title: Roll Faraoned Egipt
text: Setu amañ roll Faraoned Henegipt, adal ar marevezh raktierniezh (a-raok 3000 kt JK) betek dibenn Tierniezh Ptolemaios, pa zeuas Henegipt da vezañ ur broviñs roman dindan ren an impalaer roman Aogust er bloavezh - 30.
  
  Merkomp diouzhtu ez eus war ar roll teir maouez bet e penn Henegipt o doa dibabet chom hep bezañ anvet faraon rak un titl gourel e oa. Ne oant ket priedoù rouaned ptolemaek ; setu int : Sobeknefrou, Hatshepsout ha Twosret. Merket int war a roll evel  Rouanezed 
  Notenn : gant evezh bras e ranker degemer an deiziadoù merket amañ. Meur a reizhiad deiziata zo evit studioù Egipt, hervez ar mod m'int bet savet ha war peseurt diazez int savet. Ur c'hinnig zo amañ a-is, met n'eo ket an hini nemetañ, anat eo. 
  Adnotenn : en Istor Egipt e vez graet gant Goueled evit envel norzh ar vro ha gant Gorre evit ar su.
  
  Henvarevezh 
   Henvarevezh  a reer eus ar marevezh raktierniezhel, pa oa dispartiet Goueled Egipt diouzh Gorre Egipt, a oa div rouantelezh distag betek Iañ tierniezh Henegipt hagEil tierniezh Henegipt.
  
  Raktierniezh: Goueled Egipt 
  Goueled Egipt, anvet ivez  ar Vro Zu , a oa rann norshañ an Nil gant he delta. Diglok moarvat eo ar roll-mañ.
  
  Raktierniezh: Gorre Egipt 
  Gorre Egipt, anvet ivez  ar Vro Ruz , a oa lodenn suañ an Nil hag ar gouelec'hioù. Diglok moarvat eo ar roll-mañ, rak kalz muioc'h ag anvioù diasur zo.
  
  Tierniezh 
  Ar  Tierniezh zo bet o ren etre e-tro 3050 kt JK ha 2890 kt JK.
  
  Eil Tierniezh 
  An Eil Tierniezh a oa bet o ren etre 2890 ha 2686 kt JK.
  
  Henimpalaeriezh 
  "Henimpalaeriezh" pe "Rouantelezh kozh" a reer eus ar mare, en , m'eo bet Egipt en he barr kentañ evit ar pezh a sell ouzh live diorroadur he sevenadur ha kemplezhded he c'hevredigezh.
  Ar c'hentañ mare eo eus an tri marevezh anvet "impalaeriezh" pe "rouantelezh" a verk tri barr diorren ar sevenadur e traoñienn an Nil), e-doug ur prantad amzer em astennas eus ar mare ma oa renet ar vro gant an  Tierniezh betek diwezh ar  Tierniezh (2630 – 2151 kt JK).
  Kalz egiptourien a renk ar  hag an  Tierniezh en Henimpalaeriezh (pe "Rouantelezh Kozh") ivez pa gendalc'he ar velestradurezh da vezañ kreizennet e Menfis d'ar mare-se.
  Merket eo bet diwezh an Henimpalaeriezh gant ur prantad a zizunvaniezh politikel hag a ziskaras eus al live sevenadurel anvet ar marevezh etre kentañ gant an Egiptourien.
  
  E Menfis e oa bet lec'hiet kêr-benn Egipt e-kerzh marevezh ar Rouantelezh Kozh. Eno e oa bet staliet e lez gant ar Faraon Djoser. Perzh anavezetañ an Henimpalaeriezh eo savidigezh ar piramidennoù avat. Savet int bet d'ar mare-se ha talvezout a raent da vezioù evit ar Faraoned. Setu perak e vez graet alies "Oadvezh ar piramidennoù" eus marevezh an Henimpalaeriezh.
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a oa bet o ren eus 2686 betek 2613 kt JK.
  
  Tierniezh 
  Ar  Tierniezh a oa bet o ren eus 2613 betek 2498 kt JK. Gant he Faraoned ez eus bet savet piramidennoù meur : re C'houfou (C'heops / Keops), C'hafra (C'hefren / Kefren) ha Menkaoura (Mycerinus / Mikerinos).
  
  Tierniezh 
  Ar  Tierniezh a oa bet o ren eus 2498 betek 2345 kt JK.
  
  Tierniezh 
  
  Ar  Tierniezh a oa bet o ren eus 2345 betek 2181 kt JK.
  
  Kentañ marevezh etre 
  Marevezh etre kentañ a reer eus ar mare etre dibenn ar Rouantelezh Kozh ha penn-kentañ ar Rouantelezh Kreiz.
  
  Ne voe ket ar Rouantelezh Kozh evit padout pell goude marv Pepi II. A-hed 94 vloaz e oa bet o ren, pelloc'h eget nep monark all en Istor, ha mervel a reas d'an oad a 100 vloaz. Abalamour d'e oad e oa bet direizhet mont en-dro ar rouantelezh e-pad ar bloavezhioù diwezhañ.
  
  Torret e voe unaniezh an div rouantelezh, ha ret e voe d'ar Pennoù lec'hel talañ ouzh an naonegezh.
  
  E-tro 2160 kt JK e klaskas ul lignez faraoned adunaniñ Goueled Egipt adal o c'hêr-benn, Herakleopolis Veur. E-keit-se avat e teuas a-benn ul lignez all diazezet e Teba da adunaniñ Gorre Egipt hag anat e voe e c'hoarvezje brezel etre an div dierniezh.
  
  War-dro 2055 kt JK, e voe trec'h un diskennad eus ar faraon Intef III war faraoned Herakleopolis; bodet e voe an div vro en-dro ha diazezet an  Tierniezh. Mentuhotep II a gemeras da anv ren, kentañ faraon ar Rouantelezh Kreiz.
  
  hag  Tierniezh (bodet) 
  Ar  hag  Tierniezh a oa bet o ren eus 2181 betek 2160 kt JK.
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a oa bet o ren eus 2160 betek 2130 kt JK.
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a yae d'hec'h ober ur strollad lec'hel a astennas e veli war Gorre Egipt etre 2130 ha 2040 kt JK.
  
  Tierniezh 
  Mont a rae d'ober an  Tierniezh ur strollad lec'hel gwriziennet e Goueled Egipt ha bet o ren eno etre 2134 ha 1991 kt JK.
  
  Krennimpalaeriezh 
  "Krennimpalaeriezh" pe "Rouantelezh Kreiz" a reer eus ar mare etre dibenn ar Marevezh etre kentañ ha deroù an Eil marevezh etre. Ouzhpenn an  Tierniezh e vez renket an ,  hag ar  Tierniezh er C'hrennimpalaeriezh gant lod skiantourien.
  
  Kalz gwanoc'h eo bet an  Tierniezh eget an  Tierniezh ha divarrek eo bet da ren war holl zouaroù Egipt. Terriñ a reas an tiegezh proviñsel a oa o ren e Xois, lec'hiet e geunioù kornôg an Delta, gant an aotrouniezh kreiz. Savet e voe ganto ar  Tierniezh, o verkañ evel-se deroù an Eil marevezh etre.
  
  Tiernezh 
  An Tierniezh a oa bet o ren eus 1991 betek 1802 kt JK. Sellet e vo outi gant Egiptiz an amzerioù diwezhañ evel ouzh an Dierniezh veurdezusañ.
  
  Eil marevezh etre 
  Ur marevezh reuzeudik eo bet an Eil marevezh etre, etre dibenn ar C'hrennimpalaeriezh ha penn-kentañ an Nevezimpalaeriezh. En amzer-se ec'h aloubas an Hiksosed rouantelezh Egipt. Ren a rejont etre ar  hag ar  Tierniezh.
  
  Gwan-mat e oa bet an  Tierniezh e-keñver an  Tierniezh. Divarrek e oa da ren war ar vro a-bezh. Terriñ a reas an tiegezh proviñsel a oa o ren e Xois, lec'hiet e geunioù kornôg an Delta, gant an aotrouniezh kreiz. Savet e voe ganto ar  Tierniezh, o verkañ evel-se deroù an Eil marevezh etre.
  
  En em ziskouez a reas an Hiksosed en Egipt evit ar wezh kentañ e-pad ren Sobekhotep IV, hag e-tro 1720 kent JK e oant mestr war kêr Avaris (Tell ed-Dab'a, Khata'na hiziv). Gant Salitis en o fenn, krouer ar  tierniezh, e voent mestr war Egipt e-pad ren Dudimose I.
  
  E-tro ar mareoù-se e kouezhas Menfis etre daouarn an Hiksosed. Disklêriañ a reas al lignez Egiptiz o ren e Teba o dizalc'hiezh ha sevel a rejont ar  Tierniezh. A-benn ar fin e teuas a-benn an dierniezh-mañ da argas an Hiksosed kuit da Azia en-dro.
  
  Tierniezh 
   Tierniezh (oc'h heuliañ Roll rouaned Turin) bet o ren eus 1803 betek e-tro 1649 kt JK hag a badas 153 pe 154 bl. diouzh Manetho.
  
   Diasur eo urzh ar rouaned a zo listennet amañ da heul.
  
  Tierniezh 
  Mont a rae d'ober ar  Tierniezh ur strollad lec'hel genidik eus reter an delta diazezet e Xois (Avaris), ha bet o ren tro-war-dro 1705 betek e-tro 1690 kt JK.
  
  Pourchas a ra Roll rouaned Turin 25 anv ouzhpenn, lod diglok ha hep deiziad. Hini ebet anezho n'eo testeniekaet e lec'h all ebet. Arvarus-tre eo ar roll-se.
  
  Tierniezh 
  Ganet eo ar  Tiernezh a-douez an Hiksosed, anezho Bedouined eus an dezerzh deuet eus ar Greskenn strujus evit diazezañ ur renadur berr war douaroù bras en-dro d'an Nil ha bet o ren etre 1674 ha 1535 kt JK.
  
  Tierniezh 
  Mont a rae d'ober ar  Tierniezh ur strollad lec'hel genidik eus hanternoz aod ar Sinai (Pelusium). Bet e oa o ren etre 1663 hag e-tro 1555 kt JK:
  
  Betek 6 anv ouzhpenn a gaver er mammennoù : Semqen, Khauserre, Seket, Ahetepre, Amou, ha Nebkhepeshre (Apepi III).
  N'int ket testeniekaet e lec'h all. Seblantout a ra pobl an Hiksosed bezañ aet diwar wel penn-da-benn a-c'houde 1555 kent JK.
  
  Tierniezh 
  E Gorre Egipt e oa diazezet ar  Tierniezh. Etre 1650 ha 1550 kt JK eo bet o ren.
  
  Nevezimpalaeriezh 
  "Nevezimpalaeriezh" pe "Rouantelezh Nevez" a reer eus ar prantad etre  hag  Tierniezh Henegipt, adal ar [[XVIvet kantved kent JK]] betek an , etre an Eil marevezh etre hag an Trede marevezh etre.
  
  E-pad an Nevezimpalaeriezh eo e voe impalaeriezh Egipt en he brasañ. Betek pell en em astenne e-barzh Nubia er su, ha dalc'het e oa ganti kalz a zouaroù er Reter-nesañ. En em gannañ a reas armeoù Egiptiz ouzh re an Hittited evit bezañ mistri war Siria a-vremañ.
  
  E-touez faraoned ar Rouantelezh Nevez ez eus daou a zo anavezet gwelloc'h evit ar re all : Akhenaton, anvet ivez Amenhotep IV, a vez sellet alies ouzh e azeulerezh nemetañ d'an doue Aton evel diorroadur kentañ an undoueegezh, ha Ramses II, a glaskas adtapout an tachennoù bet kollet en Israel, Liban ha Siria hiziv an deiz hag a oa bet dalc'het gant Egiptiz e-pad an  Tierniezh. Mont a reas a benn gant e arme ouzh Muwatalli II, ar roue Hittit, e-kerzh Emgann Kadesh.
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a oa bet o ren eus 1550 betek 1295 kt JK:
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a oa bet o ren etre 1295 ha 1186 kt JK, enni unan eus ar Faraoned vrasañ : Ramses II pe Ramses Veur :
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a oa bet o ren etre 1185 betek 1070 kt JK.
  
  Beleien Veur Amon e Teba 
  Ha pa ne vefe ket sellet outo evel ouzh un dierniezh per se, e oa ken bras galloud ha levezon Beleien Veur Amon e Teba ma oant gwir renerien Gorre Egipt etre 1080 ha 945 kt JK.
  
  Tierniezh 
  Diazezet e oa galloud an  Tierniezh e Tanis. Gwan a-walc'h e oa bet an dierniezh-se. War ar paper e oant mistri war Egipt a-bezh met e gwirionez ne'z ae ket pelloc'h o levezon eget Goueled Egipt. Bet int o ren etre 1069 ha 945 kt JK
  
  Trede marevezh etre 
  Merkañ a ra an Trede marevezh etre fin an Nevezimpalaeriezh. Meur a dierniezh eus ar prantad-se zo bet genidik eus Libia, alese an anv all a Varevezh libian.
  
  Tierniezh 
  Genidik eus Libia e oa faraoned an {{XXIIlt Tierniezh]]. Bet int o ren etre e-tro 945 ha 720 kt JK.
  
  Tierniezh 
  Bet eo an  Tierniezh ur strollad lec'hel genidik eus Libia ivez ha diazezet e Leontopolis; bet int o ren etre 836 ha 720 kt JK:
  
  Al Libued 
  Ne vez ket sellet outo evel ouzh un dierniezh da vat. Bez' e oa eus al Libued ur strollad ergerzherien all eus kornôg Libia, bet oc'h ober o annez e kornôg delta an Nil etre 805 ha 732 kt JK.
  
  Tierniezh 
  Bet eo ar  Tierniezh un dierniezh kevezerez all berrbad lec'hiet e kornôg an delta (Sais), gant daou faraon bet o ren hepken, eus 732 betek 720 kt JK.
  
  Marevezh diwezhañ 
  Marevezh diwezhañ a reer eus ar prantad etre 732 kt JK hag ar mare ma teuas Egipt da vezañ ur broviñs eus Roma e 30 kt JK gant prantadoù dindan Nubiaiz, ar Bersed, ha Makedoniz.
  
  Tierniezh 
  Aloubet e oa bet Egipt gant Nubia e 732 kt JK hag azezañ a reas Nubiaiz war an tron en ur ziazezañ ar  Tierniezh zo bet o ren betek 656 kt JK.
  
  Argaset da Nubia en-dro a-benn ar fin, e voe diazezet ganto ur rouantelezh e Napata (656-590), ha, diwezhatoc'hik, e Meroe (590 kt JK- goude JK).
  
  Tierniezh 
  Ar  Tierniezh a oa bet o ren etre war-dro 672 ha 525 kt JK.
  
  Tierniezh 
  
  Aloubet e voe Egipt gant Persia e 525 kt JK ha staget ouzh an Impalaeriezh betek 404 kt JK. Anavezet eo bet shahed Tierniezh an Achaemenided evel faraoned en amzer-se. Ganto eo bet savet ar  Tierniezh:
  
  Tierniezh 
  Padet eo an  Tierniezh 6 vloaz hepken eus 404 betek 398 kt JK, gant ur faraon :
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a oa bet o ren eus 398 betek 380 kt JK:
  
  Tierniezh 
  An  Tierniezh a oa bet o ren eus 380 betek ma teufe Egipt da vezañ dindan beli ar Bersed en-dro e 343 kt JK:
  
  Persed ha Makedoniz 
  Dont a reas Egipt da vezañ dindan beli ar Bersed ha Makedoniz eus 343 betek 309 kt JK. Goude mare Manetho, eo bet anavezet, a-wechoù, ar Pennoù pers etre 343 ha 332 kt JK, evel an  Tierniezh:
  
  Tierniezh Ptolemaek 
  E-pad ar marevezh Hellenek eo bet Tierniezh Ptolemaios o ren Henegipt eus 305 kt JK betek ma teuas da vezañ ur broviñs eus Roma e 30 kent J.-K. (pa vez daou zeiziad an eil war-c'horre egile e talvez ez eus bet kenrenerezh):
  
  Roma 
  Dont a reas Egipt da vezañ ur broviñs roman dindan ren Aogust e 30 kt JK.
  Damani an impalaer e oa. Difennet e veze d'ar senedourien mont di.
  
  Kronologiezh grafek tierniezhioù Henegipt
  
  Nota Bene : n'eo ket resis ar fedoù a-raok ar VIIvet kantved kent J.-K.
  
  Daveoù 
   Sir Alan Gardiner Egiptian Grammar: Being an Introduction to the Study of Hieroglyphs, 3 Emb., Reizhet. London: Oxford University Press, 1964. Excursus A, pp. 71–76.
  
  Gwelet ivez 
   Kronologiezh Henegipt
   Istor Henegipt
   Keñveriadenn kronologel tierniezhioù Henegipt
  
  Liammoù diavaez (e saozneg) 
   Lignez rouaned Egipt
   Egip niverel evit ar skolioù-meur
  
  Faraoned
  Faraoned