title: Richard Francis Burton
text: Richard Francis Burton (1821–1890) zo un ofiser saoz en arme an East India Company, diplomat, beajour, yezhour, barzh, skrivagner ha spier eus an . 
  Brudet eo e veajoù en Arabia, Afrika, Amerika, e anaoudegezh eus 29 yezh, e droidigezh eus ar Mil nozvezh hag unan (anvet The Arabian Nights) diwar an arabeg ha hini ar C'hamasoutra.
  E daol kaerañ marteze eo e droiad da Arabia, betek Mekka, gwisket e pirc'hirin, met ken brudet all eo e ergerzhadenn da lennoù Afrika, gant John Hanning Speke, war glask andon ar stêr Nil. Eñ eo ar c'hentañ Europead en deus gwelet al lenn Tanganyika.
  
  Konsul Breizh-Veur e voe en Enez Fernão do Pó, Santos, Damask ha Trieste.
  
  E vuhez
  Richard Francis Burton zo ganet e Torquay, e Devon, d'an 19 a viz Meurzh 1821, daoust ma skriv, en e vuhezskrid, e oa ganet e ti e dud e Barham House, en Elstree, e Hertfordshire. D'an 2 a viz Gwengolo 1821 e voe badezet en iliz Elstree, e Borehamwood. E dad, Joseph Netterville Burton, a oa iwerzhonat, ofiser en arme saoz. E vamm, Martha Baker, a oa pennhêrez un esquire pinvidik eus Hertfordshire. Ur c'hoar, Maria Katherine Elizabeth, en do en 1823, hag ur breur, Edward Joseph, en 1824.
  
  Kalzik e veajas Richard Burton gant e dud pa oa bugel. En 1825 ez ejont da chom da deurgn, e Bro-C'hall. Kelennet e voe gant kelenneien a bep seurt a deue d'o zi. N'eo nemet e 1829 ez eas d'ar skol da vat, e Richmond Green, e Richmond, e Surrey, renet gant ar pastor Charles Delafosse. E-keit-se e veaje e dud etre bro-Saoz, Bro-C'hall, hag Italia. Diskouez a rae Richard Burton bezañ troet da zeskiñ ar yezhoù, rak buan e teskas galleg, italianeg, napolitaneg, latin, ha meur a rannyezh. En e grennoad en dije darempredet ur plac'h yaouank eus ar bobl Rom, ha desket un tamm eus he yezh, ar romani.
  
  En arme (1842–53)
  
  Hervez a skrivas e-unan, ne oa mat da netra nemet da vezañ "tennet warnañ evit c'hwec'h gwenneg an deiz" ("fit for nothing but to be shot at for six pence a day"),, ha se zo kaoz ez eas da soudard gant an East India Company, sachet gant kamaraded-skol a oa eno en e raok. C'hoant en devoa d'en em gannañ e kentañ brezel Afganistan, met echu e oa ar brezel a-raok dezhañ erruout en India. Lakaet e voe en rejimant en Gujarat dindan ar jeneral Charles James Napier. Eno e teskas kaozeal Hindustani, Gujarati, Punjabi, Sindhi, Saraiki ha Marathi, ouzhpenn perseg hag arabeg. Kement e oa aet war-raok e studioù diwar-benn ar sevenadur indian (pe indou) ma voe aotreet gant e gelenner da zougen sae ar vramaned ( "my Hindu teacher officially allowed me to wear the Janeu (Brahmanical Thread)". Kement-se a gav lod diaes da grediñ rak hiroc'h studi en dije ranket ober, yunañ, ha touzañ e benn, nemet marteze e oa kelennet gant ur renavi.
  
  Ergerzhadennoù kentañ a beaj da Mekka (1851–53)
  
  Broudet gant e c'hoant avanturioù ez eas Burton da c'houlenn skoazell digant ar Royal Geographical Society evit ergerzhout ar broioù-se, hag aotre a voe roet dezhañ gant renerien ar British East India Company da guitaat an arme. Goude seizh vloaz en India e oa kustum Burton ouzh doareoù hag emzalc'h Muzulmaned ha prest en em gave da ober un Hajj (tro-birc'hirinañ da Mekka ha Medina). E 1853 e reas e veaj, ha brud a dapas diwarni. Kemer a reas muzulioù Kaaba Mekka.
  
  Afrika (1854–55)
  
  Distro eus Mekka da Cairo, setu Burton lestret da vont da India da adkavout e rejimant. E Meurzh 1854, e voe lakaet da labourat e rann bolitikel an East India Company, ha kaset da Aden (e Yemen hiriv) e beg ledenez Arabia evit aozañ un ergerzhadenn all, harpet gant ar Royal Geographical Society, en sell da ergerzhout Bro-Somali ha pelloc'h, rak esper en doa Burton da zizoleiñ al lennoù bras en doa klevet anv anezho gant beajourien arab. En Aden e Gwengolo 1854 en em gavas gant al letanant John Hanning Speke evit ar wech kentañ. Hennezh a reas gantañ e vrudetañ ergerzhadenn. Burton a reas al lodenn gentañ eus an droiad e-unan. Bale a reas betek Harar (hiriv en Etiopia), ma ne oa bet taolet troad ebet gant Europead ebet biskoazh c'hoazh.
  
  An tamm -se eus an ergerzh a badas eus-talek an 29 a viz Here 1854 betek an 9a viz C'hwevrer 1855, ma rankas Burton chom pell amzer e porzh Zeila, hwisket en ur marc'hadour arab, da c'hortoz ken na vije kemennet dezhañ e oa diogel an hent da Harar. Eno e voe degaset dirak an Emir, hag e chomas dek devezh, evel kouviad ofisiel, e gwirionez evel prizoniad. Diaes e voe an distro, bihan ar pourvezioù, ma skrivas Burton e vije marvet gant ar sec'hed panevet m'en doa gwelet evned an dezerzh ha gouvezet e ranke bezañ dour nepell.
  
  Goude an droiad-se e prientas Burton da vont adarre gant al letananted Speke, G. E. Herne ha William Stroyan,hag un toullad Afrikaned evel simidi. Pa oant o kampiñ e-tal Berbera, e kouezhas warne ur bagad waranle ("brezelourien")Somali ed. An arsailherien a oa un 200 anezho, a gavas d'an ofiserien. Stroyan a voe lazhet en emgann, Speke a voe prizoniet ha gloazet, unnek gwech, met tapout a reas tec'hel. Burton was impaled gant ur goaf-bann, the point entering one cheek and exiting the other. War-lerc'h ar c'hloaz-se e chomas ur pezh kleizenn a weler mat war e boltredoù. Tec'hel a reas gant an arm en e benn. Souezh ebet eta ma kavas e oa ar Somalied ur "fierce and turbulent race" Daoust da se e voe droug er pennoù-bras abalamour d'an ergerzhadenn c'hwitet, ha savet e voe ur bodad enklask, ac'h eas en-dro e-pad daou vloaz, da c'houzout ha kablus e oa Burton eus an drouziwezh. Didamallet rik e voe, met kement-se ne sikouras ket anezhañ da sevel en arme. Kontañ a ra an arsailh en e First Footsteps in East Africa (1856)..
  
  En 1855 e tistroas Burton d'an arme ma voe kaset da vrezeliñ da Krimea. Ober a reas war-dro ar Beatson's Horse, ur bagad Bashi-bazouked, soudarded dindan ar jeneral Beatson, en Dardanelles. Bec'h a voe, emsavadeg e-touez ar soudarded a nac'has sentiñ, divodet ar rejimant, ha tamallet Burton gant ar bodad enklask.
  
  Ergerzhout bro lennoù meur Afrika (1856–60)
  
  Tabutoù diwar e benn
  Tabut a voe diwar e benn en e amzer, hag en arme e veze lesanvet « Dick the Rufian » dre ma ne zouje ket ouzh ar reolennoù nemeur. Met ar gwashañ brud savet dezhañ a oa diwar-benn ar reizh.
  
  Oberennoù
   Goa and the Blue Mountains, 1851.
   Scinde or the Unhappy Valley, 1851.
   Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus, 1851.
   Falconry in the Valley of the Indus, 1852.
   ''A Complete System of Bayonet Exercise, 1853.
   Personal Narrative of a Pilgrimage to Al Madinah and Meccah, teir levrenn, 1855–1856 – gwelit ivez ar facsimile PDF.
   First Footsteps in East Africa, 1856 – gwelit ivez ar facsimile PDF.
   The Lake Regions of Central Equatorial Africa, 1859.
   The Lake Regions of Central Africa, 1860.
   The City of the Saints, Among the Mormons and Across the Rocky Mountains to California, 1861.
   Wanderings in West Africa, 1863.
   Abeokuta and the Cameroon Mountains, 1863.
   A Mission to Gelele, King of Dahomé, 1864.
   The Nile Basin, 1864, gant James McQueen.
   Wit and Wisdom From West Africa, 1865.
   Stone Talk, 1865.
   The Guide-book. A Pictorial Pilgrimage to Mecca and Medina, 1865.
   Explorations of the Highlands of Brazil, 1869.
   Letters From the Battlefields of Paraguay, 1870.
   Vikram and the Vampire or Tales of Hindu Devilry, 1870 – gwelit ivez ar facsimile PDF.
   Unexplored Syria, 1872.
   Zanzibar, 1872.
   Ultima Thule, 1872.
   The Lands of Cazembe. Lacerda's Journey to Cazembe in 1798, 1873, troet hag embannet gant R. F. Burton.
   The Captivity of Hans Stade of Hesse, in A.D. 1547–1555, Among the Wild Tribes of Eastern Brazil, troidigezh gant Albert Tootal ha notennoù gant Richard F. Burton.
   A New System of Sword Exercise for Infantry, 1876.
   Two Trips to Gorilla Land and the Cataracts of the Congo, 1876 – gwelit ivez ar facsimile PDF.
   Etruscan Bologna, 1876.
   Sind Revisited, 1877.
   The Gold Mines of Midian, 1878.
   The Land of Midian (revisited), 1879.
   Os Lusiadas (The Lusiads), div levrenn, 1880.
   The Kasidah of Haji Abdu El-Yezdi, 1880.
   A Glance at the Passion-Play 1881.
   To the Gold Coast for Gold, div levrenn, 1883 – gwelit ivez ar facsimile PDF.
   The Kama Sutra of Vatsyayana, 1883, gant Forster Fitzgerald Arbuthnot.
   Camoens: His Life and His Lusiads, 1883. Troidigezh Os Lusíadas, oberenn veur ar barzh portugalek  Luís de Camões .
   Camoens. The Lyricks, div levrenn, 1884.
   The Book of the Sword, 1884.
   The Arabian Nights, troidigezh gant R. F. Burton, dek levrenn, 1885.
   The Perfumed Garden of the Shaykh Nefzawi, 1886.
   The Supplemental Nights to the Thousand Nights and a Night, c'hwec'h levrenn, 1886–1888.
   The Jew, the Gypsy and El Islam, 1898.
   The Sentiment of the Sword: A Country-House Dialogue, 1911.
  
  Skrivañ a reas ivez ur bern pennadoù evit ar c'helaouennoù.
  
  Notennoù 
  
  Ganedigezhioù 1821
  Marvioù 1890
  Arabegourien
  Troerien
  Skrivagnerien saoznek
  Barzhed saoznek
  Ergerzherien saoz
  Ergerzherien Afrika
  Ergerzherien Azia