title: Германи
text: Германи (), албан ёһоор Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас () түб Европын улас юм. Хойто талаараа Дани, зүүн талаараа Польшо, Чехи, урда талаараа Австри, Швейцари, баруун талаараа Франци, Люксембург, Бельги, Нидерланд уласуудтай хиллэдэг. Мүн баруун хойто талада Хойто тэнгис, зүүн хойто талада Балтиин тэнгис оршодог. Германи 357,021 км² нютаг дэбисхэртэй болоод шэрүүн уларилтай. Хүн зонойнгоо тооноор Европын Холбооной гэшүүд дотор түрүүлдэг, мүн гадаада оршон һуугшадаараа дэлхэйдэ гурбан ороно.
  
  Германиин гүйсэдхэхэ дээдэ байгуулга болбол Холбооной Засагай газар (Bundesregierung) юм. Тэрэнэй үндэһэн үүргэнь уласайнгаа улас түрын ударидалгые хэрэгжүүлхэдэ оршоно. Засагай газарай Канцлер (Bundeskanzler) ударидана. Германиин шүүхын тогтолсонь бусад уласуудай шүүхын тогтолсоһоо илгарха тусхай онсолигтой. Ехэнхи уласуудта шүүхын тогтолсо дангаараа түрүүлдэг аад, Германида дээдэ шүүхын үүргые холбооной шүүхын танхим, захиргаанай хэрэгэй шүүхэ газар, хүдэлмэриин шүүхэ газар, ниигэмэй шүүхэ газар гэжэ 5 дээдэ шүүхэ газарнууд тус тусайнгаа хүреэндэ хэрэгжүүлдэг, эдэ дээдэ шүүхэ газарнуудай ниилбэрииень шүүхын сенат гэжэ нэрлэдэг.
  
  Германи хадаа Европын Холбооной үндэһэлэгшэ гэшүүн болоод, НАТО сэрэгэй альянсын, «Ехэ долооной» гэшүүн мүн.
  
  Газар зүй 
  
  Германи Европын зүрхэн хэһэгтэ байрлана. Юһэн хүршэ улас хилэ нэгэтэй: хойто зүгтээ Данитай, баруун зүгтээ Нидерланд, Бельги, Люксембург, Францитай, урда зүгтээ Швейцари ба Австритай болон зүүн зүгтээ Польшо ба Чехитэй хилэлдэг. 1990 оной 10 һарын 3-да дахин нэгэдэһэн үдэрэй һүүлдэ Германиин түб байрлалга үлүү элирүүлэгдэнэ. Германиин талмайнь 357 000 км² тухай. Хойто зүгһөө урда зүг тээшэ эгээн утань 876 км, баруун зүгһөө зүүн зүг тээшэ 640 км юм. Эгээн гадаада хилын сэгынь хойто зүгтэ Зильт арал, зүүн зүгтэ Саксониин Найсеауэ, урда зүгтэ Бавариин Оберстдорф болон баруун зүгтэ Зельфкант (Хойто Райн-Вестфали) юм.
  
  Германиин хилэнь ниитэдэ 3758 км утатай. Германида 81,8 сая шахуу ажаһуугшадтай. Германи хадаа Оросой һүүлдэ Европын олон хүн зонтой улас.
  
  Газарай хэлбэри 
  Германиин хойто хэһэгынь мүльһэн галабта бии болоһон набтар тэгшэ газар юм (Хойто-Германиин набтар газар, эгээн набтар сэгынь — Вильстермаршынхи Нойендорф-Саксенбанде, далайн түбшэнһөө доошо 3,54 м). Гүрэнэй түб хэһэгтэ урда талаһаа ойтой уулархаг газар аад, урдада Альпа шэлэ нюруу үргэлжэлнэ (Германиин нютаг дэбисхэр соо эгээн үндэр сэг — Цугшпитце уула, 2 962 метр үндэр).
  
  Уһан зүй 
  Германиин дэбисхэр нютагаар олон гол мүрэнүүд урдана, эдэ дунда эгээн томонь Райн, Дунай, Эльба, Везер ба Одер. Гол мүрэнүүд һубагаар холбоогдоно, хамагай алдартайнь — Балтын ба Хойто тэнгисые нэгэдүүлдэг Килиин һубаг. Килиин һубаг Килиин буланда эхилээд Эльба мүрэнэй адагта шудхана. Германиин эгээн томо нуур озеро — 540 км² талмайтай 250 метр гүнзэгы Боден нуур.
  
  Түүхэ
  
  Дунда зуун 
  
   IV зуун жэлһээ хойшо герман угсаатан Германиин нютаг дэбисхэртэ ажаһууна. VI–VIII зуун жэлдэ алеманнуудай, баварнуудай, тюрингүүдэй, саксуудай гэхэ мэтэ герман угсаанууд Франкын уласай бүридэлдэ оробо. IX зуун жэлдэ Каролингын гүрэнэй унаһаар герман орон нютагууд уласай талаар амяарлажа, олон тооной гүнлигүүд бии болобо.  Франкын гүрэнэй хубаалгын үрэ дүндэ (843 он) Зүүн-Франкын улас бии болоод, энэнэй тулгуури дээрэ X зуунда Германи хаанта улас бии болобо. 962 ондо I Оттон хаан Хойто ба Түб Италиие туйлажа эзэлһээр Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн байгуулагдаба (1806 ондо Наполеоной усадхагдаһан).  X-XV зуун жэлдэ балтын ба славян угсаатан ажаһууһан газарнууд Германиин бүридэлдэ оробо. Арюун Римэй эзэнтэ гүрэндэ сүлөөтэ хотонууд шухала үүргэ гүйсэдхэбэ (XV зуунай һүүлээр 80 үлүү байгаа).
  
  Шэнэ үе 
  1530 ондо Австри ехэ гүнлиг, Богеми, Испани, Унгар хаанта уласууд, Нидерланд, Миланай ба Бургунди гүнлиг Арюун Римэй эзэн хаан болоһон V Карлай мэдэл доро оробо. Һабсбургтан обог Европын хахадые ноёрхобо.
  
  1517 ондо Протестант шэнэшлэл эхилжэ, 1524-26 оной Таряашадай дайн ушаруулба. Германи католик ба протестант гүнлигүүдтэ хахараа. 1618-48 оной Гушан жэлэй дайн Германиин децентрализациие бэхижүүлбэ. XVIII зуун жэлдэ Прусси Австриһаа Силезиие, Польшоһоо Баруун Прусси ба Познаниие эзэлжэ, агуу гүрэнөөр өөдэлбэ.
  
  Францида эсэргүү дайнда Германиин гүнлигүүд I Наполеоной буталагдаһан, Арюун Римэй эзэнтэ гүрэн усадхажа тэрэнэй орондоо Райнай холбоое байгуулба. 1814-1815 оной Венын ехэ хуралай шиидхэбэриин ёһоор, 1815 ондо 38 герман уласууд Германиин холбоо (Deutscher Bund) байгуулба. Германиин холбоое Австриин эзэнтэ гүрэнэй кайзер байһан Холбооной юрэнхылэгшэ ударидагша байгаад, Бундестаг (Bundestag, Холбооной хурал) газар нютагуудые түлөөгдэбэ. 1848-49 ондо нэгэдэлгын түлөө буржуазиин-арадшалһан хубисхал болоһоншье һаа, илагдаһан байгаа. Тэрэнэй һүүлээр Австри ба Прусси хоорондо Германиин нэгэдэхын түлөө тэмсэл түрөө.
  
  Бисмарк Пруссин эзэрхэг түримхэй тулгуури дээрэ Австригүйгөөр Бага Германиие (Kleindeutschland) нэгэдхэбэ. Тэрэнэй шатанууд: 1864 оной Дани-Пруссиин дайн илажа гараһанай һүүлээр 1866 оной Австри-Пруссиин дайнай үрэ дүндэ Хойто-Германиин холбоо (Norddeutscher Bund) бии болоод (1867 он), 1870-1871 оной Франци-Пруссиин дайнай һүүлдэ Эльзас  ба Лотаринги эзэлжэ абаад Версаль ордондо Германиин эзэнтэ гүрэниие тунхаглагдаба (Deutsches Reich, 1871 он). 1884–1885 оной хоорондо Германи Африка болон Океанида харьяатан оронуудые тогтобо.
  
  XX зуун жэл 
  
  1914 ондо Германи Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнда орожо, Германи ба Австриин сэрэгэй блок илагдаба. 1918 оной Ноябриин хубисхалай дүндэ хаанта засаг унажа бүгэдэ найрамдаха засаг мандаба (Ваймарай бүгэдэ найрамдаха улас). Версалиин хэрээгэй ёһоор Германиин тала дайнай бүхы харюусалгые хүлеэжэ, зэбсэггүй орон болохо, тодорхой оронуудта репараци үгэхэ зэргэ заалтанууд ороһон болон Германи уласай түлэхэ ёһотой репарациин ниитэ хэмжээ 1921 ондо 132 тэрбум марка (31,5 тэрбум ам. доллар) байгаа. Гэхыдээ Германи уласые һуларуулжа, сэрэг зэбсэгэй хубида аюулгүй болгохо оролдолгонь бүтээгүй. 1930-аад ондо Германи улас Версалиин хэрээнһээ гараа.
  
  1933 ондо Адольф Һитлерэй ударидаһан нацистууд эрхые абажа, дахин дэлхэйн хэмжээнэй дайн эхилүүлһэн бэлэй. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай һүүлдэ Германи зүблэлтын, америкын, англиин ба франциин дүрбэн эзэмдэлгын бүһэ нютагуудта хубаагдаба. 1949 оной 5 һарын 23-да америкын, англиин ба франциин эзэмдэлгын бүһэ нютагуудһаа Бонн ниислэлтэйгээр Холбооной Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас (Bundesrepublik Deutschland) байгуулагдаба. 1949 оной 10 һарын 7-до зүблэлтын бүһэ нютаг Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Германи Улас (Deutsche Demokratische Republik) бии болобо.
  
  1989 ондо Берлинэй хана унаба. Хоёр улас 1990 оной 10 һарын 3-да нэгэдээ. Нэгэдэһэн Германиин ниислэлые Берлин руу нүүбэ. 1957 ондо Баруун Германи Европын эблэлые байгуулһан оронуудай нэгэ болоод, энэ байгуулга 1993 ондо Европын Холбоо болоһон байна. Германи Шенгенэй бүһэдэ ороһон болон 1999 ондо Еврое мүнгэн тэмдэгтээ болгоһон.
  
  Улас оронууд 
  
  Германи улас «газар нютаг» гэжэ удхатай германяар Länder гэжэ нэрэтэй холбооной 16 можоһоо бүридэнэ. Тус бүридөө үндэһэн хуулита, өөртөө засаха эрхэтэй тула заримдаа можо улас гэжэ баһа нэрлэдэг. Эдэһээ Бавари, Саксони, Тюринги гурбаниинь албан ёһоор "сүлөөтэ улас" гэгдэдэг аад, Берлин, Бремен, Һамбург гурбан хотонь можын зэргэлэлтэй болоһон тула хото улас гэжэ хэлэгдэдэг.
  
  Гол хотонууд 
  
  <noinclude>
  
  Зурагай сомог
  
  Холбооһон 
   Москвада Германиин элшэн сайдай яаман 
   Холбооной Засагай Газар 
   Бундестаг 
   Deutschland.de – Official Germany portal (non-profit)
   Германиин Канцлерэй албан ёһоной сайт 
   Chief of State and Cabinet Members 
   Germany entry at Encyclopedia Britannica 
   Germany at UCB Libraries GovPubs 
   Facts about Germany – by the German Federal Foreign Office 
   Destatis.de – Federal Statistical Office Germany
  
  Зүүлтэ 
  
   
  Түб Европын уласууд
  Европын уласууд
  Холбооной бүгэдэ найрамдаха улас
  Ехэ Долооной уласууд
  Ехэ Хориной уласууд
  Германи хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютагууд
  НАТО-гай гэшүүн уласууд
  Европын Зүблэлэй гэшүүн уласууд
  Европын Холбооной гэшүүн уласууд
  НҮБ-эй гэшүүн уласууд
  1871 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
  1949 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
  1990 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
  Баруун Европын уласууд