title: Нүүрһэн уһан
text: Нүүрһэн-уһан (сахарнууд, сахаридууд) — нэгэ карбонил бүлэгтэй хэдэн гидроксил бүлэгтэй органик нэгэдэлнүүд юм. Нүүрһэн-уһаниинь нүүрһэнтүрэгшэ, уһантүрэгшэ, хүшэлтүрэгшые найрлагаадаа агуулһан органик нэгэдэл юм. 
  
  Нүүрһэн-уһаниинь бүтэсын болон физиологиин шухала ажа холбогдолтой нэгэдэл болоод түүниин биологиин үүргэнь маша ехэ. Иимэ: 1. Энергиин эхэ булаг болодог ба 1 г нүүрһэн-уһан задархад 4,1 ккал энерги үүдэдэг. 2. Шаардалгатай үедэ хэрэгтэй нөөсэ тэжээлэйн үүргэ гүйсэдхэдэг. 3. ДНХ, РНХ, уургын найрлага, ходоодоной шүүһэн, салсалиг шингэнэй найрлагада орожо бүтэсые бүридүүлдэг.
  
  Нүүрһэн-уһанай хүнэй бэедэ үүргэнүүд бүтэсын тулгуури нэгэжэ, энергиин эхэ үүдэбэри, биосинтезэй эхэ бодос юм. 
  
  Байгаали дээрэ 3-7 шэрхэг С-атом агуулһан нүүрһэн-уһанууд ехэ тархана. 
  Ехэнхи нүүрһэн-уһые “оза” түгэсхэлөөрынь танижа болоно. 
  
  Хүнэһэнэй үнэтэ шанараарынь: 
   Шэмэгдэдэг (моносахарид, дисахарид, сардуул ба гликоген)
   Шэмэгдэдэггүй (целлюлозо, гемицеллюлозо, инсулин, пектин)
  Моносахаридһаа бусад шэмэгддэг нүүрһэн-уһан хоол болбосоруулха замда задаржа глюкозо үүдхэхэ, өөхэн тоһодо хубирха гү, али гликоген байдалаар нөөсэлэгдэнэ. 
  Глюкозонь хүнэй махабадай энергиин хэрэгсээе хангажа шуһаар эргэлдэжэ байдаг нүүрһэн-уһан ба хэбэй хэмжээгээрээ 80-120мг/% байдаг.
  
  Биосинтез 
  Ногоон ургамалда наранай гэрэлэй үйлэшэлэлээр нүүрһэнтүрэгшын диоксид болон уһанһаа фотосинтезээр үүдхэгдэдэг ниилэмэл органик нэгэдэл юм.
  
    
  
  Глюкозын эһэлдэлтээр сүлөөлэгдэһэн энерги аденозин трифосфат (АТР) боложо хуримталагдана.
  
  Нүүрһэн-уһанай ангилал  
  Юрэнхы томьёо:  
   Моносахарид гидролиздо орохогүй энгын нүүрһэн-уһан (глюкозо);
   Дисахаридынь гидролиздо орожо 2 моносахарид үүдхэнэ (сахарозо);
   Олигосахаридынь 4-10 моносахаридтай
   Полисахаридынь 10-һаа дээшэ моносахаридтай
  
  Органик нэгэдэлнүүд