title: Римэй эзэнтэ гүрэн
text: Римэй эзэнтэ гүрэн () эртын Римэй соёл эргэншэлэй Республикын даарахи үе шата болоод засаглалай автократи хэлбэриие абажа, Европо, Газарай дундада тэнгисэй эргэн тойрондо асар томо нютаг дэбисхэр эзэлжэ байһанаараа онсолиг юм. Энэ нэрэ томьёогоор анханай эзэн хаан Октавиан Августай үе болон тэрэнэй дараахи хугасааные элирхылдэг.
  
  Энэ үмэнэ байһан Римэй Республика хэд хэдэн удаагай эргэнэй дайнаар һуларжа, доройтобо. Республикын хожуу үеын тэмсэлэй үеээр олон зуун сенаторнууд алуулһан гү, али үхэхэд Римэй сенат эхинэй үедэ Анхадугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байһан бол хожом Хоёрдугаар триумвиратай дэмжэгшэдээр нүхэгдэжэ байба. Республикаһаа эзэнтэ гүрэн рүү шэлжэһэн шэлжэлтые хэд хэдэн үйлэ ябадалаар тэмдэглэхэ һанал байдаг. Энэниин дотор Юлий Цезарь  44 ондо Римэй диктатороор наһан туршадаа томилогдоһон ябадал, Актиумын тулалдаан ( 31 оной 9 дүгээр һарын 2), Римэй сенат Октавианда хүндэтэ Август ( 27 оной 1 дүгээр һарын 4) сула үгэһэн ябадалаар тэмдэглэхэ һанал гаража байба. Октавиан/Август Римэй Республикые абарһанаа албан ёһоор тунхаглажа, эрхэ мэдэлээ Республикын хэлбэриин доро болгоомжотой нуун далдалжа байба. Тухайлбал консулнууд һунгагдаһан байһан, плебейшүүдэй трибунанууд хуули тогтоомжо һанал болгожо байһан, сенаторнууд Римэй курияда мэтгэлсэсээр байба. Гэбэш бүхы зүйлэдэ нүлөөлжэ, эсэсэй шиидбэриие хинадаг байһан хүниинь Октавиан болон тэрэнэй дараа гаража ерэһэн бүхы эзэн хаан байгаа. Тэрэ шаардалга гарабал Римэй легионууд тэрэниие дэмжэжэ байба.
  
  Лата хэлэнэй Imperium Romanum (Римэй эзэнтэ гүрэн) гэхэ нэрэ томьёонь магадгүй хамагай һайн танигдаһан латин үгэ юм. Энэ нэр томьёоной imperium гэхэ үгэнь Римэй сэрэгэй захирагша — императорта дагаар ороһон хүнэй амидаралай хүрээг элидхэдэг юм (жэшээлбэл хүмүүн бүхы зарим улас орон — газар нютаг). Римэй тэлэлтэ бүгэдэ найрамдаха уласай үедэ эхилһэн болобошье эзэн хаан Траянай үедэ оргилдоо хүрэбэ. Нютаг дэбисхэрэй тэлэлтын энэ оргил үедэ Римэй эзэнтэ гүрэн 6,5 сая оршом км² хуурай газарые хамаржа байлаа. Эзэнтэ гүрэн үргэн уудам нютаг дэбисхэрые удаан хугасаанда харьяалжа байһан ушарһаа дэлхэйн улас оронуудай хэлэн, шажан, уран барилга, гүн ухаан, хуули, засаглалда нүлөөлһэн нүлөөлэл мүнөөе хүрэтэр хадгалагдаһанаар ерэһэн.
  
   III зуунай һүүлээр Диоклетиан үргэн уудам нютаг дэбисхэрые ударидалга доороо нэгэдхэн барижа байхын тулада эрхэ мэдэлые хамтаран түрэ баригша эзэн хаадай дунда хубааха практика тогтообо. Дараашын хэдэн арбан жэлэй турша эзэнтэ гүрэн гол түлэб зүүн/баруун тэнхэлгын дагуу хубаагдаха болоһон. 395 ондо I Феодосий наһа бараһанай дараа эзэнтэ гүрэн һүүлын удаа хубаагдаба.
  
  476 ондо Ромул Август Одоакриин шахалтаар хаан шэрээнһээ бууһанаар Баруун Римэй эзэнтэ гүрэн задаран унаба. Зүүн Римэй гү, али Византиин эзэнтэ гүрэн 1453 ондо XI Константин Палеолог наһа баража, Константинополь хотые II Мехмедэй ударидаһан Османай туркууд эзэлхэ хүрэтэр оршон тогтонобо.
  
  Зүүлтэ
  
  Холбооһон 
   Adena, L. The 'Jesus Cult' and the Roman State in the Third Century, Clio History Journal, 2008.
   Roman battlefield unearthed deep inside Germany
   BBC Romans for Children
   Classics Unveiled
   Complete map of the Roman Empire in year 100
   Detailed history of the Roman Empire
   Historical Atlas (Swedish)
   Roman Numismatic Gallery 
   The Celts and Romans
   The Roman Empire
   The Roman Empire in the First Century from PBS
   The Roman Empire System
   Timeline of the Roman Empire and its split on WikiTimeScale.
   UNRV Roman History
   Worlds of Late Antiquity website: links, bibliographies: Augustine, Boethius, Cassiodorus etc.
  
  Эртэнэй Рома
  Италиин түүхэ
  Усадхаһан хаанта уласууд