title: Эрвин Шрёдингер
text: Эрвин Рудольф Йозеф Александр Шрёдингер (1887 оной 8 һарын 12, Венэ, Австри-Унгар — 1961 оной 1 һарын 4, Венэ, Австри; Тиролиин Альпбахта хүдөөлэгдэһэн), Австриин физик, квантын механикые үндэһэлэгшэдэй нэгэн. Атомой онолые хүгжүүлжэ, долгиной ба квантын механикын үндэһые табилсаһанай ушар 1933 ондо физикын Нобелиин шагналта хүртэбэ. 1934 ондо СССР-эй Эрдэм ухаанай Академиин хари гэшүүн болобо.
  
  1910 ондо Венын ехэ һургуули дүүргэбэ. 1911 онһоо Венын ехэ һургуули Физикын хүреэлэндэ ажаллаба. 1920 ондо Штутгартын техникын дээдэ һургуулиин профессор боложо, 1921 ондо Бреслаугай ехэ һургуулиин багша, в 1921-27 оной хоорондо Цюрихэй техникын дээдэ һургуулиин профессор, 1927 онһоо хойшоо Берлинэй ехэ һургуулиин багша байгаа. 1933-1935 оной хоорондо Оксфордын ехэ һургуулида, 1936-1938 оной хоорондо Грацай ехэ һургуулида, 1938-1939 оной хоорондо Гентые ехэ һургуулида, 1940 онһоо Дублинай хаанай академидэ багшалаад, һүүлдэнь өөрынгөө байгуулһан Дээдэ шэнжэлэлгын хүреэлэнэй хүтэлбэрилэгшэ байгаа. 1956 онһоо хойшо Венын ехэ һургуулиин профессор байгаа.
  
  Гол туурбилнуудынь математикын физикын, харисангы юрэнхы онолой, атомой физикын ба биофизикын тухай байна. Шрёдингерэй эртын туурбилнуудай дунда кристалл решёткын онол ба мүнөө үеын колориметриин һуури болоһон 1920 оной үнгэ тухай математикын онол хамаарна. Шрёдингерэй гол габьяа хадаа долгиной механикые үндэһэлхэ ябадал (1925 оной эсэс - 1926 оной эхин) юм. Луи де Бройлиин материин долгин тухай таамаглалай һуурида атомой системэнүүдэй стационарна байдал тус системэдэ тохиромжотой долгиной зайн өөрынгөө һаблалга гэжэ үзэжэ болохо гэхые Шрёдингер үзүүлбэ; хараата буса квантын механикын үндэһэн тэгшэдхэлые (Шрёдингерэй тэгшэдхэл) оложо тэрэнэй онсогой даабариин шиидбэриие гаргаба. Микро бэетын түлэбые тайлбарилхдаа Эрвин Шрёдингер долгиной функци гэһэн ойлголтые физикэдэ түрүүшынхиеэ оруулһаниинь һунгадаг механикада Ньютоной хуулинуудай гүйсэдхэһэн үүргэ шэнги атомой зүй тогтолые тайлбарилхада шухала нүлөө үзүүлһэн бэлэй. Шрёдингер долгиной механикын ба Вернер Һайзенбергын, Макс Борнын ба Паскуаль Йорданай «матрицын механикын» хоорондо холбоо баталжа физикын талаар тэдэнэй тэнсэдхэлые тодоруулба. Шрёдингерэй хүгжөөһэн математикын формализм ба тэрэнэй бии болгоһон долгиной функци квантын механикын эгээл зүб математикын аппарат болобо. Һүүлдэнь Шрёдингер ниитээр хүлеэн зүбшөөрһэн Копенһагенэй квантын механикын тайлбариие шүүмжэлһэн байгаа («Шрёдингерэй миисгэйн» парадокс).
  
  Эрвин Шрёдингер һонирхолтой гүн һанаата «Амидарал гээшэ юм бэ? Амиды эсэй физикын аспект» (What Is Life? The Physical Aspect of the Living Cell ) гэдэг номдоо шэнжэлэн шудалагшадай анхааралые татаһан тэнсэбэридэ буса термодинамика кинетикын нарин асуудалнуудые хүндэһэниинь тэрэнэй сэдьхэн бодохо үргэн диапазонһоо гэршэлнэ.
  
  Намтар 
  
  Эрвин Шрёдингер 1887 оной 8 һарын 12-то Австри-Унгарай ниислэл хото Венэгэй Эрдбергтэ Рудольф Шрёдингерэй ба Георгина Эмила Бренда Шрёдингерэй бүлэдэ түрөө. Тэрэнэй эсэгэнь клеёнкэ ба линолеумэй үйлэдбэриин баян эзэн байгаад, зоологидо ехэ һонирхолтой хүн байгаа. Александр Бауэр нагаса абань Венэгэй дээдэ техникын һургуулиин химиин профессор байгаа. Иимэ уг гарбалтай Шрёдингертэ эрдэм ухаанай һонирхолтой болгохын тулада үүргэ гүйсэдхэбэ.
  
  Шрёдингер гэртээ багшатай хэшээл хэһэн һүүлдэ, 1898 ондо Һабсбург обогой байгуулһан Хаанай академиин гимназиин (k.k.Akademisches Gymnasium) шалгалта дабажа ороод, 1906 оной 7 һарын 11 үдэртэ гимназияа маша һайн сэгнэлтэтэйгээр дүүргэжэ Австрии-Унгарай ямаршье ехэ һургуулида сүлөөтэйгөөр орожо болобо.
  
  1906 оной хабар, Шрёдингер Венэгэй ехэ һургуулиин физикын тэнхимдэ орожо, онолой физикын Фридрих Һазенёрл багшатай туршалтын физикын профессор Франц Серафин Экснерэй хэшээлые абаба. 1907 оной хабарта тусхай конференци дээрэ Һазенёрл өөрынгөө зохёон байгуулжа хүгжүүлһэн Людвиг Больцманай онолые элидхэһэниинь Шрёдингертэ томо нүлөө үзүүлбэ. Шрёдингер 1910 оной 5 һарын 20 үдэртэ физикын докторой зэргэ олгобо.
  
  1913 ондо Шрёдингер туршалтын физикын багша байһан Экснертэй суг хамта шэнжэлэл эхилбэ. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай үедэ артиллериин офицер боложо урда фронтдо сэрэгэй алба хаагаад, хэдэ хэдэн баримта бэшэгээ хэблүүлбэ. Йенагай ехэ һургуулиин туһалха профессор, Цюрихэй ехэ һургуулиин профессор, Берлинэй ехэ һургуулиин профессороор ажаллаба. 1933 ондо нацистууд Германида засагай эрхэ абаһаар, Ехэ Британида сүлэгдөөд, 1936 ондо бусажа ерээд Грацай ехэ һургуулиин профессор болобо. Тиимэшье һаа нацис Германи Австриие эзэмдэжэ, 1938 ондо Римдэ гүйжэ бууба. 1939 ондо Дэлхэйн хоёрдугаар дайн болоһоной һүүлдэ Ирландта ябаад, 1940 ондо Дублинай дээдэ шэнжэлэлгын хүреэлэнэй онолой физикын хүтэлбэрилэгшэ боложо, ондо пенсидэ гаража Австри тоонто нютагта бусажа ерээд, Венэгэй ехэ һургуулин габьяата профессор болобо.
  
  Тэрэ амидаралайнгаа туршада олон эхэнэртэй маша олон харилсаатай байһаниинь алдартай. Дайнда эсэргүү тэмсэгшэ байһан юм.
  
  Бүтээлнүүд
  
  Ном 
   
    Ород оршуулга: 
   
    Ород дээрэ оршуулга: 
    Ород дээрэ оршуулга: 
    — Шрёдингерэй ирагуу найрагай боти 
    Ород дээрэ оршуулга: 
    Ород дээрэ оршуулга: 
    Ород дээрэ оршуулга: 
    Ород дээрэ оршуулга: 
    Ород дээрэ оршуулга: 
    Ород дээрэ оршуулга:
  
  Гол эрдэм ухаанай үгүүлэл 
   
   
   
   
   
   
    Ород дээрэ оршуулга:
  
  Ород дээрэ оршуулһан зарим туурбил
  
  Зүүлтэ 
  
  Австриин эрдэмтэд