Sunansa da Asalinsa
	Sunansa Umar xan Khaxxabi xan Nufail xan Abdul Uzza xan Rayahi xan Abdullahi xan Qurxi xan Razahi xan Adiyyu xan Ka'abu xan Lu'ayyu xan Galibu al Adawi al Qurashi. Ya haxu da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a zumunci ta wajen kakansa na  takwas Ka'abu xan Lu'ayyu wanda shi ne kakan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama na bakwai.
	Mahaifiyarsa ita ce qanwar Abu Jahli, Hantamah xiyar Hisham xan Mughirah daga qabilar Makhzum.
 Haifuwarsa:
	An haifi Sayyiduna Umar bayan yaqin nan da aka fi sani da Harbul Fijar  a shekara ta Arba’in da uku kafin hijira. Don haka Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya girme shi da shekaru goma cif.
 Siffarsa Da Xabi'unsa:
	An siffanta Umar da cewa, mutum ne dogo, kakkaura, mai sanqo a kansa. Ga shi kuma jawur yake kamar qwara. Saboda tsawonsa idan ka hango shi daga nesa za ka yi tsammanin mahayi ne.
	Game da xabi'unsa kuwa, Umar ya gadi kaushin hali daga mahaifinsa. A lokacin quruciyarsa ya kasance yana yi wa mahaifin nasa kiyon raqumma. Mahaifin kuwa yana wahalar da shi sosai, yana kuma dukansa idan ya sava masa.
	Mahaifin Umar, al Khaxxabi ya kasance yana wahalar da qanensa Zaidu musamman ma lokacin da qanen nasa ya qyamaci bautar gumaka, ya je neman addinin gaskiya na Annabi Ibrahim. Shi kuma Umar ya kan wahalar da xan baffansa kuma mijin qanwarsa Sa'idu xan Zaid, musamman a lokacin da ya san ya musulunta tare da matarsa.
 Rayuwarsa Kafin Zuwan Musulunci
Muna iya raba rayuwar Sayyiduna Umar gida biyu; kashi na farko ya yi shi kafin zuwan Musulunci, kashi na biyu kuma a cikin Musulunci. A kashi na farko na rayuwarsa, Umar bai zamo wani mutum mai cikakken muhimmanci ba, duk da yake yana cikin 'yan majalisa. Amma furta kalmar shahadarsa ke da wuya sai ya koma wani muhimmin mutum wanda rayuwarsa take da muhimmin ambato daga wannan rana har zuwa ranar tashin qiyama.
Umar shi ne wakilin qabilarsa ta Banu Adiyyin a majalisar zartaswa ta quraishawa wadda ta ke da kujeru goma kamar yadda muka faxa a baya. Kuma ofis xinsa shi ke kula da hulxar quraishawa da sauran qabilu musamman ga abin da ya shafi yaqi da sulhu da makamantansu kamar yadda ya gabata a tarihin Abubakar.
 Yadda Musulunci Ya Ratsa Zuciyarsa
	Umar ya musulunta a shekara ta biyar kafin hijira bayan talakawan Musulmi sun sha wuya sosai a hannunsa. To, ya aka yi ya musulunta? Wane irin sirri ne ya karya zuciyarsa a daidai wannan lokaci?
	Tun da farko dai Allah ya yi masa gamon katar ne da addu'ar Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Domin kuwa lokacin da qunci da wahala suka tsananta a kan talakawan Musulmi Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya roqi Allah ya qarfafi addininsa da xayan mutane biyu, duk wanda ya fi soyuwa zuwa ga Allah a cikinsu; Umar xan Khattabi ko kawunsa Abu Jahli xan Hisham. Zavin Allah sai ya faxa a kan Umar.
	Farkon bayyanar tasirin wannan addu'a shi ne lokacin da wasu raunanan Musulmi za su yi hijira zuwa Habasha sai Umar ya gamu da su. Sai ya tambayi Ummu Abdillahi xiyar Hantamah ina suka nufa? ta ce masa, za mu bar mu ku garinku tun da kun quntata mana, kun hana mu 'yancin mu yi addinin da muka zava, kun hana mu saqat kamar mu ba 'yan gari ba ne. Za muje in da za mu samu sauqi da kwanciyar hankali tun da qasar Allah faxi gare ta. Da ta gama faxin wannan magana sai Umar ya ce, Allah ya kai ku lafiya!
	Wannan addu'a ta Umar kuwa ta bai wa kowa mamaki, domin ba a san shi da tausaya wa Musulmi ko kaxan ba. Da Ummu ta faxa ma Amiru xan Rabi'ah abin da ya faru sai ya ce ma ta, hala kina zaton Umar ya musulunta? Sai ta ce, eh, don na ga ya tausaya mana sosai savanin al'adarsa. Amiru ya ce, to sai in jakin gidansu ya musulunta!
	Ana cikin haka ne wata rana Umar ya shiga Masallacin ka'aba domin ya yi xawafi ya gaida iyayen gijinsa, sai ya yi kicivis da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama yana Sallah. A wannan karon sai ya xan mayar da hankali domin ya ji abin da Manzo yake karantawa. Aka yi daidai kuwa Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama yana karanta suratul Haqqah, sai karatun ya kama shi sosai har ya ce, wallahi Quraishawa sun yi gaskiya da suka ce mawaqi ne. Amma wallahi waqarsa tana da daxi. Bai rufe bakinsa ba sai Manzon Allah ya kawo inda Allah ke cewa,
فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ (38) وَمَا لَا تُبْصِرُونَ (39) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ (40) وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ (41)
Ma'ana:
To, ba sai na yi rantsuwa da abin da kuke iya gani ba. Da abin da ba ku iya gani. Lalle ne, shi (Alqur'ani) tabbas maganar wani manzo mai daraja ce (Jibrilu AS).
Da Umar ya ji haka sai ya ce, to in ko haka ne boka ne kenan. Sai ya ji ance,
وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ (42) تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ (43)
Ma'ana:
Kuma shi ba maganar boka ba ne. Kaxan qwarai za ku iya tunawa. Abin saukarwa ne daga Ubangijin halitta duka.
A nan sai ransa ya xarsa masa cewa, to ko qarya ce yake yi? Sai karatun ya ci gaba:
وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ (44) لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ (45) ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ (46) فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ (47) وَإِنَّهُ لَتَذْكِرَةٌ لِلْمُتَّقِينَ (48) وَإِنَّا لَنَعْلَمُ أَنَّ مِنْكُمْ مُكَذِّبِينَ (49) وَإِنَّهُ لَحَسْرَةٌ عَلَى الْكَافِرِينَ (50) وَإِنَّهُ لَحَقُّ الْيَقِينِ (51) فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ (52)
Ma'ana:
Kuma da (Manzon Allah) ya faxi wata magana, ya jingina ta gare mu. Da mun kama shi da dama. Sa'an nan, lalle ne, da mun katse masa lakka. Kuma daga cikinku babu wasu masu iya kare (azabarmu) daga gare shi. Kuma lalle ne shi (Alqur'ani) tunatarwa ce ga masu taqawa. Kuma lalle ne mu, wallahi, muna sane da cewa daga cikinku akwai masu qaryatawa. Kuma lalle ne shi (Alqur'ani) wallahi baqin ciki ne ga kafirai. Kuma lalle shi gaskiya ce ta yaqini. Saboda haka, ka tsarkake sunan Ubangijinka, Mai girma.
Kafin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya gama sallah jikin Umar ya yi sanyi sosai, zuciyarsa ta sauya duk yadda ba a zato, amma dai lokacin bai yi ba tukuna.
Bayan kwana uku da musuluntar baffan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama, Hamza, sai Umar ya gamu da wani daga cikin talakawan Musulmi sai ya fara gaya masa magana mai kaushi kamar yadda ya saba, a lokacin Musulmi sun fara jin qarfin yin magana saboda musuluntar Hamza, sai wannan bawan Allah ya kada baki ya ce masa, to, kai Umar ka na wahalar da kanka a kan matsalar da ko cikin gidanku ba ka magance ta ba! Umar ya ce, wane ne ya karkace a cikin gidanmu? Sai ya ce, qanwarka da mijinta.
Jin haka ke da wuya sai Umar ya fusata ya tasar ma gidan Fatimah xiyar Khattabi. Da ya isa sai ya ji sautin karatun Alqur'ani, amma kafin a buxe masa qofa sai da aka voye takardun da ake karatu don gudun sharrinsa. Kafin Fatimah ta gama yin maraba da yayan nata tuni har ya kai ma ta duka yana neman a ba shi abin da ake karantawa. Da suka lura al'amarin nasa babu tausai ko kaxan a ciki sai qanwarsa ta ce masa, an qi a ba ka, kuma Musulunci ko kana so ko ba ka so sai an yi. Ka yi duk abin da kake iyawa!
Nan take sai jikin Umar ya yi sanyi, hankalinsa ya fara dawo masa, ya ji kunyar wannan raini da ya janyo ma kansa daga qanwarsa wadda ta ke ganin girmansa tana mutunta shi. A cikin lumana sai ya nemi qarin bayani. Allah Sarki! Kafin marece Umar ya bi sawun Musulmi.
 Musulunci Ya Xaukaka Da Shigowarsa
	Musuluntar Umar ke da wuya sai ya nemi a fito da addini sarari; a daina voye shi kamar garar kunya. A wannan ranar ne Musulmi suka fito a cikin garin Makka su kayi wani jerin gwano a qarqashin jagorancin Umar da Hamza don su bayyana wa mushrikkai cewa, yanzu fa Musulunci ya samu gata, ya yi shingi ya huta da ratse.
 Gudunmawarsa Ga Musulunci
	Tun daga musuluntarsa, Umar ya lizimci Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama, ya kasance a qarqashin xa'arsa, ba ya zartar da kome ko da a gidansa sai da iznin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Kuma Umar ya yi amfani da qarfin jikinsa da kwarjinin da yake da shi a idon kafirai don ya yi kariya ga Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama da sauran Musulmi. Ko a lokacin hijira ma, Musulmi sun shirya kowa ya fita a nasa lokaci wanda ya yi masa, yana mai voye ma idanun kafirai, sai shi Umar ne kaxai ya fita da rana tsaka yana ce ma kafirai wa zai ce kule in ce masa cas?!.
	A Madina kuwa, Umar na xaya daga cikin zaratan mayaqa waxanda su kayi ruwa da tsaki wajen kare martabar Musulunci da ruguza abokan faxansa.
	Ya kusanci Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama har ya kai matsayin wazirinsa na biyu. A shekara ta uku bayan hijira sai Allah ya karrama shi da surukuta da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama in da Manzo ya nemi auren 'yarsa Hafsah, aka ba shi ita, aka xaura aure, sai ta zama ita ce ta uku daga cikin matansa bayan rasuwar uwargidansa Khadijah.
 Umar Ya Dace Da Alqur'ani
	A wurare da dama Umar ya dace da hukuncin Alqur'ani kafin saukarsa. Misali, Umar ne ya ba da shawarar kada Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya halarci sallar jana'iza a kan munafukai, kuma sai Alqur'ani ya sauka da wannan hukuncin. Haka kuma Umar ya bai wa Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama shawarar ya hana mutane shiga gidansa, kuma Allah ya saukar da wahayi a kan haka. Shi ne kuma ya nemi a shamakance mata daga maza ta hanyar amfani da  hijabi, sai Allah ya saukar da wahayi a kan haka. Ya bada shawarar a kashe fursunonin Badar, Allah ya qarfafi ra'ayinsa a Suratu Ali Imran. Waxannan duka suna nuna irin kaifin basirarsa da kusancinsa ga Allah da sanin abin da Allah yake so da wanda ba ya so.
 Umar Ya Zama Sarkin Musulmi
	Abubakar ya ayyana ma Musulmi Umar a matsayin wanda zai gade shi bisa ga shawararsu kamar yadda ya gabata. Don haka da Abubakar ya cika nan take mutane su kayi masa mubaya'a kuma ya kama aiki.
	Wani muhimmin abinda ya kamata a sani game da khalifancin Umar shi ne kwarjinin da yake da shi matuqa a idon jama'a. Amma kuma duk da haka talakawa sun more a lokacin khalifancinsa, domin kuwa ya kasance yana kula da al'amurransu ta ko wane fanni. Bayan dai kulawarsa da tsayuwar addini, Umar yana kulawa da jin daxin rayuwar jama'a da inganta lafiyarsu da gyaruwar tattalin arzikinsu da samun kwanciyar hankali da zaman lafiya a tsakaninsu.
	Irin kwarjinin da Umar yake da shi a zukatan jama'a ya sanya wata mata ta yi varin cikinta a lokacin da ta samu labarin an kai qararta ga Sarkin Musulmi Umar. Wannan ya sanya Umar ya tara jama'a ya nemi shawararsu a kan wannan abinda ya faru don sanin ko diyya ta wajaba a kansa. Ya kuma yi aiki da ra'ayin Ali na biyan diyyar jinjirin da aka rasa.
Ba za mu yi mamakin wannan mata ba idan muka san cewa, manyan Sahabbai irin su Zubairu xan Awwam da Sa'adu xan Abu Waqqas sukan tafi wajen Umar da nufin gaya masa wata magana ko gabatar da wata buqata, amma su je su dawo ba su samu damar yin haka ba saboda kwarjininsa da ya cika masu fuska. Ibnu Abbas ma duk da irin kusancin da yake da shi ga Umar amma ya yi shekara xaya yana son ya tambaye shi game da wata aya bai samu damar haka ba saboda kwarjininsa.
	Wani wanzami kuma ya saki iska saboda tsoro a lokacin da Sarkin Musulmi Umar ya yi tari shi kuma yana yi masa aski.
	Umar kansa ya kan damu wani lokaci da yadda jama'a suke fargabansa, har ma ya kan ce, Ya Allah! Ka san na fi tsoronka fiye da yadda su ke tsorona.
	A game da kulawarsa da talakawa kuwa, Umar ya shahara da ziyarar sa ido wadda yake yi a cikin dare yana sintiri a tsakanin hanyoyi da gidaje don sanin halin da qasarsa ta ke ciki. A cikin irin wannan ziyarar ne yake gano idan akwai varayi ko wasu miyagu ko mavarnata masu fakewa a cikin duhun dare su yi aikin assha, ko kuma baqo wanda bai samu masauki ba.
Da yawa Sarkin Musulmi Umar ya yi aikin agaji ga wasu talakawan da su ke da buqata wadda ya gano ta a dalilin wannan sintiri da yake yi. Misali, ya samu wani baqo tare da matarsa tana naquda su kaxai a cikin wata bukka, sai ya dawo gida ya nemi matarsa Ummu Kulsum xiyar Ali don ta je ta taimaka ma wannan baiwar Allah, a lokacin da shi kuma ya xauki kayan abinci ya hasa wuta ya yi masu dafuwa wadda mai jego ta ke buqata.
	Wannan sintiri na Umar kuma ya haifar da sauyin wasu dokoki da tsare tsare a gwamnatinsa. Misali, a dalilin haka ne ya sanya doka game da masu zuwa jihadi kar su wuce wata huxu ba a dawo da su gida ba, domin ya ji wata mata ta matsu tana koke game da daxewar mijinta a fagen fama.
Ya kuma sabunta doka game da rabon arziki inda ya sanya ma duk jaririn da aka haifa a Musulunci albashi na kansa bayan a da sai wanda aka yaye shi ne ake ba albashi, amma a cikin dare sai ya lura da wani yaro yana yawan kuka, da ya nemi bayani sai ya gano uwarsa ta yaye shi kafin lokaci don tana son a rubuta masa albashi. A kan haka ya yi wannan sabuwar doka.
Haka kuma ya canza ma wani saurayi da ake ce ma Nasru xan Hajjaj wurin zama ya tayar da shi daga Madina ya koma Basrah saboda ya ji wasu mata a cikin dare suna taxi game da kyawonsa, da ya bincika sai aka gaya masa har yana shiga a cikin gidaje, don haka Umar ya ji tsoron aukuwar fitina a gidajen bayin Allah waxanda suka je wurin jihadi suka bar matansu a gida, sai ya xauki wannan mataki don magance ta.
	Ban da wannan kuma Umar ya kan zauna bayan ko wace Sallah don sauraren buqatun talakawa. Ya kan kuma shiga kasuwa don ya gane ma idonsa abin da ke gudana don ya hana yin cuta. Misali, akwai lokacin da ya tarar da wani baqo yana sayar da man kaxe a kan wani farashi da ba a saba da shi ba, sai ya umurce shi da ya sayar a kan farashin da aka sani, ko kuma ya fita daga wannan kasuwa. Kuma ya kan hana yin kasuwanci ga wanda bai san yadda ake yinsa ba.
  Qaunar Da Umar Yake Bayyana Ma Ahlulbaiti
A cikin littafinmu Su wane ne masoyan ahlulbaiti? Mun yi bayani game da irin gatancin da iyalai da dangin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama suka rinqa samu a zamanin khalifancin Umar Raliyallahu Anhu. Mun bayyana yadda ya tsara rabon arzikin qasa ta yadda iyalai da dangin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama za su more fiye da kowa. Bari mu xan xebo daga abin da muka faxa a can:
"Bisa ga wannan rajista kuwa, Sayyiduna Ali shi ne ya fi kowa samun kaso mai tsoka, in ban da Matan Annabi Sallallahu Alaihi Wasallama da xan uwan mahaifinsa Abbas. Sai ga khalifan da kansa ya na karvar albashi qasa da na iyalan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama."
"Haka kuma a cikin bitar da Umar ya ke yi wa rajistar, ya tarar da sunayen Hassan da Hussaini a matsayinsu na ‘ya’yan Ali dai dai da sauran qananan yara ‘ya’yan Sahabbai, suna da dirhami dubu biyu ko wannensu. Amma sai Sayyiduna Umar ya cire su, ya riskar da su da babansu, aka yanka masu dubu biyar-biyar, ya ce, saboda kusancinsu da Manzon Allah da irin son da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama xin yake yi masu."
	"Abdullahi xan Umar ya yi koke game da nasa albashin, domin Sayyiduna Umar ya qara ma Usamatu xan Zaid Dirhami xari biyar a kan albashinsa. Shi kuma a ganinsa, ba wani abinda ya raba shi da Usamatu, domin su tsara ne, waxanda suka tashi tare, suka je wuraren jihadi xaya tare da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Amsar da Babansa ya ba shi ita ce: “Na fifita shi ne a kanka, don Manzon Allah ya fi sonsa a kanka, ya kuma fi son mahaifinsa a kan naka”
	"A cikin matan Annabi Sallallahu Alaihi Wasallama ma, sai da Umar ya fifita Nana A’ishah a kan sauran mata (waxanda suka haxa da xiyarsa Hafsah), la’akari da fifikonta wajen son da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya ke yi mata. Duk da ya ke wasu riwayoyi sun bayyana cewa, ita A’ishar ta yi masa magana a kan cewa, tun da Annabi Sallallahu Alaihi Wasallama bai banbanta su ba a kyautukansa, shi ma ya daidaita su. Sa’annan ya mayar da albashinsu iri xaya."
"Idan mu ka koma wajen sauran dangin Annabi Sallallahu Alaihi Wasallama, za mu ga irin matsayin da su ke samu a wurinsa. Misali, Umar ne kaxai a zamanin mulkinsa ya ke kusanto da qanin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama, Abdullahi xan Abbas, duk da qanqantarsa. Idan aka yi masa magana ya kan ce: “Yaro da gari abokin tafiyar manya ne”. Ya na nuni da irin ilminda ya ke da shi".
"Game da mahaifin nasa kuma (Ina nufin Abbas, baffan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama, Umar ya tava yin ciris da fushinsa. Wannan ya faru a lokacin da aka ci garin Makkah, domin shi Umar xin ya na da ra’ayin duk a gama da maqiyan musulunci waxanda suka qare rayuwarsu wajen yaqar Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Shi kuma Abbas ya na da ra’ayin a yafe masu. Da zancen ya haxa su sai Abbas ya fusata, ya ce, don dai ba suna ‘yan qabilarka ba ne! Anan sai Umar ya ce masa, Ni, ba ni da wani qabilanci ga jama’ata a kan musulunci. Don wallahi ranar da ka musulunta nafi farin ciki bisa ga a ce khaxxabi ne, babana, ya musulunta, don kuwa na san irin farin cikin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a kan musuluntarka".
Haka kuma a cikin wancan littafin mun faxi irin yadda Umar ya ke gabatar da makusantan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a kan nasa dangi da makusanta. Ga xaya daga cikin labaran da muka cirato don qarfafa wannan bayani: 	"Wata rana Umar ya aike ma 'yar uwarsa As Shifa'u xiyar Abdullahi domin ta zo yana son ganinta, ko da ta zo sai ta tarar da wata baquwa wadda ita ce Atika xiyar Usaid. A lokacin da Umar ya gansu a tare sai ya xauko wasu mayafai guda biyu babba da qarami, ya bai wa Atika babbar ita kuma Shifa'u ya ba ta qarami. 'yar uwarsa ba ta voye damuwarta ba a kan wannan banbanci sai ta ce masa, haba Sarkin Musulmi, kai ne fa ka aika kira na wannan kuma ita ta zo da kanta, a musulunta kuma na riga ta, sannan ni 'yar uwarka ce, ya za kayi min haka? Umar ya amsa mata da cewa, a haqiqa na kira ki ne don in baki su duka, amma da na ganta na tuna kusancinta da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama sai naga ta fi dacewa da in ba ta babba, don haka sai ki yi haquri".
  Yadda Umar Yake Kula Da Dukiyar Jama'a
	Umar ya kasance mai yawan tsentseni dangane da dukiyar al'umma da yake kula da ita a matsayinsa na shugaban Musulmi. Kuma ya kan tsananta ma kansa da iyalansa dangane da ita. Ga wasu daga cikin labaran irin taka tsantsan da yake yi:
1.	Umar ya kan kashe fitilar gwamnati idan ya qare aikinda ya shafi jama'a sannan ya kunna tasa domin kada ya shiga haqqen da ba nasa ba.
2.	A lokacin da yaronsa ya ba shi madara ya sha yana tsammanin daga raqumarsa ne, amma daga baya ya gane daga raqumar gwamnati ne sai da ya shawarci surukinsa Sayyiduna Ali a kan wannan, Ali ya nuna masa ba kome.
3.	Ya samu labarin xansa ya kiyata raqumarsa a cikin raquman gwamnati, sai ya hane shi kuma ya umurce shi da ya mayar da abin da ta haifa a cikin taskar gwamnatin tun da yake da abincin gwamnati aka yi kiyonta.
4.	Matarsa Ummu Kulsum xiyar Sayyiduna Ali ta aika da kyautar turare zuwa ga matar sarkin Ruma ta hannun Manzon da ya aika masa. Da aka zo mata da tukuici sai ya umurce ta da ta mayar da shi cikin dukiyar gwamnati tun da yake Manzon da ya kai saqon gwamnati ce ta aike shi. Da ta kai qara wurin mahaifinta, Ali ya goyi bayan khalifa Umar, sai dai ya ba da shawarar a cire ma ta daidai abin da ta aike da shi.
5.	Ya kan hana matansa su yi amfani da abin da ya rage idan aka raba Turare ko Mai ko ire irensa ko da kuwa su shafa kansu da abinda ya saura a hannayensu ne domin yana ganin ba halaliyarsu ba ne.
 Yadda Umar Yake Naxa Muqamai
	Babban abin da Umar yake kula da shi a wajen naxa shugaba shi ne qwarewarsa a irin aikin da ake buqata. Da yawa Umar ya kan naxa mutum a kan wani muqami ya bar wasu waxanda sun fi shi daraja saboda la'akari da iyawarsa ga wannan aiki fiye da su. Ya kan gwada mutum lokaci mai tsawo kafin ya ba shi muqami kamar yadda ya tsayar da Ahnafu xan Qaisu tsawon shekara guda a Madina, sannan ya ce masa, na jarabta ka na lura da alheri a zahirinka, kuma ina fatar baxininka ya kasance haka. Sannan ya yi masa wa'azi, ya naxa shi gwamna.
	Wani abin da zai bayyana mana ma’aunin da Umar ke gane wanda ya cancanci muqami da shi, shi ne, labarin yadda ya naxa Shuraihu a matsayin alqali. Ga yadda labarin ya ke:
Watarana halifa Umar ya xauki hayar doki daga wani talaka, ya kuma yi masa sharaxin cewa, su biyu ne zasu hau dokin da shi da wani amininsa. Ga alama wannan dokin bai yi qwarin da zai xauki xawainiyar Umar tare da abokinsa ba. Amma duk da haka wannan bawan Allah ya amince, wataqila don ganin Sarkin Musulmi zai yi amfani da shi. Kuma ko ba komai idan dokin ya samu matsala Umar mai iya ranka masa ne. To,  amma hasashen wannan bawan Allah sai bai zamo dai dai ba, domin kuwa a lokacin da dokin ya kasa Umar ya umurce shi ne da ya haqura ya xauki kayansa. Amma sai shi kuma ya ce bai yarda ba sai an bashi diyyar raunana masa abin hawa da aka yi. Da suka kasa cimma yarjejeniya sai Sarkin Musulmi Umar ya neme shi da ya samar da wanda zai yi hukunci a tsakaninsu. A nan ne wannan bawan Allah ya ba shi sunan Shuraihu, wanda ya ke ba sahabi ba ne amma yana daga cikin malamai masu basira. Shuraihu kuwa bayan da ya gudanar da bincike kan mas’alar sai ya yi hukunci da cewa, dole ne Sarkin Musulmi ya biya talakka varnar da ya yi masa. Dubin irin qwararan matakan da Shuraihu ya xauka na bincike da yadda ya yi qarfin halin ba Sarkin Musulmi rashin gaskiya su suka sa nan take Umar ya naxa shi alqali. Sai Shuraihu ya kasance shi ne naxaxxen alqali na farko a tarihin musulunci.
	Umar ya kan shawarci mutane game da wanda za a ba muqami. Kuma a zamaninsa duk gwamnan da aka naxa sai an ba shi rubutacciyar takarda da sa hannun Sarkin Musulmi a kanta wadda kuma ta qunshi sharuxxan wannan aiki da aka xora masa. Ya kan halartar da jama'a don su yi shaida kamar irin tsarin rantsarwar da ake yi a gaban jama'a a wannan zamani.
	A koda yaushe Umar ya kan zavar ma mutane shugaba daga cikinsu. Ba ya xora baqauye a kan 'yan birni saboda rashin dacewar yanayinsu da al'adunsu da tunaninsu. Ya kan zavi masu ilmi don sukarantar da jama'a. Tausayi shi ma sharaxi ne kafin mutum ya cancanci shugabanci a zamaninsa. Don haka, ya fasa naxa wani mutum daga qabilar Banu Sulaim a kan ya ce shi bai tava sunbantar 'ya'yansa ba, Umar ya ce, ba ka da jinqai ke nan, ba za mu shugabantar da kai a kan jama'a ba.
Umar ya hana duk gwamnoninsa yin kasuwanci ko wane iri don gudun su nemi wani sassauci ko a yi musu rangwame don la'akari da muqaminsu sai raini ko jin nauyi ya shiga tsakaninsu da talakawansu, abin da zai iya hana zartar da adalci a wajen hukunci. A kai a kai kuma ya kan rubuta wasiqu na faxakarwa da jan kunne zuwa gare su don su zamo masu amana da gaskiya da yin adalci a cikin aikinsu.
  Tsakanin Umar Da Gwamnoninsa
	Ana iya cewa, dukkanin gwamnoni a zamanin khalifancin Umar sun yi tasiri da tsarin tafiyar da al'amurransa. Mafi yawansu sun kasance masu tsentseni da gudun duniya kamarsa. Amma kuma duk da haka, Umar sai ya lisafta abin da gwamnansa ya tara na arziki idan lokacin qarewar aikinsa ya zo. Kuma da yawa waxanda ya karve rabin dukiyarsu ya mayar a taskar hukuma saboda wasu dalilai da suka shafi tara kuxi ta wata hanya ba albashi ba, kamar kasuwanci ko kiyo da sauransu.
Sarkin Musulmi Umar ya umurci duk gwamnoninsa da su rinqa zuwa aikin hajji tare da jama'arsu domin su samu halatar taron shekara shekara da yake yi da su inda yake yi ma su gargaxi a game da talakawansu. Ya kan ce da su, "Ban xora ku a kan talakawa ba don kuci dukiyarsu ko mutuncinsu ko ku zubar da jininsu. Na tura ku ne don ku tsayar ma su da Sallah, ku sanar da su addini, kuyi masu rabo a kan adalci." Ya kan sanar da talakawa cewa, suna da ikon kawo qara idan gwamnoninsu suka cuta masu.
A vangaren gwamnoninsa da sauran sarakuna kuma, Umar ba ya yarda a wulaqanta su. Don haka, duk talakkan da ya kuskura ya ci mutuncin basarakensa ko ya yi masa raini wanda bai dace ba to, Umar ba ya sassauta masa.
  Jihadi Da Faxaxar Daular Musulunci A Zamaninsa
	Dukkanin ayyukan jihadi da Sarkin Musulmi Abubakar ya soma sun samu kammala a khalifancin Umar.
	A zamaninsa, an kasa ayyukan jihadi zuwa vangare biyu: Gabas wadda ta haxa da Iraqi da garuruwan Farisa har cikin quryarsu, da kuma Yamma wadda ta haxa da Sham da Misra da Libiya.
	A Gabas an ci garuruwa masu xinbin yawa da suka haxa da; Kaskar, Sabat, Al Mada'in (Hedikwatar Farisa), Jalula, Tustar, Jundai Sabur, da Nahawand. Sannan sai Hamadhan, Rayy, Qumsi, Jurjan, Xabaristan, Azrabijan da Khurasan. Duk waxannan yankuna ne da birane da suka kasance qarqashin Farisa.
Sai kuma sashen Turkiyyah da Isxakhr da Fasa da Dara Bijird da Kirman da Sijistan da Mukran da dukkan garuruwan kurdawa.
A vangaren yamma kuma, musulmi sun lashe dukkan biranen Sham waxanda suka haxa da Dimashqa da Fihlu da Bisan da Xabriyyah da Himsu da Qinnisrina da Qaisariyyah da birnin Qudus. Duka waxannan sun kasance a qarqashin mulkin Rumawa, sai Allah ya wargaza ikonsu ya bai wa musulmi nasara a kansu zamanin khalifancin Umar xan Khaxxabi.
Daga nan kuma sai qasar Misra wadda ita ce yanki na biyu a cikin riqon Rumawa. Ita ma an samu nasarar buxa garuruwanta kamar su Bilbis da Ummu Danin da Iskandariyyah da duk garuruwan da ke tsakaninsu. Sannan musulmi suka wuce zuwa Barqa da Xarabulus a qasar Libya, suka kuma samu cikakkiyar nasarar shigar da su a cikin daular musulunci.
Kafin qarshen khalifancinsa Umar ya gama da manya manyan dauloli biyu da su ke da qarfin yaqi da tattalin arziki a duniya wato, Farisa da Ruma. Ya kuma shigar da karantarwar addinin Musulunci har abinda ya kai birnin Sin ta gabas, ya kuma game kusan dukkan yankuna na duniyar wancan lokaci.
Da haka ne Musulunci ya wayi gari shi ne addini mafi qarfi wanda kuma hukumarsa ita kaxai ce mai faxa aji a duniya. Don haka sai aka kau da qabilanci da faxace faxacen al'ada da aka saba. Mutane suka samu walwala da 'yanci a qarqashin mulkin Musulunci.
  Siyasar Yaqe - Yaqen Umar
	Khalifa Umar ya kasance ya na gudanar da duk yaqe - yaqen da ake yi daga hedikwatarsa ta Madina. Kafin ya ba da ko wane umurni kuwa sai ya nemi a siffanta masa wuraren yaqi da yanayinsu. Ya na kuma biye da labaran abin da ke gudana daki daki. Ya kan fita da kansa bayan gari ya na tarbon labarai daga matafiya da 'yan saqon da aka aiko masa.
	A wajen zavin shugabannin mayaqa, Umar ya kasance ya kan zavi masu tsoron Allah, masu natsuwa wajen xaukar matakai ko yanke hukunci, masu qarfin hali da jarunta da sha'awar yaqi, masu kaifin basira da sanin dabarun faxa da abokan gaba.
	Wani abinda zai bayyana mana siyasar Sarkin Musulmi Umar a sha’anin jihadi shi ne, gaggawar cire Khalid xan Walid daga jagorancin mayaqa da ya yi kai tsaye bayan fara aikinsa, alhali kuwa Khalid ya yi fice tun a zamanin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama da kuma lokacin Abubakar saboda xinbin nasarorin da Allah ya ba shi a kan maqiya. Masanan tarihi sun tofa albarkacin bakinsu game da wannan lamari. A ra'ayin wasu, Umar ya yi haka ne saboda kusancin xabi'arsu. Domin kaifinsu iri guda ne, sai suka dace su zamo ma'aikata a gwamnatin Abubakar wanda aka sani da sanyin hali. Amma a yanzu bai dace jagora na sama da na qasa duk su zamo masu gauni ba. Don haka ya zama tilas a canza shi.
	Wata riwaya kuma daga Umar xin kansa ta nuna fargaban da ya ke da shi game da yadda mutane suka canfa Khalid a wajen yaqi, abinda ya ke iya shafar imaninsu game da cewa, Allah shi kaxai ne mai bada nasara idan ya so.
	Duk yadda lamarin yake dai, Umar ya zavi Abu Ubaidah a madadin Khalid. Abu Ubaidah shi kuma sai ya raba aikinsa kashi kashi, ya naxa wasu qananan jagorori waxanda ya zava daga cikin mayaqan da ke qarqashinsa, a cikinsu kuwa har da shi Khalid kansa, da Yazid Xan Abu Sufyan da Shurahbil xan Hasanah da Habib xan Maslamah, shi kuma ya zama mai kula da aikinsu gaba xaya. Khalid kuwa bai nuna damuwa ba a kan cire shi da Umar ya yi, bai kuma qi ba da gudunmawarsa ga ci gaban jihadi ba tun da ya ke aikin na Allah ne, kuma nasarar addini ake nema da yardar Maxaukakin Sarki.
  Wasu Darussa Daga Waxannan Yaqe - Yaqe
	Da yake ba zai yiwu a irin wannan taqaitaccen littafi a fayyace labarin yaqe - yaqen da suka kai ga cin garuruwan da muka ambata ba. Zai yi kyau mu bayyana kaxan daga cikin darussan da ake iya koyo daga cikinsu.
Darasi na Xaya: Haxin kan Sahabbai a Yaqe - yaqen
	Muna iya cewa, dukkanin waxanda suka cancanci zuwa yaqi a wancan lokaci sun taka irin tasu rawa wajen samar da nasara ga yaqin buxar birane da khalifa Umar ya shelanta.
	An ba da labarin cewa, a yaqin Qadisiyyah kawai sama da mutane saba'in daga cikin mayaqan Badar suka halarta. Fiye da mutane xari ukku daga masu Bai'atur Ridhwan, fiye da xari ukku daga jarumawan Fathu Makkah, fiye da mutane xari bakwai daga 'ya'yan Sahabbai. Kai kusan ana iya cewa, ba wani qwararre ko gwani da bai fito da qwarewarsa ko ya bayyana bajintarsa ba a wannan yaqin.
Darasi na Biyu: Mayaqa sun bayyana jarunta da Amana da Imani
	Babu irin nau'in haquri da jarunta wanda Musulmi ba su nuna ba a lokacin yaqe - yaqen da mu ke magana a kansu. A Farisa misali, Majusawa sun firgita da irin qarfin halin musulmi, wanda ya kai ga su ratsa kogin Dijla ba tare da jirage ba. Fitattun jarumawa irin Qa'aqa'u xan Amru da Nu'umanu xan Miqrin sun ba da himma matuqa a yaqin Nahawand da Tustar.
	A game da amana kuwa, Sarkin Musulmi da kansa sai da ya jinjina masu bisa ga irin tarin dukiyar da suka aiko da ita daga fagen fama zuwa fadarsa, ya na cewa, lalle waxanda suka kawo wannan dukiya amintattu ne. Ali ya ce masa, kai ne ka zamo amintacce don haka talakawanka suka bi sawunka. Daga cikin ganimomin da suka iso fadar Khalifa Umar kuwa har da takobin Kisra shugaban qasar Farisa da na Hiraqlu  shugaban Ruma da ababen ado da na more rayuwa iri iri da kuma kayan alfahari na tarihi da suka mallaka waxanda kakanninsu ke bugun gaba da su.
	Dangane da kishin addini kuwa, muna iya fahimtarsa daga labarin wani ladani mai kiran sallah wanda ya rasu a fagen fama, mutane duk su ka nuna sha’awarsu ga muqamin nasa, sai da har aka kai ga yin quri’a a tsakaninsu.
 Yadda Sarkin Musulmi Umar Ya Gamu Da Ajalinsa
	A qarshen shekara ta Ashirin da uku bayan hijira ne Umar ya yi mafarkin wani jan zakara ya saqqwace shi sau biyu. Da ya labarta ma Asma'u xiyar Umais (matar da Ali ya aura bayan ta yi wa Abubakar wankan takaba) wadda an san ta da fassarar mafarki, sai ta ce masa, wani ba'ajame zai kashe ka.
	A tsarin gwamnatin Umar duk namijin da ya balaga daga cikin kafirai ba a bashi damar zuwa Madina. Amma Mughirah xan Shu'ubah, gwamnansa na Kufa ya nemi izninsa domin ya turo masa wani yaro mai hazaqa daga cikin 'ya'yan farisa ana kiransa Abu Lu’lu’ata wanda kuma bai musulunta ba. Yaron ya qware wajen sana'oin hannu kamar qira da sassaqa da zane da makamantansu. Umar ya ba da izni.
	Bayan da Abu Lu’lu’ata ya tare a Madina, ya nemi sassaucin harajin da Mughirah ya xora masa a wajen Sarkin Musulmi Umar. Umar ya tambaye shi nawa ka ke biya a shekara? Ya ce, Dirhami xari. Umar ya ce, mene ne sana'arka? Ya ce, qira da sassaqa da zane. Sai Umar ya ce, to in haka ne ai Dirhami xari ba su yi ma yawa ba.
	A daidai lokacin da Sarkin Musulmi ya ba da umurnin a rage ma Abu Lu’lu’ata haraji, shi kuma yana can yana shirin ganin bayansa.
	A safiyar 26 ga watan Dhul Hajji 23 bayan hijira Sarkin Musulmi Umar ya fito zuwa Masallaci kamar yadda ya saba, ba tare da xan rakiya ko wani jami'in tsaro ba. Da aka ta da Sallah Umar ya shiga gaba, ya daidaita sahun mutane Sannan ya kabbarta. Gama Fatiharsa ke da wuya sai aka ji tsit, waxanda su ke wajen Masallaci ba su san abin da ke gudana ba. Can kuma sai aka ji muryar Abdur Rahman xan Aufu yana ci gaba da Sallah, kuma ya taqaita ta sosai.
	Daga cikin Masallaci kuwa, waxanda ke kusa sun shedi Abu Lu’lu’ata ya kutsa a tsakanin mutane yana sukarsu da wuqa, sai da ya soki mutane 13 kafin ya kai zuwa ga liman, ya kuma yi masa suka shida a wurare daban – daban cikinsu har da wata guda xaya a kuivinsa. Umar bai kai qasa ba sai da ya janyo Abdur Rahman xan Aufu ya sanya shi a matsayinsa don ya ci gaba da ba da Sallah ga mutane. Bamajushe ya yi gaggawa don ya gudu, amma wani daga cikin mamu ya cire mayafinsa ya jefa masa. Da ya lura ba makawa za a kama shi sai ya soka ma kansa wuqar a cikinsa nan take ya ce ga garinku.
	Umar ya suma a kan zafin wuqa da ta ratsa jikinsa. Ana gama sallah shi kuma yana farfaxowa, sai ya tambaya, jama'a sun yi Sallah? Aka ce masa, eh. Ya ce, babu rabo a cikin Musulunci ga wanda bai yi Sallah ba. Ya umurci Ibnu Abbas ya duba masa wane ne ya kashe shi, da ya ji cewa bamajushe ne sai ya gode Allah a kan ba mai Sallah ne ya kashe shi ba. Sannan ya nemi ruwa domin ya yi alwala ya sake Sallah, amma sau uku duk lokacin da ya yi alwala sai zafin ciwo ya buge shi har ya suma, sai a na uku ya samu ya yi sallarsa ta qarshe.
	Da farko mutane ba su yi tsammanin Umar zai mutu ba sai da wani likita ya zo ya haxa wani magani ya ba shi ya sha. Da ya sha sai maganin ya fito ta inda aka soke shi a ciki. Anan ne likitan ya umarci Sarkin Musulmi da ya yi wasiyyah. Mutane sun soma kuka a kan jin cewa, za su yi rashin Umar, amma Umar ya hana ayi masa kuka yana mai kafa hujja da hadisin da ya ji daga Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama cewa, ana azabtar da matacce da kukan rayayyu a kansa.
	Sahabbai sun kewaye Sarkin Musulmi Umar suna taya shi murnar samun shahada, suna tuna irin kyawawan abubuwan da ya gudanar a rayuwarsa, da ayyukansa a zamanin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama da kuma adalcinsa a cikin mulkinsa tare da yaba masa, da kuma yi masa fatar alheri. Amma duk a cikinsu babu wanda maganarsa ta yi wa Umar daxi kamar Ibnu Abbas wanda bayan da ya qare jawabinsa Umar ya tambaye shi, za ka shede ni da wannan a gaban Allah? Nan take Ali Xan Abu xalib ya ce ma Ibnu Abbas, amsa masa ni ma ina tare da kai. Amma dai shi Umar kamar yadda yake cewa, fatar da nike in tsira da ladar jihadina tare da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama, wannan aikin naku kuwa in na tashi ba lada ba zunubi to, ba kome.
	Umar ya umurci xansa Abdullahi ya duba yawan bashin da ake bin sa, sai ya gaya masa cewa, bashin ya kai Dirhami dubu tamanin da shida (Dirh. 86,000). Umar ya ce, ka tattara abin da mu ka mallaka ka biya bashin, idan bai isa ba ka nemi danginmu Banu Adiyyin su taimaka, idan sun kasa ka nemi quraishawa kar ka wuce su.
	Sannan ya umurce shi da ya nemo masa iznin Uwar Muminai A'ishah don yana son a rufe shi a cikin xakinta kusa da aminnansa guda biyu, Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama da Abubakar Siddiq. A'ishah ta tausaya ma Umar ta ce, na aminta na bar masa haqqina, amma a da wurina ke nan da na so a rufe ni tare da mahaifina da mijina. Da Umar ya ji wannan bayani sai ya ce da xansa, ka sake neman izni idan aka xauko gawata za a shigar. Domin wataqila ta ji kunyar rayuwata ne, idan ta sauya ra'ayinta kar a damu, a kai ni maqabartar sauran Musulmi, ba kome.
	Ana haka ne wani saurayi ya shigo domin ya jajanta ma Umar ya ba shi haquri, ya kuma yi masa addu'a kamar yadda sauran Musulmi su ke yi. Da ya ba da baya sai Umar ya lura da suturarsa ta zarce haddin Shari'ah, Umar ya sa aka kira shi ya yi masa nasiha yana mai cewa, ka xaga zaninka don ya fi tsafta kuma ya fi daidai da yardar Allah.
	Allahu Akbar! Haka dai zafin ciwo bai hana Umar yin aikin da ya saba na wa'azi ba. Kuma zai gama mulkin duniyar Musulmi bayan shekaru 12 amma ana bin sa bashin Dirh. 86,000.
	Da yamma ta yi, Umar ya lura da kusantowar ajalinsa sai ya umurci xansa da ya saukar da kansa daga cinyarsa ya ajiye shi a kan qasa don ya yi tawali'u ga Maxaukakin Sarki. Ya ci gaba da furta kalmomi na neman gafarar Allah har mala'ikan mutuwa ya karvi rayuwarsa.
Umar bai bar duniya ba sai da ya shata ma Musulmi yadda za su zavi wanda zai gade shi, ya kuma bar wasicci mai tsawo ga duk wanda aka zava. Za muyi magana a kan wannan idan mun zo kan zaven khalifa na uku in Allah ya so.
Sahabi Umar ya shugabanci musulmi tsawon shekaru goma da wata biyar da kwana ashirin da xaya.

Khalifancin Umar Xan Khaxxabi (Raliyallahu Anhu) Daga littafin ƙaddara tariga fata

Wane ne Usman?
Sunansa shi ne Usman xan Affan Xan Abul Ass xan Umayyah xan Abdu Shamsi xan Abdu Manafi. A wajen kakansa na huxu ne, Abdu Manaf suka haxu da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama.
Kusancinsa da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ta wajen uwa ya fi qarfi, domin kuwa shi jikan Baida'u Ummu Hakim, tawainiyar mahaifin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ta wajen uwarsa. Ta nan shi taubashin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ne, wato xan gwaggonsa.
 Haifuwarsa
	An haifi Usman a garin Xa'if, a shekara ta Arba’in da bakwai Kafin Hijira. Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya girme shi da shekara shida kenan.
	Mahaifin Usman hamshaqin attajiri ne wanda yake odar haja daga qasar Sham. Ya rasu ya bar xan nasa yana qarami, ya bar masa dukiya mai tarin yawa. Wannan dukiyar kuwa ta zamo dalilin xaukakar Usman a tsakanin qabilarsa da kuma sauran Larabawa, saboda ya yi amfani da ita ya saya wa kansa girma a wurin mutane ta hanyar irin karimci da halin girma da yake yi.
 Siffofinsa
	Sayyiduna Usman ya shahara da wasu siffofi guda biyu waxanda ya yi wa kowa fintinkau a cikinsu in ban da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Waxannan sifofin kuwa su ne; Kunya da Karimci.
	Kunyar da Usmanu yake da ita ba tana nufin rauni ko tsoro ko kasawa ba. Usmanu jarumi ne wanda ba ya sauna, amma saboda kunyarsa har Mala'iku kunyarsa su ke ji. Ya kasance ya na jin nauyin yin tsiraici ko da yana shi kaxai.
	Game da karimcinsa kuwa har ya kai matsayin samun shedar gafarar Allah saboda yawan amfani da dukiyarsa wajen xaukaka addini.
 Musuluntarsa
	Usman yana xaya daga cikin mutane goma na farko da suka musulunta.
	Da farko dai ya soma jin labarin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ne daga wurin innarsa (qanwar mahaifiyarsa) wadda take bokanci a zamanin jahiliyyah. Ita ce ta fara yi masa tayin ya musulunta, bayan da ita ta karvi musulunci, sai ya je ya shawarci amininsa Abubakar. Abubakar kuwa ya yi amfani da wannan dama domin ya janyo shi zuwa ga Musulunci har ma ya ce masa, dattijo irinka ba ya bari ya yi jinkiri a irin wannan lamari. Amma sai Usman ya nemi a bashi dama ya qara yin nazari.
	A cikin haka ne wata rana Abubakar ya fito tare da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama sai suka haxu da Usman. Abubakar ya sirranta ma Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama abin da ya gudana tsakaninsu da Usman, ya kuma kwaxaitar da shi a kan muhimmancin samun irin Usman a cikin wannan da'awa. Nan take Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya gabata, ya kira Usman zuwa ga Musulunci in da nan take ya karva kiransa.
  Gudunmawarsa Ga Addini
	Usman ya kasance mutum mai arziki kamar mahaifinsa wanda ya bar masa gadon dukiya mai tarin yawa. Ya kuma shahara da kasuwanci da taimakon jama'a. Ya kuma taimaki addinin Musulunci da dukiyarsa a wurare da dama. Misali, shi kaxai qashin kansa ya xauki nauyin Jaishul Usra wanda ya je yaqin Tabuka a dalilin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya shelanta buqatarsa ta a tallafa ma wannan runduna. Ya kuma sayi rijiyar Ruma ya bayar da ita saboda Allah a lokacin da wani Bayahude ya ribaci fatarar ruwan sha da ake yi a Madina ya na sayar da ruwan da tsada ga Musulmi. A nan sai Usman ya share ma su waxannan hawaye.
 Iyalansa
	Usman ya auri mata takwas (8) a rayuwarsa, Uku ne a cikinsu su kayi masa wanka. Ya kuma haifi 'ya'ya goma sha biyar (15) tara maza, shida mata.
	Bari mu soma da mafi daraja daga cikin matansa;
	Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya yi wa 'ya'yansa Ruqayya da Ummu Kulsum auren zumunta  ya bayar da su ga Utbah da Atiq 'ya'yan baffansu Abu Lahabi tun kafin bayyanar Musulunci. To, da addinin Musulunci ya bayyana, Abu Lahabi ya tsananta adawa da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama, wadda ta janyo ya umurci 'ya'yansa da su saki waxannan 'yan matan guda biyu domin ya baqanta wa Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama.
	Bayan haka ne Sayyiduna Usman ya nemi auren Ruqayyah aka ba shi ita. Sun yi shekaru da dama. Ta haifa masa Abdullahi, kuma a tare da ita ya yi hijirarsa ta farko zuwa Habasha, Sannan ya yi hijira da ita zuwa Madina in da ta xauki cikin da ya zamo ajalinta kafin a dawo daga yaqin Badar a shekara ta biyu.
	Duk a tsawon wannan lokaci qanwarta Ummu Kulsum ba ta sake aure ba. Don haka, Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya sake aurar da ita ga mijin yarta. Usmanu bai daxe tare da ita ba ita ma Allah ya karvi ranta.
	Banda waxannan sharifai, Usmanu ya auri Fakhitah xiyar Gazwan wadda ta haifa masa Abdullahi qarami, wanda aka sa ma sunan xan Ruqayyah wanda ya rasu da shekara shida.
	Ya kuma auri Ummu Amr xiyar Jundub wadda ta haifa masa 'ya'ya guda biyar; Amru da Khalid da Aban da Umar da Maryam.
	Haka kuma ya auri Fatimah xiyar Walid wadda ta haifa masa; Said da Walid da Ummu Sa'id.
	Sannan ya auri Ummul Banin xiyar Uyainah wadda ta haifa masa Abdul Malik.
	Ya auri Ramlah xiyar Shaibah ta haifa masa A'ishah da Ummu Aban da Ummu Amr.
	Daga qarshe ya auri Na'ilah xiyar Farafisah wadda ta haifa masa Maryam.
	Waxanda su kayi masa wanka daga cikin matan su ne; Ummul Banin da Fakhitah. Ita kuma Na'ilah ta yi shahada a tare da shi, bayan da aka qire mata yatsu kamar yadda zamu gani.
  Yadda Usman Ya Zamo Khalifa
	Bayan da Bamajushe ya soki Sayyiduna Umar, kuma Umar ya haqiqance cewa, ajalinsa ya zo sai ya fara tunanin wanda zai gade shi wajen xaukar wannan muhimmin nauyi da zai sauka daga kansa.
	An bai wa Umar shawarwari da dama waxanda suka haxa har da naxa xansa Abdullahi, amma bai natsu da su ba. Daga qarshe sai ya kafa kwamiti na mutane shida waxanda yake ganin sun cancanta, kuma ko wanensu yana iya xaukar wannan nauyi domin su zavi mutum xaya daga cikinsu. Waxannan mutane sun haxa da Usman da Ali da Xalha, da Zubair da Abdur Rahman xan Auf  da kuma Sa'ad Xan Abu Waqqas . Ya kuma xibar ma su wa'adi na kwana uku don su cimma matsaya a kan mutum xaya daga cikinsu.
	Sannan Umar ya umurci Abu Xalha al Ansari ya yi ma su tsaro a lokacin da za su gudanar da tarukansu na shawarwari. Ya kuma naxa liman na wuccin gadi, shi ne Suhaib al Rumi. Sannan ya yi izni ga xansa Abdullahi ya halarci taron, a matsayin xan kallo ba a matsayin xan takara ba. Ya yi haka ne kuwa domin a samu damar samar da rinjaye idan aka buqaci yin quri'a a lokacin da gida ya rabu biyu, uku sun zavi xaya, uku kuma sun zavi wani xaya na daban, sai Ibnu Umar ya kaxa quri'a domin samar da rinjaye ga vangare xaya.
	Sannan Umar ya wanke Sa'adu daga zargi, domin ya cire shi daga muqaminsa na jagoran mayaqa. Sai ya ce, "Idan kun naxa Sa'adu kun yi daidai. Idan kuma ba ku naxa shi ba, to, duk wanda aka naxa ya ba shi wani muqami, ku sani ban tuve shi don ya kasa ko don ya yi wata yaudara ba".
	Bayan da aka yi jana'izar Sarkin Musulmi Umar, kwamiti ya yi taro na farko in da aka gabatar da kwamiti, aka kuma yi bitar shawarwarin da Umar ya bayar kafin cikawarsa. Daga baya Abdur Rahman xan Aufu ya ba da wata shawara wadda za ta sauqaqe aikin kwamitin. Shawarar kuwa ita ce, a fara rage yawan 'yan takara ta hanyar mutane uku su sauka su bar ma sauran ukun da suka rage.
	Nan take kuwa Zubairu ya ce ya bar ma Ali haqqensa , Xalha ya ce, ya bar nasa ga Usman, shi kuma Sa'adu ya ce, ya bar wa Abdur Rahman.
	Da aka yi haka, sai Abdur Rahman ya sake taqaita hanyar, inda ya nemi xayansu ya janye tare da shi su bar ma xaya. Wato ke nan idan Usman ya janye Ali zai zama Khalifa, idan kuma Ali ya janye Usman ne zai zama. To, amma a nan sai aka yi tsit.
	Ganin haka sai Abdur Rahman ya sake nemansu da wata hanya taqaitacciya, inda ya ce da su, ko za ku yarda ku janye hannayenku, ku bari ni in zavi xayanku, ni kuma in yi muku alqawarin ba zan yi son rai ba? Dukansu sai su kayi na'am da wannan ra'ayi.
	Daga nan Abdur Rahman ya soma aikin neman ra'ayin jama'a domin kada ya yi amfani da ra'ayinsa shi kaxai, ga shi ya yi alqawarin ba zai bi son ransa ba. Ya shawarci xaukacin Sahabbai manyansu da qananansu, har ma ya rinqa bi gida gida yana sauraren jama'a, yana neman ra'ayinsu da na iyalansu. Ya yi kwana uku yana wannan aiki.
	A yayin da kwana uku suka kusa cika, ya rage dare xaya wa'adin da marigayi Sarkin Musulmi Umar ya xiba ma su ya cika, sai Abdur Rahman ya je gidan xan qanwarsa, Miswaru xan Makhramata inda ya nemi ya gana da sauran membobin kwamiti, kafin daga baya ya sa a kira masa Ali da Usman. An bayyana cewa, ganawarsa da kowanensu ta xauki lokaci mai tsawo.
	A cikin wannan ganawar ne ya xauki alqawari ga ko wanensu a kan cewa, idan shi Allah ya bai wa zai yi adalci, idan kuma ba shi Allah ya bai wa ba zai yi biyayya ba zai ta da hankali ba.
	Har zuwa wayuwar gari a rana ta uku babu wanda ya san wane ne zai zama khalifa na gaba sai Allah. Mutane dai suna biye da labarin kwamiti suna jiran su ji wanda Allah zai bai wa wannan al'amari. Sai da aka yi sallar asuba ne a wannan rana, Sannan Abdur Rahman ya miqe a gaban jama'a ya nemi Ali da Usman su taso, ya maimaita alqawarin da ya yi da su a gaban jama'a suka tabbatar da shi, Sannan ya miqa hannunsa ga Usman ya yi masa mubaya'a. Don haka nan take Ali ya miqa nasa hannun ya yi tasa mubaya'a. Sannan sauran mutane suka biyo baya. Da haka ne Usman ya zama shi ne Khalifan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama na uku, a qarshe qarshen watan Dhul Hajji na shekara ta Ashirin da huxu bayan hijira
 Usman Ya Fara Fuskantar Matsala Ta Farko
	Kama aikinsa ke da wuya sabon Khalifa ya fuskanci wata matsala a gabansa. Wannan matsalar kuwa ita ce, yadda zai hukunta fursunan da aka tsare kafin kama aikinsa. Wannan fursunan guda xaya an tsare shi ne a kan kisan da ya yi wa mutane guda uku bisa tuhumar suna da hannu wajen kashe babansa.
Ubaidullahi xan marigayi Umar xan Khaxxabi ya samu tabbacin cewa, Abu Lu’lu’ata ba shi kaxai yake da hannu ba a wajen kashe babansa, domin kuwa bayan da al'amarin ya auku, Abdur Rahman xan Abubakar ya sheda cewa, ya gan shi tare da mutane biyu suna ganawa. Waxannan mutanen kuwa su ne; Banasaren nan Juhainah da kuma Hurmuzan, wani basaraken farisa da ya daxe yana faxa da Musulunci, sojojin Musulmi suka kamo shi suka zo da shi Madina, kuma daga baya ya raya cewa ya musulunta duk da yake mutane ba su gamsu da musuluntarsa ba saboda la'akari da su kayi da irin xabi'unsa na kafirai.  Abdur Rahman ya ce, bayan da suka farga da shi suna ganawa wani makami ya faxi a tsakaninsu wanda yake da kai biyu da maxauri a tsakiyarsa. Da Abdur Rahman ya ba da wannan sheda sai aka diba aka tarar da wannan makamin shi ne Abu Lu'lu'a ya yi amfani da shi wajen wannan aika aikan.
Bisa ga haka ne shi kuma Ubaidullahi ya garzaya gidan waxannan mutanen da ake tuhuma ya kuma samu sa'ar kashe su gaba xaya. Bayan haka kuma sai ya zarce a gidan Abu Lu’lu’ata - da yake shi ya kashe kansa - sai ya sami qaramar yarinyarsa wadda an ce tana furta Musulunci, ya kashe ta.
A cikin gigita da ximuwa Ubaidullahi ya zama wata barazana ga mutane a Madina yana cewa, sai ya kashe duk wani bare da ke garin Madina. Ya kuma yi faxa da Sa'ad xan Abu Waqqas da Usman xan Affan a kan sun hana shi cim ma wannan manufa. Da qyar aka shawo kansa bayan da Amr xan Ass ya samu dabarar raba shi da makamin da ke hannunsa. Sannan sai aka kama shi aka tsare shi.
Wannan duka ya faru a lokacin da babu wani Khalifa wanda zai hukunta shi. To, yanzu da yake an kafa sabuwar gwamnati wadda ta ke da ikon hukunta shi ya zama wajibi Khalifa Usman ya yi wani abu a kan wannan matsala.
Ra'ayin wasu magabata daga cikin Sahabbai, cikinsu har da sayyiduna Ali shi ne, a kashe Ubaidullahi tun da yake ya xauki doka a hannunsa, ya kashe waxanda jinainansu haramtattu ne don Shari'a ba ta yi bincike ta tabbatar da laifinsu ba. To, amma wannan hukunci yana da nauyi ga al'ummar Musulmi, ganin cewa, kwana uku ke nan kacal da aka kashe wannan bawan Allah, ga kuma shuB.H.a mai qarfi wadda ta ke nuna hannunsu a cikin wannan xanyen aiki. Bugu da qari ma dai shi Juhainah Kirista ne, Hurmuzan kuma ba a gamsu da rayawar da yake yi cewa ya musulunta ba domin ba a ga Musulunci a aikace ba a wurinsa. Ita kuma xiyar Abu Lu'lu'a yarinya ce qarama wadda babanta ya zartas da mugun nufinsa a kan Umar. To, ya za a kashe Ubaidullahi saboda waxannan mutane?
Khalifa Usman ya damu ainun a kan wannan al'amari. Amma shi Amr xan Ass ra'ayinsa shi ne, tun da Allah ya sa Ubaidullahi ya yi wannan aiki a lokacin da babu doka da oda a gari to, wajibi kawai shi ne, Sarkin Musulmi ya ba da diyyar waxanda aka kashe gaba xaya. Hakan kuwa aka yi. Amma wasu riwayoyi sun nuna cewa, sai da Khalifa ya miqa Ubaidullahi ga Qamazban xan Hurmuzan don ya yi masa qisasi Sannan mutanen Madina suka bi shi suna roqon ya yafe masa har suka shawo kansa. Bayan haka ne Usmanu ya biya diyyar mutanen guda uku.
 Ayyukan Usman A Zamanin Mulkinsa
	A cikin shekaru goma sha biyu da ya yi a kan karagar mulki Sayyiduna Usman ya samu kammala dukkan ayyukan da magabacinsa Umar ya fara har ma ya qara da dama a kansu. Alal misali ta vangaren yaxa addini Usman ya ci gaba daga in da Umar ya tsaya har sai da ya tsallake tekun Sindi. Mu na iya cewa, shekarunsa goma na farko a cike su ke da nasarori ga Musulunci da Musulmi. Sai dai abin baqin ciki shi ne irin fitinun da suka taso a shekaru biyu na qarshen mulkinsa waxanda suka mantar da manazarta tarihi duk irin nasarorin da ya samu a baya.
	Kafin mu fayyace yaqe - yaqen da Usman ya zartas wajen xaukaka addinin Musulunci da kuma maganar waxancan fitinu da mu ka yi nuni zuwa gare su bari mu ba da haske game da wasu muhimman ayyukansa.
	A shekara ta Ashirin da shida B.H. khalifa Usman ya yanke shawarar faxaxa masallacin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Wannan ya faru ne kuwa a sanadiyyar yawaitar jama'a masallata waxanda a wannan lokacin Masallacin ya fara yi mu su qaranci. Da wannan ne Usman ya zama shi ne Khalifa na farko da ya fara yalwanta Masallacin na Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama.
	A lokacinsa ne kuma a ka sake tattara Alqur'ani karo na biyu bayan tattarawar da aka yi a zamanin khalifa Abubakar. Banbancin nasa aikin da na magabacinsa kuwa shi ne, an tattara qira'oi a wuri guda, aka yi tsayayyen kwafi wanda yake iya xaukar sauran fuskokin qira'oin da suka zo daga Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Sannan sai aka kwafe wannan Alqur'anin aka rarraba shi a sauran jihohi, aka kuma janye wanda ke hannun mutane wanda suka rubuta da irin nasu salo na rubutu.
	Wani abinda ya cancanci nuni a cikin ayyukan Usman shi ne, kasancewar gwamnatinsa ita ce ta fara kafa rundunar mayaqan ruwa a Musulunci. Amma da yake wannan ya shafi aikin jihadi ne, bari mu koma kan maganar jihadin kai tsaye.
 Siyasar Usman Wajen Jihadi
	Tun da farko yana da kyau mu yi nuni ga banbancin da aka samu a tsakanin siyasar gudanar da jihadi a zamanin Umar da sabuwar siyasar da Usman ya fito da ita. A zamanin Khalifa Umar an dakatar da yaqe - yaqe na buxa birane tun daga lokacin da Amr xan Ass ya kai hari a Tarabulus ta qasar Sham. Haka kuma duk qoqarin da Mu'awiyah ya yi don samun izni daga Umar a lokacinsa don ya yi yaqi ta hanyar teku bai ci nasara ba. Amma a nasa zamanin Usman ya ba da damar a ci gaba da faxaxa biranen Musulunci don isar da addinin Allah zuwa ga bayinsa, a ciki har da yaqi a kan teku.
	Wannan siyasar da Usman ya xauka kuwa duk da irin alherin da take tattare da shi, ta gamu da matsala xaya, ita ce, faxaxar daular Musulunci ya mayar da ita zuwa matsayin da ba zai yiwu a samu cikakkiyar kulawa ba ga dukkan wuraren da suke hannun Musulmi, kuma kwarjinin da Musulmi su ke da shi a idon maqiya sai ya rage sosai saboda ganin rabuwar hankalinsu gidaje da dama.
	A dalilin haka ne garuruwa da dama da suka miqa wuya tun da farko suka janye daga yarjeniyoyin da aka yi da su na bada jizya da makamantansu. Alal misali, a shekara ta Ashirin da biyar bayan hijira Iskandariyah ta warware alqawarin da aka yi da ita tun zamanin Khalifa na biyu. A shekara ta Talatin da uku bayan hijira Ifriqiya ta bi sawunta. Mutanen Jurjan kuwa, waxanda a da sun bayyana musuluntarsu, ridda su kayi daga addinin baki xaya. Ita ma dai Khurasana ba a bar ta a baya ba wajen kwance alqawari. A vangaren Gabas kuwa Arminiya da Azrabijan dukkansu sun kwance alqawarin da su kayi da Huzaifa tun a zamanin Umar. To, amma fa Usmanu bai bar ko wanensu ya sha da daxi ba domin kuwa sai da aka yi amfani da qarfi aka sake shimfixa mulkin Musulunci a waxannan wurare gaba xaya.
	A shekara ta Ashirin da tara bayan hijira Usman ya ba da umurni ga gwamnoninsa da ke Khurasan da Sijistan su ci gaba da yaqi, inda suka ci Fargana da Kabul da Isxakhr har suka kai tekun Sindi.
A shekara ta Talatin da xaya bayan hijira gwamnan Masar Abdullahi xan Sa'ad xan Abu Sarh ya jagoranci wata qaqqarfar runduna a wani yaqi da aka fi sani da suna Dhatus Sawari. Shugaban Rumawa Qusxanxin ya fito da kansa a cikin jiragen ruwa fiye da xari biyar domin karawa da Musulmi. Gagarumar nasarar da Musulmi suka samu kuwa sai da ta tilasta Qusxanxin ya gudu da qafafunsa domin neman ya tsira da ransa.
	Ita ma Farisa abin da ya faru gare ta ke nan, domin sai da rundunar Abdullahi xan Amir ta tilasta Yazdajrid – Sarkin Farisa – ya gudu zuwa Kirman.
	A shekara ta Talatin da biyu bayan hijira Usman ya aika wasiqa zuwa Kufa yana umurnin gwamnansa Sa'id xan Ass ya tayar da runduna a qarqashin jagorancin Salman xan Rabi'ah al Bahili don ya yaqi yankin al Bab.
	A zamanin Usman Sahabbai da yawa su kayi yaqi. Misali, a lokacin da Mu'awiyah ya je yaqar birnin Qubrus yana tare da Sahabbai irin su Ubadah xan Samit wanda ya tafi tare da matarsa Ummu Haram da kuma Miqdadu xan Amr da Shaddadu xan Aus da Abu Dharril Gifari.
	A cikin yaqin Khurasana kuwa wanda Sa'id xan Ass ya jagoranta akwai Hassan da Hussaini 'ya'yan Ali, da Abdullahi xan Abbas, da Abdullahi xan Umar da Abdullahi xan Zubair. Daga nan ne kuma suka zarce zuwa Qaumas, da suka buxe ta sai suka wuce har zuwa Jurjan.
	Kafin qarshen mulkin Usman duka manyan dauloli na duniya sun ruguje a hannun mayaqan Musulmi, kalmar Allah ta xaukaka, daga wanda ya musulunta sai wanda ya yi saranda ya aminta da Musulunci yaci gaba babu jayayya.
 Fitina Ta Kunno Kai A Zamaninsa
	Duka nasarorin da muka ambata a baya ba su sanya maqiyan Musulunci suka karaya ba, sai dai sun canza salo a maimakon faxa da makami wanda suka ga ya buwaye su zuwa wani salon yaqi wanda ba ya buqatar makami. Sun yi amfani da irin sanyin halin Khalifa Usman don ganin sun cimma gurinsu.
	Sun yi amfani da garuruwan Iraqi, musamman Kufa, saboda qarancin Sahabbai a cikinsu, da yaxuwar jahilci da yanayin tsageranci da aka san mutanen Iraqi da shi. Da farko sun yi koken gwamnan da aka kai mu su Mughirah xan Shu'bah, sai Usmanu ya cire shi ya sanya ma su Sa'ad xan Abu Waqqas. Shi ma suka kai qararsa, ya cire shi ya sa Walid xan Uqbah. Da abin yai ma su daxi shi ma sai suka koka game da shi, Usmanu bai gaji ba ya canza ma su shi ya sanya Sa'id xan Ass. Daga nan shi ma bai jima ba ya samu canjin aiki aka kai ma su Abu Musa al Ash'ari, shi ma bai yi mu su daidai ba, har cewa su kayi wai bai iya Sallah ba!! Abinda su ke nufi dai kar a zauna lafiya.
	Wani salo da suka xauka na faxa da gwamnatin Usman shi ne, yaxa jita - jita. Sukan yaxa labarai game da gwamnoninsa suna sukar su da yin zalunci da musguna ma mutane. Duk in da kaje za ka ji wannan magana, amma ba wanda zai ba ka tabbacin ta faru ko da ga mutum xaya. Muna iya lura cewa, qarancin hanyoyin sufuri da na sadarwa a wannan lokaci suna iya sanya labarin qarya ya zauna daram da gindinsa har tsawon lokaci kafin a samu wanda zai iya warware shi, a wannan lokacin kuma ya riga ya zaunu a cikin zukata ya aikata varnar da masu makida suka shirya shi saboda ita.
	Shi kansa Usman xin ba su bar shi ba sai da suka zarge shi da abubuwa da dama cikinsu har da wai yana fifita 'ya'yan gidansu – Banu Umayyah – a kan sauran mutane. Hujjarsu wai ita ce, ya ba su muqamai. Da gangan suka qi yin la'kari da cewa, mafi yawansu ya iske sayyiduna Umar ya naxa su, wasu ma tun a zamanin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama su ke a kan maqamansu, babu kuma wani dalilin da zai sa ya cire su don suna 'yan uwansa matuqar dai sun cancanta. Kuma ma dai duka danginsa a cikin ma'aikata guda 8 ne daga jimlar ma'aikata hamsin da xaya (qasa da kashi 16% ke nan) . Suka kuma rufe ido ga duk irin qoqarin da Usmanu yake yi na sa ido a kan ma'aikatansa, inda ta kai ma har ya tsayar da haddi a kan wani gwamna daga cikin danginsa, ya kuma tuve shi daga muqaminsa.
	Sun kuma zargi Usman da cewa, ya hana bisashen talakawa su haxu da na gwamnati a wajen kiwo.
	Abin takaici da ban dariya wai daga cikin laifuffukansa har da ya tattara Alqur'ani ya rubuta shi a littafi xaya ya rarraba kofi daban daban zuwa sauran jihohi! Kuma wai tun a zamanin Manzon Allah shi bai je yaqin Badar ba, bai yi mubaya'a da aka yi a hudaibiya ba!! Kuma da aka yi yaqin Uhud wai yana cikin waxanda suka ranta cikin na kare!!!
A kan irin waxannan dalilai marasa tushe aka tattara jahilan Kufa da wasu daga Basrah da Masar suka tasar ma birnin Madina domin su tuntuvi Usman su nuna masa kurakuransa ko da zai gyara.
  Dattijo Mai Halin Dattaku
	Da suka zo Madina Usman ya yi maraba da su, ya mutunta su, ya saurari dukkan qorafinsu, Sannan ya ba su amsar tambayoyinsu guda guda. Masu niyyar kirki daga cikinsu sai suka gamsu, suka kuma ba da shawarar su komawarsu gida.
	Bayan da suka tafi ne sai aka sake qulla wata wadda a wannan karon ba a buqatar a saurari Usman, ana son ne kawai a tsige shi. Sahabbai sun yi tsaye a wannan karon suna son su yi maganinsu amma Khalifa ya hana su. Wasu daga cikin magabatan Sahabbai kamar Ali da Xalhah da Muhammad xan Maslamah sun samu tofa albarkacin bakinsu cikin wannan sha'ani. Shi kuma Usman ya karvi dukkan bukatunsu, ciki har da cire wasu gwamnoni da sauya hanyoyin rabon arzikin qasa. Suka nuna sun gamsu, suka kama hanyar tafiyarsu.
	'Yan tawaye dai sun bayyana komawa gida. Amma shugabanninsu na can suna shirya wata maqarqashiya. Abin da suka shirya shi ne, sun rubuta takarda da sunan Sayyiduna Usman wai yana umurni in sun koma garuruwansu a kashe su. Nan take wannan takarda ta yaxu a cikin rundunar jahillai, aka ce wai an kama wani masinja da ita. Maganar komawa gida ta qare kenan. Saboda haka sai suka dawo suka kewaye gidan Khalifa suka neme shi da ya fito ya kare kansa.
	Da suka dawo Madina kuma sai suka nemi Ali ya raka su zuwa wajen Sarkin Musulmi domin su kafa hujja a kan cin amanar da suka ce ya yi musu. Ali ya ce ba zai je ba. Sai suka ce, to, me yasa ka aiko mana da takarda? Ali ya ce, shi bai san wannan Magana ba. Ita ma Nana A’ishah sun raya cewa, ta aika masu takarda a kan su zo su yi fito na fito da Usman, su kashe shi, amma ita ma ta fito a bainar jama’a ta qaryata su. Wannan yana nuna kisisina ce da yaudara ta shugabannin ‘yan tawaye, waxanda ke nuna ma mabiyansu cewa, abin da suke yi suna tare da goyon bayan Sahabbai.
Sarkin Musulmi Usmanu ya yi rantsuwa a kan bai san da wannan takarda ba. Amma jahilai suka qaryata shi. Ya neme su da su kafa masa shaidu a kan gaskiyar wannan takarda sai suka amsa masa da cewa, ai kai yanzu munafiki ne.  Abin da muke so kawai ka yi murabus daga muqamin Sarkin Musulmi.
	Usman yana biye da sawun wasiccin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Don haka bai sauka daga muqaminsa ba. Kuma duk qoqarin da Sahabbai su kayi na ganin ya ba su damar su fatattaki 'yan tawayen bai ci nasara ba. Ya nace a kan cewa, ba zai bari a zubar da jinin kowa ba a kansa.
	Daga bisani 'yan tawayen sun hana Usman fita Masallaci har sai ya miqa takardar ajiye aikinsa. A maimakonsa sai suka naxa wani sabon liman daga cikinsu shi ne, Gafiqi xan Amru. Daga bisani kuma suka hana a kai masa ruwan sha a cikin gida. Sai da Sayyiduna Ali ya yi musu jan ido sosai sannan ya samu canza wannan yanayi. Uwar Muminai Ummu Habibah ita ma ta gwada kai ma Sarkin Musulmi ruwa amma da qyar ta tsira daga hannunsu.
Haka dai aka ci gaba, Usman bai yi murabus ba, su kuma 'yan tawayen ba su qyale shi ba. Da al'amarin ya kai wani matsayi sai 'ya'yan Sahabbai Hassan da Hussaini da Muhammad xan Xalhah da Abdullahi xan Zubair da makamantansu suka taru suka je gidan Usman suna neman ya bar su da waxannan shaqiyyai. Usman ya yi rantsuwa da Allah a kan ba za a yi yaqi saboda shi a cikin Madina a keta alfarmarta ba. Sai suka yanke shawarar ci gaba da zama a qofar gidansa suna gadinsa.
	Duka wannan ya faru a cikin watan Dhul Qi'da na shekara ta Talatin da biyar bayan hijira. Da lokacin tafiya aikin hajji ya yi, sai Usman ya kira Abdullahi xan Abbas wanda ke cikin masu tsaronsa ya yi masa Amirul Hajji na wannan shekara. Ibnu Abbas bai so haka xin ba saboda ya fi son ya ci gaba da fakon gidan Sarkin Musulmi har yadda hali yayyi. Musulmi suka tafi aikin hajji suna cike da fargaba game da abin da baya ka iya haifuwa a Madina.
Labarin abin da ake ciki a Madina ya kai ko ina. Dukkan gwamnoni sun shirya rundunoni domin su kai xauki a can. Tuni Mu'awiyah – gwamnan Sham – ya aiko da tasa runduna.
 Wane Ne Ummul Haba’isin Wannan Fitina?
	Wataqila mai karatu anan zai buqaci sanin amsar wannan tambaya, ita ce, wane ne jagoran wannan fitina, wanda ya nace akan hasa wutarta? Kuma don me yake yin haka?
	Amsar wannan tambaya tana a cikin mafi yawan littafan tarihi, na malaman Sunnah da na Shi’ah baki xaya.
	Kamar yadda muka faxa a baya dai, arna tuni sun haqiqance Musulunci ya gama galaba akansu. Kuma ta hanyar makami basu da wata fatar sake cin nasara akansa. Don haka ba abinda ya rage musu sai hanyar yaudara. Anan ne wani bayahude mai suna Abdullahi xan Saba’i ya yi musu wannan aiki inda ya tattara nasa ya nasa ya tare a qasar Musulunci yana mai raya cewa, ya amshi kiran na Musulunci. Shi ne kuma ya jagoranci wawaye da jahilan da suka yi duk wata aika aika a zamanin khalifa Usman. Bayan gamawa da wannan gwamnati kuwa ya koma bayan khalifa na huxu ya ci gaba da dagula al’amurra har in da yaqin basasa ya auku a tsakanin Musulmi kamar yadda zamu gani anan gaba. Haka kuma shi ne ya qago qungiyar Shi’ah da sunan kariyar Ali Raliyallahu Anhu. Daga bisani abin ya wuce nan ya koma maganar kariyar iyalan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama daga wai waxanda suke gaba da su, kuma waxanda suka danne haqqensu. Yana nufin Sahabban Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama!.
 Usman Ya Yi Shahada
Da 'yan tawaye suka samu labarin rundunonin da su ke bisa hanya har ma rundunar Sham ta kawo Wadil Qura kusa da Madina sai suka nemi su kutsa cikin gidan Usman, 'ya'yan Sahabbai suka hana su. Sai suka zagaya ta baya a tsakanin gidan Sarkin Musulmi da gidan maqwabcinsa Umaru xan Hazmi suka qona qofar gidan suka kutsa a ciki.
	Sun shiga a cikin gidan suka sami Usman yana karatun Alqur'ani. Nan take sai limaminsu Gafiqi, ya kai duka da wani qarfe a kansa. Matarsa Na'ilatu ta yi kukan kura a cikinsu tana kariyar mijinta. Tana ce masu ya zaku kashe mutumin da ya ke witirin raka'a xaya da Alqur'ani gaba xaya?  Nan take Qutairatu ya kai mata sara inda ya katse yatsun hannunta. Wasu mutane biyu su ma sun kai xoki a kan Khalifa, su ne, Sudanu xan Humranu da Kinanata xan Bishru al Tujibi. Wani kuma daga cikinsu mai suna Amru xan Hamiqu shi ne ya qarasa kashe shi.
	A wannan lokaci barorin da ke cikin gidan kawai suka ganar ma idonsu abin da ake ciki.  Xaya daga cikinsu har ya kashe Sudanu, shi kuma Qutairatu ya kashe shi, Sannan ya gamu da gamonsa a hannun wani daga cikin barorin na Sarkin Musulmi. Bayan haka suka washe duk abin da ke cikin gidan. Suka garzaya Baitul Mali suka yaye dukiyar gwamnati.
	Allahu Akbar! Wannan shi ne qarshen tarihin Sarkin Musulmi Usman wanda ya yi shahada a ranar 18 ga watan Dhul Hajji na shekara ta Talatin da biyar bayan hijira. Ya kuma yi sarauta ta tsawon shekaru Goma sha biyu ba kwana goma sha biyu. Ya rasu yana da shekaru Tamanin da biyu a duniya.

Khalifancin Usman Xan Affan  (Raliyallahu Anhu) Daga littafin ƙaddara tariga fata

Sunansa da Asalinsa
Sunansa Ali xan Abu Xalib xan Abdul Muxxalib xan Hashim. Shi ne qanin Manzon Allah, domin kakansu xaya shi ne, Abdul Muxxalib.
Mahaifiyarsa kuwa ita ce Fatima xiyar Asad xan Hashim wadda ita ma ta gama kaka da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama.
 Tashinsa
An haifi Ali a shekara ta ashirin da uku kafin Hijira, an aiko Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a lokacin Ali yana da shekara goma. Manzon Sallallahu Alaihi Wasallama ya girmi Ali da shekaru talatin. Kuma kamar yadda mahaifinsa ya riqa Manzon Allah ya kula da shi, shi ma Manzon Allah ya riqa Ali ya kula da shi.
 Darajojinsa
Kasancewar Ali ya tashi a hannun Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama tun ba a aiko shi ba, ya bai wa Ali damar ya shaqi qamshin Musulunci tun a rana ta farko. Ali kuwa bai yi wata wata ba ya amsa kiran Allah a hannun yayansa kuma mai gidansa. Don haka Ali shi ne mutum na farko da ya karvi addinin Musulunci bayan matar Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama Nana khadijah.
	Duk da kasancewarsa yaro ne qarami, amma Ali ya ba da gudunmawa wajen kafuwar Musulunci. A tare da shi aka yi Bai'atul Aqaba, wadda Allah ya ce, ya yarda da waxanda su kayi ta. Haka kuma ya kwanta a kan shimfixar Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a lokacin da zai yi hijira.
	A yaqin farko da aka yi tsakanin Musulmi da Mushrikai, yaqin Badar, Ali ya yi fito na fito da babban arnen nan Walid xan Utbah kuma ya kashe shi. Sannan ya taimaka ma baffansa Hamza wajen kashe mahaifin wancan na farkon, Utbah xan Rabi'ah. A yaqin khandaq kuma shi ya yi fito na fito da Amru xan wuddu al Amiri wanda jarumawa ke fargaban karawa da shi, kuma Ali ya halaka shi. A ranar yaqin Khaibar kuma shi aka bai wa tuta bayan da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya yi alqawarin bayar da ita ga wanda ya siffanta da cewa, yana son Allah da Manzo kuma Allah da Manzo na sonsa.
	Ali ya auri 'yar Manzon Allah, Fatimah, wadda bai yi ma ta kishiya ba har Allah ya karvi rayuwarta.
	Ali shi ne ya zamo gwamnan Madina a lokacin da Manzon Allah ya fita da mafi yawan Sahabbai zuwa yaqin Tabuka. Wannan ya sanya Ali bai ji daxi ba don rashin kasancewa tare da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama da manyan Sahabbai. Amma Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya kwantar da hankalinsa da cewa, matsayinsa a wurin Manzo ya yi daidai da na Annabi Haruna ga yayansa Musa, duk da yake shi Manzon Allah ba wani Annabi a bayansa.
	Ali ya wakilci Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a wajen isar da saqon Suratut Taubah zuwa ga kafiran Makka. Ya kuma je ne a qarqashin jagorancin Sayyiduna Abubakar.
 Matsayin Ali a zamanin Khalifofi
	Ali ya yi mubaya'a ga Abubakar tun da farko kamar yadda ya gabata a baya. Amma bai lizimci fadar Sarkin Musulmi Abubakar ba sai bayan rasuwar uwar gidansa Fatimah, wadda ya kasance yana jinyarta tsawon watanni ukku ko kuma shida.
	Ya halarci yaqin da Abubakar ya yi da murtaddai (waxanda suka fita Musulunci bayan rasuwar Manzon Allah) da Annabawan qarya, da kuma waxanda suka ce ba sauran ba da Zakka tun daga wafatin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. A wurin yaqar musailamatu ne wanda Khalid xan Walid ya jagoranta a zamanin Abubakar, Ali ya samu gajiyar matarsa khaulatu xiyar Ja'afar ‘yar qabilar Banu Hanafi, wadda ta haifa masa Muhammad al Akbar, wanda aka fi sani da Ibnul Hanafiyyah.
	A zamanin Sarkin Musulmi Umar kuwa, Ali ya karvi muqamin alqalanci, ya kuma yi gwamna a Madina a lokuta da dama.
	Daga baya kuma, surukuta ta shiga tsakaninsa da Sarki Umar xan Khaxxabi a lokacin da 'yarsa, Ummu Kulsum, wadda Nana Fatima ta rasu ta barta tana qarama ta soma girma, sai Sayyiduna Umar ya yi sha'awar aurenta. Ali kuwa bai yi wata wata ba ya xaura masa aure da ita. Wannan karimci na Ali ya qarfafa danqon zumunci da qauna a tsakaninsa da Sarki mai ci a wannan lokaci, wanda ya bayyana cewa, ba ya da fata kamar ya haxa zuri'a da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama abin da bai tabbata ba a surukutarsa ta farko da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama, domin kuwa 'yarsa Hafsah ba ta haifu da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama xin ba. Wannan gurin nasa kuwa ya cika domin sharifiya Ummu Kulsum ta haifa masa 'ya'ya guda biyu, namiji da mace waxanda ya sa ma su suna Zaidu da Ruqayyah.
	A lokacin rasuwarsa, Umar ya kafa wani kwamiti na mutum shida waxanda ya xora ma su alhakin zaven sabon Sarki daga cikinsu. Ali yana daga cikin membobin wannan kwamiti. Ga dukkan alamu Umar ya yi sha'awar a naxa Ali, amma tsentseninsa da mu ka sani bai bar shi ya ayyana shi ba, wataqila saboda surukutar da ke tsakaninsu, sai ya bar Musulmi su zava da kansu, kuma a cikin ikon Allah zavin bai faxa a kan Ali ba a wannan lokaci.
	Ba za mu yi mamakin Umar ya yi sha'awar Ali ya gade shi ba domin sun fi kama da juna a xabi'unsu da tsarin rayuwarsu kamar yadda Usman ya fi kama da Abubakar a wajen sanyin halinsa da jin kunyarsa.
	Da aka zavi Usman kuwa, Ali shi ne mutum na farko da ya yi masa mubaya'a kamar yadda mu ka gani a baya. Ya kasance a matsayin wazirinsa mai ba shi shawara ko da yaushe kamar yadda yake yi a zamanin Umar.
	Mun kuma riga mun ji irin gudunmawar da Sayyiduna Ali ya bayar wajen kariyar Usman kafin Allah ya qaddari aukuwar abin da ya alqawarta na shahadarsa a hannun 'yan tawaye, mutanen Iraqi.
 Ali ya zama Sarkin Musulmi
	Bayan da ajali ya cika da Sarkin Musulmi Usman xan Affan, al'amurra duk sun rikice a birnin Madina. Ga shi kuma ba'a dawo daga aikin hajji ba wanda Sahabbai da dama suna can, sai 'yan tawaye suka fara tunanin hanyar da zata fisshe su. Abu na farko da su kayi tunani a kansa kuwa shi ne, su taka rawa wajen naxa khalifa na gaba. A kan haka sun zagaya wurin Ali da Xalhah da Zubairu da Ibnu Umar, amma duka sai suka yi biris da su, ko wanensu ya qi amincewa da ya karvi mubaya'arsu domin ba su ne ya kamata su yi wannan ba.
	Haka dai al'amari ya dagule ma su, suka rasa wanda zai fid da su daga wannan rami da suka auka, ga kuma alhazzai suna kan hanya sun kusa isowa Madina, sai su kayi barazanar kashe dukkan waxanda suka nema da wannan al'amari suka qiya ma su. Anan ne fa ya zama dole Ali ya karvi wannan aiki bisa ga shawarar wasu Sahabbai da suka lura al'amarin zai ida cavewa ga baki xaya.
	An dai samu natsuwa kaxan da yin mubaya'a ga Ali a Madina. Haka kuma bayan mutanen Madina, daga Iraqi ma (Biranen Kufa da Basrah) in da can ne mafi yawan 'yan tawayen suka fito, an aiko da mubaya'a, haka ma mafi yawan sojojin Musulmi waxanda su ke a wuraren yaqi sun aiko mubaya'arsu.
	Labarin kisan gilar da aka yi wa Usman ya ci gaba da yaxuwa a sauran birane, yana tafiya lokaci xaya da labarin naxa sabon Khalifa, shi ne Ali. Tambayar da mafi yawa su ke fara yi ita ce, to, ina 'yan tawayen? Me Ali ya yi game da su da aka naxa shi? Wace irin rawa ya taka yana a Madina a lokacin faruwar wannan lamari?. Rashin samun gamsasshiyar amsa ga wanda bai san haqiqanin yadda abin ya faru ba ta sanya mutane da dama daga sauran garuruwa kamar Misra da Yaman da Makka duk ba su yi mubaya'a ba.
Amma waxanda suka fi kowa adawa da wannan mubaya'a su ne mutanen Sham . Dalili kuwa shi ne, Sham tana qarqashin riqon Mu'awiyah ne xan Abu Sufyan wanda xan uwa ne na jini ga marigayi khalifa Usman. Mu'awiyah kuwa mutum ne mai farin jini a wurin talakawansa. Ga shi kuma nan take bayan faruwar wannan xanyen aiki aka je da rigar Sayyiduna Usman wadda take cike da jininsa zuwa wurin Mu'awiyah a cikin yanayi wanda ke sa tausai da takaici a kan zaluntar sa da aka yi.
Mu'awiyah ya yi huxuba mai gauni a kan wannan lamari, kuma ya nemi goyon bayan talakawansa a kan ramuwa da xaukar fansa a kan 'yan ta'adda. Mutanen Sham kuwa suka amsa kiransa qwansu da kwarkwatarsu. Har ma matan aure sai da suka xauki alwashi ba za su sake xaukar janaba ba sai an ga qarshen 'yan ta'adda.
 Ali ya kafa sabuwar gwamnati
Ikon Allah! Duk wannan abin da ke gudana shi Ali yana can Madina yana yanke shawarar sabunta gwamnati wadda kuma babu Mu'awiyah a cikinta, kamar yadda babu sauran mafi yawan gwamnoni waxanda ya gada daga gwamnatin da ta gabata. Da Allah ya so wannan abu ya zo da sauqi to, da Ali ya dakata kamar yadda qaninsa Ibnu Abbas ya nuna masa, ya bari sai mutanen Sham sun miqa wuya, idan tafiya ta yi tafiya sannan sai ya canza Mu'awiyah. To, amma qaddara ta riga fata, domin kuwa ba haka Mabuwayin Sarki ya hukunta ba. Don haka sai Ali ya zartas da abinda ya yi niyya.
A Makka kuwa, Uwar Muminai Nana A'ishah tana can ba ta baro ba, domin ta nemi iznin Khalifa Usman a kan zata yi aikin hajji, daga can ne kuma labarin yadda juyin mulki ya kaya ya ishe ta. Tana cikin juyayin wannan lamari sai ga Xalha da Zubairu waxanda suka sulale daga Madina bayan sun yi wa Ali mubaya'a kuma a asirce, sun nemi Ali ya bari su nemo goyon bayan jama'a daga sauran garuruwa don a gama da 'yan ta'adda sai Ali ya ce, su dakata. Daga nan sai suka nuna masa suna da buqatar fita zuwa Makka amma bai san abin dasu ke nufi ba.
Shawarwari da tuntuvar juna sun ci gaba a tsakanin jama'a a garin Makka bayan da ya tabbata cewa dai mafi yawan 'yan tawayen har sun fice daga Madina sun nufi garuruwansu. Xalha da Zubairu sun ci nasarar shawo kan Nana A'ishah don ta fita tare da su ta qarfafi jama'a a kan babban jihadin da su ke son yi a kan 'yan ta'adda. Kuma an yanke shawarar a nemo agaji daga Iraqi, a kuma fara da ‘yan ta’adda da ke can.
Da suka kama hanyar zuwa Iraqi, kafin su je Basrah sun shuxa da wani tafki wanda aka ambaci sunansa al Hau'ab. Jin an faxi sunansa ke da wuya sai Nana A'ishah ta yi shirin komawa domin ta tava jin Annabi Sallallahu Alaihi Wasallama yana ce ma matansa: wacce ce a cikinku zata ji kukan karnukan Hau'ab, ta shiga gumuzun yaqi har a kashe mutane a dama da hagunta, kuma ta tsira da qyar bayan ta kusa ta halaka?
Al'amarin da Rabbus Samawati ya hukunta ba wurin kauce masa. Don haka sai Xalhah da Zubairu suka hana ta komawa, suka ce da ita, ba ruwanki da yaqi, abin da mu ke so kawai shi ne, 'ya'yanki Musulmi su gan ki, su san kina da goyon bayan wannan lamari don su samu kuzarin ba da himma a cikinsa. Nana A’isha sam bata gamsu da haka ba, amma qaddara ta riga fata.
 Yaqin Basasar Raqumi
 Matsayin Xalha da Zubairu
	Tun da farko kamar yadda muka gani, Xalhah da Zubairu sun nemi Sayyiduna Ali ya ba su dama domin su je Basrah da Kufa su nemo agajin mayaqa saboda a hukunta ‘yan tawaye kafin su bar Madina, amma Ali yana ganin lokacin yin haka bai yi ba.
	Daga baya sai suka neme shi iznin su je Makka kamar da nufin yin Umrah. Da suka je Makka sai ra’ayinsu ya haxu da ra’ayin Nana A’ishah a kan nemo taimako domin a tunkari waxannan ‘yan ta’adda. Da haka ne suka sami damar fita zuwa Basrah tare da Uwar Muminai a daidai lokacin da Sarkin Musulmi Ali yake cikin shirin fita zuwa Sham domin ya tilasta mutanenta a kan yi masa mubaya’a da su da jagoransu Mu'awiyah. Saboda ya aika sabon gwamnansa Sahlu xan Hunaifu  zuwa can an koro shi.
	A lokacin da labarin fitowar su Zubairu ya kai ga Sarkin Musulmi Ali sai nan take ya canza shawara daga tafiya Sham ya tasar ma hanyarsu domin ya dakatar da su daga zuwa Basrah. Saboda bai kamata su yi gabansu da sha’ani irin wannan ba tare da sun tuntuvi shugaba ba kuma sun tafi a kan umurninsa. Nufinsa idan ya haxu da su a kan hanya sai ya dakatar da su tun ba su kai ba. Amma ina! qaddara ta riga fata. Kafin ya farga tuni sun kai Basrah har sun fara zartas da abinda ya kai su.
	Daga vangaren gwamnan Basrah kuwa, Usmanu xan Hunaif Raliyallahu Anhu aikawa ya yi da wakilai biyu Imrana xan Hussaini da Abul Aswad al Du’ali domin su tattauna da jagororin mutanen Makka don su ji abin da ke tafe da su. Dukkansu sun faxi cewa, sun zo ne suna neman agaji domin faxa da ‘yan ta’adda waxanda suka kashe Khalifan Manzon Allah a cikin gari mai daraja, a kuma wata mai alfarma.
	Gwamna ya fahimci lalle akwai tashin hankali domin kuwa kafin isowar su Xalha sai da ya tara mutane a Masallaci domin ya yi shawara da su a kan matakin da zai xauka, sai wani mutum ya yi katsalandan kafin gwamnan ya ce komai, ya ce, Ya ku jama’a waxannan mutane suna neman xaukar fansar Usmanu ne, mu kuma ba mu muka kashe shi ba. Idan ko suna neman aminci ne to, ya suka baro garin da ko tsuntsu ba’a firgitawa a cikinsa? Nan take wani ya tashi ya ce masa, Ai sun zo ne domin mu taimaka musu a kan waxanda su kayi kisa ko suna a cikinmu ko ba su a cikinmu. Sai kawai mutane suka fara jifarsa. Duka wannan ya faru a lokacin da labari ya game gari cewa, rundunar Makka tana bisa hanya amma tukuna ba su riga suka iso ba.
	Da jama’ar Xalha suka iso Basrah ba su shiga a cikin gari ba sai da suka yada zango a wani wuri da ake kira Mirbad  in da masu goyon bayan tafiyarsu suka je suka same su. Shi ma kuma gwamnan sai ya tafi da tawagarsa domin ya tattauna da su.
A lokacin da suka isa, Xalhah da Zubairu sun yi jawabai suna masu bayyana takaici a kan abinda ya faru a Madina, suka kwaxaitar da mutane a kan xaukar fansa. Amma wasu mutane da ke cikin tawagar xan Hunaif – gwamnan Basrah – sun mai da martani a kansu. Nana A’ishah ma sai da ta sa bakinta. Nan take sai aka fara jefe jefe, wasu kuma daga cikin mutanen Basrah suka qara runtuma cikin rundunar Uwar Muminai. Daga baya dai hankali ya kwanta.
	Ba a watse daga wannan haxuwar ba sai xaya daga cikin ‘yan tawaye waxanda suka je wurin kashe Khalifa Usman ana ce da shi Hakimu xan Jabalah wanda kuma shi ke jagorantar vangaren mahaya dawakai a rundunar gwamnatin Basrah ya yi qoqarin tada faxa. Duk qoqarin da Nana A’isha ta yi a kan ganin an kwantar da hankali bai yi amfani ba, domin kuwa sai da wannan taqadarin ya hasa wutar yaqi. An dai wuni ana gwabzawa a tsakanin rundunonin guda biyu, kuma aka wayi gari aka ci gaba, aka yi hasarar rayuka da dama daga ko wane vangare, aka kuma jikkata mutane da dama.
	A lokacin da rundunar Makka ta samu sa’a sai suka kama gwamna a hannu, amma Nana Aishah ta sa baki aka sake shi, sannan ta yi umurni aka rinqa kamo waxanda aka sani cikin ‘yan ta’adda mutanen Basrah, aka kuma kashe da yawa daga cikinsu. Sai dai wasu kam sun gagara domin danginsu sun fito sun taimaka masu sun basu kariya. Misali wani mashahuri a cikinsu ana ce masa Hurqusu xan Zuhairu, mutum dubu shida suka fito daga cikin qabilarsa - Banu Sa’ad – don kariyarsa shi kaxai. Abin da Ali ya hango ya fara tabbata kenan. Amma dai shi Alin yana kan hanya bai iso ba tukuna.
	Da Sarkin Musulmi Ali ya kusanto Basrah sai ya aika wani jarumi mai suna Qa’aqa’u xan Amru don ya kira Xalha da Zubairu zuwa ga xa’a da dawowa qarqashin shugaba saboda a haxa kan jama’a. Ga yadda tattaunawarsu ta kasance:
	Isowar Qa’aqa’u ke da wuya sai ya tunkari Uwar Muminai ya tambaye ta abinda ya fito da ita, sai ta gaya masa cewa, ta fito ne domin ta yi gyara a tsakanin mutane. Sai ya ce da ita, ki aika a kira Xalhah da Zubairu domin su ma in ji ta bakinsu. Da suka zo ya tambaye su sai suka ba da amsa irin ta Nana A’ishah, sai ya ce da su, zan tambaye ku, shin kuna a kan biyayya ga Sarkin Musulmi ko kun fita daga xa’arsa? Idan kuna a kan biyayya to, ku faxi irin gyaran da kuke nufi sai a gaya masa ya yi. Sai suka ce masa, mu abinda ya dame mu shi ne, qyale waxanda suka kashe Khalifa Usman, domin qyale su yin watsi ne da hukuncin Alqur'ani.
 Qa’aqa’u ya ce, to ga shi kun kashe kusan mutane xari shida, amma ga mutum xaya ya gagare ku, kuma mutane dubu shida sun ba shi kariya daga gare ku. Idan ku ka qyale shi kun yi watsi da littafin Allah a cewarku, idan kuma kun ce sai kun kashe shi varnar da za ku janyo ma wannan al’umma tana da yawa. Yanzu dai kun tono qabilancin jahiliyyah ke nan a tsakanin Musulmi.
	Da Nana A’ishah ta ji wannan jawabi nasa sai ta ce, to yanzu mine ne shawara? Sai ya ce, a kwantar da hankalin mutane. Idan Ali ya iso ku shiga cikin jama'arsa, kowa ya san cewa, kalmarmu ta zama a haxe, duk wani kangararre zai ji tsoronmu, fansar jinin Usmanu kuma sai in da qarfi ya qare.
	Ana iya cewa kusan kowa ya gamsu da wannan bayanin kuma an tsayu a kansa. A sakamakon haka an yi musayar saqonni daga vangaren Ali da na mutanen Makka (ina nufin jama’ar Uwar Muminai da su Xalhah) kome ya fara komawa daidai.
	To, a lokacin da Sarkin Musulmi Ali ya tasar ma isa Basrah sai ya yi wata huxuba wadda a cikinta ya xauki mataki mai tsauri a kan duk wanda aka san yana da hannu wajen kashe Usman, kuma ya sanya dokar kada wanda ya bi shi daga cikinsu. A nan ne ‘yan tawaye suka fahimci cewa, kashinsu ya bushe idan suka bari wannan gyara ya tabbata. Don haka sai suka koma kan teburin shawara, suka kuwa haxu a kan sake tada fitina da hasa gobarar yaqi a tsakanin Musulmi.
	A daidai lokacin da Uwar Muminai ta ke jiran isowar Ali sai ga labari ya zo mata, ta wurin Ka’abu xan Sauru, alqalin garin Basrah cewa, ga yaqi can ya sake varkewa a tsakanin mutane. Ya ce, ki yi gaggawa wataqila Allah zai kwantar da wannan tarzoma idan kika sa baki. Nan ta ke Nana A’ishah ta hau raquminta ta tasar ma wurin da qura ta ke tashi, sai ta tarar da Sayyiduna Ali yana ta famar dakatar da rikici. Da farko Ka’abu ne yake jan ragamar raquminta, amma sai ta umurce shi da ya je gaba ya kira mutane zuwa ga littafin Allah. Tuni ‘yan ta’adda suka kashe Manzon na A’ishah, ita kuma su kayi ta jifar raqumin da ta ke a kansa.
	Xalhah ya samu rauni mai tsanani wanda a sakamakonsa ya koma cikin garin Basrah bisa ga shawarar Qa’aqa’u, kuma a can ne ya gamu da ajalinsa. Zubairu kuma da ya lura da sauyawar al’amari sai ya zame jiki daga wurin yaqin, amma duk da haka sai da wata qungiya ta 'yan tawaye a qarqashin jagorancin Amru xan Jarmuzu suka bi shi suka kashe shi.
	Cibiyar yaqi ta koma a wurin raqumin da Uwar Muminai ta ke a kansa. Sama da mutane arba’in suka rasa rayukansu nan ta ke. Sayyiduna Ali ya lura da haxarin wannan lamari sai ya ba da umurnin a soke wannan raqumi. Wannan dabarar tasa kuwa sai ta yi nasara domin soke raqumin ke da wuya sai mutane suka watse daga wurin. Sannan ya umurci qanenta Muhammad xan Abubakar tare da Budailu xan Warqa'u da su fitar da ita daga rumfar wannan raqumi, su nisantar da ita daga fagen yaqi. Sannan Muhammad ya wuce da ita cikin garin Basrah a qarshen dare in da ta samu mafaka a gidan Safiyyah xiyar Harisu uwar gidan Abdullahi xan Khalaf.
	A ranar litinin 14/6/36 bayan hijira Sarkin Musulmi ya shiga birnin Basrah bayan da ya jagoranci sallar jana’iza ga dukkan mamatan vangarorin guda biyu, kuma ya yi addu’a da neman gafarar Allah ga duk wanda yake da tsarkakakkiyar niyya daga cikinsu. Sannan ya haxu da Nana A’ishah suka jajanta ma juna bisa ga abin da Allah ya qaddara, ya yi mata rakkiya, ya umurci ‘ya’yansa da wasu mata arba’in daga Basrah su taka ma ta. A wurin bankwana Nana A’ishah da Ali sun yi wani jawabi mai ban tausai matuqa, in da ko wannensu ya bayyana juyayinsa ga abinda ya faru da yadda aka keta umurninsu cikin wannan lamari. Nana A’ishah ta yabi Sarkin Musulmi Ali tana mai nuni ga tashinsa a gidan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ta ce kuma bai tava muzguna mata ba a tsawon zamansa a gidan a matsayin qanen mijinta. Shi kuma a nasa vangaren sai ya nanata ma al’ummar Musulmi irin matsayin da Nana A’ishah ta ke da shi, ya ce kuma, ita matar Annabinku ce a duniya da lahira.
	Haka dai yaqin da ‘yan tawaye suka haddasa ya zo qarshe. Mafi ingancin bayani game da hasarar rayuka kuwa shine an rasa mutane qimanin dubu biyu da xari biyar (2500) daga rundunar su A'ishah, da kuma dubu huxu (4000) daga vangaren Ali.
Dalillai sun nuna barrantar ko wane vangare na Ali da na Aishah daga wannan yaqi. Alal misali, wanda ya kashe Zubairu ya zo ya yi bushara ga Sayyiduna Ali cewa ya kashe abokin faxansa, amma sai Ali ya nuna vacin ransa kuma ya yi masa bushara da wuta! Nana A'ishah kuma ta yi nadama matuqa, kuma ta kan yi kuka sosai har sai ta jiqe mayafinta wajen goge hawaye. A dalilin haka ne kuma ta sauya ra'ayinta na yi mata qabari a cikin xakinta kusa da mijinta (Manzon Allah SAW) da mahaifinta (Abubakar).
	Ali shi ma ya ji takaicin faruwar wannan al'amari. Ba haka aka so ba, amma qaddara ta riga fata. Ikon Allah! bayan wata biyu kacal da tsaida wannan yaqi, sai ga wani irinsa ya sake varkewa.

 Yaqin Basasar Siffin
 Har Yanzu Mu'awiyah Raliyallahu Anhu Bai Yi Mubaya'ah ba
	Bayan da aka qare yaqin basasar raqumi, Ali ya aika wani Manzo mai suna Abu Muslim al Khaulani domin ya jawo hankalin Mu'awiyah a kan haxewa da sauran al'ummar Musulmi waxanda su kayi mubaya'a. Amma ga alama wannan karon Mu'awiyah ya fi tsananin cijewa ma fiye da in da aka fito.
	Ali ya sake aika shahararren Sahabin nan Nu'uman xan Bashir, shi ma dai bai ci nasara ba. Daga nan ne Ali ya yanke shawarar yaqarsa. Ya fara tura runduna wadda ta qunshi mayaqa kimanin 6000 zuwa 7000 qarqashin jagorancin Ashtar An Nakha'i domin su fara kai farmaki a kansa.
	Kafin Ali ya aike da rundunarsa kuwa sai da ya jinjina qarfin Mu’awiyah da jama’arsa. Hanyar da ya bi wajen gano qarfin Mu’awiyah ita ce, ya aika wani mutum wanda ya nuna alamun shi matafiyi ne daga Iraqi yana mai sanar da Mu’awiyah cewa, ga Ali nan tafe da rundunarsa zai yaqe ku. Da Mu’awiyah ya ji wannan labari sai ya sa aka tara dukkan mutanen Sham in da ya yi huxuba yana neman shawarar jama’a game da matakin da za a xauka, amma ba wanda ya xaga kansa sama ko yace uffan saboda biyayya. Daga bisani wani mutum da ake kira Zul kila’i ya kada baki yace masa, kai ne mai yanke hukunci, mu namu shi ne zartarwa. Manzon Ali ya garzaya ya faxo masa abinda ya gani. Amma dai Ali bai karaya ya fasa abinda ya yi niyya ba.
Bayan da Mu’awiyah ya haqiqance Ali ya fito da rundunarsa sai shi kuma ya shirya tasa runduna mai irin yawan waccan, ya kuma fito domin karawa da su. Amru xan Ass ya kawo masa gudunmawa a daidai wani ruwan tafki da ake kira Siffin. A kan wannan ruwan ne ma aka xan samu gumuzu kafin hankali ya kwanta a soma tattaunawa tsakanin wakilan Ali da na Mu'awiyah, har a cimma yarjejeniyar yin amfani da ruwan tare da juna.
	Da yake Ali ya gano muhimmancin mutanen kufa a yaqin da aka yi a baya, ya aika Manzo na musamman wanda shi ne Hashimu xan Utbata xan Abu waqqasi don ya sake nema masa goyon bayansu ta hanyar gwamnansu Abu Musa Al Ash'ari. Shi kuwa Abu Musa kamar yadda muka faxa a baya, yana daga cikin masu ra'ayin farko na ganin bai cancanta ayi yaqin ba. Wannan kuwa shi ya janyo Ali ya tuve shi daga kujerarsa, ya naxa Qurazah xan Malik a madadinsa. Sannan ya sanya Ammar ya je ya janyo hankalin mutane don su ba da goyon baya. Ya kuma nemi xansa al Hassan da ya rufa masa baya, duk da yake shi ma ba mai ra'ayin yaqin ne ba. Al Hassan kuwa ya yi xa'a ga mahaifinsa, amma ba inda yake cewa uffan, sai dai ya zauna saman mimbari, Ammar kuma ya gabatar da huxuba a qasa da shi.
	Mutanen kufa kuwa sun amsa wannan kira na Sarkin Musulmi domin sama da mutane dubu goma sha biyu ne suka fita don mara masa baya.
	Ammar ya ci gaba da bayar da goyon bayansa ga Ali har ajalinsa ya cim masa a hannun xaya daga cikin mutanen Mu'awiyah. Babu shakka kuwa mutuwarsa ta kawo ruxani mai yawa a tsakanin jama'ar Mu'awiyah. Domin kuwa da yawansu (musamman ma dai Sahabbai daga cikinsu) sun canza sheqa daga wajen Mu'awiyah suka koma vangaren Ali saboda la'akari da wani sanannen hadisi a tsakaninsu wanda Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama yake cewa, Ammar zai gamu da ajalinsa a hannun wata qungiya mai tsallake iyaka.
	Mu'awiyah daga nasa vangaren, ya yi riqo da cewa, wannan qungiya jama'ar Ali ake nufi da ita, domin kuwa su suka fidda Ammar suka kai shi mahalaka.
	Abin da ya fi kome ban mamaki a wannan yaqin shi ne, irin yadda abokan faxa suka rinqa hulxa da junansu. Idan aka tsaya Sallah kowa yana iya shiga a xaya vangaren ya yi bukatarsa. A wuri xaya suke xibar ruwa (bayan an yi yarjejeniya a kan haka). In yamma ta yi aka tsaida buxa wuta Ali ne yake yin Sallah a kan mamatan vangarorin gaba xaya. In aka kama fursuna ba'a kashe shi sai dai a qwace masa makami, in ya rantse ba zai ci gaba da yaqi ba a sake shi, in ya qiya aci gaba da tsare shi. Haka kuma ba maganar ganima a wannan yaqi. Wannan shi ya sa malamai suka ce ba'a tava irin wannan yaqi ba kafinsa, suka gina hukunce hukuncen yaqi da 'yan tawaye a kansa.
 Dakatar Da Buxa Wuta
A lokacin da yaqi ya yi zafi, duka vangarorin biyu sun sha wuya, kuma jama'a kamar qara ingiza su ga yaqin ake yi, sai Mu'awiyah ya nemi a tsagaita wuta bisa ga shawarar na hannun damansa Amr xan Ass. Ali bai yi wata wata ba sai ya karvi wannan tayin. Daman dai an gaji da wannan al'amari, kuma an xanxani xacinsa har a maqoshi. An dai cimma yarjejeniyar kafa kwamiti wanda za a xora masa alhakin fito da hanyar samun zaman lafiya da fita daga wannan kiki kaka da Musulmi suka samu kansu a cikinsa. Kuma Ali ya soma nadama akan shawararsa ta yaqar waxanda ya kira 'yan tawaye, domin ya lura babu wani alheri da zai auku a dalilin wannan yaqi, gurinsa na tanqwasa mutanen Sham da tilasta su yin mubaya'a ya zamo abu mai matsananciyar wuya, ga kuma jinainan Musulmi ana ta zubarwa.
Daga cikin abin da ke bayyana Ali ya soma nadama ya fara komawa ga ra'ayin waxanda suka nuna masa kar ayi yaqi shi ne, wakilta Abu Musa da ya yi a cikin kwamitin sulhu da aka kafa, mun kuma sani shi Abu Musa ra'ayinsa ke nan wanda a kansa Ali ya tuve shi daga muqaminsa, Sannan ya qaurace ma yaqin kuma ya rinqa kiran mutane a kan kar su bai wa ko wane vangare goyon baya.
A nasa vangaren, Mu'awiyah ya wakilta Amru xan Ass a cikin wannan kwamiti na mutum biyu.
An dai shata ranar aikin wannan kwamiti, wadda ita ce ranar 27 ga watan Ramadan 37 bayan hijira. An kuma sanya wurin haxuwarsu, shi ne, Daumatul Jandal. Wanda ya qaddamar da wannan kwamiti a gaban jama'a shi ne, Ash'asu xan qais,  a madadin vangarorin masu jayayya da juna. Ash'as, wanda ke goyon bayan Ali, ya bai wa jama'a tabbacin za a yi aiki da duk hukuncin da wannan kwamiti ya zartas.
Riwayar Imamul Zuhuri ta nuna cewa, a wannan yaqin basasa na Siffin an yi hasarar jama'ar da yawansu ya janyo aka rinqa yi musu ramukan tarayya, ana haxa kimanin mutum hamsin a qabari xaya.
Game da fursunonin da aka kama, Mu'awiyah ya fara sakin wani mutum xaya wanda ya neme shi alfarma a cikin wata qissa mai ban dariya. Domin kuwa wannan fursuna ya taso ne da mari (sarqa) a qafarsa ya faxi a gaban Mu'awiyah, sai ya ce, ka yi mini alfarma ka sake ni domin kai kawuna ne. Sai Mu'awiyah ya ce masa, to ya aka yi ni ban sanka ba? Sai ya ce, ai ni xa ne daga cikin xiyan qanwarka Ummu Habiba (Uwar Muminai), don haka kai kawuna ne, kuma kawun ko wane mumini.
Bayan qare yaqin, Ali daga nasa vargaren ya saki dukkan fursunonin jama'ar Mu'awiyah da suka rage a wurinsa, abinda ya sanya Mu'awiyan shi ma  ya  saki fursunonin vangaren Ali. Da haka wutar yaqin ta kwanta.
Yaqin basasar Siffin dai ya gudana daga ranar Laraba zuwa jum'ah a farkon shekara ta Talatin da bakwai bayan hijira. Kuma an yi hasarar rayuka masu xinbin yawa daga ko wane vangare kamar yadda riwayoyi su ke nunawa.
 Banbancin Ra'ayin Sahabbai Dangane Da Wannan Yaqin
	Sahabban Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama sun kasukashi uku dangane da wannan yaqin.
	Kashi na farko su ne waxanda su ke da ra'ayin cewa, yaqin bai ma dace ba gaba xaya. Kuma kan al'umma ya wajaba ya haxu a wuri xaya maimakon yaqi a tsakanin junansu. Irin waxannan bayin Allan sun yarda da khalifancin Ali kuma sun yi masa mubaya'a, amma dai yaqin ne ba su aminta da aukuwarsa ba. Waxannan su ne akasarin Sahabbai , a cikinsu har da Sa'adu xan Abu Waqqas, Muhammadu xan Maslamah, Abdullahi xan Umar bin khattabi, Abu Musa al Ash'ari (Gwamnan Kufa), Abu bakrata Al thaqafi, Abu Mas'ud al Ansari da makamantansu. Hujjojin waxannan bayin Allan suna da dama, kuma sun haxa da duk hadissan da ke magana a kan barin yaqi lokacin fitina. A cikinsu ma har da waxanda Annabi Sallallahu Alaihi Wasallama ya yi alqawari da su cewa, duk halin da aka shiga kar su yi yaqi da Musulmi.
Kashi na biyu kuwa, suna ganin cewa, tun da yake Ali shi ne naxaxxen Sarkin Musulmi, wanda ya wajaba a yi wa biyayya, wajibi ne a yaqi dukkan wanda ya fanxare masa. A kan haka suna yaqi tare da shi a kan Mu'awiyah da jama'arsa. Suna kuma kafa hujja da dalillai na Alqur'ani da hadisi masu nuna wajabcin biyayya ga shugabanni.
Daga cikin waxanda suka xauki wannan matsayin har da fitattun Sahabbai irin su Abdullahi xan Abbas, Ash'as xan qais, Ammaru xan Yasir, Maliku xan Ka'abu al Hamdani da dai sauransu. Ga wata tattaunawa da ta gudana a tsakanin Ammaru da Abu Mas'ud al Ansari (daga cikin masu ra'ayin farko na qauracewa yaqin) a kan wannan mabanbancin ra'ayin nasu, Buhari ya ruwaito ta kamar haka:
	Abu Mas'ud: Ya kai Ammar! Ka sani duk a cikin tsaranka babu wanda ya kai matsayinka a wurina. Kuma ba ka tava sanya kanka a cikin wani lamari ba wanda yake aibanta ka a wurina sai gaggawar da kake yi a cikin wannan fitina.
	Ammaru: Ya kai baban Mas'ud! Ni kuma wallahi ba ka da wani aibi a gurina kai da abokinka (Amr xan Ass) wanda yake aibata ku tun bayan rasuwar Manzon Allah kamar janye jikinku daga wannan lamari (yana nufin taimaka ma Ali).
A yayin da kashi na uku na Sahabbai su ko su ke ganin cewa, Mu'awiyah ne yake da haqqen ya nemi fansar jinin xan uwansa khalifa Usman, kuma dole ne a taimaka masa don ya cimma biyan wannan buqata. Suna kafa hujja da ayar Suratul Isra'i wadda Allah a cikinta yake cewa,
 وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُومًا فَقَدْ جَعَلْنَا لِوَلِيِّهِ سُلْطَانًا فَلَا يُسْرِفْ فِي الْقَتْلِ إِنَّهُ كَانَ مَنْصُورًا (33) سورة الإسراء: 33
Ma'ana:
Wanda duk aka kashe shi a kan zalunci to, haqiqa mun sanya hujja ga waliyyinsa (a kan ya nemi fansa), sai dai kar ya wuce iyaka a wajen kisan (ramuwa), domin lalle shi abin taimakawa ne.
Suratul Isra'i, Aya ta 33
Haka kuma suna kafa hujja da hadissan da suka bayyana cewa, fitina zata auku, kuma idan ta auku Usman shi yake a kan gaskiya tare da mutanensa. Sai suna ganin su ne mutanen Usman tun da su ke faxa dominsa.
Daga cikin masu wannan ra'ayi akwai Sahabbai kamar Amru xan Ass, Ubadata xan Samitu, Abud Darda’i, Abu Umamata al Bahili, Amru xan Ambasata da dai sauransu.
 Qaddara Ta Riga Fata
	Muna iya lura daga abinda ya gabata cewa, duk yaqe - yaqen nan ba wanda aka yi shi don a tunvuke Ali daga muqaminsa, hasali ma a yaqin Siffin shi ne ya kai hari, kuma ya fara yaqin. A Jamal kuma ya iske fitina an riga an rura wutarta, sai aka jawo shi da qarfi da shi da su Xalhah a cikinta.
	Idan muka yi la'akari da hadisin da Ali ya ruwaito daga Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama cewa, A yi bushara ga duk wanda ya kashe Zubairu da wuta, da hadisin da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya yi ma Xalhah bushara da zai yi shahada za mu gane cewa, suna da uzuri a yaqinda ya shiga tsakaninsu da Ali. Domin kuwa dama ba shi suka zo yaqa ba, cim masu ya yi suna faxa da makasan Usman, ya zo ya kira su zuwa bin doka da mayar da al'amarin a hannun gwamnati don kada bangon Musulunci ya ida tsagewa, ana haka sai 'yan fitina suka tada yaqi a tsakaninsu.
	Wannan ra'ayin da Ali ya yi tsayin daka a kansa na kar a kashe 'yan tawaye sai hankali ya kwanta ba shi da wani banbanci da ra'ayin shi wanda aka kashen, don kuwa Usmanu ai shi ya hana tun da farko a karkashe su, shi ma yana gudun irin abin da shi ne Ali ke gudu a yanzu.
	Shi ma Mu'awiyah a kan wannan batu ne su kayi yaqi da Ali, shi yana ganin haqqinsa ne a ba shi makasan xan uwansa ya gama da su, ko a bar shi da su a gani. Shi kuma Ali na cewa, in kana son haka, ka amince da shugabancin da aka naxa tukuna, sai ka kawo qara ga gwamnati ta duba ta yi magani. Mu'awiyah na nan a kan bakarsa, ni ba zan yi ma ka mubaya'ah ba in dai har ba za ka iya xaukar fansar wanda ya gabace ka ba, kuma ba za ka ba ni dama ni da ni ke da haqqe ba.
	Ikon Allah, wai na kwance ya faxi! To, ya za ka yi da wannan lamari? Idan ka diba kowa da hujjarsa, ko da yake hujjar Ali ta fi qarfi. To, amma yaqin ba wani alfanu a cikinsa. Don haka ne ma waxanda suka xauki matsayin qaurace ma yaqin suka fi rinjaye ta fuskar samun madogara a Shari'ah, kuma shi ya sa Ali ya gwammace da ma ya bi ra'ayinsu har ma ya kan ce ma xansa al Hassan, kaicona da na bi shawararka! Ina ma na mutu tun shekaru ashirin da suka wuce! . Ganin haka ya sa al Hassan da ya karvi mulki bayan mahaifinsa ya yi gaggawar samar da kwanciyar hankali ta hanyar sauka daga haqqensa wanda Musulmi suka zave shi kamar yadda za mu gani a nan gaba. Kuma Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya yaba masa a kan wannan abin da zai yi tun ma bai yi shi ba.
	Laifin Mu'awiyah wanda mu ke fatar Allah ya yafe masa tare da sauran duk waxanda abin ya shafa shi ne, rashin yin mubaya'ah a lokacin da ya cancanta, amma kuskure ne mu xauka cewa, yana neman khalifancin ne tun da farko.
	Sannan yana da kyau mu sani cewa, ko wannensu, Ali da Mu'awiyah sun ji zafin abinda ya faru daga baya. Ali ya kasance yana cewa, "kaicona da na mutu tun shekaru ashirin da suka gabata".  Shi kuma Mu'awiyah ya yi nadama a lokacin da ya je aikin Hajji, ya je ziyarar Madinah sai ya samu wasu Sahabbai waxanda suka haxa da Sa'adu xan Abu Waqqas da Abdullahi xan Umar da kuma Abdullahi xan Abbas. Anan ne Sa'ad ya ba shi labarin cewa, Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya ce ma Ali, "Kana tare da gaskiya, kuma gaskiya na tare da kai duk in da ka juya". Mu'awiyah ya zare masa ido yana mai barazanar cewa, sai ya kafa masa hujja a kan cewa Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya faxi haka. Wannan ya sa suka tashi gaba xaya suka je wurin Nana Ummu Salamah wadda ta tabbatar masu da gaskiyar maganar. Anan ne fa Mu'awiyah ya bayyana nadamarsa yana cewa, Ya baban Ishaq! Ba abin zargi a kanka bayan ka ji wannan daga Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama sai qin bin Ali da ka yi.  Ni kam da na ji wannan daga Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama Wallahi da na yi hidimarsa har qarshen rayuwata.
 Bango Ya Tsage A Rundunar Ali
	Ga dukkan alamu abin da Sayyiduna Ali ya kauce ma a lokacin da ya karvi zavin yin sulhu na rabuwar kan Musulmi sai da ya auku. Domin kuwa dawowarsa daga wannan yaqi ke da wuya sai ya lura da wata sabuwar qungiya ta fita daga cikin jama'arsa. Sun dai warware mubaya'arsu daga Ali har ma sun naxa wani shugaba mai suna Shabas xan Rib'iyyu, sun kuma naxa limamin da zai rinqa ba su Sallah, shi ne, Abdullahi xan Kawa. Wannan qungiya ita ake kira Khawarij.
	Dalilin warewar Khawarij kuwa shi ne, a cewarsu, wai kafa kwamitin da aka yi kafirci ne. Saboda an sanya 'yan kwamiti a matsayin xagutu (masu yanke hukunci) koma bayan Allah, har ma suka kafa hujja da zancen Allah da yake cewa,
(إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ)
Ma'ana:
"Hukunci bai zamo ba face ga Allah".
			Suratul An'am: 57
	Wannan sabon qalubalen ya daxa dagula lissafin Sarkin Musulmi Ali, ya kuma qara xauke hankalinsa daga xamarar da ya sha ta karya qarfin mutanen Sham. Amma kuma ya bi abin a hankali ta hanyar aikewa da saqonni da manufar fahimtar da su. An kuma ci nasara a kan wani vangare nasu, amma har wayau an samu waxanda suka cije, adadinsu ba zai kasa dubu huxu ba (4000) a qarqashin jagorancin Abdullahi xan Wahbu wanda kuma aka sani da Rasibi. Daga qarshe ya zama tilas Ali ya yaqe su.
 Tsugunne Ba Ta Qare Ba
	Da ranar haxuwar kwamiti ta zo, jama'a sun hallara a wurin da aka shata don su shedi abin da wakillan nan biyu za su tattauna. Daga cikin waxanda suka shedi wannan lamari daga vangaren Ali akwai: qaninsa Abdullahi xan Abbas da Ash'as xan qais da Abdullahi xan Xufail da Uqbatu xan Ziyad da Hujru xan Yazid a cikin mutane da dama.
	Daga vangaren Mu'awiyah kuwa, an samu halartar qaninsa Utbah xan Abu Sufyan da Abul A'war al Sulami da Mukhariq xan Haris da Subai'u xan Yazid da Abdur Rahman xan Khalid xan Walid, su ma a cikin mutane da dama.
	 Tattaunawar waxannan 'yan kwamiti ba ta yi nisa ba sai da suka cimma matsaya cewa, wannan lamari yafi qarfin su yanke shi su kaxai, don haka suka nemi a gayyato mutanen Shura, ana nufin waxanda su Umar ya wakilta a lokacin rasuwarsa don su yi zaven shugaba.  To, amma anya kuwa za a cimma wata manufa ko da an kira su, bayan kunnowar kan da khawarij su kayi?
Tun a wannan lokaci dai Ali ya fahimci cewa, tsugunne fa ba ta qare ba, ga shi dai yanzu ana son a raba hankalinsa gida biyu. Daga nan ne ya yanke shawarar qyale mutanen Sham domin ya fuskanci haxarin da ke gabansa na cikin gida daga vangaren khawarij. Su ma khawarij xin Ali ya yi masu jinkiri har sai sun bayyana wani abin da zai wajabta yaqarsu a fili.
Ana cikin haka ne khawarij suka kashe wani Sahabi ana ce da shi Abdullahi xan khabbab tare da matarsa wadda suka soke cikinta suka fitar da xan da ke cikinta. Matakin farko da Ali ya xauka kuwa shine, ya aike masu wani xan saqo da zai isar masu da gargaxi, sai nan take suka kashe shi wannan xan saqo.
Daga nan ne Ali ya shelanta yaqarsu a madadin yaqar Mu'awiyah, ya fatattake su har ya kasance ba waxanda suka tsira sai kaxan daga cikinsu.
 Wani abin ban mamaki ga khawarij shi ne, yadda su kayi fice wajen kafirta Musulmi amma kuma suka fi kowa yawan ibada, kamar yawan salloli da azumi da karatun Alqur'ani har ma ana yi masu suna Qurra'u (Makaranta ko Masu karatu). Ga su kuma da tsananin haquri a wajen karawa da abokan gaba. Dalillan da suka sa wasu daga cikin rundunar Ali suka ji tsoron yin arangama da su.
Amma wani abin sha'awa da yake nuna tsarkin zukatan Sahabbai shi ne cewa, duka vangarorin can guda uku da muka ambata a baya, a wannan karo sun goyi bayan Ali a kan wannan yaqi. An samu da dama daga cikin kashin farko waxanda mu ka ce sun qaurace ma yaqar Mu'awiyah sun zo a wannan karon sun yaqi Khawarij  a qarqashin tutar Ali. Wataqila wannan ba zai rasa nasaba da hadissai da shi Ali da kuma wasu Sahabbai suka ruwaito ba a kan yaqar Khawarij da falalarsa da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya bayyana.  Hujjar da ba za a same ta a yaqar Mu'awiyah da mutanen Sham ba domin shi wannan ijtihadi ne daga Sarkin Musulmi, ba umurni ne daga Annabi ba.
 Ali Ya Yi Shahada
Waxanda suka tsira daga yaqin da muka ambata daga cikin Khawarij su ne suka zama ajalin Sarkin Musulmi Ali tun kafin babban kwamiti wanda ya haxa mutane biyu na farko da muka ambata tare da mutanen shura su fara zama don gano bakin zaren wannan matsala. Khawarij dai sun shirya wata maqarqashiya wadda ke da nufin kawo qarshen Ali da Mu'awiyah da Amru xan Ass baki xaya, waxanda su ne xagutai na wannan zamani a cewarsu. Sun kuma shata rana da lokacin da za su gudanar da wannan xanyen aiki. Ranar kuwa ita ce, ranar 17 ga Ramadan, shekara ta Arba’in bayan hijira a daidai lokacin da ko wanensu yake fitowa sallar asubahi.
Bisa ga haka ne, Abdul Rahman xan Muljam ya tasar ma Kufa, mazaunin Sayyiduna Ali. Al Barak xan Abdullahi shi kuma ya je Sham, mazaunin Mu'awiyah, a yayin da Amru xan Bakr al Tamimi zai tasar ma wajen Amru xan Ass. Da lokaci ya yi, ko wannensu ya zartas da abin da aka xora masa.
Shi dai Al Barak da ya je wajen Mu'awiyah, bai samu sa'arsa ba, saboda an xago shi tun bai kammala mugun aikin ba. Sai dai ya ji ma Mu'awiyah rauni a cinya, wadda ya yi kwanukka yana jinyarta. A kan wannan dalili Mu'awiyah ya nemi matsara a karon farko a tarihin sarakunan Musulunci. Shi ma dai Amru kwanansa suna gaba, domin a ranar da aka shirya yin wannan ta'asa an yi dace ba shi da lafiya. To, da yake cikin duhun asubahi ne, xan saqon khawarij sai ya kashe limamin da ya bayar da Sallah a rannan zaton cewa, gwamnan ne da kansa. Don haka Na'ibi wanda kuma shi ne kwamandan 'yan sanda, kharijah xan Huzafa sai ya yi shahada a madadin mai gidansa. Amma a kufa, an zartar da wannan aika aika kamar yadda khawarij suka tsara ta, domin xan Muljam ya kai hari ga Sarkin Musulmi Ali a kan hanyarsa ta zuwa Masallaci, ya kuma same shi ta inda yake buqata. Da wannan ne khalifan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama na huxu ya samu shahada kamar yadda magabatansa guda biyu (Umar da Usman) suka samu, ya kuma huta da waxannan fitinu da suka dabaibaye mulkinsa na tsawon shekaru huxu.
An bayyana cewa, Mu’awiyah ya nuna damuwa ainun akan kisan Ali, har sai da matarsa tace masa, ba kai ne jiya ka gama yaqarsa ba? Ya ce mata, kin san irin mutumin da aka yi hasara kuwa?
Ali ya yi shahada a ranar 17 ga Ramadan 40 bayan hijira. Don haka mulkinsa ya kasance shekaru uku da wata tara. Ya kuma bar zuri'a mai yawa wadda ta haxa da 'ya'ya maza 14 da ‘ya’ya mata 17. Da yawansu sun yi shahada a karbala tare da wansu Hussaini kamar yadda za mu gani a nan gaba. Waxanda suka bar zuri'a daga cikinsu sun haxa da Hassan da Hussaini (ta wajen xansa Abubakar Zainul Abidin) da Muhammad (wanda aka fi sani da Ibnul Hanafiyyah) da kuma Abbas da Umar.

Khalifancin Ali xan Abu Xalib (Raliyallahu Anhu) Daga littafin ƙaddara tariga fata

Sunansa Da Asalinsa
	Sunansa Al Hassan xan Ali xan Abu Xalib. Mahaifiyarsa ita ce Faximah xiyar Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Ana yi masa kinaya da Abu Muhammad.
	An haife shi a tsakiyar watan azumin shekara ta uku bayan hijrah, kuma Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ne da kansa ya sanya masa suna, ya kuma yanka masa rago.
	Al Hassan xaya ne daga cikin mutanen da su kayi kama da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a siffar jikinsu. An bayyana cewa, kamannunsa da Mnazo Sallallahu Alaihi Wasallama sun fi yawa a saman jikinsa, a yayin da shi kuma Hussaini ya fi kama da Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama a qasansa.
Duk da qarancin shekarun Al Hassan a zamanin kakansa, amma yana tuna kaxan daga abubuwan da suka auku a wannan lokaci. Abul Haura'i ya tambaye shi, me kake tunawa a zamanin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama? Sai ya ce, na xauki wani xan dabino daga dukiyar sadaka, sai Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya cire shi daga bakina da sauran yawuna a kansa ya mayar da shi a inda na xauko shi.
Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya kasance ya na son 'yan tagwayen nan  na 'yarsa, so wanda ba ya voyuwa. Ya kan kuma yi musu addu'a ya ce, "Ya Allah! Haqiqa ina son su, Ya Allah! kai ma ka so su". Wannan kuwa ya sa masu kwarjini sosai da qauna a wurin Sahabbai waxanda qaunar Manzon Allah ta sa suna son duk abin da ya ke qauna.
 Siffarsa
	An siffanta Al Hassan da cewa, kyakkyawa ne, mai kwarjini da fara'a da son jama'a da kyauta da yawan Ibada.
	Daga cikin qoqarinsa a Ibada ya yi hajji har sau goma sha biyar, a mafi yawansu ya kan tafi da qafafunsa, a lokacin da ake janye da raqumansa. Haka kuma an ruwaito cewa, sau uku Al Hassan ya na kasa dukiyarsa kashi biyu ya yi sadaka da kashi xaya, kuma a kullum ya kan karanta Suratul Kahf  kafin ya yi bacci.
Daga cikin karimcinsa da yawan sadakarsa  an ba da labarin ya ji wani bawan Allah ya na addu'a ya na roqon Allah ya ba shi Dirhami dubu goma, nan take Al Hassan ya koma gida ya aika masa da waxannan kuxi.
Al Hassan kuma mutum ne mai yawan aure, yawan matan da ya aura kuwa sun kai 90. A ko da yaushe ya na tare da macce huxu, idan ya saki nan take zai sake aure. Mutane kuma na  son haxa zuri'a da shi don sharifantakarsa.
Daga cikin matan da ya aura akwai  Ummu Ishaq xiyar Xalhah wadda ta haifa masa Xalhah. Bayan mutuwarsa sai qaninsa Hussaini ya aure ta, shi kuma ta haifa masa Faximah.
 Darajojinsa
	Al Hassan ya yi tarayya da xan uwansa Al Hussaini wajen kasancewarsu shugabannin matasan aljanna.
	Al Hassan ya kevanta da wata babbar martaba wadda Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama ya bada bushara da ita, cewa, shi shugaba ne wanda zai kawo qarshen wata tarzoma wadda zata gudana a tsakanin manyan qungiyoyi biyu na Musulmi kamar yadda za mu gani a nan gaba.
 Al Hassan Ya Gadi Mahaifinsa
	Al Hassan na daga cikin waxanda suka bai wa Ali shawarar kada ya fita daga Madina. Tare da kuma ya tsani yaqin da aka yi, amma ya yi xa'a ga mahaifinsa wajen fita tare da shi. Daga bisani da al'amurra suka dagule Ali ya rinqa ce masa "Kaicona da na bi shawararka".
	A lokacin wafatin Ali akwai a cikin Sahabbai waxanda su ke gaba da Al Hassan kamar Sa'ad xan Abu Waqqas da Sa'id xan Zaid waxanda ke cikin mutane goma da suka samu busharar aljanna daga Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Sa'ad kam ma ai ya yi takara da Ali kamar yadda mu ka gani a qarshen khalifancin Umar. Ga zahiri shi ma Sa'id ya cancanta, sayyiduna Umar ya qi sanya shi ne a cikin kwamitin saboda dangantakarsu domin qaninsa ne ta wajen mahaifinsa kuma shi yake aure da qanwarsa wadda mu ka ba da labarin ita ce dalilin musuluntarsa.
	Ban da waxannan akwai tsararrakin Al Hassan kamar su Abdullahi xan Umar da Abdullahi xan Abbas (qanin Ali ta wajen mahaifinsa) da kuma Abdullahi xan Zubair (Jikan Sayyiduna Abubakar ta wajen mahaifiyarsa).
	Al Hassan ya nuna rashin sha'awarsa ga wannan al'amari bayan da ya ga irin wahalar da mahaifinsa ya sha akai. Ga shi kuma ya yi la'akari da irin yanayin magoya bayan ubansa, wato mutanen Iraqi waxanda ba su da biyayya ko kaxan. To, amma kuma ya zama tilas Al Hassan ya karvi mubaya'a bayan da jagororin rundunar Ali suka nace a kan haka.
   Ramin Shuka Ba Zurfi Sai Tarin Albarka
Kafin ya miqa hannunsa ayi masa mubaya'a sai da Al Hassan ya sharxanta ma su su yaqi duk wanda ya yaqa, wanda kuma ya sulhunta da shi su amince a kan sulhun.
Wannan sharaxi da al Hassan ya sanya ya kashe ma mayaqa jiki qwarai har suka rinqa tsegumi a kansa. Suna cewa, Al Hassan ba zai kammala aikin babansa ba na yaqar mutanen Sham.
Ana haka ne wasu daga rundunar sojinsa suka kai masa hari da wuqa da nufin kashe shi a lokacin da aka samu raxe raxin cewa, an kashe Qaisu xan Sa'ad, xaya daga cikin kwamandodinsa, magoya bayan Qaisu su kayi ma Al Hassan a ture a cikin hemarsa har ya samu rauni a cinya, suna tuhumarsa da cewa shi ya sa aka kashe shi, alhali kuwa maganar tun asalinta jita - jita ce kawai.
Allah dai ya kuvutar da Al Hassan daga mutuwa a wannan hari da aka kai masa. Bayan wasu 'yan watanni sai ya mirmije daga raunin da ya samu. Wannan ya qara sanya qyamar mutanen Iraqi a gare shi da ma khalifancin baki xaya.
Bayan da ya samu sauqi Al Hassan ya yi wata huxuba mai gauni a kan mimbari wadda a cikinta yake zargin mutanen Iraqi da rashin ladabi, yana kuma faxakar da su game da matsayinsu (Iyalan Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama. Wannan huxubar ta sanya mutane da yawa a Masallacin Kufa yin kuka.
A daidai wannan lokaci da mu ke magana a kansa, Mu'awiyah na can a cikin jama'arsa, mutanen Sham, waxanda suka shahara da cikakkiyar biyayya a gare shi. Sun kuma yi masa Mubaya'a a matsayin khalifa tun bayan wafatin Ali. Idan faxansu da Ali ba mai dalili ba ne ta fuskar jayayya a kan shugabancinsa, a yanzu faxa mai cikakken dalili zai fara tun da ya ke an samu sarakuna biyu masu amsa suna iri xaya.
Mutanen Iraqi kuwa ba su gushe ba suna ingiza Al Hassan har sai da ya yi shiri da nufin yaqar Mu'awiyah kamar yadda mahaifinsa ya yi. Ya tsara runduna ta mutane 40,000 (dubu arba'in), ya soma da aika gungun farko waxanda aka kira "Rundunar Alhamis" a qarqashin jagorancin wani jarumi da ake ce ma Qaisu xan Sa'adu xan Ubadah. Adadin wannan runduna ya kai mutum 12,000 (dubu goma sha biyu). Sun kuma tasar ma birnin Sham in da suka yada zango a wani wuri da ake kira Maskan.
A nasa vangaren, rahotanni sun zo ma Mu'awiyah game da fitowar rundunar Iraqi. Saboda haka sai ya fito da kansa don ya tarbe su, ya yi nasa sansani a wurin wata gada da ake kira Mambij.
 Zama Lafiya Yafi Zama Xan Sarki
	Al Hassan dai tun da farko mun faxi ba ya son wannan arangama wadda ta ci qarfin Musulmi, ta hana su kwanciyar hankali ballantana ci gaba da yaxa addini. Shi kuma Mu'awiyah da ya haxu da "Rundunar Alhamis" sai hankalinsa ya tashi. Na hannun damansa, Amru xan Ass ya ce masa, wannan runduna ba zata watse ba sai sun kashe irinsu a cikin jama'armu. Mu'awiyah ya ce, to, idan ko haka ta faru yaya za ayi da yawan zawarawa da marayu? Wane shugaba zai ji daxin mulki a irin wannan yanayi? Daga qarshe sai su kayi shawarar aika waqilai zuwa wurin Al Hassan don neman sasantawa.
	Wakilan da Mu'awiyah ya tura su ne, Abdullahi xan Amiru xan Kuraiz da kuma Abdur Rahman xan Samurah. Sun kuma tarar da Al Hassan sun tattauna da shi inda ya bayyana ma su qudurinsa na sauka daga khalifanci ya danqa ragwamarsa ga Mu'awiyah bisa ga sharuxxan da za su sanya don neman a zauna lafiya, al'ummar Musulmi taci gaba. To, amma fa Al Hassan ya gamu da cijewa ta wajen kwamandan "Rundunar Alhamis" Qaisu xan Sa'ad wanda bai goyi bayan haka ba, kuma ya keve kansa da rundunarsa don qalubalantar wannan sulhu.
 Ja Da Baya Ba Tsoro Ba
	Al Hassan dai ya dage a kan wannan manufar tasa wadda ta tabbatar masa da faxin Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama cewa,  "Wannan jikan nawa shugaba ne. Kuma Allah zai sasanta waxansu manyan rundunoni biyu daga cikin Musulmi a dalilinsa"
	A ranar da zai miqa mulkin ga Mu'awiyah, Al Hassan ya yi wata huxuba wadda ta nuna kaifin basirarsa da tausayinsa ga wannan al'umma, in da ya bayyana masu dalilansa na son zaman lafiya domin zama lafiya ya zama xan sarki, kai ya ma fi zama sarkin. A cikin wannan huxubar har wayau yana cewa:
...Ku sani wanda ya fi kowa dabara shi ne wanda ya ji tsoron Allah.
Wanda ya fi kowa wauta kuwa shi ne wanda ya kangare (daga xa’ar Allah).
Ya ku mutane! Tun farkon wannan al'amari (yana nufin yaqi) ni ne na fi ku qyamarsa, a yanzu kuma ni ne na kawo gyara a cikinsa.
Zan mayar da haqqi ga ma'abocinsa, ko kuma in haqura da haqqena don maslahar al ummar Manzon Allah Sallallahu Alaihi Wasallama.
Ya kai Mu'awiyah! ka sani wannan al'amari Allah ya xora ma ka shi don wani alheri da yake tare da kai ko kuma don sharrin da ya sani a wurinka.
Sannan ya karanta wannan ayar:
﴿ وَإِنْ أَدْرِي لَعَلَّهُ فِتْنَةٌ لَكُمْ وَمَتَاعٌ إِلَى حِينٍ ﴾ [سورة الأنبياء:111].
Ma'ana:
Kuma ni ban sani ba, wataqila fitina ne a gare ku da xan jin daxi zuwa wani lokaci.   Suratul Anbiya', Aya ta 11.
	Al Hassan dai ya yi amfani da sharaxin da ya sanya ma mutanen Iraqi wanda a dalilinsa ya zame masu tilas su karvi wannan sulhu. Allah kuma a cikin rahamarsa sai ya karkato da zuciyar Qaisu xan Sa'ad da rundunarsa bayan cijewar da su kayi. Al Hassan ya samu shawo kan Qaisu daga baya kuma har ya kawo shi da kansa a wurin Mu'awiyah. Qaisu duk da haka sai da ya laqe hannunsa can ga cikinsa a maimakon ya miqa shi ya yi mubaya'a ga sabon khalifa. Amma dai Mu'awiyah ya daure ya kai nasa hannun can su kayi musafaha, hujja ta tabbata a kan Qaisu ke nan don ya yi mubaya'a.
Wannan shekarar ta zame ma musulmi watan bakwai maqarar rani. Domin kuwa kusan dukkan Musulmi sun haxu a kan jagora xaya in ban da qungiyar Khawarij. Akan haka ne aka raxa mata suna Amul Jama'ah wato, shekarar haxin kai.
 Kyakkyawar Sakayya Ga Al Hassan
Da yake wanda duk ya bar wani abu saboda Allah to, Allah zai musanya masa ya ba shi wanda ya fi shi ko ya bai wa zuri'arsa, wannan karimci na Al Hassan zai gamu da sakayya ta Ubangiji can a qarshen zamani domin kuwa daga cikin zuri'arsa Allah zai fitar da Mahdi, wanda zai amshi ragamar shugabancin Musulmi don ya kawo gyara a wannan lokaci.
 Matsayin Hussaini A Kan Wannan Sulhu
	Al Hussaini ya lizimci kawaici game da abinda ya faru amma a zuci bai ji daxin yin hakan ba. To, sai dai ya yi mubaya'a ya voye damuwarsa.
	A lokacin wafatinsa Al Hassan ya kira xan uwansa ya yi masa gargaxi, ya ce, kada ka bari mutanen Iraqi su ruxa ka. Kada kuma ka kuskura ka kwance mubaya'ar da ka yi ma Mu'awiyah. Ka sani alamu sun nuna Allah ba zai haxa annabta da khalifanci a gidanmu ba. Don haka kada ka sa kanka cikin nemansa.
	Duk tsawon mulkin Mu'awiyah kuwa Al Hussaini ya riqe wasiccin xan uwansa. Amma a lokacin da Mu'awiyah ya vullo da wata maganar naxin yarima da yi masa mubaya'a, kuma ya zavi xansa Yazidu, to, a nan Al Hussaini ya cije, ya qi ba da mubaya'arsa ga yarima mai jiran gado. Haka shi ma Abdur Rahman xan Abubakar ya yi, bai yi wannan mubaya'a ba.
	A lokacin da Mu'awiyah ya haqiqance mutuwa ta zo masa kusa ya kira xansa Yazidu ya yi masa wasicci wanda za mu kawo shi a nan gaba, a cikinsa kuwa har da maganar wasu mutane da suka haxa da Al Hussaini wanda Mu'awiyah ya ce, ka kula da alfarmar gidansu da son da jama'a su ke masa.
 Mutuwar Al Hassan
	Al Hassan ya rayu sama da shekaru goma bayan sauka daga muqaminsa. A cikin waxannan shekarun an samu kyakkyawar dangantaka a tsakaninsa da Sarki Mu'awiyah. Sukan karvi kyaututtukansa shi da xan uwansa Al Hussaini kuma su gaida shi gaisuwar girmamawa irin wadda ake masa.
	A shekara ta Arba’in da biyu bayan hijira ne Al Hassan ya ci wani abinci mai guba wanda shi ne ya zama ajalinsa.  Kuma ana tuhumar wata tsohuwar matarsa da suka rabu da yin wannan makirci. Sanin gaibu sai Allah.
	Da Al Hassan ya lura da kusantowar ajali sai ya yi wasicci ga xan uwansa da abin da mu ka faxa, kuma ya neme shi da ya roqa masa alfarma daga wurin Uwar Muminai A'ishah domin yana son a yi masa makwanci kusa da kakansa. Ya ce, amma idan ba ta aminta ba ka kai ni a maqabartar Baqi'ah in da sauran Musulmi.
	Da Al Hassan ya cika Nana A'isha ta yi na'am da buqatarsa, amma kuma shaixan ya zuga Marwanu, xaya daga cikin dangin khalifa Usman wanda ya yi tsaye a kan ba za a rufe Al Hassan a wurin ba, domin a lokacin wafatin Usman an nemi wannan alfarma kuma A'isha ta amince amma aka hana shi. An samu ruxani sosai a kan wannan, amma daga baya Abu Huraira ya sasanta tsakaninsu kuma an rufe Al Hassan a maqabartar Baqi'ah.
	Sarautar Al Hassan dai kamar ramin shuka ce, ba zurfi sai tarin albarka. Domin kuwa duka duka wata shida ne ya yi akan wannan muqamin xauke da mubaya’ar mutanen Iraqi da wasu sassa na daular musulunci, a dai dai lokacin da Mu’awiyah ke jimqe da mubaya’ar mutanen Sham. Sai ga shi a dalilin Al Hassan da haqurinsa kan al’umma ya haxu akan shugaba guda sun dawo kamar tsintsiya mai maxauri xaya.

Khalifancin Al Hassan Xan Ali   (Raliyallahu Anhu) Daga littafin ƙaddara tariga fata

https://ha.wikipedia.org/wiki/Tattaunawar user:Kamal Bala Isah Manladan