ngrumiyini tembung (ndlosor, ndlesep) boten kepetang.6. Obah-owahe swantenOwahipun swanten nanging boten ngowahi suraosipun tembung. Obah-owahipun swanten amargi katambah utawi dipunsuda swantenipun punapadene swanten ingkang ngalih papan. Gandheng dereng wonten tembung ingkang tegesipun sami kados tembung manca punika, mila tembung-tembung punika kepeksa dipunampil.a. Panambahing Swara.1) Protesis = tambahipun swanten ing wiwitanipun tembung. (nanging – ananging, jare – ujare, ana – nana, ing – ning adi – hadi).2) Epentesis = tambahipun swanten ing tengahipun tembung. (kambil – krambil, akasa – angkasa, ngipi – ngimpi, upama – umpama).3) Paragog = tambahipun swanten ing pungkasanipun tembung. (ora – orak, ibu – ibuk).b. Panyudanipun Swanten (abreviasi).Aferesis = sudanipun swanten ing wiwitanipun tembung. (kakang – kang, uwong – wong, bapak – pak, bisa - isa, simbah – mbah).Tembung madya saged klebet aferesis, awit tembung madya racakipun saking tembung wetah ingkang namung dipunpendhet sakperangan.(panjenengan – njenengan, dhateng – teng, mangga – engga).1) Sinkop = sudanipun swanten ing tengahipun tembung. (sethithik – sithik, temenan – tenan, njaluk – njuk, dhuwit – dhit, weneh – weh).2) Apokop = sudanipun swanten ing pungkasanipun tembung. (temenan – temen, kuluban – kulub, bakyu – bak, dhimas – dhi).c. Gesehipun Swanten.Gesehipun swanten wonten ingkang jalaranipun liru papan lan wonten ingkang jalaranipun swanten ingkang sami.1) Metatesis = owahipun swanten jalaran lintu dunungipun swanten. (wira-wiri = riwa – riwi, sruput – srutup, bejad – jebad).2) Desimilasi = owahipun swanten jalaran wonten swanten ingkang sami. Swanten ingkang sami ing tembung, lajeng dipundadosaken swanten sanes. (lara-lara = lara-lapa, rara-ireng = lara-ireng).d. Variasi bebas.Wujud lira-lirunipun swanten tanpa ngowahi suraosipun tembung. Lira-lirunipun swanten punika asring kedadosan antawisipun swanten ingkang nunggil asal.Upaminipun antawisipun swanten b lan w, d lan t, ka lan g. (bulan – wulan, bengi – wengi, bae – wae, dakjupuk – takjupuk, kegedhen – gegedhen).Fonem vokal ugi saged lira-liru tanpa ngowahi suraosipun tembung inggih punika swanten a lan swanten e. (takon – tekon, lanang – lenang, sadaya – sedaya).e. Asimilasi.Owah-owahanipun swanten amargi njumbuhaken kaliyan swanten sanesipun ingkang wonten ing tembung.Tuladha : tembung upama – umpama (wontenipun swanten m ing tembung, punika kedaya saking swanten p ingkang mapan ing sisihipun fonem. Tembung jumlah – jumblah ((timbule swara b ing tembung punika kedaya saking swanten m ingkang mapan ing sisihipun fonem.7. Ejaan Basa Jawaa. Ejaan Basa Jawa mawi Aksara Latin (EYD).Basa Jawa asli boten gadhah swanten f, q, v, x lan z. Nanging Basa Jawa Enggal gadhah.1) Panyeratipun Vokal Basa Jawa.(a) Panyeratipun swanten a jejeg kedah dipunserat ngangge aksara a sanes o (ungelipun nglegena). Dene swanten ingkang dipunlambangaken mawi aksara a punika benten kaliyan swanten o. Kangge niteni : Manawi swanten a mapan ing tembung lingga lan tembung punika kawuwuhan panambang e swanten a wau lajeng owah dados a miring, panyeratipun swanten kedah dipunserat mawi aksara a (arta – artane, bala – balane, rupa – rupane).Nanging manawi wonten swanten ingkang mapan ing tembung lingga lan tembung wau dipunwuwuhi panambang e tembung punika ajeg utawi boten owah, tembung punika kedah dipunserat mawi aksara o. (growong – growonge, sorot – sorote, kopi – kopine, kodhok – kodhoke).(b) Panyeratipun swara i.- i jejeg (swara memper e ) = manawi tembung dipunwuwuhi panambang – e swanten ing tembung wau owah dados i. (cacing – canginge, maling – malinge, arit – arite).- i miring = senajan dipunwuwuhi panambang e swanten wau tetep/boten owah. (siji – sijine, biji – bijine).(c) Panyeratipun swanten U. U jejeg = senajan dipunwuwuhi panambang –e boten owah.Tuladha : tebu, aku, putu. U miring (swanten memper O) = swantenipun memper o mapan ing tembung lingga lan dipunwuwuhi panambang -e swanten wau malih dados u , panyeratipun ngangge aksara u.Tuladha : siwur – siwure, jagung –jagunge, parut – parute,wedhus – wedhuse.2) Panyeratipun Konsonan.Ing basa Jawa antawisipun pocapan lan seratan kalamangsanipun benten utawi boten sami.(a) Panyeratipun aspirat.Swanten anteb basa Jawa asring kedunungan swanten aspirat (h) , nanging boten perlu kaserat, awit swanten punika boten klebet fonem nanging alofon.Tuladha : bhaphak – bapak, dhurung – durung.(b) Panyeratipun prenasalisasi.Prenasalisasi punika swanten irung ingkang tansah ngrumiyini satunggalipun tembung nalika dipunucapaken. Sedaya tembung ingkang wiwitanipun mawi swanten anteb badhe dipunrumiyini swanten irung. Limrahipun tembung aran (kata benda) utawi nedahaken papan.Tuladha :mBali – Bali,mBandhung – Bandung,nJepara – Jepara,ngGresik – Gresik,ndalan – dalan.Sanajan ing pocapan swanten irung tansah ngrumiyini swanten anteb, swanten irung boten perlu dipunserat.(c) Panyeratipun Glotal lan Retofleks.Swanten (k) ing pungkasanipun tembung kabeh badhe dipunucapaken dados (?) utawi k manda-manda, kedah dipunserat k. semanten ugi swanten (t) lan (d) retofleks, swanten punika kedah dipunserat nangge th lan dh.Tuladha : simbo? – simbok, kepla? – keplak, tole – thole, dawuh – dhawuh.(d) Panulise Mandaswara.Mandaswara punika swanten manda-manda ingkang mapan ing antawisipun vokal kalih (nanging sanes diftong) ingkang benten ungelipun. Ingkang klebet mandaswara (y, w). Manawi mapan ing tembung lingga perlu dipunserat, nanging manawi mapan ing tembung andhahan boten perlu dipunserat.- Tuladha ing tembung lingga : priya – priya, duwit – dhuwit, satria – satriya.- Tuladha ing tembung andhahan : rabi – rabia, wani – wania, tuku – tukua, lunga – lungaa.b. Ejaan Basa Jawa mawi Aksara Jawa.Sasampunipun agama Islam rumasuk ing tanah Jawa lan Walanda njajah bangsa Jawa, basa Jawa wiwit kenging dayanipun basa Arab lan Walanda.Wiwit punika basa Jawa tepang swanten f, q lan z. Swanten punika dipunserat mawi aksara p, k lan s kawuwuhan ceret tiga ing nginggilipun aksara kasebut. Aksara daden-daden wau lajeng sinebat aksara rekan. Pranatan panyeratipun basa Jawa ngangge aksara Jawa ngantos samangke prayoganipun wiwit nggiunakaken Pedoman Penulisan Aksara Jawa ingkang dipunterbitaken dening Yayasan Pustaka Nusatama 1996.BAB II WIDYA TEMBUNGWidya tembung punika ngelmu ingkang nyinau bab tembung (morfologi). Tembung punika rerangkening swanten ingkang kawedhar lumantar tutuk ingkang ngemu teges lan kasumurupan suraosipun.1. Wujudipun tembung.Tembung Lingga (kata asal/dasar). Inggih punika tembung ingkang tasih wetah/wungkul/ wantah/asli, ingkang dereng rinaketan imbuhan. Tembung lingga wonten ingkang namung sawanda, kalih wanda, utawi tigang wanda. Wanda (suku kata).Tuladha : gong, bom, las, cet, pari, pitik, wajan, jagung, rekasa, kulina, padharan, mustaka.Wanda wonten kalih : wanda menga (suku terbuka) awit pungkasanipun wanda awujud vokal, lan wanda sigeg (suku tertutup) awit pungkasanipun wanda awujud konsonan.Wod = akar kata. Wujudipun namung sakecap utawi sawanda. Sor, lur lan sup. Saged dipunpadosi tegesipun cendhek, dawa lan mlebu.Endhek : asor, dlosor, ngisor.Dawa : alur, ulur, mulur.Manjing : susup, angslup, tlusup.Etimologi : ngelmu ingkang nyinau tembung lingga ingkang asalipun saking tembung wod.Tembung Andhahan.Ing basa Indonesia dipunwastani kata jadian, lan tembung insampun owah saking lingganipun amargi dipunwuwuhi imbuhan. Wonten ingkang mastani bilih tembung andhahan punika tembung lingga ingkang sampun dipun rimbag. Pangrimbagipun tembung lingga dados tembung andhahan, kanthi muwuhaken imbuhan ing ngajeng, tengah utawi ing wingkingipun tembung lingga.Imbuhan (afiks), wonten sekawan (4) inggih punika :• ater-ater,• seselan,• panambang• imbuhan bebarengan.1). Ater-ater.Ater-ater punika imbuhan ingkang mapan wonten kawitanipun tembung/ngajeng tembung.Ater-ater ing basa Jawa kathah sanget kawimbuhan, ater-ater anuswara : a-, ka-, ke-, di-, sa-, pa-, pa anuswara-, pi-, pri-, pra-, tar-, kuma-, lan kapi-. Ater-ater wau panyeratipun tansah gandheng karliyan tembung linggane. Ater-ater anuswara (swara irung).Ater-ater niki meh sami kaliyan awalan meng- ing basa Indonesia. Ingkang klebet ater-ater anuswara : m-, n-, ng- ny-.Saged ugi dipunwastani ater-ater m-, n-, ng- ny- klebet alomorf ater-ater A-. Tembung lingga ingkang wiwitanipun aksara p, w, t, th, c, k, s manawi dipunwuwuhi ater-ater A-, aksara p, w, t, th, c, k, s ing kawitanipun tembung badhe luluh.Tuladha :m- + pacul - maculm- + weling - melingn + tutup - nutupn + thuthuk - nuthukng- + keplak - ngeplakny- + cacad - nyacadny- + suling - nyulingIng basa rinengga (ragam susastra), ater-ater a_ kalamangsanipun dados am (ham), an (han) ang (hang) lan any- (hany).Tuladha :m ---------- ham = mbalang ---- hambalangAn ---------- han = nuthuk ------ hamnuthukAng -------- hang = nggodhog – hanggodhogAny---------- hany = nyuwil ----- hanyuwilManawi sumambung kaliyan tembung lingga sawanda, ater-ater ng- malih dados nge- :Ng + dol ------------- ngedolNg + cet ------------- ngecetNge + lap ----------- ngelapAter-ater anuswara saged ngowahi jinising tembung dados tembung kriya :M + pecut --------------- mecutM + becak --------------- mbecakM + gambar ------------- nggambar- Ater-ater a- -------------- abasa, aklambi- Ater-ater ma A- (maN-) mangetan, manunggal- Ater-ater ka- ----- kajupuk- Ater-ater ke- ---- kejepit- Ater-ater di- ----- dibalang/dipunbalang- Ater-ater sa- ------- sagelas- Ater-ater pa- anuswara – pa + enget –