title: Дэлхэй
text: Дэлхэй (тэмдэг: ) — наранай аймагай гурбадахи гараг, соро ганса амидаралтай юртэмсэ юм. Дэлхэйнь 4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ бии болоһон, нэгэ дахуултай (Һара), 365.26 үдэрдэ Нараниие бүтэн тойродог).. Дэлхэйн эрьелтын тэнхэлиг 23,5° хазайһан байдаг, дэлхэй дээрэхи уларилай хубилалтын шалтагаан болоно.
  
  Дэлхэйнь агаар мандалтай, гадаргуунь 71 % далай (уһан), үлэһэн 29 % — хуурай газар (түбинүүд, аралнууд). Дэлхэйн гадаргуунь тектоник плитануудта хубаагдаха ба тэдэгээрэнь таһаралтагүй нүүжэ (хүбжэ) байдаг. Дэлхэйнь гүн рүүгээ бүсэлүүрлэг тогтостой болоод сүм, манти, холтоһонһоо тогтоно.
  
  Дэлхэйн бойжоролго 
  4.57 тэрбум жэлэй үмэнэ Дэлхэй болон Hаранай аймагай бусад гарагууд, хиин манарһаа (Solar Nebula) үүдэһэн гэжэ таамаглажа байгаа болоод Дэлхэйнь эхилээд халуун хайламаг байгаад аажамаар хүрэжэ, хатуу холтоһотой болоһон байна. Дэлхэйн дахуул Һарань, Дэлхэйе Мягмар гарагтай ойролсоо хэмжээтэй бэетэ («Тейя» гэжэ нэрэлдэг) мүргэхэ үедэ үүдэһэн гэжэ таамагладаг.
  
  Аажамаар Дэлхэйн температура 100 °C (212 °F) оршом болоход эртын агаар мандал дахи уһанай уурал конденсат болоһон, далай үүдэжэ эхилһэн байна. Агаар мандалда хүшэлтүрэгшэ, уламаар агаар мандалай дээд дабхаргад озон (O3) үүдэһэнээр, наранһаа ерэхэ ультраягаан туяа багадхажа, анханай ниилэмэл эстэй амитад, улмаар жинхэнэ олон эстэй амитад үүдэжэ эхилбэ.
  
  Дэлхэйн гадаргуу байнга, таһаралтагүй өөршэлэгдэжэ байһан гэжэ үзэдэг. Өөрөөр хэлэбэл эхэ газарнууд нүүжэ, хоорондоо нэгэдэн супертүби үүдэгэн, дараань задаржа байһанһаа нилээд шухала супертүбинь 600—540 сая жэлэй үмэнэ бии боложо, 180 сая жэлэй үмэнэ задарһан (Гондвана, Лаврази 2 супертүби үүдхэһэн) Пангея юм. Дэлхэй дээрэ хэд хэдэн томохон мүльһэтэлгүүд ябагдаһан гэжэ таамагладаг ба эхинэйхэнь 750—580 сая жэлэй үмэнэ (Неопротерозой), һүүлынхэнь 10,000 жэлэй үмэнэ дууһаһан байна.
  
  Дэлхэйн хүгжөөлэй түүхэдэ амида махабадай томохон задаралганууд тохёолдожо байһанһаа һүүлынхэнь 65 сая жэлэй үмэнэ болоһон үлэг гүрбэлнүүдэй мүхэл юм (Шалтагааныень дэлхэй дээр солир унаһантай холбон таамагладаг). Уг задаралгын дараагаар жажаг амитад жэшээлбэл һүн тэжээлтэн амитад эршэмтэй тархажа эхилһэн ба хэдэн сая жэлэй үмэнэ Африкын мэшэтэй түһөөтэй амитадые хоёр хүлэ дээрээ ябадаг болоһон гэжэ таамагладаг.
  
  Дэлхэйн бүтэсэ 
  Наранай аймагай 4 гараг (Наранда ойрхон 4 гараг) хатуу, шулуурхаг гадаргуутай («Хүрьһэтэ гараг») болоод тэдгээрһээ Дэлхэйнь хамагай томо, ехэ нягтатай, хүсэтэй суранзан оронтой, газарай татадаг хүсэн хамагай ехэтэй гараг юм. Дэлхэйнь юрэнхыдөө үндэгэлиг бүмбэлэг хэлбэритэй болобош, үнэндээ гадаргуунь тэгшэ бэшэ ушар Дэлхэйн хэлбэриие Геоид гэжэ нэрэлнэ.
  
  Химиин найралга 
  Дэлхэйн масса ойролсоогоор 5,98 ×1024 кг. Гол бүрдүүлэгшэ элементүүд түмэр (32.1 %), хүшэлтүрэгшэ (30.1 %), сахюур (15.1 %), магни (13.9 %), хүхэр (2.9 %), никель (1.8 %), кальци (1.5 %), хүнгэнсагаан (1.4 %) ба үлэхэ 1,2 % бусад химиин элементууд юм.
  
  АНУ-ай геохимик Франк Кларкай тоосоогоор, Дэлхэйн холтоһоной 47 % хүшэлтүрэгшэ болоод ниитэ шулуулагай 99,22 % сахюур, хүнгэнсагаан, түмэр, кальци зэргэ ниитэ 11 эһэлһээ тогтодог байна.
  
  Дэлхэйн дотоодо бүтэсэ 
  
  Дэлхэйнь гүн рүүгээ үелэһэн бүтэсэтэй болоод химиин найралгынхаа хубида:
   Xамагай гадана таладаа, cиликатлае найралгатай, хатуу холтоһон,
   Tүүнэй дотор талда шэнгэн манти,
   Mантитай харисуулхад харисангуй аглуун гадаад сүм,
   Xамагай түбдөө хатуу дотоодо сүм гэжэ хубаагдана.
  
  Харин Геологиин хубида литосферэ, астеносферэ, дээдэ манти, доодо манти, гадаада болон дотоодо сүм гэһэн үе дабхрагуудтай
  .
  
  Сүм 
  
  Дэлхэйн дундажа нягта 5515 кг/м3, харин гадаргуугай дундажа нягта 3017 кг/м3 тула Дэлхэйн сүмые харисангуй дэлюу нягтатай гэжэ үзэдэг ба энэнь сейсмиин судалгаагаар баталагдадаг байна. Сейсмиин (шэшэргэлэлэй) S долгиной хурданай һааралтаар гадаада сүмые шэнгэн зуурмаг хэмээн баталаа. Ушарань S долгиниинь шэнгэн бэеэ нэбтэрдэггүй байна. Дэлхэйн үүдэлэй эхинэй үедэ, ойролсоогоор 4.52 тэрбум жэлэй оршом, хүндэ химиин нэгэдэлүүд дэлхэйн түбрүү һуужа гү, али бөөгнэрэн, хүнгэниинь дэлхэйн холтоһон гү, али гадаргуу руу шэлжэнэ, илгаралта ябагдаһанай үр дүндэ сүмынь үүдэһэн гэжж үзэдэг. Сүмынь үндэһэндээ түмэр (80 %), никель, мүн багахан хэмжээнэй бусад химиин элементһээ тогтоно. Эдэгээр бусад элементүүдые хүхэр, карбон, уһантүрэгшэ байха магадлалтай хэмээн үзэдэг.
  
  Манти 
  
  Мантинь Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй 70%-ийг эзэлдэг, ниитэдээ 2,890 км зузаан. Даралта манти ба сүмэй заагта ~140 ГПа (1.4 Maтм), температура 500 °C-900 °C (932 °F-1,652 °F) хоорондо хэлбэлзэхэ ба манти, гадаада сүмэй зааг дээрэ 4,000 °C (7,200 °F) байна.
  Мантиие үндэһэн 2 хэһэгтэ хубаадаг. Дээдэ болон доодо манти. Энэ хоёр үень бүрдүүлэгшэ эрдэс минералаараа илгагдана.
  
  Холтоһон 
  
  Геологиин үүдэнһээ, Дэлхэйн холтоһониинь Дэлхэйн хамагай гадана талын хатуу бүрхөөл (литосфериин дээдэ хэһэг) болоод базальтлаг болон боржинлиг шулуунһаа тогтоно. Дэлхэйн ниитэ эзэлхүүнэй < 1 % эзэлнэ.
  
  Тектоникын плита 
  
  Литосферэнь тектоникын плитанууд гэжэ нэрэлэгдэхэ хэһэгүүдтэ хубаагдаһан (эбдэрһэн) байдаг болоод астеносферэ дээгүүр нүүжэ (хүбэжэ) байдаг байна. Ниитэдээ 7 томо плита, олон тооной жэжэг плитанууд байна.
  
  Дэлхэйн гадаргуу 
  Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 70,8 % уһаар (Далайгаар) бүрхэгдэнэ. Далайн ёроолын гадаргуунь тэгшэ бус болоод уула нюрганууд (Далайн голшо нюруу), галта уула, хабсал, дэбисэг зэргэтэй байна. Үлдэх 29,2 % нь хуурай газар болоод сүл, тэгшэ тала, үндэр уулас зэргэ геоморфологиин олон элементүүдһээ бүрдэнэ. Хуурай газарай гадаргуугай 75 % тунамал шулуулгаар хушагдана. үлэхэ хэһэгтэнь магмын болон хубирмал шулуулаг тархана. Дэлхэйн газарай гадаргуу дээрэ хамагай үргэн тархалтатай эрдэсүүд бол кварц, хээрын жоншо, амфибол, гялтгануур, пироксен, оливин, кальцит, доломит зэргэ юм. Дэлхэйн гадаргуунь тектоник хүдэлгөөн болон элэгдэл, үгэршһээ хамааран тасаралтагүй өөршэлэгдэдэг байна.
  
  Дэлхэйн хуурай газарай хамагай нам дор сэгэнь далайн түбшэнһөө доошо 418 м-т оршохо Һүнэһэн тэнгис, хамагай үргэгдэһэн сэгэнь 8,848 м үргэгдэһэн Эверест орьёл юм. Эхэ газар дундажаар далайн түбшэнһөө дээшэ 686 м үргэгдэһэн байдаг.
  
  Уһан мандал 
  
  Дэлхэйн ниитэ гадаргуугай ехэнхинь уһаар бүрхэгдэһэн байдагаараа Наранай аймагайн бусад гарагуудһаа илгаатай болоод «Сэнхир Гараг» гэжэ нэрэлэгдэдэг. Дэлхэйн уһан мандал үндэһэндээ Дэлхэйн далайнуудһаа бүрдэхэ болобош, үүндэ баһа эхэ газарай тэнгис, нуур, гол мүрэн, газарай гадаргууһаа 2000 м хүрэтэр гүндэ оршохо гүнэй уһаные оруулдаг байна. Дэлхэйн хамагай гүн уһатай газар бол Номгон далайда оршохо Марианай хотигор (10,911 м гүн). Далайн дундажа гүн 3,794 м байдаг.
  
  Далайн ниитэ масса 1.35 х 1018 тонно гү, али Дэлхэйн ниитэ массын 1/4400, эзэлхүүниинь 1,386 × 109 км³. Дэлхэй дээрхи ниитэ уһанай 97,5 % дабһатай уһан болоод үлэхэ 2,5 % сэбэр уһан юм. Сэбэр уһанай 68,7 % мүльһэн хэлбэрээр оршоно.
  
  Далайн уһаниинь наранай энергиие ехэ хэмжээгээр шэнгээдэг ушар далайн уһанай температурын тархалтаар дэлхэйн саг уурал тодорхойлогдоно. Үүнэй тод жэшээ бол ЭНСО (El Niño-Southern Oscillation) юм.
  
  Агаар мандал 
  
  Дэлхэйн агаар мандал гэжэ Дэлхэйн татаха хүсэндэ захирагдан, Дэлхэйн гадна талаар хүрээлэн байгаа хиин дабхргые хэлэнэ. Агаар мандалай 78 % азот, 20,95 % хүшэлтүрэгшэ, 0,93 % аргон, 0,038 % нүүрһэнтүрэгшын дабхар эһэл, 1 % уһанай уурал болон маша бага хэмжээтэй бусад хиинүүд байна. Эдэгээр хиинүүдые ниүлүүлээд бидэ агаар гэжэ нэрэлдэг. Агаар мандалиинь Наранһаа ерэхэ ультраягаан туяае шэнгээжэ, үдэр, һүниин температурын илгаае тогтоборжуулан, Дэлхэй дээрэ амидарал байха нүхэсэлые бүрдүүлнэ.
  
  Гaзарай гадаргуу оршомын агаар мандалай дундажа температура 15 °C байдаг.
  
  Дэлхэйн агаар мандал бол олон дабхартай:
   тропосфера
   стратосфера
   мезосфера
   ионосфера
   термосфера
   экзосфера
  
  Һара 
  
  Һара — дэлхэйн ганса байгаалиин дахуул юм.
  
  Дэлхэйн эрьелтэ ба орбита 
  
  Дэлхэй тэнхлэгээрээ 23 саг, 56 минут, 4.091 секундта нэгэ бүтэн эргэдэг болоод Наранһаа дундажаар 150 сая км зайда, 30 км/сек (108,000 км/саг) хурдатайгаар 365.2564 үдэртэ Нараниие нэгэ бүтэн тойроно.
  
  Дэлхэйн тэнхэлэгэнь Наран-Дэлхэйе дайрһан хабтагайтай харисуулхада 23.5 градусаар хазайһан байха ба энэнь Дэлхэй дээрэхи үбэл зунай уларил һолигдохо шалтагаан болоно.
  
  Ниигэмэй газарзүй 
  
  Дэлхэйн хүн амань 2006 оной 2 һарын байдалаар 6,600,000,000 байгаа болоод 2013 ондо 7 тэрбум, 2050 ондо 9.2 тэрбум хүрнэ гэһэн тоосоо байдаг. Хүн амын өсөлтийн дийлэнх нь хөгжиж буй орнуудад хамаарна. Дэлхийн нийт гадаргуугийн 1/8 нь хүн оршин суухад тохиромжтой гэж тооцогддог байна (2/3 нь далай, үлдэх хуурай газрын тэн хагас нь цөл (14 %), өндөр уулс (27 %) зэргэ).
  
  2007 оной байдалаар тусгаар статустай 201 бэеэ даанхай орон, НҮБ-ын гишүүн 192 улас байна.
  
  Мүн үзэхэ 
   Наранай аймаг
  
  Зүүлтэ
  
  Гадаада холбооһон 
   WikiSatellite view of Earth at WikiMapia
   USGS Geomagnetism Program
   NASA Earth Observatory
   Earth Profile by NASA’s Solar System Exploration
   The size of Earth compared with other planets/stars
   Climate changes cа.н.ses the earth’s shape to change — Nasa
   Beа.н.tiful Views of Planet Earth Pictures of Earth from space
   Flash Earth A Flash-based viewer for satellite and aerial imagery of the Earth
   Projectshum.org’s Earth fact file (for younger folk)
   Geody Earth World’s search engine that supports Google Earth, NASA World Wind, Celestia, GPS, and other applications.
   Planet Earth From AOL Research & Learn: Photos, quizzes and info about Earth’s climate, creatures and science.
   Earth From Space Some Photos From the Exhibit
  
  Шэнжэлхэ ухаан
  Гарагууд
  Одон орон шудалал
  Наранай аймаг