extracted_text:
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
XALQ TA’LIM VAZIRLIGI

NAMANGAN VILOYAT XALQ TA’LIMI XODIMLARINI QAYTA
TAYYORLASH VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISH INSTITUTI

«TABIIY VA ANIQ FANLAR TA’LIMI»
KAFEDRASI

INFORMATIKA FANINI O‘QITISH HUQUQINI BERISH BO‘YICHA KASBIY QAYTA TAYYORLASH KURSINING IXTISOSLIK FANLARI TARKIBIGA KIRUVCHI

KOMPYUTER TARMOQLARI
fani bo‘yicha

O‘QUV – USLUBIY MAJMUA

Namangan-2016

“TASDIQLAYMAN”
Namangan viloyati xalq ta’limi xodimlarini
  qayta tayyorlash  va  ularning malakasini oshirish instituti rektori
_______________    S.X.Abdullayev
«_____»
  _______________ 2016 yil

Kelishildi

O‘quv
  – metodik ishlar bo‘yicha prorektor

B. Xolmirzayev

Tabiiy va aniq fanlar
ta’limi kafedra mudiri

I. Nurmatov

TuzuvchiLAR

I. Nurmatov–
Tabiiy va aniq
fanlar kafedrasi katta o‘qituvchisi.

D. Vahobov – Tabiiy va aniq fanlar kafedrasi o‘qituvchisi.

Taqrizchilar

O. Jakbarov – Namangan muhandislik-pedagogika instituti, Kasb
ta’limi (Informatika va axborot texnologiyalari) kafedrasi mudiri, t.f.n.,
dots.

N. Otaxanov – Namangan Davlat universiteti,  “Amaliy matematika
va informatika” kafedrasi mudiri p.f.n. dots.

Ushbu ma’ruza matni tabiiy va aniq
fanlar ta’limi kafedrasining 04.01.2016 yildagi 1-sonli yig‘ilishida muhokama qilingan
va institut Ilmiy kengashining 05.01.2016 yildagi 1-sonli yig‘ilish bilan tasdiqlangan

.Informatikani o‘qitish huquqini berish bo‘yicha kasbiy
qayta tayyorlash kursining

O‘QUV REJASI

№

O‘quv bloklari, modullar va faoliyat
  turlarining nomlari

Tinglovchining o‘quv yuklamasi (soatlarda)

Soatlarning   oylar
kesimidagi taqsimoti

Umumiy yuklama-ning hajmi

Auditoriya mashg‘ulotlari (soatlarda)

Jmai

Ma’ruza

Amaliy

Laboratoriya  ishi
ishi

Seminar

Kurs ishi

OYLAR

1

2

3

4

5

6

7

soat

%

HAFTALAR
  SONI

5

4

4

4

5

4

1

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

1.00

Umumkasbiy fanlar

726

74,7

726

232

182

284

28

180

144

144

114

98

46

1.01

Informatika va
  axborot texnologiyalarini o‘qitish metodikasi

92

9,5

92

32

16

16

28

k.i

30

36

26

1.02

Algoritmlash va dasturlash
  tillari

120

12,3

120

40

32

48

46

38

36

1.03

Informatika

92

9,5

92

30

26

36

32

30

30

1.04

Kompyuter tarmoqlari

42

4,3

42

12

12

18

22

20

1.05

Kompyuterning
  zamonaviy texnik va dasturiy ta’minoti

106

10,9

106

34

24

48

40

34

32

1.06

Axborot tizimlari va
  texnologiyalari

62

6,4

62

16

18

28

40

22

1.07

Ma’lumotlar va
  bilimlar bazasi, ularni boshqarish tizimlari

74

7,6

74

26

16

32

22

32

20

1.08

Kompyuter
  grafikasi va Web-dizayn

92

9,5

92

26

24

42

32

30

30

1.09

Tanlov fanlari

46

4,7

46

16

14

16

14

32

2.00

Ixtisoslik fanlari

174

17,9

174

54

50

62

8

30

82

62

2.01

Matematik va
  kompyuterli modellashtirish asoslari

46

4,7

46

16

16

14

28

18

2.02

Pedagogik
  dasturiy vositalar va ularni yaratish texnologiyalari

54

5,6

54

14

14

26

34

20

2.03

Informatikani
  o‘qitish texnologiyalari va loyihalashtirish

50

5,1

50

16

12

14

8

k.i

30

20

2.04

Tanlov fanlari

24

2,5

24

8

8

8

24

Jami

900

92,6

900

286

232

346

36

180

144

144

144

180

108

Davlat attestatsiyasi

36

3,7

36

36

Bitiruv ishi

36

3,7

36

36

Jami

72

7,4

72

36

36

Hammasi

972

100,0

972

286

232

346

36

180

144

144

144

180

144

36

KOMPYUTER TARMOQLARI

KIRISH

Mazkur ishchi o‘quv fan dasturi “Kompyuter tarmoqlari”
o‘quv fani bo‘yicha tuzilgan bo‘lib, bo‘lajak fan o‘qituvchisi egallashi kerak
bo‘lgan quyidagi bilimlar va ko‘nikmalar majmuini o‘z ichiga oladi.

Fanning maqsadi va vazifalari

Fanning asosiy maqsadi – tinglovchilarning kasbiy sohasida uchraydigan tarmoq sohasidagi
muammolarni bartaraf etish yo‘llarini o‘rgatish, bo‘lajak fan o‘qituvchisi
sifatida  mutaxassis bo‘lib etishi uchun etarlicha bilimlar berishdan iborat.
 Fanning
vazifalari - kompyuter
tarmog‘i haqida ma’lumotlar berish;
- har bir insonning hayotida va jamiyat
rivojlanishida   axborot texnologiyalarning rolini ko‘rsatish;
- mintaqaviy, lokal va global  kompyuter
tarmoqlarining imkoniyatlarini ochib berish;
- kompyuter tarmoqlaridagi ma’lumotlardan
qanday hollarda va qanday maqsadlarda ishlatish tushunchalarini shakllantirish;
- global tarmoqqa joylashtiriladigan
ma’lumotlarni qanday hosil qilish yo‘llarini o‘rgatishdan iborat.

Fan bo‘yicha tinglovchilarning bilimi, ko‘nikma va malakalariga
qo‘yiladigan talablar

“Kompyuter tarmoqlari” o‘quv
fanini o‘zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida
tinglovchi:
- kompyuter
tarmoqlari,telekommunikatsiyaning texnik vositalari, zamonaviy axborot hizmat
turlarini, masofaviy ta’lim va uning imkoniyatlarini, tarmoq operatsion tizimi
haqidagi bilimlarni bilishi kerak;
- kompyuter
tarmoqlari turlari va ularning imkoniyatlari, mintakaviy, global va lokal
kompyuter tarmoqlari, elektron pochta, masofaviy ta’lim,
telekommunikatsiyalarni tashkil etish yo‘llari, tarmoq hizmatlari. Tarmoq
texnologiyasi: tarmoq texnologiyasi haqida tushuncha, ko‘prik va shlyuzlar,
tarmoq topologiyalari, ma’lumotlarin uzatish protokollari, IP, TCP va UDP
protokollari. Tarmoq
operatsion sistemalari. Lokal kompyuter tarmoqlari,  ularni tashkil etish va
ishlatish. Intranet kompyuter tarmog‘i lokal tarmoq imkoniyatlari, tarmoq
operatsion tizimida ishlash prinsiplari, internet tarmog‘ida ishni tashkil
qilish usullari, internet tarmog‘iga ma’lumotlar joylashtirish  haqidagi ko‘nikmalarga
ega bo‘lishlari kerak;
- internet
tizimida ishlash; telekommunikasiya vositalari bilan ishlash; elektron pochtada
ishlash; lokal kompyuter tarmog‘ida ishlash; Web sahifa yaratish malakalarga
ega bo‘lishlari kerak.

Fanning o‘quv rejasidagi boshqa fanlar bilan o‘zaro
bog‘liqligi,
uslubiy jihatdan uzviyligi va ketma-ketligi

Kompyuter
tarmoqlari fani asosiy  kasbiy fanlaridan biri hisoblananib,
dasturni amalga oshirish o‘quv rejasidagi rejalashtirilgan nazariy informatika,
algoritmlash va dasturlash tillari, ma’lumotlar bazasi va ularni boshqarish
tizimlari fanlaridan olingan  nazariy va amaliy  bilimlarga tayanadi.
Fanning  ta’limdagi o‘rni

Kompyuter tarmoqlari fanini puxta o‘zlashtirish nazariy
materiallarni bilish bilan birga, tinglovchilarning pedagogika faoliyati
davrida   ko‘nikma sifatida xizmat qiladi. Tinglovchilarda fanning o‘quv
rejadagi boshqa fanlar bilan o‘zaro bog‘liqligi va uslubiy jihatdan uzviy
ketma-ketligini o‘rganish va amaliyotda o‘quvlarga o‘rgatish uslublarini
o‘rganishdan iborat. Kompyuter tarmoqlari fanini o‘rganish tinglovchilarni o‘quvchilarni
o‘qitish va tarbiyalashga doir masalalarni mustaqil va ongli xal etishga
tayyorlash, shuningdek, ta’lim va tarbiya nazariyasi va amaliyotni mustaqil
o‘rganishni davom ettirish uchun, yangi nashr etilgan metodik adabiyotlarni
o‘qish uchun, yozish tajribasini tarkibiy baholash va umumlashtirish uchun
zarur bo‘lgan ko‘nikmalar bilan qurollantiradi.
Kompyuter tarmoqlari turlari va ularning
imkoniyatlari, mintaqaviy, global va lokal kompyuter tarmoqlari, elektron
pochta, masofaviy ta’lim, telekommunikatsiyalarni tashkil etish yo‘llari,
tarmoq hizmatlarida ish samaradorligini oshirishda qo‘llanilmoqda.

Fanni o‘qitishda foydalaniladigan zamonaviy axborot
va
pedagogik texnologiyalar

Kompyuter tarmoqlari  fani o‘quvchida darsliklar, o‘quv-uslubiy
qo‘llanmalar, ma’ruza matnlari, elektron materiallardan foydalanish, zamonaviy
axborot  va pedagogik texnologiyalarni qo‘llash, interfaol usullarni, ta’limiy
vositalarni ta’lim jarayoniga tadbiq etish muhim ta’limiy ahamiyatga ega.

ASOSIY QISM

№

Mavzular

Jami

Ma’ruza

Amaliy

Laboratoriya ishi

  1

Kompyuter kommunikatsiyalari: kommunikatsion kanal
  va aloqa protsessori, axborot uzatish muhiti.

2

2

  2

Kommunikatsion kanalning o‘tkazish qobiliyati,
  signallarni modulyasiya va demodulyasiyasi, modemlar va ularni sozlash
  parametrlari.

2

2

  3

Kompyuter tarmoqlari tushunchasi va ularning
  ko‘rinishlari.

2

2

  4

Ma’lumotlarni almashish jarayonlarining
  xarakteristikasi, ma’lumotlar almashinuvining apparat ta’minoti

2

2

  5

Kompyuter tarmog‘ining  arxitekturasi, topologiyasi,
  tarmoq sistemasining modeli.

2

2

  6

Kompyuter tarmog‘ining protokollari.

2

2

  7

Lokal hisoblash tarmog‘iga kirish. Lokal hisoblash
  tarmog‘ining tashkil etuvchilari va ularning turlari.

2

2

  8

Lokal tarmoq topologiyasi. Lokal tarmoqda
  ma’lumotlarning almashinuv jarayoni, lokal tarmoq tashkil etish usullari.

4

2

2

  9

Lokal tarmoqqa kirish va undan ma’lumotlar qidirish,
  intranet lokal tarmog‘i sifatida.

4

2

2

     10

Internet tarmog‘i. Internet tarmog‘ida ma’lumotlar
  almashinuvini tashkil etish yo‘llari. Internet xizmatlari va ularning
  turlari.

6

2

2

2

     11

Brauzerlar va ularning turlari. Internet Explorer,
  Opera va boshqa brauzerlar bilan tanishish. Internet tarmog‘ida qidiruvni
  tashkil etish.

4

2

2

     12

Internet va muloqat madaniyati. Internet tizimida
  axborot xavfsizligi.

2

2

     13

Web sahifa yaratish imkoniyatlari, asosiy
  tushunchalari. FrontPage dasturi imkoniyatlari.

4

4

     14

FrontPage dasturi yordamida Web-sahifalar yaratish
  texnologiyasi.

4

4

Jami

42

12

12

18

1-mavzu: Kompyuter kommunikatsiyalari: kommunikatsion
kanal va aloqa protsessori, axborot uzatish muhiti (2 soat ma’ruza)

Tinglovchilarga kompyuter kommunikatsiyalari:
kommunikatsion kanal va aloqa protsessori, axborot uzatish muhiti to‘g‘risida
bilim berish.

2-mavzu: Kommunikatsion kanalning o‘tkazish
qobiliyati, signallarni modulyasiya va demodulyasiyasi, modemlar va ularni
sozlash parametrlari
(2 soat ma’ruza)

Tinglovchilarda kommunikatsion kanalning o‘tkazish
qobiliyati, signallarni modulyasiya va demodulyasiyasi, modemlar va ularni
sozlash parametrlariga doir tushunchalarni hosil qilish.

3-mavzu: Kompyuter tarmoqlari tushunchasi va ularning
ko‘rinishlari.
 (2 soat ma’ruza)

Tinglovchilarga kompyuter tarmoqlari tushunchasi,
turlari va ularning ko‘rinishlaridan lokal va global tarmoklarning xususiyatlari
to‘g‘risida bilim berish.

4-mavzu: Ma’lumotlarni almashish jarayonlarining
xarakteristikasi, ma’lumotlar almashinuvining apparat ta’minoti (2 soat
ma’ruza)

Tinglovchilarga ma’lumotlarni almashish
jarayonlarining xarakteristikasi, ma’lumotlar almashinuvining apparat ta’minoti
to‘g‘risida bilim berish.

5-mavzu: Kompyuter tarmog‘ining  arxitekturasi,
topologiyasi, tarmoq sistemasining modeli  (2 soat amaliy)

Tinglovchilarda kompyuter tarmog‘ining  arxitekturasi,
topologiyasi, tarmoq sistemasining modeliga doir tushunchalarni hosil qilish.

6-mavzu: Kompyuter tarmog‘ining protokollari (2 soat
amaliy)

Tinglovchilarda kompyuter tarmog‘ining protokollariga
doir tushunchalarni hosil qilish.
7-mavzu: Lokal hisoblash tarmog‘iga kirish. lokal
hisoblash tarmog‘ining tashkil etuvchilari va ularning turlari (2 soat ma’ruza)

Tinglovchilarda lokal hisoblash tarmog‘iga kirish.
lokal hisoblash tarmog‘ining tashkil etuvchilari va ularning turlariga doir
tushunchalarni hosil qilish.

8-mavzu: Lokal tarmoq topologiyasi. lokal tarmoqda
ma’lumotlarning almashinuv jarayoni, lokal tarmoq tashkil etish usullari
(2 soat amaliy, 2 soat laboratoriya ishi)

Tinglovchilarga lokal tarmoq topologiyasi. lokal
tarmoqda ma’lumotlarning almashinuv jarayoni, lokal tarmoq tashkil etish
usullari to‘g‘risida bilim berish.

9-mavzu: Lokal tarmoqqa kirish va undan ma’lumotlar
qidirish, intranet lokal tarmog‘i sifatida (2 soat amaliy, 2 soat laboratoriya
ishi)
Tinglovchilarga lokal tarmoqqa kirish va undan
ma’lumotlar qidirishga doir ma’lumot berish.

10-mavzu: Internet tarmog‘i. Internet tarmog‘ida
ma’lumotlar almashinuvini tashkil etish yo‘llari. Internet xizmatlari va
ularning turlari
 (2 soat ma’ruza, 2 soat amaliy, 2 soat laboratoriya
ishi)

Tinglovchilarga internet –global kompyuter tarmog‘i,
internet tarmog‘ida adreslarning tuzilishi va sistemaviyligi, ma’lumotlar
almashinuvini tashkil etish yo‘llari, internet xizmatlari va ularning turlari
to‘g‘risida bilim berish.

11-mavzu: Brauzerlar va ularning turlari. Internet
Internet Explorer, Opera va boshqa brauzerlar bilan tanishish. Internet
tarmog‘ida qidiruvni tashkil etish (2 soat amaliy, 2 soat laboratoriya ishi)

Tinglovchilarni brauzerlar va ularning turlari,
internet boshlovchi, opera va boshqa brauzerlar bilan tanishtirish. Internet
tarmog‘ida qidiruvni tashkil etishga doir tushunchalar hosil qilish.

12-mavzu: Internet va muloqat madaniyati. Internet
tizimida axborot xavfsizligi  (2 soat laboratoriya ishi)
Tinglovchilarda internet va muloqat madaniyati,
internet tizimida axborotlarni himoyalash, internet tizimida arxivlangan
fayllar (saydlar) bilan ishlashga doir tushunchalarni hosil qilish.

13-mavzu: Web sahifa yaratish imkoniyatlari, asosiy
tushunchalari. FrontPage dasturi imkoniyatlari (4 soat laboratoriya ishi)

Tinglovchilarda Web sahifa yaratishda FrontPage
dasturi imkoniyatlaridan foydalanish yo‘llarini ko‘rsatish.

14-mavzu: FrontPage dasturi yordamida Web-sahifalar
yaratish texnologiyasi
 (4 soat laboratoriya ishi)

Tinglovchilarga FrontPage dasturi
yordamida Web-sahifalar yaratish texnologiyasiga doir tushunchalarni hosil
qilish.
Foydalaniladigan asosiy darslik va o‘quv qo‘llanmalar,
elektron ta’lim resurslari hamda qo‘shimcha adabiyotlar  ro‘yxati

Asosiy darsliklar va o‘quv qo‘llanmalari

1.
Begimqulov U. va b.
DREAMWEAVER dasturida WEB-sahifalar yaratish. Toshkent, 2006. TDPU.
2.
Agalsov V.P., Titov
V.M., Informatika dlya ekonomistov: uchebnik. M.: ID. "Forum": INFRA,
M. 2013, 448s.

Qo‘shimcha adabiyotlar

1.
 A.R.Maraximov.
Internet va undan foydalanish asoslari (o’quv qo’llanma) Toshkent, 2001
"ABL - Soft".
2.
www.multimedia.uz
3.
www.pedagog.uz
4.
www.ziyonet.uz

1-mavzu: Kompyuter kommunikatsiyalari: kommunikatsion
kanal va aloqa protsessori, axborot uzatish muhiti (2 soat ma’ruza)

Reja:
1. Kommunikasion kanal.
2. Aloqa prosessori.
3. Axborot uzatish muhiti.

Tuzilish jihatdan AHT o’z ichiga quyidagilarni oladi:
• tarmoq uzellariga joylashtirilgan kompyuterlar (ishchi
staniiyalari va serverlar);
• ma’lumotlarni uzatish apparaturasi va kanallari, ular
bilan birga bo’lgan periferiya qurilmalari;
• interfeys platalari va qurilmalari (tarmoqli platalar,
modemlar);
• marshrutlovchilar va kommutaciya qurilmalari.
    Tarmoqlarda, foydalanuvchilar bilan aloqa qilish uchun
hududiy qurilmalar bilan jihozlangan yoki axborotlarni kommutaciya va marshrutlash
vazifalarini bajaruvchi bitta foydalanuvchili mini va makroEHM lar (shu jumladan
shaxsiy kompyuterlar ham), quvvatli ko’p foydalanuvchili EHM lar (mini-EHM katta
EHM lar) ham ishlatilishi mumkin. Oxirgisi ma’lumotlarni samarali qayta ishlashni
bajaradi va tarmoqdan foydalanuvchilarni turli-tuman axborot-hisoblash resurslari
bilan masofadan ta’minlaydi, ya’ni serverlarning va quvvatli ishchi stanciyalarining
vazifalarini amalga oshiradi.
    EHM ning axborotlarni uzatish apparaturasi va videoterminal
qurilmalari bilan tutashtirish qurilmasi sifatida quyidagilar ishlatiladi:
• Chiziqli adapterlar — bu bir kanalli tutashtirish qurilmasi bo’lib, ular odatda,
apparat yo’li bilan quyidagilarni bajaradi:
    1)
elektr signallarning shakllarini va amplitudasini moslashtirish;
    2) ma’lumotlarning ketma-ket hamda parallel va unga
teskari holda o’zgartirish;
    3) xizmatdagi sinxronlashtiruvchi signallarni kiritish,
anglash va bartaraf etish;
    4) uzatilayotgan signallardagi xatoliklarni (signallarning
shakli, amplitudasi va boshqa parametrlarining buzulishi) payqash.
    • Ma’lumotlarni uzatish multipleksorlari yoki oddiygina
multipleksorlar — bu ko’p kanalli tutashtirish qurilmasidir (guruhli adapterlar).
Ular adapterlar bajaradigan vazifalardan tashqari quyidagilarni ham amalga oshiradi:
    • EHM ga turli guruhdagi terminal qurilmalarini va
ular bilan ishlashni galma-gal ulash;
    • EHM bilan uning ko’rsatmalari bo’yicha ma’lumotlar
almashish;
    • ma’lumotlarni oraliqda yig’ish va eslab qolish (buferlash);
   • ma’lumotlar formatlarini va kodlarini o’zgartirish;
    • xatoliklarni payqash, ba’zida esa avtomatik to’g’rilashni
ta’minlaydigan ma’lumotlarning ishonchliligini nazorat qilish;
    • tutashtirish apparaturasining ishga yaroqdigini nazorat
qilish.
    Multipleksorlar oddiy boshqarish qurilmalari, arifmetik
va eslab qoluvchi qurilmalar, interfeys bloklarini o’z ichiga oladi va ma’lumotlarni
fizik va mantiqiy moslashtirish vazifalarini, ham apparatli (xususan, turli xil
aloqa kanallari bilan tutashtirish uchun turli xil chiziqli adapterlarni ishlatish
yo’li bilan), ham dasturli (dasturlashtiriladigan multipleksorlar) yo’l bilan bajaradilar.
    Bog’lovchi processorlar kompyuter ko’rinishga ega bo’lib, ular qiymatlarni
mantiqiy va tashkiliy moslashtirish vazifasini bajarish uchun maxsus dasturli vositalar
bilan jihozlangan. Bog’lovchi processorlar unumdorliroq EHM lar resurslarining samarali
ozod bo’lishiga imkon tug’dirib, o’ziga AHT larining aniq segmentlarini tashkiliy
moslashtirish, xizmat ko’rsatish va boshqarish vazifalarini oladi.
    Ishchi staniiyalar (work station) — bu tarmoqqa ulangan kompyuter bo’lib,
u orqali foydalanuvchi tarmoq resurslariga murojaat qila oladi. Tarmoqning ishchi
stanciyasi ham tarmoqli, ham lokal rejimlarda ishlay oladi. U xususiy operacion
tizim bilan jihozlangan va foydalanuvchini o’zining amaliy masalalarini echish uchun
barcha kerakli narsalar bilan ta’minlaydi. Ishchi stanciyalar ba’zida grafik, muxandislik,
noshirlik va boshqa ishlarni bajarish uchun ixtisoslashadi.
Ko’pincha ishchi stanciyani (tarmoq foydalanuvchisi va
xatto tarmoqda bajariladigan amaliy masala kabi) tarmoq mijozi deb atashadi.
    Server (Server) — bu tarmoqning barcha ishchi stanciyalar so’rovlarini
qayta ishlash uchun ajratilgan ko’p foydalanuvchili kompyuter bo’lib, u bu stanciyalarga
umumiy tizim resurslariga (hisoblash quvvatlariga, ma’lumotlar bazasiga, dasturlar
kutubxonalariga, printerlarga, fakslarga va b.) murojaat qilish imkomini beradi
va bu resurslarni taqsimlaydi. Server o’zining tarmoqli operacion tizimiga ega bo’lib,
tarmoq barcha bo’g’inlarining ishi uning boshqaruvi ostida o’tadi. Serverga quyiladigan
eng muhim talablar ichida yuqori ish unumdorlikni va ishonchliligini ajratib o’tish
lozim.
    Ishchi stanciyalarga tarmoq resurslarini taqdim etishdan
tashqari, serverning o’zi ham mijozlarning so’rovi bo’yicha ma’lumotlarni mazmunli
qayta ishlashni bajarishi mumkin — bunday serverni ko’pincha qo’shimcha (ilovali)
server deb atashadi.
Server tarmoqda ko’pincha ixtisoslashtiriladi.
    Ixtisoslashgan serverlar ma’lumotlar bazasini va ma’lumotlar
arxivini yaratish va boshqarish, ko’p adresli faksimil aloqa va elektron pochtani
qo’llash, ko’p foydalanuvchili terminallarni (printerlarni, plotterlarni va b.)
boshqarish bo’yicha tarmoq ishidagi eng «zaif» joylarni bartaraf etish uchun ishlatiladi.
    Ixtisoslashgan serverlarga misollar:
    Fayl-server (File Server) — qiymatlar bazasi bilan ishlash uchun ko’pincha
sig’imi terabaytgacha bo’lgan RAID diskli massivlardagi hajmli diskli eslab qolish
qurilmalariga egadir.
    Arxivli server (zahirali nusxalash serveri — Storage Express System) —
ma’lumotlarni zahirali nusxalash uchun yirik ko’p serverli tarmoqlarda, sig’imi
5 Gbaytgacha bo’lgan almashtiriladigan kartrijli magnit lentadagi yig’uvchilar (strimmerlar)
ishlatiladi; odatda, tarmoq ma’muriyati tomonidan scenariy bo’yicha (tabiiyki, arxiv
katalogini tuzish bilan) serverlardan va ishchi stanciyalardan olingan ma’lumotlarni
siqishtirish yo’li bilan kundalik avtomatik arxivlashtirishni bajaradi.
    Faks-server (Net SatisFaxion) — samarali ko’p adresli
faksimil aloqani tashkil etish uchun, bir nechta faks-modemli platali, uzatish jarayonida
ruxsat etilmagan murojaat qilishdan ma’lumotlarni maxsus himoyali, elektron fakslarni
saqlash tizimli ajratilgan ishchi stanciyasidir.
    Pochtali-server (Mail Server) — xuddi faks-server kabi, lekin elektron
pochtani tashkil etish uchun elektron pochta qutilari ishlatiladi.
    Bosma serveri (Print Server) — tizimli printerlarni samarali ishlatish
uchun.
Apparatli vositalar bilan bir qatorda AXT o’zining tarkibiga
murakkab dasturli va ma’lumotli ta’minotni ham olishi kerak.

Test savollari
1. Kommunterli
kanal  kompyuterni  internetga ulash uchun nima qilish kerak.
A. koaksial
kabel
B. Modem

C. *Telefon
linyasi
D.  ADSL liniyasi
2. Internetdagi
axborotlarni uzatish qoidalari ... deb  ataladi.
A. Provayder
B.* Protokol
C. Web-sahifa
D. Web-sayt

2-mavzu: Kommunikatsion kanalning
o‘tkazish qobiliyati, signallarni modulyasiya va demodulyasiyasi, modemlar va
ularni sozlash parametrlari
(2 soat ma’ruza)
Reja:
1. Kanalning o’tkazish
qobiliyati.
2. Signallarni modulyasiya va demodulyasiyasi.
3.  Modemlar.

    Ma’lumotlarni uzatish uchun monokanaldan (monochannel — bir vaqtning
o’zida bir nechta abonentlar ishlatadigan aloqa kanal i, masalan, shinali va ilmoqli
topologiyali tarmoqlarda) foydalanadigan lokal hisoblash tarmoqlari uchun mijozlarning
bu kanalga murojaat qilish masalasi juda dolzarb hisoblanadi. Murojaat qilishning
samarali bo’lishi uchun maxsus mexanizm — murojaat qilish usullari lozim.
Monokanalga samarali murojaat qilishni tashkil etish uchun chastotali yoki
vaqt bo’yicha modulyaciya bosh tamoyillari ishlatiladi. Oddiy tarmoqlarda vaqt bo’yicha
modulyaciyalash, ya’ni monokanal bo’yicha uzatilayotgan axborotlarni vaqt bo’yicha
ajratish tamoyili eng ko’p qo’llaniladi.
    Vaqt bo’yicha ajratishga asoslangan murojaat qilish usullarining bir
necha guruhlari mavjuddir:
• markazlashtirilgan va markazlashtirilmagan;
• determinirlangan va tasodifiy.
    Markazlashtirilgan murojaat qilish tarmoqni boshqarish markazidan, masalan, serverdan
boshqariladi.
    Markazlashtirilmagan murojaat qilish tarmoqning barcha ishchi stanciyalari tomonidan
bajarishga qabul qilingan bayonnomalar asosida, markaz tomonidan biror-bir boshqaruvchi
ta’sirlarsiz ishlaydi.
    Determinirlangan murojaat qilish monokanalning eng to’liq ishlatilishini ta’minlaydi
va har bir ishchi stanciyaga aniq bir vaqt ichida monokanalga murojaat qilishga
kafolat beradigan bayonnomalar bilan tasvirlab chiqiladi.
    Tasodifiy murojaat qilishda stanciyalarning monokanalga murojaat qilishi istalgan
vaqtda bajarilishi mumkin, lekin har bir shunday murojaat qilishda ma’lumotlarni
samarali uzatishni amalga oshirish imkoniyatiga kafolat yo’qdir.
    Markazlashtirilgan murojaat qilishda har bir mijoz monokanalga quyidagi tartibda murojaat
qilish huquqiga ega bo’lishi mumkin:
• oldindan tuzilgan jadval bo’yicha — kanal vaqtini statik bo’lib
chiqish;
• elektron kommutator bilan beriladigan aniqlangan vaqt oraliqlari (masalan,
har 15 sekundda) orqali qatiy pakt bo’yincha kommutaciyalash — kanal vaqtini
dinamik determinirlashgan bo’lib chiqish;
• tarmoq markazidan ishchi stanciyalarining, murojaat qilishning kerakligini
aniqlash borasidagi so’rovini bajarish jarayonidagi amalga oshiriladigan moslashuvchan
vaqt bo’yicha kommutaciyasi bo’yincha — kanal vaqtini dinamik soxta tasodifiy
bo’lib chiqish;
• maxsus paket — marker ko’rinishidagi vakolatni olganda.
    Birinchi ikki usul kanalning samarali yuklanishini ta’ninlamaydi, negaki
murojaat qilish mumkin bo’lganda ba’zi bir mijozlar qiymatlarni uzatishga tayyor
bo’lmasliklari mumkin va kanal ular uchun ajratilgan vaqt oraliqda bo’sh turib qoladi.
    Suroqlash usuli boshqarish markazi aniq ifodalangan tarmoqlarda va ba’zida
ajratilgan abonentlik aloqa kanalli tarmoqlarda (masalan, radial topologiyali tarmoqlarda
markaziy server resurslariga murojaat qilishni ta’minlash uchun) ishlatiladi.
    Vakolatni uzatish usuli markaz deb ataladigan (ba’zida «estafeta tayokchasi») paketni
ishlatadi.
Marker — aniq bir formatli xizmat paketa bo’lib, unga tarmoq mijozlari o’zlarining
ma’lumot paketlarini joylashtirishlari mumkin. Markerning bir ishchi stanciyadan boshqasiga uzatish ketma-ketligi
server (boshqaruvchi stanciya) tomonidan beriladi. Uzatish uchun ma’lumotga ega
bo’lgan ishchi stanciya mar-kerning bo’shligini tahlil qiladi. Agar marker bo’sh
bo’lsa, stanciya unga punktlari ma’lumotlari paketini (paketlarini) joylashtiradi,
unda bandlik belgisi o’rnatiladi va markerni yana tarmoq bo’yicha uzatadi. Axborot
yuborilgan stanciya (paketda albatta adresli qism bo’ladi) uni qabul qiladi, bandlik
belgisini tashlab yuboradi va markerni yana uzatib yuboradi.
    Markazlashtirnlmagan determinirlangan usullarga quyidagilar kiradi:
• aralashib ketadigan segmentlar usuli;
• segmentni ulash usuli.
    Ikkala usul asosan ilmoqli (halqali) topologiya tarmoqlarda
ishlatiladi va tarmoq bo’yicha maxsus paketlarni uzatishga asoslanadi.
    Aralashib ketadigan segmentlar usuli segment deb ataladigan paketni ishlatadi. Segment
— bu tarmoq bo’yicha erkin aylanib yuradigan paket bo’lib, u standart vaqt oralig’ini
aniqlaydi. Segment «band» yoki «bo’sh» bo’lishi mumkin. Agar segment bo’sh bo’lsa,
segment etib borgan stanciya unga punktlari ma’lumotlari paketini/paketlarini qo’yishi
mumkin, segmentni band deb belgilaydi va uni uzatib yuboradi. Bu usul ko’p jihatdan
vakolatni o’zatish usuliga o’xshashdir, lekin segment harakatini tarmoq markazidan
boshqarilmaydi.
Segmentni ulash usuli ham segment deb ataladigan, tarmoq bo’yicha erkin aylanib
yuradigan paketni ishlatadi. Segmentni olgan ishchi stanciya, xatto agar kelgan
segment band bo’lsa ham, punktlari ma’lumotlarini uzatishi mumkin. Keyingi holatda
stanciya kelgan segmentning harakatini to’xtatib turadi (uni vaqtincha buferli xotiradi
eslab qoladi) va uning o’rniga punktlari ma’lumotlar paketi ulangan yangi segmentni
shakllantiradi. Stanciya tarmoq bo’yicha oldin punktlari yangi segmentini, keyin
esa oldin kelgan «begona» segmentni yuboradi.
    Tasodifiy murojaat qilish usullari tarmoqning barcha
stanciyalarini tent huquqliligiga va ularning istalgan vaqtda monokanalga ma’lumotlarni
uzatish maqsadida murojaat qilish imkoniyatiga asoslangan. Bir nechta stanciyalar
tomonidan bir vaqtning o’zida ma’lumotlarni uzatishga o’rinishlar mumkin bo’lganligi
tufayli, ular o’rtasida ko’pincha janjallar (to’qnashuvlar) paydo bo’ladi, shuning
hisobiga tasodifiy murojaat qilish usulini ko’pincha «tortishuvlar usuli» deb atashadi.
    Janjalli holatlar sonini kamaytirish ma’lumotlarni
uzatishni istagan stanciya tomonidan monokalning bandligini aniqlash uchun, monokanalni
oldindan eshitib ko’rish yo’li bilan ta’minlanadi. Agar kanal band bo’lsa, stanciya
ma’lumotlarni uzatishga punktlari o’rinishini uncha katta bo’lmagan vaqt oraliqridan
keyin tiklaydi. Agarda ma’lumotlarni uzatishni bir vaqtning o’zida ikkita stanciya
boshlasa, u holda to’qnashuv sodir bo’ladi va ma’lumotlar monokanalda bo’zilib ketadi.
Ikkala tuknashgan stanciyalar o’zlarining ma’lumotlarini qaytadan uzatishga majbur
bo’ladilar.
Tortishuvlar usuli monokanal kam yuklangan, abonentlar
soni unchalik ko’p bo’lmagan tarmoqlarda ishlatish uchun tavsiya etilishi mumkin
(tez-tez paydo bo’ladigan janjalli holatlar tufayli bu usul kanalning yaxshi yuklanganligini
ta’minlay olmaydi).
Test savollari

1. Modem - bu ... uchun
mo`ljallangan qurilma
A. axborotni chop etish
B. axborotni saqlash
C. axborotni  shu vaqtda qayta
ishlash
D. *axborotni telefon kanallari
orqali uzatish

2. Axborot uzatish tezligi 28800 bit/s bo`lgan modem 1 sek.
da quyidagilardan qaysinisini uzata oladi?
A. * ikki saxifa matn (3600 bayt)

B. rasm (36 Kbayt)
C. audiofayl  (360 Kbayt)
D. videofayl (3,6 Mbayt)
3-mavzu: Kompyuter tarmoqlari
tushunchasi va ularning ko‘rinishlari.
 (2 soat ma’ruza)
REJA:
1.
Kompyuterlarning tarmoq tushunchasi.
2.
Global tarmoqlarning xususiyatlari.
3.
Mintaqaviy tarmoqlarning xususiyatlari.
4.
Lokal  tarmoqlarning xususiyatlari.

Axborot hisoblash tarmoqlar qamrab oladigan hududga bog’liq ravishda lokal
(LXT yoki LAN-Local Area Network), hududiy (XXT yoki MAN-Metropolitian Area
Network) va global (GXT yoki Wan-Wide Area Network) bo’lishi mumkin.
    Agar tarmoqning abonentlari bir-biridan
uncha katta bo’lmagan masofalarda (10—15 km gacha) joylashgan bo’lsa, u holda
bu tarmoq lokal tarmoq deb ataladi. LXT uncha katta bo’lmagan hudud
oralig’ida joylashgan abonentlarni birlashtiradi. Hozirgi vaqtda lokal
hisoblash tarmog’i abonentlarining hududiy sochilib ketishiga aniq bir
cheklanishlar mavjud emas. Odatda bunday tarmoq aniq bir ob’ektga bog’langan
bo’ladi. LXT sinfiga alohida korxonalar, firmalar, banklar, ofislarning va x.k.
tarmoqlari misol bo’la oladi.
   Hududiy tarmoqlar shahar, tuman, viloyat yoki uncha katta bo’lmagan
mamlakat abonentlarini birlashtiradi. Odatda hududiy MXT abonentlari orasidagi
masofa o’nlab, yuzlab kilometrni tashkil etadi.
    Global tarmoqlar bir-biridan sezilarli uzoq masofada joylashgan,
ko’pincha turli mamlakatlarda yoki har xil qitalarda joylashgan abonentlarni
birlashtiradi. Bunday tarmoqning abonentlari orasidagi aloqa
tarmoq(liniya)lari, radioaloqa tizimi va xattoki sputnikli aloqa asosida amalga
oshirilishi mumkin.
    Global, hududiy va lokal hisoblash tarmoqlarini
birlashtirish ko’p tarmoqli ierarxiyani yaratish imkonini beradi. Ular ulkan
ma’lumot to’plamlarini quvvatli, iqtisodiy maqsadga muvofiq qayta ishlash
vositalarini va cheksiz ma’lumot resurslariga murojaat qilishni ta’minlaydi.
Lokal hisoblash tarmoqlari hududiy tarmoqqa uning komponentalari sifatida
kirishi mumkin, hududiy tarmoqlar global tarmoqlar tarkibiga birlashadi va
nixoyat, global tarmoqlar ham murakkab strukturani tashkil etishi mumkin. Aynan
shunday struktura hozirda eng mashxur va ommaviy bo’lgan dunyo miqyosidagi
superglobal Internet axborot tarmog’ida qabul qilingan.
    Qurilish geometriyasi (topologiyasi) bo’yicha AHT
lar quyidagicha bo’lishi mumkin: shinali (chiziqli), ilmoqli (xalqali),
radialli (yulduzsimon), taqsimlangan-radialli, ierarxiya (daraxtsimon),
to’liq, aloqali, aralashgan.
    Ofislarda lokal tarmoqlarni yaratishda ko’proq
shinali topologiya, kamroq ilmoqli va radial topologiya ishlatiladi.
    Shinali topologiya tarmog’i chiziqli
ma’lumotlarni uzatish kanalini ishlatadi, unga nisbatan qisqa biriktiruvchi
liniyalar vositasi bilan interfeys plata orqali barcha uzellar ulangandir.
Tarmoqning uzatish uzelidan ma’lumotlar shina bo’yicha ikkala tomonga
tarqatiladi. Oraliqdagi uzellar kelayotgan axborotlarni translyaciya (olib
ko’rsatish) qilmaydi. Ma’lumot hamma uzellarga keladi, lekin axborotni kimga
yuborilgan bo’lsa, o’sha qabul qiladi.
    Shinali topologiya eng oddiy topologiyalardan
biridir. Bunday tarmoqni engil kuchaytiriladi va konfiguraciyalanadi hamda
turli xil tizimlarga moslashtiriladi; u alohida uzellarning mumkin bo’lgan
nosozliklariga nisbatan turg’undir.
Shinali topologiya tarmog’ini keng ma’lum bo’lgan
Ethernet(zernet) tarmog’i va uning bazasida tashkil etilgan, Ofislarda ishlatiladigan, masalan, Net Ware Novell
tarmog’i ham ishlatadi.
Ilmoqli topologiya tarmog’ida hamma uzellar aloqa
kanallari bilan umumiy yopiq ilmoqqa (halqaga) ulangan. Tarmoq bir uzelining
chiqishi keyingisining kirishi bilan ulanadi.
    Halqa bo’yicha ma’lumot uzeldan uzelga uzatiladi
va har bir uzel yuborilgan axborotni retranslyaciya qiladi. Buning uchun har
bir uzelda tarmoqda ma’lumotlarning o’tishini boshqarish imkonini beradigan
o’zining interfeysli va uzatuvchi-qabul qiluvchi apparaturasi bor.
Uzatuvchi-qabul qiluvchi apparaturani soddalashtirish maqsadida halqa bo’yicha
qiymatlarni uzatish, ko’pincha, faqat bir yo’nalishda bajariladi. Qabul
qiluvchi uzel faqat unga yuborilgan axborotni qabul qiladi va anglab oladi.
O’zining moslashuvchanligi va ishlashining
ishonchliligiga ko’ra shinali topologiya tarmog’i amaliyotda ham keng
tarqalgandir (masalan, Token-Ring tarmog’i).
    Radial topologiyali tarmoqning asosini server tashkil etadi, unga ishchi
stanciyalarning har biri o’zining aloqa liniyasi bo’yicha ulanadi. Barcha,
ma’lumot markaziy uzel orqali uzatiladi, u tarmoqdagi ma’lumot oqimlarini
retranslyaciya qiladi, qayta ulaydi va marshrutlaydi.
Bunday tarmoq o’zining tuzilishi bo’yicha,
aslini olganda, teleqayta ishlash tizimiga o’xshash bo’ladi, unda hamma abonent
punktlari intellektual bo’ladi (o’zining tarkibiga EHM ni oladi).
Bunday tarmoqning kamchiliklari sifatida quyidagilarni
ta’kidlash mumkin:
• markaziy apparaturaning yuqori yuklanganligi;
• markaziy apparatura ishdan chiqqanda tarmoq ishga yaroqligini butunlay
yo’qotishi;
• aloqa liniyasining juda cho’zilib ketganligi;
• ma’lumotni uzatish yo’lini tanlashda
moslashuvchanlikning yo’qligi.
    Radial tarmoqlar ochiqdan ochiq ifodalangan
markaziy boshkariladigan ofislarda ishlatiladi.
         Umumiy holda ko’p aloqali hisoblash
tarmog’ining topologiyasini quyidagi ko’rinishda tasvirlash mumkin.
    Tarmoq strukturasi kommunikatsiyali va abonentli
qism tarmoqlariga ajratiladi.
Test savollari
1. Kompyuter
tarmoqlarini aniqlang.
A. lokal

B. mintaqaviy

C. global

D. *barchasi

2. Xalqaro
o’rgimchak to’ri qaysi qisqartirishga mos keladi?
A.
TCP
B.
*WWW

C. BMA

D. HTTP
3. Web sahifaning
biror qismiga yoki boshqa Web-sahifaga bog‘liqligini ko‘rsatuvchi ilova … deb
ataladi.
A) *
gipermatn

B.
axborot

C. modem

D. multimedia

4-mavzu: Ma’lumotlarni almashish jarayonlarining
xarakteristikasi, ma’lumotlar almashinuvining apparat ta’minoti (2 soat
ma’ruza)

Reja:
1. Ma’lumotlarni almashish jarayonlarining xarakteristikasi.
2. Ma’lumotlar almashinuvining apparat ta’minoti.

    Firma rivojlanishining aniq bir bosqichida yaratilgan
lokal hisoblash tarmog’i vaqt o’tishi bilan barcha foydalanuvchilarning talablarini
qondira olmaydi va uning funkcional imkniyatlarini va u qamrab olgan hududni kengaytirish
talabi paydo bo’ladi.
    Firmani eng turli bo’limlarida va filiallarida turli
vaqtlarda paydo bo’lgan turli xil LXT larini firma ichida birlashtirish zarurati
paydo bo’lishi mumkin. Bunday birlashtirish hech bo’lmaganda boshqa tizimlar bilan
qiymatlar almashishni tashkil etish uchun ba’zida kerakdir.
Kerakli ma’lumot resurslariga chiqishga bo’lgan intilish
LEDG ni yuqog’iroq darajadagi tarmoqlarga ulashni talab etishi mumkin.
    Tarmoqlarni bir-biri bilan o’zaro ulash uchun tarmoqlararo
interfeys sifatida takrorlagichlar, ko’priklar, marshrutlovchi va shlyuzlar ishlatiladi.
    Takrorlagichlar (repitor) elektr signallarni kuchaytiruvchi va signalni
uzoq masofaga uzatishda uning shaklini va amplitudasini saqlashni ta’minlaydigan
qurilmadir. Takrorlagichlar ochiq tizimlarning o’zaro harakat modelining kanalli
darajalari bayonnomalari bilan tavsiflanadi, faqat OSI fizik darajadagi (kanalli
va undan yuqori darajalardagi bir xil boshqarish) bayonnomalar bilan farq qiluvchi
tarmoqlarni birlashtirishi mumkin va faqat qiymatlar paketlarini qayta tashkil etishni
bajarib, bu bilan o’z navbatida ulanadigan tarmoqlarni elektr mustaqilligini va
signallarni halaqitlarning ta’siridan himoya qilishni ta’minlaydi. Kuchaytirgichlarni
ishlatish tarmoqning bir nechta segmentlarini umumiy qismga birlashtirib, bitta
tarmoqning uzunligini kengaytirish imkonini beradi. Kuchaytirgichni o’rnatishda
aloqa liniyasida fizik uzulish sodir bo’ladi, bunda signal bir tomondan qabul qilinadi,
qayta tashkil etiladi va aloqa liniyasining boshqa qismiga yo’naltiriladi.
    Ko’priklar (bridge) OSI tarmoqda daraja bayonnomalari bilan tasvirlanadi,
oluvchilarning adreslariga mos ravishda ma’lumotli paketlarni filtrlashni bajarib,
tarmoqli va undan yuqori darajalarda ma’lumotlarni uzatishning bir xil bayonnomalarini
ishlatuvchi tarmoqlar o’rtasidagi trafikni (qiymatlarni uzatishni) rostlaydi.

    Ko’prik turli topologiyali, lekin bir tipli tarmoqli
operacion tizimlar boshqaruvi ostida ishlaydigan tarmoqlarni birlashtirishi mumkin.
Ko’priklar lokal va uzoqlashgan bo’lishi mumkin. Lokal ko’priklar mavjud bo’lgan
tizim doirasida cheklangan hududda joylashgan tarmoqlarni birlashtiradi. Uzoqlashgan
ko’priklar hudud jihatdan tarqalgan tarmoqlarni, tashqi aloqa kanallarini va modemlarini
ishlatib birlashtiradi.
    Marshrutlovchilar (router) OSI bayonnomalarini transportli darajasida tavsiflanadi
va punktlari funkciyalarini bajaradi va mantiqiy bog’lanmagan tarmoqlarning (OSI
ning seansli va undan yuqori darajalarida bir xil bayonnomalarga ega bo’lgan) ulanishini
ta’minlaydi; ular axborotni tahlil qiladi, uning keyingi eng yaxshi yo’lini aniqlaydi,
uni boshqa tarmoqda moslashtirish va uzatish uchun ba’zi bir bayonnomali o’zgartirishlarni
bajaradi, kerakli mantiqiy kanal yaratadi va vazifasi bo’yicha axborotni uzatadi.
Marshrutlovchilar servisning etarlicha murakkab darajasini ta’minlaydi: ular, masalan,
tarmoqni turli xil murojaat qilish usullari bilan ulashlari mumkin, axborotlar juda
yuklangan liniyalarni chetlab o’tib aloqa liniyasidagi yuklamalarni qayta taqsimlashlari
mumkin va b.
    Shlyuzlar (gateway) OSI ning turli bayonnomalarini uning hamma darajalarida
ishlatuvchi hisoblash tarmoqlarini birlashtirish imkonini beruvchi qurilmadir; ular
OSI modelining barcha ettita boshqarish darajasi uchun bayonnomali o’zgartirishlarni
bajaradi. Marshrutlovchi vazifalardan tashqari ular ma’lumotli paketlarning formatini
o’zgartirish va ularni qayta kodlashni ham bajaradi, bu bir jinsli bo’lmagan tarmoqlarni
birlashtirishda juda muhimdir.
    Ko’priklar, marshrutlovchilar va shlyuzlar lokal hisoblash
tarmog’ida bu, odatda, dastur ta’minotli va qo’shimcha aloqa apparaturali maxsus
ajratilgan EHM lir.
Test savollari
1. Internet tarmog’ida real vaqtda axborotlar (xabarlar)
almashish xizmati qanday ataladi?
A. Elektron pochta
B. *Chat
C. Forum
D. Proksi

2.
Qog’ozdagi rasm, matn va tasvirlarni kompyuter xotirasiga kirituvchi qurilmani
toping.
A) Plotter
B)*Skaner
C) Printer
D) Modem

5-mavzu: Kompyuter tarmog‘ining
arxitekturasi, topologiyasi, tarmoq sistemasining modeli  (2 soat amaliy)
Reja:
1. Kompyuter tarmog’ining  arxitekturasi haqida ma’lumot
bering?
2. Kompyuter tarmog’ining  topologiyasi haqida ma’lumot bering?
3. Kompyuter tarmog’ining  tarmoq sistemasining modeli haqida ma’lumot bering?

Komp’yuter tarmoqlari-kommunikatsion qism tizimlari yordamida
yagona tizimga birlashtirilgan ғujlangan komp’yuter tizimlari tŏplamidir.
Ғujlangan komp’yuter tizimlariga alohida EHMlar hamda lokal komp’yuter tarmoqlari
(LKT) kirishi mumkin. Hozirda amalda tarkibida EHM bŏlgan intelektual’ abonent
nuqtalari ishlatiladi va, demak, komp’yuter tarmoqlarining eng kichik strukturaviy
qismi EHM desak xato bŏlmaydi. (1 - rasm).
Kommunikatsion qism tizim quyidagilarni ŏz ichiga
oladi:
·
kommunikatsion modullar(KM);
·
aloqa kanallari;
·
kontsentratorlar;
·
tarmoqlararo shlyuzlar (kŏpriklar).
Kommunikatsion modullarning asosiy vazifasi olingan paketni boshqa kommunikatsion
modulga yoki abonent nuqtasiga ma’lum marshrut bŏyicha uzatishdir. Kommunikatsion
modul’ paketlarni kommutatsiyalovchi markaz deb ham yuritiladi.
Aloqa kanallari tarmoq elementlarini yagona tarmoqqa birlashtiradi.

Kontsentratorlar axborotni tezligi katta bŏlgan kanallar
orqali uzatilishidan avval zichlashtirish uchun xizmat qiladi.
Tarmoqlararo shlyuzlar va kŏpriklar tarmoqni lokal’ komp’yuter tarmoqlari bilan
ulashga yoki global’ tarmoq segmentlarini birlashtirishga xizmat qiladi. Kŏpriklar
yordamida tarmoq protkollari bir xil bŏlgan tarmoq segmentlari birlashtiriladi.
Har qanday tarmoqda quyidagi qism tizimlarini ajratish mumkin:
·
foydalanuvchi qism tizimi;
·
boshqarish qism tizimi;
·
kommunikatsion qism tizimi;
Foydalanuvchi yoki abonent qism tizimi foydalanuvchilarning (abonentlarning)
komp’yuter tizimlarini ŏz ichiga oladi va foydalanuvchilarning axborotni saqlash,
ishlash va olishdagi ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi.

1- rasm. Komp’yuter tarmoғi fragmenti.

Boshqarish qism tizimsi komp’yuter tarmoqlarining barcha elementlarini
ularning ŏzaro aloqasi yagona qoida bŏyicha amalga oshiriluvchi yagona
tizimga birlashtirishga xizmat qiladi. Bu qism tizim butun tarmoq ishlashi uchun
optimal’ sharoit yaratish maqsadida xizmatchi axborotni yiғish, taxlil qilish
va elementlarga ta’sir etish yŏli bilan tizim elementlarining ŏzaro aloqasini
ta’minlaydi.
Kommunikatsion qism tizimsi foydalanuvchilar manfaatlari va tarmoqni boshqarish
uchun tarmoqda axborotni uzatishga xizmat qiladi. Boshqacha aytganda, tarmoqning
ishlashini uzoqlashtirilgan jarayonlarni kommunikatsion qism tizim orqali ŏzaro
aloqasi kabi tasavvur etish mumkin. Uzoqlashtirilgan jarayonlarning ŏzaro aloqasi
deganda fayllarni almashish, elektron pochta orqali axborotlarni uzatish, programmani
bajarishga buyurtma yuborish va natijani olish, ma’lumotlar bazasiga murojaat va
h. tushuniladi.

Test
savollari
1. Kompyuter
tarmoq-
A. butun dunyo
mamalakatlari kompyuterlarini birlashtiruvchi tarmoq
B. bitta xonada
yoki bir binoning ichidagi kompyuterlarini birlashtiruvchi tarmoq
C. xonadagi
mintaqaviy tarmoq
D. * hamma
javoblar to`g`ri
2. Internetdagi
malumotlarni uzatish qoidalari ... deb  ataladi.
A. Provayder
B.* Protokol
C. Web-sahifa
D. Web-sayt

6-mavzu: Kompyuter tarmog‘ining
protokollari (2 soat amaliy)
Reja:
1. Tarmoq protokolari
2. File Tgapsfer
Protocol (FTP) — fayllarni
uzatish bayonnomasi (protokolari).
3. Tgansmission
Control Protocol (TCP) — uzatishni boshqarish bayonnomasi.

    Internet tarmog’a turli tiplardagi o’n millionlab kompyuterlarni turli
modellar va fasonlardagi shaxsiy kompyugerlardan tortib to katta va o’ta katta EHM
— meynfreymlargacha birlashtiradi. Bunday xilma-xil mashinalarning bir-biri bilan umumiy muloqot tilini topish
juda murakkab masaladir. Bu masala mazkur tarmoq uchun yaratilgan kompyuterlarning
muloqot bayonnomalari tizimidan foydalanish bilan hol etiladi.
    Internet
tarmog’i lavhasining strukturasi:
 LXT — lokal hisoblash tarmog’i
     Bu tizimning asosini ikkita asosiy bayonnoma tashkil
etadi:
 — Internet Protocol (IP) — tarmoqlararo bayonnoma, ISO
modelining tarmoqli darajasi vazifasini bajaradi;
— Tgansmission Control Protocol (TCP) — uzatishni boshqarish
bayonnomasi, ISO modelining transportli (tashish) darajasi vazifasini bajaradi.
    IP bayonnomasi axborotlarni elektron paketlarga (IP
deytagramma) bo’lib chiqishni tashkil etadi, yuboriladigan paketlarni marshrutlaydi
va olinadiganlarini qayta ishlaydi.
    TCP transportli darajaning tipik bayonnomasi hisoblanadi:
u ma’lumotlar oqimini boshqaradi, xatoliklarni qayta ishlaydi va barcha ma’lumot
paketlari olinganligini va kerakli tartibda yig’ilganligini kafolatlaydi. Internet
uchun transportli darajaning yana bir bayonnomasi mavjuddir: foydalanuvchi deytagrammasining
bayonnomasi (UDP —     User Datagram Protocol) oddiyroq va ma’lumotlarni masuliyatsiz
jo’natishlarda ishlatiladi.
    Bu bayonnomalarni ishlatish jarayonlarining ketma-ketligi
quyidagicha bo’ladi.
    Uzatiladigan axborot amaliy dastur vositalari bilan
aniq bir formatli bloklarga joylanadi. IP bayonnomasi bu bloklarni paketlarga ajratadi,
olingan axborotlarning to’liqligini tekshirish mumkin bo’lishi uchun paketlarning
har biri nomer va sarlavxa oladi.
    Tarmoqlararo TCP/IP bayonnomalarining ish mexanizmi
pochta xizmatiga o’xshashdir:
• Oddiy pochta bo’yicha jo’natiladigan yozma axborotlar
(xatlar) konvertlarga joylanadi, ularda jo’natuvchining va oluvchining adreslari
bo’lishi kerak. Kompyuterlar ham xuddi shunday harakat qiladi: axborot bloklarini
ajratib chiqadi va elektron paketlarga joylaydi hamda ularni optimal yo’l bilan
bir kompyuterdan boshqasiga uzatadi. Bu elektron axborot paketlarida pochtadagilarga
o’xshash standart joylashtirish bor: ma’lumotli axborot matni kodli konvertlarga
joylanadi, u konvert axborotning boshlanishi va tugallanishi hamda sarlavhasining
maxsus belgilaridan shakllantiriladi, konvertda esa jo’natuvchining va oluvchining
adreslari (IP-adres deb ataladi) ko’rsatiladi. Bunday kodli konvert axborotning
butunligini ta’minlaydi va uning tarmoqdagi yo’l ko’rsatuvchisi bo’lib xizmat qiladi.
• Xat jo’natilgandan keyin u pochta xizmatining ixtiyorida
bo’ladi. Har bir pochta bo’linmasi oluvchining adresini o’qiydi, boshqa qaysi pochta
bo’linmalari orqali xatni optimal usul bilan oluvchiga jo’natish kerakligini aniqlaydi
va keyingi tanlangan aloqa bo’linmasiga xatni jo’natadi. Elektron paketlarni jo’natishning
shunday algoritmi Internet tarmog’ida ham amalga oshirilgan. Pochta bo’linmalari
vazifasini tarmoq uchastkalarini o’zaro birlashtiruvchi marshrutlovchilar bajaradi.
    Elektron paketlar standart o’lchamga ega: bitga uzun
axborot bir nechta paketlarga joylanishi mumkin va, aksincha, bitta paketga bir
nechta qisqa axborotlar, agar ularda oluvchining bitta adresi bo’lsa, joylashishi
mumkin. Har bir paket boshqa barcha paketlarga bog’liq bo’lmagan ravishda joriy
vaqtdagi optimal marshrut bo’yicha oluvchiga etkazib beriladi. Boshqacha aytganda,
o’zaro aloqador paketlar va bir kompyuterdan boshqa kompyuterga paketlar turli xil
yo’llar bilan uzatilishi mumkin. Bunda bitta kanaldan tarmoqning umuman turli qismlariga
yuborilayotgan paketlar uzatilishi mumkin. Bu telekommunikatsiya tizimining resurslarini
juda samarali ishlatishga va uning shikastlangan uchastkalarini chetlab o`tishga
imkon beradi.
    Oluvchining qabul punktida har bir kelgan paketning
sifati tekshiriladi (ma’lumotlarni uzatishda buzulishlar bo’lmadimikan), bitta uzun
axborotli barcha paketlar birga yig’adi, bu axborotli barcha paketlarning borligi
tekshiriladi va ishonchli bo’lsagina, ular umumiy axborotga birlashtiriladi. Agar
ma’lumot paketi yo’qolgan yoki buzilgan bo’lsa, uning nusxasi so’raladi. Axborot
barcha buzilmagan paketlar olingandan keyin tiklanganligi sababli ularning olinish
ketma-ketligi ahamiyatga ega emas.
    IP va TCP bayonnomalari shunchalik chambarchas bog’langanki,
cha ularni bitta nom ostida keltiriladi — TCP/IP bayonnomalari.
    Bu bayonnomalar asosida ko’pgina tarmoqli servis bayonnomalari
ishlab chiqilgan, ularning orasida quyidagilarni ta’kidlash kerak:
   • File Tgapsfer Protocol (FTP) — fayllarni uzatish bayonnomasi:
• Telnet — uzoqdan murojaat qilish bayonnomasi, yani buyruqlarni uzoqdagi kompyuterda
masofadan turib ijro etish;
• Simple Mail Tgapsfer Ptotocol (SMTP) — elektron pochtani yuborishning oddiy bayonnomasi;
__
• Hyper Text Tgapsfer Protocol (HTTP) — gipermatnni uzatish bayonnomasi (Worid Wide
Web da axborotlarni uzatishda ishlatiladi);
• Network News Tgapsfer Protocol (NNTP) — yangiliklarni (telekonferenciyalarni)
uzatish bayonnomasi.
    Foydalanuvchilarni tizim bilan muloqoti matnli interfeysni
 ishlatgan holda UNIX operacion tizimi asosida yoki hozirda anchagina keng
tarqalgan MS Windows/Windows NT muxitida amalga oshirilib, bu muxit uchun Internet
ning barcha texnologiyalari va servislari bilan ishlaydigan amaliy dasturlar mavjuddir,
bu dasturlar o’z navbatida oddiy va qulay grafik interfeysga ega. UNIX ma’lumotlarni
tarmoq ichida kodlash uchun KOI-8 kodlari ishlatiladi, Windows muxitida esa ANSI
standartidagi kodlar ishlatiladi.

Test savollari

1. Kompyuterlarni necha avlodga
bo‘lish mumkin?
A.    6 avlodga
B.    5 avlodga
C.    3 avlodga
D.   * 4 avlodga

2. World Wide Web deganda
nimani tushunamiz?
A)* Xalqaro o‘rgimchak  to’ri
B) Xalqaro pochta tarmogi
C) Xalqaro aloqa tarmog’i;
D)
dasturlash va hisoblash

7-mavzu: Lokal hisoblash tarmog‘iga
kirish. lokal hisoblash tarmog‘ining tashkil etuvchilari va ularning turlari (2
soat ma’ruza)
Reja:
1. Lokal hisoblash tarmog’iga kirish.
2. lokal hisoblash tarmog’ining tashkil etuvchilari.
3. lokal hisoblash tarmog’ining turlari.

    Lokal xnsoblash tarmog’a (LXT) deb, elementlari — hisoblash mashinalari
(shu jumladan mini- va mikro-EHM lar), terninallar, aloqa apparaturasining bir-biridan
nisbatan uncha katta bo’lmagan uzoqlikda (15
 km gacha) joylashgan tarmoyuta aytiladi (lokal hisoblash tarmoqlari — tarmoqning
hisoblash jarayonlari ma’lumot jarayonlariga qaraganda ustun bo’lgan yagona turidir,
shuning uchun «hisoblash» sifati bu erda o’rinlidir).
    Lokal tarmoq odatda bitta firma yoki ofis chegarasida
ma’lumotlarni yig’ish, uzatish, bo’lib-bo’lib yuborilgan va tarmoqlangan qayta ishlash
uchun mo’ljallangandir, ko’pincha firmaning va uning uzoqlashgan bo’limlarining
faoliyatiga mos ravishda aniq bir vazifalarni bajarishga ixtisoslashadi. Ko’p holdarda
punktlari lokal ma’lumotli tizimiga xizmat ko’rsatayotgan LXT boshqa hisoblash tarmoqlari,
ichki va tashqi, xatto hududiy va global tarmoqlar bilan bog’langandir.
    Har qanday hisoblash tarmog’ining asosiy vazifasi unga
ulangan foydalanuvchilarga ma’lumotli va hisoblash resurslarini taqdim etishdir.
LXTlarning darajali tiplarn
    LXT larida foydalanuvchilar uchun ikkita struktur-funkcional
bo’g’in: ishchi stanciyalari va serverlar juda muhim hisoblanadi.
Xamma LXT lar ham punktlari tarkibida ajratilgan serverlarga
ega emas, ba’zi holdarda server vazifasi tarmoqning ishchi stanciyalari o’rtasida
taqsimlangan kabi bo’ladi.
    Shu nuqtai nazardan ikki tipdagi LXT to’g’risida so’z
yuritish mumkin:
• markazlashmagan boshqariladigan tarmoqlar;
• markaziy boshqariladigan tarmoqlar.
    Markazlashmagan boshqariladigan tarmoqlarda (ularni
ko’pincha bitta darajali tarmoqlar — peer-to-peer deb atashadi) ishchi stanciyalarining
o’zaro harakatini umumiy boshqarish markazi va qiymatlarni saqlash uchun umumiy
qurilma yo’q. Tarmoqni boshqarish vazifasi bir tarmoqdan ikkinchisiga uzatiladi.
Tarmoqli operacion tizim ishchi stanciyalari bo’yicha taqsimlangan. Tarmoqning har
bir stanciyasi ham mijozning, ham serverning vazifasini bajarishi mumkin. U boshqa
ishchi stanciyalarini so’rovlariga xizmat ko’rsatishi va punktlari so’rovlarini
tarmoq xizmatiga yuborishi mumkin. Tarmoqning foydalanuvchisiga boshqa stanciyalarga
ulangan barcha periferiya qurilmalari (magnit va optik disklar, printerlar, skanerlar,
plotterlar va b.) taallukli bo’ladi.
    Bitta darajali tarmoqlarning afzalliklari:
• past narxi;
• yuqori ishonchliligi.
Bitta darajali tarmoqlarning kamchiliklari:
• unchalik ko’p bo’lmagan ishchi stanciyalarini (10 tadan
ko’p emas) ulash imkoniyati;
• tarmoqni boshqarishning murakkabligi;
• stanciyalarni dastur ta’minotini yangilash va o’zgartirishning
qiyinligi;
• ma’lumotni himoya qilishni ta’minlashning murakkabligi.
    Bitta darajali tarmoqlar Arti-Soft Lantastic, Novell NetWare Lite tarmoqli
operacion tizimlar MS Windows for Workgruops kobigi asosida yaratiladi.
    Markaziy boshqariladigan tarmoqlarda (ularni ko’pincha
ajratilgan serverli tarmoq, deb atashadi) kompyuterlardan (serverlardan)
bittasi barcha ishchi stanciyalari ishlatishi uchun mo’ljallangan jarayonlarni amalga
oshiradi, ishchi stanciyalarning o’zaro harakatini va boshqa bir qator servis vazifalarini
bajaradi.
    Ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida mijoz u yoki
bu jarayonlarni: faylni o’qish, qiymatlar bazasidan ma’lumotlarni qidirish, faylni
bosish va x.k. bajarish uchun serverga so’rovni shakllantirishi mumkin.
    Server mijozdan kelgan so’rovni bajaradi. So’rovni
bajarish natijalari mijozga uzatiladi. Server umumiy foydalaniladigan ma’lumotlarning
saqlanishini ta’minlaydi, bu ma’lumotlarga murojaat qilishni tashkil etadi va ma’lumotlarni
mijozga uzatadi.
Mijoz olingan ma’lumotlarni qayta ishlaydi va qayta ishlash
natijalarini foydalanuvchi uchun qulay ko’rinishda tasvirlaydi, ma’lumotlarni qayta
ishlash serverda ham bajarilishi mumkin.
    Serveri faqat ma’lumotlarni tashkil etish, saqlash
va mijozlarga kerakli ma’lumotlarni berish jarayonlarini bajaradigan tizimlar «fayl-server»
tizimi nomiga ega: serverda saqlash bilan bir qatorda ma’lumotlarni mazmunli qayta
ishlash ham bajariladigan tizimlarni esa «mijoz-server» tizimlari deb atash qabul
qilingan.
    Ya’ni «mijoz-server» tizimida server aktiv rol o’ynaydi:
u so’rovga butun faylni oddiygina berib qolmasdan, balki ma’lumotlarni oldindan
qayta ishlashi va mijozga, yoki masalani echilgan natijalarini, yoki faylning, aynan
mijozni qiziqtirgan va mijoz uchun tasvirlash qulay bo’lgan tanlab olingan yozuvlarni
berishi mumkin. Bunday texnologiya, boshqa hamma narsalardan tashqari, tarmoq aloqa
kanallarining kam yuklanishiga imkon beradi.
    «Fayl-server» texnologiyasi bo’yicha ishlaydigan serverning
o’zini fayl-server, «mijoz-server» texnologiyasi bo’yicha ishlaydigan serverning
o’zini esa ilova-server deb ataladi.
    Ajratilgan serverli lokal hisoblash tarmoqlarining
afzalliklari:
• ishchi stanciyalarning sonini cheklashning yo’qligi;
• bitta darajali tarmoqlarga nisbatan boshqarishni oddiyligi;
• yuqori tezkorlik;
•ma’lumotlarni himoya qilishning ishonchli tizimi.
    Ajratilgan serverli lokal hisoblash tarmoqlarining
kamchiliklari:
• bitta yoki bir nechta kompyuterlarni server uchun ajratilganligi
sababli yuqori narxdaligi;
• tarmoqning tezkorligi va ishonchliligining serverga bog’liqligi;
• bitta darajali tarmoqqa nisbatan kam moslashuvchanligi.
    Ajratilgan serverli tarmoqlar juda keng tarqalgan hisoblanadi;
bunday tarmoqlar uchun tarmoqli operacion tizimlarga misollar: MS LAN Manager, IBM
va Novell Net Ware.

Test savollari

1. O`zbekistonda qachondan beri Internet Provayderlar
xizmat ko`rsata boshladi?
A 1980
B  1990
C  1995
D * 1997

2. Tarmoqlar necha xil bo' ladi?
A. * 3 xil: local, global,
mintaqaviy;
B. 2 xil: local va mintaqaviy;
C. 2
xil: local va global;
D. 2
xil global va mintaqaviy

8-mavzu: Lokal tarmoq topologiyasi. lokal
tarmoqda ma’lumotlarning almashinuv jarayoni, lokal tarmoq tashkil etish
usullari
(2 soat amaliy, 2 soat laboratoriya ishi)
Reja:
1. lokal tarmoq topologiyasi.
2. lokal tarmoqda ma’lumotlarning almashinuv jarayoni
3. lokal tarmoq tashkil etish usullari.

    Tarmoqdagi xost-kompyuterlarning adreslariga maxsus
talablar quyiladi. Adres formatga ega bo’lishi kerak, bu format bir tomondan adresning
sintaksis avtomatik qayta ishlashni bajarishga imkon berishi kerak, ikkinchi tomondan
esa u semantik tusga ega bo’lishi kerak, ya’ni adreslanadigan ob’ekt to’g’risida
biror ma’lumotni o’zida mujassamlashi lozim.
    Shuning uchun xost-kompyuterlarning adreslari Internet
tarmog’ida ikkilangan kodlashga ega bo’lishi mumkin:
• telekommunikatsiya tizimini tarmoqda ishlashi uchun qulay
bo’lgan majburiy kodlash: kompyuterga do’stona raqamli IP-adres (IP — Internet Protocol);
• tarmoq abonenta uchun qulay bo’lgan majburiy bo’lmagan
kodlash: foydalanuvchiga do’stona domenli DNS-adres (DNS-Domain Name System).
    Raqamli IP-adres 32 razryadli ikqilik son ko’rinishga ega. qo’laylik uchun
u to’rtga blokka 8 bitdan ajratilib, ular o’nlik ko’rinishda yozilishi mumkin. Adres
kompyuterni identifikaciyalash uchun zarur bo’lgan to’liq malumotga ega.
    Mumkin bo’lgan varianta: ikkita katta blok tarmoq adresini,
ikkita boshqasi esa qism tarmoq adresini va bu qism tarmoq ichidagi xost-kompyuterning
adresini aniqlaydi. Masalan, ikkilik kodida raqamli adres quyidagicha yoziladi:
    10011000001001010100100010001010.
    O’nlik kodida ushbu ko’rinishga ega: 152.37.72.138.
Tarmoq. adresi - 152.37; qims tarmoq. adresi - 72; kompyuter adresi -138.
Domenli adres bir-biridan nuqta bilan ajratiladigan bir nechta harf-raqamli
domenlardan (Damain - soxa) tashkil topgan. Bu adres ierarxik tasnif asosida qurilgan:
eng chap chetdagidan tashqari har bir domen kompyuterlarning biror-bir belgilar
bo’yicha ajratilgan butun bir guruhini aniqlaydi, bunda chapda joylashgan guruhlarning
domeni o’ng domenning qism guruxi hisoblanadi. Hozirda tarmoqda hammasi bo’lib 120000
dan ortiqroq har xil domenlar mavjuddir.
    Masalan, ba’zi mamlakatlarning
geografik ikkita harfli domenlari:
• Avstriya — at,
•Bolgariya—br,
;• Kanada — sa,
• Rossiya — ga,
• AQSh-Sh,
• Franciya — fr.
    Biror mavzuga bagishlangan belgilar bo’yicha ajratilgan
domenlar ham bordir. Bunday domenlar uchta harfli qisqartma nomga ega:
• davlat muassasalari — gor;
• tijorat tashkilotlari — com;
• o’quv yurtlari — edu;
• harbiy muassasalar — mil;
• tarmoq
tashkilotlari — net;
• boshqa tashkilotlar — org.
    Domenli adres ixtiyoriy uzunlikka ega bo’lishi mumkin.
Raqamli adresdan farqli ularoq u teskari tartibda o’qiladi.Oldin quyi darajadagi
domen ko’rsatiladi — xost-kompyuter nomi, keyin xost-kompyuter joylashgan qism tarmoq
va tarmoq nomlari domeni va, nixoyat, yuqori darajadagi domen — ko’pincha geografik
hudud (mamlakatlar) identifikatori.
    Shunday qilib, xost-kompyuterning domen adresi domenlarning
bir nechta darajalarini o’z ichiga oladi. Har bir daraja boshqasidan nuqta bilan
ajratiladi. Yukori darajadagi domenning chap tarafida boshqa nomlar joylashtiriladi.
Chapda joylashgan hammasi umumiy domen uchun qism domendir.
Misol. Domen adresi comp.engec.spb.ru — Rossiya mamlakatining domeni; spb — Sankt-Peterburg
shaxrining qism domeni: engec—Davlat muxandislik-iqtisodiyot akadeniyasining qism
domeni; satr— kompyuterlar bilan bog’liq qism domen.
    Internet dan foydalanuvchilar uchun pochta adreslari
sifatida tarmoqka ulangan kompyuterda qayd qilingan bo’limlarning, tashkilotlarning
nomlanishlari yoki oddiygina ularning nomlari qabul qilinishi mumkin. Nomdan keyin
@ belgisi keladi. Buning hammasi chap tarafdan xost-kompyuterning adresiga biriktiriladi.
Misol. Internet da comp.engec.spb.ru nomiga ega bo’lgan kompyuterda priem
nomi ostida qayd qilingan foydalanuvchi quyidagi adresga ega bo’ladi: priem@comp.engec.spb.ra
(Sankt-Peterburg muxandislik-iqtisodiyot akademiyasining qabul komissiyasi).
    Domen
adresini mos raqamli IP-adresga o’zgartirishni maxsus serverlar — nom serverlari
bajaradi. Shuning uchun foydalanuvchining raqamli adreslarni bilishining keragi
yo’q.
    Internet da ishlash uchun siz aloqa o’rnatmoqchi bo’lgan kompyuter yoki
foydalanuvchining faqat domen adresini bilishingiz kerak.
    Ishlatilayotgan texnologiyaga bog’liq ravishda domen adresining oldida
uning foydalaniladigan bayonnomasi yoki xizmati ko’rsatilishi mumkin. Masalan, Web-server
bilan ishlaganda odatda gipermatnni uzatish bayonnomasi ko’rsatiladi va yuqorida
keltirilgan adres quyidagi ko’rinishga ega bo’ladi: http://engec.spb.ra. Bu URL-adres
deb ataladigan adresdir (URL — Uniform Resourse Locftor yoki resurslarning universal
ko’rsatkichi).

Test savollari

1. Mamlakat,
shaxar va viloyatlar darajasida kompyutеrlarni o’zaro
boq'lagan tarmoq qanday nomlanadi?
A*Global tarmoq
B.Mintaqaviy
tarmoq
C.Hamma javoblar
to'g'ri
D.Lokal tarmoq
2. ... – bu Intеrnеtga
ulanganda axborot almashish qurilmasi.
AMonitor
B.Skaner
C.*Modem
D.Printer

9-mavzu: Lokal tarmoqqa kirish va undan ma’lumotlar
qidirish, intranet lokal tarmog‘i sifatida (2 soat amaliy, 2 soat laboratoriya
ishi)
Reja:
1. lokal tarmoqqa kirish va undan ma’lumotlar
qidirish
2. intranet lokal tarmog’i sifatida.

    Paradoks shundaki, Internet fizik kompyuter tarmog’i
sifatida aslida mavjud emas. Internet — bu bir-biri bilan aloqa kanallari (mavjud
bo’lgan telefon kanallari va kabelli aloqa kanallari) bo’yicha muloqat qiladigan
turli xil kompyuter tarmoqlarining butun jahon uyushmasidir.
    Lekin shunday bo’lsada: Internet — bu ko’plab global,
regional va lokal tarmoqlarni birlashtiruvchi butun jahon global kompyuter tarmog’idir.
Boshqacha aytganda, Internet — bu butun er sharini o’rab olgan tarmoqlarning tarmog’idir.
    Jahon miqyosida bu tarmoq fantastik murakkab va chigallashib
ketgan bo’lib ko’rinadi, punktlari «aholisiga» ega va shaxsiy xayoti bilan yashaydi.
Shuning uchun ham virtual (bo’lib tuyuladigan) shahar tarmog’ida, ko’proq — xattoki
virtual mamlakat yoki dunyo to’g’risida gapirishadi. Hozirdanoq Internet butun jahondagi
o’n millionlab foydalanuvchilarni birlashtirgan va har yili bu mamlakatning aholisi
taxminan ikki marta ko’paymoqda.
    Internet
bizni nimasi bilan o’ziga jalb qilmoqda? Bu tarmoq bilan xatto tasodifiy ishlagan
odamlar nima uchun uning ashaddiy muxlisi bo’lib qoladi, tarmoq faxriylari esa Internet
mamlakatida punktlari mavjudligini davom etgirish uchun ko’ptina iqtisodiy farovonliklarni
kurbon qilishga ham tayyordirlar.
    Yaqin vaqtgacha Internet ilmiy xodimlarga mo’ljallangan edi va o’quv
auditoriyali, ulkan kutubxonali va ko’plab joyli universitet shaharchasini ko’proq
eslatar edi, u erda talabalar va o’qituvchilar ishdan bo’sh vaqtlarida o’zaro muloqatda
bo’lishlari va ularni qiziqtirgan istalgan ma’lumotlarni opishi mumkin edi.
    Bugun Internet ulkan megapolisga o’xshaydi, u erda universitet endi
asosiy diqqatga sazovor joy bo’lmay qolgan va xatgo virtual ofislar, magazinlar,
milliy daholar va ommaviy va shaxsiy uyin-qo’lgi uchun joylar orasida birmuncha
yo’qolib ketgan. Va shaharga istagan odam kirishi mumkin bo’lib qoldi, bundan tashqari,
u erga uni har qanaqasiga taklif etmoqdalar va tuzoqka ilintirmoqdalar. Haqiqatda
Internet — bu modemli kompyuterga va ba’zi bir maxsus dastur ta’minotiga ega bo’lgan
istalgan foydalanuvchi uchun ochiq bo’lgan, umumiy murojaat qilinadigan tarmoqdir.
    Lekin bizning munosabatlarinizda Internet ga hozircha alohida sami miylik
kuzatilmayapti. Bizning shaxsiy kompyuterlarga munosabatiniz kabi xatto ba’zi bir
o’xshashlik yakkrl ko’zga tashlanmoqda. Xali 10 yil oldin ham biz ularga mavxum
va begonacha munosabatda edik: ularning bizning xayotinizga qanchalik jadal va uzviy
qo’shilib ketganligini biz tasavvur qila olmas edik (to’g’ri, o’sha vaqtda bu qisman
kompyuterning yuqori narxi bilan tushintirilgan edi). Hozirda deyarli har kim o’zlari
ShK ni Internet ga amalda ham, aslida ham tekinga ulashi mumkin, Internet tarmog’idan
uni qiziqtirgan ixtiyoriy maxfiy bo’lmagan ma’lumotlarni eng kam narxda olishi mumkin,
tarmoq bo’yicha o’zlari istalgan mamlakatdagi hamkasblariga, mos pochta harajatlaridan
birmuncha past narxda, xatlarni yuborishi mumkin, Internet ga punktlari reklamasini
joylashtirishi mumkin va uni butun dunyodagi millionlab odam ko’radi, va  deyarli
hamma narsani, xatto o’zlari bo’sh vaqtini mazmunli va qiziqarli o’tkazishni ham
(shu bilan birga uning qiziqishlariga va ishtiyoklariga bog’liq bo’lmagan holda)
amalga oshirishi mumkin. Internet bu axborotlarning cheksiz dunyosidir, bu haqiqatda
o’zgacha virtual mamlakatdir, unga kirib olish va u erda uzoq vaqt yashash mumkin.
    Internet nima o’zi — navbatdagi odatiy (modali) qiziqishni yoki insoniyatning
kelajagini? Anglab etilgan zaruriyat yoki nima bilan shug’ullanishni va ortiqcha
yuzlab dollarlarni nimaga sarflashni bilmaydiganlar uchun ermakni? Unisi ham, bunisi
hamdir va uchinchisi hamdir — qisqasi hammasi! Shuning uchun ham bu tarmoqning barcha
imkoniyatlarini oddiygina eslatib o’tish aslida mumkin ham emas.
    Internet tarmog’i oxirgi foydalanuvchiga — kompyuter mutaxassisiga ham,
oddiy fukaroga ham mo’ljallangan. Tarmoqda har birimizning kasbiy faoliyatiniz uchun
kerak bo’lgani kabi, me’yordagi shinam hayot uchun talab etiladigan hamma narsa
bor. Jurnalist Internet da eng yangi yangiliklarni topadi, ilmiy xodim — uni qiziqtirgan
muammo bo’yicha oxirgi tadqiqotlar materiallarini, tijoratchi esa dunyoning istalgan
birjasidagi valyuta kotirovkasini (bahosini) bilib oladi. Aviabiletni yoki Evropa
yoki Amerikadagi ixtiyoriy shaharning mehmonxonasida nomer buyurtmoqchinisiz — bu
mumkindir; o’zingizning tanishlaringizga sovg’alarni tanlash, sotib olish va topshirishni
xoxlaysizni — marhamat; biror-bir shu kungi muhim muammolarni muhokama qilihca ishtirok
etish xoxishingiz borni — aytilganidek, muammolar yo’q-
Boshlanishda oddiy tadbirkorga Internet tarmog’i nima uchun kerakligini
tushinib olishga harakat qilaniz!
— Internet ning tadbirkorlar uchun muhim bo’lgan birinchi muhim vazifasi
axborot vazifasidir. Tarmoqdan qiziqtirgan istalgan maxfiy bo’lmagan birjaga oid
va tijorat axborotlarini, ilmiy va siyosiy axborotlarni va sh.o’. olish mumkin.
— Ikkinchi vazifa — kommunikatsiya vazifasi. Tarmoq texnologiyalari foydalanuvchiga
telefon bo’yicha istalgan shahar va mamlakatdagi punktlari sheriklari bilan gaplashish
imkonini beradi, shu bilan bir qatorda bu oddiy telefon aloqasidan arzonroqdir;
oddiy pochtani ishlatganga qaraganda kam harajat qilib va shuning bilan birga sezilarli
darajada tezroq unga faks yoki xat yuborish mumkin.
— Uchinchi vazifa — kengash vazifasi. Internet tarmog’i — bu mutaxassislar
va kompyuterlardan foydalanuvchilar «uchrashadigan» va ularni qiziqtirgan muammolarni
muhokama qilishi, interaktiv rejimda foydali ma’lumotlar bilan almashishi mumkin
bo’lgan joy.
— To’rtinchi vazifa — tijorat vazifasi. Butun dunyoda tarmoq bo’yicha savdo
faol rivojlanmoqda.Imkoniyatli haridor o’z ShK ning ekranida tavarlarni ko’rib chiqadi,
buyurtma beradi va kredit kartoch-kasi bo’yicha ularga xak to’laydi. Tavar unga
eng yaqin savdo po’Nkgidan sshib kelinadi, tabiiyki, endi tarmoq bo’yicha emas.
— Keyingi vazifa — reklama vazifasi. Internet bo’yicha reklama berish, birinchi
navbatda uning ommaviyligi va tezkorligi tufayli, juda samaralidir.
— Oltinchi vazifa — kO’ngil ochish vazifasi. Katta miqdordagi ko’ngil ochar
adabiyotlarni va filmlarni o’qib chiqish va ko’rish mumkin; eng maroqli kompyuter
uyinlarini uynash mumkin, turli xil mo’zeylarning va mamlakatlarning go’zalliklariga
sayoxat qilish va ulardan zavqdanish mumkin va boshqa ko’pgina shunga o’xshash narsalar.
— Va nixoyat — maxsus kompyuterli vazifasi. ShK dan foydalanuvchilar eng
yangi dastur vositalarini, ko’rsatmalarni va tarmoqda ishlash bo’yicha tavsiyalarni,
shu bilan bir qatorda ko’pincha tekinga olishi mumkin.

Test savollari

1. ... - bir
korxona yoki muassasadagi bir nеchta yaqin binolardagi komp'yutеrlarni
o’zaro boqlagan tarmoq.
A. Global tarmoq
B.*Lokal tarmoq
C.Mintaqaviy
tarmoq
D. hamma javoblar
to'g'ri

2. Lokal tarmoq
uchun zarur qurilmalar:
A.Server, ishchi
stansiyalar
B.Tarmoq platasi
C.* Barchasi
D. Maxsus kabel

10-mavzu: Internet tarmog‘i. Internet
tarmog‘ida ma’lumotlar almashinuvini tashkil etish yo‘llari. Internet
xizmatlari va ularning turlari
 (2 soat ma’ruza, 2 soat amaliy, 2 soat
laboratoriya ishi)
Reja:
1. Internet –Global kompyuter tarmog’i.
2. Internet tarmog’ida adreslarning tuzilishi va sistemaviyligi
3. Ma’lumotlar almashinuvini tashkil etish yo’llari.
4. Internet xizmatlari
va ularning turlari.

    Axborot-hisoblash tarmoqlarining dastur ta’minoti quyidagilarni
ta’minlaydi: tarmoqning asosiy bug’inlari va elementlari ishini o’zaro muvofiqlashtirish;
tarmoqning barcha resurslariga jamoa bo’lib murojaat qilishni tashkil etish; ma’lumotlarni
qayta ishlash samaradorligini oshirish maqsadida resurslarni dinamik taqsimlash
va qayta taqsimlash; tarmoq qurilmalariga texnik xizmat ko’rsatishni va ishga yaroqliligini
nazorat qilishni o’tkazish.
    Tarmoqning
dastur ta’minoti uch qismdan tashkil topgan:
• umumiy dastur ta’minoti;
• tizimli dastur ta’minoti;
• maxsus dastur ta’minoti.
    Umumiy dastur ta’minoti tarmoq tarkibiga kiruvchi alohida kompyuterlarning
bazaviy dastur ta’minotining tashkil etuvchilaridan hosil bo’ladi va o’z ichiga
operacion tizimlarni, dasturlashtirishning avtomatlashtirilgan tizimini va texnik
xizmat ko’rsatish tizimini oladi.
    Tizimli dastur ta’minoti tarmoqning barcha resurslarini o’zaro harakatini,
umumiy tizimniki kabi, qo’llab-quvvatlovchi dastur vositalarining kompleksi ko’rinishga
egadir.
    Maxsus dastur ta’minoti foydalanuvchilarni tez-tez echiladigan masalalarning
dasturlari bilan maksimal ta’minlash uchun mo’ljallangan va mos ravishda foydalanuvchi
mavzu sohasining xususiyatiga mo’ljallangan uning amaliy dasturini o’z ichiga oladi.
    Dastur ta’minotidagi alohida rol operacion tizimga
ajratiladi; ular umumiy dastur ta’minoti tarkibida ham (alohida kompyuterlarning
operacion tizimlari), tizimli dastur ta’minoti tarkibida ham (serverda yoki bitga
darajali tarmoqning kompyuterlaridan bitgasiga o’rnatiladigan tarmoqli operacion
tizim) mavjud.
    Tarmoqli operacion tizim o’z tarkibiga boshqaruvchi
va xizmat ko’rsatuvchi dasturlar to’plamini oladi, bu dasturlar quyidagilarni ta’minlaydi:
— tarmoqning hamma bo’g’inlari va elementlari ishini o’zaro
muvofiqlashtirish;
— tarmoq elementlari bo’yicha resurslarni tezkor taqsimlash;
— topshirikdar oqimini hisoblash tarmog’ining uzellari
O’rtasida taqsimlash;
— masalani echishning ketma-ketligini o’rnatish va ularni
umumtarmoq, resurslari bilan ta’minlash;
— tarmoq elementlarini ishga yaroqligini nazorat qilish
hamda kirish va chiqish ma’lumotlarining ishonchliligini ta’minlash;
— ma’lumotlarni va hisoblash resurslarini ruxsat etilmagan
murojaat qilishlardan himoya qilish;
— tarmoqning ma’lumot, dastur va texnik resurslarining
ishlatilishi to’g’risida ma’lumotnoma berish.
    Operacion tizimlarning funkcional imkoniyaglari utilitalar
— amaliy vazifalarni bajarish uchun operacion tizim tomonidan ishlatiladigan maxsus
dasturlar yordamida kengaytiriladi.

    Internet tarmog’ini Tashkil etish uchun asos AQSh mudofaa
vazirligining kompyuter tarmog’i ARPAnet (ARPA — Advanced Research Projects Agency
) bo’lgan edi, u 70-yillarning boshlarida ilmiy tashkilotlar, harbiy muassasalar
va mudofaa sanoati korxonalari kompyuterlarining alokesi uchun yaratilgan edi. Tarmoq
Pentagonning ishtirokida tashkn ta’sirlarga mustahkam yopiq infrastruktura kabi
qurilgan, u yadroviy xujum sharoitlarida omon qolishga qodir, ya’ni uning ishonchliligiga
katta e’tibor berilgan edi.
    Vakt o’tishi bilan tarmoq strategik ahamiyatini yo’qotdi;
xususiy shaxslar va nodavlat kompyuter tarmoqlari uning asosiy mijozlari
moqda: alohida lokal, hududiy va global tarmoqlarni umumiy
axborot kengligiga birlashtirish. Internet unga ulangan tarmoqlar tarkibiga kirgan
barcha kompyuterlar o’rtasida axborot almashinishni ta’minlaydi.
    Kompyuter tili va unda ishlatiladigan operacion tizim
turi ahamiyatga ega emas.
    Hozirgi vaqtda Internet — bu global kitalararo tarmoqdir;
u o’nlab million kompyuterlarni va lokal tarmoqlarni birlashtiradi. Tarmoq umumiy
boshqarish markazita ega emas va kimningdir mulki ham emas
— Internet ning boshqa kompyuter tarmoqlaridan muhim farqi
ana shundadir. Asoslangan ma’lumotlar bo’yicha 2000 yilda uning foydalanuvchilari
soni 200 mln odamdan ortib ketgan.
Internet ning asosiy yacheykasi — lokal hisoblash tarmoqlaridir.
Lekin Internet ga musgaqil ulangan lokal kompyuterlar ham mavjuddir.
    Internet ga bevosita ulangan tarmoq yoki lokal kompyuterlari
xost-kompyuterlar (host — xujayin, ega) deb ataladi.
    Agar biror lokal tarmoq Internet ga ulangan bo’lsa,
u holda bu tarmoqning har bir ishchi stanciyasi Internet ga chiqishga egadir, lekin
o’zining xost-kompyuteri orqali chiqadi.
    Tarmoqqa ulangan har bir kompyuter o’zining adresiga
ega, shu adres bo’yicha uni dunyoning istalgan nuqtasidan abonent topib olishi mumkin.
    Internet tarmog’iing strukturasi - tipik mijoz-serverli,
ya’ni tarmoqdan asosan axborot oluvchi kompyuterlar bor — bular «mijozlar», mijozlarni
axborot bilan ta’minlovchi kompyuterlar ham bor—bular «serverlar» (tabiiyki, serverlar
ham ma’lumot oladilar, aniqrori uni yig’adilar, lekin baribir ularning asosiy vazifasi
axborotni berishdir).
Internet tarmog’a lavhasining mumkin bo’lgan strukturasi
72-rasmda ko’rsatilgan.
    Internet ning muhim xususiyati shundaki, u turli xil
tarmoqlarni birlashtirib, bunda hech qanday ierarxiyani hosil qilmaydi
— tarmoqqa ulangan barcha kompyuterlar tent huquqlidir.

Test savollari
1. World Wide Web deganda nimani tushunamiz?
A.*Xalqaro
o‘rgimchak  to’ri
B. Xalqaro pochta
tarmogi.
C. Xalqaro aloqa
tarmog’i;
D. To‘g‘ri javob
yo‘q

2. Web-sayt
nima?
A. internetdagi
adres;
B. *Web-saxifalar
to’plami;
C. Web saxifadagi matn
D.Resurs
11-mavzu: Brauzerlar va ularning turlari.
Internet Internet Explorer, Opera va boshqa brauzerlar bilan tanishish.
Internet tarmog‘ida qidiruvni tashkil etish (2 soat amaliy, 2 soat laboratoriya
ishi)
Reja:
1. Brauzerlar va ularning turlari.
2. Internet Explorer.
3. Internet tarmog’ida qidiruvni tashkil etish

1.Brauzerlar
WWW tizimi bilan ishlashda foydalanuvchilar
bu tizim klient-dasturlari, ya`ni brauzerlar bilan ishlaydi. Brauzer (ingl.
browse – ko’rib chiqmoq, varaqlamoq) – foydalanuvchi va www tizimi orasida dialog
amalga oshiradigan dastur, www-saxifalarini uqiydi, www-serverlari va boshqa Internet
resurslari bilan ishlaydi.
Brauzerlar xar qanday serverlar bilan ularning
protokollarini ishlatgan xolda ishlay oladi. Serverdan olingan ma`lumotni brauzer
ekranga oddiy va qulay ko’rinishda chiqaradi. Odatda bir protokoldan boshqasiga
o’tish ko’zga ko’rinmaydi.
Brauzer grafik yoki matnli bo’lishi mumkin. Brauzerlar
xujjatlarni interpretasiya qila olishlari uchun ular html tiliga asoslanib maxsus
ishlanishlari kerak. Html tilining asosida matnning mantiqiy bo’linishi yotadi,
va bu fakt sarlavxalarni katta yoki kichikroq shriftda yozishini nazorat qiladi.
Grafik brauzer esa sarlavxalarni kursiv yoki qalin shriftda chiqarishi mumkin.
Birinchi grafik brauzer bu AQShning superkompyuter
ilovalarining milliy markazida (NCSA) ishlangan Mosaic edi.
1994 yilda Netscape Communications korporasiyasi
ochildi, uning asoschilari esa Mosaicning yaratuvchilari bo’lgan. Keyinchalik grafik
brauzerning yangi savdo versiyasi Netscape chiqdi. Netscape Navigator 2.0 Java-applet
va JavaScript tillarini qo’llay olardi. 1996 yilda Netscape dunyoni zabt etdi.
1996 yil boshida bozorda Microsoft Internet
Explorer 2.0 brauzeri, yozida esa Microsoft Internet Explorer 3.0 paydo bo’ldi.
Internet Explorer 3.0 Netscapening barcha kengaytmalarini qo’llab u bilan bir pogonaga
chiqib oldi. Keyinchalik Microsoft Internet Explorer 4.0, Microsoft Internet Explorer
5.0, Microsoft Internet Explorer 6.0 versiyalar chiqdi.
Xozirgi paytda bozorda xilma- xil (matnlilari
xam) brauzerlar borligiga qaramasdan ko’pchilik Netscape va Microsoft brauzerlaridan
foydalanadi.

1.     Microsoft Internet Explorer

Microsoft Internet Explorer xozirgi kunda internetdagi
eng mashxur brauzer xisoblanadi. Dastur menyulari

saxifalarning ko’rinishi va brauzer parametrlarini sozlash buyruqlarini o’z ichiga
oladi.
Fayl
– Fayllar(web-xujjatlar)  bilan ishlash buyruqlari.
Pravka – Matn parsalari, qidirish va almashtirish buyruqlarini taklif qiladi.

Vid
– Veb-saxifaning ko’rinishi va kodirovka turini tanlash uchun xizmat qiladi.
Izbrannoe – foydalanuvchi tanlagan Internet-manzillarni saqlab turadi .
Servis - Internet Explorerning qo’shimcha parametrlarini sozlashga imkon beradi.
Spravka
- Internet Explorerda ishlash xaqida kerakli ma`lumotni saqlaydi.

Internet explorer asboblar paneli

Oldingi saxifaga o’tish

Keyingi saxifaga o’tish

Saxifa yuklanishini toxtatish

Yangilash

UY saxifasini yuklash

Qidirish

"Izbrannoe"
  papkasiga dostup

Dostup jurnalini ochish

Saxifani qog’ozga chiqarish

Internet Explorer asboblar paneli tarmoq xujjatlari bilan
ishlash uchun yaratilgan. Asboblar panelini chaqirish uchun menyuni oching: Vid\Paneli
instrumentov\Obichnie knopki.

Manzil qatori

Adres
maydonida Internet-manzilni kiritib Perexod tugmasini yoki [Enter]
tugmasini bosing. Manzil qatorini chaqirish uchun quyidagi menyu komandasini bajaring:
Vid\Paneli instrumentov\Adresnaya stroka. Web-saxifa dasturning Ishchi
soxasida aks ettiriladi.

Intrenetda xaqiqiy ish faqat Interenetda ulangandan keyin
boshlanadi. Bu xolda Internet Explorer yuklanib o’zining Web-saxifasini asosiy sifatida
yuklaydi. Brauzerning oynasida bitta saxifa ochiladi. Odatda web-saxifalarni navbat
bilan kerakli ma`lumotni qidirib ko’rishadi. Web- saxifalar matnli ma`lumot va import
qilingan ob`ektlardan tashkil topadigan xujjatlardir. Xozirgi paytda web- saxifalarning
ko’pi ko’p illyustrasiyalarni o’z ichiga oladi. Ya`ni illyustrasiya sifatida rasm,
tovush, videorolik va boshqa kattagina xajmli multimedia-ob`ektlari qo’shiladi.
Web-saxifalar – matn muxarriri yordamida tuzilgan xujjatlarga o’xshaydigan
formatlangan elektron xujjatlardir. Ammo, ularning muxim xususiyatlari bor. Matn
muxarriridagi tayyorlanadigan xujjatlar oldindan qaysi parametrda va qaysi formatda
bo’lishi aniq bo’ladi (qanday qog’ozda bosib chiqariladi). Web-xujjatlar universal
bo’ladi: ular foydalanuvchining ekran kattaligi va necha ranglarni aks ettirishiga
qaramay ochilishlari kerak. Eng sifatli web-saxifalar shunday universalki ularni
eng oddiy grafik bo’lmagan brauzer yordamida ko’rish mumkin.
Internet Explorer web-saxifadagi barcha ma`lumotni namoyish
etadi. Agar ba`zi- bir ob`ektlarni ko’rsata olmasa u joylarni bush turtburchaklar
yoki maxsus belgilar bilan ajratib quyadi. Kup web-saxifalar ob`ektlarga bog’langan alternativ matnni
o’z ichiga oladilar. Agar ko’rish vositasi ba`zi bir sabablarga ko’ra ob`ektni aks
ettira olmasa unga bog’langan alternativ matnni ko’rsatadi.

4.Gipermatnli murojaatlar

Ko’p web-saxifalar gipermatnli murojaat ya`ni
gipermurojaatlarni o’z ichiga oladi. Gipermurojaat – bu boshqa web-saxifa manzilini
saqlaydigan web-saxifa ob`ekti. Bunday ob`ekt sifatida odatda boshqa rangli va ostiga
chizilgan matn yoki ramkaga olingan rasm ishlatiladi. Gipermatnli murojaatlar odatda
joriy web-saxifaning mavzusiga mos tushadigan web-saxifaga olib keladi. Murojaat
vazifasini bajarib keladigan matn shu web-saxifaning mavzusi yoki nomi bo’lishi
mumkin. Gipermurojaatga olib kelinganda sichqoncha kursori bir barmogi ko’rsatilgan
qo’l ko’rinishiga keladi. Gipermurojaatga o’tish uchun uning ustiga bosish kifoya.
Bundan so’ng brauzer ushbu gipermurojaat manzilidagi web-saxifaga o’tadi.
Agar bir necha gipermurojaatga o’tgandan keyin
bir saxifa ortga qaytmoqchi bo’lsangiz Nazad tugmasini bossangiz bo’ldi.
Bu tugma yonida qo’shimcha ochadigan tugmacha bor, u ko’rilgan saxifalar tarixini
ochadi va keraklisini tanlashga imkon beradi.
5.Web saxifalarda grafika va multimediya.
Xozirgi kunda o’rin olayotgan web-saxifalarga ob`ektlarni
qo’shish kundan- kunga o’zgarib rivojlanayotganligi sababli brauzerlar xar doim
xam uning ichidagi multimedia ma`lumotni o’qiy olmaydilar. Ilk brauzerlar faqat
matn ko’rsatishlari mumkin edi (gipermurojaatlar bilan). Zamonaviy ko’rish vositalari
ko’plab ob`ektlar bilan ishlashlari mumkin, lekin baribir xammasi bilan emas.
Web-saxifalardagi ob`ektlarni to’liqligicha o’qiy olmaslik
muammosi yoki qo’shimcha dasturlarni o’rnatish yoki brauzer imkoniyatlarini kengaytirish
yo’li bilan xal qilinadi.
6.Internetdan fayllarni ishga tushirish.
Dunyo tarmog’i serverlarida ko’plab qiziqish uygotadigan
fayllar mavjud. Bu dastur, arxiv, xujjatlar. Faylni yuklash uchun mos gipermurojaatdan
o’tish kerak. Fayllarni yuklash va saqlash web-saxifalarni o’qishdan farqli chunki
bu xolda boshqa ma`lumot almashish protokollari ishlaydi. Fayl yuklashdan oldin
kerak bo’lgan qo’shimcha ma`lumotni berish kerak. Fayllarni qabul qilish uchun Internet
explorer  Fayllarni yuklash ustasini chaqiradi.
Birinchi bo’lib faylni shunchaki ochish yoki qattiq diska
saqlash kerakligini tanlaymiz. Internetni xavfsiz sanay olmaymiz, va shuning uchun
fayllarni to’g’ridan- to’g’ri yuklash tavsiya etilmaydi. Ularni lokal diska saqlab,
kerakli choralarni ko’rib keyin ochishingiz mumkin bo’ladi.
Faylni saqlashdan oldin Fayllarni yuklash ustasini papkani
ko’rsatishni so’raydi(internetdan olingan xujjat va fayllar uchun aloxida papka
ochish tavsiya etiladi).
Fayl yuklanish jarayoni maxsus dialog oynada aks ettiriladi
va foydalanuvchi uni kuzatib kerakli paytda to’xtatishi xam mumkin.
Internet Explorer birdaniga bir necha fayllarni yuklashga
imkon beradi, ammo yuklanish tezligi bu xolda ancha pasayadi.
 Fayllarni saqlash uchun maxsus dasturlarni ishlatish tavsiya
etiladi, masalan, Gethright yoki FlashGet.

Test savollari
1. Web-brauzerning
asosiy vazifalari qaysilar?
A.*Web-saxifani
xotiraga yuklash va ko’rish,saqlash,chiqarish;
B. Web-saxifani
xotiraga yuklash va ko’rish,chiqarish;
C. Web-saxifani
saqlash,chiqarish
D.
Kiritish-chiqarish

2. Web-sahifalarning eng
keng tarqalgan
ko‘rinishi qanaqa?
A.*.asp, *.exe, *.com kengaytmali fayllar
B. *.htm, *.asp, *.avi kengaytmali
fayllar
C. *.gif, *.jpg, *.bmp kengaytmali
fayllar
*D
*.htm, *.html, *.asp kengaytmali fayllar

12-mavzu: Internet va muloqat madaniyati.
Internet tizimida axborot xavfsizligi  (2 soat laboratoriya ishi)

Reja:
1. Internet va muloqat madaniyati.
2. Internet tizimida axborotlarni himoyalash.

3. Internet tizimida arxivlangan fayllar (saydlar)
bilan ishlash.

Bugungi kunda internet jamiyat
ijtimoiy, siyosiy va madaniy xayotining juda muxim va ajralmas bulagiga aylanib
bormokda. Veb texnologiyalar prezident saylovlariga uz ta’sirini utkazmokda, xukumatlarning
va siyosiy shaxslarning iste’foga chikishiga olib kelmokda, xalkaro va ichki siyosat
yunalishlarini belgilab bermokda. Jamiyatning madaniy xayotida keskin uzgarishlarga
olib kelmokda, bu soxada yangi shaxslarni va yunalishlarni kashf etmokda. Bularning
barchasiga sabab internetdagi forumlarning ommaviylashib ketishidir.
Forum uzi nima? U - ochik tarzda munozara va baxs utkazish vositasi.
Lekin kupchilik uni bir yoki bir necha kishi tomonidan tutilgan kundalikka uxshatishadi
va undan shu maksadda foydalanishadi. Oddiy kundalik kabi u xam birdaniga yozilmaydi,
aksincha unda xar kuni yoki oyda, yilda bir necha yozuvlar paydo buladi. Bu yozuvlar bir necha suzdan yoki bir necha
varakdan iborat bulishi mumkin.
Oddiy kundalikdan farkli ravishda
forumda kundalikni xamma ukishi, nafakat ukishi, balki unda uzining izoxlarini koldirishi,
uz taassurotlarini yozishi, xatto muallif bilan birga uni yozishda barobar katnashishi
mumkin.
Albatta, forumlarda mamlakat raxbarlarining
uchrashuvi, futbol buyicha kit’a chempionati, MM&TVA mukofotlarini topshirish marosimi, orolbuyi xududining ekologik axvoli kabi
global va mamlakat mikyosidagi vokealar kizgin muxokama kilinadi. Lekin forumdagi
mavzular bozordagi narxlar, fotoshopda fotosuratlarni kayta ishlash, akvarium baliklarini
bokish, kushni kizning oxu kuzlari, kursdoshning tuyi, yangi kinofil’mning syujeti,
avtomobil t’yuningi va boshka minglab vokea va jarayonlarga bagishlangan bulishi
mumkin. Albatta mavzularni tanlashda bir kator cheklovlar bulishi kerak. Masalan,
forumlarda bexayolik yoki zuravonlikni targib kiluvchi mavzularga urin yuk.
Forumning jamiyatning ijtimoiy
xayotida inkilobiy uzgarishlarga olib kelgan jixati, bu uning, ma’lum ma’noda, barcha
xoxlovchilarga uz fikrlarini bayon kilish va, eng asosiyi, uz ukuvchilariga ega
bulish imkonini berishidir.
Endilikda xar bir odam uz ukuvchilari
va muxlislariga ega bulishi mumkin. Buning uchun teleboshlovchi, gazeta muxbiri,
shoir yoki yozuvchi bulish shart emas. Kupchilik uchun kizik bulgan mavzuni tanlash
va uni maxorat bilan yorita olish forumda muvaffakiyat kozonish uchun etarlidir.
Bir tomondan, forumda yangi nomlar
kashf etilib, ular ommaviy axborot vositalari, matbuot va nashriyotlar tomonidan
ishga taklif etilayotgan bulsa, ikkinchi tomondan ommaviy axborot vositalarning
uzlari xam forumga kirib kelmokda.
Forumlar boshidan uchragan muammo,
ularga kanday kilib ukuvchilarni jalb kilish edi. Bu muammoni xam kilish yulidagi
urinishlardan biri RSS (Really
Simple Syndication - xakikatdan
oson birlashish) texnologiyasining yaratilishiga olib keldi. Forumning biror mavzusida
yangi yozuvlar paydo bulganda bu xakida boshkalarga xabar berish forumdan foydalanishni
juda osonlashtirdi. Oldinlari forumda yangi yozuvlar paydo bulganligini bilish uchun
unga kirishdan boshka yul yuk edi.
RSS ning ukiydigan kismi forumlarga kirmasdan bir vaktda kuplab
forumlarga yangi yozuvlar kelganligi xakida xabardor bulish va ularni ukish imkonini
beradi. Bundan tashkari, RSS texnologiyasi kelgan xabarlarga javob yozish
yoki xech bir sababsiz forumga yangi yozuvlar kiritish imkonini xam yaratadi. Bular
esa, forum yaratish va uni olib borish, ularni ukish va ularda ishtirok etish kabi
ishlarni juda osonlashtirdi.

Kompyuter tarmoqlarida axborot himoyasining xususiyatlari

Axborot himoyasi nuqtai nazaridan komp’yuter tarmoqlarini
korporativ va umumfoydalanuvchi tarmoqlarga ajratish mumkin. Korporativ
tarmoqlarda barcha elementlar (aloqa kanallari bundan istisno bŏlishi mumkin)
bitta korxonaga taalluqli bŏladi. Bunday tarmoqlarda butun tarmoq bŏyicha
axborot himoyasining yagona siyosatini yuritish mumkin. Davlat va harbiy boshqarish
tarmoqlari, aviatsiya va temir yŏl kompaniyalari tarmoqlari korporativ tarmoqlarga
misol bulaoladi.
Umumfoydalanuvchi kommertsiya tarmoqlarida asosiy maqsad axborotni
tarqatish bŏlib, shaxsiy informatsion resurslarni himoyalash, asosan, foydalanuvchilar
sathida amalga oshiriladi. Bunday tarmoqqa misol tariqasida Internet tarmoғini
kŏrsatish mumkin.
Korporativ tarmoqlar umumfoydalanuvchi tarmoqlar bilan
boғlanishi mumkin. Bu holda korporativ tarmoqning ma’muriyati
(egasi) umumfoydalanuvchi tarmoq tomonidan keluvchi xavfni tŏsish maqsadida
qŏshimcha ehtiyot choralarini kŏrishga majbur.
Har qanday tarmoq uchun axborotni himoyalovchi tizimni
yaratishda quyidagilarni hisobga olish zarur:
·
tizimnining murakkabligi.
Tizimning murakkabligi qism tizimlarining soni, turli-tumanliligi va bajaruvchi
vazifalari bilan aniqlanadi;
·
katta masofalarda taqsimlangan
resurslardan foydalanish ustidan samarali nazoratni ta’minlash mumkin emasligi;
·
resurslarning turli egalarga
mansubligi.
Komp’yuter tarmoqlarida axborotni kommunikatsion qism tizim
orqali kafolatli uzatishni ta’minlash maqsadida axborotlarni etkazishning ikkilangan
marshrutlari hamda aloqa kanallarida axborotning buzilishi va yŏqolishiga qarshi
choralar kŏzda tutilishi lozim. Bunday murakkab tizimlar adaptiv bŏlishi,
ya’ni bu tizimlardagi elementlarni nazorati doimo ta’minlanishi va xatto, alohida
qism tizim ishdan chiqqanda ham tizim ishlashini davom ettirish imkoniyatiga  ega
bŏlishi shart.
Himoyalangan komp’yuter tarmoqlarida axborot xavfsizligini
ta’minlovchi barcha metod va vositalar quyidagi guruxlarga ajratilishi mumkin:
·
foydalanuvchi qism tizimsida
va ixtisoslashtirilgan komunikatsion komp’yuter tizimlarida axborot himoyasini ta’minlash;
·
tarmoqni boshqarish qism
tizimsida axborotni himoyalash;
·
aloqa kanallarida axborotni
himoyalash;
·
ŏzaro aloqada bŏlgan
jarayonlarning haqiqiy ekanligining nazoratini ta’minlash;
·
kommunikatsion qism tarmoq
orqali olinuvchi axborotning haqiqiyligini tasdiqlash.

Test savollari
1. Maxfiy axborot bu:
A. Axborot resursi
B*     Foydalanilishi
qonun hujjatlariga muvofiq cheklab qo‘yilgan hujjatlashtirilgan axborot
C. Cheklanmagan doiradagi ommaviy axborot
D.    Audio axborot

2. Axborotni xavfsizligi
tushunchasi nimani anglatadi?
A. Axborotni tarqatish
chora-tadbirlarini
B*     Axborot
borasidagi xavfsizlikka tahdidlarni oldini olish va ularni oqibatlarini
bartaraf etish chora-tadbirlarini
C Axborot cheklanishini
D.Shaxs manfaatlarini
himoyalanganlik holatini

13-mavzu: Web sahifa yaratish
imkoniyatlari, asosiy tushunchalari. FrontPage dasturi imkoniyatlari (4 soat
laboratoriya ishi)
Reja:

1.
Birinchi Web saxifa
2.
Matn muharrirlari. HTML
muharrirlari.
3.
Animatsiyalar yaratish.
Multimedia elementlari.
4.
HTML shablonni yaratish.
5.
Web saxifaning tanasi. Abzatslar.
<br /> tegi.
6.
Saqlash va sinab ko’rish.

Windows muxitidagi matn muxarrirlari: Notepad,
TextPad, UltraEdit, EdutPlus. Ko’rsatilgan hamma matn muharrirlari yordamida HTML
kodlarni yozishda qo’llash mumkin.
Ko’pgina matn muharrirlarida HTML kodlarni
hatto programmalashtirish tillarida kodlarni yozish juda qulay. Ba'zilari avtomatik
ravishda operatorlar, funktsiyalarni tanish va ularni xar-xil ranglarda tasvirlash
imkoniyatiga ega. Ba'zi matn muxarrirlarida HTML hujjatni web brauzerda sinab ko’rish
tugmasi mavjud.
HTML xujjatni yaratishga mo’ljallangan maxsus
programmalar (HTML muxarrirlar) ham mavjud: FrontPage, Adobe GoLive, Macromedia
Dreamweaver, Nestcape Composer. Muharrirlar
2 turga bo’linadi:
-
kod muxarrirlari;
-
WYSIWYG texnologiyasi (What
You See Is What You Get – nimani ko’rsang o’shani olasan) asosida ishlaydigan muharrirlar. Bu muharrirlar yordamida foydalanuvchi HTML komandasi va elementlarini
yozmaydi, oddiy matn muxarrirlaridek matn yozadi, tasvirlarni kerakli joyga joylashtiradi,
formatini o’zgartiradi  va x.k. xolos.
Web animatsiyalar turlicha bo’ladi. Masalan GIF Animator dan foydalanib,
tasvirlarni «Jonlantirish» mumkin. Bu web reklamalarda ko’p qo’llaniladi.
GIF animatsiyalarni  Ulead GIF Animator (http://www.ulead.com)
va Animagic GIF Animator (http://www.rtlsoft.com/animagic/index.html) programmalari yordamida hosil qilish mumkin.
GIF tasvirlardan yuqorirok o’rinda Macromedia Flash yordamida yaratilgan
animatsiyalar turadi. Bu animatsiyalar interaktiv bo’lganligi sababli Flash texnologiyalar
ommalashib borayapti. Bu texnologiyani ayniqsa avtomobil ishlab chiqaruvchilar,
web-bizneschilar, umuman, multimediya-prezentatsiya yaratmoqchi bo’lganlar keng
qo’llaydilar.
Macromedia (http://www.macromedia.com/flash/) dan tashqari CoffeeCup Firestarter (http://www.coffeecup.com) dan
foydalanib animatsiyalar yaratish mumkin.
Agar foydalanuvchi multimedia saxifasina yatarmoqchi
bo’lsa, qo’shimcha instrumentlardan foydalanishiga to’g’ri keladi, masalan, Quick
Time, Windows Media yoki boshqa multimedia programmalari.
Microsoft kompaniyasi Windows ME va undan keyingi
chiqargan OS larida Windows Movie Maker programmasini qo’shib chiqarayapti. Bu programma yordamida video roliklarni
tahrirlash mumkin bo’ladi. Yana Sound Forge XP (http://www.soniefoundry.com)programmasidan tovushlarni tahrirlash va konvertatsiya
qilishda foydalanish mumkin.

Web sahifalar yaratishda fayllarni joylashtirishning
quyidagi usullari mavjud:
–
Hamma fayllar bitta
katalogda. Bir nechta HTML
sahifali va bir nechta tasvirlarga ega kichik saytlarni yaratishda hamma fayllarni
bitta katalokda joylashtirish mumkin. Bu usulning qulayligi shundaki, o’zaro murojaatlarda
hech qanaqa  yo’l ko’rsatish shart emas. Yomon tomoni esa, sayt rivojlanib, kengayib
borsa, fayllar ko’payib, hammasi aralashib ketadi.
–
Funktsional kataloglar. Murakkab saytlarni yaratishning bir usulidir.
Har bir katalogda sistemaning bitta funktsiyali qismi joylashtiriladi. Eng yuqorida
boshlangich fayl – index.htm, va unga tegishli tasvirlar bo’ladi. Kataloglar nomlari
taxminan quyidagicha bo’lishi mumkin: “Firma_haqida”, “Aloqalar”, “Mahsulotlar”.
Har bir katalogda tegishli HTML fayllari va tasvirlar saqlanadi.
–
Fayl turlari bo’yicha
kataloglar. Bu usulda har
bir katalogda bir xil turdagi fayllar saqlanadi. Bu yerdagi fayllar qaysi funktsiyani
bajarishi muhim emas. Yuqori katalogda faqat index.htm fayli joylashadi. Kataloglar
nomlari taxminan quyidagicha bo’lishi mumkin: “Images”, “Products”,
“Downloads”,…
Ixtiyoriy faylning kengaytmasi uning muxim kismidir.
Chunki brauzer fayllarni uning kengaytmasiga qarab “taniydi”.
Odatda birinchi saxifa har doim index.htm, index.html
kabi saqlanadi. Ko’pchilik brauzerlar agar URL aniq ko’rsatilmasa bu fayllarni avtomatik
yuklashga harakat qiladi. Masalan, brauzerning adreslar paneliga http://www.microsoft.com
deb yozilsa http://www.microsoft.com/index.htm faylini yuklaydi.

Faylni saqlashga
unga mantiqiy nom tanlash kerak bo’ladi. Fayl nomidan
uni boshqa fayllardan oson ajrata olish kerak. Masalan, about_inst.htm, fiz_mat.htm,
rector.jpg kabi nom qo’yish maqsadga muvofiq.
Notepad ni ochamiz. HTML faylni yaratishni
boshlaymiz.
Sarlavxa yozish uchun:
<head>
</head>
teglari yoziladi.
Brauzer bu teglar o’rtasidagi matnni sarlavxa
deb tushunadi va Brauzerning eng tepa qismiga shu matnni yozadi. Endi saxifaning
tanasini hosil qilamiz:
<body>
</body>
Bu teglar o’rtasiga xamma matn va tasvirlarni
joylashtirish kerak. HTML shablon bo’lishi uchun HTML sahifaning sarlavxa va tanasini
o’z ichiga olgan kuyidagi zarur teglar etishmayapti:
<html>
</html>
Demak HTML shablon kuyidagi ko’rinishga ega
bo’ldi:
<html>
<head>
</head>
<body>
</body>
</html>
<head> va </head> teglari o’rtasiga
quyidagi teglarni joylashtirish mumkin:
<title>, </title>  – xujjat nomi. Masalan:
<title> JDPI ning Veb saxifasi </title>
<meta /> – ma'lumotlar haqidagi ma'lumot.
Ya'ni bu erda asosiy terminlar yoziladi. Qidiruv sistemalari ishlaganda aynan shu
terminlar bo’yicha qidirish ishini olib boradi, saytlarni topadi. Masalan:
<meta name=”keywords”
content=”JDPI, Jizzax, Pedagogika, Institut, Fakultet, Student”/>
content 50-200 ta so’zni o’z ichiga olishi
mumkin.
name=(”keywords”, “autor”, “copyright”, “description”)
– maxfiy qidirishda qo’llaniladi, HTTP serverga dostup berish uchun http-equiv qo’llaniladi.
<body> va </body> teglari o’rtasiga
sahifaning tanasi joylashtiriladi. Bu soxada Brauzer oynasida
foydalanuvchi ko’rishi kerak bo’lgan matn, gipermurojaat, tasvirlar, jadvallar,
.. ni joylashtirishtiriladi.
<p>, </p> teglari ular orasidagi
matnni aloxida abzats ko’rinishida yozilishini ta'minlaydi.Masalan:
<p> Bu yangi abzats</p>
<p> </p> – bo’sh abzats joyini
tashlaydi.
Matn muxarrirlari yordamida HTML kodni yozganda
bo’sh joy va abzatslarni ahamiyatga ega emas. Ya'ni
<p> Bu yangi abzats </p>

bilan
<p> Bu
yangi
abzats </p>
yozuvlari brauzer oynasida bir xil ko’rinishga
ega bo’ladi.

Test savollari

1. Gipermurojaat nima?
A.*hujjatning bir joyidan
boshqa joyiga yoki bir hujjatdan boshqa hujjatga o‘tish
B.biron Web-sahifaga murojaat
qilish
C.katta hajmli Web-sahifalarni
hosil qilish
D. barcha javoblar to’g’ri

2. Web – sahifa yaratish
nimadan foydalaniladi?
A. *Bauzerlardan, maxsus
dasturlardan

B. Blaknot, MS Word, maxsus
dasturlardan
C. Blaknot, maxsus
dasturlardan

D. MS
Excel, Paint

14-mavzu: FrontPage dasturi yordamida Web-sahifalar
yaratish texnologiyasi
 (4 soat laboratoriya ishi)
Reja:

1. FrontPage dasturi yoki Namo Web Editor 5.5 muharriri yordamida Veb-sahifalar
tayyorlash
2. Hujjatning asosiy parametrlarini ŏrnatish
3. Hujjatga ob’ektlar
qŏyish.

FrontPage dasturi yoki
Namo Web Editor 5.5 muharriri yordamida Veb-sahifalar tayyorlash.

HTML hujjatlarni yuqorida kŏrganimizdek
HTML tili yordamida oddiy Bloknotda tayyorlash mumkin. Shuningdek HTML hujjatlarni
maxsus Veb muharrirlarda ham tayyorlash mumkin. +uyida shunday muharrirlardan biri
Namo Web Editor 5.5 muharriri bilan  tanishamiz.

Ko’rish
    oynasi

HTML
    oynasi

Tahrirlash
    oynasi

Ish
    maydoni

Inspector
    oynasi

Namo Web Editor 5.5 dasturi oynasining umumiy kŏrinishi.

          Rasmdan kŏrinib turibdiki ilovaning oynasi
barcha Windows oynalari kabi menyu qatori, uskunalar paneli va oynani boshqarish
elementlariga ega. Oynaning quyi qismida esa Web muharrirlarga xos bŏlgan elementlar
mavjud, ya’ni oyna hujjatni bir necha xolatda kŏrsatishi mumkin. Bular:
1.
Edit xolati – Bu
xolatda hujjatga bevosita matn kiritish, uni tahrirlash, shuningdek rasm, knopka
va boshqa ob’ektlarni joylashtirish mumkin. Bu xolatda ishlaganda HTML  tilini bilish shart emas.
2.
HTML xolati – Bu xolatda hujjatning HTML tilidagi kŏrinishi aks etadi va bu erda
tahrirlashni amalga oshirish uchun HTML tilini bilish lozim.
3.
Hujjatni kŏrish xolati
– Bu xolatda tayyorlangan hujjatni brauzer (Internet
Explorer, Netscape kabi) oynalarida qanday akslanishini kŏrish
mumkin.
Oynaning ŏng tomonidagi Inspector oynasi
hujjatdagi tanlangan ob’ektga qarab ŏzgarib turadi va u yordamida ob’ektning
(hujjatning, jadvalning, rasmning va h.) asosiy parametrlarini vrnatish mumkin.

Hujjatning asosiy parametrlarini ŏrnatish

Agar hujjatda hech qanday ob’ekt tanlanmagan bŏlsa
Inspector oynasi hujjatga tegishli xossalarni aks ettiradi.
U yordamida hujjat fonining rangi yoki fon uchun rasmni
Bg  bŏlimidan
tanlash mumkin. Shuningdek,
Text (matn) uchun, Hyperlink (giper murojaat qŏyilgan
matn) uchun, Visited link (tashrif etilgan gipermurojaat) uchun, Active link (faol gipermurojaat) uchun ranglar tanlash mumkin.
Bu xossalarni shuningdek
File, Document properties (Ctrl+F2)  buyru\i yoki kontekst menyudan oydalanib ochiladigan Document properties oynasidan foydalanib ham ŏrnatish mumkin.

Rasmlarni  standart
ClipArt rasmlar tŏplamidan tanlash

Diskdan ixtiyoriy
rasm tanlash

v
Matnni  kiritish va formatlash
Hujjatga
matn ixtiyoriy matn muharrirlaridagi kabi kiritiladi va lozim bŏlsa tahrirlanadi.
Matnni formatlash Fotmatlash asboblar qatori yordamida amalga oshiriladi.

Bu panel yordamida shriftning turini tanlash, unga rang
berish, ŏlchamini ŏzgartirish, tekislash, raqamli va markerli rŏyxat
hosil qilish mumkin.

Hujjatga ob’ektlar qŏyish.

1.
Hujjatga rasm qŏyish.
Hujjatga
rasmni Insert, Image (Ctrl+Shift+I) buyru\i yoki
uskunalar qatoridagi  piktogrammani bosish bilan hosil bŏladigan
Image Properties oynasi orqali qŏyish
va uning xossalarini ŏrnatish mumkin.
·
Image path-rasmni diskning ixtiyoriy joyidan yoki ClipArt
rasmlar tŏplamidan tanlash mumkin.
·
Alt text- bu bŏlimda kiritilgan matn agar rasm
ekranda kŏrinmasa rasm ŏrnida kŏrinadi.
·
Aligment – rasmni  hujjatdagi matnga nisbatan tekislash.
·
Width- rasmning hujjatdagi kengligi.
·
Height- rasmning hujjatdagi bŏyi.
·
Create Rollover- bu
bŏlimda tanlangan rasm sichqon kursori joriy rasm ustiga olib borilganda uning
ŏrnida paydo bŏladi.
·
Create Hyperlink- rasmga gipermurojaat ŏrnatish.

2.
Hujjatga gorizontal chiziq qŏyish.

Insert, Horizontal line buyru\i yordamida hujjatga gorizontal chiziq qŏyish
mumkin. Gorizontal chiziqning uzunligini (ekran kengligiga nisbatan foizda), qalinligini
va tekislanishini Inspector oynasi orqali ŏrnatish mumkin.

3.
Hujjatga qatlam qŏyish.

Hujjatga Insert,
Layer buyruғi yordamida qatlam qŏyish mumkin.

Qatlamning
xossalar oynasi orqali unga nom beriladi.
Left
– qatlamning oynaning chap chegarasiga nisbatan ŏrni.
Top –qatlamning oynaning yuqori chegarasiga nisbatan ŏrni.
Width – qatlamning kengligi.
Height –qatlamning balandligi.
Background Image-fon uchun rasm
Background Color–fon uchun rang
Script Wizard -  bu tugmani bosish bilan qatlam uchun turli animatsion
effektlarni qŏllash mumkin bŏlgan muloqot oynasi ochiladi va undan turli
effektlarni tanlash mumkin.
Masalan, qatlamdagi matn yoki biror qŏyilgan ob’ektga yuguruvchi qator effektini
berish uchun Marquee turini tanlang va keyingi muloqot oynasiga ŏting.

Bu oynaning Scroll direction bŏlimidan yuguruvchi
qatorning yŏnalishi, Behavior bŏlimidan uning turi tanlanadi. Turli
kŏrinishlardagi yuguruvchi qatorni qŏying va muharrir oynasining  Preview
 bŏlimida sinab kŏring.

4.
Hujjatga knopka qŏyish.

Web hujjatlarda  gipermurojaatlar uchun knopkalardan
keng foydalaniladi. Namo veb muharririda knopkaning ikki turini qŏllash mumkin.
A) Smart button.
Insert, Smart Button buyruғi
yordamida hosil bŏladigan muloqot oynasidagi knopkalar tŏplamidan birortasi
tanlanadi, masalan  . Hujjatga qŏyilgan bunday knopkalarni
istalgancha tahrirlash mumkin. Knopkaning ustida ikki marta bosish bilan uni tahrirlash
imkoniyatini beruvchi WebCanvas oynasi ochiladi va bu oynada knopkadagi matnni ŏzgartirish,
chegara va fon ranglarini almashtirish imkoniyati mavjud.

B) Flash button
Insert, Flash Button buyru\i yordamida hosil bŏladigan
muloqot oynasidagi knopkalar tŏplamidan birortasi tanlanadi.
Natijada tanlangan knopkaning xossalar oynasi ochiladi
va unda kerakli parametrlarni ŏrnatish imkoniyati mavjud.
Text – knopka ustidagi matn
Font –matn shriftining turi
Size – matn shriftining ŏlchami
Link –gipermurojaat(boғlanish)
ŏrnatilgan faylning nomi
Target frame –boғlangan fayl ochilishi lozim bŏlgan freym
nomi.
Kerakli ŏzgarishlarni qiling va OK tugmasini bosing.
 Flash Button larning rangi va animatsion effektlarin ŏzgartirish
mumkin emas.

Test savollari

1.
HTML-hujjat fayili kengaytmasini ko’rsating.
A.*
mht, html
B. doc,
xls
C. ppt,
doc
D. bmp,
psx

2.
Font tegi qanday maqsadlarda qo’llaniladi?
A.
matn
kiritadi

B.
*matn shaklini belgilaydi
C.
raqam kattaligini belgilaydi
D.
Jadval kiritadi
Adabiyot
ва elektron resurslar

1.
Abduqodirov A., Xaitov A.,
Shodiev R. Axborot texnologiyalari – T.: O’zbekiston, 2002 y.
2.
Aripov M. va boshqalar Informatika
va informasion texnologiyalar. Oliy
o’quv yurti talabalari uchun darslik T. 2005 y.
3.
Aripov M. Informatika, informasion
texnologiyalar.- T.; TDYUI, 2005 y.
4.
Begimqulov U. va b. DREAMWEAVER
dasturida WEB-sahifalar yaratish. Toshkent 2006. TDPU.
5.
M.Aripov va boshqalar. Axborot
texnologiyalari. o’quv qo’llanma. – T.: 2009.
6.
F.I.Xaydarov va boshqalar.
Kompyuter savodxonligi va internetni qo’llash. TDPU – 2011.
7.
A.R.Maraximov. Internet
va undan foydalanish asoslari (o’quv qo’llanma). Toshkent 2001 "ABL - Soft"
8.
A.S. Kucharov, G. Shakirova.
Internet. T-2001 “Ibrat”.
9.
G’ulomov S.S., va boshqalar.
Axborot tizimlari va texnologiyalari: Oliy o’quv yurti talabalari uchun darslik/Akademik
S.S. G’ulomovning umumiy tahriri ostida -T.: «Sharq», 2000. 529 b.
10.
www. pedagog.uz
11.
www. Ziyonet. uz
12.
www. edu. Uz
13.
 http://www.edu-navigator.ru
14.
 http://www.phis.org.ru/informatika
15.
www.intuit.ru
16.
http://diplomish.blogspot.com/search/label/lokal%20tarmoqqa%20xizmat%20ko%60rsatish

Скачано с www.znanio.ru

alt: O‘ZB E KISTON R E SPUBLIKASI

alt: Namangan-2016 “TASDIQLAYMAN”

alt: KOMPYUTER TARMOQLARI KIRISH

alt: ASOSIY QISM №

alt: Faks-server (Net SatisFaxion) — samarali ko’p adresli faksimil aloqani tashkil etish uchun, bir nechta faks-modemli platali, uzatish jarayonida ruxsat etilmagan murojaat qilishdan ma’lumotlarni maxsus himoyali,…

alt: Tarmoq strukturasi kommunikatsiyali va abonentli qism tarmoqlari ga ajrati ladi

alt: Bu elektron axborot paketlarida pochtadagilarga o’xshash standart joylashtirish bor: ma’lumotli axborot matni kodli konvertlarga joylanadi, u konvert axborotning boshlanishi va tugallanishi hamda sarlavhasining maxsus belgilaridan…

alt: LXTlarning darajali tiplarn

alt: Serveri faqat ma’lumotlarni tashkil etish, saqlash va mijozlarga kerakli ma’lumotlarni berish jarayonlarini bajaradigan tizimlar «fayl-server» tizimi nomiga ega: serverda saqlash bilan bir qatorda ma’lumotlarni mazmunli…

alt: Int е rn е tga ulanganda axborot almashish qurilmasi

alt: Hozirda deyarli har kim o’zlari

alt: To’rtinchi vazifa — tijorat vazifasi

alt: Vakt o’tishi bilan tarmoq strategik ahamiyatini yo’qotdi; xususiy shaxslar va nodavlat kompyuter tarmoqlari uning asosiy mijozlari moqda: alohida lokal, hududiy va global tarmoqlarni umumiy axborot…

alt: Brauzerlar va ularning turlari

alt: GIF tasvirlardan yu q orirok o’rinda

alt: Faylni sa q lashga unga manti q iy nom tanlash kerak bo’ladi

alt: Ko’rish oynasi

alt: Image path -rasmni diskning ixtiyoriy joyidan yoki

alt: Q atlamning xossalar oynasi orqali unga nom beriladi

alt: B) Flash button Insert, Flash

alt: Adabiyot ва elektron resurslar 1

title: KOMPYUTER TARMOQLARI