title: Pòrt Cròs
text: Pòrt Cròs (Port-Cros e galleg) a zo unan eus Inizi Ieras. 650 hektar, 4 km a hed, 2,5 km a led, an hini uhelañ (194 m) eus an enezeg.
  
  Liamm diabarzh
  Inizi Ieras
  
  Liammoù diavaez
  
  Istor 
  Porzh-Cros, Porquerolles hag
  Leuvant az a da sevel enezeg an inizi aour. Deus un tu geologel eo
  stag an enezeg-se eus tolzennad ar Vaourien. 20 000 bloaz ‘eo
  kresket live an dour abalamour da deuzidigezh ar skorn hag an dour
  n’eus beuzet an douar o liamme.
  
  Roudoù
  ‘zo eus tud a veve dija en III de kantved a-raok JK war an
  inizi-se. Korvoet e oa, piaouiet eo bet, kreñvaet ivez hag anavezet
  eo bet a-drugarez da savadurioù ar romaned. Annezidi inizi Hyeres a
  oa alies taget ha piaouiet gant morlaerien adalek XII vet kantved.
  Unan anezho a oa Khizir Khayr ad-Dîn, anvet ivez Barvrouz.
  Amiral-meur an impalaeriezh Osmaniad hag anvet da roue Alger gant ar
  soudarded e oa.
  
  Etre
  an daou vrezel eo deuet an enezeg da vezañ ul lec’h a ouiziegezh
  hag a arz. En em staliet e oa e 1921 Marcel ha Marceline Henry war
  enezenn Porzh-Cros, etre 1925  ha 1938 en deus feurmet Jean Paulhan,
  rener an NRF (Ar gazetenn C’hall nevez), kreñvlech’ de la Vigie
  ha Jules Supervielle a zo en em staliet e kreñvlec’h ar vilin. An
  dud-se o deus desachet skrivagnerien brudet evel Malraux, Valéry,
  Gide, Arland hag ivez Saint-John Perse.
  
  Ar
  c’houplad Henry a gare a-greiz-kalon o enezenn ha gouzout a raent e
  oa pinvidik he glad. Pediñ a raent eta naturalourien ha skiantourien
  a-bep-seurt a listenne o dizoloadennoù. Dileuridi Kevredigezh
  Broadel Gwarez an Natur e oant, neuze e raent e seurt da neataat an
  enezenn ha da reoliañ an douristelezh.
  
  Ar Park broadel 
  Diwar
  intrudu Marceline Henry he deus roet he domani d’ar Stad, André
  Malraux a oa d’ar mare-se ministr ar sevenadur ha Paule Desmarais a
  oa perc’henn war lodenn vrasañ an enezenn eo bet krouet Park
  Broadel Porzh-Cros d’ar 14 a viz Kerzu 1963. 
  
  Ar
  Park-se a zo ar c’hentañ Park morel en Europa. Ur glad naturel,
  sevenadurel hag istorel pinvidik en deus a-drugarez dreist-holl d’ar
  fed m’eo savet gant inizi. Ennañ e c’heller kavout 602 spesad a
  blantoù war an douar, 500 spesad a vezin, 144 a spesadoù labous en
  o zouez 44 spesad a sav neizhoù, 180 spesad pesked hag un nebeud
  spesadoù douarel lec’h evel an diskoglos sard, un tousegeg bihan,
  ha Fillodaktil Europa, ur reptile bihan a zigresk an niver anezho.
  Gellout a reer kavout maread a relegennoù roman, 18 kreñvlec’h a
  ranker gwareziñ hag ober war o zro daou anezho a vez digor d’an
  douristed, dourbontoù, tiez-feur kozh, restanques, puñsoù a vez
  kuzhet gant ar glasvez hag a ziskouez an industriezh hag al
  labour-douar a oa war an inizi en amzer-demenet. Un tregont bennak a
  épaves bigi hag a vestiges arkeologel a zo testoù eus un amzer gozh
  a eskemmoù kenwerzhel etre pobloù ar Mor Kreizdouarel. Mirdioù ha
  tiez tematek a sikour da gompren ha da anavezout an inizi.
  
  War
  un dachenn vihan en em led: 700 ha war an douar ha 1288 er mor evit
  enezeg Porzh-Cros, meut ur perzh arouezus he deus er mor
  Kreizdouarel. D’ar “galon” gentañ-se eo bet ouzhpennet e 2012
  ur galon all, enezenn Porquerolles a en em led war 1200 ha war pehini
  eo perc’henn ar Stad eus 75% abaoe 1971, hag ur zonenn 600 metrad
  tro-dro d’an inizi. War ar c’hevandir emañ Mirva arvor ar c’hap
  Lardier (325 ha), gourenezenn Giens (110 ha) ha salins Hyères (900
  ha). E 1979 eo bet savet Mirva plantoù broadel kreizdouarel
  Porquerolles evit saveteiñ lod eus ar plantoù en arvar hag ur bank
  de semence enni muioc’h evit 2 000 spesad disheñvel. Savet en
  deus ar Park e 1991 gant an UICN, Rouedad spasoù gwarezet ar mor
  Kreizdouarel, MedPAN, evit gellout eskemm etre an dud e karg eus
  spasoù morel gwarezet. E 1999 eo bet sinet un emglev gant Italia,
  Monaco ha Bro C’hall evit sevel ur Santual evit bronneged ar mor
  Kreizdouarel, Santual PELAGOS. Ar Park a gemer perzh ivez er rouedad
  Natura 2000 evit gwareziñ an annezoù hag ar spasoù o deus un
  interest evit ar gevredigezh.
  
   	Evit 	gwareziñ ar spesadoù, ar metoù, an dremmwel hag ar glad 	sevenadurel e c’heller diverrañahelioù pennañ ar Park 	evel-henn:
  	* 	Diarbenniñ 	ha kizidikaat an dud war ar fed eo dav kompren eo gwann ar metoù 	hag eo ret e wareziñ.
  	* 	Evezhiañ 	ar glad da skouer arvar ar gwalltanoù.
  	* 	Merañ 	ar spasoù naturel ha chom un dave war skeul ar vro hag an 	etrevroadel.
  	* 	Gwellaat 	an isframmoù
  
  Evit
  henn ober e ro ar Stad ul lodenn vras eus an 9 million a euroioù az
  a da sevel e vudjed. Dre vras e ve implijet an arc’hant-se evit
  goprañ ar 80 bennak a implijidi tituler, ar saisonniers hag
  implijidi mirva plantoù Porquerolles. 26 % eus an dispignoù a vez
  graet evit mont en-dro hollek ar Park hag 8% evit ar
  postadennoù-arc’hant
  
  Gant
  lezenn ar 14 aviz Ebrel 2006 war ar Parkoù broadel eo bet dibabet
  oc’h adaozañ. Tri zachenn disheñvel az aio da sevel ar Parkoù :
  
   	Div 	galon a zo pasoù a warez greñv. Reolennoù resis a zo 	war obererezhioù an den eno evit derc’hel idantelezh ar Park hag 	e c’hlad naturel ha sevenadurel. Spasoù a enklask int, spasoù a 	zizoloadennoù hag a hevoud.
  	Ur
  	gorread aderañs hag ur gorread morel sko d’ar c’halonoù.
  	En em ledañ a reont war tiriadoù ar c’humunioù hag ar spasoù
  	morel hag a zo e inter dé pendante war an dachenn ekologel,
  	ekonomikel ha sokialgant an inizi. War an dachenn d’adhésion hag
  	ar gorread morel e vez lakaet e plas ar garta, raktres lec’hel a
  	ziorren padus. Ar c’humunioù a zo dieub da lakaat e plas ar garta
  	hag ar re-se az a da sevel an dachenn adhésion. An dachenn-se a
  	grog eus bevenn aodoù ar c’humunioù a laka e pleustr ar garta
  	betek ur vevenn lec’hiet 3 mil-mor pelloc’h. War an dachenn
  	adherañs e vez doujet d’ar gwir boutin da lâret eo ne dalvez ket
  	lezennoù ar Park.
  
  Karta 
  Palioù
  ar strollegezhioù kamalad a rank bezañ boutin dezho setu perak eo
  bet deuet war-wel an ezhomm da sevel ur garta. 
  
  Bras
  eo an dae: Park broadel Porzh Cros a zegemer bep bloaz war e dachenn
  vihan a-walc’h e-keñver an 9 fark broadel all tro 1,5 million a
  weladennerien a zeu d’ober is-neuial (20 000 is neuier), kanoe,
  baleadennoù, bageal (16 000 bag), pe c’hoazh diskuizhañ war
  an aodoù en o zouez an Aod Argant a vez anavezet evit bezañ unan
  eus ar re vravañ e Aodoù Azur. 
  
  Ar
  garta-se a zo ganet diwar ul labour a-stroll etre ar C’huzul
  Ekonomikel Sokial ar Sevenadurel (CESC), ar C’huzul melestradurel
  (43 ezel a vot ar budjed hag a evezh labour ar rener ha e skipailh),
  ar C’huzul skiantel ha kannaded ar c’humunioù a-youl (26 ezel a
  ro o ali (expertise) evit lakaat e plas program an enklask er Park). 
  
  Etre
  2009 ha 2012 eo bet bevennet ar Park ha kemmet De 2009 à 2012:
  définition du nouveau périmètre et modification de la composition
  du Conseil d’Administration
  Etre 2012 ha 2014: Danzen ar
  garta
  2015: adhera~s ha lakaat e pleustr evit 15 bloaz
  
  Staliet
  eo ar CESC abaoe miz Genver 2013. Kompozet eo gant 64 ezel renket e
  tri strollad (skolaj) : an Arvor (30 ezel), Porquerolles (17
  ezel), Porzh-Cros/Le Levant (17 ezel). Ur prezidant ha daou
  is-prezidant a zo kannaded pep hini eus an tri strollad-se.
  Kempouezet e vez aroueziet ar sektorioù ekonomikel ha sokial
  disheñvel.
  
  Raktres
  ar garta a vez termenet e 6 ahel
   	Gwareziñ ha lakaat da dalvezout ar glad naturel, sevenadurel ha 	dremmwel an inizi hag ar mor.
  	* 	Gwareziñ bioliesseurted ha perzhioù ar metoù naturel.
  	* 	Skoazellañ diorren lec’hel padus an tachennoù o toujañ hag o lakaat da 	dalvezout o barregezhioù.
  	* 	Aozañ an tiriad d’un doare padus. 	
  	* 	Aozañ an dazont oc’h arc’hantouiñ an enklask,, an nevezadurioù 	hag an deskadurezh war an diorren padus hag o klask rakwelout 	emdroadur an tiriad.
  	* 	Diorren ar c’henskoazell, al labour a-stroll hag sevel ostilhoù 	hag un unvaniezh etre an oberourien hervez ar pennaennoù lakaet e 	pleustr dija.
  
  Aozañ 
  Gwardourien-monitour
  a chom war al lec’h hag o deus galloud ar polis evit lakaat da
  dalvezout reolennoù ar Park. Evezhiañ a reont evit gwareziñ ar
  metoù ha mont en-dro ar Park. Ur penn-kef evit o sektor o deus.
  
  Hôtesses
  degemer a vez e tiez degemer ar Park evit reiñ titouroù d’an dud
  diwar-benn pinvidigez natural ha sevenadurel ar Park.
  
  Politikerezh
  an diazezadur a vez dibabet e sez ar Park broadel, lec’hiet e
  Hyères, gant kenskoazell strolladoù ar Park broadel a vez meret
  gant ur rener anvet gant Ministr an endro. Evit e c’hellfe ar
  strolladoù labourat er Park eo bet lakaet e plas ostilhoù labour :
  
  Ostilhoù
  pedagogel : darempredoù a vez etre an arvesterien, an implijidi
  hag ar velestradurezh. Diarbennoù a vez gant ar familhoù hag ar
  vugale dreist-holl a-drugarez da spectacles, sonadegoù….
  Diskouezhadegoù a vez aozet evit kinnig oberourien lec’hel war ar
  pesketerezh, an arkeologouriezh, plongée…
  
  Ostilhoù
  skiantel : Ezhomm
  o deus etablissement ar Parkoù broadel eus ur ouiziegezh resis war
  ar spas en deus da vezañ warezet evit gellout henn ober d’un doare
  dereat. Enklaskoù a ra ar skiantourien evit anavezout doareennoù
  biologel hag ekologel al lec’h hag an titouroù-se a vez treuzkaset
  d’ar verourien hag a vez embannet e-barzh kazetenn ar Park. Heuliet
  hag evezhiet e vez ar bioliesseurted ha gwask implijoù an den warni.
  Aozet e vez pourmenadennoù en-dro d’un tem bennak.
  
  Osttilhoù
  teknikel : aozadurioù a warez hag evit bezañ en e vleud.
  
  Ostilhoù
  lezennel : Reolennoù resis a vez er Park evit reoliañ lod eus
  an oberezhioù :
  
  An
  torrioù-lezenn a vez kastizet gant telloù-kastiz az a
  eus 11 da 135€ evit ar pevar renkad kentaña contravention ha betek
  miliadoù a euroioù evit ar felladennoù (délits).
  
  Diaesterioù 
  Kenaozañ
  implijoù disheñvel ar Park. Enebiezh a zo bet hag a chom c’hoazh
  un tammig diouti etre ar mennozh ekologour hag ar mennozh ekonomikel
  hag industriel a fell dezhi korvoiñ ar muiañ posupl ar metoù
  morel. Daoust d’ar reolennoù e chom tud o tremen maez al lezenn :
  746 infraksion a zo bet diouto e 2012.
  
  Disoc’hoù ekonomikel hag ekologel 
  Levezon
  ekonomikel ar Park a vez merzhet dreist-holl gant un douristelezh
  kreñvoc’h war inizi Porzh-Cros ha Porquerolles : 197 M€ a
  zo dleet d’ar Park war-eeun. 20,7 anezho a zo buzadoù
  marc’hadourel ha 176,7 a zo buzadoù nann-marc’hadourel (plijadur
  hag hevoud). 
  
  485
  M€ a dalvoudegezh glad a vez krouet gant ar Park (ar glad a vo
  treuzkaset d’ur remziad all). Dispignoù an douristed a zo 19 gwech
  brasoc’h eget ar c’houst paet evit merañ ar Park. 91,77 e teu
  da vezañ ar rasio buzad/koust ma vez kemeret e kont ar buzadoù nann
  marc’hadourel evel ar servijoù roet d’an ekosistem, ar servijoù
  dudi ha talvoudegezh ar glad evit an annezidi. Da lâret eo, evit un
  euro dispignet gant ar Park e vo gounezet 91,77 euro a vuzadoù
  marc’hadourel ha nann-marc’hadourel war 20 vloaz
  
  VAN
  (talvoudegezh net a-vremañ) obererezh ar Park war 20 vloaz a zo
  9 708M€. Pozitivel-tre eo disoc’hoù ar Paark a-fed
  ekonomiezh.
  
  Pozitivel-kenañ
  eo ivez war dachenn an endro. An disoc’hoù-se a zo dleet da warez
  pouezusoc’h ar metoù. Meret e vezont gwelloc’h, lakaet da
  dalvezout ha reoliet e vez ar fréquentation hag ar gwaskoù a grou.
  Klasket e vez ober tri al lastez hag o adimplijout. Evezhiet e vez
  mat ar metoù. Efedoù aes da welout a zo deuet war-wel gant ar Park.
  Kresket eo a galz an niver a korbs ha dreist-holl an niver a merou
  hag a zo tremenet eus 7 merou e 1973 da muioc’h evit 700 merou e
  2011. Brasoc’h eo ar sars ivez.Esporzhiet e vez zoken bremañ
  larvennoù, vioù ha pesked er-maez eus ar Park. Ar Park n’eus un
  efed pozitivel ivez war an tiriadoù tro-dro.Inizi Ieras