Tembung sesulih pitaken/ promina interogatif inggih menika tembung minangka sesulihing pitaken. Tuladhanipun: sapa, sinten, apa, sing endi, kepriye, kapan, pira, sepira. 6) Tembung Wilangan Tembung wilangan/ numeralia/ kata bilangan inggih menika tembung ingkang mratelakaken gungguning barang. Titikanipun tembung wilangan inggih menika saged sumambung kaliyan tembung aran saha saged sumambung kaliyan tembung mbaka saha tembung ping/ kaping. Tembung wilangan kaperang dados (a) tembung wilangan wetah, tuladhanipun siji, satus, nemlikur, (b) tembung wilangan susun/ numeralia tingkat, tuladhanipun: kapisan, kaping sepuluh, (c) tembung wilangan pecahan, tuladhanipun: telungprapat, siji telungprapat, saha (d) tembung wilangan sadhengah, inggih menika tembung wilangan ingkang dereng dipunmangertosi gunggunipun. Tuladhanipun: sethithik, saipit, sedaya, sajimpit. 7) Tembung Panggandheng Tembung panggandheng/ konjungsi/ kata sambung inggih menika tembung ingkang kaginakaken kangge nggandheng tembung kaliyan 12 tembung, frase kaliyan frase utawi klausa kaliyan klausa, saha ukara kaliyan ukara. Tuladhanipun wusana, kanthi, mangka, nganti, umpama, nalika, jalaran, menawi, kejaba, karo, senajan, yaiku. Dene tuladha ukara ingkang ngginakaken tembung panggandheng inggih menika: (i) Aku lan adhiku lagi sinau. (ii) Aku kepingin tuku lemari lawang telu lan kaca rias ukir. (iii) Adhiku maca buku lan kakangku nulis layang. (iv) Adhiku ora tau gelem mangan lan ora gelem ngombe obat. Akhire, wingi bengi adhiku digawa menyang dhokter. 8) Tembung Ancer-ancer Ingkang kawastanan tembung ancer-ancer/ preposisi/ kata depan inggih menika tembung ingkang ginanipun kangge ngancer-anceri papan utawi ngancer-aceri tembung aran. Tembung ancer-ancer menika titikanipun namung sumambung kaliyan tembung utawi frase. Tuladhanipun tembung ancer-ancer inggih menika marang, karo, nganggo, tumrap, wiwit, ing, karana, dumugi, nganggo, menyang, dumugi, karo, ing, karana, tumrap, wiwit, lan sapanunggalanipun. 9) Tembung Panyilah Tembung panyilah/ artikula/ kata sandang inggih menika tembung ingkang kaginakaken kangge nyilahaken/ mligekaken satunggaling patrap, barang utawi salah satunggaling bab. Tuladhanipun: si, sang, sri, ingkang, sang hyang, para. Dene tuladhanipun ing ukara: (i) Sang Kancil bisa diapusi dening keyong. 13 (ii) Si Thuntheng gleyeh-gleyeh mlebu alas. (iii) Para tamu kula aturi jumeneng sawetawis. 10) Tembung Panguwuh Tembung panguwuh/ panyeru/ interjeksi/ kata seru inggih menika tembung ingkang saged nggambaraken wedharing raos remen, kaget, kuciwa, kagelan, sisah, gumun, lan sapanunggalanipun. Tuladhanipun: hi, adhuh, e, wo, whu, here, adhuh, ha, lha, ah, o, wadhuh, yhe, adhuh biyung, sokur, harataya, gandrik, Gusti Allah, iyung, hem, hara, hus, lan sapanunggalanipun. 2. Widya Ukara Widya ukara/ sintaksis ngrembag bab frasa, klausa, saha ukara ingkang satunggal lan satunggalanipun boten saged kapisahaken jalaran wonten sambet rapetipun. a. Frasa/ Kelompok Tembung Titikanipun frasa/ kelompok tembung inggih menika : (1) kadadosan saking kalih tembung/ langkung, (2) drajatipun dumuning ing antawasipun tembung saha klausa, (3) urut-urutanipun tembung boten kenging nglangkungi wasesa, (4) limrahipun kadadosan saking kalih perangan inggih menika perangan inti (perangan ingkang dipunterangaken) saha perangan atribut (perangan ingkang nerangaken). Tuladhanipun frasa ingkang karaciki ing ukara: Bocah loro sinau bebarengan ing perpustakaan. 14 Tuladha ukara menika kadadosan saking tigang perangan/ tigang frasa inggih menika : Bocah loro sinau bebarengan ing perpustakaan. J W K Miturut pranataning ukara, frasa kaperang dados kalih, inggih menika frasa endosentris saha frasa eksosentris. a) Frase Endosentris Ingkang dipunwastani frasa endosentris inggih menika frasa ingkang salah satunggaling peranganipun saged nyulihi perangan sanesipun. Tuladhanipun: basa krama theklek kayu jati sekar Megatruh Ngayogyakarta kutha pariwisata Susilo Bambang Yudhoyono presiden RI b) Frasa Eksosentris Frasa eksosentris inggih menika frasa ingkang salah satunggaling peranganipun boten saged nyulihi perangan sanesipun. Tuladhanipun: saka Sala menyang Jakarta nulis layang jago kluruk jaran kepang ing perpustakaan Miturut jinisipun, frasa kaperang dados 7 (pitu) inggih menika frasa aran, frasa kriya, frasa kaanan, frasa wilangan, frasa katrangan, frasa sesulih, saha frasa ancer-ancer. Namaning frasa nedahaken bilih ingkang dados inti utawi bakuning frasa menika jinising tembung ingkang kapacak dados namaning frasa. 15 (1) Frasa Aran Frasa aran utawi frasa nomina inggih menika frasa ingkang intinipun/ bakuning frasa awujud tembung aran. Tuladhanipun : pitik jago dudu buku keris cilik godhong gedhang (2) Frasa Kriya Frasa kriya utawi frasa verba inggih menika frasa ingkang intinipun/ bakuning frasa awujud tembung kriya. Tuladhanipun : sampun rawuh lungguh maneh (3) Frasa Wilangan Frasa wilangan utawi frasa numeralia inggih menika frasa ingkang intinipun/ bakuning frasa awujud tembung wilangan. Tuladhanipun : rong puluh loro wae telung iji akeh banget (4) Frasa Kaanan (frasa adjektiva) Frasa kaanan utawi frasa adjektiva inggih menika frasa ingkang intinipun/ bakuning frasa awujud tembung kaanan. Tuladhanipun : bagus tenan kurang gedhe kudu sabar seneng banget (5) Frasa Katrangan Frasa katrangan utawi frasa adverbia inggih menika frasa ingkang intinipun/ bakuning frasa awujud tembung katrangan. Tembung-tembung 16 ingkang kadhapuk dados frasa katrangan menika sadaya awujud tembung katrangan. Tuladhanipun: ora mung, durung bisa, sesuk esuk, lan sapanunggalanipun. (6) Frasa Sesulih Frasa sesulih utawi frasa pronomina inggih menika frasa ingkang intinipun/ bakuning frasa awujud tembung sesulih. Tuladhanipun: kowe kabeh, mung kowe, sing iki, lan sapanunggalanipun. (7) Frasa Ancer-ancer Frasa ancer-ancer utawi frasa preposisi (kata depan) inggih menika frasa ingkang intinipun/ bakuning frasa awujud tembung ancer-ancer. Tuladhanipun : saka pasar, kaya cacing, karo ibu guru b. Klausa Ingkang kawastanan klausa inggih menika rerangkening tembung ingkang ngemot sawijining gagasan/ bab. Ingkang dados titikanipun klausa inggih menika: (1) klausa kadadosan saking jejer lan wasesa saha (2) klausa saged madeg dados ukara. Tuladhanipun inggih menika: bapak saha ibu badhe tindak jejer wasesa bapak saha ibu : frasa aran badhe tindak : frasa kriya Klausa adhedhasar jinising tembung saged kaperang dados sekawan inggih menika klausa nomina, klausa verba, klausa numeralia, saha klausa preposisi. 17 (1) Klausa Nomina Klausa nomina inggih menika klausa ingkang wasesanipun ajinis tembung utawi frasa nomina/ aran. Tuladha: dheweke guru sing dituku wong kuwi sepedha (2) Klausa Verba Klausa verba inggih menika klausa ingkang wasesanipun ajinis tembung utawi frasa verba/ kriya. Tuladha: adhiku lan kancane padha sinau (3) Klausa Numeralia Klausa numeralia inggih menika klausa ingkang wasesanipun ajinis tembung utawi frasa numeralia/ wilangan. Tuladha: rodhane trek kuwi enem (4) Klausa Ancer-ancer Klausa ancer-ancer/ preposisi inggih menika klausa ingkang wasesanipun ajinis tembung utawi frasa ancer-ancer/ preposisi. Tuladha: beras kuwi saka Delanggu kredit kuwi kanggo bakul pasar c. Ukara Miturut Antonsuhono (1956: 7) ukara iku reroncening tembung sawatera, kang dadi wedharing gagasan manungsa, awujud katrangan, pitakon, panjaluk, utawa bab liyane maneh. Wonten ugi ingkang mastani bilih ukara inggih menika rerengkening tembung ingkang saged ngudharaken satungaling 18 kekajengan jangkep. Titikanipun ukara inggih menika (1) kadadosan saking satunggal klausa utawi langkung, (2) saged madeg piyambak, saha (3) ing basa sinerat kawiwitan aksara murda kapungkasan tandha titik, tandha, pakon, saha tandha pitaken. Tuladhanipun ukara inggih menika: (i) Bapak maos layang kabar. (ii) Menapa simbah sampun dhahar? (iii)Dhik, tangia ! Miturut fungsi ukara/ fungsi sintaksis, ukara kadadosan saking fungsi jejer (J), wasesa (W), lesan (L), geganep (Gg), saha katrangan (K). Tuladhanipun ukara: Bapak mundhutaken kalung ibu. Ukara : Bapak mundhutaken kalung ibu, kadadosan saking : Bapak : jejer mundhutaken : wasesa kalung : geganep ibu : lesan Tembung kalung minangka geganep amargi boten saged dados jejer ing ukara tanggap, inggih menika: kalung dipundhutake bapak. Dene tembung ibu minangka lesan amargi saged dados jejer ing ukara tanggap, inggih menika : Ibu dipundhutaken kalung bapak. Pola ukara utawi cakrik ukara dhasar ing basa Jawi saha tuladhanipun saged dipuntingali ing tabel 1 ngandhap menika: 19 Fungsi J W L Gg K J- W Bapak sare - - - J- W- L Bapak maos layang kabar - - J- W – Gg