peranganipun. Maos satleraman adatipun kangge: (a) mangertosi topik waosan, (b) mangertosi pemanggihipun tiyang sanes, (c) mendhet perangan ingkang wigatos, (d) mangertosi urut-urutanipun seratan, saha (e) ngengetaken isi waosan ingkang sampun nate dipunwaos. Maos cethek (supervicial 98 reading) inggih menika kegiyatan maos kangge mangertosi wosing waosan ingkang cethek kemawon, ingkang ancasipun naming ngisi wekdal kangge ngreremen pengggalih, kadosta maos kalawarti, cariyos ingkang cekak, lan sapanunggalanipun. Maos intensif saged kaperang dados maos kangge mangertosi wosing waosan saha maos kangge mangertosi basanipun. Ingkang kalebet maos kangge mangertosi wosing waosan, inggih menika (a) maos kanthi tliti, (b) maos pemahaman, (c) maos kritis, saha (d) maos ide. Ingkang kalebet peranganing maos kangge mangertosi basa inggih menika (a) maos basa manca, saha (b) maos sastra. Maos kanthi tliti inggih menika maos ingkang temen utawi saestu kangge mangertosi wosing waosan kanthi njlimet. Maos pemahaman inggih menika kegiyatan maos ingkang ancasipun kangge mangertosi norma-norma kasusastran, resensi kritis, sandiwara, saha pola-pola fiksi. Maos kritis inggih menika maos kanthi temen ingkang ancasipun kangge mangertosi wosing waosan adhedhasar pambiji ingkang rasional. Maos ide inggih menika kegiyatan maos ingkang ancasipun kangge mendhet ide-ide ingkang wonten ing waosan. Maos basa manca inggih menika kegiyatan maos ingkang ancasipun kangge mangertosi saha nglancaraken ngginakaken basa manca. Maos sastra inggih menika kegiyatan maos maneka warni wohing kasusastran. 4. Nyerat Pangertosan nyerat ing mriki kawatesan mahyakaken utawi medharaken satunggaling gagasan utawi andharan kanthi cetha, nalar, saha 99 tumata ingkang laras kaliyan konteks saha swasannanipun, sarana sinerat, ngginakaken maneka warni saha ragam basa kangge sadhegah kaperluan. Dados nyerat ing ngriki dipunwatesi kegiyatan nganggit utawi ngarang. Bab ingkang ugi kedah dipungatosaken menawi badhe ngarang inggih menika rangka karangan saha cakriking karangan. a. Rangka Karangan Tiyang badhe nyerat satunggaling karangan menika kedah cecawis langkung rumiyin. Cecawis menika asring kawastanan rangka utawi ukara (outline) karangan. Rangka karangan saged wujud topik-topik utawi ukara. Rangka ingkang wujud topik dumados saking satungal tembung utawi kempalan tembung ingkang madeg minangka irah-irahan, dene ingkang wujud ukara dumados saking ukara ingkang komplit. Kajawi cara kekalih menika, wonten cara malih kangge ndamel rangka karangan, inggih menika awujud ukara topik ingkang mapan ing wiwitanipun paragraf. Sasampunipun kadamel ukara topik kalajengaken ngracik ukara katrangan. b. Cakriking Karangan Adhedhasar ancasipun karangan, cakriking karangan menika dipunbedakaken wonten sekawan, inggih menika (1) karangan eksposisi, (2) karangan deskripsi, (3) karangan narasi, saha (4) karangan argumentasi. 1) Karangan Eksposisi Karangan eksposisi inggih menika cakriking karangan kangge mahyakaken satunggaling bab supados tiyang ingkang maos mangertos 100 menapa ingkang dipunkajengaken dening tiyang ingkang nyerat. Ancasipun karangan eksposisi kangge nerangaken satunggaling bab dhateng tiyang sanes. Karangan eksposisi boten nggadhahi ancas badhe ngajak utawi ndayani tiyang maos, nanging nggadhahi ancas supados tiyang ingkang maos mangertos menapa ingkang dipunkajengaken dening tiyang ingkang nyerat. Tuladha paragraf eksposisi saged dipuntingali ing ngandhap menika: “Sing diarani kalawarti utawa kalawarta, yaiku warta tinulis kang sumebare utawa terbite setengah taun sepisan, sakwartal sepisan, sesasi sepisan, setengah sasi sepisan, lan seminggu sepisan, dadi ora saben dina kaya ariwarta utawa ariwarti. Dene ariwarti, yaiku warta tinulis kang dibabar saben dina, dadi sarana kang wigati tumraping masarakat.” 2) Karangan Deskripsi Karangan deskripsi inggih menika cakriking karangan ingkang mahyakaken satunggaling bab miturut kawontenanipun, ngantos tiyang ingkang maos saged ngraosaken kados dene dumados saestu. Karangan deskripsi beda kaliyan karangan eksposisi. Bedanipun mapan ing ancasipun. Karangan eksposisi ancasipun supados tiyang ingkang maos mangertos ingkang dipunkajengaken tiyang ingkang nyerat, menawi karangan deskripsi ancasipun supados tiyang ingkang maos ngraosaken kadadosan utawi satunggaling bab kados dene kadadosan saestu. Tuladha seratan deskripsi inggih menika. 101 “Masjid Agung Surakarta wiwit biyen tumeka saiki ajeg dirawuhi sanak kadang sing padha nindakake ibadah sholat, kanthi ijen lan jama’ah. Hawane sing silir lan papane sing bawera amba, sawise padha nindakake sholat lan dzikir banjur padha ngaso ing serambi masjid sinambi leyeh-leyeh. Kompleks masjid uga wis ana sakehing fasilitas, ing antarane: pawudon, WC, papan parkir, lan sapanunggalanipun. Ing sisih lor wewangunan masjid ana menara dhuwur, papan kanggo adzan. Manggon ing sisih kidul wetan sajroning masjid tinemu bedhug agung Bedhug Kyai Tengara, lan sangarepe masjid ana gapura lumebu menyang komplek masjid.” 3) Karangan Narasi Karangan narasi inggih menika cakriking karangan ingkang mahyakaken satunggaling kadadosan. Ancasipun, kangge mahyakaken dhateng tiyang ingkang maos ngengingi menapa ingkang sampun dumados. Karangan narasi menika awujud biografi saha otobiografi, anekdot, saha insiden, sketsa, saha profil. Tuladha karangan narasi: “Raden Ngabehi Ranggawarsita nalika timur asmanipun Bagus Burhan. Panjenenganipun miyos kala dinten Senen Legi 10 Dulkangidah taun Be 1728 utawi 15 Maret 1802. Taun miyosipun tinengeran sengkalan “Bujangga nembah pandhita Ji” (1728). Bagus Burhan menika putranipun Mas Pujangswara. Saking ramanipun kaprenah tedhak kaping tigawelas saking Sultan Adiwijaya ing Pajang. Dene saking ibunipun kaprenah tedhak kaping sadasa saking Sultan Trenggana ing Demak.” 4) Karangan Argumentasi Karangan argumentasi inggih menika cakriking karangan ingkang ancasipun ngyakinaken dhateng tiyang sanes. Karangan 102 argumentasi mahyakaken menapa-menapa ingkang kedah dipuntampi saha menapa-menapa ingkang kedah dipuntolak. Wujudipun karangan argumentasi arupi pratelan argumen-argumen satunggaling bab ingkang badhe dipunwahyakaken. Tuladha karangan argumentasi inggih menika: “Sledri (Apium gravolens), tanduran iki bisa ditandur kanthi nggunakake pot. Sledri bisa dimanpaatake kanggo bumbu masak, uga bisa dadi tamba, kanggo ngedhunake panas, nyuburake rambut, tanpa efek samping. Godhong lan gagange duwe manpaat werna-werna. Sledri ngandhut protein, belerang, kalsium, besi, fosfor, zat kimia sing bisa ngancurake radikal bebas, biang penyakit kanker, vitamin A, B1 lan vitamin C.” C. Cak-cakipun Wulangan Trampil Basa ing SD Trampil basa prayoginipun dipunwulangaken kanthi terpadu, antawisipun sekawan katrampilan/ kaprigelan, inggih menika mirengaken (listening), wicara (speaking), maos (reading), saha nyerat (writing). Ananging kedah ugi dipungatosaken kelas ingkang dipunwulang