Орта Азияның ғылыми тарихы 8000-ға дейін және одан да ертеректе. Археологтар қазбаларында тас дәуірінен қалған ыдыстар мен қыш ыдыстар, шамырауыш тастан және тастан жасалған соққы немесе қарғышты қарулар, бидай мен арпа өсірудің іздері табылған. Кейіннен, темір қолданылғанға дейін, мал үйретілді, мыс құйылғаннан түрлі бұйымдар жасалды. Бірінші рет қоладан қорытпа ретінде түркілер пайдаланған. Темір дәуірінен кейін, климаттық жағдайдың нашарлауынан кейін, түркілер оңтүстікке қарай көшіп кеткен көрінеді. Орта Азияда жылқыны қолға үйрету басталған және б.з.б. 2800 жылы олар машинаны ойлап тапты. Түркілер ғаламның кубогы бар деп ойлады. Бұл күмбез - алтыннан немесе темірден жасалған, тұрақты жылдамдықпен айналып жүрген, яғни, Поляр жұлдызды айналдыратын, үйінді. Ал, бұрышты таситын эллиптикалық дөңгелек осы дөңгелекке тік орналастырылған. Көктегі осы тәртіп жер бетіне де көрініс тапты. Поляр жұлдыздың астында Жердің билеушісі ханның тұратын қаласы орналасқан, оның Ордуг деп аталатын қаласының жоспары да аспандық тәртіпті бейнелейді. Орталықта екі негізгі жол қиылысады. Аспанның солтүстік жұлдыздың айналасында айналғандай, қоғамның іс-әрекеті де билеушінің айналасында айналады. Түрік жазбаларының алғашқы ескерткіші - Гөкірт мемлекетінің (552-745) кезеңіндегі Орхун жазбалары. Гөктүріктер он екі жануарлы түрік күнтізбесін қолданған. Күнтізбеде әр жылға жануардың аты берілген. Бұл - тышқан, өгіз, жолбарыс, қоян, айдаһар, жылан, жылқы, қой, маймыл, тауық, итке сәлемдесу. Әр 12 жылдық кезеңнен кейін сол есімді екінші кезең басталады. Жылқының жылқыдан айырмашылығы сол жылқының қандай жыл екенін анықтаған. Бір күн он екі тең бөлікке бөлініп, әрқайсысы "жағ" деп аталатын. Яғни, бір ғасыр екі сағатқа тең. Осы он екі айуанның есімдері осы дәуірлерге берілген. Күн түн ортасында, ал жыл көктемнің басталуымен басталады. Төрт маусым болды. Жыл алты аптаға бөлінген, ал алпыс күндік. Осы он екі жануарды бейнелейтін күнтізбе одан әрі, он үшінші ғасырда қолданылды.
Жер бетін билеп-төстеуші ханның мекендейтін қаласы қандай?
Ордуг