title: Фёдор Достоевский
text: Фёдор Михайлович Достоевский (1821 оной 11 һарын 11 [хуушанаар 10 һарын 30], Москва — 1881 оной 2 һарын 9 [хуушанаар 1 һарын 28], Санкт-Петербург) — ород зохёолшо. Мариин эмнэлгын газарта (Мариинская больница) ажалһан ядуу эмшэнэй гэр бүлэдэ түрэбэ. 1843 ондо Петербургын сэрэгэй инженерэй һургуули түгэсөөд, тэрэ инженерэй һалбариин зурагай таһагта алба хэжэ эхилһэншье һаа, нэгэ жэл һүүлдэ албанһаан сүлөөрөө.
  
  «Ядуу зон» (, 1846) гэһэн Достоевскийн эгээн түрүүшын роман Гоголиин шэглэлэй алдартай зохёолшод — натуралис һургуули — дунда табяа. Белинский ниигэмэй эмгэнэл ябадалай дүрэсхэлэй ашаар ехээр магтаба. Белинский «Эхир хүн» (, 1846) нэрэтэй удаадахи романда Достоевский үзэл баримталалай гүнзэгыень болон «бүтээлэй асар ехэ хүсэн» гэжэ хараһан, харин ажалай «гайхалтай колорит» голоһон. Хожом, «Сагаан һүни» (, 1848) болон «Неточка Незванова» (1849) гараба. Тэндэ Достоевскийе натуралис һургуулиһаа илгадаг реализмын онсолигууд — гүнзэгы психологизм, үйлэ ябадал ба характернуудай онсогой шэнжэнүүд — үлүү тодорхой харуулһан.
  
  Белинскийн арадшалһан социалис үзэл һанаа, Франциин утопист-социалистууд, тэрэ дундаа Шарль Фурьегэй онолоор нүлөөлһэн байна. 1847-һаа Достоевский М. В. Буташевич-Петрашевскийн бүлгэмые орожо, 1848 онһоо Н. А. Спешнев болон С. Ф. Дуровой хубисхалта бүлгэмэй эдибхэтэй оролсогшо юм. Петрашевецүүай суглаанда Достоевский хоёр удаа хориглоһон Белинскийн Гогольдо бэшэг уншаба. 1849 ондо петрашевецүүай тохёолдолоор Достоевский саазаар абаха яла шүүдхэгдэжэ, буудалгын урда хүнды хүдэлмэреэр андалдаба.
  
  Намтар 
  
  Фёдор Михайлович Достоевский Москвада ядуу эмшэнэй гэртэ түрөө. Тэрэ Санкт-Петербургын сэрэгэй инженериин һургуулида һуралсажа байһаншье һаа, 1844 ондо сэрэгэй албанһаа гаража уран зохёолдо амидаралаа зорюулхаар болоһон. Тэрэ үедэ хада «Мария Стюарт», «Борис Годунов» гэһэн зүжэг бэшэһэн болобошье, зүбхэн һайн зохёол болоһонгүй. Гэхэдээ тэрэнэй баян хооһоной илгаа, барлаг үгытэйшүүлэй уйдхарта амидаралые харуулһан «Ядуу зон» нэрэтэй туужаа 1845 ондо хэблүүлһэниинь олониитын анхаарал татажа, нэрэтэ удха зохёол шүүмжэлэгшэ В. Г. Белинскийн бэшэһэнээр энэ бүтээлынь «ниигэмэй амидаралые харуулһан Оросой түрүүшын роман» болобо. 3 жэлэй хугасаада Достоевский 10 гаран богони хэмжээнэй зохёол бэшэжэ юрын хэлтэс болоһон удха зохёолые үдэрһөө үдэртэ һайжаруулһаар байгаа һэн. 1848 ондо Францида хубисхал гаража хэмжээгүй эрхэтэ түрые түлхин унагааһаниие І Николай хаан соносоод яаран һандаржа юунай урид Орос орондо Франциин гүн ухаантан Шарль Фурьегэй һургаалые баримталагша Михаил Петрашевскийн бүлгэм байдагые мэдээд тэдэниие хатуу шэрүүн залхаахаар шиидэбэ. Иимэ 23 залуушуул хубисхалта арадшалһан үзэл сурташалһан гэжэ тушааһанай дотор Ф. М. Достоевский орожо, Петропавловскын түрмэдэ хоригдобо. Хэдыгээр хархис хаанай саазаар абаха ялаһаа мултарһаншье һаа, шорондо хоригдохын гансата үбдэгөө болотор мүльһэн шэнги хүйтэн уһан дотор зогсожо, шэргүүл онгосоһоо ашаа буулгаха зэргэ хара ажалда тэрэниие зүдхүүлөө. Шоронгой 4 жэлэй арайхиин баратар хизаар нютагай Семипалатинск хотодо сэрэгтэ ябуулаа. Достоевский 10 гаран жэлээ түрмэ шорон, сэрэгэй хүндэ хүсэр албанда үреэд, 1859 ондо Петербургта бусажа ерээ.
  
  1861 ондо Хаанта засагай дэглэмдэ нюхашагдан дарлагдаһан хүнүүд тухай «Үхэншэ байшанһаа хэһэн тэмдэглэл» (, 1860-61) гэдэг зохёолоо бэшэбэ. Энэ бүтээлые Иван Сергеевич Тургенев үндэр үнэлжэ, Дантегай «Тама» зохёолтой адлидхажа, А. И. Герцен, Микеланжелогой урлан бүтээһэн «Аймшагта залхаалта» зурагтай жэшэһэн байдаг. 1861 ондо дүүтэйгээ хамтарһан «Саг үе» () сонин хэблэн гаргажа эхилһэншье һаа, ажамидаралаа өөдэ татахада тус болоһонгүй, харин хаанта засагай хуули ёһые эсэргүүсэһэн удха һанаа бүхы олон үгүүлэл ниитэлһэн ушар удалгүй хаагдаба. Гэхэдээ тиимэ болобошье уг сониндо «Доройтуулагдан доромжологдоһон хүнүүд» (, 1861) гэдэг романаа ниитэлһэн юм. Уг зохёолынь ниигэмэй хоро хүнөөлые олон түмэнэй элишэлэн харуулаад зогсоһонгүй үгытэйшүүл нэгэдэн нягтархые уряалжа эрхэ сүлөө, тэгшэ байдалые олохо эрмэлзэлээр дүүрэн зохёол болоо. Тэрэнһээ хойшо табан жэлэй һүүлдэ уншагшадай сэдьхэл һанаае һэжэрһэн «Гэм зэмэ ба хэһээлтэ» романиинь хэблэгдэн гараба. Олондо нэрэтэй зохёолшо болоһон болобошье, гашагдал зоболон, үгытэй ядуу амидралһаа тэрэ гаража шадаһангүй. 1864 оной 4 һарада тэрэнэй эхэнэр наһа баража, 3 һарын һүүлдэ тэрэнэй аха Михайл наһа бараба. Гэбэшье, Фёдор  Михайлович Достоевский гашагдал зоболондо буужа үгэһэнгүй шамдан ажаллажа, «Тоглооншон» (, 1866), «Идиот» (, 1868), «Шүдхэрнүүд» (, 	
  1870—1872), гэдэг роман туужа үгүүлэлгэеэ бэшэбэ. Тэрэ 1865 ондо Германиин Висбаден хотын казинодо хамаг мүнгөө мүрытэй тоглоондо алдаһанайнгаа дараа «Тоглооншон» гэдэг зохёолоо бэшэһэн. Өөрынгөө нэгэ наһанай үйлэ хэрэг гэжэ үзэжэ байһан туули романаа жаран наһанайнгаа бодон дээрэ бэшэжэ эхилээ. Энэ зохёолой түрүүшын дэбтэр «Аха дүү Карамазовтан» нэрээр 1880 ондо хэблэгдэһэншье һаа, дараашын дэбтэрэйнь бэшэжэ туршаһан гэнтэ наһа бараа. 
  
  Фёдор Михайлович Достоевский хадаа ниигэмэй амидаралые маша нарин дүрсэлэн харуулжа шададаг, сэдьхэл зүйн роман, зохёолоороо дэлхэйдэ нэрэдэ гараһан онсогой абьяастан байһан гэжэ олон үеын удха зохёол шудалаашад нэгэн һаналтай үнэлдэг юм.
  
  Зохёолнууд
  
  Романууд 
   1846 — Бедные люди
   1861 — Униженные и оскорблённые
   1866 — Игрок
   1866 — Преступление и наказание
   1868—1869 — Идиот
   1871—1872 — Бесы
   1875 — Подросток
   1879—1880 — Братья Карамазовы
  
  Туужа ба үгүүлгэ 
   1846 — Двойник
   1846 — Как опасно предаваться честолюбивым снам
   1846 — Господин Прохарчин
   1847 — Роман в девяти письмах
   1847 — Хозяйка
   1848 — Ползунков
   1848 — Слабое сердце
   1848 — Честный вор
   1848 — Ёлка и свадьба
   1848 — Неточка Незванова
   1848 — Белые ночи
   1849 — Маленький герой
   1859 — Дядюшкин сон
   1859 — Село Степанчиково и его обитатели
   1860 — Чужая жена и муж под кроватью
   1860 — Записки из Мёртвого дома
   1862 — Скверный анекдот
   1864 — Записки из подполья
   1865 — Крокодил
   1870 — Вечный муж
   1873 — Бобок
   1876 — Мужик Марей
   1876 — Кроткая
   1876 — Мальчик у Христа на ёлке
   1877 — Сон смешного человека
  
  Публицистикэ ба шүүмжэлэл, эссе 
   1847 — Петербургская летопись
   1861 — Рассказы Н.В. Успенского
   1862 — Зимние заметки о летних впечатлениях
   1876 — Столетняя
   1880 — Приговор
   1880 — Пушкин
  
  Зохёолшын үдэрэй тэмдэглэл 
   1873 — Дневник писателя. 1873 год.
   1876 — Дневник писателя. 1876 год.
   1877 — Дневник писателя. Январь-август 1877 года.
   1877 — Дневник писателя. Сентябрь-декабрь 1877 года.
   1880 — Дневник писателя. 1880 год.
   1881 — Дневник писателя. 1881 год.
  
  Шүлэг 
   1854 — На европейские события в 1854 году
   1855 —На первое июля 1855 года
   1856 — На коронацию и заключение мира
   1864 — Эпиграмма на баварского полковника
   1864—1873 — Борьба нигилизма с честностью (офицер и нигилистка)
   1873—1874 — Описывать все сплошь одних повов|Описывать все сплошь одних попов
   1876—1877 — Крах конторы Баймакова
   1876 — Дорого стоят детишки
   1879 — Не разбойничай, Федул
  
  Зүүлтэ
  
  Ном зохёол
  
  Холбооһон 
   Достоевский Ф. М. 
   Достоевский, Федор Михайлович // Энциклопедия Кругосвет 
   Ф. М. Достоевский. Зохёолго. 
   philolog.ru — Достоевский 
    
    
    
    
  
  Ородой зохёолшод