title: Галта уула
text: Галта уулын (вулканай) орой дээрэ тогоо байха болоод түүгээр газарай гүнһөө халуун лава (магма гү, али хайламал шулуу) газарай газаа таланууд гарана. Галта уулануудынь ехэбшэлэн тектоник хабтануудай ойротохо ба холдохо зааг, эхэ газарай рифтын бүһэнүүдтэ бии болоно. 
  
  Галта уулын дэлбэрэлтэнь нэгэн түрэлэй байгаалиин гамшагта тоосогдохо ба доорохи байдалаар байгаали ба хүндэ һөөргэ нүлөө үзүүлнэ.
  
  Галта уулын дэлбэрэлтээр халуун лаваһаа гадна уһанай уурал (H2O), нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл (CO2), хүхэрэй дабхар эһэл (SO2), хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF), үнэһэн ехэ хэмжээгээр агаар мандал руу (ехэбшэлэн стратосферэ рүү, 16-32 км хүрэтэр үндэртэ) сасагдана. Эдэһээ эгээн муу нүлөөтэйнь хүхэрэй дабхар эһэл болоод, энэ эһэл агаарта хүхэрэй хүшэл (H2SO4), уламаар маша жаахан шэрхэгтэй сульфат тооһонсор болон хубирна. Энэ тооһонсорынь наранһаа ерэхэ дулаанай энергиие бусаан ойлгохо ба томохон хэмжээнэй галта уулын дэлбэрэлэй дараа (1-3 жэлэй турша) агаарын дундажа температура багасадаг (хүйтэрдэг) байна. Энэһээ гадна сульфатын тооһонсорынь стратосферэ дэхи хлор, азотын химиин шэнжэ шанарые өөршэлэн, хлорой эһэл (ClO) үүсхэхэ ба энэ эһэлынь озоные (O3) усадхана. Хлорто уһантүрэгшэ (HCl), фторто уһантүрэгшэ (HF) борооной дуһалнуудта ууһан, богони хугасаада хүшэллиг бороо болоно. Агаарта сасагдаһан үнэһэниинь хэдэн үдэр гү, али хэдэн долоо хоногой дотор агаар мандалһаа газарай гадаргуу руу бууна. Галта уулын дэлбэрэлтээр ехэ хэмжээнэй хүлэмжын хии - нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл илгарна.
  
  Холбооһон 
   Smithsonian Institution - Global Volcanism Program
   Volcanic and Geologic Terms from Volcano World
   Volcano Information from the Deep Ocean Exploration Institute, Woods Hole Oceanographic Institution
   Glossary of Volcanic Terms from USGS
   How Volcanoes Work by Tom Harris
   How Volcanoes Work - Educational resource on the science and processes behind volcanoes, intended for university students of geology, volcanology and teachers of earth science.
   Volcano Live - John Seach
   Volcanic Materials Identification
   Erupting Volcano - Pyroclastic Flow - Video
   Natural Disasters - Volcano Great research site for kids.
   Google Video: Erupting Volcano
   Google Maps Plot of World Volcanoes
   University of Washington Libraries: Digital Collections:
  
  Галта уула