அறிதல் ஆணவத்தை உருவாக்குகிறது அறிதல் சிறிதாகும்தோறும் ஆணவம் பெரிதாக உள்ளது. ஏனென்றால் அவ்வறிதலை மறுக்கும் எதையும் அறிந்திருப்பதில்லை. மூர்க்கமான நம்பிக்கையும் ஆணவமும் இணைகையில் ஒருகட்டத்தில் தன்னைச்சார்ந்த ஒர் உறுதியான பார்வைக்கோணம் உருவாகிறது. பெரும்பாலும் தன் மதம் சாதி இனம் சார்ந்தது. வெறும் பற்றுகளில் இருந்து எழுவது. அந்த உறுதியான நிலைபாடு உருவானபின்பு எந்தப் புதிய அறிதலும் சாத்தியமாவதில்லை. வந்துசேரும் புதிய அறிதல்கள் அனைத்துடனும் ஆணவம் மோதிக்கொண்டே இருக்கும். அனைத்தையும் ஆணவத்தாலேயே மறுப்பார்கள். வென்றுவிட்டதாகக் கொக்கரிப்பார்கள் அந்த இடைவிடாத விவாதத்தை அறிவுச்செயல்பாடாகத் தவறாக எண்ணிக்கொள்வார்கள். மிகமிக அரிதாகச் சொந்தவாழ்க்கையில் மிகப்பெரிய அடிவிழுந்தாலொழிய அந்த ஆணவச்சிறையில் இருந்து விடுதலை இல்லை.