Ammo
zamonlar insonga shunday taʼlim berdiki, alal oqibat, oʻz aqli bilan
oʻzini-oʻzi tamballashtirish yoʻlida beayov kurashib,
gʻolib boʻlgan tomonga aylanib qoldi. Kendin eʼtiroz bildirishga
tayyorlangan oʻquvchi singari soʻzga kirdi:
-   Insonning
tamballashish jarayonida aqlidan foydalanib yasagan gʻildirak bilan yuzlab
asrlar soʻngra yaratgani boshqaruv pulti oʻrtasida hech qanday farq
yoʻq, menimcha. Ikkisi ham bir xil.
Yuqori ong jamiyki ezgu niyatlariga qaramay
notoʻgʻri tushunilgan xulosasini toʻgʻirlab ketdi:
-
Men bularni qadimgi davr insonini maqtash uchun aytmadim.
Menimcha ham farqi yoʻq! Jarayonning shafqatsizligi
haqida gapiryapman men. Bu kurashning insonni yolgʻizlikka mahkum etgani
haqida gapiryapman. Ammo soʻnggi davrlarda yaxshigina boʻrttirib
yubordi, yuzma-yuz muloqat davri tugadi. Inson oʻzini mashinalarga ipsiz
bogʻladi. Bu kurash insonning boshqalarga muhtoj boʻlmaslik uchun
boshlagan jangiga aylandi va oxiroqibat u yolgʻiz qolishning uddasidan
chiqdi. Texnologiya nomi ostida ishlab chiqargan narsalari bora-bora insonni
ishyoqmas, tambalga aylantirdi. U avvaldan koʻchmanchilik hayotida yashardi.
Yaʼni bir joyda muqim qolmas, hayoti davomida oʻnlab makonlarda
istiqomat qilardi. Yangidan yangi insonlar bilan tanishardi. Hozir bu
aytayotganlarim senga gʻalati eshitilishi mumkin, ammo ishonaver, bu ayni
haqiqat. Agar XXI asrda yashayotgan insonning oʻzi haqiqatda aloqa
qiladigan doʻstlari soni bilan ilk davr insonlari aloqa qilgan insonlar
sonini qiyoslasak, yer bilan osmonchalik farq borligini ko’ramiz.
Kendin hayratga tushdi.
-   Virtual olamda
yuz minglab insonlar bilan aloqa qilishingga qaramay, real hayotdagi
do’stlaring yoʻq deydigan darajada oz. Hozir 30 yoshdasan. Orqa-oldingga
yaxshilab qara-chi, atrofingdagi insonlar qanchalik oʻzgardi shu 30 yil
ichida...
Uzoq davom etgan sukunat doʻstlik va samimiyat
tuygʻularini shubhaga solib qoʻydi. Yuqori ong soʻzlashda davom
etdi:
-   Soʻngra
bir qancha olimlar chiqib, insonning boshqalar bilan samimiy aloqada
boʻlishi umrni uzaytirishini kashf etdilar. Lekin sening
"doʻstim" deya suyana oladigan insoning yoʻq! Ha, hozir
dunyoda 6 milliard inson yashaydi. Sen oʻrtacha 20 kishi bilan yashaysan.
Bir uyda tugʻilib, ayni shu uyda vafot etasan. Juda ham gʻalatisan,
shu qadar gʻalatiki, shunday buyuk ixtirolar yaratganingga qaramay ularni
oʻzingni yolgʻizlikka mahkum etuvchi jihozlarga aylantirding. Radio,
televizor, internet vositasida oʻzingni hayotdan mahrum etding.
Kendinning xayoliga Yuqori ong zamonaviy texnologiyalarning
dushmani degan fikr keldi.
-   Bu
aytayotganlarimdan meni texnologiyalarga qarshi deya oʻylayotgan
boʻlsang, adashasan. Men texnologiyaga qarshi chiqsam, oʻzimni inkor
etgan boʻlaman. Men sening miyangman. Butun dunyo oʻzi yaratgan
texnologiyalar ila minglab yillar davomida yecha olmagan eng katta masalaman
men, - dedi va biroz jimib qoldi.
Kendin unga shu qadar sehrlanib qolgandiki, hatto qayerda
ekanlarini ham unutdi. Yuqori ongning ovozi kelayotgan tomonga xuddi tun
oʻrtasida tugʻilgan, voyaga yetgan va qarigan, umrida quyoshni
koʻrmagan bir kimsaning "Birozdan soʻng quyosh chiqadi!"
degan odamga qarayotgani kabi tikilib turardi.
Yuqori ong yana soʻzga kirgach, qayerda ekanini
esladi.
-
Men bor-yoʻgʻi yanglish yoʻllarda yurganingni,
yurganingizni tushuntirishga harakat qilyapman. Tushunyapsanmi? Sen 4 soat
uxlarding va bu senga yetarli edi! Soʻng seni tamballashtiradigan yuzlab
narsalarni ixtiro qilding va oʻzing bir burchakka chekinding. Uddasidan
chiqqan eding. Endilikda 4 soat bilan qanoatlanmay qoʻyding. Uyqu
meʼyoringni uzoq urinishlardan soʻng 8 soatga olib chiqding.
Soʻng buni oʻzing qilganingni unutib, 8 soatlik uyquni normal deya
qabul etishni boshlading. Bunga shu qadar ishondingki, endilikda 4 soat
uxlaydiganlarga
"Bular oz uxlaydilar!" deydigan boʻlding.
Aslida, 4 soat uxlaydiganlar oz uxlamaydilar, sen koʻp uxlaysan! Miyangda
oʻylab chiqargan "Kam uxlasam yashay olmayman!" degan vasvasa
sabab har kuni umringning 4 soatini yoʻqotasan! Hattoki Jin ham Yuqori
ongga lol boʻlib qoldi. Gipotalamus uning qarshisida gapira olmaydigan
darajada ojiz edi. Ayni shu onda butun tizim Yuqori ongga tobe edi. Kendin bu
qadar mukammal bir narsaning oʻziniki ekanini, yillar davomida miyasida
boʻlganiga qaramay uning bu bilimidan hech ham foydalanmaganini
oʻylardi. Oʻz kuchiga ishonmay, hayotini boshqalardan eshitganlariga
koʻra yashab oʻtkazganiga achindi.  - Keyin esa bir muddat uyquda
oʻtkazgan vaqting seni mahzun qila boshladi. "Qanday kam uxlasam
boʻladi?" degan savolga javoblar izlading. Oʻzingning tabiiy
fitratingga koʻra buni amalga oshira olishingni inobatga olmay, oʻz
asliyatingni rad etgan holda "Yaxshisi, buning uchun bir dori yarataman!"
deding va oz uxlashni taʼminlaydigan dorilar oʻylab topding. Holbuki,
sening kam uxlash uchun qandaydir dorilar qabul qilishing xuddi koʻzingni
ochib-yumishing uchun kimnidir masʼul qilib qoʻyishdek ahmoqona ish
edi. Lekin sen buni hech qachon tushunmading. Chunki sen qiyin paytlarda mening
ogohlantirishlarimga emas, Tuban ongning soʻzlariga quloq tutding, - deya
davom etdi Yuqori ong...
Demak, Yuqori ongning aksi boʻlgan Tuban ong ham
mavjud edi. Kendin Arximedning avvallari ming martalab
vanna qabul qilsa ham oʻsha vaqtga qadar sira eʼtibor
bermagani, faqatgina oʻsha kuni vanna idishini suvga tashlaganida uning
choʻkmaganiga bildirgan munosabati ila
butun bu voqealarga oʻzicha maʼno berdi. Tuban ong va Yuksak ong:
uning oʻz nazoratida boʻlgan, istagan payt mustaqil ravishda kira
oladigan va xohlaganidan foydalana oladigan boshqa "Kendin"lar edi.
Bular Kendinning ichidagi boshqa "men"lar edi. Bahonalar qidirishni
toʻxtatib, ishlashni qasd etganda oldinga Yuqori ong chiqardi. Ishlashdan
bosh tortib, boshqalarga taslim boʻlgan holda turli bahonalar izlashni
boshlagan zahoti esa oldinga chiqqan Tuban ong boʻlardi. Oldinga chiqqan
narsa nima boʻlsa ham sen oʻshasan. Aslida mavjud boʻlgan
sensan, faqatgina bu ikkisidan birini koʻtarib yurish uchun borsan.
Kendin anglab yetdi: intizor boʻlgani holda Tuban
ongning zulmlaridan qutula olmagani sabab yaqinlashishga hech qanaqasiga
yoʻl topa olmagan Yuqori ongning qarshisida turgandi. Undan foydalanish
istagini bildirish uchun endi ogʻiz juftlagandi hamki birdan boshqa bir
ovozni eshitdi:
-   Bunchalik emas!
Men haqimda notoʻgʻri oʻylayapsan. Men barcha narsaning
maʼnosiz ekani, insonning oʻzini qiynashining hech bir foydasi
yoʻqligi, dunyodagi muvozanat allaqachon tuzib qoʻyilgani va hech
nima oʻzgartirilmasligini da’vo qilaman. Sira oʻzingni bekorga
urintirma, bir oʻzing hech kimsan baribir, - deya soʻz boshladi bu
ovoz. Bu xuddi asrlar osha yashab kelayotgan tulkining ovozi singari makkorona
edi. Ishontira olmaydigan biron kimsasi yoʻq ekaniga darhol ishonarding bu
tulkining... Kendinning ichidagi zulmat, oʻz nafsi edi gapirayotgan: Tuban
ong. U "Toshbaqa gapirsa xuddi shunday gapirsa kerak " deydigan
darajada sekin va beparvolik bilan gapirardi.
-   Sening bu yerda
nima ishing bor? Bor, oʻz ishingga qayt! Bular seni aldayaptilar. Dunyo
aslida yirik kuch markazlarining yakka hokimligi ostida boʻlgan
bemaʼni bir doira, xolos. Kam uxlasang ham, koʻp uxlasang ham hech
nima oʻzgarmaydi, chunki yolgʻiz oʻzing hech nima qila olmaysan.
Futbol 11 kishi bilan oʻynaladi. Bor, odamdek ishla, noningni top,
bularning yaqiniga ham yoʻlama. Aytaylikki, harakat qilding, juda yaxshi
natijalarga erishding. Keyin nima boʻladi? Oxir-oqibat, sen ham
oʻlmaysanmi baribir?
Bir muddat jimjitlikdan soʻng yana davom etdi Tuban
ong:
-   Bular senga
faqat tarixdagi dohiylarning oz uxlaganlarini aytib, namuna qilib
koʻrsatyaptilar... Aminmanki, ularning hech biri senga dunyodagi jamiyki
jismoniy va aqliy rivojlanishda ortda qolgan, yaʼni aqli zaif insonlarning
ham oz uxlashini aytmagan. Men xayolparast emasman. Senga bu haqiqatlarni
aytishga majburman! "Aqli joyida boʻlgan insonlar kam
uxlaydilar" degan kimsa bu ziddiyatni qanday tushuntirib beroladi? Dunyoda
3-5 dona savdoyi kam uxlagan ekan deb ularga ergashish toʻgʻri
boʻlmaydi, sababi ular hech bir qoidani buza olmagan istisnolardir.
Kendinning fikrlari qorishib ketdi.
-   Faqat aqli zaif
insonlar kam uxlaydi, Kendin. Aqlingni yigʻ, oʻzingni aldama! Bular
seni oʻshanday aqliy rivojlanmagan insonlarga oʻxshatishga urinyaptilar.
Aqlli odam bunday narsalarga ishonmaydi, - dedi. Tuban ongning soʻzlari
insonga oʻz taʼsirini oʻtkazmasdan qolmasdi. Kendin Jinga
oʻgirilib:
-   Nimalar
boʻlyapti oʻzi? Bu nimasi endi? Yuqori ong qayerga ketdi?, - dedi.
Jin:
-   Taxmin etganing
kabi u Tuban ong. Bu yerda boʻlib oʻtgan hech narsa sirligicha
qolmaydi. Sen biroz avval bir necha soniyaga boʻshliqqa tushib qolding va
uni harakatga keltirding. U eng ogʻir va mushkul vaziyatlarda oʻrtaga
chiqadi. U kelishi bilan butun miya unga taslim boʻladi. Shu yerda ekanida
u nima desa oʻsha boʻladi. Hech kimsa unga eʼtiroz
bildirolmaydi. Biz uni aslo koʻrolmaymiz, faqat eshitishimiz mumkin xolos.

Soʻzlaganida aytgan har bir narsa, rad etib
boʻlmas amr sifatida qabul qilinadi, ammo shunga qaramay unga hukmini
oʻtkaza oladigan yana birini taniyman. Ismi Kendin, - dedi.
Demak, barchasi Kendinning oʻz qoʻlida edi.
Ichida tarbiyalab, oʻstirgan bu ikki kuchdan qay birini istasa oʻsha
kelardi. Asrning eng buyuk sukunati boshlandi...
Oppoq bir xonada edi Kendin. Yolgʻiz oʻzi. Na Jin
bor edi, na Gipotalamus va na boshqa bir kimsa. Sulaymon Qonuniy kabi uzoq
tafakkurga choʻmdi. Uzoq oʻyladi... Yuqori ongning kelishini istardi.
Shu xohish ila oppoq xonadan tashqari chiqdi. Uddalagan edi. Yuqori ong xuddi
hech narsa boʻlmagandek toʻxtagan joyidan davom etayotgandi. Butun
diqqatini unga qaratdi. Xayoliga boshqa hech narsa kelmas, koʻzlari boshqa
narsani koʻrmasdi.
-   Uyquni
kamaytirish maqsadida yaratgan oʻsha ahmoqona doringdan ham
dahshatlirogʻi nima, bilasanmi? Uyqu dori. Butun dunyo birgalikda 8
soatlik uyqu haqidagi safsataga oʻzingizni
shu qadar ishontirdingizki, biroz vaqt oʻtib baʼzilaringiz oʻz
tabiatini kasallikdek koʻra boshladi. Masalan, bir odam kunda 4 soat
uxlaydi; kimdir unga oʻzicha bilganlarini havola etib, buning
nosogʻlom ekanini aytadi va shundan soʻng, u
"nosogʻlom" odam hali u, hali bu doktorga borishni boshlaydi.
"Doktor, men kam uxlayman, oʻzimda qattiq charchoq his
qilyapman!" qabilidagi gaplar bilan bu "kasallik"ni hammaga
yuqtiradi. Aslida, charchaganiga oʻzini ishontirgani uchungina shunday
boʻlayotganini bilmaydi ham... Doktor ham Gipokratning shogirdidek
"Keling, sizga bir dori beray. Kechqurunlari 2 tadan ichasiz, ham
rohatlanasiz, ham qotib uxlaysiz!" deydi. Hech kim bu odamga qarab
"Hoy birodar, bu sen uchun qayta takrorlanmaydigan bir imkon-ku. 4 soatlik
uyqu senga yetar ekan. Sen "Inson oʻrtacha 8 soat uxlashi
kerak!" degan gapga eʼtibor berma. Uyqung kelmay turib yotma. Sening
charchoqni his qilish sababing shu aslida. Uyqung kelmasa ham yotib olasan.
Maqsading oʻzingni yaxshi his
qilish, 8 soatlik rejani toʻldirish.
Ammo uxlash uchun oʻzingni
uxlaganga solib yotishing seni charchatib yuboradi. U yondan bu yonga
agʻanab yotaverasan. Butun psixologik va fiziologik holating ostin-ustun boʻladi.

Natijada Gipotalamus va unga bogʻliq birliklar seni
ertangi kunga tayyorlash uchun 4 soatdan koʻproq muddatga ehtiyoj
sezadilar. Sen esa odatdagidek charchoq bilan uygʻonasan. Shunday ekan,
uyqusizlik, koʻpincha, kasallik emas, fursatdir. Uyqung kelmay turib
yotoqqa kirma va 4 soatlik uyquni yetarli deb qabul qilishni oʻrgan.
Buning qandaydir kasallik ekaniga oʻzingni ishontirishni bas qil! 10 yil
koʻproq hayot kechirishning lazzatini his et. Koʻrasan hali nimalar
boʻlishini..." demadi.
Kendin Yuqori ongni tinglayotib asrlar boʻyi qimir
etmay turgan haykalga oʻxshab qolgandi.
-   Bularning
bariga qaramay oʻz asliyatiga muhabbat qoʻygan, hayotda oʻchmas
iz qoldirishga ont ichgan insonlar ham boʻlgan, hozir ham bor. Ular hech
qanaqasiga oʻzlarini soxta tizimlarga topshirmadilar. "Kam
uxladilar" desam xato qilgan boʻlaman. Keragicha uxladilar. Oliy
maqsadlar sari intildilar. Hatto baʼzilari bu maqsadlarga erishish
yoʻlida barcha fiziologik nazariya va tushunchalarni inkor etgan holda
umrlarini kunda 2 yo 3 soatlik uyqu bilan yashab oʻtdilar. Yaʼni bir
umrda 3-5 umrni yashadilar. Soʻngra sen ularning hayotiga nazar solib,
"Qoyil-ey!" deding.
Gipotalamus bilan Jin ham Kendin kabi jim edilar. Kendin
Yuqori ongni tinglayotib ichidagi katta kuchni kashf etganidan nihoyatda mamnun
edi. Nohaq ham emasdi aslida, Yuqori ong degan ushbu dohiyona kuch uning ichida
edi. Gipotalamus esa yana haq bo’lib chiqqanidan mamnun holatda turardi. Jin
esa butun dunyo tashnalikdan azob chekayotgan bir mahalda oʻzoʻzidan
hech kim bilan maslahatlashmay, bugʻlanib yomgʻirga aylanib ketgan
okean kabi joʻshib borardi. Yuqori ong soʻzda davom etdi:
-   Sen bilan bu
dunyoda oʻzidan iz qoldirgan insonlar oʻrtasida birgina oddiy farq
bor. Ular umr boʻyi gʻayrat etishadi, sen esa umring davomida
ularning bu ishlaridan hayratlanib oʻtasan. Shunday ekan, biroz avval
Gipotalamusga baqirib-chaqirishing ham nooʻrin va mantiqsiz edi. Bu yerda
kimdir aybdor boʻlsa, oʻsha oʻzingsan, tizimga oʻzingni
toshirib qo’ygan ham sensan... "Imkonsiz" deganda Tuban ongni
qoʻllab-quvvatlab, "Menimcha ham imkonsiz!" degan sensan...
Menga ishon, har safar oson yoʻlni tanlayman deb, qutulib boʻlmas
qiyinchiliklarga duchor boʻlding. Hayotingni to’lig’icha yashay olmading.
Oz uxlaganingda zehning yanada uygʻoq va tiniq boʻlardi. Buni yashab
koʻrsang tushunasan. Ayni paytda devorga yopishgan chivinga
oʻxshaysan. Quyoshla barobar uygʻonganingda fikrimni tasdiqlaysan.
Baʼzilarida erta uygʻonib qolganingda buni sezgansan. Barvaqt
uygʻongan vaqting kun tuganmasdek tuyiladi. Tush vaqtiga qadar goʻyo
bir hayot yashaysan. Shunday emasmi? Kendin birdan sukunatni buzib:
-   Ha, - dedi.
Yuqori ong dunyoning eng mantiqli jumlasini tuzishga
kirishgan faylasuf kabi chuqur nafas oldi.
-   Modomiki
shunday ekan, sen ahmoqmisanki, hammasini bilib turib shunchalar ko’p uxlaysan?
Oʻzini qadrlagan insonlar umrlarini uyquda oʻtkazishdan uyaladilar.
Hozir sen uxlayapsan.
Bu yerdan chiqishing bilan oʻzingga bir nazar sol.
Uxlayotganingda qanchalar ojiz va chorasiz ekaningni koʻrasan. Bu holatga
qandaydir bir taassub sabab tushganingga ishongan payting, oʻzingdan
uyalasan! Oʻzingni qadrla, umringni qadrla, chunki bu hayot bir kun kelib
oʻz poyoniga yetadi, sen esa oxirating tomon yaqinlashganing sayin
oʻzingni-oʻzing yeyishni boshlaysan. "Eh, hozirgi aqlim
boʻlsaydi..." deya boshlanuvchi nadomatli jumlalar aytasan.
Soʻngra bu gaplari yanada yaxshi tushunilishi uchun
bir muddat jimib qoldi Yuqori ong. Kendin uning har bir soʻzini anglashga
harakat qilardi. Miyasidagi butun savollar oʻz javobini topgandi endi.
Soʻraydigan koʻp narsasi ham qolmagandi, chunki aytilgan har bir
soʻzni oʻz-oʻziga dars bergan Demosfen singari yaxshi tushungan
edi.
-   Endi haqiqatni
bilasan. Shu sabab soʻnggi nafasingni olayotgan chogʻing
"Hozirgi aqlim boʻlsaydi, hech uxlamasdim!" deysan. Bilmaganlar
esa buni ham aytmay oʻlib ketishadi. Ular olgan nafaslari haqqini ado
etganlariga ishonadilar, toʻlaqonli hayot kechirganlariga ishonadilar. Gʻalati
emasmi bu? Xatolarga to’la umr kechirsang-u, buning bir xato ekanini hatto
bilmay turib o’lib ketsang...
Yuqori ong chuqur nafas oldi. Soʻnggi
soʻzini aytishga hozirlangani sezilib turardi:  - Dunyoda eng koʻp
ikki tur insonlarga duch kelasan, Kendin. Biri "Toʻlaqonli
yashadim!" deydi, boshqasi "Toʻlaqonli yashamoqchiman!"
deydi. Ichlaridan juda, juda ham ozchiligi "Toʻlaqonli
yashayapman!" deb ayta oladi. Shuni bilki, avvalgi ikkisi yashamayapti:
yashagan yo endi yashaydi. Ammo oxirgisi aniq yashayapti. Ha, aytgandek, futbol
11 kishi bilan oʻynaladi, biroq Pele bitta, xolos.
Yuqori ong soʻzini bitirgach, birdan gʻoyib
boʻldi.
Keng, g’adir-budir maydonda
ogʻzi bir qarich ochilib qolgan Kendin, "Qanday qaror qabul
qilarkan?" deya poylab turgan
Gipotalamus va goʻyo bu yerda boʻlgan hodisalarni
ming martalab guvohi boʻlgan Jindan boshqa hech kimsa qolmadi.
Jin Kendinga bir dahlizni koʻrsatib, "Shu tomonga
bor, men ham ortingdan boraman" dedi. Kendin dahlizga yaqinlashib,
shovqinsuron bilan ichkariga kirdi. Uning kirishi bilan yotoqda pishillab uxlab
yotgan Kendinning nafas olishi bir paytda sodir boʻldi. Bir aksirish bilan
tashqariga chiqdi.
Boʻlib oʻtganlarning hech biridan xabarsiz,
xurrak otgancha, ter ichida uxlab yotgan Kendinni kuzatdi. Yuqori ong va uning
soʻzlarini oʻylagan holatda kuzatdi yotoqdagi oʻzini. Haqiqatda,
chorasiz, ojiz, bir ishga yaramas holatda edi. "Devorga yopishgan chivinga
oʻxshaysan!" degan jumla qulogʻi ostida jaranglab ketdi.  Boshqa
tomondan Jin Gipotalamusga:
-   Soʻzimni
qaytarmaganing uchun tashakkur, doʻstim. Uni seni yoningga yana bir marta
olib kelaman. Bu safar unga buni qanday qilishni oʻrgatamiz..., - dedi.
Gipotalamus boshini "Ha" maʼnosida irg’ab qoʻydi. Birdan
yuzida quvonch porladi. - Yaxshi, endi qayerga borasizlar?, - soʻradi
qiziqish bilan. Jin:
-   Dunyoning eng
buyuk sirini kashf etishga boramiz!, - dedi va biroz avval Kendin chiqib ketgan
nuqtaga yaqinlashdi.
Bu paytda Kendin yotoqda uxlab yotgan oʻziga
"Hoy, uygʻon endi, uygʻonsang-chi!..." deya baqirardi, u
esa uygʻonish oʻrniga aksirishni maʼqul koʻrdi. Jin esa shu
aksirish bilan xonada paydo boʻldi va tez-tez:
-   Qoʻy uni,
qani ketdik!, - dedi.
Miyasi gʻovlab ketgan Kendin "Qayerga?"
deyishga ham fursat topolmay oʻzini Jinga topshirdi.

13-bob  PAPIRUS TA’SIRI
Kendin yozning o'rtasida qishga hozirlik ko'rayotgan
chumoli galasini eslatuvchi minglab odamlar to'xtovsiz ishlayotgan yerda paydo
bo’lib qoldi.
- Nima bo'lyapti, bu insonlar nima qilishyapti?, -
dedi Jinga.  Odamlar shunday g'ayrat bilan ishlardilarki, bundan
hayratlanmaslik imkonsiz edi. Bular oddiy inson bo’lishlariga qaramay, go'yo
dunyoni qayta qurayotgandek ishlardilar. Xuddi dunyoni bo'laklarga
bo'lganlar-u, har bir bo'lagini orqalariga ortib, boshqa bir yerda yangi dunyo
bunyod etardilar.
Qilayotgan ishlari mutlaqo aqlga zid edi, ammo ular
bundan hech hayratlanmasdilar. Og'irligi tonnalarcha keladigan toshlarni bir
yerdan boshqa yerga tashib keltirishardi. Kendin va Jin yo'lni kuzatar,
yo'lning oxiri esa hech koʻrinmasdi. Minglab inson yuzlarcha kilometrlik
yo'lning ustida sirtlaridagi og'ir toshlar bilan dunyoning eng murakkab
manzarasini yaratardilar. Toshlar joyiga keltirilishi bilan tosh
tashiyotganlarga buyruq berishidan muhandis ekanligi anglashiladigan odamlar
har bir toshni matematik mo'jizaga aylantirib, eng munosib yeriga
joylashtirardi.
Kendin barcha zamonlarning eng hayratlanarli binosini insho
etayotgan ushbu odamlarga sehrlanib qolgandi goʻyo. Kendin  ko'zi hech bir
narsani ko'rmaydigan darajada, o'zini fido qilib, to'xtovsiz ishlayotgan
insonlarni anglashga intilarkan, o’sha odamni
ko'rdi. Shu on barcha bo'layotgan ishlar ma'no kasb eta boshladi. Atrofini
shaxsiy muhofizlari oʻrab olgan va qoʻl ostidagi 3 kishiga buyruq
yog'dirayotgan haligi g'alati odamni ko'rishi bilanoq barchasini angladi. Bu
oʻsha edi: Xeops. Qurilayotgan inshoot esa “Xeops piramidasi” edi. Yuzlab
yillardan so'ng "Buni insonlar qurgan boʻlishi mumkin emas"
deyilajak dunyoning muhtasham mo'jizasini barpo etayotgandilar.
Kendin qat'iyat mo'jizaga aylanayotgan onni kuzatar
ekan, tizzalab oʻtirib qoldi. Bunday tartib, bunday intizom bo'lishi
mumkin emasdi, ammo mana bo’larkan-ku. Bir qancha olimlar tomonidan yuz
yillardan soʻng "Buni oʻzga sayyoraliklar qurgan" deya
daʼvo qilinadigan piramidalar barpo etilardi, ammo o’rtada biror bir o’zga
sayyoralik yo’q edi, yo barchasi o'zga sayyoralik edi-yu, biz anglamayotgandik.
"Agar bularning bari o'zga sayyoralik bo'lsa, u holda men ham o'zga
sayyoralikman, chunki, bari men kabidir, barchasi menga o'xshaydi. Agar
bularning hech biri o'zga sayyoralik bo'lmasa, u holda men ham o'zga sayyoralik
emasman, chunki, bari men kabidir, barchasi menga o'xshaydi... Unda menga nima
bo'lyaptiki, oʻzimga o'xshagan insonlarning 5000 yil avval qurgan
narsalaridan hayratlanyapman?" deya oʻylanib qoldi Kendin. Bu
gʻalati chalkashlik edi.
Kuzatdilar... Piramidaning qurilishini kuzatish yer
yuzida uchrashi mumkin boʻlgan eng noyob hodisa edi. Ajabo, bu ishning
siri nimada ekan? Ayni paytda buni anglashga eng yaqin inson Kendin edi.
Ehtimol, navbatchilik usuli bilan ishlardilar, ammo
bir o'zgacha navbatchilik: ishchilar hech ham almashmas, go’yo ish kunlari 24
soatdan iborat edi. Oraliq, tanaffus yo'q edi...
Hech kim uxlamasdi, uzoq muddat ovqatlanadigan ham
yo'q edi. Kendin 'Fast Fud' ning yangilik emasligini ham bildi. Har kim tik
oyoqda bir narsalarni yeb-ichib, yana ishlashda davom etardi. Ajabo, mizg'ib
olish usuli ham shu davrda kashf qilingan ekan-da, ishchilar galma-gal
toshlardan yasalgan yostiqlarga boshlarini qo'yib, 15-20 daqiqa uxlagandan
so'ng ishlashda davom etardilar. Go'yo u qisqa uyqular ishning bir bo'lagidek
hech kim uxlayotganlarga e'tibor bermasdi.
Kendin "Uchar Gilam"ga ishonmagan insonning
ostidagi gilam birdaniga ucha boshlagandagi hayrat bilan Jindan so'radi:
-
Bu qanday bo'lyapti, insonlarni gipnoz qilganday ishlatayotgan
falsafaning nomi nima? Jin donolarcha Kendinga javob berdi:
-   Bularning bari
Xeops degan odamning o'zini muqaddas sanaganligi natijasidir. Xeops o'zini
bebaho ko'rmoqlikning ham chegarasidan chiqdi va o'zini Yaratuvchi ekanligini
iddao etdi... "Men Xudoman", dedi avval, so'ngra o’zi bunga ishondi.
Ishongandan so'ng, "Modomiki, men Xudo ekanman,
buni isbotlashim kerak" deya hozirgi texnologiyalar bilan ba'zilar 20
yilda oddiy ko'prik ham qurolmagan bir paytda Xeops insoniyat tarixining eng
muhtasham binosini shunchaki ilohligini isbotlash uchungina 20 yilda qurdi.
"Shunday bir narsa qurishim kerakki, insoniyat "Buni Tangridan
boshqasi qilolmas!" deya, menga ishonsin", dedi Xeops... U mana
shunday ishtiyoq bilan ko'rganlaringni barpo etdi. Bu aytganlarim faqatgina
Xeopsga tegishli emas, bundan keyin so'z boradigan Xafra va Menkauraga ham
taalluqlidir. Chunki bularning bari ayni fikrda edilar. Uchalovi ham xuddi hech
qachon oʻlmaydigandek yashardi.
Jinning aytganlari qiziq edi. Davom etdi:
-   Xeopsning har
bir soʻzi qayd etib borilardi, vaholanki, ovoz yozish uskunalari yo'q edi.
O'z davrining eng katta kotibini yoniga olib, unga: "Nima desam, nima
qilsam, yoz!", dedi. Endilikda har aytgan so'zi, har bajargan amali
papirus qog'ozlariga yoziladigan bo'ldi. Bu shaklda barcha qilgan ishlarini
uzluksiz ravishda nazorat qiladigan bir mexanizmni yaratishga muvaffaq
bo'lgandi. U xavotirda edi, chunki, uning amallari papiruslar qilayotgan
da'voga mos bo'lishi kerak edi.
Kendin hayratda qoldi.
-   Qoyilmaqom
texnika. Hoynahoy avtoboshqaruv deganlari shu bo'lsa kerak, - dedi Jinga.
-   Albatta-da.
Agar o'ylab qarasang, qilayotgan har ishing boshqalar tomonidan qayd ostiga
olinsa, sen "0 xato" rejimida, yaʼni, butkul xatosiz ishlashga
majbur bo'lasan.
Kendin o'zining jamiyki hayratini bir og'iz so'zda jamladi:

-   Qoyil-e....
Uning aytishga bundan boshqa so'z topolmagani
koʻrinib turardi. Jin uning hayratini yanada oshirish maqsadida shunday
dedi:
-   Qiziq tomoni
shundaki, shu kunga qadar saqlanib kelinayotgan papiruslarda "Xeops
uxladi" degan birorta qayd mavjud emas.
-   Haqiqatan-a,
hech ham-a uxlamagan?
Hayajonlanganidan hatto gapini ham to'g'ri tuzolmadi.
-   Yo'q,
qadrdonim. Albatta uxlardi. U tabiiyki, iloh emasdi, ammo bunga shunday
ishonardiki, "Uxlashga ketyapman" degan gap hech ham og'zidan
chiqmadi. Uyqusi kelganida
"Yolgʻiz qolib oʻylab olishim
kerak" der va xonasiga kirib ketardi. Uyquni ojizlik belgisi sanar va buni
oʻziga sira munosib ko'rmasdi... Mana shu Xeopsning butun siri edi. Shu
bilan birga bu papiruslarning anchagina qismi XXI asrga qadar saqlanishi Misr xalqining
Xeops va u kabilarga ishonchi belgisi edi. Misrdagi barcha fir'avnlar o'zlarini
muqaddas hisoblardilar. Shu sababli ham 5000 yildan so'ng piramidalarning
oʻzigina emas, ularni qurdirgan hukmdorlarning qo'li tekkan ko'p narsalar
saqlanib qolgan... Hatto fir'avn onasining jigarini ham saqlaganlar,
tushunyapsanmi?
Gapirishga so'z topolmayotgan Kendin shunchaki tinglardi.
-   Keyinroq kelgan
fir'avnlarning iddiolari o'z ahamiyatini yo'qota boshlagach, ularga oid
ashyolar unchalik yaxshi saqlanmadi.
Jinning gapiga xulosa yasab:
-   Demak, men ham
Xudo ekanligimga ishonsam, u holda qilayotganlarim ham mo'jizaga aylanadi,
shundaymi?, - dedi. Xavfsirayotgani bilinib turardi. Buning javobi ''Ha''
bo'lishi mumkin emasdi, ammo Jin:
-   Ha, - dedi.
Kendin Jinga xuddi birinchi marta balandlikdan
sakrashni sinab ko'rmoqchi bo'lgan, ammo jur'ati yetmagani uchun fikridan
qaytgan, shuning uchun atrofidagilarga bir vaj ko'rsatishga majbur bo'lgan
odamdek:
-   Xo'p. Ammo men
bunga ishonolmayman. Chunki, men shakshubhasiz, Allohga iymon keltiraman, -
dedi.
Jin Kendinning chorasizligini ko'rib, hayajonini
yo'qotmaslik uchun gapiga tuzatish kiritdi:
-   O'ylashimcha,
sen meni noto'g'ri tushunding. Bu yerda o'ziga yuqori baho berish kerakligi
bilan birga boshqa bir ma'no ham bor. "Men Xudoman" deyishing shart
emas. Sening shunchaki, "Mukammal" ekanligingga ishonishing "0
xato mexanizmi"ni ishga tushiradi. Bu esa quruq bir iddao emas. Muqaddas
kitoblarda insonning "Mukammal" ekanligi yozilgan. Ya'ni, bu shaxsan
Allohning aytganidir. Hatto muqaddas bo'lmagan kitoblarda ham insonning
benuqson yaratilganligi haqida gap boradi. Bu degani, do'stim, Allohga
ishonsang ham, ishonmasang ham sen mukammalsan. Shunday ekan, qiladigan ishing
aniq...
Vayrona ostidan o'z otasining ovozini eshitib qolgan
qutqaruvchi singari diqqat bilan quloq solardi Kendin.
-   Sen shunchaki
"Men mukammalman" deysan va kerakli ishni bajarasan. So'ngra qiziq
jarayon boshlanadi, bajarganlaring mukammallik kasb eta boshlaydi.
Kendin yengil tortdi:
-   Mantiqan
to'g'ri, ammo bir muammo bor. Mukammallikning o'lchovi nima, nimaga ko'ra
mukammal?, - dedi.
Bu jiddiy savol edi.
-   Bir narsaning
mukammal ekanligi qanday aniqlanadi, bilasanmi?, - so'radi Jin savolga urg'u
berib. Savoliga javob olish uchun so'ramagani bilinib turardi.
-   Biror narsa
agarki, urfdan chiqmaydigan bo'lsa, ana o'sha mukammaldir, - tushuntira
boshladi Jin.
Bu juda oson va jo'n tushuniladigan mukammallik ta'rifi
edi.
-   Ya'ni, inson
mukammal, kislorod mukammal, daraxt mukammal, nok mukammal, chumoli mukammal va
quyosh ham mukammaldir... Bular aslo urfdan qolmaydigan narsalar bo'lib,
manbasi ham bir. Bu manbaga qanday nom berishing unchalik ham muhim emas. Bu
haqida tasavvurga ega boʻlishing uchun quyidagilarni bilib olishing zarur:
mukammal boshqa bir mukammallikni yaratmogʻi mumkin emas. Ammo o'z ishini
mukammallik darajasiga yaqinlashtirishi mumkin, albatta... Yaratgan
narsalaringni qancha mukammallikka yaqinlashtirsang, uning urfdan qolishi
shuncha sekinlashadi. Narsalarning deyarli nuqsonsiz yaratilishi mumkinligi
haqida gapiryapman. "Giza Piramidalari" buning yaqqol misolidir.
Oradan 5000 yil o'tishiga qaramay, bu asarlar hali hanuz urfdan chiqqani yo'q.
Ammo bir kun sen oddiy inson bo'lishdan qutulasan, ular esa eskiradi. Bunga
ishonch hosil qilishing mumkin.
Endilikda fikrlarini tartibga keltirib, xulosaga kelishi
kerak bo'lgan siyosatchining shoshqaloqligi bilan:
-   U holda
"Men mukammalman" deyishing seni burchakka siqib qo'yadi. Yaʼni,
oʻz ishingni aʼlo darajada bajarishga majbur boʻlasan. Da
Vinchini eslayapsanmi? Suratlariga oldin imzo chekib, keyin ularni chizishni
boshlardi. Bu bilan "Ey rassom, shu ondan boshlab Da Vinchi imzosi bilan rasm
chizasan, diqqatli bo'l. Yaratajak asaringni mukammallikka olib chiq, chunki
sen mukammalsan" demoqchi bo'lgan.
Kendin o'z qobiliyatlarini toʻgʻri baholay
olmagan 6 milliard insonning adashganligi haqida o'yladi. Yillar davomida
"Mendan hech narsa chiqmaydi" deb yashagani xayoliga keldi.
Inson mukammal boʻla turib, harakat qilmasdan
qanaqasiga oʻzining uddalay olmasligiga ishonishi mumkin? Aslida uxlashga
bo'lgan rag'bat ham shu sababdan edi. Yo'qsa o'zini qadrlagan biror kimsa har
kecha kunning yarmini yostiqqa bag'ishlaydimi? Shu on oʻzi haqidagi
xulosalarning baridan nafratlanib ketdi. So'ngra Jinning piramidalar haqida
aytganlarini o'yladi. Hamma bir xil gapni aytardi. Holbuki piramidalarda hikmat
yo'q edi. "Sir" deya hisoblanuvchi narsalar aslida sir emasdi. 5000
yil o'tib buni sir deb o'ylash inson qobiliyatlariga past baho berishning
natijasi edi.
Bu fizik qonun: Yugurgan odam yurgan odamdan o'tib
ketadi. Yurgan odam joyida turgandan... Joyida turgan odam ham orqaga qarab
yurayotgan odamdan, orqaga yurayotgan odam esa orqaga yugurayotgan odamdan
o'tadi... Shunday ekan, oldinda bo'lish uchun yugurish shart emas. Shunisi
aniqki, yillar davomida biz buyuk deb hisoblagan insonlarimiz, shunchaki, o’z
ishlarni bajarganlar. Ammo qolganlar faqat orqaga qarab yurgani uchun, ular hammadan
ilgarilab ketdilar.
Shunday ekan, daladagi qoʻriqchi kabi ikki
qoʻlini ikki yonga uzatib kutib oʻtirish, boshqalarning muvaffaqiyati
bilan ovunish ahmoqlikdir. Yugursang, eng oldinga o'tib olarding. Buning uchun
sehrli so'zlarga ishonishing kerak edi: "Men mukammalman".
Bor-yoʻgʻi shu.
Kendinning miyasida piramidalarning barcha siri ochilgan
edi.
Jinga o'girilib, undan izn so'radi.
-   Boraver, ammo
biron narsaga tegina koʻrma, - deya ogohlantirib, Kendinga ruxsat berdi.
-   Hech
xavotirlanma, bir zumda qaytaman, kut, do'stim, - dedi va Xeopsning oldiga
ketdi. Uning eshitmasligini bilishiga qaramay, qulog'iga egildi va faqat
ikkisigina bilishi lozim bo'lgan sirday qulog'iga pichirladi, so'ngra ortiga
qaytib:
-   Endi ketishimiz
mumkin, - dedi.
Jin uning Xeops qulog'iga nima deb pichirlaganiga qiziqdi:
-   Unga nima
deding?, - deb so'radi Kendindan.
-   Hech narsa, - deb
javob berdi Kendin. Ammo bu "Hech narsa" aslo oddiy "Hech
narsa" emas edi. "Hech narsa" ning ichida "Bu mening katta
sirim, nima deganimni sen tushunmaysan, seni qiziqtirmaydi, senga nima, senga
aloqasi bo'lmagan ishlarga aralashma... " ma'nolari va bundan boshqa yana
ko'plab gaplar bor edi. Jin yuzida tabassum bilan faqatgina: - Ketamiz, - dedi.

14-bob BILGAN HAMMA NARSANG YANGLISH
Xeops bilan ishlari bitgach, piramidalarni ortda
qoldirib choʻlda yurib ketishdi. Kendinning goʻyo xohlasa-da, ayta
olmayotgan bir gapi bor edi. Ancha vaqtdan soʻng nima deb oʻylasa
oʻylagandirki, birdan toʻxtadi va Jinga oʻgirildi. Jin ham
toʻxtadi. Kendin unga haydovchilik guvohnomasidagi surati bilan qiyofasi
mos kelmaydigan haydovchiga shubhalanib qaragan politsiya ofitseri singari:
-
Sen meni faqat tarixdagi mashhur insonlar oldiga olib bording.
Endi kam uxlaydigan oddiy insonlar bilan bir uchrashmaymizmi?, - dedi.
Jin har ishga bahona topib turgan bebosh oʻgʻlini
ogohlantirmoqchi boʻlgan otaning shafqati ila:
-
Aslida seni nima qiziqtirayotganini juda yaxshi bilaman. Tuban
ong "Faqat jismoniy yohud aqliy nuqsonga ega insonlargina oz
uxlaydi!" deb seni chalgʻitdi, - dedi.
-
Aslida shunday... Yoʻq... Yaʼni dunyoda 6 milliard
inson yashaydi. Yana biroz aylansak...
Kendin bularni biroz tortinchoqlik bilan aytdi. Hamon
bahona qilib turishi oʻziga ham yoqmayotgandi. Jin konsert berib turib,
pianino klavishlarini zarb ila bosgan mahoratli pianist singari soʻzlarini
chertib-chertib shunday dedi:
-
"Sen ham har bir oddiy inson kabisan" degan edi Yuqori
ong, yodingdami? Inson zoti bir ishga 300 marta urinib, qoʻlidan
kelmagach, qulayliklar roʻyxatidan oʻrin olgan bu ishni 301marta
bajarishga harakat qilmaydi. Ammo ilk urinishdayoq oʻxshagan, ammo
murakkab boʻlgan bir ishga yuz millionlab insonlar oʻzini uradi, ammo
biron martasida ham uddasidan chiqmaydi. Hech kim oʻylab yoki chamalab
koʻrmaydiki, birinchi safarda bajarilgan u ish balki tasodifan
boʻlgan va ikkinchi marta aslo takrorlanmas. Aytaylik, biz yanglishdik,
aytilgan oʻsha oson ishni har uringan bajara oladi, shunday boʻlsa,
bu ishni bajargan har bir kimsa oddiy inson boʻlmaydimi? Nega butun
binolarni toʻrtburchak deb oʻylaysan?... Eshitgan birgina yomon
misolni, yuzlab yaxshi misollardan koʻra jiddiy qabul qilmaysanmi?
Aminmanki, kam uxlagani uchun oʻlgan birini eshitsang, oz uxlab dunyoni
oʻzgartirgan mingta inson qolib, sen oʻshani jiddiy qabul qilgan
boʻlarding.
Kendin oʻylab koʻrib, Jinni haq deb topdi. Inson
haqiqatdan ham u taʼriflagandek edi...
-
Bilmaysanmi, bu Tuban ongning senga qilgan bir oʻyini-ku.
"Eynshteyn kunda eng oz 12 soat uxlagan ekan. Buyuk
Eynshteyn-ku bu, bir bilgani bordir-da!" degandan
soʻng,
"Demak, koʻp uxlash zehnni
oʻtkirlashtiradi!" deya xulosa chiqarish yana qanday izohlanishi
mumkin? Abraham Linkolnning mashhur muvaffaqiyat hikoyasini eshitgandirsan.
Qayta-qayta omadsizlikka uchragan, ammo taslim
boʻlmagan. 52 yoshida esa AQSH prezidentiga aylandi! Bugun millionlab
insonlar ogʻir paytlarida uning namunali qatʼiyatidan ilhom olgan
holda, oyoqda tik turadilar. Hech oʻylab koʻrdingmi?
Agar Linkoln 51 yoshida vafot etganida, uning bu
qatʼiyatiga birov jiddiy qararmidi? Hatto "Koʻp ishlash bilan
ham hech narsa boʻlmaydi. Linkoln umr boʻyi tinmadi, oxiri nimaga
erishdi?" deb mehnat qilayotgan insonlarning hafsalasini pir qilishardi
baʼzi qoʻlidan bir ish kelmaydigan oddiy insonlar...
Mana sen oddiy insonsan, galstuk taqqaningda
qovogʻingni uyib oladigan oddiy insonsan, - dedi.
Jinning har bir soʻzi Troya urushida
Pandorusning Menelausga otgan oʻqi kabi edi. Kendinning dami ichiga tushib
ketdi, hijolat tortdi... Qarshilik koʻrsata olmadi. Tuban ongning oʻz
ustidagi hukmronligini agʻdarishning uddasidan chiqa olmagandi.
-   Haqsan. Men
faqatgina qiziqdim, xolos, - dedi past ovozda.
-   Sen
qiziqmayapsan, balki, Tuban ongga quloq tutishda davom etyapsan. Biroz avval
aytib oʻtganlarimni seni ishontirish yoki
senga ozor berish uchun aytmagandim. Hozir
aytadiganlarimdan maqsad ham seni ishontirish emas. Faqatgina bir haqiqatni
taʼkidlash zarur. Har narsada adashganing va aldanganing kabi bunda ham
adashishing yohud aldanishingni xohlamayman. Shu sababdan tushuntirishga
majburman. Qani, ketdik..., - dedi Jin va birga yurib ketishdi.
Ular aqlan nogiron bolalarning reabilitatsiya markazida
edilar.
Yarim tun. Ushbu bolalarga masʼul oʻqituvchi va
enagalar ularni uxlatish bilan ovora edilar. Koʻpchiligiga uxlatish uchun
dori berishar, ammo dori ham hech qanday foyda bermasdi. Demak, Tuban ong haq
ekan. Haqiqatdan ham ruhiy nogironlar kam uxlashardi. Giperaktiv
boʻlishlariga qaramay bu bolalar qanaqasiga uxlashmasdi? Jin Kendinning
xayolidan oʻtayotgan savollarni bilgandek tushuntira boshladi:
-   Bularning aqli
zaif boʻlganidan aytilgan narsani toʻliq anglay olmaydilar.
Anglasalar edi, ularni hech kim "kasal" deya bu yerda ushlab turmagan
boʻlardi. Bu bolalarning oz uxlashlari hikmati ham aslida shu: tushunmaydilar.

Kendin yana hech narsani tushunmagandi. Jin soʻzida
davom etdi:
-   Ular oz
uxlaydilar, chunki, hech kim ularni koʻp uxlashga majbur qilolmaydi.
Yaʼni sendagi "8 soat uxlamasam oʻlib qolaman!" degan fikr
ularda yoʻq. Ular oz uxlaydilar, chunki, ulardagi kecha-kunduz tushunchasi
senikidan farq qiladi.
"Kecha-mi, kunduz-mi, menga nima?"
deyishadi odatda. Bunga ahamiyat bermaydilar.
Ularning miyasidagi kecha-kunduz tushunchasi qanday
boʻlishidan qatʼiy nazar kun hamma uchun 24 soatdan iborat.
Yaʼni ular ham charchashlari, shu sababdan uxlashlari
zarurligini oʻylab qolgandi Kendin.
-   Kun boʻyi
harakat qiladilar, charchab qolishmaydimi?, - soʻradi Jindan.
Shu payt Jin Kendinning tibbiyot fakultetida
oʻrganganlariga mutlaqo zid boʻlgan bir gapni aytdi:
-   Uyquning
charchoqqa bogʻliqligi ham aslida boʻlmagan gap.
Kendin sutchidan boʻgʻirsoq soʻrayotgan
odamga qaragandek taajjub bilan Jinga:
-   Shunaqasi ham
boʻlarkanmi? Insonlar charchashadi, uxlashadi va dam olishadi..., - dedi.

Jin esa Kendinning adashayotganidan amin boʻlgan
ohangda:
-   Nimaga
koʻra charchash? Masala shunda! Tugʻilganingda senga "uyqu
jadvali"ni tuzib berganlar, hech vaqt yoʻqotmay "Charchoq
taqvimi"ni ham yaratib berdilar. Masalan, 8 soatlik ish kunini kim
belgilab bergan? Baʼzi xalqlar bor, kunda 16 soatlab mehnat qiladilar,
ammo hech kimsa bunga parvo ham qilmaydi. U odamlarning lugʻatlarida
"charchoq" degan soʻzning oʻzi yoʻq. Sen boʻlsa,
hatto 8 soat boʻlmay turib uf tortishni boshlaysan, - dedi.
Kendin buni eshitib, "Kim biladi yana nimalarni
yanglish bilar ekanman?" deya oʻzidan soʻradi. Kimdir kelib bir
uydirmani toʻqib chiqaradi, boshqalar soʻrab-surishtirib
oʻtirmay unga ishonadi-qoʻyadi... Jin tushuntirishda davom etdi:
-   Seni har doim
aldab kelganlar. Yillardir senga
"Fotoapparatdan qushcha uchib chiqadi!" deyishdi,
vaholanki, hech qanday qush chiqmadi. Doktor senga ukol qilayotganida dadang
"Hech ham ogʻrimaydi, bolam!" dedi, ammo ogʻridi! Keyin
dadang nima qildi? Quchogʻiga olib "Yigʻlama,
qoʻzichogʻim!" deya ovutdi. Ular shunchalik boʻrttirib
yubordilarki, yigʻlashingni ham taqvimga bogʻlab qoʻydilar.
"Ogʻzingni katta och, ham qil!" dedilar, shunday qilding ham.
Soʻngra biroz katta boʻlgach, "Ovqat yeyayotganda ogʻzingni
yop, bunaqa ochma!" deyishdi.
Kendin bularni eshitib turib birdan janozaning
oʻrtasida masxaraboz koʻrib qolgan yosh boladek qiqirlab kulib
yubordi. U kularkan, Jin uning qulogʻiga yaqinlashib, muhim bir sirni
aytayotgandek soʻzida davom etdi:
-   Bilasanmi? Sen
bu dunyoga bir dohiy boʻlib kelganding. Barcha dohiylar kabi sen uchun ham
imkonsiz ish yoʻq edi, toki o’sha kunga qadar... Dadang bilan parkda
qumdan qasr qurayotgan edingiz. Shu payt park ustidan samolyot uchib oʻtib
qoldi. Sen unga ishora qilib "Uni menga olib bering, dadajon!"
deding. 5 yoshda eding oʻshanda. Dadang kuldi. "Kel, bolajonim, senga
vafli olib beraman!" dedi. Sen esa "Yoʻq, samolyot
xohlayman!" deb turib olding. Oxiri u senga oʻyinchoq samolyot olib
berdi. Holbuki, sen oʻsha payt oʻyinchoq samolyotni nazarda tutmaganding.
Sening fikringga koʻra oʻsha uchayotgan narsa kimningdir
dadasiniki-yu, sening dadang ham uni olishi mumkin edi. Sen uchun imkonsiz
boʻlgan hech narsa yoʻq, ammo dadang uchun bu amri mahol edi. Chunki,
yillar avval u ham dadasi bilan parkga borganida, dadasi unga samolyot
oʻrniga konfet olib bergandi. Man shunday, doʻstim,
bor-yoʻgʻi 5 yoshda eding, senga imkonsizlik darsini
oʻrgatganlarida.
Kendinning kulgisi kesildi. Chindan ham bular
toʻgʻri edi. Hech qaysi bola uchun imkonsiz ishning oʻzi
boʻlmaydi, toki unga otasi, onasi, ustozlari, qoʻshnilari va boshqa
kattalar imkonsizlikni oʻrgatmaguniga qadar. Hamma kabi Kendinning ham
qoʻllariga imkonsizlik roʻyxati tutqazilgan edi. Endilikda u ham
biron narsaning mumkin yoki mumkin emasligini shu roʻyxatga qarab
bilardi...
-   Hozir
bolaliging haqida gapirar ekanman, yana bir narsani aytishim kerak.
Bolaligingda televizor pultining ovoz koʻtaradigan tugmasini bilib
olganingda hamma seni olqishlagandi. Vaqti-vaqti bilan ularning nazdida yosh
bolaning bajarishi imkonsiz boʻlgan narsalarni qilishing ularni mamnun
etar, hatto buning uchun mukofotlar ham edilar.
Oddiygina ishlar uchun katta mukofotlarga ega
boʻlarding.
Masalan, stolning ustida turgan
oʻyinchogʻingni olish uchun kursini qoʻllashingni moʻjiza
hisoblab, seni koʻklarga koʻtarishgandi. "Ofarin, polvon
oʻgʻlim!" deyishgandi. Sen ham katta bir ishni amalga oshirdim
deb oʻylaganding. Sayoz fikrlashga mana shunday oʻrgatilding. Hozir
oddiygina bir kasalxonani boshqarayotgan oddiy bir shifokor boʻlishingni
sababi ham mana shu.
Kendin taajjub bilan bularni eshitib turarkan, Jin yanada
gʻalati bir narsani aytib qoldi:
-   Senga yana bir
narsa aytaymi, doʻstim? Umr davomiyligini ham taqvimga bogʻladilar.
"Insonlar oʻrtacha 60 yil yashaydi!" deb umringizni ham qisqartirdingiz,
chunki, insonlar 50 yoshdan soʻng jazirama issiqda soya kutgan kabi yurak
xurujini kutib yashay boshladilar. 150 yil yashashiga astoydil umid qilgan
nechta odamni koʻrsata olasan?
"Ha-da, barcha 60 yil yashashiga ishonadi,
shuncha yashaydi ham. Inson ishonchi sabab saraton hujayralarini yengolgan
ekan, nega sogʻlom hujayralarini yoshartira olmasin?" oʻyladi
Kendin. Jin ovozini balandlatib:
-   Sening hamma
ishlaring bir qancha xayoliy uydirmalar asosiga qurilgan taqvimlarga
bogʻlangan. Endi aqlan zaif insonlarga qara. Ular bu taqvimlarni inkor
etib yashashadi. Buning natijasida "Biologik ritm taqvimi" degan
narsa avtomatik ravishda harakatga kelib, nima kerak boʻlsa, shuni
bajaradi. Avtopilot rejimiga oʻtilgani kabi, - dedi.
Kendin baʼzan Tuban ongning taʼsiriga
tushib qolar, oʻzi xohlamagan narsalarni oʻylay boshlardi. Jin bunga
qarshilik koʻrsatish uchun bor kuchi bilan harakat qilayotgandi: - Qattiq
charchaganidan oyogʻida zoʻrgʻa turgan, uyga keliboq oʻzini
yotoqqa tashlagan bir odamni tasavvur qil. Tunning qoq yarmida, chuqur uyquga
ketgan bir mahalda zilzila boʻlib qolsa-yu, bu odam qanaqasiga 100 yil
uxlab, hordiq chiqargandek zumda oʻrnidan turib ketadi?
-   ...
-   Chunki, unda
hayotga muhabbat, omon qolishga bir ragʻbat paydo boʻladi, shu on u
oʻz asliyatiga qaytadi. Shunday ekan, taqvimlarga koʻra yashamaydigan
bu bolalarning sening miyangdagi taqvimga koʻra, charchaganlariga ishonib,
uxlashini kutish gʻirt ahmoqlikdir.
Kendin oʻzini botqoqlikning oʻrtasida
nooʻrin turgan tosh kabi koʻra boshladi. Jin aqli zaif bolalar haqida
gapirishda davom etar, ammo gapni boshqa tomonga burib yuborishi aniq edi: -
Ular itoatkor boʻlmagani sabab atrofidagilar uxlayotgani uchungina
uxlashga urinmaydilar senga oʻxshab. Hozir shu yerda 10 kishi boʻlib,
hammasi uxlasa, qiladigan ishing boʻlmagani uchun senam yotib uxlab
qolarding. Chunki, sen itoatkorsan, oʻz olaming yoʻq, ammo ularda
bor. Shu sabab, ular oʻz dunyosida yashayotganida sen boshqalarnikida
yurgan boʻlasan. Bugunga qadar qilgan ishlaringga bir qara, odatlardan
boshqa narsani koʻrmaysan. Inglizlarga eʼtibor berganmisan? Biron
ingliz ortga oʻgirilayotganida boʻyni bilan qayilmaydi. Balki butun
tanasi bilan oʻgiriladi. Buning sababini soʻrasang, "Oqsuyaklar
shunday qiladilar" deb aytishadi. Aslida buning oqsuyaklik bilan hech
qanday aloqasi yoʻq. Bu shunchaki odatlanish, xolos. Uzoq oʻtmishda
aqli raso bir odam chiqib, "Boʻyin churrasidan saqlanish uchun butun
tanamiz bilan oʻgirilishimiz lozim" dedi. Ular buni mantiqli deb
topib, hayotlariga tatbiq etdilar. Bu odat ular orasida keng yoyildi. Keyinroq
yangi bir ingliz dunyoga kelib, negaligini farqiga ham bormay otasi kabi butun
tanasi bilan oʻgirila boshladi. "Otam shunday qilyaptimi, demak men
ham shunday qilaman!" dedi. Boʻyin bilan oʻgirilish ehtimoli
xayoliga ham kelmadi.
Koʻrmagan narsasini qanday ham qilsin? Ishonaver, agar
haligi aqli raso: "Yurak xurujidan saqlanish uchun kunda 17 marta
boshingizni devorga uring!" deganda hozir Angliyada har 17 tadan
soʻng signal beradigan "Bosh urish devorlari" boʻlardi.
Kendin Jinni tinglarkan, butun hayoti koʻz o’ngidan
o’tdi.
Otasi boʻyinbogʻini boʻyniga taqqani uchun u
ham shunday qilardi. Hatto umuman yoqtirmasligiga qaramay otasi taqqani
uchungina taqardi. Jiddiy koʻrinish uchun shunday qilmasa boʻlmasdi.
Jiddiy koʻrinish tashvishi ham aslida bir odat edi.
Aqli raso avvalgilardan biri jiddiylikni
boʻyinbogʻga bogʻlagani uchun u ham muhim majlislarga galstuk
taqib borardi. Jin toʻxtagan joyidan davom etdi:
- Masalan, Misr. Yaqin oʻtmishda Misrda
oʻtkir zehnli biri chiqib, soʻradi: "Birodarlar, dinimizda isrof
haromdir. Koʻcha chiroqlari bor ekan, nega mashinalarimizning faralarini
yoqib, akkumulyatorlarini ketkazamiz?". Shu kundan boshlab, mashina
faralari sekin-asta oʻcha boshladi. Oradan bir muncha vaqt oʻtdi.
Misrda hech bir haydovchi avtomobil farasini yoqmaydigan boʻldi. Bunga
shunchalik oʻrganib qolishdiki, kechqurun yoʻlda farasi yoniq mashina
koʻrib qolsalar, signal chalib oʻchirishini talab qila boshladilar.
Hozir shu tirbandlikda tugʻilgan biron inson mashina faralarini yoqish
haqida oʻylab koʻrmaydi. "Nega faralarni yoqmaysan?"
desang, "Nega mebellaringni olovga otmaysan?" savoliga olishing
mumkin boʻlgan javobni eshitasan... Yevropada esa buning aksi. Hech bir
bola qoʻlida rul, faralari yoniq mashina bilan tugʻilmaydi, ammo
koʻchaga chiqishi bilan ularni yoqadi.
Jinning bergan izohlaridan soʻng Kendinning hayotga
doir bilganlari, barcha dunyoni hoʻkizning shoxida tasavvur qilgan bir
vaziyatda oyga chiqib undan Yer yuziga qaragan odamning dunyo va hoʻkiz
haqidagi yanglish fikrlariga oʻxshardi...

15-bob  UZUN BIR KECHA
Oy yorug'ida odam siyrak bo'lgan ko'chada jimgina
ketardilar.
Jin kutilmaganda o'z atrofida to'xtovsiz aylana boshladi.
So'ngra birdan to'xtadi va vaqt yo'qotmay Kendinga
o'girilib:
-   Yur ketamiz,
seni bir ajoyib yerga olib boraman, - dedi.
Kendin nima boʻlganini tushunib yetmay turib, yotoqda
uxlab yotgan bir ayolning oldida paydo bo'lib qoldi. Jin Kendinga ayolni
ko'rsatib:
-   Nima qilyapti?,
- dedi.
Kendin oʻylab ham oʻtirmay
javob qaytardi: - Tabiiyki, uxlayapti!...
-   Seningcha
qachon turadi?, - deb so'radi Jin bu safar.
Kendin bu oddiy savollardan Jinning maqsadi boshqa
ekanligini angladi. Derazadan tashqariga qaradi. Hammayoq oppoq edi. Tunning
qoq yarmi, qishning o'rtasi edi.
-   Quyosh
chiqqanda uyg'onar har holda, - dedi Kendin quyosh bilan baravar uyg'onish Jin
uchun muhimligini inobatga olib...
Jin derazaga yaqinlashdi, pardani ochib, osmonga qaradi va:

-   Agar quyosh
chiqmasa-chi?, - deya soʻradi.
-   Qanaqasiga?! -
dedi Kendin bunday ehtimolni rad etayotganini sezdirib.
Jin ovozini biroz ko'tarib:
-   Agar Quyosh
chiqmasa-chi?, - deya savolini takrorladi.
Kendin bu savollardan charchadi, Jinning mazah
qilayotganini sezib, javob bermadi.
So'ngra Kendin va Jin bir-biridan achchigʻlangan ikki
goʻdak kabi uzoqdagi ikki burchakdagi ikkita alohida o'rindiqqa o'tirib
kuta boshladilar...
Bir necha soatlardan keyin ayol uyg'ondi va kiyina
boshladi. U kiyinarkan, Kendin derazadan tashqariga qaradi. Tashqari qorong'u
edi. Ayol tashqariga chiqish maqsadida eshik tomon yo'nalgan payt Kendin
so'radi:
-   Qayerga
ketyapti?
-   Ishga..., -
dedi Jin kulimsirab.
-   Qanaqa ish ekan
bu kechaning yarmida, tonggacha hali borku?
Kendin ayolning ham sirli ekanligi haqida o'ylashni
boshlagan payt Jin masalaga oydinlik kiritib:
-   Qasam
ichamanki, agar Quyosh chiqishini kutsa edi, eng kam 3 oy uxlashi kerak edi, -
dedi.
Shundan so'ng Kendin bu yerlar qutb ekanligini
tushundi. Ayolning ortidan birin-ketin tashqariga chiqdilar. Barcha uylarning
chiroqlari yona boshladi. Ishxonalar ham allaqachon ochilgan edi. Insonlar
kechaning qorong'usida xuddi kunning qoq yarmidagidek ishlardilar. Maktabga
ketayotgan o'quvchilar, xizmat ulovlari, avtobuslari va boshqa hayotiy
jarayonlar... Kendin yarim tunda qaynayotgan hayotni kuzatarkan, Jin gapida
davom etdi:
-   Yarim tun
boʻldi, endi uxlayman!, degan ham sensan, do'stim.
Bu yerda "Yarim tun" tushunchasi yo'q. Yana ham
to'g'rirog'i "Tun" tushunchasining o'zi yo'q... Tun boʻlmagan
hududda yashashlariga qaramay bu insonlar oʻrtacha uyqu soatidan ham kam
uxlaydilar. Bir qancha olimlar buning sababini havoning tozaligi bilan
bog'laydilar. Buni "Qutb havosi toza bo'lganligi uchun insonlar oz
uxlaydilar" deb izohlaydilar. Holbuki, bunday emas.
Kendin quturgan filni ko'rganday hayratga tushdi. Faqatgina
eshitardi.
-   Sen ham hozir
bu yerda yashashni boshlasang, bir necha uyqusiz kechadan so'ng, uyqu
tartibingni o'zgartirishga ehtiyoj sezarding va tun bo'yi uxlashga harakat
qilmasding. Uyqudan faqat yetarlicha hordiq chiqarganingdan so'ng uyg'onarding.
3 yo 4 oylik kunduz davrida esa holat yana ham qiziq bo'lardi. Uxlash uchun
tunni kutmasding. Ishdan qaytgach, uyqung kelishi bilan uxlarding. Buning
natijasi o'laroq sen ham o'rtacha uyqu soatidan kamroq uxlarding. Shunday qilib
bu yerda tun yoki kun sen bilgan tushunchalarga mos kelmagani uchun insonlar bu
safsatalarga bog'lanib qolmaganlar. Sen ekvator deb ataydigan, dunyoni ikkiga
ajratib turadigan chiziqning yuqorisi va ostidagi tropik mintaqalar orasida
joylashgan "Ekvator mintaqasi"dagina tun uyqu vaqtining boshlanishi deya
qabul qilingan. Bundan kelib chiqadiki, inson o'ziga o'zi kecha degan ajdarhoni
yaratib olgan. Hayotini yeb bitiradigan ajdar. Sening tunda ishlashingga
toʻsqinlik qilayotgan narsa mana shu yanglish tushunchalaring emasmi?
Kendin chuqur o'yga toldi. "Kech bo'ldi, ertaga
qilarman, kechqurun u yerga borilmaydi, kechaning xayridan kunduzning sharri
yaxshi..." va yana yuzlarcha shu kabi kecha qotillari.
Kendin bu yolg'onlarga qanday qilib aldanganini o'yladi.
Jin yana asl mavzuga qaytdi:
-   Aqli zaif
bolalar nega kechalari uxlashga qiynalishlarini endi tushundingmi? Chunki, ular
itoatkor bolalar emas. Ular aytilganlarni diqqat bilan tinglab, so'ng amalga
tadbiq qiladigan, suratga tushayotganda esa aytilgan holatda turib beradigan
insonlarga sira o'xshamaydilar. Ya'ni, "Bolajonim, kel bu kecha bu yerda
uxla" deya o'rgata olmaganlari uchun ham ular oz uxlaydilar. Noto'g'ri
tushunchalarga ega emasliklari uchun ham kam uxlaydilar. Shuningdek, qutblarda
ham aqli zaif insonlar bor, ammo ularni bilgan odam "Ular oz uxlaydi",
deb har xil gaplar so'zlamaydi. Qisqacha aytganda, sening hayoting bilan
bog'liq ishongan qadriyatlaringda muammo bor. Sen bularni tagiga yetmay, odatiy
qabul qilaverishing seni yeb bitirishda davom etadi.
Hoynahoy sayr tugadi shekil Jin quyidagi savolni berdi:
-   Umid qilamanki,
Tuban ongning aqli zaiflar bilan bog'liq aytgan gaplaridan allaqachon to’g’ri
xulosa chiqarib olgansan. Xo'sh, endi aqli zaiflar bilan "Dohiy" deb
atalgan u insonlarning umumiy yoki o'xshash jihatlari seningcha nima?
Kendin og'ir xo'rsingandan so'ng javob berdi:
-   Ikkisi ham
isyonkor va yaramas. Ikkisining ham yuragi hech bir kenglikka sig'mas.
Kendin Tuban ong deb nomlangan bu narsa oʻzining
salbiy tomoni ekanini tushunib yetgandi. Tuban ong tinmay bahonalar ishlab
chiqaradigan fabrika kabi ishlardi. Shu onda qaror qildi. Bundan keyin yana
bahonalar o'rgatishni boshlaganida Yuksak ongga murojaat qilib, Tuban ongning
bu shaytoniy o'yinini barbod qiladi.

16-bob O’ZARO KELISHUV
Jin yangilik kashf etgan arxeolog singari hayajon bilan
Kendinga tushuntira boshladi:
-   Sen hozir butun
dunyoda keng tarqalgan xatolardan birini qilyapsan. Avval koʻrpani
boshingga qadar tortib, oʻranib olasan. Keyin esa bundan koʻngling
toʻlmay koʻrpaning ostida uxlashni boshlaysan.
-   Nima
boʻlibdi shunga?, - dedi Kendin, chunki, u har tun shu alfozda uxlardi.
-   Aslida shu
holatda uxlagan har kecha bir moʻjiza yaratgan boʻlasan, - deb kuldi
Jin.
Kendin hazilga tushunmadi:
-   Qanaqasiga?
-   Dunyoda
karbonat angidriddan nafas oladigan inson yoʻqligiga qaramay, sen shu
alfozda koʻrpaning tagiga kirib olib, miyang ehtiyoj sezadigan kislorodni
toʻsib qoʻyasan. Shunday qilib, karbonat angidrid bilan nafas olib
yashay oladigan insonga aylanyapsan. Koʻrpa bilan boshingni oʻrab
olganingda nafas olishing bilan ichkaridagi kislorod sifati tushib ketadi. Xullas,
koʻrpa ostida faqatgina karbonat angidriddan iborat havo qoladi... Kim
biladi, bechora miyang ertalabgacha qay ahvolga tushadi?
-   Iii, - dedi
Kendin.
-   Nima
"iii"? Koʻrpa bilan boshingni oʻrab olganingda miyangga
boradigan kislorod sifatini tushirib yuborasan. Bu miyaning ishlashini
sekinlashtiradi. Vaholanki, sen shunday uxlashing kerak edi...- deb Jin
sekingina Kendinning boshi ustidagi ogʻir koʻrpani pastroqqa tushirib
qoʻydi. Boshi tashqariga chiqdi.
-   Endi takror
miyangga kiraylik-chi, bu holatda ichkarida nimalar oʻzgardi, sekingina
bir qaraymiz!, - dedi Jin.  Yana burun teshiklaridan ichkari kirdilar. Kislorod
molekulasi singari harakatlanib, maʼlum bir yerga kelib tushishdi. Manzara
ajoyib edi. Biroz avval kislorodsiz qolgan miyadagi jamiyki birliklar mavjud
kisloroddan eng aʼlo darajada foydalanish uchun safarbar qilingan edi.
Chunki, koʻrpa ochilgani sabab kislorod miqdori ortgan, endilikda
xizmatchilar uni normal darajaga tushirish uchun ishlashayotgandi.
-   Koʻrib
turganingdek, shu onda, yaʼni sen uxlar ekansan, miyang faqatgina seni
toʻgʻri uxlatish, kun davomida olgan maʼlumotlaringni tartiblash
hamda seni ertangi kunga tayyorlash uchun ishlashi kerak boʻlgan bir
mahalda mana shu gʻalati ishlar bilan ovora boʻlib turibdi. Keyin esa
"Yaxshi uxlay olmadim!" deysan... U holda bundan soʻng
koʻrpani boshingga yopib uxlamaginki, miyang kerakli ishni bajarsin, -
dedi Jin, keyin esa Gipotalamusning ish joyiga ketdilar...
Yo xudoyim, bu qanday harakat boʻldi? Gipotalamus bir
tomondan Doktor NRemning ishlarini tekshirar, boshqa tomondan esa tanadagi
issiqlik miqdorini nazorat qilishga majbur edi. Toʻfonga uchragan kema
kapitani singari tinim bilmay ishlardi. Dahshatli shovqin-suron ichida tinmay
buyruqlar yogʻdirardi.
-   Nimalar
boʻlyapti bu yerda, bu odam qanday ahvolga tushib qoldi? Alloh, Alloh!...,
- baqirib soʻradi Kendin.
Ichkarida bir zavodning ishlab chiqarish liniyasi
guvillab turardi. Jin savolni eshitmadi. Kendin ovozini yanada baland
koʻtarib, savolni takrorladi:
-   Nimalar
boʻlyapti bu yerda, deyapman!?
-   Hozir birlamchi
vazifasi uyqungni nazorat qilish boʻlgan Gipotalamus rohatlanish uchun eng
oxirgi darajaga sozlab yoqib qoʻygan konditsionering harorati bilan tanang
oʻrtasidagi farqni muvozatlashtirishga harakat qilyapti. Uxlayotgan
xonangdagi harorat darajasi koʻtarilib ketsa-yu, sen boshingga chirmab
olgan koʻrpa bilan buni yanada oshirib yuborganingda Gipotalamus sening
tana haroratingni ham
muvozanatlashtirishga majbur boʻladi. Koʻrib
turganingdek, aslida bajarishi lozim boʻlgan vazifani bir burchakka
uloqtirib, mana shu holdan toydiradigan ishlar bilan mashgʻul.
Jin yana nimalardir dedi-yu, shovqindan ovozi
eshitilmadi. Qisqacha aytganda, "Xonadagi issiqlik miqdori ham uyqu
tartibi uchun muhim, bular oʻz vazifasini bajarishi uchun xona haroratida
uxlashga harakat qil!" deyayotgandi.
Ichkariga kirgan kislorod shu ishga masʼul
xizmatchilar tomonidan meʼyorlashtirildi. Shovqin toʻxtagach, Jin
soʻzlashda davom etdi:
-   Har bir insonda
uyqu ikki bosqichda amalga oshadi, hozir sen shuning ilk bosqichi boʻlgan
chuqur uyqudasan. Yaʼni, "NRem uyqusi" deb nomlanadigan
davrdasan. Ushbu bosqichda sen fiziologik jihatdan muolaja qilinasan.
Xohlasang, bu jarayonni amalga oshiradigan Doktor NRemni biroz kuzatamiz...
NRemning ish joyiga borishdi. Doktor Kendinning kun
davomida tortilgan mushaklarini boʻshashtirish uchun odatdagidek tinmay
mehnat qilayotgandi. Sekin yaqinlashishdi... - Salom..., - dedi Jin.
Doktor terlab ketgandi. Hamma joy urush maydonini eslatardi
goʻyo...
-   Sizga nima
boʻldi oʻzi?, - soʻradi Kendin.
Doktor xato qilib qoʻygan odamdek asabiylashib:
-   Yotogʻingda
ona qornidagi homila kabi buklanib uxlaganing uchun butun boshli mushaklaring
tarang tortilgan. Shu sababdan oʻz vazifamni bajarish oʻrniga ularni
boʻshashtirish bilan mashgʻulman. Haliyam oʻz ishimni
boshlamadim. Kun boʻyi boshingdan kechirgan stressni qisilib uxlaganing
uchun menga ham yuqtirding. Endi bekorga vaqt sarflab oʻtiribman.
-   Sen uchun nima
qila olaman?, - dedi Kendin uzr soʻrash ohangida.
Doktor NRemning koʻzlari chaqnab ketdi. Agar samimiy
aytayotgan boʻlsa, bu ajoyib imkoniyat. Keraksiz ishlarni bajarishdan
qutuladi endi. Muvozanatsiz ishlashiga sabab boʻlayotgani uchun Kendinning
uxlash tarzi unga noqulaylik tugʻdirayotgan edi. Darrov tushuntira ketdi:
-   Avvalo, ishimni
qisqa vaqtda bajara olishim uchun tirishib uxlama, bu birinchi shartim. Mening
ancha vaqtimni olyapti bu!
-   Bu oson, - dedi
Kendin oʻziga ishongan holda.
-   Tirishmasdan
uxlash uchun ortiqcha tirishmaysan, degan umiddaman!, - hazil tariqasida
ogohlantirdi Doktor NRem.
Kulishdilar. Soʻngra davom etdi:
-   Agar iloji
boʻlsa, yotishdan 2.5 soat avval ovqatlan, toki uxlaguningcha hazm
jarayoni tugasin. Aks holda, ovqatlanishing bilan darhol uxlasang, zero bu
kecha ham shunday qilgansan, eng kamida 2 soat u bilan ovora boʻlaman.
Kendin bularni yaxshilab tushunib olishga urinayotgandi.
-   Bu nihoyatda
oddiy bir mantiq. Toʻrt ishim va birgina vaqtim bor. Agar sen yotishdan
2-3 soat avvalroq taom yesang, uyqu kun tartibimda boʻlmagan chogʻda
xotirjam boʻlaman. Yoki uyqu kun tartibimda boʻlsa ham oshqozoning
bilan aloqador ishim boʻlmagani uchun yengil tortaman.
Kendin har oqshom uxlashga yaqin och boʻri
singari nima topsa yeyaveradigan xilidan edi. Shu sabab ayni shu nuqta
koʻproq eʼtiborini tortdi. Doktor NRemning yana aytadiganlari bor
edi:
-   Toʻla
oshqozon bilan uxlashga yotsang, ertasi kuni hech ham dam olmagan odamdek
uygʻonasan. Oddiy, ammo toʻgʻri gap bu. Menga oʻz vazifamni
bajarishimga oʻrtacha ikki soat kifoya qiladi, ammo mana bu keraksiz
qisilishlar, toʻla oshqozon, yuqori haroratli xona, yana
qoʻshimchasiga har oqshom nega shunday qilayotganingni oʻylamasdan
koʻrpani ostiga kirib uxlaganingda paydo boʻladigan ortiqcha issiqlik
miqdori va karbonat angidrid... Shularning hammasi meni birdan ortiq ishni
bajarishga majbur qiladi.
Kendin jimgina eshitib turar, chindan ham Doktorning barcha
aytganlarini har kecha takrorlardi.
-   Mana shu
xatolaring mening ishimni yaxshigina choʻzib yuboradi. 2 soatda bajarishim
kerak boʻlgan ishni sen tufayli 6 soatda zoʻrgʻa bitiraman.
Buning oqibatida mendan keyin nazoratni oʻz qoʻliga oladigan Doktor
Remning, yaʼni seni psixologik jihatdan muolaja qiluvchi hamkasbimning
muddati kamayadi.
Bu yer odatiy kasalxonadan unchalik ham farq qilmasdi.
Kendin va Jin oʻzlarini shoshilinch ravishda
kasalxonaga kelganida birdan yaxshi boʻlib qolgan bemor kabi his qildilar.
Doktorlarning aqli joyida, qonunga zid biron narsa yoʻq, dangasalik
yoʻq, navbat kutish, chek chiqarish ham yoʻq edi. Massaj ham
qilishardi hatto. Doktor NRem oʻzini matematik olim kabi tutib, soʻzida
davom etdi:
-   Oʻrtacha 8
soat uxlaysan-ku! Mendan keyin kelgan Doktor Remga 2 soatgina vaqt qoladi, ammo
sen yana boshqa xatolaring bilan uning ham ishini murakkablashtirib yuborganing
uchun bu muddat unga ham kifoya qilmaydi.
Ishimizda sifat boʻlmagani uchun 8 soat
uxlashingga qaramay ertalab yana lanj holatda uygʻonasan. Yana bir misol
keltiray, 2 soatda bitta gilam yuvadigan ayolni tasavvur qil. 4 soatda bu ayol
maksimum 2 ta gilamni yuvadi. Agar sen unga 4 soat vaqt va 8 ta gilam bersang,
ularning hech birini toʻliq tozalay olishini kutmasang ham boʻladi.
Jin nimanidir oʻyladi shekilli, Kendinga
"Ketdik!" deb ishora qildi. Ichkari kirgan joylaridan yana qayta
tashqariga chiqdilar. Yotoqda buklanib uxlab yotgan Kendinni biroz kuzatib
turdilar. Doktor NRem haq edi. U aytgan va qilishini istamayotgan hamma xatoni
qilgandi Kendin.
-   Adashmasam,
uxlashdan avval qaylali makaron yegandim, - dedi Kendin kulib...
Xona harorati 28 daraja atrofida edi. Konditsionerni
20 darajaga sozladilar, yotoqdagi Kendinni biroz boʻshashtirdilar. Kamida
ikki xatoni tuzatgan boʻldilar. Takror ichkariga kirib, Doktor NRemga
uchradilar. Biroz yengil tortgan doktor:
-   Rahmat!, -
dedi. Chuqur nafas olgach, yana:
-   Senga bir
ishora berishim mumkin, - deb aytdi.
Kendin sabrsizlik bilan u ishoraning nima ekanini bilishga
qiziqdi.
-   Televizor
koʻrib yoki kitob oʻqib uxlab qolasan-ku, "Tirishmasdan
uxla" deganimda shuni nazarda tutgandim. Shu holatda uxlashga harakat qil,
chunki, eng kam qisilgan holating oʻsha payt boʻladi, - dedi Doktor
ovozini pasaytirib... - Faqat buni aytganimni Doktor Rem eshitib qolmasin!, -
ogohlantirib qoʻydi oxirida. Kulishdilar.
Doktor NRemning ishi tugagach, Doktor Remni chaqirtirishdi.

U yetib keldi. Ammo Kendin bilan Jinni koʻrmadi.
-   Tinchlikmi?
Bugun erta chaqirding..., - dedi Doktor Rem.
-   Bugun juda
yaxshi. Baʼzi oʻzgarishlar bor..., - dedi Doktor
NRem Kendin va Jinga koʻzini qisib. Soʻngra unga
arxivdagi shisha sharchalardan biriga oʻxshash mitti soqqani uzatdi.
Doktor Rem sharcha bilan baravar vazifani ham oʻz zimmasiga olgach, ishini
boshlab yubordi.
Doktor Rem Kendinning psixologi boʻlib, Kendinni kun
davomida boshdan kechirgan psixologik muammolardan xalos etish hamda
oʻrgangan yangi bilimlarini joy-joyiga koʻra tartiblash uchun
ishlayotgandi. Bu jarayonda unga tushlar koʻrsatish ham Doktor Remning
asosiy vazifalaridan biri edi.
Doktor Rem "sayoz uyqu" deb ataladigan zamon
davomida ishlashiga toʻgʻri kelar, shu sababdan u ishlaydigan vaqt
"Rem uyqusi" deb nomlanardi. Doktor Rem Doktor NRemga qaraganda
xassoslik bilan ishlar, yana biroz romantik ham edi.
Boshqa tarafdan Doktor NRem bilan tanishgan Kendin, Doktor
Remni nazarda tutib:
-   Qani, u bilan
ham tanishaylik..., - dedi Jinga.
Jin va Kendin olmaxondek tez, ari kabi sinchkovlik bilan
ishlayotgan Doktor Remga yaqinlashib:
-   Salom!, -
dedilar.
Doktor Rem boshini silkib, alik olgan boʻldi. U tez
ishlardi. Bu kecha Doktor NRemning ishlari oʻtgan kunga qaraganda erta
tugagan bo'lsa-da, ishlarni bajarib ulgurmay qolishidan tashvishda edi.
-   Hozir nima
qilyapsan?, - so'radi Kendin.
-   O'rganganlaringdan
kelgusida ishga yaraydiganlarini uzoq muddatli xotiraga qayd etyapman. Bu
borada men tegishli bo'limlar bilan doimiy aloqadaman. "Qachon kerak
bo'ladi, qanday kerak bo'ladi?", - deb so'rayman. Ular esa javob
beradilar.
Soʻngra tushunishlari yanada oson boʻlishi
uchun misol keltirdi:
-   Masalan, bugun
piramidalarga aloqador hujjatli film ko'rding. U yerda o'rganganlaringni qayd
qilyapman. Ya'ni, ertaga ertalab uyg'onganingda tushingda piramidani ko'rgan
boʻlasan, - dedi.
Kendin va Jin bir-birlariga qarab, kulib yuborishdi.
Doktor Rem ham kulguga qoʻshildi.
-   Ammo men juda
qiynalyapman. Biroz yordamlashib yuborsang, ishimni oson bitirib, senga yana
ham yaxshiroq xizmat qilgan boʻlardim. Shunda oʻzing ham yaxshiroq
uxlagan bo'larmiding.
-   Ayt, sen uchun
nima qila olaman?, - deb soʻradi Kendin Doktor Remdan.
-   Agar iloji
bo'lsa, kechasi musiqa tinglab yoki televizor ko'rib uxlama!
Kendinning xayoliga Doktor NRemning "Televizor
ko'rib yotgan holatingda uxla" degan gapi keldi. Kendin biroz tushunmay
kalovlanib qolgandi, Doktor Rem buning qanday zavqli ish ekanligini bilgani
uchun ham izoh berishni lozim topdi:
-   Aslida Doktor
NRem uchun qisman foydali bo'lsa ham, men tun bo'yi yoqiq qolgan televizorning
tasvir va ovoz to'lqinlariga ma'no berish uchun alohida quvvat sarflashga
majbur boʻlib qolaman. Chunki, oʻsha ko'rsatuv va ovozlarni ham yangi
o'rganilgan ma'lumotlar qatorida idrok etish mening vazifam. Shunday
boʻlsa-da, musiqa tinglab yoki televizor ko'rib uxlaydigan paytlaring
zamon sozlamalaridan foydalanishing mumkin. 30 daqiqadan so'ng bu jihoz
o'chsinki, men ham xotirjam ishlay olay. Aytmoqchi, televizor qarshisida
uxlagandan ko'ra kitob o'qib uxlaganing ham menga, ham Doktor NRemga, ustiga
ustak oʻzingga ham juda foydali. Agar shunday qilsang, tirishmasdan
uxlagan bo'lasan hamda uxlab qolishing bilan ovozlar ham to'xtaydi. Shu bilan
birga, ishingga yaroqli ma'lumotlarni o'rganib uxlash shaxsiy rivojlanishing
uchun ham foyda bo'ladi.
Doktor Remning aytganlari chindan ham mantiqli
tuyuldi. Bunga hayron qolishning keragi ham yoʻq, aslida. Bu uning
vazifasi edi.
-   Balki
bilmassan, ammo psixologiya haqiqat boʻlgan va bo'lmagan narsalar orasini
farqlamaydi. Seni haqiqatan ham tashlab ketishlari bilan tashlab ketilishlik
haqidagi musiqa tinglab uxlashing orasida hech qanday farq yo'q! Har ikkisidan
ham menga sening tark etilganing haqida ma'lumot yetib keladi. Yana ham
ochiqrog'i, haqiqatda tark etilgan chogʻing his qilgan qayg'uyingni tark
etilish haqidagi musiqa orqali menga ham his qildira olasan. Buning yagona
farqi, ta'sirini keyin sezishingdir. Esingdami, ba'zan turgan joyingda yuraging
siqilar, hech narsa qilging kelmay qolardi... Bularning bari uxlayotganingda
tinglaganlaringning ta'siri. Biz buni "Artral ta'sir" deb ataymiz.
Shunday qilib men bu ta'sirlarni kamaytirish uchun ham ortiqcha quvvat sarflashga
majburman. Yana "Artral tugun"ga faqatgina uxlayotganda
tinglaganlaring sabab bo'lmaydi. Uyg'oq paytigda ham bu kabi musiqalar
tinglashing yoki seni qayg'uga soladigan filmlar ko'rishing bu tugunni hosil
qiladi. Qisqasi, men ishimni bajarayotganimda qiyinchilikka duch kelmasligim
uchun sen mahzunlikka sabab boʻladigan qaygʻuli narsalardan uzoq tur.

Bu noodatiy ma'lumot edi. Hayron qoldi. Hali yana
koʻp hayron qoladi.
-   O'rni kelganda
so'rab olay: Sen nega o'z imkoniyatlaringdan foydalanmaysan?
Bilmagandan keyin nimadan ham foydalanardi!? -
Yuragingni siqadigan hodisalar yuz berganda uyqung kelishini sezgan
boʻlsang kerak! Bu yaratilishing bilan bog'liq. Ya'ni, siqilgan paytlaring
uyqung kelishi koʻpincha tabiiy instinkt bilan aloqador boʻladi. Bu
havaskorlikdan uzoqlash endi. Bu yerda senga 24 soat davomida xizmat
koʻrsatadigan psixolog bor, ammo sen bu imkoniyatni sira qadriga
yetmaysan. Har gal siqilganingda psixologga borish ham qimmat, ham odamni
oʻlgudek charchatadi. Mashinani joylashtirish muammosi, tirbandliklar,
ko'rik uchun to'lov... Bularning bari odamning yuragini siqadi. Ammo men sen
uxlagan payt qisqa vaqt ichida seni davolay olaman. Demak, kunduz kuni seni
mahzun qiladigan biror ish bo'ldimi, tortinmay darhol mening yonimga kel, ortga
surma. Kechqurunga qoldirsang, muammolar yig'ilib qoladi va hal qilishim
qiyinlashadi. Mening oldimga kelish uchun shunchaki uxlashning o'zi yetarli. Na
mashinani joylashtirish muammosi bor, na bir tirbandlik. Menga ishon.
Siqilganingda, mahzun bo'lganingda 15-20 daqiqaga bo'lsa ham menga uchrab tur.

Kendin bu haqida hech o'ylab koʻrmagan edi. 24
soat davomida uzluksiz xizmatida boʻlgan ruhshunos bor ekan-u, uning
bundan xabari yo'q. Tushunyapsanmi? Xuddi o'zing bilmaydigan bir xazinang
bor-u, sen uning ustiga o'tirib olib tilanchilik qilyapsan. Buni endi tushunib
yetganingda: "Kim biladi yana nimalardan bexabar ekanman?"
demasmiding? Kendin ham xuddi shunday holatda edi. Eshitib
"Qoyil-ey'" deya olardi faqat. Doktor Rem gapini davom ettirdi: -
Senga yaxshiroq xizmat qilishim uchun meni qiynama.
Xonangdagi yorugʻlik va hid miqdorini eng past
darajaga tushirishing shart. Chunki, "Ko'prik" deb nomlangan,
avvalroq koʻrgan shu kichkinagina joying, ya'ni shu mitti tepalik tongga
qadar senga mana shu hid va yorugʻlikni sezdirmaslik uchun ishlaydi. Bu
ko'prik ham miyangning bir qismi ekan, oddiy hid uni ertalabgacha mashg'ul qila
oladi.
Haqiqatda diqqatga sazovor maʼlumotlar edi bular.
-   Uxlayotganda
miyangni keraksiz narsalar bilan mashgʻul etma. Masalan, xonangga
hasharotlarga qarshi dori sepasan. Iltimos sendan, maʼlum vaqtdan
soʻng xonani shamollat, keyin uxla. Xullas, uxlarkan eng oddiy ishni qil,
faqatgina uxla.
Kendin va Jin Doktor Rem so'nggi gapini tugatmay
turib, takror tashqariga chiqdilar. Tunchiroqni narigi tarafga qaratib
qoʻyib, yorugʻlik ta'sirini kamaytirdilar, xonani shamollatdilar va
qayta ichkariga kirdilar.
Gipotalamus ishchilari bilan majlis oʻtkazayotgandi.
Nima bo'lganini unga ham bildirdilar.
-   Ishlar bugun
erta bitsa kerak, - dedi Doktor Rem.
-   Ko'ryapsanmi,
bu odam qanchalik berilib ketdi, aytganlarimizni oʻsha vaqtning
oʻzida amalga oshirish uchun zirillab u yoqdan bu yoqqa borib kelyapti, -
deya gapga qo'shildi Doktor NRem. Gipotalamusning og'zi qulog'ida edi:
-   Ajoyib xabar
bu! Qani endi sizni ko'ramiz..., - deya majlisga yakun yasadi.
O'ttiz yildirki, majlisni bu qadar xush kayfiyatda
oʻtkazmagan edilar. Yana barcha oʻz ishiga qaytdi.
Bu orada Kendin va Jin ichkariga kirib, to'g'ri
Gipotalamusning xonasiga bordilar. U mamnun edi.
-   Salom, Janob
Gipotalamus!, - dedi Jin. Gipotalamus:
-   Seni
tabriklayman! Eshitishimcha, biznikilar bilan hamkorlik qilibsan..., - dedi
Kendinga.
-   Ha, ammo bu
o'rganganlarimning baridan so'ng endi nima qilishim borasida seni
eshitmoqchiman,- dedi Kendin ilk bor ovga chiqayotgan tajribasiz ovchidek
hayajonlanib...
-   Uyqu
vaqtlaring... Avvalo, kayfiyatingga qarab uxlashdan voz kechasan endi, chunki,
biz ham nazorat qilolmaydigan baʼzi narsalar bor... Quyoshning dunyoga
ta'sirining sendagi aksi uyqu gormonlarining sifati va zichligini belgilaydi.
Biz buni "Uyqu to'lqinlari" deb ataymiz. Avval senga bu
to'lqinlarning "Ekvator mintaqasi"dagi ta'sirini tushuntiraman. Bu
mintaqada uxlash uchun eng munosib vaqt quyosh chiqishidan avvalgi 5 soatdir.
Soatlar bilan gapirishim seni chalg'itishi mumkin, shu sababdan shunday
tushuntirishga majburman. Chunki, yozdagi quyosh chiqish vaqti bilan qishdagisi
farq qiladi. Shuning uchun "quyosh chiqishidan avvalgi 5 soat" eng
yaxshi ta'rif bo'ladi. Kechasi shu vaqt oralig'ida uxlash uyqu sifatini
maksimal darajaga ko'taradi, chunki, uyqu garmonlari aynan shu vaqt
oraligʻida juda yaxshi ishlab chiqariladi. Bu vaqtdan foydalanib qolishing
kerak. Uyquga yotish vaqting haqida gap ketganda senga bosim oʻtkazishni
xohlamayman, ammo bu vaqtdan unumli foydalanib qolishingni tavsiya qilgan
bo'lardim. Masalan, quyosh soat 06.00 da chiqsa, jami 5 soat uxlaydigan
bo'lsang, soat 01.00 da yot va 06.00 da tur. Bunday qilolmasang, hech bo'lmasa
bu oraliqning 2-3 soatidan foydalanib qolishga harakat qil. Ya'ni, tunda eng
kech 04.00 da yot, shunda 5 soatdan so'ng uyg'onganingda soat 09.00 bo'lishiga
qaramay, bu oraliqning 2 soatidan foydalanib qolgan bo'lasan!, - degach, Doktor
Rem boshini uyoqdan buyoqqa chayqadi. Muhim narsa aytmoqchiligi bilinib
turardi.
-   Garchi majburiy
boʻlmasa-da, quyosh bilan bir vaqtda uyg'onishingni qat'iy tavsiya
qilaman. Shunga qaramay, agar o'zing bir uyqu tartibini tuzadigan
boʻlsang, biz unga ham ko'namiz.
Jin gapga qo'shildi:
-   Quyosh bilan
barobar turishning boshqa foydalari ham bor... Barcha insonlar uxlayotgan bir
mahalda uyg'oq bo'lish ulkan imkoniyatdir. Oʻylab koʻrgin-a! Hamma
uxlayapti, sen esa uyg'oqsan. Bu o'zingni foydali, kerakli, qadrli va
boshqalardan bir qadam oldinda his qilishingni ta'minlaydi.
-   Ha, ha... Erta
uyg'ongan vaqtlarimda buni his etaman,- dedi Kendin. Gipotalamusning
xursandligidan ko'zlari porlab turardi.
Kendinning yana bir savoli bor edi:
-   Yaxshi... Hamma
uxlayotganda uyg'oq bo'lish psixologiyasi haqida gapirding. Men tunda ishlashni
juda yaxshi ko'raman. Tun davomida hamma uxlayotganda, men ertalabgacha
barchadan oldinda bo'lish psixologiyasini tanlasam bo'ladimi?
-   ...?
Gipotalamus jim turishni afzal ko'rdi, chunki, bu u javob
bera oladigan savol emasdi. Bu savolning javobini eng yaxshi biladiganlardan
biri Jin edi. Jin so'zga kirdi:
-   Dunyoda 24 soat
davomida erkin kezib yuradigan quvvat bor. Bu tuganmas quvvat 6 milyard insonga
hech bir to'lovsiz tarqatiladi. Bu ajoyib kuchdan eng ko'p hissani esa ongi
ochiq insonlar oladilar. Ya'ni, uxlayotganlar bundan foydalana olmaydilar.
Chunki, uxlayotganda insonning ongosti to'liq ochiq bo'lishiga qaramay,
ongining 95% i yopiq holatda bo'ladi. U holda barcha insonlar uxlayotgan bir
mahalda uyg'oq bo'lish ham ong, ham ongosti bilan bu quvvatga ega bo'lish
imkoniyatini yaratadi. Erkin tarqaluvchi bu energiya hamma uxlarkan kirish
uchun bo'shliq axtaradi. Bu bo'shliq esa faqatgina uyg'oq bo'lganlarning
onglaridir.
Kendin va Gipotalamus Jinni qiziqish bilan tinglashardi:
-   Hatto hamma uxlayotgan
payt uyg'oq boʻlganlar istalgan ma'lumotga istalgan shaklda erisha
oladilar, chunki, bu quvvatning tarqalishi ularning qo'lida. Bu kuchni
bilganlar istagan mavzulariga butun diqqat-e'tiborlarini qaratishlari bilan
unga aloqador jamiyki tafsilotlar ushbu energiya natijasida to'planib,
goʻyo oltin sandiq ichidagi xazina kabi insonga o'zo'zidan oqib keladi.
Buni Ibn Sinodan tortib, Edisongacha bo'lgan koʻpchilik olimlar ham
e'tirof etganlar. Aytganlarimga ishonish qiyindir balki, ammo buni tun yoki tongning
ilk soatlarida sinab ko'rgan har qanday inson tan oladi. Chunki, bu ikki vaqt
xuddi olmaning ikki pallasidek o'xshash. Bu qanchalik katta kuch ekanligini
tasavvur qilyapsanmi? Barcha uxlarkan, sen faqatgina ishingga eʼtiboringni
qaratasan va kutasan. Kech bo'lishi bilan butun xalq tezda yotoqqa kirib,
pishillab uxlashni boshlab yuboradi. Uxlayotganlarning bu energiyadan nasibasi
boʻm-boʻsh belanchak kabi havoda muallaq qolib ketadi. Birozdan so'ng
barcha energiya sen tomon xuddi yetim boladek yugurib kelib, istaklaringga
nazar soladi. Keyin esa bu quvvat sening qo'l ostingda butun dunyoni sayr
qilishni boshlaydi. Istagan kutubxonangdan istagan ma'lumotingni topasan. Bu
quvvat senga hatto uxlayotgan olimlarning ham ma'lumotlarini ko'tarib olib keladi.
Neki xohlasang, qayerdan xohlasang, bir zumda to'planib senga yetib keladi...
Bu oʻta shaxsiy ma'lumotdir. Xudo haqqi hamma joyda ham gapiraverma!
Garchi aytsang ham hech kim ishonmaydi!... "Telba" deb atashadi seni
va o'zingga qiyin bo'ladi. Buyuk insonlar bu quvvatdan foydalanib, hiyla
qilishiga kim ham ishonadi deysan?
Kendin Jinni eshitib turib hayratdan ogʻzi ochilib
qoldi.
-   Bu sirni
bilmagan va bunga ishonmaganlarning ba'zilari energetik ichimliklar bilan
zehnlarini ochish va yuqori darajadagi quvvatni tutib qolishga urinadilar.
Qanchalik g'alatiya? Atrofda cheksiz quvvat kezib yursa-yu, ammo inson o'z
qiymatidan bexabar holda, ongsiz ravishda tinmay sunʼiy energiyaning
ortidan quvgani-quvgan, - deya gapini tugatdi Jin.
Kendin alamidan yigʻlab yuboray dedi. Chunki, u ham bu
ikki vaqt oraligʻida uxlardi. Hayoti davomida har kecha hammadan barvaqt
yotib, tongda yana hammadan kech uygʻonardi. Mahzunligini ketkazish va
Jinning bu mavzuni yopishi uchun Gipotalamusga oʻgirilib:
-   Iltimos, davom
et, - dedi.
Gipotalamus goʻyoki bemorining yarasini bogʻlab
turib, uning joni ogʻriyotganini his qilgan doktor singari mavzuni davom
ettirdi:
-   Bundan
tashqari, tush vaqtiga, quyoshning tikka kelgan paytiga, ham eʼtiboringni
qaratishingni xohlardim. Oʻsha vaqtdan yarim soat avvalgi va yarim soat
keyingi, umumiy 1 soatlik muddat ichida 20-30 daqiqa uxlab olishing, sening
toʻliq uxlaganingni anglatadi. Ammo ish soatlaring bunga toʻsqinlik
qilsa, tungi uyqu davomida bu boʻshliqni toʻldiramiz. Yaʼni,
bunga yopishib olishingga hojat yoʻq. "Tush payti uxlolmadim,
uxlaganimda edi yanada tetik boʻlardim!" deya turli-tuman keraksiz
bosimlar oʻtkazma oʻzingga.
Kendinning ishi bunga xalaqit bermasdi. Shu
sababdan xotirjam tortdi. Xalaqit berganda ham hech narsa oʻzgarmasdi.
Axir, Gipotalamus unga kerakli yordamni berish kafolatini taqdim qilayotgandi.

-   Har qanday
vaqtdan muhimroq boʻlgani esa quyosh botishidan avvalgi 2 soatlik muddat.
Masalan, quyosh soat 17:00 da botsa, 15:00 - 17:00 orasida uxlashing sen uchun
oʻta xavflidir... U paytlarda nimalarni boshdan kechirishimizni aslo
bilmaysan. Butun miya sening zarar koʻrmasliging uchun safarbar etiladi.
Aqliy faoliyating deyarli noldan pastga tushib ketadi. Uni barqaror ushlab
turish uchun tinmay kurashamiz.
Eslaysan! Bu vaqtlarda uxlab turganingda:
"Hozir oʻzi ertalabmi, kechqurunmi, seshanbamidi yo juma, kechami yo
kunduz..." deya gangib qolarding. Xullas, quyosh botishidan avvalgi 2 soat
davomida mutlaqo uxlama, chunki, uygʻonish toʻlqinlarining
choʻqqiga chiqqan nuqtasi ayni shu vaqtdir. Agar bu vaqtlarda uyqung
kelsa, bor ana, aylanib kelasanmi, dush qabul qilasanmi, bilmadim, boshingni
devorga urasanmi, ammo aslo uxlay koʻrma!, - dedi-yu, Gipotalamus
oʻrnidan turdi:
-   Hozir senga
mana shu uyqu toʻlqinlari batafsil yoritilgan rasmni
koʻrsatmoqchiman.
U shunday deb, xonasidagi ulkan televizorga oʻxshash
narsaga oʻgirildi. Shu payt ekranda bir rasm koʻrinib turardi.
Gipotalamus uni koʻrsatib, batafsil izohlar bera boshladi.

4
- Bu rasmda uxlash va uygʻonish toʻlqinlarining
rivojlanish davrini koʻrishing mumkin. Yuqorida soʻz yuritgan uch
maxsus zamonni alohida belgilab qoʻydim. Ularga jiddiy qara. Bundan
tashqari, boshqa vaqtlarni ham bilishing foydadan xoli boʻlmaydi. Ammo
qayta ogohlantiraman: Eng muhimlari yoy shaklida belgilab qoʻygan
qismlarim. Diqqat qil!

4 Dalga –
to’lqin
Kendin qayd qilib olish uchun qogʻoz qidirgandek
atrofga alangladi. Gipotalamus jilmayib qoʻydi:
- Xotirjam boʻl! Bu yerda koʻrganlaring va barcha
tushuntirganlarim toʻliq yodingda qoladi.
Kendin hech narsa soʻramadi. Gipotalamus soʻzida
davom etdi: - Masalan, quyosh chiqqandan keyin uxlaydigan boʻlsang, yana 3
soat uxlashning vaqt yoʻqotishdan boshqa zarari yoʻq. Ammo quyosh
chiqqandan keyin uygʻonib, takror uyquga ketish xotirangga zarar
yetkazadi... Endi yaxshilab eshitib ol! Quyosh botishidan avvalgi 2 soatlik
muddat ichida uxlashing, hattoki
15 daqiqaga boʻlsa ham, biz
uchun bartaraf etish imkonsiz boʻlgan muammolarni keltirib chiqarishi
mumkin.  - Biz uchun?, - deya gapga qo'shildi Kendin.
-   Biz uchun,
chunki, sen bor hamma joyda men ham boʻlishga majburman.
Kendin Gipotalamusning soʻzlaridan hech qachon
yolgʻiz boʻlmaganini tushunib yetdi. Hatto shu sabab oʻzini
Aleksandr Makedonskiydanda buyukroq his qildi, sababi, u Aleksandr kabi
"Kim men bilan boradi?" deb soʻramasa ham butun qoʻshini
undan bir zum boʻlsa-da ajralmaydi. U shularni oʻylab turarkan,
Gipotalamus davom etdi:
-   Uyqu vaqtlarini
shunday tushuntirdim. Ammo bu ekvator mintaqasi uchun xos. Qutblarda holat bir
muncha farq qiladi.
Qutblar atrofi doimiy ravishda sovuq boʻlganidan bu
yerda termik yuqori bosim hosil boʻladi. Shu sababdan quyoshning qutblarga
taʼsiri ekvator mintaqasidagi singari boʻlmagani uchun uyqu
gormonlarini - baʼzi bir mavsumga bogʻliq toʻlqinlardan tashqari
- kunduz davrida seziladigan daraja aniq emas.
Kendin yangidan yangi narsalar oʻrganayotgandi. Lekin
hanuz asl savolga javob olmadi: "Qanday qilib kam uxlayman?"
-   Endi uyqungni
qanday qilib kamaytirishing kerakligini oʻrgataman senga.
Kendinga jon kirdi, koʻzlari katta-katta ochildi.
-   Aslo
"Boʻldi, qaror qildim, endi 4 soat uxlayman!" deb uyqungni
kamaytirishga urinmaysan, bu ham xavfli, ham zararli, ham adaptatsiyani
murakkablashtirib yuboradigan holat. 30 yoshdasan hozir, 30 yildan beri
koʻp uxlaysan, degani bu. Hozir butun tizimni buzish haqida gapiryapsan,
lekin shuni bilishing kerakki, men, Doktor Rem, Doktor NRem va butun miya,
barchamiz sening bu nizomingga allaqachon moslashib boʻlganmiz. Bu
albatta, oson boʻlmaydi. Shu sabab oz-ozdan kamaytirasan uyquni. Avvalo oʻzing
uchun munosib uyqu me'yorini belgilab olasan. Masalan, 4 soat uxlashni maqsad
qilding, deylik. Bugungi uyqu me'yoring esa 8 soat. Yaʼni, uyqungni 4
soatga tushirishing kerak. Biron zarar koʻrmay turib uyquni ozaytirishing
uchun hozirgi muddatingdan har uch kunda bir 15 daqiqa kamaytirish orqali
maqsad qilgan uyqu me'yoringga erishasan. Bundan tashqariga chiqsang, qiynalib
qolamiz. Senga "Gipotalamuslar choʻqqisi" haqida gapirgandim,
esingdami, sen mazax qilganding?
-   Haa, - dedi
Kendin hijolat tortib.
-   Mana shu
yigʻilishlarda shunga oʻxshash koʻpgina mavzularda
suhbatlashamiz. Baʼzi Gipotalamuslar bu yigʻilishlarga urushdan
chiqqandek bir alfozda keladilar.
Eʼtibor bersam, oʻshalarning baʼzilari 10
soat uxlab turib uyqusini birdan 5 soatga tushirgan insonlarga tegishli.
Gipotalamus bunday keskin oʻzgarishga tayyor boʻlmagani sababli
bunday qilish mashq qilmay turib jangga tushgandek gap uning uchun, natijada,
butun jamoa ogʻir ahvolga tushib qoladi.
Kendin Gipotalamusni oylik maoshga ishlaydigan xizmatchi
kabi koʻra boshladi. Gipotalamus aytayotganlarini Kendinning yaxshilab
tushunib olishini xohlardi.
-   Bu xuddi 10 yil
davomida oxurda yotgan otni birdan Dubay kubogi musobaqasiga tashlagandek
gap... Xudo haqqi, oʻzingga qoʻshib bizni ham oʻtga otma. Uyquni
birdan kamaytirsang, haqiqatan juda ogʻir ahvolga tushib qolamiz.
Oʻzimizga kelishimiz bir necha oylab vaqt olishi mumkin. Eng xavfli tomoni
esa ne-ne umidlar bilan uyquni kamaytirishga qaror qilib, shunday xato uslubni
qoʻllaganingdan soʻng ham natijaga erisha olmasligingdir. Bu sening
uyquni kamaytira olishingga boʻlgan ishonchingni butkul yoʻqqa
chiqaradi va sen qaytib buni sinab koʻrishga urinib ham koʻrmaysan.
Kendin nimalar qilmasligi kerakligini toʻliq
oʻrganib olgandi. Ammo Gipotalamus har safar yangi maʼlumotlar taqdim
etardi.
-   Sal qolsa,
unutay debman. Barcha uchun uyqu me'yori turlicha. Yaʼni, kimdir 2 soat
uxlaydigan boʻlsa, bu sen ham shunday qila olishingni anglatmaydi. Shunday
ekan, sen 15 daqiqadan uyqungni ozaytirib, minimum uyqu vaqtiga erishguningga
qadar shu zaylda davom etasan. Bu yerda bilishing kerak boʻlgan yagona
narsa sogʻlom bir insonning 4 yo 6 soatlik uyqu bilan hech qanday
muammolarsiz yashay olish haqiqatidir.
Gipotalamus yana nimanidir esladi shekilli,
tabassum qilgancha, soʻzida davom etdi:
-   Ishqqa mubtalo
boʻlgan paytlaring edi. Hech qanday uygʻotuvchi soatsiz oʻzing
bemalol uygʻonar, 1 soat uxlab 24 soat tik oyoqda tura olarding.
Yodingdami?
Gipotalamusdagi ayni tabassum Kendinning ham yuzida
porladi.
-   Albatta, esladim.
Sevib qolgan edim. Koʻzimga uyqu kelmas, yeyish-ichishdan butkul
uzilgandim. Goʻzal kunlar edi...
-   Haa, sen uchun
goʻzal, biz uchun qiziqarli kunlar edi. Butun miya seni oyoqda tutib
qolish uchun safarbar etilgandi. Faqat muhabbating uchun yasharding. Eng buyuk
maqsading oʻsha qiz edi. Soʻngra erishding unga va hammasi tugadi.
Koshki, yana...
Gipotalamus gapini tugatishga ulgurmadi. Kendin:
-   Aslo u haqida
gapirma, - deya uning soʻzini boʻldi.
Jin oʻzini tutib turolmadi, hamma narsadan xabari
bordek soʻzga kirdi:
-   Bir daqiqa! Bu
juda ham muhim mavzu: ishq. Uxlashingga toʻsqinlik qilgan oʻsha buyuk
sir. Oʻzingni tanishing uchun jamiyki eshiklarini oxirigacha ochadigan
oʻsha buyuk moʻjiza. Ammo koʻrib turibmanki, sen ham boshqalar
kabi buni toʻgʻri tushunib yetmagansan.
Kendin tushunmadi.

Qanaqasiga? - dedi hayron boʻlib.
Jin esa yana xayolga kelmaydigan narsalarni gapira ketdi:
-   Ishq insonning
oʻzini tanishi uchun favqulodda imkoniyat, chegaralarini kashf etadigan
ondir... Aqlini eng yaxshi ishlatgan vaqt nimalarga qodir ekanini koʻrgan
lahzada oʻzoʻzidan hayratlanadigan davr... Sevib qolganingda
uyqusizlik senga aslo zarar bermasdi. Yemay, ichmay, faqatgina uni
oʻylarding. Uning uchun qila oladiganlaring chek-chegara bilmasdi. Qolgan
barchani hayotingdan oʻchirishga tayyor eding. Bir yil davomida ochlik va
suvsizlikka koʻz yumgancha maktab pullaringni yigʻib, unga hadiya
olganing ham ayni oʻsha paytga toʻgʻri keladi.
Bular, chindan ham, rost edi. Kendin ogʻir
xoʻrsindi... Jin soʻzida davom etdi, muhim narsa aytmoqchi ekani aniq
edi, bosh barmogʻini niqtab turib, soʻradi:
-   Oʻylab
koʻrgin-a! Oʻzing oshiq boʻlgan oʻsha qiz uchun bularni va
hatto bundan-da ortigʻini qilgan sen, oʻz maqsadingga oshiq
boʻlsang, nimalar qilarding, ajabo?
U shunday ajoyib tushuntirar ediki, Kendin
oʻz-oʻziga oshiq boʻlgandi. Oʻsha on miyasida Teslaning
uchquni kabi minglab uchqunlar porladi.
-   Ajoyibsan-da!,
- dedi Jinga momaqaldiroq kabi gurullagan ovozda... Jin biroz koʻzlarini
qisib:
-   Endi yana bir
bor oʻyla oʻsha qizni!, - dedi.
Kendin bu safar biroz avvalgidek keskin munosabat
bildirmadi. Bilʼaks, Jinning eʼtiborini chalgʻitmaslik uchun
qimirlamadi hatto.
Avvallari unga yetib
boʻlmasdek tuyulardi. Ammo unga erishishding-u, sovuding, qoʻyding.
Bir paytlar aslo tugamasligiga amin boʻlgan muhabbating bitdi. Agar
oʻsha qizga yetolmasayding, aslo tugamas, aksincha, yanada ziyoda
boʻlardi muhabbating.
-   Toʻgʻri,
- gapga aralashdi Kendin. Ammo darhol jim boʻldi. Jin Sulaymonning
xazinalari xaritasi qoʻlida turgan olim singari:
-   Mana senga
formula: "Oldingga erishib boʻlmas bir maqsad qoʻy va uni
sev". Na uyqung, na bir muammoying qoladi. Maqsadingga doim yaqinlash,
ammo aslo unga erishma. Idealingga har yaqinlashganingda buyuk
muvaffaqiyatlarga erishishingga ishonchim komil. "Fizan[4]ga
borishga uringan, qoʻshni qishloqqa borishga erinmaydi", - dedi,
soʻngra Gipotalamusga oʻgirilib, gapirish navbati yana uniki ekaniga
ishora qildi.
-   Men bunchalik
tafsilotlarni bilmayman, ammo mutlaqo aniq narsa shuki, Kendin sevib qolganida
bizning ishni osonlashtiradi.
Kulishdilar...
-   Hech kimning
uyqu meʼyorini oʻzingga toʻgʻrilab olma. Yana takrorlayman:
Senga singdirilgani kabi emas hech narsa... Kattalarga 4-6 soat orasidagi uyqu
kifoya qilarkan, kimningdir chiqib insonlarni 8 soat uxlashga targʻib
etishi insoniyat tarixida toʻqib chiqarilgan eng katta ikkinchi
yolgʻondir... - Ikkinchi? Unda birinchisi qaysi?, - qiziqsinib
soʻradi Kendin.

Mavzuga daxli yoʻq!
Oʻtgan safarlar ishim vaqtli bitgandi. Aylanib yurib, sening "Rasm
chizish qobiliyati"ngga duch kelib qoldim. Rosa semirgandek koʻrindi.
"Nima boʻldi senga?" deb soʻrasam, "Kendin meni inkor
etyapti, qattiq qaygʻudaman. Ishonsang, hatto shubhaga tusha boshladim.
Oʻzi men chindanam bormanmi yoki yoʻq,
deya..." deb qoldi. Unutma, Kendin, inkor etgan barcha narsang aslida
mavjud, - dedi Gipotalamus.
Kendin avzoyidan muhim bir narsani endi yozaman deganda,
ruchkasi yozmay qolgan odamga oʻxshardi. Inkor etganlari qanaqasiga bor
boʻlishi mumkin? Gipotalamus mavzuga oydinlik kiritdi:
-   Yaʼni,
nimanidir inkor etish uchun avvalo, oʻzi u bor boʻlishi kerak.
Masalan, rasm chizish yo musiqaga qobiliyatni olaylik. Bular hammada bor, ammo
faqat o’ziga ishonganlargina ushbu qobiliyatlarni namoyon eta oladilar.
Qolganlar esa "Menda bunga qobiliyat yoʻq!" deya oʻylab
chiqarilgan yolgʻonlarga ishonib, oʻzlari sohib boʻlgan
isteʼdodni inkor etadilar. Natijada, baribir haq boʻlib chiqishadi,
chunki isteʼdodlari ulardan yuz oʻgirgan boʻladi.
Kendin hayratdan yoqa ushlagan koʻyi jimgina uni
tinglardi. Gipotalamus uyqu haqidagi nutqida davom etdi:
-   Bas, unut u
yolgʻon-yashiqlarni. Aytganimdek, 4-6 soatlik vaqt oraligʻida
oʻzingga yaxshigina biron joy hozirla. Uyqu tartibingni
toʻgʻirla. Yo boʻlmasam, yana oʻz bilganingdan qolma. Har
ikki holatda ham biz kerakli ishni bajaramiz.
Faqatgina keraklisini.

Endi hammasi Kendinning oʻz qoʻlida edi.
U yo bu moʻjizakor xazinadan foydalanib, kamroq uxlaydi va qoʻlga
kiritgan qoʻshimcha vaqtda oʻz sohasida inqilob yaratadi yo
boʻlmasam, bu gaplarni jiddiy qabul qilmay eski hayotida davom etaveradi
va bir kun kelib oddiy shifokor kabi oʻlim topadi.
-   Ortiq uyqu
haqida bilishing kerak boʻlgan hammasini bilasan. Bir-birimizni taniymiz,
faqat bir narsani aytib qoʻyishim lozim: agar oʻz kuchingni anglab
yetib, meni boshqarishni xohlamas ekansan, meni bir qutiga qamam, senga taqdim
qilsalar ham buning hech bir foydasi boʻlmaydi, - degach, Gipotalamus Jin
va Kendinni chiqish yerigacha kuzatib qoʻydi... Miya deya atalmish buyuk
moʻjiza ikki birodarni shiddatli aksirish ila soʻnggi bor tashqariga
otdi.
Kendin yotogʻida uxlab yotardi. Aksirganida
koʻrpasi ustidan tushib ketdi. Kendin chidab turolmadi, koʻrpani
boshi tashqarida qoladigan darajada ustiga yopib qoʻydi. Kendinning yuzida
oʻrganganlarini shu zahotiyoq hayotga tatbiq qila boshlaganini koʻrsatishga
uringan bolaning tabassumi jilvalandi.

17-bob KO’HI QOFNING ORTIDA
Kendin va Jin muhtasham bir saroyning oldida paydo
bo'ldilar. U shundayin saroy ediki, qolgan barcha saroylar uning oldida
chaqmoqning oldidagi yonar qurtga o'xshab qolardi.
-   Bu yer qayer?, -
soʻradi Kendin.
-   Bu yer
saroy..., - dedi Jin.
-   Qanday saroy?
Iltimos, ochiqroq gapir, - dedi Kendin, ammo ovozida keskinlik yo'q edi. Buni
azbaroyi qiziqqanidan soʻrayotgani bilinib turardi. Jin kulimsiradi.
Kendin shu darajada qarshisidagi manzaraning asiri bo'lib qolgan ediki, hatto
so'ragan savolini ham unutib qo'ydi.
Saroy eshigidan kirar-kirmas misoli cheksizlikka
qadar uzangan zinalarga duch keldilar. Bu saroy qizil tuproqdan qurilgan edi.
Qayerga qarasang, o'sha yer sen ko'rishni istagan narsaga aylanardi.
-   Bilasanmi, men
doim shu yerda bo'lishni orzu qilgandim,- dedi Kendin.
-   Bu saroyda,
modomiki, sen ishonar ekansan, xohlagan barcha narsang haqiqatga aylanadi. Bu
yerga mensiz ham kelolarding, ammo eplolmading. Bo'lmadi. Mensiz seni bu yerga
olib keladigan yo'lni topolmading, - dedi Jin.
Kendin o'zini o'zi zaharlagan chayondek iztirob chekardi.
Chunki, o'ylagan va xayol qilgan har narsasi haqiqatga aylanadigan, ta'rifiga
so'zlar ojiz qolgan bu saroy uning qarshisida turardi. Shuncha vaqtdan beri
bunday kuchli borliqning mavjud ekanligini bilsaydi, barcha xayollarini Jinsiz
ham ro'yobga chiqargan bo'lardi. Ammo nega o'zi buning uddasidan chiqa olmadi?
O'tmishini soʻroqladi!
Oʻzini oʻzi hisob qilarkan, qalbidagi
kelajakka boʻlgan ishonch qaygʻu ila qoʻshilib, ulkan koʻz
yosh tomchisiga aylandi. Ko'z yoshi qizil tuproqqa tomdi. Tuproqda uchida
kichik marvarid donasi boʻlgan qirmizi rangli nihol unib chiqa boshladi.
Bu bor-yo'g'i marvarid donasi edi. So'niq, nozik, yolg'iz va bechora marvarid
donasi... Uning bu zavolli tanasi Kendinning xayolidagi qorong'u kelajakka
o'xshardi.
Kendin va Jin birgalikda zamonaviy texnologiyalardan
bexabar mazkur saroyning cheksizlikka qadar uzangan zinalari bo'ylab sekingina
yuqoriga ko'tarila boshladilar. Zinalar shamlar bilan yoritilgandi. Birinchi
qavatdan oʻtishgach, Kendin to'xtadi. - Bu saroyning qo'riqchisi yo'qmi?
Savolini tugatmasidan ko'zi ikki jilmayib kelayotgan
arslonga tushdi. Ularning kulib turgan yuzi ortidagi sirli tahdid haqiqatda
koʻrishga arzirdi. Arslonlarning ustida Koʻhi Qofning ortidan
keltirilgani gumon qilinadigan bittadan burgut bor edi. Diqqat bilan qaralsa,
burgutlarning panjalari arslonlar yoliga yopishganini ko'rish mumkin edi.
Manzara shu qadar muazzam ediki, bu arslonlar burgutlar tomonidan Qof tog'ining
orqasidan koʻtarib olib kelinganiga hech qanday shubha yo'q edi.
Saroyda barcha tuyg'ularni qorishtirib yuboradigan g'alati
narsalar sodir bo'layotgan edi. Kendin bu noma'lumlik ichida yo'qolgandek edi,
ammo qo'rqmadi. Balki so'radi:
-   Bu yerda
insonlar nima yeb, nima ichadilar?
Ochiqqan edi. Jin mehmondoʻstlik bilan javob qaytardi:

-   Kim nimani
xohlasa, o'shani yeydi!
-   Qanday qilib?,
- so'radi Kendin.
Jin hech narsa demasdan chap tomondagi eshikka burildi.
Kendin ham unga ergashdi. Bir xonaga kirdilar. Xona bo'mbo'sh edi.
-   Demak, qorning
ochdi?, - dedi Jin. Qarashidan xuddi ayni sirkka avval 15 marta kelib,
tomoshaning har bir qismini yoddan bilgan kishining yonidagi voqealar rivojini
qiziqish bilan tomosha qilib oʻtirgan odamga "Sen hali bunaqasini
koʻrmagansan, hozir salto otishadi, hayratdan tilingni yutib
yuborasan!" deyayotganiga oʻxshardi.
-   Ha, - dedi
Kendin. Gapini tugatishga ulgurmasdanoq xonaning to'rida fil tishidan
tayyorlangan hashamatli stol paydo bo'ldi, uning ustida esa ochilishga hozir
turgan sadaf qopqoqli patnis boʻlgan.
Stolning ikki tomonida ustiga oʻtirish mumkin
boʻlgan qush patlari bor edi. Kendin Gipotalamus bilan ko'rishgani
borganida, miyasidagi arxivni ilk marotaba ko'rganidagi hayajon bilan, ilk
ko'zi tushgan tomondagi qush patiga o'zini tashladi. Holati Yusufni ko'rgan Zulayhodan
farq qilmas, koʻzini uzolmay faqatgina xonani tomosha qilardi. Oq rang bu
qadar go’zallik kasb etgan boshqa joy boʻlmasa kerak. Kendinning
sarosimali nigohlari oppoq vodiyda, qoʻlida oppoq qilich bilan, oppoq
otning ustidagi oq otliqning izidan yurgan, oppoq qoshli yo'lboshchiga
o'xshardi. Jinning toshbaqa tusiga o'xshash kiyimi ham oqarib ketganini ko'rib,
o'zining ustboshiga qaradi. U oppoq xitoy ipagiga oʻralgan goʻdak
kabi edi...
Uning hayrati poyoniga yetgach, stol ustidagi patnisga
ishora qilib:
-   Bunda nima
bor?, - deya soʻradi Jindan.
-   Nima istasang
o'sha..., - dedi Jin.
Kendin avvaliga ishonqiramay biroz turib qoldi, soʻng
qiziquvchan nigohlarini patnisga qadab:
-   Yaxshi, unda
qovurilgan kiyik go'shti xohlayman, - dedi va sadaf qopqoqni ochdi. Patnisda
qovurilgan kiyik go'shti turardi. Kendin hayratdan lol qoldi. Jin yana o'sha
jumlani qaytardi:
-   Sen faqatgina
xayol qil. Bu yerda nima istasang, oʻsha amalga oshadi.
-   Suv..., -
xayolidan oʻtkazdi Kendin. Shu payt eshikda borliqdagi neki asl narsa
boʻlsa, barini toʻplab kelgan kabi taassurot uygʻotadigan bir
lochin paydo bo'ldi. Tumshugʻidagi yuz yillik favvorani Kendin tomonga
qoʻyib, eshikdan zoʻrgʻa sigʻgan qanotlari ila yana tashqariga
yoʻnaldi. Suv oqib turar, ammo ne ajabki, yer hoʻl boʻlmasdi.
Kendin qonib-qonib suvdan ichdi.
-   Non..., - dedi.
Biroz avval istagan suvi eshikdan kelgani uchun boshini yana u tomonga
oʻgirdi. Kutganidek, eshik ochildi. Bu safar ichkariga avvallari sira
koʻrmagan, koʻrgani on "Hur" deya atalmish "Jannat
qizi" ekaniga hech bir taraddudsiz ishonadigan bir qiz kirib keldi. U
nuqsonsiz qoʻllari ila stol ustiga boʻlaklangan issiqqina nonni
qoʻyib, hech narsa demasdan xonani tark etdi. Kendinning aqli shu on
"Ketma, toʻxta!" deyishdanda ojiz edi.
Koʻrganlarini boshqa joyda aytib bersa,
"Jinni" deya malomat etishlari turgan gap. Kendin oʻylanib
qoldi... Kim biladi, insonlar boshdan kechirayotgan, ammo boshqalarga
aytolmaydigan yana qanchadan qancha moʻjizalar sodir boʻladi bu Yer
deya atalmish gʻarib olamda?
Kendin endilikda nimadir deyishga ham qoʻrqib
qoldi. Ogʻzidan chiqqan har narsa taʼrifiga soʻz ojiz shaklda
haqiqatga aylanardi. Nima desa, oʻsha boʻlardi! U qoʻrquv,
hayajon va yana boshqa jamiyki hayrat tuygʻularini jamlab:
-   Mehmonxona
qayerda?, - deb soʻradi.
-   Shu yerda!, -
javob berdi Jin.
Biroz avvalgi ovqatlanish xonasi Musoning beshigiga
qoʻshilib Nilda oqib ketgan-u, oʻrniga osmondan mehmonxona tushurib
qoʻyilgandi goʻyo... Biroz avval ovqatlangan xonalari endi
mehmonxonaga aylangan edi.
Kendin hayratini yashira olmasdi. Yashirishi ham shart
emasdi zotan.
-   Bu yerga nega
keldik?, - soʻradi Kendin.
-   Umringni uyquda
oʻtkazishga qaror qilganing uchun shu yerdamiz, - javob qaytardi Jin.
-   Qani,
boʻl, xohlasang-chi! Nima qilishni istaysan?
Kendin Jinning gapini tugatib qoʻyishga majbur
boʻldi. Agar bu yerga kelishlaridan maqsad uyqu boʻlsa, boshqa narsa
xohlamasligi kerak.
-   Uyqumni
oʻzim boshqarishni istayman. Oddiy insonlar kabi 8 soat uxlashni
xohlamayman.
-   Yaxshi, u holda
zalga chiqamiz, - dedi Jin.
Kendin endigina "Zalgami?" demoqchi
boʻlgandi, xona ayni Kendinning xayolidagi zalga aylandi-qoldi. Ortiq
bundan taajjublanmay qoʻydi... Zalda kattagina stol bor edi. Koʻp
oʻtmay uning ustida yana bir patnis paydo boʻldi.
-   Bu nima?, -
dedi Kendin. U shunday bir saroyda boʻlsa-da, har holda bu uning xayolidan
oʻtgan narsa boʻlishi mumkin emasdi.
-   Bu oʻsha!,
- javob berdi Jin. Qopqoqni ochdilar. Qopqoq ostida Kendin va Jin bilan
birgalikda miya ichida majlislar oʻtkazgan Gipotalamusning gʻirt
oʻzi edi.
-   Yoʻgʻe,
bu u boʻlishi mumkin emas!, - dedi Kendin. - Ha, bu oʻsha - sening
Gipotalamusing. Miyangdan tashqarida boʻlgani uchun jonli emas. Ichkarida
ekanida, butun nazorat uning qoʻl ostida edi. Shu on esa bu yerda va
sening ixtiyoringda. Sen uni qay tomon boshlasang, oʻsha yoqqa ketadi. Uni
ez, qiyna, oʻyna u bilan. Bularni u his etayotganini xayol qilgan holda
ez. Agar ishonsang, bari sen xohlaganingdek boʻladi, - dedi Jin.
Kendin Gipotalamusga maʼnosiz nigohlarini tikib
turardi. Jin davom etdi:
-   Mana u. Sen
yillar davomida boshqarishning uddasidan chiqmagan, garchi, unga sira
yetolmagan boʻlsang-da, miyangda oziqlantirib, tarbiya qilgan, buning
evaziga sendan minnatdor boʻlish oʻrniga qarshi chiqqan oʻsha
narsa...
Kendin ta'sirlanib ketdi. Bu uning Jinni taniganidan beri
qoʻlga kiritishni eng koʻp xohlagan narsasi edi.
-   Birozdan
soʻng unga erishasan va hammasi tugaydi. Butun nazoratni oʻz
qoʻlingga olib, dunyoni oʻzgartirasan, inqiloblar yaratasan...
Kendin patnisda "Kel, meni ushlab ol!" degandek
turgan
Gipotalamus tomonga endigina qoʻlini uzatgan ham
ediki, u birdan sapchib ketdi. Kendin:
-   Nimalar
boʻlyapti?, - dedi nima boʻlayotganiga tushunmay.
-   Yetarlicha
ishonmaganing uchun senga borishni xohlamayapti..., - dedi Jin odatdagidek
ilmoqli qilib.
-   Yoʻq, bu
yolgʻon! Men qatʼiy ishonaman, buni barcha narsadan ham koʻproq
xohlayman, - deya Jinni ishontirishga harakat qildi Kendin.
Ammo Jin uning ishonmayapganiga amin edi.
-   Yoʻq,
ishonmayapsan... Ishonsang, qochmasdi...
-   Yaxshi, buni
qanday isbotlayman endi?..., - nochor ahvolda soʻradi Kendin. Chunki,
Jindan farqli oʻlaroq u rostdanam ishonayotgandi.
-   Isbotlashga
urinma, Kendin, faqat ishonsang boʻldi..., - dedi Jin.
Kendin xuddi bir begunohni oqlash uchun bahona izlayotgan
guvohdek o’ylanib qoldi:
-   Qasam
ichamanki, ishonaman. Ibrohimning Robbisiga ishongani kabi ishonaman, - deya
hayqirdi, Jin:
-   Sening
ishonib-ishonmaganingni men bilolmayman, - deya unga qarshilik koʻrsatdi.
-   Qanaqasiga
bilolmaysan? Sen Jin emasmisan?
Jin butun sayohatlarining xulosasini oʻzida
mujassam etgan gapni aytdi:
-   Toʻgʻri,
men Jinman. Ammo mening ham imkoniyatlarim chegarasi bor. Sendan koʻra
baʼzi narsalarda ustun ekanim meni hamma narsani bilishimni anglatmaydi.
Na men va na boshqasi sening xayolingdan oʻtgan narsalarni bilishga qodir
emasmiz. Hech kim seni oʻzingdan qoʻriqlay olmaydi.
Kendinning soʻnggi gapni tushunmagani kundek ravshan
edi.
-   Qara, Kendin,
men seni turli xavf-xatarlardan himoya qila olaman. Otang ham, onang ham seni
himoya qila oladi... Dushmanlaring tomonidan senga biron zarar yetishidan seni
saqlay olamiz. Boshingga tosh tushishidan ham seni qutqara olamiz.
Doʻstlaring, raqiblaringning senga ziyon keltirishlariga ham
toʻsqinlik qilishimiz mumkin. Ammo seni bir narsadan hech qachon himoya
qila olmaymiz...
Kendinning butun diqqati Jinda edi. Gap qayerga borishini
ham allaqachon tushunib yetgandi.
-   Na men, na
boshqa biron kimsa seni oʻzingdan aslo himoya qila olmaydi. Chunki, miyang
ichida nimalar boʻlayotganini oʻzingdan boshqa kimsa bilmaydi. Sen
uchun eng katta zararni oʻzingdan boshqa hech kim yetkaza olmaydi, xuddi
hozirgidek... Aniq bilmayman-u, ammo miyangda baʼzi ahmoqona savollar
paydo boʻlganini taxmin qilyapman. Ular bor ekan, unga aslo tegina
olmaysan! Teginsang ham, baribir bundan hech bir ish chiqmaydi. Olmos neligini
bilmagan goʻdak uchun uning boshqa toshlardan sira farqi yoʻq, shu
xolos...
Bu bir burilish nuqtasi edi. Haqiqatan ham insonga
eng katta zararni faqat uning oʻzigina yetkazishi mumkin. Kendinning
hayoti davomidagi jamiyki xatolari xuddi film tasmasi singari zal devorida aks
etdi. Filmni tomosha qildi. Hamma joyda aybdor uning oʻzi edi. Otasidan
qolgan kasalxonani rivojlantirishning uddasidan chiqolmay, uni uchinchi
darajali kasalxonaga aylantirib qoʻygan uning oʻzi edi. Ilk
turmushining buzilishiga bosh sababchi ham uning oʻzi edi.
Beparvo xatti-harakatlar, masʼuliyatsizliklar...
Maktabda oʻrganganlaridan boshqa hech vaqoni bilmaydigan, oʻzining
rivojlanishiga eng ulkan to'siqni qo'ygan ham uning oʻzi edi.
Har bir kadrda koʻrgan yagona aybdor faqatgina
Kendinning oʻzi edi...
Shu payt Jin Kendinga qarab:
-   Sehrli uy
haqida eshitganmisan?, - deb qoldi.
-   Yoʻq.
-   Unda eshit: Bir
paytlar bir sehrli uy boʻlgan ekan. Unga hech kimsa kirolmas, kirganlar
yuqori qavatga koʻtarilmay turiboq, qoʻrqqanlaridan yurak xurujini
boshidan kechirar, pastki qavatda yo vafot etar, yo hushdan ketib yiqilardi.
Uyga kiraverishda hech qanday muammo yoʻq, ammo zinalardan koʻtarila
boshlagach, shu vaqtga qadar hech kim koʻrmagan bir narsaning ulkan
qanotlari sharpasi devorda aks etardi. "Burgut" desang, burgut emas,
"qoplon" desang, unga ham oʻxshamasdi... "Uchar
timsoh" kabi maxluq edi. Undagi sukunat esa yanada dahshatli edi. U
shunday gʻalati narsa ediki, soyasining oʻziyoq insonlarni aqldan
ozdirardi. Bu dahshat kunlab davom etdi. Oxiri shaharning mashhur kishilari
oʻsha zamonning eng kuchli pahlavoniga xabar yoʻlladilar. U yetib
keldi. Qilichini taqib, sehrli uyning sehrini parchalab tashlash uchun unga
kirib ketdi...
-
Maxluqni yoʻq qildimi?, - gapga qoʻshildi Kendin.  Jin
"yoʻq" maʼnosida bosh irgʻab qoʻygach,
toʻxtagan joyidan davom etdi:
-   Biroz
oʻtib, qichqirgancha tashqariga otilib chiqdi. Ovozi boricha
"Qutqaring!" deya baqirardi. Soʻngra yerga qulab tushdi. Shu
payt odamlar orasidan kichkinagina bir bola ajralib chiqib, uyga kirib ketdi.
Hamma qoʻrquv ichida qoldi. Pahlavon "Qutqaring!... Maxluq bolani
parchalab tashlaydi!" deya baqirar, ammo bolakay allaqachon uyning
ichkarisiga kirib boʻlgandi. Sekingina ortidan kirdilar. Bola pastki
qavatda emasdi. Uy suv quygandek jimjit, yaqin atrofda maxluqning qanotlari
sharpasi ham koʻrinmasdi. Sukunat insonlar yuragiga vahima solar,
qoʻrqa-pisa zinalardan ildamlab borishardi.
Yogʻoch zinalarning gʻichirlashi esa
qoʻrquvlariga battar qoʻrquv qoʻshardi. Sekin-asta
koʻtarildilar...
Kendinning qiziqishi ustun keldi, ortiq chidab turolmadi:
-   Bola oʻlibdimi?
- Yoʻq. Yuqoriga chiqsalar, bola kursida xotirjam oʻtiribdi.
"Nima qilyapsan?" dedilar. "Maxluqni oʻldirdim!" javob
berdi bolakay, qoʻlidagi kichkinagina dogʻga ishora qilib. Keyin
anglab yetdilar, zulmat ichidagi uyning yoniq qolgan chirogʻi atrofida bir
chivin aylanar, devorda koʻringan ham uning qanotlari ekan.
-...
Saroyda ayni oʻsha sehrli uydagi sukunat hukm
surardi. Birinchi boʻlib uni Jin buzdi:
-   Mana shunaqa!
Sen va senga oʻxshaganlar chiroqning oldidagi oddiygina chivinni maxluqqa
aylantirib qoʻydingiz. Uning nomi: "Uyqu".
Kendin devordagi hayot lavhalarini tomosha qilib
turib Jinni eshitayotgandi. Ular ham aynan Jinning soʻzlarini tasdiqlar,
aslida biz muammo deb bilgan narsalar boshqa-boshqa chiroqlarga yopishgan
chivinlardan farq qilmasdi. Bu chivinlarni kattalashtirib, "uchar
timsoh"ga aylantirgan narsa esa insonlarning ular haqidagi
notoʻgʻri tasavvurlari edi, xolos. Jin mavzuni yana uyquga
bogʻladi.
-   Sening umringni
bir uchidan tutib, makkorlarcha yeb bitirayotgan "uyqu" degan oʻsha
chivin, shu patnisdagi narsani qoʻlingga olib, uni boshqarishing bilan
nazorating ostiga kiruvchi ojiz bir maxluqdir.
Kendin tushundi shekilli, boshini egib, pichirladi:
-   Haqsan!
Jin asabiylashdi:
-   "Haqsan"
deysan-u, ammo hamon shubhalar ichidasan. Miyang ishlamaydimi sening? Dunyodagi
quloqlari eng sezgir hayvon qaysi, bilasanmi?
-   ...
-   Mushuk! Hamma
narsani bir burchakka uloqtirib, faqat mushukni kuzatsang, nima demoqchi
ekanimni anglaysan! Uy mushuklari bir kunda oʻrtacha 12 soat uxlaydilar.
Uxlaganda ham qotib, pishillab uxlaydilar. Ammo yovvoyi mushuklar, oʻrmon
yo koʻchada yashaydigan mushuklar deyarli uxlamaydi, faqat mudrab
oladilar, xolos. Ozgina shitirlashdan ham uygʻonib ketadilar. Bir kunda 4
soat ham uxlamaydilar...
Xoʻsh, uy mushugi bilan koʻcha mushugining nima
farqi bor, hech oʻylab koʻrganmisan?
Tabiiyki, Kendin bu haqida hech qachon oʻylab
koʻrmagandi.
-   Bu haqida sira
oʻylab koʻrmaganman, ammo taxminimcha, uy mushuklari himoya ostida
boʻladilar, shunga boʻlsa kerak...
-   Aynan shunday.
Biri doimiy ravishda qoʻriqlanadi va qulay muhitda yashaydi. Boshqasi esa
doimo tashqi xavf ostida. Shu sababdan uyqulari ham turlicha shakllanadi.
Bu haqiqat edi. Biri oz, boshqasi esa ko‘p uxlardi.
Ammo ikkisi ham ayni shaklda yaratilgan. Jin bu mavzuga haqiqatan kirishib
ketgan edi:
-   Uy mushugini
ko‘chaga tashlab kelsang, ikki oy o‘tmay yana qaytib keladi. Sen uning uyni
qanday topib kelganiga hayratlanib, asl mohiyatni ko‘zdan qochirasan. Uning ilk
kechasi uyqu bilan bog‘liq barcha odatlarini yer bilan yakson qiladigan
darajada qiziqarli va ibratga to'la. Masalan, 12 soat uxlay olmaydi, chunki,
qaytganida ikki oy davomida tabiat qo‘ynida yolg‘iz, himoyasiz yashashga
o‘rganib qolgan bo‘ladi. Qulog‘iga chalingan har qanday shitirlashni ham
xavfxatar deb gumon qiladi. Bu mushuk o‘zi o‘rganib qolgan qulay muhitni tark
qilgan, qariyb 2 oy davomida uxlamagan, xatarlarga qarshi kurashgan, faqatgina
o'lmaslik uchun yashagan... Xo'sh, qanaqasiga umrini 12 soatlik uyqu bilan o'tkazgan
mushuk 2 oy davomida faqat mudrash bilan hayot kechirgan bo'lsa-da, o'lmasdan,
soppa-sog' ortga qaytib kelishi mumkin?
Uydan chiqarib yuborilgan mushuk yillab ko'chada
yashasa ham uyga qaytib kelganida, ozgina vaqt o'tar-o'tmas yana 12 soat
uxlashni o'ziga odat qilib oladi. Bunda Kendin uchun jiddiy ishora bor edi.
Demak, qulay muhitda yashash kunlik uyqu miqdoriga ta'sir o'tkazadigan asosiy
faktor ekan.
-   Arslonlar ham
kunda 20 soat uxlaydi. Nega? Chunki, hech qaysi hayvon arslonga yaqinlashishga
jur'at qilolmaydi. U esa bamaylixotir uxlayveradi. Ayiq, timsoh ham shunday...
Kendin Jinning so'zlaridan o'zi uchun kerakli
xulosalarni chiqarib olardi. Insonlar ham shunday, aslida. O'ziga katta
miqdorda meros qolgan, kelajak tashvishi bo'lmagan, yo'qotadigan narsasi yo'q
insonlar... qayerdan ham oz uxlasinlar?
O'ylanib qoldi... Demak, inson boshida biror
tashvishi bo'lsa, bunchalik ko'p uxlamaydi. Ertaga amalga oshirishi kerak
bo'lgan to'lovlarini o'ylagan odam, puli bo'lmagan holda xotirjam uxlay
olarmidi? Agar uxlasa, bir muammosi bor. Yo biznes kariyerasi uning uchun
ahamiyatsiz, yo bo'lmasam, hisob-kitobni bilmaydi. Kendin Jinning so'zlariga
xulosa yasadi:
-   Tushundim.
Demak, inson bir ishda xavf-xatarga duch kelsa, bu uning ustiga muayyan
mas'uliyatlarni yuklaydi, bu esa uyquga bevosita ta'sir o'tkazadi.
Jin Kendinning o'zini betashvish inson kabi ko'rayotganidan
achchiqlanib:
-   Xo'sh, ayt-chi,
nima sening tashvishing yo'qmi?, - dedi.
Uning nima demoqchi ekanini Kendin juda yaxshi angladi.
-   Nega endi, bor,
albatta. Aslida, mening hayotim tavakkalga to'la. Vaqt o'tib boryapti, mening
esa mas'uliyatlarim bor. Dunyoga berishim lozim bo'lgan narsalar bor. Men shifokorman...
Bularning bari va yana boshqalar mening tashvishlarim.
Jin Kendin uni tushunganiga ishona boshladi. Jilmaygancha:
-   Ha, barakalla,
ana endi ishona boshlading!, - dedi.
Kendin mamnun bo'ldi, Jin ham. Ammo bir payt Jin mavzuga
mutlaqo aloqasi bo'lmagan bir narsa aytib qoldi:
-   Uchar akula!
-   Uchar akula?!
-   Ha, uchar
akula! Bir kuni kechqurun uyingning tepasidan uchib o'tayotgan akulani ko'rib
qolsang, seningcha, o'sha tunni qanday o'tkazarding?
Kendin jim bo'lib qoldi. Bunday narsa sira xayoliga
kelmagan edi.
-   Bir necha kun
uxlay olmasding, shunday emasmi?
Javob aniq edi:
-   Hmm, shunday.
-   Ajoyib! Keyin
esa galma-galdan poyloqchilik qilib uxlashni yechim sifatida ko'rar va
poyloqchilik qiladigan odamga qarab uxlarding kechalari... Agar poyloqchi
es-hushi joyida bo'lgan biri bo'lsa, xotirjam uxlar, aksincha bo'lsa, sergak
holatda tong ottirarding, ko'cha mushugi singari...
Kendin gapga qo'shilmas, faqatgina Jinning gaplarini
tasdiqlab, boshini qimirlatib qo'yardi.
-   Siz qorovullik
qilib uxlayotgan bir mahalda boshqa odamlar uchar akulaga qarshi ko'riladigan
choralar ustida ish olib boradi. Ya'ni, ular sen uxlayotgan vaqt tinim bilmay
ishlashadi. So'ngra, ular "Uchar akulani qaytaruvchi" qandaydir ixtironi
amalga oshirib, tarixda o'z nomlarini qoldirishadi... Sen esa ulardan birini
sotib olib, uyingning tomiga o'rnatasan va "Qanday aqlli odamlar bor-a,
shularni yaratib, qanday yaxshi qildilar!" deb, xotirjam uxlashda davom
etaverasan. Ammo ishonaver, o'sha odamlar baribir yana uxlashmaydi. "Akula
uchibdimi, demak, bir kun arslon ham uchishi mumkin" deyishadi. Keyinroq
esa yana biroz bo'rttirib, "Bir kun metal parchasi ham uchishi
mumkin!" deya eng zamonaviy raketalarni ixtiro etishadi va sen uchun dahshatli
tushga aylanishadi.
Kendin kulimsirab turardi. Ahmoqona tasavvur edi bu.
-   Bilasanmi,
do'stim? Shu vaqtga qadar hech qanday akula uchmadi, ammo sen uxlayotgan bir
vaqtda kimlardir "raketa" deya ataluvchi minglab uchar akulalarni
ixtiro etdi va sening qo'rqinchli tushing bo'lishni uddasidan chiqdi. Faqat
orzu qilasan va barcha uxlarkan, sen ishlaysan, bor-yo'g'i shu...
Kendin Jinni eshitar, yetarlicha ishlamaganiga
afsus-nadomat chekardi.
-   Ya'ni, ba'zi
narsalar haqiqatan ham sodir bo'lishi, yo bo'lmasam, aynan sening boshingga
tushishi shart emas... Endi esa sog'lom fikr yurit! Dunyoda ochlikdan azob
chekayotgan yuz millionlab insonlarni o'yla... Urush tahdidi ostida
yashayotgan, turli hastaliklarga mubtalo bo'lgan, chora kutayotgan insonlarni
o'yla... Endi esa bu dardlar, muammolar turgan bir paytda xuddi hech narsa
bo'lmagandek o'zingni yotoqqa tashlagan chog'ingni esla... Sening harakat
qilishing uchun oilangdan kimdir o'tda yonishi kerakmi?, - dedi Jin.
Kendin Jinning barcha fikrlariga qo'shildi.
Sarosimaga tushdi, sababi, Jin to'g'ridan-to'g'ri unga g'aflatidan xabar
bermoqda edi. Nima deyishini ham bilmay, sekingina:
-   Aql bovar
qilmaydi!, - deya oldi, xolos.
Jin bu gaplari ila qulaylik muhiti insonlarni qanchalik
tanballashtirgani, ularni harakat qilishlariga to'sqinlik qilgan yagona qotil
ekanini anglatishga urinardi. Qo'shni qishloq yonarkan, "Menga nima"
demasdan, harakat qilish zarurligini tushuntirdi... So'ngra, Kendinga shunday qaradiki,
nigohidan "Qani, uyg'on endi, dunyoning senga ehtiyoji bor!" degan
ma'noni uqish mumkin edi...
-   Sen yaxshi
insonsan, Kendin. Oz uxlashing, ko'proq ishlashing zarur. Mas'uliyatni o'z
zimmangga olishing kerak. Sen mukammalsan. Nega buni rad qilasan? Nega o'z
qobiliyatlarini anglab yetib, buni yomon yo'lda qo'llayotgan, uchar akulalar
yaratayotgan vahshiylarga bo'shatib beryapsan maydonlarni? Nega axir?, - dedi
Jin, Kendin kabi ovozini pasaytirib.
Kendin va nihoyat, gapirishga chog'landi:
-   Senga so'z
beraman. Olayotgan nafasim haqqini ado etaman!
Mutlaqa shunday qilaman! O'z sohamda inqiloblar yarataman.
So'z beraman senga, Jin!
Kendin bu so’zlarni chin qalbidan aytayotgani aniq edi,
sababi, bu so’zlar lablaridan to’kilarkan, qalbidagi ovoz ham saroy devorlarida
aks-sado berib turardi. Shunga qaramay Jin boshqacha munosabat bildirdi:
-   Menga so’z
berma, Kendin. Faqat o’zinggagina so’z ber. Agar menga so’z bersang, men
ketishim bilan bor mas’uliyating ham tugaydi. Agar o’zingga bersang, u davomli
bo’ladi. Chunki, qayerga ketsang ham, o’lmay turib o’zingdan aslo qutula
olmaysan. Hozir o’zingga shunday so’z ber va o’limga qadar unda mustahkam tur.
So’ngra yana og’ir sukunat boshlandi. Kendin nimanidir
o’yladiyu, birdan patnisdagi haligi narsa joyidan nozik harakat ila ko’tarilib,
uning kaftlariga qo’ndi. Kendinning nafasi qisdi. Hayajondan yuragi turgan
joyidan otilib chiqqudek bo’ldi. Bu uning uchun ajoyib fursat edi. Uni ajoyib
qilgan narsa Gipotalamusni qo’lga kiritish bilan bog’liq emas, aksincha,
Kendinning ichidagi kuchga ishonish zavqi edi bu.
Jin butun olimpiadalarda, ustiga-ustak, har bir vazn
toifasida jamiyki oltin medallarni qo’lga kiritgan yagona sportchiniki singari
shishib chiqqan mushaklariga qaramay buni “mag’rurlik” deya o’ylanmasin deb,
quvonchini so’zlar bilan ifodalab o’tirmadi. Indamay Kendinning sevinchiga
sherik bo’ldi.  Kendin Gipotalamusni mahkam tutib turardi. Bir necha daqiqa
o’tgach, Jin Kendinga undan qanday foydalanish kerakligini tushuntira boshladi:

-   Qara, do’stim!
Sen bu qo’lingdagi narsaga qanday ma’no bersang, shubhasiz, u o’sha narsadir.
Ya’ni, agar sen bunga “plastilin” desang, u plastilindir. “O’chirg’ich” desang,
o’chirg’ich, “Gipotalamus” desang, u miyang ichidagi Gipotalamusingdir.
Kendin ushlab turgan narsasini na plastilin, na o’chirg’ich
deb o’ylardi. Balki, uning Gipotalamus ekaniga butun borlig’i bilan
ishonayotgandi. Shu sabab Jinning bu savolidan biroz ranjidi.
-   Yetar endi,
mening ishonchimdan shubhalanishni bas qilgin-da, menga tushuntir: Men Gipotalamusimni
qanday tarbiyalayman?
Jin bu oddiygina savolga Gipotalamusning o’zi bergan
javobni aynan takrorladi:
-   4-6 soat
orasida o’zing uchun munosib uyqu miqdorini belgilab olasan va har 3 kunda bir
15 daqiqadan tushirib borish orqali unga erishasan!
Kendin shoshib qoldi:
-   Nima,
bor-yo’g’i shumi?
-   Yo’q, uyquni
kamaytirish davrida ora-sira Gipotalamus va uning jamoasini shoshirib qo’yish
uchun uxlash muddatingni birdan orttirasan. Bu davr mobaynida aslo hech bir
bekatda 1 kundan ortiq qolmaysan, - dedi Jin va stolda biroz avval yo’q
bo’lgani holda birdan paydo bo’lib qolgan qog’oz va qalamni qo’liga oldi:
-   Xo’sh, endi
bunday qilamiz: Uyquni necha soatga tushirmoqchisan?
Kendin hayajonlandi:
-   4...
Jin qog’ozning pastki o’ng burchagiga 4 raqamini yozib
qo’ydi.
-   Yaxshi. Endi
bugunga qadar amalda bo’lgan o’rtacha uyqu muddatingni ayt.
-   8-9 soat.
Jin yuqori chap burchakka 8 yozdi.
-   Hoziiiir..., -
degancha, qog’ozda Kendin uchun maxsus uyqu jadvalini tayyorlay boshladi.

-   Jadvalda ko’rib
turganlaringga qat’iy amal qilishing zarur. Bir gapni hadeb qaytarayotgandek
ko’rinayotgan bo’lsam-da, biroz avvalgi gapimni yana takrorlayman. Uyqungni har
uch kunda bir marta 15 daqiqadan tushirib borish orqali kamaytirasan. Har uch
kun bir bekat hisoblanishini yodingda tut. Ishning oxirida barcha yanglish
fikrlarni bir chetga surib qo’ygan holda o’zingni o’zing baholaysan va maqsad
qilgan 4 soatga qanchalik yaqin kelganingni tekshirib ko’rasan. Agar bu muddat
senga kifoya qilmaganiga ishonching komil bo’lsa, uyqungni yana 15 daqiqadan
oshirib borasan. To munosib muddatni topmaguningga qadar. Aytgancha, esimga
tushib qoldi, bilishing zarur: Ba’zilar bu tekshirish jarayonida o’zlariga
o’zlari xiyla qiladilar. Ishonasanmi shunga?
Kendin boshqalarning nima degani yo qilgani bilan qiziqib
o’tirishni xohlamasdi.
-   Qo’ysang-chi
boshqalarni, o’zing tushuntir, Jin.
-   Yo’q, bu juda
ahamiyatli. O’ylab ko’rgin-a, bir odam buni sinab ko’radi, aslida
muvaffaqiyatga erishsa-da, bir necha kun o’tib taassubga mag’lub bo’lgani va
dangasaligi sabab voz kechadi. So’raganlarga “Eee men sinab ko’rdim, bo’lmadi!”
deb ularning ham xayollarini chuvalashtirib yuboradi.
Kendin ortiqcha vaqt yo’qotayotganini o’yladi. Boshi va
yelkasini “Menga nima boshqalardan!” degandek bir ma’noda silkib qo’ydi. Jin
esa butun tafsilotlarni anglatishga kirishgandi:
-   Bu rejani
bajararkan, e’tibor qaratishing lozim bo’lgan nuqta uch kunlik oraliq
muddatlardir. Sababi, 3 kun Gipotalamusning 15 daqiqalik uyqu ozayish
muddatlariga moslashishi uchun yetarli. Yana “Dam olish kunlari g’aflati”, yo
bo’lmasam, “Dam olish kunlari sindromi” degan narsaga ham diqqat qaratishingni
xohlardim... O’zi nega dam olish kunlari ko’p uxlaysiz? Hech shunga tushuna
olmadim. “Insonlar nega oilalari uchun vaqt ajratishdan qochisharkin?” deya
rosa o’yladim. Nima bo’lgan taqdirda ham hafta oxirida maksimum 2 kun dam
olganing uchun bu kunlarda bir necha soat ko’proq uxlashing bilan bu jadvalga
zarar yetmaydi. Mabodo, eng kamida 3 kun davomida dasturdan tashqari bekatda
qolib ketsang, u holda zarar yetishi mumkin.
Kendin Jinning izohlarini diqqat bilan tinglab,
xotirasiga naqsh etib borardi. Jin Kendinga bu jadvalga qanday amal qilishni
tushuntira turib, uning Gipotalamusini qo’liga oldi va uni siqa boshladi.
Jinning bu harakati, o’sha narsaning Gipotalamus ekaniga ishonganlarning ong
ostiga “Men Gipotalamusimni siqmoqdaman, u mening eng taraqqiy etgan
a’zoyimning bir moduli, xolos. Men o’zim istaganimdek uni boshqara olaman!”
kabi ma’lumotlarni yuborayotgani uchun ham ahamiyatli edi.  - Bor-yo’g’i shu,
qadrli do’stim. Buni qat’iy ishonch bilan bajaradigan bo’lsang,  muvaffaqiyatga
erishmasliging uchun hech bir sabab yo’q. Hozir ol shu Gipotalamusni, siq uni!
Yana har istaganga berib ham o’tirma, u sening shaxsiy mulking..., - dedi Jin.
Kendin uning aytganini qilib, Gipotalamusni xuddi plastilin
kabi ezg’ilab, o’ynay boshladi. Jin go’yo boks jangida hayqirib muxlislik
qilayotgan tomoshabinga o’xshardi:
-   Qani, ez uni. U
sening, faqatgina sening amring ostida. Uni ezg’ilab tashla.
Jin gapirgani sayin Kendin yanada g’azablanar, “Sening
sohibing menman ortiq. Tadorigingni ko’r!” deya uni ezg’ilardi...
-   O’zingni tayyor
his qilgan vaqting shu jadval bilan mashq qilishni boshlab yuborsang bo’ladi.
-   Men tayyorman!,
- darhol javob qaytardi Kendin. Uning tayyor ekanligiga ortiq shubha yo’q edi.
-   Bunchalik
shoshma. Sen sabr bilan bu jadvaldagilarni amalga oshirishing zarur. To
mashqlar bitguniga qadar Gipotalamusni doim yoningda olib yurishing kerak. Kun
davomida fursat topishing bilan uni ezg’ilash orqali o’zingni uni
boshqarishingga ishontirishing lozim. Uyga qaytganing zamonlar uyqu vaqti
yaqinlashganda bu qog’ozni, yo bo’lmasam, uyqu davomiyligingga ko’ra o’zing
tayyorlagan rejani chiqarib olib, xuddi harakatlar rejasini ko’zdan
kechirayotgan qo’mondon singari strategiyani ko’rib chiqasan. Bu raqibingni
nazorat ostida tutib turganingga ishonch hosil qilish uchun muhim. O’zingni
uyqu vaqti kelguniga qadar g’olib taraf deya hisoblay boshlaysan.  - Yaxshi,
har kuni bir xil vaqtda yotishim kerakmi?
-   Ha, uyquga
imkoni boricha bir vaqtda yotishga harakat qil. Agar yotish vaqtingni
o’zgartiradigan bo’lsang, yotish-turish soatlari o’rtasidagi muddatning aniq
belgilangan miqdorda bo’lishini doim nazorat qil. Bu vaqt mobaynida
uyg’otgichdan foydalan. Gipotalamusni esa har oqshom uyg’otgichning yoniga
qo’yib qo’y. Soat chalingan vaqt birinchi bo’lib uni qo’lingga ol, uni bir
necha soniya shunday ezg’ilaki, endilikda bu kemaning kapitani sen ekaningga iqror
bo’lsin. So’ngra soatni o’chirib, o’rningdan tur! Maqsading haqida o’yla.
Qilishing kerak bo’lgan ishlarga bor diqqatingni qarat. Agar bo’lmasa, muzdek
dush qabul qil, uyg’ot o’zingni. Unutma: sen so’z berding, bergan so’zingda
turishga majbursan!
Kendin o’yga cho’mdi. Bu qadar oson dasturni nega butun
insoniyat hayotiga tatbiq etmaydi? Agar bir kun kelib butun dunyo uni amalga
oshirsa, insoniyat olami iste’mol miqdori deyarli o’zgarmay turib, har kuni
10-15 milliard soatlik qo’shimcha qiymat qozonishi mumkin. Agar kimdir
insonlarni uyushtirib, bu vaqtni to’g’ri tomonga yo’llandira olsa, bor-yo’g’i
bir kunlik qo’lga kiritilgan muddat ichida ishlab chiqarilgan qo’shimcha
mahsulotlar Afrikaga yordam sifatida yuborilsa, bir necha kunda ochlik to’liq
bartaraf etilishi mumkin. Kendin hayajon bilan:
-   Xohlagan hamma
shu dasturga amal qilib uyqusini kamaytirishi mumkinmi?, - deb so’radi.
-   Albatta. Biror
hastaligi bo’lmagan, giyohvand moddalar iste’mol qilmaydigan, spirtli
ichimliklar ichmaydigan hamma. Xullas, normal inson maqomida yashovchi har kim
o’zi ishongan va xohlagan miqdorda bu dasturga amal qilib uyqusini kamaytirishi
mumkin.
Jinning bu javobidan so’ng Kendinning moviy
ko’zlarida barq urgan sevinch ummon singari ulkan umidga aylandi.  - Bu ajoyib
xabar. Uni butun insoniyatga yetkazishim lozim!
Jin Kendinning moviy ko’zlarida o’zining buyuk ekaniga
ishona boshlagan insonni ko’rdi. Ammo hali unga aytishi kerak bo’lgan ba’zi
ogohlantirishlari ham yo’q emasdi.
-   Ammo bu taqvim
faqatgina sening xohish-istaklaring va mezonlaringga ko’ra tayyorlangan. Sen
yetkazadigan insonlar, bu taqvimga ko’ra harakat qilishsa, unchalik ham
mantiqqa to’g’ri kelmaydi.
Shu vaqt stol ustida yana boshqa bir qog’oz paydo bo’ldi.
Bu Kendin uchun tayyorlangan taqvimning bo’sh nusxasi edi.

Jin bu bo’sh qog’ozni Kendinga uzata turib:
-
Buni ularga yetkaz va nima qilishlari kerakligini tushuntir...
Munosib uyqu davomiyligini o’zlariga ko’ra belgilab, bu jadvalni
to’ldirgandan so’ng unga qat’iy amal qilsinlar. Jadvalni to’ldirayotganda
e’tibor qilinishi zarur bo’lgan eng muhim jihat bu – maqsad qilingan uyqu
davomiyligining 4-6 soat orasida bo’lishidir. Buni eslatib o’tishni unutma!
Bulardan so’ng biroz avval “Tekshirish bosqichi” deya tushuntirgan nazoratni
ham to’liq amalga oshirsalar, uxlashlari kerak bo’lgan vaqtni ham aniqlab olgan
bo’ladilar...
-   Yana bekatni
almashtirish muddatini ham 15 daqiqa bilan cheklashlarini aytishim kerak, -
dedi Kendin.
Gap ohangidan “Men endi sendan ham yaxshiroq bilaman nima
qilish kerakligini...” ma’nosini uqish mumkin edi. Ha, endilikda u butun
tafsilotlarni yoddan bilardi.
-   Ha, aytgandek,
oxirgi bekat bor-ku, o’shanda 10 kun turishlari kerak. Bu Gipotalamus, Doktor
Rem, Doktor NRem va yana o’sha odamning o’zi moslashishi uchun nihoyatda muhim,
- deya Jin so’nggi marta ogohlantirdi. Gapini tugatishga ulgurmasdan Kendin
savol tashlab qoldi:
-   Hozir bu yerda
nimani xohlasak, o’sha amalga oshardi, shunday emasmi?
-   Ha, - dedi Jin.

-   Unday bo’lsa,
men bu dasturni vaqt yo’qotmasdan, hoziroq amalga oshirishni xohlayman.
Jin shoshib qoldi:
-   Hozirmi?
-   Ha, hozir...
Jin e’tiroz bildirdi:
-   Lekin, bunaqasi
bo’lmaydi, hatto noto’g’ri bu. Sen bu taqvimga sekin-sekin, o’zingga singdirgan
holda amal qilishing zarur!

Yaxshi, bo’lmasam, istagimni
o’zgartiraman. Men bu taqvimga sekin-sekin, o’zimga singdirgan holda amal
qilishni xohlayman... Hoziroq!
Gapining so’ngidagi “Hoziroq!” so’zi amr ohangida,
zarb ila chiqdi. Bu yerda Jin qiladigan hech qanday ish yo’q edi, axir bu o’sha
saroy, Kendin esa juda oddiy narsani so’rayotgandi.  - Yaxshi..., - dedi Jin.
Kendinning boshi aylana boshladi. Yiqilib tushay dedi-yu,
ammo yiqilmadi. O’layotgandek bo’ldi-yu, ammo o’lmadi. O’zini uchayotgandek his
qildi-yu, ammo uchmadi. Portlab ketguday bo’ldi-yu, ammo unday bo’lmadi.
Hushidan ketayotgandek holatga tushdi-yu, ammo hushdan ketmadi... Jinning “Uyqu
taqvimi” deya nomlangan o’sha jadvalini tik oyoqda biroz tezlashtirilgan
holatda o’ziga singdirib yashadi. Biroz o’tib o’ziga kelgach:
-   Qoyil-ee!...
Bo’ldi-ya va nihoyat!, - dedi.
Ha, chindan ham bu amalga oshdi. Kendinning ko’rinishi esa
nihoyatda ajoyib edi.
-
Tabriklayman, do’stim! Endi bundan buyon 4 soat uxlaysan. Kendin
quvonchdan bir joyda turolmasdi. Bu tajribani barcha sinab ko’rishi kerak.
-   Ishonib bo’lmas
tuyg’u bu. His qilyapman... Bu yerga hamma kelishi kerak.
-   Ammo bunday
bo’lmaydi!, - dedi Jin.
-   Bu yerda
aytilgan har narsa haqiqatga aylanishini hisobga oladigan bo’lsak, men buni
xohlayapman, - ayyorona hiyla qildi Kendin.
Ha, lekin bu yerda faqat o’z hayoting
bilan bog’liq istaklaring amalga oshadi. Xayol qilgan barcha narsang... Sinab
ko’r, xohlasang!
-   Xohlamayman.
Bundan buyog’ini o’zim hal qilaman, - dedi Kendin va xayoliga kelgan fikrdan
xuddi tovuq fermasiga kirish yo’lini topgan tulki singari mamnun bosh silkib
qo’ydi. Jin hech narsaga tushunmadi. Zotan, hech kim tushunmasdi.
-   Ketamiz!, - dedi
Jin.
-
Ketdik..., - dedi Kendin ham va o’zini uy sohibidek tutgancha
viqor ila zinadan pastga qarab tusha boshladi. Shu vaqt kabutar qanotidan-da
pok bir nur yuqoriga qarab ildamlay boshladi.
Kendin harakatini tezlatdi. Uchguday bo’lib zinalardan
pastga tushdi. Nurning manbasini ko’rdi-yu, ko’zlariga ishona olmay qoldi.
Jamiyki yorug’liklarni o’zida mujassam etgandek saroyni oydinlatgan bu nur
saroyga ilk kirgan on ko’z yoshlari ila ekkan niholning uchidagi mittigina
marvarid donasidan taralib turardi.
Endigina qo’lini uzatgan ham ediki, Jin yetib keldi:
-   Aslo tega
ko’rma unga! Faqatgina kuzat!
Kendin Jinning ko’zlarida avval sira ko’rmagan qandaydir
xavotirni ko’rdi.
-
Nega buncha hayajonlanding? Tegsam nima bo’ladi? Jin nafasi
qisilgancha gapini takrorladi:
-   Aslo bunday
qilma!
Kendin yana so’radi:
-   Bir narsaga
tushunmadim. Bu qanday qilib bu holga keldi?
Oddiygina marvarid donasi qanaqasiga shu qadar yorug’ nurga
aylanishi mumkin?
Biroz avval oddiygina edi, chunki sen
uni kelajak qayg’usini o’zida mujassam etgan ko’z yoshlaring ila ekkan eding.
Hozir esa aksincha, unga kelajakka bo’lgan buyuk ishonch ila qarab turibsan. Bu
marvarid kelajaging haqidagi sirlarni o’zida jamlagan. Ko’rib turganing kabi
kundek yorug’ va pok kelajaging bor, do’stim.
Kendin bir tomondan Jinni tinglar, ikkinchi tomondan esa
ko’zini uzmay marvaridga qarab turardi. Quyoshga teng nur sochib turganiga
qaramay, Kendinning ko’zlarini hech qamashtirmasdi.
Everest cho’qqisidagi orxideya insonni qanday o’ziga
tortsa, bu marvarid donasi ham Kendinni shunday o’ziga jalb qilardi. Ichida
saqlangan kelajak sirini ham hisobga olsak, unga teginmaslik imkonsiz edi.
Kendinning bu istagini sezgan Jin uni takror ogohlantirdi:
-   Unga aslo tega
ko’rma! Faqat kuzat!
Ammo Kendin ham bir inson, uning yuz ming yildirki oldiga
hech kimsa tusha olmagan egalik qilish orzusi Jinning so’zlaridan ko’ra ming
chandon ta’sirliroq edi. Qat’iyat ila qo’lini marvaridga uzatdi. Jin Pikassoning
palitrasi singari rangdan rangga kirar, ammo qo’lidan hech bir ish kelmasdi.
Gap Kendinning kelajagi haqida borar, bu mavzudagi barcha tasarruf huquqining
yagona sohibi ham uning o’zi edi. Ichida jo’sh urgan kuchli hayajonga qaramay
marvaridga ozor yetkazmay sekingina qo’liga oldi.  - Qarama... Hoziroq qo’y
uni!, - ogohlantirdi Jin qat’iy ohangda. So’ngra buning foydasi yo’qligini
angladi chog’i, yalinishga o’tdi:
-   Iltimos, uni
joyiga qo’yib qo’y!
Jinning so’z ohangida xavfli jinoyatchi tomonidan garovga
olingan muhim bir insonni qutqarishga urinayotgan

politsiyachining qat’iyati bor edi. Kendin buni bir
imkoniyat sifatida ko’ra boshladi. U xuddi garovga olgan kishisining
ahamiyatini shu onda tushunib yetgan jinoyatchi singari Jinga qarshilik
ko’rsatardi:
-   Yo’q, bu
meniki, menga oid..., - deya ko’zlarini marvaridga yaqinlashtirdi.
Marvarid xuddi Fuji tog’ining
portlashidan avvalgi gumburlagan sadosini eslatuvchi shovqin ila harakatlana
boshladi. Kendinning vujudini qo’rquv, hayajon va qiziqish batamom egallab
olgandi.
Yaqindan nazar soldi. Marvarid yuzasida tinimsiz
o’zgarayotgan allaqanday tushunarsiz shakllar ustida ko’p xonali bir son
raqamlari harakatlanib turardi. Biroz o’tib raqamlar joyida to’xtadi. Ovoz ham
kesildi. Marvarid ustida “35111321061833” raqamlari zohir bo’ldi.
-   Nima bu?, -
so’radi Kendin, Jinga marvarid ustiga olmos kabi tizilgan raqamlarni
ko’rsatib.
-   Iltimos, qo’y
uni, Kendin. O’tinaman, tashla!, - derdi Jin. Kendin dahshatli tushdan majburan
uyg’otilgan inson kabi qo’rqqan holatda marvaridni tashlashga qaror qildi.
Sekingina yerga egildi. Jin “O’sha joyga qo’y!” deya qo’li bilan ishora qildi.
Kendin marvariddan ko’zini uzmay, uni sekingina yerga qo’yarkan, bir narsa
e’tiborini tortdi: marvarid yuzasidagi raqamlar teskari hisoblagich kabi ortga
qarab kamayib borardi...
Kendin bunga biron ma’no bera olmadi. Ortga tomon harakat
etayotgan raqamlarning kelajakka qanday aloqasi bo’lishi mumkin? Marvaridni
tashlashdan voz kechdi.
-   Nima bu
raqamlar, aytsang-chi axir, nimalar bo’lyapti?, - dedi Jinga. Jin chorasiz
qoldi, biroz achchiqlangan bo’lsa-da, Kendinning qat’iyati va yanada dahshatli
oqibatlarning kelib chiqish ehtimoli uni gapirishga majbur etdi.
-   Bu nimaligini
bilasizmi o’zi, afandim? Bu sizning qolgan umringizni ko’rsatadigan
hisoblagich.
Birdan Kendinning yuzi o’zgarib, ma’nosiz tus oldi. Chindan
ham, bu hazil emas, Kendinning qolgan umrini ko’rsatadigan hisoblagich edi.
Takror marvaridga qaradi: 35 yil, 11 oy, 13 kun, 21 soat, 5 daqiqa, 19 soniya,
72 millisekund...
-   Janob quloq
solmas, so’z anglamas, ko’rib turganingdek, boryo’g’i 35 yil vaqting qoldi, -
dedi Jin.
Kendinning tuyg’ulari qorishib ketdi, nimadir
aytmoqchi bo’lardi-yu, faqat nima deyishini bilmasdi. So’ng hech narsa degisi
kelmay qoldi, faqat g’alati ovozlar chiqarardi. So’ngra ko’zlarida bir vaqtning
o’zida baxt, mahzunlik hamda og’riq ranglari jilolandi. O’lim jazosi oldidan
so’nggi istagini bayon qilayotgan mahkum qadar kuchsiz va befarqlik bilan
marvarid yuzasidagi yozuvni qayta o’qidi: - 35 yil, 11 oy, 13 kun, 21 soat...
Bu bilan Jinning gapini to’g’irlagan bo’ldi. Balki, Jin
uchun unchalik muhim emasdir, ammo, Kendin uchun umrining qolgan oylari ham
katta ahamiyatga ega edi, kunlari ham, soatlari ham...
-
Voybo’! – dedi Jin sovuq nigohlarini Kendinga tikib. Shu onda
Kendin o’limi yaqin qolganini ilk marotaba eshitgan kishiga
o’xshardi. Yerga egilib, jimgina marvaridni kuzata boshladi. Hisoblagich tinim
bilmay ishlardi. Barmoqlari bilan raqamlarni bosib ko’rdi, bo’lmadi. Qo’li
bilan ustini berkitdi, bo’lmadi. Qo’liga olib qattiq silkitgandi, bundan ham
hech bir ish chiqmadi. Shunda tushunib yetdi, bu hisoblagichni na buzishning va
na to’xtatishning imkoni bor. Qarashni xohlamasdi-yu, ammo ko’zlarini undan uza
olmasdi. Uzog’i bir necha soniyaga ko’zlarini boshqa tomonga olib qochar,
qayerga tushishini bilmagan chaqmoq singari xavotir ichida edi. Nima qilishi
kerak, axir? Qanday qaror qabul qilishi kerak? Bunga javob yo’q, ammo nima
qilsa ham tezroq qilishi kerak!
-   Unutishni
xohlayman. Buni hech qachon ko’rmagandek bo’lib qolishni xohlayman, Jin!
O’tinaman, meni qutqar!, - dedi o’limi oldidan yolvorayotgan inson singari.
Hatto shu gaplarini aytayotgan fursatda ham ko’zlarini
hisoblagichdan uzolmadi. Tinmay yig’lardi. Daryo kabi ko’zyoshlari yonoqlaridan
oqib, qizil tuproqqa to’kilardi. Shu vaqt zinada dasturxonga non keltirgan
o’sha sohibjamol qiz paydo bo’ldi. Jilmaygancha Kendinga yaqinlasha boshladi.
Ko’zlari to’qnashdi... Qiz Kendinning qo’lidagi marvaridni ohista olib,
tuproqqa tushgan ko’zyoshlarining o’rtasiga tashladi. Yerga tusharkan, marvarid
katta yosh tomchisiga aylandi... Yerga tushdi-yu, yuzlab bo’laklarga
parchalanib ketdi. Yakunda esa yer va burundagi ozgina namlikdan bo’lak hech
narsa qolmadi...   - G’oyib bo’ldi!, - dedi Kendin. U na xursand bo’lishni, na xafa
bo’lishni bilardi. Tushunishi kerakmi yoki yo’q... Bilishi kerakmi yoki
aksincha, bilmasligimi, buning ham farqiga bormasdi.
Mutlaqo hech narsani bilmasdi. O’lishidan bo’lak...
Keyin hisoblagich yuzasidagi raqamlarni unutib
qo’yganini tushunib yetdi. Eslolmayapti! Bunga quvonishi kerakmi yo xafa
bo’lishimi? Yig’lasinmi yo kulsinmi? Nima edi o’zi? - Eslolmayapman!
Jin:
-   Ammo eslashni
xohlaysan. Insonsan, axir. Bilib turib, o’zini bilmaslikka solgan, ko’rib
turib, ko’rmaslikka olgan insonsan... Bilmaganingni o’rganishni, o’rganganingni
esa unutishni xohlaysan. Ko’rmaganingni ko’rishni, ko’rganda esa ko’rmaslikni
istaysan!, - dedi.
Kendin unutgandi. Bir kun kelib u ham o’lim sharobini
totishidan bo’lak har narsani unutgandi.
-   Yo’q,
eslolmayapman, eslashni ham xohlamayman. Bu menga o’zim bilgan jamiyki
narsalardan ko’ra qadrliroq bo’lgan tajribalarni o’rgatdi. Endi men bu hayot,
aslida, o’z sirlari ila go’zal ekanini bilaman. O’lim vaqtimni ko’rmagunimga
qadar xuddi sira ham o’lmaydigandek yashaganimni tushunib yetdim. O’sha
hisoblagich haqiqatda mavjud ekanini, men uyquda ekanimda ham u tinim bilmay
ishlashini angladim..., - dedi Kendin.
Jin Kendinning marvaridga tekkani uchun jahl qilganiga
afsus chekayotgandi. Chunki birgina o’sha marvarid shu qadar uzoq davom etgan
safardan ko’ra ko’proq narsa o’rgatgandi Kendinga. So’zini bo’lmay jimgina uni
tingladi:
-   Qisqa vaqtga
bo’lsa-da, inson ega bo’lishi mumkin bo’lgan eng muazzam bilimga ega bo’ldim. U
yerda nima yozilganini eslay olmayman hatto. Ammo ming yil yo bo’lmasam uch
ming yil yozilgan taqdirda ham bu muddat kun kelib, albatta, o’z poyoniga
yetishini anglab yetdim. Zamon oldida yugurishim lozimligini, hech qachon kech
qolmasligim kerakligini tushunib yetdim.
Kendin Jinning hayajonli nigohlari qarshisida o’rnidan
turdi:
-   Kelajagim moviy
osmondanda pokroq, chegarasiz ekanini angladim. Yana bunday hisoblagich bilan
yashash imkonsiz, ammo aslida shunday hisoblagichning mavjud ekanini hech
qachon unutmasligim kerakligini o’rgandim.
Jin endilikda Kendin o’zi olayotgan nafasining haqqini
bermoq uchun kerakli barcha narsani ortig’i bilan bilib olganiga ishonch hosil
qildi. Uni o’zi o’rganganlari bilan yolg’iz qoldirish lozimligini o’yladi.
Sayohat ham o’z poyoniga yetgandi. Endi ortga qaytish fursati kelgan, ammo
Kendin hamon gapirmoqda edi:
-   Olti oygina
umri qolgan, saraton bilan hastalangan kishi ham o’limiga ishonmasligini
angladim. Hech kimsaning o’rtacha 60, 70 yoki 100 yil yashashiga ishonmasligini
ham tushunib yetdim.
-   ...
-   Hamma abadiy
yashayman, deb o’ylaydi. Bir kun kelib o’lishiga qattiq ishongan qaysi inson
begunoh insonlarning qonini to’kadi, qaysi inson zulm qiladi, qaysi inson yomon
bo’lishning uddasidan chiqadi?
Kendinning ko’zlarida ma’sumiyat balqib turardi. Biroz
avval tug’ilgan go’dakning ma’sumiyati singari...
-   Men senga
boshidan beri shuni tushuntirishga harakat qilyapman-da, do’stim! Inson hech
o’lmaydigandek hayot kechirar ekan, to’satdan yetib kelgan ajali va so’nggi
damlardagi pushaymonlik hissi uning nafas olishiga to’sqinlik qiladi. Ortga
qaytish imkonsiz bo’lgan o’sha onda yana bir necha daqiqagina hayotda qolmoq
uchun u borini berishga tayyor bo’ladi. Bu haqiqat kundek ravshan ekan, aqli
joyida bo’lgan bir inson qanday qilib 60 yillik umrining 20 yilini yostiqda
o’tkazib yuborishi mumkin?..., - dedi Jin va turgan yerida aylana boshladi.
Boshni aylantirib yuboradigan tezlikda aylanarkan, birdan o’rmonda chopib
ketayotib arslonga ko’zi tushgan jayron singari joyida taqqa to’xtadi. Kendinga
o’girilib: - Aslida, dunyoda 6 milliard inson yo’q. Umumiy uch kishi bor. Hozir
bularning uyquga bo’lgan munosabatlari haqida aytib beraman senga. Agar
batafsil aytadigan bo’lsam, umring yetmaydi..., - dedi.
Kendin Jinni butun vujudi quloqqa aylanib tinglay boshladi:

-   Dunyoda umumiy
3 kishisiz. Sen ham mutlaqo shu 3 kishidan birisan!...
Bu gapdan so’ng inson eshitishdan bo’lak hech narsa qila
olmasdi! Kendin ham xuddi shunday qildi: tingladi...
-   Birinchisi: dono
inson. Bu dunyoda o’zidan biron iz qoldirmasdan ketmaslikka qasam ichgan
kishi... U, shubhasiz, bergan so’zida turadi, bajara olmaydigan narsaga aslo
va’da bermaydi. U o’sha hisoblagichni ko’rmasa ham, xuddi ko’rib turgandek
hayot kechiradi. Vaqt atalmish tushunchaning aslo sotib olinib bo’lmasligi,
saqlab qo’yilishining imkoni yo’qligini u juda yaxshi biladi. Shuni bilgani
uchun ham hayotini aslo bekorchi ishlarga sarflamaydi. Har soniyasiga go’yo har
bir karati deyarli 300 tonnalik tuproqni qazish yo’li bilan olinadigan olmos
kabi qaraydi. Uyquni ham kanda qilmaydi. Uyqusi kelishi bilan darrov uxlaydi,
ortga surmaydi. Ammo bunda chegaradan chiqmaydi. Barcha narsada me’yorga qat’iy
amal qiladi, me’yorni ham o’zi belgilaydi. Ko’proq uxlab yuborgan paytlariga
qattiq afsus chekadi. Ishini o’yinga aylantirgani sabab undan barchadan ko’ra
ko’proq zavq oladi. Hayot lazzatlaridan ham eng ko’p u foydalanadi. Ammo
bularning hech biri uning vaqtini zoye qilmaydi. Sababi, hatto uning
xursandchilik qilishi ham rejaga ko’radir.
Kendin Jin bilan safarlari o’z yakuniga yetib borayotganini
his qilib turar, sababi, uning so’zlari butun sayohatga xulosa yasamoqda edi.
Shu sababdan, bu jumlalar nihoyatda muhim.
-   Ikkinchisi:
oddiy inson. Hammaga o’xshagan, ya’ni. Ko’pchilikdan ajratib bo’lmaydi. Kimdir
chiqib, bir narsalarni gapiradi, u esa hech surishtirib o’tirmay, “Hamma
shunday qilyapti-ku”, deya ergashib ketaveradi. Doimo muhim ishlar qilishini
aytadi-yu, ammo buning uchun biron rejasi yo’q. Ko’pincha boshqalar bilan samimiy
munosabatda bo’ladi, biroq, o’zi bilan samimiy bo’lishni risoladagidek uddalay
olmaydi. Qachon qarama, ortga surgani surgan. Har tongda erta uchun o’ziga so’z
beradi, ammo so’zida turmaydi. Ish odami emas. Zaif tomonlarini yaxshi biladi,
lekin, ulardan qutula olmaydi.
O’tmishi bilan haddan ziyod faxrlanadi. Uni mukofot va
sovrinlar ko’proq qiziqtiradi. Kimlarningdir fikri uning uchun muhim. Shu
sabab, uyqusini ham o’shalarning tavsiyasiga ko’ra belgilaydi. “8 soat uxla!”
deyishgani uchun shuncha uxlaydi. Kimdir agar “Oz uxlash insonga kifoya
qilarkan!” deganida, ertasi kuni u ham shubhasiz, shunday degan bo’lardi. Ammo
faqat tili bilan aytadi, amal qilmaydi. Chunki, unga muammoning keragi yo’q.
Yaxshi tomoni esa o’zi qilayotgan ishlarning noto’g’ri ekanini bilishidir.
Masalan, kam uxlashi kerakligini biladi, o’zini ortiqcha qiynamay buni bir
necha marotaba sinab ko’radi, ba’zi-ba’zida kam uxlaydi. Davomli bo’lmasa-da,
bu uning uchun katta muvaffaqiyat. Bir kungina kam uxlasa ham unga yetadi. Yana
buni har kuni qilayotgan kishidek har yerda g’urur bilan aytib yuradi. Bu kabi
yolg’onlarni zararsiz deb hisoblaydi. Bundan hech kimga zarar yetmasligiga
bo’lgan ishonchi eng yuqori darajada. Aslida, nohaq ham emas, chunki,
boshqalarning xayrixohligini qozonish uchun aytilgan “beziyon” yolg’onlar hech
kimga zarar bermaydi, kishining o’zidan boshqa...
Kendin o’zining bu uch insondan qay biri ekanini o’ylash
bilan ovora ekan, Jin oxirgi uchinchi insonni ta’riflay boshladi:
-   Uchinchisi esa
ahmoqdir. Hayotini faqatgina vaqtlarini to’ldirish ustiga qurgan bir telba.
Masalan, 8 soat uxlashning zarurat ekanini da’vo qiladi. Fikri aslo
o’zgarmaydi, unda sobit turadi. O’rni kelganda aytib ketay: Bir eshakni esi
kirsin, bir nima o’rgansin deya arslonning yoniga jo’natdilar. Eshak 7 yil
davomida uning yonida qoldi. Butun qavm-qarindoshlari uni 7 yil davomida sabr
va umid ila arslonning saroyi ostonasida poyladilar... Bir payt eshik ochildi
va eshak arslonning saroyidan qahramon kabi chiqib kela boshladi. Qarindoshlari
sevinch va qiziqish bilan so’radilar: “Qani, ayt-chi, nimalar qilding,
hayotingda nimalar o’zgardi?” Eshakning qovog’i osilib javob qaytardi: “Qattiq
afsusdaman. Holingizga voy bo’lsin! Meni yaxshi bilmas ekansiz. Men aslo
o’zgarmayman!”
Kendin kulib yubordi. Jin ham kulgancha so’zida davom
etdi:  - Hamma narsani bilaman, deb o’ylaydi. Bilgan barcha narsasining to’g’ri
ekaniga chin qalbdan ishonadi. Qarorida mustahkam turadi. Nima bo’lgan taqdirda
ham, hastalikda, sog’liqda, quvonchli, g’amgin damlarda, yoshlikda, keksalikda
8 soat uxlashga ont ichgandir. Ba’zan 12 soat uxlaganda o’zini rosa lanj his
etayotganini aytadi, ammo bu holdan ko’p uxlash orqali inson dam olmasligini
tushunib yetmaydi. Aql yuritish qobiliyatiga ega bo’lmagani bois kam uxlagan
paytlari o’zini tetik his qilishi va buni e’tirof etishiga qaramay sababini
surishtirib o’tirmaydi. Oqibatda, ko’p uxlagani hatto xayoliga ham kelmaydi.
Hatto uyqusi eng ma’qul miqdorda bo’lganidan zarracha shubhalanmaydi ham.
Dunyoda faqat shu ahmoqgina 8 soat uxlaydi.
Endilikda Kendin o’zining bu uch insondan qay biri ekanini
yaxshi bilardi. Jin ham...
-   Sen bu uch
kishining donosisan, do’stim, dono Kendin, - dedi Jin. Chindan ham, Kendin dono
edi. Taassublarga bo’yin egmagan har bir inson kabi u ham o’z chegaralarini
yaxshi bilardi.
Dono Kendin va Jinning uyga qaytish vaqtlari bo’lgandi.
Ikkisi ham bir paytda tushunib yetdi buni. Turgan joylari Kendinning
yotoqxonasiga aylandi. Dono Kendin “Bu qanday bo’ldi?” deb o’tirmadi bu safar,
chunki, istagan har narsasi haqiqatga aylanadigan yerda ekanlarini
bilardi.
18-bob IKKI OLIM VA CHUMOLI
Jin bilan birgalikda yotog’ida pishillab uxlayotgan
Kendinga nazar soldilar. Dono Kendin charchagan, qancha vaqtdirki, uxlamayotgan
edi.
-   Haqiqatdan ham
o’zi bu safar qancha davom etdi? - so’radi Jindan. U javob berdi:
-   Safar bu zamon
o’lchovlari bilan ifodalab bo'lmas darajada uzoq davom etdi. Qarg’a 7 marta
tug’ildi, ulg’aydi va o’ldi. Safarimiz davomida yolg’iz bir inson uchun hatto
40 toshbaqa umriga sig’maydigan darajada ko’p narsalarni o’rganding. Shunga
qaramay, sen bilgan barcha narsalar anjir urug’i ichiga joylashtirilgan
to’g’nag’ichning uchidagi kichik zarraga teng. Sen oylab davom etganini gumon
qilayotgan bu sayohat, shuningdek, qarg’aning yetti va toshbaqaning qirq avlodi
bu dunyoga kelib ketishlari ko’z ochib yumguncha fursatda o’tdi-ketdi. Ya’ni,
sen birozdan so’ng xuddi hech ham uyg’onmagandek to’xtagan joyingdan hayotingni
davom ettirasan.
Kendin Jinning bu gaplaridan o’zini yo’qotib:
-   Nima, safarga
chiqishdan avval vaqtni to’xtatib qo’yganmidik? - dedi Dono Kendin xonasining
devorida osilib turgan buvisining qizlik paytidan qolgan soatiga qararkan.
-   Yo’q, albatta,
yo’q... Bunga foniy bir mavjudot qodir emas. Ammo ba’zan inson ming umrga teng
onlarni yashaydi. Bu shunchaki, shulardan biri edi, xolos.
Kendin uchun mavhum bo’lib qolgan narsalar ham yo’q emasdi:

-   Hisoblagich-chi?
U ishlayotgandi-ku...
-   Albatta, ishlayotgandi.
Sen anglashing kerak bo’lgan narsa, bir on ichida onlar yashading..., - dedi
Jin. Shu on Jinning qiyofasida Suqrot namoyon bo’ldi, jamiyki faylasuflarni
o’zida mujassam etdi.
-   Kapalakning
umri qisqa deb o’ylaysanmi? Kapalakning umri toshbaqanikiga, chumolining umri
esa mushuknikiga doim tengdir...
-   ...
-   Toshbaqa uzoq
umr ko’rarkan, kunlarning birida falak uni tutadi, toshbaqaga yana bir kapalak
umri beriladi. Toshbaqa kapalaklik umri davomida koinotga qadam qo’yadi. O’z
umri davomida o’rganganlarining minglab qatlarini bir kunlik umrida qaytadan
kashf etadi. Chunki, u aslida toshbaqaning bilimlari ila uchayotgan kapalakdir.
Sen bilan ham xuddi shunday...
Kendinning xayollari chuvalashib ketdi.
-   Qanday qilib?
-   Masalan, agar
sen bugungi to’plagan tajribalaring bilan kapalakka aylanib qolsang, bolalik,
yoshlik va qarilik davringni bir kunda yashagan bo’larding. Ya’ni, sen tamoman
boshqa vaqt ko’lamida bo’lar, “Men kim yo nimaman?” deb o’ylab o’tirmasding.
So’ngra kapalaklikni qabul qilib, bir kapalakday umr o’tkazarding. Butun umring
bir kundangina iborat bo’lardi, ammo sen o’sha bir kunni ushbu tajribalaring
yordamida har qanday kapalak kabi o’tkazmasding. Bizning o’lchovimizda bu umr
qisqa bo'lib tuyulsa-da, sen uni haqqoniy yashab o’tarding. So’ngra qaytib
insonga aylanganingda, boshingdan kechirgan voqealarni, u yerdagi quyosh,
oilang va tatib ko’rgan yaprog’ingning ta’mini, yaproqqa tushgan yomg’ir
tomchisi seni qanday cho’chitib yuborganini, o’sha tomchini yillar davomida
o’sha yerda kutganingni va u bilan ma’lum muddat hayot kechirganingni, bir
hasharotning qo’lidan so’nggi lahzada qutulib qolganingni, hayot achchig’i-yu
shirini bilan totli ekanini, qarilik davringni, qanotlaringni qoqishga-da qodir
bo’lolmay, birdan yiqilib tushgan paytingni uzundan uzoq hikoya qilarding.
Kendinning miyasi yana alg’ov-dalg’ov bo'lib ketdi.
So’radi:
-   Bu bilan barcha
jonzotlar uchun umr bir xil demoqchimisan?
-   Albatta. Buni
turli yoshdagi insonlardan so’rab bilsang ham bo'ladi. 15 yoshli yigitcha ham,
20 yoshli qiz ham, 40 yoshli ota ham, 70 yoshli buvi ham o’tgan hayotlarining
bir lahzagina davom etganini, ko’z yumib ochgulik qisqa zamon yashaganlarini
aytadilar. U holda “Barcha insonlar faqatgina bir lahza yashaydilar” desak,
xato qilmagan bo’lamiz. Menga ishon, agar tilini anglaganimizda, sher ham,
chumoli-yu, timsoh ham bu savolga ayni shu javobni bergan bo’lardi... Demak,
umr degani shunchaki bir ondir.
Dono Kendin tushundi. Hatto qolgan umri ham shunchaki bir
ondan iborat ekanligini tushundi... Birdan saroyda javobini ololmagan savoli
esiga tushib qoldi:
-   Saroy... U
saroy kimniki edi?
Jin kulimsiradi:
-   U saroy seniki
edi, do'stim.
Kendin bu javobdan shoshib qoldi:
-   Menikimi? Unday
bo’lsa u qayerda, u yerga yana qanday qaytsam bo’ladi?
-   Bu yerda... U
saroy ayni mana shu yerda.
Kendin endi donishmand edi. Endi barchasini o’zi anglashi
lozim. Uzundan uzun savol berish dono insonga yarashmasdi axir. Angladi. Biroz
avval saroyda Jin bilan “Uyga qaytish payti bo’ldi” deb o’ylayotgan vaqtlarida
saroy Kendinning yotoqxonasiga aylanib qolgan edi... Demak, bu yer haqiqatan
ham o’sha saroy, istalgan narsani qo’lga kiritish mumkin bo’lgan yer edi bu.
Miya deb atalmish bu kichik sandiqda yana yuz minglab shu kabi saroylar bor.
Dono Kendin bularni o’ylarkan, Jin issiqqina yotog’ida
chuqur uyquda yotgan Kendinning qulog’iga yaqinlashdi. Dono Kendin Jinning nima
qilishini kuzatib turdi.
-   Uyg’on Kendin,
men Jinman. Qani, tila tilagingni. Uchta imkoning bor. Qani uyg’on va mendan
nimani istasang, shuni so'ra, - dedi, ammo Kendin uyg’onmadi. Ortiga o’girilib
Jinga uxlashni xohlayotganini aytdi. Jin Dono Kendinga qarab boshini silkitib
qo’ydi. So’ng yana Kendinning qulog’iga egilib, davom etdi:
-   Uyg’on Kendin,
men Jinman. Qani, tila tilagingni. Ikkita imkoning bor. Qani uyg’on va mendan
nimani istasang, shuni so’ra, - dedi. Kendin bu safar ham uxlashni
xohlayotganini bildirib, ko’rpani boshigacha tortib yaxshiroq o’ranib oldi. Jin
bilan Dono Kendinning ko’zlari to’qnashdi. Dono Kendin hamma narsani tushunib
yetgandi. Kendin uyg’onishni xohlamayotgan ahmoq kabi uxlashda davom etarkan,
Jin o’sha tanish zarbani tushirdi. Kendin Muhammad Alining mushtiga teng
tarsaki yegach, to’shakdan o’q kabi otilib turdi. U nimalar bo’layotganini
tushunishga ham ulgurmay, Jin Dono Kendinga o’girilib:
-   Ko’rmayapsanmi?
Shapaloq yemay turib uyg’ona olmayapsan hatto, - dedi.
Dono Kendinning yuzi burishdi. Bu orada Kendin uyg’onib:
-   Nimalar
bo’lyapti?, - deya so’radi. Jin javob berdi:
-   Hech narsa,
xavotir olma! Shunchaki, seni Jin chaldi.
Kendin dovdiragancha qaytib
so’radi: - Qanaqa Jin?
-   Shu “Tila
tilagingni” deydigan Jin bor-ku, o’sha Jin. Qani, tila tilagingni, ammo faqat
birgina imkoning bor. Xohlayotgan narsang o’zing qiloladigan narsa bo’lsa,
so’rab o’tirma, buni aslo bajarmayman. Uy, mashina, pul kabilar bo’lmasin..., -
dedi ayyorona nigohlarini Kendinga qadab.
-   Nimaga ekan?
Nima uchun har kimning uch imkoniyati bo’ladiyu, menda bir dona?...
Shundan so’ng Jin va Kendin orasida Dono Kendinga yaxshi
tanish bo’lgan o’sha suhbat bo’lib o’tdi.
Jin endigina uyqudan turgan Kendinni mahkam quchgancha, tez
aylana boshladi. Ikki vujud bir tanga aylandi. G’oyib
bo’lishlariga bir bahiya qolgan ham ediki, birdan to’xtadilar.
Jin Donishmand Kendinning ko’zlariga boqib: “Yaxshi qol, xo’jayin”, - deya
vidolashdi. Kendin Donishmand Kendinni ko’ra olmagani uchun hech narsaga
tushunmadi... Jin bo’lib o’tganlarni anglashga urinayotgan Kendinni qattiq
tutib, yana aylana boshladi. Bir necha soniyadan so’ng g’oyib bo’ldilar. Shu
payt o’sha yerdan o’tib ketayotgan chumolining oldiga bir bo’lak pechenye
tushdi, lekin, u buni na ko’rdi va na eshitdi.
Donishmand Kendin egilib, yerdagi chumolini kaftiga oldi:
- Ko’rmading, to’g’rimi?, - dedi va kulimsiragan ko’yi
tashqariga chiqdi.

19-bob KENDIN’S33
Quyosh chiqish arafasida edi. Dono Kendin asrlar bo’yi
davom etgan safardan so’ng kaftida mittigina go’dakning urib turgan yuragini
his etdi. Kaftiga qaradi. Bu Gipotalamus edi. Bu sayohatdan esdalik bo’lib
qolgan o’sha buyuk xazina... Chiroqlari yonmagan uylar bo’ylab qorong’u
ko’chada aylanib yurdi. Yomg’ir yog’ardi. Dono Kendin qizg’ish tuproqqa tomgan
6 milyard ko’z yoshini, yana 6 milliard marvaridni ko’rdi.
Bundan tashqari, ortga qarab kamayib borayotgan 6 milliard hisoblagichning
ovozini eshitgandek bo’ldi...
Yerga tushayotgan yomg’ir tomchilari ko’cha chiroqlari
yorug’ida raqs tushayotgan qizlarga aylanardi go’yo. Ko’cha uzun va tor bo’lib,
nariroqda suyak talashayotgan kuchuklarni aytmasa, hammayoq jimjit edi. Kendin
yurishda davom etdi. 30 yildan beri qatnagan sovuq yo’lkalarda go’yo ilk kez
yurayotgandek edi.
Uyqusida terlab qolgan farzandining ustidan ko’rpani
tushirib qo’yayotgan ona singari quyosh ham ohistalik bilan ko’chalardan
zulmatni tortib olardi. Sekin-asta yorishgan ko’cha qushlar chug’ur-chug’uri
bilan uyg’ona boshladi. Eski bir qadrdon do’stini xotirlagandek Kendinning
lablariga tabassum yugurdi.  Yo’lkalar Kendinni kasalxonaga eltarkan, quyosh
kimsasiz yerlarni yer bilan yakson etar, ko’tarilib borgani sayin har
ko’chaning burchagiga qadar yangi hayot baxsh etardi. Quyosh xuddi bog’bonga
o’xshaydi, faqat qo’llarida gul yo’q, xolos. Yo’llar tugab, kasalxona boshlandi
hamki, atrof hali to’liq yorishib ulgurmagandi. Tez tibbiy yordam bo’limidan
oyog’i gips qilingan bir bola yonida ota-onasi bilan chiqib kela boshladi,
Kendin:
- Tuzalib keting!, - degandi, ammo uni eshitishmadi.
Tez-tez yurib kasalxonadan uzoqlashdilar...
Shu payt Kendinning ko’zi tez tibbiy yordam bo’limi ortida
turgan tez yordam mashinasiga tushdi. Tez yordam haydovchisi boshini rulga
qo’ygancha, bamaylixotir xuddi o’z paytini kutayotgan fasl kabi chuqur uyquda
edi. Kendin bundan avval ham uning uxlayotganini ko’p ko’rgan, ammo negadir bu
safar uxlayotgan odam unga g’alati tuyuldi.
Ichkariga kirdi. Qabulxonadagilar bosh shifokorlarini
bunday vaqtda ilk bora ko’rib turganlari uchun biroz shoshib qoldilar. Kendin
hech narsa demay shoshgancha xonasi joylashgan qavatga ko’tarildi. Eshiklari
yopiq xonalar yonidan o’tib yo’lakning eng oxirida joylashgan o’z xonasi
eshigini ochdi. Ichkariga kiriboq, taxtiga o’tirayotgan imperator singari
o’rindig’iga o’tirdi. Yordamchisini qidirdi, ammo u ham qolgan barcha kabi
quyoshdan so’ng uyg’onadiganlar toifasiga kirardi. Kendin unga oshiq edi. Juda
sekin, shoshmay gapirgani uchun uni “Ohistam” deb chaqirardi, ammo bugun
Ohistani oshiq o’z sevgilisini qidirayotgandek izlamayapgani yuzidan sezilib
turardi.
Qalamdondan qora qalam oldi va oldida turgan hujjatlar
fayliga
“Kendin’s” (Kendinning) deb sarlavha
qo’ydi. Unga
Kardiomiopatiyadan tortib OITS ga qadar bilgan barcha
kasallik nomlarini ketma-ket yozib chiqdi. Taxminan bir soat to’xtovsiz yozdi.
So’ngra xonaning eshigi ochilib, kotibasi Lara kirib keldi. Kendinni ko’rishi
bilan:
-
Kechirasiz, janob. Bu yerda ekanligingizni bilmagandim,- dedi
eshikni taqillatmaganidan hijolat tortib. Kendin unga e’tibor ham bermay ishida
davom etdi.
-
Janob, choy ichasizmi?, - so’radi Lara. Ammo yana javob ololmadi.
Yosh qiz “Rosa jahli chiqqan bo’lsa kerak” degan o’yda yonoqlari qizarib
tashqariga chiqdi va stoliga o’tirdi.
Kendin ikki soatcha ishlagandan so’ng soatiga qaradi. Soat
endigina 08.30 bo’lgan, kasalxona sekin-asta jonlana boshlagan bir vaqt edi.
Bosh shifokorning hammadan oldin kelib, hech kim bilan salomlashmay xonasiga
kirib ketgani va umuman gapirmaganligi butun kasalxonada kun mavzusiga aylandi.
Hamshiradan tortib shifokorgacha jamiyki xodimlar bosh shifokorga nima bo’lganiga
qiziqishardi. Kotiba, eshikni taqillatmasdan xonaga kirganida yuz bergan
holatni oshiribtoshirib gapirib berar, ikki shifokor, uch hamshira va yana bor
tashvishi g’iybat bo’lgan uch-to’rtta bekorchi “Qof tog’ida Anqo qushi” ni
ko’rgan dononi tinglayotganday undan quloq uzmasdilar. Kotibaning ish stolidagi
telefonning jiringlashi suhbatni qoq o’rtasida bo’lib qo’ydi. U go’shakni
ko’tardi. Telefon qilgan bosh shifokor ekan.
-
Zudlik bilan soat 09.33 da barcha xodimlar majlislar zaliga
to’plansin!
Uning ovozi allanechuk vahimali edi. Kotiba o’zini
kasalxona manfaatlarini o’ylayotgandek ko’rsatish maqsadida so’radi: -
Kasallar-chi, ularning ahvoli nima kechadi?
-
Tez tibbiy yordam bo’limidan tashqari butun kasalxona bugunchalik
yopiq. Tushundingizmi?
Ovozidagi
qat’iyat e’tirozga o’rin qoldirmadi: - Tushunarli, janob, - dedi kotiba
shoshilib.
Ammo 09.33 g’alati vaqt. Nega 09.30 yoki 09.15 emas...?
Bunday vaqt bosh shifokorda qandaydir bir o’zgarish yuz berganining dalili edi.
Xodimlar u yerda hisoblagich borligini, har soniyada qanchadan qancha olmosga
teng vaqtni kemirib borayotganligini qayerdan bilishsin? Kendin endilikda
kichik narsalarni ham hisobga oladigan buyuk inson ekanligi ularning tushiga
kiribdimi?
Qo’rqqanlaridan majlisga erta bordilar. Holatga har kim
turlicha izoh berardi. Nima bo’lishi mumkin? Doktor Kendinning ilk bor bunday
topshiriq berishi axir. Yomon ishlar sodir bo’ladigandek ko’rinardi. Ohista ham
zalda bo’lib, eng oldinda o’tirardi.
Soat roppa-rosa 09.33 ni ko’rsatgan ham ediki, xonaga
Kendin kirib keldi. Hech narsa demasdan qo’lida qog’oz bilan kursiga o’tirdi.
Har doimgidan ham ko’ra g’ayratli va shodon ko’rinar, hamma o’ylaganidek
qo’rqadigan hech narsa yo’q edi.
-   Salom, o’zining
mukammal ekanidan bexabar yashayotgan aziz insonlar! Hozir sizga uzungina bir
ro’yxatni o’qib beraman. Yaxshilab quloq soling. Savol beraman, - dedi kuchli
tarixchilardek.
Hamma kulib yubordi. Kendin qo’lidagi qog’ozni o’qiy
boshlaganda esa barcha hayratda qoldi... Bu yerga kasallik nomlarini eshitish
uchun to’planganmidilar? Ro’yxatni oxirigacha o’qib bo’lgach, qog’ozni kursiga
qo’ydi va boshini tik tutib jimgina tinglayotgan kasalxona xodimlariga murojaat
qildi:
-   Bu o’qiganlarim
siz uchun nimani anglatyapti?
Tozalik xodimlaridan tashqari hamma javobni bilar, ammo
Doktor Kendinning jiddiyati qarshisida so’zlashga jur’at topolmadilar.
-   Kasallik
nomi..., - dedi bir kishi.
-   Tabriklayman.
Juda zukkosiz!, - dedi Kendin istehzoli tabassum bilan.
-   Bular davosi
yo’q kasalliklar, - dedi o’rta qatorda o’tirgan ko’zoynakli shifokor. Gapga
bosh hamshira qo’shildi:
-   Bular tibbiy
yechimi bo’lmagan kasalliklar,- deya ko’zoynakli doktorning gapini
qo’llab-quvvatladi.
-   Qoyil!
Sizningcha, tibbiy yechimi bo’lmagan kasallik bo’lishi mumkinmi?, - so’radi
Kendin. Xodimlar bu savolning javobi aslida ular o’ylagandek emasligini
bilganlari uchun ham jimgina tinglashni ma’qul ko’rdilar.
-   Tibbiyotda hal
qilib bo’lmaydigan kasallikning o’zi yo’q. Bu insoniyat tarixi davomida
to’qilgan eng katta yolg’ondir. Ba’zi istisnolarni hisobga olmaganda,
shifokorlarning deyarli hammasi o’z layoqatsizligi, tamballigi va ish
bilmasligini mana shu jumla bilan xaspo’shlaydi. “Shu kasallik ustida
ishlayapman, ancha yo’lni bosib o’tdim. O’ylaymanki, manzilga yetish
arafasidaman. Yaqin kelajakda shu kasallikka davo topaman” degan nechta
shifokorni ko’rgansiz? Har bir sohada bo’lgani kabi tib dunyosi ham mana necha
yuzyillardirki o’z xaloskorlarini kutmoqda. Xonimlar va janoblar, kimning nima
ish qilgani yoki qanday yashagani meni mutlaqo qiziqtirmaydi. Kechirasiz-u,
ammo bilganlaringizning bari yanglish!...
Marsda tiriklik alomatini ko’rgan fazogir kabi qarab
turishardi Kendinga. Doktor Kendin so’zida davom etdi:
-   Xaloskorni
kutib o’tirish bizga yarashmaydi, chunki, biz bu yerda xaloskorni kutib
o’tirgan bir vaqtda, boshqa yerda bir ayol hech qanday sababsiz farzandini
yo’qotadi. Yoshgina go’dak otasidan yetim qoladi. Arqon sakrab yurgan mittigina
qizaloqning onasini qish kunlarining birida sovuq tuproqqa qo’yadilar. Boshqa
bir ayol esa eridan ayriladi. Yana bir kecha esa birov “Butun borlig’im -
sensan” degan ayolini o’lim changaliga topshiradi...
Boshlar pastga egildi. Aybdorlik hissi daydi o’q kabi xona
devorlaridan to’g’ri yuraklarga sanchilardi.
-   Keyin cho’g’
otashiga tushgan bag’irlar nola qiladi: “Koshki shifokor bo’lsaydim,
bolaginam... Koshki sizni o’limdan asrab qolish uchun qo’limdan biror narsa
kelsa edi, ona... Koshki sizning o’rningizda men bo’lsaydim, ota!...” deya
hayqiradi chorasiz yuraklar. Shunday damlarda bir qancha inson farzandining
shifokor bo’lishini xohlaydi! Hozir ham oramizda shu kabi farzandlar o’tiribdi.

Ha, chindan ham shunday. Xonadagi shifokorlarning ba’zilari
Kendin aytib berganidek shifokor bo’lishgandi.
-   Hozir
ko’zlaringizni yuming va shunchaki, tafakkur qiling...
Xonadagilar birin-ketin ko’zlarini yumdilar.
-   Iltimos, sen
ham ko’zlaringni yum,- dedi Kendin yangi ish boshlagan amaliyotchining
ko’zlarini yummaganini ko’rib. Hamma ko’zlarini yumgach, davom etdi:
-   Faqat o’ylang,
chuqur o’ylang! Boya sanab o’tgan hastaliklarimizning birontasi sizning eng
sevgan insoningiz boshiga tushsa, nima qilardingiz? Sizga “Tibbiyot jihatidan
imkonsiz” deyishyapti, “Suyganingiz o’ladi” deyishyapti... Nima qilardingiz?
Nimalaringizdan voz kechardingiz? Sichqonga yengilgan chorasiz fil kabi
tizzalaringiz uzra cho’kib, yig’lagan oningizni tasavvur eting!
Xonadagi ishchilarning yarimi Kendinni ko’z yoshi ichra
tinglashardi.
-   Va
sevganingizni yo’qotgan, motam tutgan o’sha kunni tasavvur eting: u o’ldi,
tibbiyot ojiz qoldi va siz suyganingizdan ayrildingiz! Ortiq uni hech ham
ko’rmaysiz. Uning mayin qo’llaridan tutolmaysiz, uning ko’zlari endi hech
qachon qaytib porlamaydi... Uni yo’qotgan kuningiz. Tibbiyot ojiz qolgani uchun
yo’qotdingiz...
Xonada yig’i ovozi eshitildi. Kendin biroz sukut saqladi.
Tinglovchilar ko’zlarini ochdilar. So’ngra to’xtagan
joyidan davom etdi.
-   Sevganingizni
ko’mib, uyga qaytdingiz. Bir necha oydan so’ng esa xabarlarda boshlovchi
“Falonchi kasallikka davo topildi”, deya xushxabar aytib turibdi. O’sha on
nimalarni his qilardingiz? Eslaysizmi, tibbiyot ojiz edi. Xo’sh, unday bo’lsa,
bu chorani qanday topdilar? Chora bor edi-yu, ammo tamballigi tufayli tibbiyot
unga kechroq erishdimikin?. Shifokorlar biroz kam uxlab, ko’proq ishlaganda,
biroz kamroq televizor ko’rganida, biroz idealist bo’lganida... Balki
suyganingiz o’lmasdi, o’zingiz ham bolasini arslonga oldirib qo’ygan jayron
kabi tizzalaringiz uzra yiqilmasdingiz, balki.
So’ngra Kendin bir qadam oldinga chiqdi. Kostyumining
tugmalarini qadab:
-   Xonimlar va
janoblar! Sizlarni ishontirib aytamanki, shu onda yashash uchun tibbiyotga
qarab qolgan, olayotgan har nafasini so’nggisi deya gumon qilayotgan millionlab
inson bor dunyoda. Men buni ortiq qabul qilolmayman. Ular haqida o’ylasam,
o’zim yutayotgan kisloroddan uyalaman. Qasam ichdim men! So’z berdim!
Gippokratga emas, Doktor Kendin Sandinga so’z berdim! Tibbiyot kutayotgan o’sha
qutqaruvchi menman!, - dedi.
Gapini tugatib ulgurmagan ham ediki, birdan xonada g’alag’ovur
boshlanib ketdi. Kendin shu qadar ishonchli gapirardiki, biror kimsaning
e’tiroz bildirishga majoli yo’q edi. Ovoz ohangi, qarashlari, so’zlarga urg’u
berishi... Hammasi ajoyib edi. Bunga aql bovar qilmaydi: bu gaplar hammaga
ta’sir qildi. Xonadagi g’ala-g’ovur birozdan so’ng olqishga aylanishi
kutilayotgandek edi. Ko’p o’tmay o’rtadagi ko’zoynakli shifokor o’rnidan turdi
va yo’g’on ovozi bilan:
-   Yo’q, o’sha
qutqaruvchi menman!, - deya hayqirdi.
Aslida Kendin bunday bo’lishini kutmagan edi. U faqatgina
yolg’iz o’zi katta inqilobni amalga oshirmoqchi ekanini bildirib qo’yib, o’rnak
bo’lishni xohlagandi xolos, biroq shifokorlarning ko’zlaridagi uchqun uni
yo’lboshchiga aylantirdi, hatto ko’zoynaklining yonida o’tirgan doktor xonim
ham o’rnidan turdi va ko’rsatgich barmog’i bilan oq xalati ustidagi ismi
yozilgan maxsus guvohnomaga ishora qilib:
-   Yanglishyapsizlar,
janoblar, o’sha qutqaruvchi menman!, - dedi... Xonadagi 33 shifokorning bari
oyoqqa turib, bir ovozdan:
-   O’sha
qutqaruvchi menman, - deyishdi. Xonadagilar bu qutqaruvchilarni olqishlay
boshladilar. Xonani gulduros qarsak ovozi qurshab oldi. Kimlardir yig’lar, yana
kimlardir esa universitetni birinchilar qatorida bitirgan qiziga qaraganday
g’urur bilan shifokorlarga boqardi. Hayajon va ishonch ila hamma oyoqqa turdi.
Olqishlar hanuz davom etar, barcha birmabir doktorlarni tabriklay boshladi.
Kendin ham bu 33 insonni tabriklagach, kursiga o’tirdi:
-   Haa, dunyoning
eng qadrli borliqlari. Endi boring va shu ro’yxatda nomi kelgan kasalliklarga
duchor bo’lgan birortasini ko’rsangiz, unga so'z bering va 33 shifokorning
xabarini yetkazing... “Kutgan qutqaruvchingiz keldi” deya ularni umidlandiring.

Zalda takror qarsak ovozi yangradi.
-   Xonimlar va
janoblar, endi meni qutqaruvchilarim bilan yolg’iz qoldirsangiz.
Shifokorlardan boshqa hamma o’z ishiga qaytdi. Ohista
Kendinning yoniga keldi. Nigohlari bilan uni tabriklar, ammo negadir tabassumi
siniq edi...
-   Bugun meni
qidirmading ham, sendan xafa bo’ldim..., - dedi sekingina. Kendin har tong
kasalxonaga kelganida, birinchi bo’lib Ohistaning xonasiga kirib o’tardi.
-   Ba’zan insonlar
bilmasdan o’z haqqini, hatto huquqlarini qo’ldan boy beradi, Ohista!, - dedi
Kendin. Qiz hayron qoldi. Uning nima demoqchi bo’lganini tushunmadi.
-   Qanday qilib?,
- so’radi. Kendin kulimsirab:
-   Uzun hikoya...
Hozir esa meni shifokorlarim bilan yolg’iz qoldir..., - dedi-yu, shifokorlari
bilan majlisni boshlab yubordi.
Majlis besh soatga yaqin davom etdi. Kendin o’z nutqi bilan
33 shifokorning hayotini butkul o’zgartirib yubordi. Ularga imkonsizlikni rad
etishni, kengroq fikr yuritishni o’rgatdi. Hisoblagich haqida gapirib berdi.
Piramidalar sirini ochdi. Yuksak ong va saroy haqida tushuncha berdi. Da Vinchi
haqida so’zladi. Doktor Kendin Sandin barcha shifokorlarni katta loyihalarga
undadi.
O’sha kuni 33 shifokor muhim qaror qabul qildilar. Hanuz
davosi topilmagan kasalliklarga qarshi, yana bundan ham muhimroq bo’lgan
“tibbiyot jihatidan imkonsiz!” kasalligiga chora topishga ont ichishdi...
Avvalo, o’zlarini tanitadigan bir nom topishlari lozim edi,
topdilar ham. Endilikda bu jamoaning o’z nomi bor, barcha ularni shu nom bilan
taniydi ortiq: “Kendin’s33”. Bu tashkilotning asoschisi Doktor Kendin Sandin
bo’lgani uchun ham harakatga uning nomi berildi.
So’ngra har bir shifokor Kendinning ro’yxatidagi o’z
sohasiga muvofiq keladigan va davosini topishiga ishongan kasalliklarni
daftariga qayd qilib oldi.
Umumiy bir maktub yozdilar. Rejalariga ko’ra bu xatni
muayyan kasallikning chorasiga eng yaqin va shu yo’nalishdagi texnik
imkoniyatlari eng rivojlangan kasalxona va laboratoriyalarga jo’natishlari
kerak edi. Aslida bu maktubdan maqsad tegishli muassasadan eng so’nggi
texnologiyalardan foydalangan holda ilmiy tadqiqotlar o’tkazish uchun izn olish
edi. Bu ishlar dunyo miqyosida olib boriladi. Balki, doktorlarning har biri
ishlash uchun dunyoning boshqa-boshqa davlatlariga ketishar, ammo buning
unchalik ham ahamiyati yo’q. Ular endilikda o’zlarini insoniyat uchun fido
qilishgan edi. Majlisda qabul qilingan qarorga ko’ra birozdan so’ng dunyoning
to’rt tomoniga tarqaladigan bu shifokorlar 3 yildan so’ng takror bir yerga
to’planishlari lozim. Bu vaqt oralig’ida doktorlarni tirikchilik tashvishidan
qutqarish maqsadida Kendin mavjud xodimlar o’z ishini davom ettirishi sharti
bilan kasalxonani tashkil etiladigan vaqfga qo’shish orqali moddiy resurslar
yaratadigan bo’ldi. Qo’lga kiritgan mablag’ teng 33 ga bo’linadi, toki bu
shifokorlar oilalari bilan 3 yil davomida qiynalmay yashashlariga yetsin.
Shuningdek, boshqa qarorga ko’ra,
shifokorlar o’zlari boradigan kasalxona yoki laboratoriyadan haq olmaydilar.
Sababi, 3 yil davomida biron kasallikka davo topolmagan doktor och qoladi.
Ular “Chorasizlik psixologiyasi”ni yaratish uchun ham
shunday qilishdi. Kendin buni “Papirus ta’siri” deb nomladi. Doktorlar buning
ma’nosiga unchalik tushunishmagan bo’lsa-da, guruh rahbari bo’lgan Kendinga
qat’iy ishonishardi.  Ilk majlisdan so’ng hamma o’zi boradigan kasalxonani
surishtirish maqsadida xona-xonasiga tarqaldi. Kendin ham advokatni chaqirib,
kasalxonaning hujjat ishlarini hal qilishga kirishib ketdi.
Ertasi kun ikkinchi majlis o’tkazildi. Har bir doktor o’zi
tadqiqot olib boradigan kasalxonani topishga ulgurgan edi. Majlisda bular
muhokama qilindi. Oxirida, barcha uchun munosib joy aniqlab olindi. Shuningdek,
bu majlisda “Kendin’s33” a’zosi bo’lgan hech bir shifokor 4 soatdan ortiq
uxlamasligi borasida ham qaror qabul qilindi. Doktor Kendin guruh a’zolariga
shu vaqtga qadar hech biri eshitmagan “Uyqu taqvimi” haqida ma’lumot berdi.
Cho’ntagidan g’ijimlangan bir qog’ozni olib, nusxa ko’chirib, barcha
shifokorlarga tarqatdi. Ularning har biri shaxsiy mezonlaridan kelib chiqqan
holda jadvalni to’ldirib, darhol uni hayotlariga tatbiq etishga kirishdilar.
Bu 33 shifokor endilikda tashrif qog’ozlarini ham
o’zgartirib, ismlari ostiga turli iboralar yozadigan bo’ldilar. Masalan,
doktorning ismi tagidagi “Kardiolog” so’zi o’rniga “Barcha zamonlarning eng
muvaffaqiyatli kardiologi” deb yozishardi. Bu fikr ham Kendindan chiqdi. Uning
aytishiga ko’ra, agar shunday qilishsa, o’z vazifalarini ham imkoni boricha
mukammal bajarishga harakat qilishardi.
Majlisdan so’ng har bir shifokor o’zi boradigan
kasalxonaning mas’ul vakillariga quyidagi maktubni o’z sohasiga ko’ra to’g’irlab
jo’natib yubordi.

Salom!
Siz kutayotgan inson – menman!
“Kardiomiopatiya” nomli hastalikka naq 3 yil o’tib mana shu bugun davo topish
arafasida turibman. Buning uchun ilmiy salohiyatim yetarli bo’lishiga qaramay,
izlanishlar olib borishim uchun yetarli texnik bazaga ega emasman. Shu sababdan
dunyodagi eng zamonaviy texnologiyalarga ega bo’lgan kasalxonangizdan
foydalanishga majburman. Amalga oshiradigan ishlarim uchun sizdan hech qanday
haq talab qilmayman. Butun insoniyat uchun bu imkonni menga berishingizga
to’g’ri keladi. Aks holda shu ondan e’tiboran kardiomiopatiya kasalligidan
vafot etgan har bir bemor uchun xalqaro sudda sizlarga qarshi da’vo
qo’zg’atishga majbur bo’laman. Siz agar ba’zi bir hastaliklarga davo topish
tibbiy jihatdan imkonsiz ekaniga ishonsangiz, maktubimni o’qir ekan, so’nggi
gapim huquqiy jihatdan imkonsiz ekanini o’ylashingiz mumkin. Bunga hayron
qolmadim. Aytgan so’zlarim sizda bir tahdid singari fikr uyg’otgan bo’lsa,
to’g’ri o’ylabsiz, haqiqatda shunday. Sizlarga insonlarning ahmoqona
hastaliklardan o’lib ketmasliklari uchun “Kendin’s33” jamoasi nomidan tahdid
qilyapman.
Zamondan ortda qolmasligingizni tilab
qolaman...
Eslatma: Men bilan birgalikda
ish olib borishni sabrsizlik bilan kutayotganingizni bilaman. Ammo, bu yerda
bitirishim kerak bo’lgan bir qancha muhim ishlarim bor, shu sabab bir haftasiz
kela olmayman. Doktor Kayra Zenden
Barcha zamonlarning eng muvaffaqiyatli
kardiologi

Maktublar jo’natilgandan so’ng bir necha kun ichida
ularning ko’pidan ijobiy javob keldi. Javob kelmaganlariga esa ikkinchi bir
maktub yuborildi:

Salom!
Guruhimizdan bo’lgan shifokor
do’stimning sizga yuborgan maktubiga ijobiy yoki salbiy bo’lsin, biron javob
ololmadik. Sizga quyidagi faylda boshqa bemorlarning holati, bizlarga nisbatan
ijobiy yondashuvi hamda xatlarimizga kelgan javoblarni yuboryapman. Agar siz
bizga mavzu bilan aloqador biror javob bermas ekansiz, sizga qarshi da’vo
ochish bilan bir qatorda, “Kendin’s33” maqsadiga erishgan kun siz bilan uzoq
tushuntirish ishlarini olib borishimizga to’g’ri keladi. Qudratimizga yengil baho
bermasligingizni tavsiya etaman... Ishonchim komilki, siz quyosh kabi nur
sochadigan marvaridni ko’rmagansiz.
Zamondan ortda qolmasligingizni tilab
qolaman...
Doktor Kendin Sandin
O’zini tanigan inson

Bu ikkinchi maktubdan so’ng boshqa kasalxonalar
harakatga tushib qolishdi va kutilgan ijobiy javoblar olindi. Natijada, 33
shifokor o’zlari istagan tashkilotlarda tadqiqotlar o’tkazish imkonini qo’lga
kiritdilar. Aytgandek, “Kendin’s33” jamoasi shifokorlari o’zlari boradigan
kasalxonada hali ish boshlamay turib mashhur bo’lishning uddasidan chiqdilar.
Shunday qilib, “Kendin’s33” shifokorlari butun dunyoga tarqaldi. Ular shu onda
kechalarni kunduzlarga ulab, insoniyot nomidan tibbiyot imkonsizliklarini yo’q
etmoqdalar. Agar qayerdadir “Ixtirochi shifokor” yoki “Falon hastalikka davo
topgan qobiliyatli doktor” deya ta’rif etilgan biron kimsani ko’rsangiz, u,
shubhasiz, “Kendin’s33” ga mansubdir.

Kendin’s33
Avvalida 33 kishi bilan boshlangan bu harakatga keyinchalik
yuzlab, hattoki, minglab doktorlar qo’shilishdi. “Kendin’s33” jamoasi soni kun
sayin ortib bormoqda.

Doktor Kendin Sandin
“Kendin’s33” ning asoschisi Doktor Kendin Sandin ustiga
“Faqat ahmoqlargina 8 soat uxlaydi” deya yozilgan, ulkan marvaridni eslatadigan
virtual sayohat markazini tashkil etdi. Har yili dunyoning turli burchaklaridan
yuz minglab insonlar bu maxsus markazga kelib,
“Jin bilan dunyo sayohati” nomli xayoliy safarga chiqadilar va hayotlarini
tubdan o’zgartiradilar.
Doktor Kendin Sandin o’zi bilan bo’lgan intervyu so’ngida
gazeta muxbirining “Xulosa o’rnida obunachilarimizga nima degan bo’lardingiz,
Janob Sandin?” degan savoliga kislorod haqida ba’zi narsalarni aytib, javob
berdi:
- Agar bir kun, siz ko’ra olmaydigan kimdir qulog’ingizga
“Bilasanmi, do’stim? Men endi sening barcha siringni bilaman. Men ham
mukammalman!” deya pichirlasa, faqat o’sha ondagina olgan nafasingiz haqqini
ado qilganingizga amin bo’lishingiz mumkin. Bu sirli ovozni o’limingizdan avval
eshitishga harakat qiling. Ammo bu sirni aslo hech kimsaga aytmang. Hatto bir
kun qarshingizga Jin chiqsa ham...
Doktor Kendin Sandinning shaxsiy hayotida yordamchisi
Ohistaga uylanishidan tashqari aytarli o’zgarish sodir bo’lmadi. Janob va Xonim
Sandinlar cheksizlikka tomon uzangan zinalari bo’lgan, qizil tuproqdan
qurilgan, devorlarida “Dono Kendin” imzosi bilan Da Vinchining ham hasadini
keltiradigan go’zal suratlari bo’lgan saroyda yashamoqdalar. Qachondir fursat
topsang, yana, qovurilgan kiyik go’shtini yoqtirsang, bir kirib o’t!

Jin
O’sha kundan beri Jinni biron kimsa ko’rmadi, ammo men uni
har qancha ko’rpalari ostiga yashirinsalarda, ko’rgan insonlar borligiga
ishonchim komil!

Quyosh o’ylaganing kabi uzoqda emas,
“Koshki”larsiz yasha, vassalom!

Mundarija:
1-bob. Uyg’onish.......................................................................... 5
2-bob. Dunyoning rangini o’zgartirgan inson............................. 16
3-bob. Uyg’otgichning kashf etilishi.......................................... 21
4-bob. Moviy sevgilisi ila kunda 2 soat...................................... 24
5-bob. Kichik fonusning ichidagi buyuk inson........................... 27
6-bob. Kim edi u toshni quduqqa otgan ahmoq?........................ 30
7-bob. Faqatgina kam uxlashning o’zi yetsaydi, dunyoni .............
chumolilar boshqarardi............................................................... 37
8-bob. Uyqu muhtashamdir........................................................ 41
9-bob. Mixchi va bolg’achi......................................................... 44
10-bob. Oq otli va uning qilichi.................................................. 48
11-bob. Uzumning taqdiri........................................................... 51
12-bob. Tomchiga jo bo’lgan okean........................................... 55
13-bob. Papirus ta’siri................................................................. 90
14-bob. Bilgan hamma narsang yanglish.................................... 99
15-bob. Uzun bir kecha............................................................. 109
16-bob. O’zaro kelishuv........................................................... 114
17-bob. Ko’hi qofning ortida.................................................... 140
18-bob. Ikki olim va chumoli................................................... 176
19-bob. Kendin’s33.................................................................. 182

[1] Bu yerda turk maqollaridan biriga ishora qilingan.
Turklarda "Üzüm üzüme baka baka kararır"
(Uzum uzumga qarab qorayadi) degan maqol bor. Maʼnosi shuki, doʻstlar
yoki bir-biriga yaqin insonlar feʼl-atvor jihatdan bir-birlarining
odatlarini oʻzlashtiradilar. O’zbek tilida “Qovun qovundan rang oladi”
maqoliga to’g’ri keladi.

[2] Istanbuldagi To’pqopi saroyi muzeyida
saqlanuvchi 86 karat og’irlikdagi olmos.

[3] Bu yerda turk allalaridan biriga
ishora qilingan.

[4]
"Fizanga borishga uringan, qoʻshni
qishloqqa borishga erinmaydi" - turk maqoli, Fizan - Liviyada joylashgan
hudud.

file_name: faqat ahmoqlargina 8 soat uhlaydi.pdf

alt: ERDAL DEMİRKIRAN

alt: TARJIMONLAR: DILFUZA VOHIDOVA

alt: Muqaddima oʻqilmaydi!” deb kim aytdi?

alt: Doim koʻp pulim boʻlsin, deysiz

alt: Afsusdaman! Imkoniyatingni boy berding

alt: DUNYONING RANGINI O’ZGARTIRGAN

alt: Soʻngra qum soatiga ishora qilib: -

alt: MOVIY SEVGILISI ILA KUNDA IKKI

alt: Kendin atrofni tomosha qilarkan,

alt: Bu 6 soatlik, - dedi. Kendin va

alt: KICHIK FONUSNING ICHIDAGI BUYUK

alt: KIM EDI U TOSHNI QUDUQQA OTGAN

alt: Sen uni nomaʼlum qotilga aylantirding

alt: Kendin oʻylanib qoldi. Jin haq edi

alt: Oz uxlash...". Gʻayrioddiy ish edi bu

title: Faqat axmoqlar 8 soat uxlaydi