title: Хара нүхэн
text: Хара нүхэн () гэдэгынь гэрэл болон алибаа сахилгаан суранзан долгин нэбтэрэн гарахааргүй маша хүсэтэй таталсалай орон бии болгоһон огторгойн орон зай юм. Хара нүхэниие тойроод эрьен гараха боломжогүй үзэгдэлэй хаяа гэдэг математикада тодорхойлһон гадаргуу байдаг. Үзэгдэхэ гэрэлые өөртөө татан шэнгээдэг ушарһаа гадна ажаглагшын хубида хүреэлэн бай харанхы огторгойн дэбисхэрһээ илгаран харагдаха боломжогүй юм. Тиимэ ушарһаа хара нүхэн гэһэн нэрлэһэн болоно. Өөрөөр хэлэбэл, тухайн хаяанда хүрэһэн бүхы гэрэлые һорожо юушье ойлгуулдаггүй ба яг лэ термодинамикын түгэс хара бэе шэнги байдаг. Огторгойн квант ороной онолоор үзэгдэлэй хаяанһаа тодорхой хизгаартай температура бүхы хара бэе шэнги сасараг туяа илгардаг. Тухайн температурань хара нүхэнэй температуратай урбуу хамааралтай байдагынь одонуудай бөөгнэрэл бүхы хара нүхэниие энэ сасараг туяагаар ажаглахада түбэгтэй болгодог. Хара нүхэн өөрөө шууд харагдаха боломжогүйшье тэрэниие үзэгдэлэй хаяанайхи гадна талаарха бодос, бэенүүдтэй харилсан үйлэшэлжэ байдаг байдалаарынь ажаглан элирүүлжэ болоно. Жэшээлбэл, хара нүхэндэ татагдан орожо байдаг хии, тооһониие ажаглаха боломжотой. Хии, тооһониинь хара нүхэндэ татагдан ороходоо хуйларжа (турбулент хүдэлөөн), үндэр температура хүрэтэр халан, ехэ хэмжээнэй сасараг илгаруулна. Иимэ ажаглалтын үрэ дүндэ манай юртэмсэдэ хара нүхэн бодотой оршон байна гэдэгые шэнжэлхэ ухаанай үндэһэтэй нотолһон бэлэй. 
  
  Гэрэлые өөрһөөн холдуулхагүй барижа байха хүсэрхэг татаха хүсэн бүхы бэе байжа болохо тухай дүгнэлтые 1783 ондо анха Англиин одон орон һонирхогшо Джон Мичелл хэжэ байгаа.  1795 ондо Франциин физик Пьер Симон Лаплас тоосоонойнгоо үрэ дүндэ тулгуурилан мүн адли дүгнэлтэ хэжэ байба.  
  
  Хара нүхэнэй тухай оршон сагай ойлголто харисангын юрэнхы онолдо һуурилдаг. Физикын энэ тулгуури онолой дахуу ехэ хэмжээнэй масса маша бага орон зайда түблэрһэн нүхэсэлдэ орон зайн гажалта бии болгодог тула матери ба гэрэл, сасаргалта орон зайн тэрэ хэһэгһээ зугтажа гараха боломжогүй болодог. Харисангын юрэнхы онолой хүреэндэ хара нүхэниие түбдөө сэгэн сингуляр шанартай, захадаа үйлэ ябадалай хизгаартай орон зай маягаар дүрсэлдэг бол квант механикын үйлэшэлэлые тоосожо үзэбэл энэ дүрсэлэлдэ хубилалта оруулха шаардалгатай болоно.
  
  Энэ һэдэбээрхи зарим шудалгаанһаа хара нүхэниинь татагдаһан бодосые эсэс түгэсхэлгүй өөртөө агуулһаар байдаг бэшэ харин Хокингой сасаргалта гэхэ үзэгдэлэй ябасада дулаанай энерги хэлбэреэр аажамаар сасаргадаг болоод наһанииньшье хизгаартай байдаг гэһэн дүгнэлтэ хэгдэдэг байна.  Гэбэшье квант таталсалай онолые оролсуулһан хара нүхэнэй бүрин зүб загбар одоогоор эсэслэн болбосорогдоогүй байна.
  
  Хэдыгээр хара нүхэнэй доторхи харагдадаггүйшье хара нүхэнэй оршон байдагые бусад бодос болон гэрэл зэргэ сахилгаан суранзан сасаргатай харилсан үйлэшэлэлсэжэ байгаар тайлбарилжа болоно. Хара нүхэн рүү унаһан бодос огторгойн эгээн тодо бэенүүдые үүсхэдэг үрэлтээр халажа бөөгнэрһэн диск бии болгодог. Хэрэб хара нүхэниие тойроһон одонууд байбал, тэдэнэй тойрог замаар нүхэнэй масса болон байралалые тодорхойлходо ашаглажа болоно.
  
  Ном зохёол
  
  Зүүлтэ
  
  Холбооһон 
  
   Чёрные дыры // Лекция Э. Ахмедова в проекте ПостНаука (08.06.2012) 
   Чёрные дыры — что это. Описание. Фото. 
   Чёрные дыры — статья в Физической энциклопедии 
   У. Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности (главы из книги) 
   Scientific.ru — «Сколько ангелов может танцевать на булавочной головке?» — Термодинамика чёрных дыр 
   habrahabr.ru — Падаем в чёрную дыру 
   Эмиль Ахмедов. «Черные дыры», из цикла лекций в проекте «ПостНаука» (видео) 
   Чёрные дыры и структура пространства-времени Хуан Малдасена (Juan Maldacena), Институт высших исследований, Школа естественных наук, Принстон, Нью-Джерси, США 
   Большой адронный коллайдер (БАК) и чёрные дыры 
   Программа для визуализации полетов вокруг чёрной дыры 
   Научно-познавательный фильм о возникновении «Чёрных дыр» (видео) 
   Анатолий Черепащук. «Новые формы материи во Вселенной. Оптические исследования рентгеновских двойных звездных систем, ч. 2», цикл лекций «ACADEMIA» (видео) 
   Южно-европейская Обсерватория — Исследование чёрной дыры в центре Млечного Пути (видео) 
    Сверхмассивные чёрные дыры — док. фильм BBC Horizon, посвящённый сверхмассивным чёрным дырам, находящимся в центре галактик  (видео) 
   Астрономы впервые увидели, как чёрная дыра разорвала звезду РИА Новости, 17 июня 2011 
   Чёрные дыры — корона чёрных дыр 
   Реликтовые черные дыры 
  
  Одон орон шудалал