title: Чарльз Диккенс
text: Чарльз Диккенс (; 1812 оной 2 һарын 7 — 1870 оной 6 һарын 9) Англиин шүүмжэлэнги реализмын эгээн томо түлөөлэгшэ болон ниигэмэй һэдэбтэ олон романаараа дэлхэйдэ алдар суутай зохёолшо юм.
  
  Намтар 
  
  Уһан боомтын доодо албанай түшэмэлэй хүбүүн Диккенс бага балшар наһанһаа дутагдаха гашагдахын зоблон амалуулжа, эсэгэнь үри түлэбэриһөө боложо шорондо ороһон тула арбан наһатайһаа хара боро ажал хэн ябаһанаа һүүлдээ һониной сурбалжалагша, Англиин парламентда бэшээшээр ажалжа хүдэлһэниинь тэрэнэй хубида нэгэ ёһоной ехэ һургуули боложо, хожомонь зохёолшо болоходонь нүлөөлһэн байна. Тэрэнэй үзэл бодол түлэбшэхэдэ Англида гараһан чартистуудай хүдэлөөн, 1840-өөд оной Европо дахиные хамарһан сүлөөлхэ хүдэлөөн эергэ нүлөө үзүүлбэ.
   
  Диккенс һонин хэблэлэй газар ажаллажа байха үедөө Лондон хотын үгытэй ядуу хороололойхинай ажа байдалые дүрсэлһэн хэд хэдэн найруулал бэшэһэнээ Боз гэдэг хуурмаг нэрээр «Бозой найруулалнууд» (Sketches by Boz, 1836) нэрэтэйгээр ниитэлүүлһэн байна. Энэ номдоо Англида баян хооһоной илгаа заае хэтэрхэй гүнзэгыржэ, ядуу хүн хүнэй тоонһоо хаһагдахада хүрээд байһаниие харууһан бэшэһэн байдаг. Хүнүүд тухай бодол найруулалда «Лондон хотынхин хүнжй амида ябаха, үхэхэ хоёрые огто тоохоо болиһониинь гайхамаар. Хүниинь хүнөө үрэбдэхэ, хайралха, дайсагнахын алиньшье алга. Хүн үхөөл гэхэдэ тэрэ хүн одоо мартагдаа гэжэ хэлэхэшье арга алга. Ушарынь, тэрэ хүниие амидадань баһа хэншье дурадаггүй байһан юмшни» гэжэ бэшэһэн байна. Хүн гэдэг эрхэм нэрэ түрэ удха ушараа алдаһанда харюуһан халаглаха сэдьхэлээ элидхэһэн энэ үгэ Диккенсын уран бүтээлэй юрэнхы агуулгые тодорхойлдог юм.
  
  Уран бүтээл 
  
  Тэрэнэй түрүүшын томохон бүтээлынь «Пиквигэй клубай өөд болохын үмэнэхи тэмдэглэл» (The Posthumous Papers of the Pickwick Club, 1837) гээх наргяантай шог роман юм. Энэнэй араһаа «Оливер Твистын адал ябадал» (The Adventures of Oliver Twist, 1838), Николас Никльбиин амидарал ба адал ябадал (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby, 1839), «Мартин Чезлвит» (1844) зэргэ этэгэд адал ябадалай тухай үгүүлһэн роман, ниигэмэй асуудалнуудые хурсадхан үзүүлһэн «Домби хүбүүн хоёр» (Dombey and Son, 1848), «Хүйтэн байшан» (Bleak House, 1853), «Харьяд үе» (Hard Times, 1854), «Багахан Доррит» (Little Dorrit, 1857), гэмтэ хэрэг мүрдэгшын тухай зохёолой элемент оролсоһон «Ехэ горидолго» (Great Expectations, 1861), «Бидэнэй сүмыниинь нүхэр» (Our Mutual Friend, 1865) зэргэ ниигэм-сэдьхэхын романууд, «Хуушанай эд юумэнэй дэлгүүр» (The Old Curiosity Shop, 1841), «Рождествын дуу» (A Christmas Carol, 1843-1846) зэргэ һургамжын шанартай сентиментал роман, «Барнаби Радж» (Barnaby Rudge: A Tale of the Riots of Eighty, 1841]]), «Хоёр хото тухай хөөрөөн» (A Tale of Two Cities, 1859) түүхын роман, «Дэвид Коперфильд» (David Copperfield, 1850) хүмүүжэлэй романиинь субаран гараһан байна.
  
  Диккенс уран бүтээлэйхи гушаад жэлдэ арбан табан роман, хэд хэдэн хөөрөөн, зүжэг, найруулалай ба үгүүлгын түүбэри (жэшээнь, «Америкэдэ аялһан тухай Америкын тэмдэглэлнүүд») зэргые бэшэһэн болоод баһа «Гэрэй үгэнүүд» (Household Words, 1850–1859), «Бүтэн жэл» (All the Year Round, 1858–1870) гэхэ удха зохёол, уран һайханай хоёр сэтгүүл эрхэлэн гаргажа байга. Диккенс баһа зүжэглэхэ ехэ абьяастай хүн байһан тула һонирхогшодой театруудта тогтомол оролсон тогложо, забһар сүлөөдэнь өөрынгөө зохёолһоо зүжэглэн уншадаг байһан ажа.
   
  Диккенс уран бүтээлэйхи һүүлшын табан жэлдэ гадаадын улас орнуудта уригдан ошожо, зохёолһоо уншдаг байһан болоод һүүлдээ хүнды үбшэн туһаһанай уламһаа хамагай һүүлшынхи томохон бүтээл болохо «Эдвин Друдай нюуса» (The Mystery of Edwin Drood) романаа дүнгэжэ оруулаад дууһагажа амжалтагүй 1870 ондо наһан өөд болоһон байна.
   
  Диккенсын саг үеынхи гол гол хэрэг ябадалые "хуушан Англи" уламжалалаар уран элэглэл, хошогнол, заримдаа бүри энгүүн шог, югөөдэл оруулан үнэн зүб дүрсэлжэ, бурангы ябадал, олохо эдихын шунал, хүшэрхылэл, шүүхэ хуралай булхайе уудалан элшэлжэ, ниигэмэй доодо нюрууда байһан жэрэй олониие үмгөөлжэ хамгаалһан зохёол бүтээлынь Англиин уран зохёолой түүхэдэ нэгэн шухала үе болон үлэһэн юм.
  
  Гол бүтээлнүүд
  
  Романууд 
   Пиквигэй клубай өөд болохын үмэнэхи тэмдэглэл (The Posthumous Papers of the Pickwick Club) 1836 — 1837
   Оливер Твистын адал ябадал (Oliver Twist), 1837 — 1839
   Николас Никльби (The Life and Adventures of Nicholas Nickleby), 1838 — 1839
   Хуушанай эд юумэнэй дэлгүүр (The Old Curiosity Shop), 1840 — 1841
   Барнеби Радж (Barnaby Rudge: A Tale of the Riots of 'Eighty'), 1841
   Рождествын хөөрөөн (:en:The Christmas books):
   Рождествын дуу (A Christmas Carol), 1843
   Хонхонууд (The Chimes), 1844
   Гуламтын даржагануур (The Cricket on the Hearth), 1845
   Амидаралай байлдаан (The Battle of Life), 1846
   Буруу зүйл хэһэн хүн (The Haunted Man and the Ghost’s Bargain), 1848
   Мартин Чезлвит (The Life and Adventures of Martin Chuzzlewit), 1843 — 1844
   Домби ба хүбүүн хоёр (Dombey and Son), 1846 — 1848
   Дэвид Копперфильд (David Copperfield), 1849 — 1850
   Хүйтэн байшан (Bleak House), 1852 — 1853
   Харьяд үе (Hard Times: For These Times), 1854
   Багахан Доррит (Little Dorrit), 1855 — 1857
   Хоёр хото тухай хөөрөөн (A Tale of Two Cities), 1859
   Ехэ горидолго (Great Expectations), 1860 — 1861
   Манай нүхэр (Our Mutual Friend), 1864 — 1865
   Эдвина Друдай нюуса (The Mystery of Edwin Drood), 1870 — 1870. Дүүргэһэнгүй.
  
  Хөөрөөнэй түүбэри 
   «Бозой найруулалнууд» (Sketches by Boz), 1836)
   «Мадфогские бэшэгүүд» (The Mudfog Papers), 1837)
   «Аралжаагүй аялша» (The Uncommercial Traveller), 1860—1869)
  
  Зүүлтэ 
  
   
   Хескет Пирсон. Диккенс. М.: Молодая гвардия, 1963, ЖЗЛ.
   Тайна Чарльза Диккенса: Библиографические разыскания /Сост. Е. Ю. Гениева, Б. М. Парчевская (раздел «Диккенс в русской печати»); Отв. ред., предисл. и вступ. ст. Е. Ю. Гениева. — М.: Книжная палата,1990. — 536 с.
   
   Поликарпов Ю. Русский прототип персонажа Диккенса //Вопросы литературы. 1972. № 3.
   Энгус Уилсон. Чарльз Диккенс. СПб.: Вита Нова, 2013. - 592 с. - ISBN 978-5-93898-465-3
  
  Холбооһон 
  
  Ехэ Британиин зохёолшод