title: Рихард Вагнер
text: Вильгельм Рихард Вагнер (, 22.5.1813, Лейпциг, - 13.2.1883, Венеци), Германиин хүгжэмэй зохёолшо, дирижёр, театрын найруулагша болон ниитэлэлшэ юм. Дууринууд (операнууд): «Фея дангинанууд» (К. Гоцци, 1833-34, 1888 оной зүжэг), «Дуранай хориглол» (У. Шекспир, 1836 оной зүжэг), «Риенци» (Э. Бульвер-Литтон, 1838-40, 1842 оной зүжэг).
  1839-42 ондо Париста ажа һуухадаа түрүүшын болонгир бүтээлнүүдээ бэшэһэн: «Фауст» увертюра (И. В. Гёте, 1840 он, 1855 ондо һүүлшын заһабари) ба «Ниидэдэг голландиинхин» (Г. Гейне, 1841 он, 1843 ондо тайзанда табигдаһан). 1843-49 ондо хаанай ордоной театрын дирижёроор хүдэлхэдээ 2  дуури оперануудые бэшээ: «Тангейзер» (1843-45, 1845 ондо тайзанда табигдаһан) ба «Лоэнгрин» (1845-48, 1850, Веймарда тайзанда табигдаһан). 1852-56 ондо VII-IX зуунай Скандинавиин «Эдда» үльгэр ба XII зуунай Германиин  «Нибелунгуудай бэһэлиг» домогой һууряар «Нибелунгуудай дуун» гэһэн циклын «Рейнэй алтан» ба «Валькири» түрүүшын хоёр оперануудые бүтөөбэ. 1857-59 ондо «Тристан Изольда хоёр» оперые бэшэбэ (Страсбургын Готфрид, 1865, Мюнхендэ тайзанда табигдаһан). 1868 ондо Мюнхендэ тэрэнэй «Нюрнбергэй мейстерзингернүүд» гэһэн опера тайзанда табигдаһан байгаа. 1871-74 ондо тэрэ «Нибелунгуудай бэһэлиг»-эй һүүлшын хоёр оперануудые дүүргэбэ: «Зигфрид» ба «Тэнгэринэрэй үхэл». Бүхэ дүрбэн хэһэгтэй «Нибелунгуудай бэһэлиг» опера Байройтой театрда (1876) тайзанда табигдаһан бэлэй. 1882 ондо Байройтдо тэрэнэй «Парсифаль» опера-мистери тайзанда табигдаба.
  
  Шухала бүтээлнүүд
  
  Оперонууд 
   «Фея дангинанууд», гурбан акттай (1833 ондо дүүргэһэн);
   «Палермын шаби басаган» (1836);
   «Риэнци», табан акттай (1840);
   «Аянша далайшан», гурбан акттайх (1841);
   «Таннһойзер», гурбан акттай (1845);
   «Лоэнгрин», гурбан акттай (1848);
   «Рейнэй алтан», «Нибелунгуудай дуун» гэһэн тетралогиин 1-р хэһэг (1854);
   «Валькири», тетралогиин 2-р хэһэг, гурбан акттай (1856);
   «Тристан Изольда хоёр», гурбан акттай (1859);
   «Зигфрид», тетралогиин 3-р хэһэг, гурбан акттай (1869);
   «Нюрнбергын мейстерзингернууд», гурбан акттай (1867);
   «Тэнгэринэрэй үхэл» тетралогиин 4-р хэһэг, гурбан акттай (1874);
   «Парсифаль», гурбан акттай (1882).
  
  Симфониин ба найрал дуунай бүтээлнүүд 
   увертюрэ b-dur (1830);
   увертюрэ d-moll (1831);
   фуга хэлбэритэй увертюрэ (1831);
   «Polonia» увертюрэ, c-dur (1832);
   симфони (1832);
   найрал дуун ба оркестрдэ зорюулһан шэнэ жэлэй кантата (1834);
   «Христофор Колумб» увертюрэ (1835);
   «Уулын сабдаг», Глейхэй фееридэ зорюулһан хүгжэм ба хоолойн номернууд (1836);
   «Rule Britannia» увертюрэ (1836);
   «Фауст» увертюрэ (1840);
   эрэ найрал дуун ба оркестрдэ зорюулһан апостолнуудай сценэ (1843);
   Фридрих-Август хаанай хүшөөгэй нээлтын кантата (1843);
   Эвриантын хүгжэмые хэрэглэдэг Веберэй дурасхалда хүдөөлэлгын марш (1844);
   «Huldigungs-marsch» (1864);
   «Siegfried’s Idylle» (1870);
   «Kaisermarsch» (1871);
   Филадельфидэхи Бүхэдэлхэйн үзэсхэлэндэ зорюулһан марш (1876).
  
  Германиин хүгжэмэй зохёолшод