title: Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас
text: Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас боло 1924-1992 он хүртлэхэ Монгол уласай нэрэ юм. Энэ үедэ Монгол уласай түрэ ниигэмэй тогтолсоо ниигэм журамай ниигэмые дамжаһан. 1989 оной һүүлэһээ эхэлэн Монгол улас Арадшалһан ниигэмые зарлан тунхаглажа, 1992 ондо баталһан шэнэ Үндэһэн хуулиар "Бүгэдэ Найрамдаха" нэрээ халажа Монгол Улас болоһон.
  
  Түүхэ 
  
  Бүгэдэ Найрамдаха Монгол Арад Улас Зүблэлтэ Холбоотой маша нарын харилсаатай байжээ. 1920 ба 30-аад оной үедэ Зүблэлтэ нүлөөлэлые эсэргүүсэжэ, илүү тусгаар тогтониһон байдалые дэмжэжэ байһан Догсомын Бодоо, Солийн Данзан нара эрхэ мэдэлэй түлөөхэ тэмсэлдэ хохирогшо боложо алагдэжээ. 1928 ондр Хорлоогийн Чойбалсан удирдагша боложээ. Тэрээр хубиин үмшые хураажа, шажанда дайсагнажа, 1937 онһоо эхэлүүлһэн Ехэ Хэлмэгдүүлэлтэдэ 30,000 гаруй хүн алагдажээ.
  
  БНМАУ Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үедэ Зүблэлтэ Холбоондо тусаламжа илэгээжэ байһан ба 1939 оной Халхын Голой дайнд Зүблэлтэ Холбоо, Монголой хамтарһан хүшин Японой армие ялажээ. Энэ байлдаанай үрэ дүндэ ЗХУ Японтой түбые сахиха гэрээнд гарын үзэг зуржээ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлын үдэрүүдэдэ БНМАУ ЗХУ-тай хамта Япондо дайн зарлаһан байна. 1945 ондо Иосиф Сталин, Чан Кайши нара Японой эсэрэг хоорондоо холбоо тогтоожо, энэ үедэ Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Улас Монголой тусгаар тогтонолые хүлээн зүбшөөршээ. Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас байгуулагдахад 1949 оной 10 һарын 6-нд дахин бэе бэеэ хүлээн зүбшөөршээ.
  
  1952 оной 1 һарын 26-нд Хорлоогийн Чойбалсан Москва хотодо наһа барахад Юмжаагийн Цэдэнбалда эрхэ мэдэл шэлжэбэ. Энэ үеһэ харисангуй тайбан байдал үрнэхэ боложээ. 1961 ондор Нэгэдэмэл Үндэhэнэй Байгуулгын гишүүн боложол, баруун зүгэй орнуудтай дипломат харилсаа тогтоохо боложээ. Харин аад яага энэ үедэ гү, али 1960-аад онһоо ЗХУ-БНХАУ хоорондын харилсаа тасарша Монгол ЗХУ-тай нэгэ тала болжээ. Ингэснээр Зүблэлтэ Холбооной нүлөө ехэсэшээ. Монголой эдэй засаг 60-аад онһоо эршимтэй хүгжэжэ бүхэ ниитээрээ бэшэг үзэгдэ тайлагдаһан Азиин анханай улас боложээ. 1984 ондо Цэдэнбал Москвада айлшилжа байхад түүны эсэрэг эргэлтэ гарша Жамбын Батмөнхые Монголой удирдагшаар һонгожээ.
  
  Түрын тэргүүнүүд
  
  Үүргэ гүйсэдхэгшэ түрын тэргүүн
  Балингийн Цэрэндорж (1924 оной 5 һарын 20 - 1924 оной 11 һарын 28)
  
  Уласай Ехэ Хуралай дарга
  Наваандоржийн Жадамбаа (1924 оной 11 һарын 28 - 1924 оной 11 һарын 29)
  
  Уласай Бага Хуралай Тэргүүлэгшэдын дарга 
  Пэлжидийн Гэндэн (1924 оной 11 һарын 29 - 1927 оной 11 һарын 15)
  Жанцангийн Дамдинсүрэн (1927 оной 11 һарын 16 - 1929 оной 1 һарын 23)
  Хорлоогийн Чойбалсан (1929 оной 1 һарын 24 - 1930 оной 4 һарын 27)
  Лосолын Лааган (1930 оной 4 һарын 27 - 1932 оной 7 һарын 2)
  Анандын Амар (1932 оной 7 һарын 2 - 1936 оной 3 һарын 22)
  Дансранбилэгийн Догсом (1936 оной 3 һарын 22 - 1939 оной 7 һарын 9)
  Хоосон (1936 оной 3 һарын 22 - 1940 оной 7 һарын 6)
  Гончигийн Бумцэнд (1940 оной 7 һарын 6 - 1951 оной 7 һарын 6)
  
  Уласай Ехэ Хуралай Тэргүүлэгшэдын дарга (1960 оной 7 һарын 7-һоо Арадай Ехэ Хурал) 
  Гончигийн Бумцэнд (1951 оной 7 һарын 6 - 1953 оной 9 һарын 23)
  Сүхбаатарын Янжмаа (1953 оной 9 һарын 23 - 1954 оной 7 һарын 7) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
  Жамсрангийн Самбуу (1954 оной 7 һарын 7 - 1972 оной 5 һарын 20)
  Цагаанламын Дүгэрсүрэн (1972 оной 5 һарын 20 - 1972 оной 6 һарын 29) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
  Сономын Лувсан (1972 оной 6 һарын 29 - 1974 оной 6 һарын 11) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
  Юмжаагийн Цэдэнбал (1974 оной 6 һарын 11 - 1984 оной 8 һарын 23)
  Нямын Жагварал (1984 оной 8 һарын 23 - 1984 оной 12 һарын 12) (үүргэ гүйсэдхэгшэ)
  Жамбын Батмөнх (1984 оной 12 һарын 12 - 1990 оной 3 һарын 21)
  Пунсалмаагийн Очирбат (1990 оной 3 һарын 21 - 1990 оной 9 һарын 3)
  
  Юрэнхылэгшэ
  Пунсалмаагийн Очирбат (1990 оной 9 һарын 3 - 1992 оной 2 һарын 12)
  
  Аймагуудта хубаалга 
  БНМАУ-ай газар 18 аймагуудта болон хоёр хотонууд (Улаан Баатар ба Дархан) хубаагдаһан байхаа:
  
  Зүүлтэ 
  
  Монголой түүхэ
  Буряадай түүхэ
  Ородой түүхэ