Nayawirôngka Bab dhuwung = wêsi aji, wontên ing mikropun, sèndhêr S. R. I.: sabên malêm Akhat sapindhah wulan Walandi, jam 7.15 - 7.45, wiwit nalika kaping: 2 Pebruari 1936.IsinipunBêbuka1. Wawasan dhuwung2. Wangun saha srandunipun3. Badhening dhuwung4. Panggarapipun5. Ngawisi6. Dados utawi cacating dhuwung7. Bab kinatah, rêrêngganing dhuwung8. Bab tangguhing wêsi aji.Atmacêndhana--- 1 ---BêbukaKula nuwun, mênggah ingkang badhe kula aturakên punika bab kawruh dhuwung, (wêsi aji) anggèn kula kadugi gêlarakên kawruh punika, botên saking kula rumaos mumpuni kawruh bab dhuwung, ananging namung kabêkta saking gêgayutan kawajiban, kula dados mranggi kêrêp nyumêrêpi dhuwung, saha gêgosokan kalihan kônca pandhe êmpu. Mila sarêng wontên panêdhanipun warga pangrèh SRI, mrasabêni kula kapurih sêsorah anggêlarakên kawruh bab dhuwung, ingkang sampun nate kula sêsorahakên wontên pêpanggihanipun pakêmpalan sêtudhi klup ing Klathèn, kalihan lêganing manah kula lajêng anyagahi, punika botên pindhah-pindhah isi raos sagêd, agêngipun mulang, ananging namung badhe anglairakên kawruh-kawruh, tuwin pangalaman ingkang sampun dangu kula cathêti, saha gadhah pangajêng-ajêng kêkirangan kula badhe angsal wêwah saking para miyarsa, ingkang kaparêng nguruni.1. DhuwungDhuwung punika dêdamêl Jawi dêlês, dados pangangge Jawi Madura tuwin bôngsa Bali, punika kalêbêt sajiwa saraga, têgêsipun botên nate pisah, sarta dipun aosi kados jiwa raganipun, dêdamêl Jawi sanèsipun kados ta: waos, sabêt tuwin sanès-sanèsipun, sagêt pisah sumèlèh utawi dipun bêkta rencang.--- 2 ---Kadga, kadga punika pangandikanipun ingkang mangrêtos têmbung Sansêkrit, kangge ing basa Sansêkrit, kadga wau têgêsipun, dêdamêl suduk, kados sabêt suduk nanging ragi cêlak, sanès kêris = dhuwung.Ing tanah Sumantrah tuwin tanah Mlayu sanèsipun, punika ugi wontên dhuwung, ananging ing ngajêng ugi saking tanah Jawi, pasaksènipun ingkang ngangge namung para luhur tuwin têngahan, botên sumrambah bôngsa Malayu sadaya, kêjawi manawi dados pangantèn, malah ingkang dipun mulyakakên inggih dhuwung Majapait.Pasaksèn ingkang nêmbe kalampahan, taun ingkang sawêg kapêngkêr, 1934, Sampeyan Dalêm Ingkang Minulya saha Wicaksana Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana kaping sadasa, katamuan sultan ing Dhèli, Sumantrah, ngaturi pisungsung dhuwung, ingkang jêjêran, sarungan tuwin kandêlan sami kancana sadaya, dalasan ganjaning dhuwung ugi dipun bungkus kancana. Barang dhuwung kagunganing sultan, ingkang dipun pisungsungakên ing ratu, punika tamtunipun barang ingkang èdi pèni saha murni sae, wasana dhuwungipun wau dhuwung Jawi dêlês, tangguh Tuban Êmpu Panêti, dene garapanipun sarungan sanadyan dipun lapis kancana (wangun cara Dhèli, Sumantrah) katingal groboh, awit mila kadhawuhan anggarap kula, anjinging dhuwung--- 3 ---gônja ngajêng sampun waradin sarungan, ingkang wingking jênthit sajênthik, pangopènipun dhuwung inggih kirang sae, dhuwung wau ninja saha garing botên mambêt lisah.Dhuwung ingkang sêpuh adi luhung.Ing candhi Barabudhur sela kurungan rapêt sangandhaping songsong, nalika dipun dandosi pinanggih wontên rêca Buda ingkang dèrèng ambabar, kalihan dhuwung ingkang jêjêranipun iras tosan adhapur gana, samangke sumimpên ing musium ing Batawi, pamanggihipun bôngsa Walandi dhuwung wau ingkang sêpuh piyambak, tuwin adi luhung.Pamanggih para ahli wêsi aji Jawi, miturut kawontênan sapunika, dhuwung ingkang inggil, adi luhung, wiwit ingkang langkah tangguh pisan (tangguh punika wiwit Pajajaran) botên wontên dhuwung ingkang jêjêranipun iras tosan, ingkang adi luhung. Sarèhne dhuwung wau wontên salêbêting candhi nunggil rêca Buda sêmèdi, pangintên kula dhuwung punika praboting agami, tamtunipun dadosing dhuwung sadèrèngipun panggaraping candhi rampung, inggih sêpuh sangêt dhuwung wau, nanging sanès dhuwung ingkang adi luhung.Cara Jawi cikalan kina, sajèn têtakan mawi dêdamêl tatah, pêthèl, pangot, sapanunggilanipun, dados ing pangintên dhuwung wau golongan cêcaruhan sajèn agami.Golongan Teyosopi, manawi Losê dhinês, wartosipun inggih mawi nyêpêng dêdamêl landhêp, para sadhèrèk Teyosopi [Teyoso...]--- 4 ---[...pi] aparinga katranganipun.Tataning agami Islam, manawi salat Jumungah (bar Jamangah) ing masjid, ingkang kudbah, wontên ing mimbar inggih mawi nyêpêng pangasiral (dêdamêl landhêp) waos papak ingkang mawi landheyan sadhêpa. Kêparêng dalêm Sampeyan Dalêm Ingkang Minulya saha Wicaksana[1] Ingkang Sinuhun Kangjêng Susuhunan Pakubuwana kaping Sadasa ing Surakarta Adiningrat, sapunika têkên mangasiral wau dipun saèkakên, waos ingkang papak landhêp dipun wangun kiwa têngên bulug kêthul, pucukipun landhêp, pancasan kiwa têngên, utawi mawi pamor dados wêsi aji sanèsipun.2. Wanguning Dhuwung saha SrandunipunDhuwung punika wangunipun warni kalih: 1. lêrês, 2. luk.Cariyos ingkang têturutanipun saking Sêrat Pustakaraja, cariyos êmpu, wêdha curiga sapanunggilanipun, ingkang dumados rumiyin dhuwung wangun lêrês, saha prabotipun taksih prasaja, kados ta: dhapur lar ngatap, pasopati, cundrik, tilam upih. Lajêng wangun luk kados ta dhapur balebang sapanunggilanipun.Dene wangun kalih warni, lêrês kalihan luk wau, dipun rêngga prabot peranganing dhuwung warni-warni, ingkang lajêng ngwontênakên bèntêning dhapur ngantos langkung saking 500 warni. Saranduning dhuwung kados ingkang kula pratelakakên sarana ancêr-ancêr gambar punika.--- 5 ---[Grafik]1. jalèn, 2. gandhik, 3. lambe gajah, 4. kêmbang