title: Deiziadur republikan gall
text: An Deiziadur republikan gall a oa un deiziadur a voe krouet hag implijet da vare an Dispac'h gall, goude staliadur ar republik e Bro-C'hall. Implijet e voe e-pad 12 vloaz, adalek dibenn 1793 betek 1805, hag e-pad 18 devezh gant Kumun Pariz e 1871.
  
  Ijinet e oa bet evit diverkañ ar roud eus ar gouelioù relijiel diouzh an deiziadur hag evit lakaat da dalvezout ar sistem dre zek, a oa bet lakaet da dalvezout evit ar muzulioù (metr, litr, lur gall...).
  
  Gant an Deiziadur republikan gall e voe kemmet anv ar mizioù hag an devezhioù. Rannet e oa ar bloavezh etre daouzek miz, tregont devezh e pep hini, gant pemp pe c'hwec'h devezh ouzhpenn, anvet Sans-culottides, e dibenn ar bloavezh.
  Pep miz oa rannet etre tregont devezh (teir gwezh dek). Anvet e oa an devezhioù-se gant anvioù savet diwar elfennoù latin : primidi, duodi, tridi, quartidi, quintidi, sextidi, septidi, octidi, nonidi, décadi. An dekvet devezh-se a oa lakaet evit derc'hel lec'h ar Sul. D'an devezh-se e ranke an holl diskuizhañ ha kemer perzh er c'hoarioù gourc'hemennet gant ar gouarnamant. Paouezet e voe d'ober gant an anvioù-se e 1802 (bloavezh X).
  
  Bloavezhioù
  Kregiñ a rae ar bloavezh da gedez Gwengolo. Deiz kentañ ar bloaz e oa deiz kentañ miz "Mendem". Lakaet e voe niverennoù d'ar bloavezhioù, gant sifroù roman. An 22 a viz Gwengolo 1792 e voe deiz kentañ ar bloavezh I.
  Paouezet e voe d'ober gant an deiziadur republikan-se d'ar 1añ a viz Genver 1806, da lavaret eo d'an deiz goude an 10 Nivôse An XIV.
  
  Mizioù
  Gant ar barzh ha politikour gall Fabre d'Églantine (1750-1793) e voe ijinet anvioù nevez mizioù ar bloaz.
  Setu o anvioù republikan, gant un displegadenn e brezhoneg (EK, war-lerc'h an anvioù a gaver er romant Emgann Kergidu).
   Mizioù an diskar-amzer (en -aire)
   Vendémiaire (22 a viz Gwengolo ~ 21 a viz Here) - Miz ar vendem, miz Mendem (miz ar vendaich, EK)
   Brumaire (22 a viz Here ~ 20 a viz Du) - Miz ar vrumenn, ar brumennoù
   Frimaire (21 a viz Du ~ 20 a viz Kerzu) - Miz ar frim, ar yenion
   Mizioù ar goañv (en -ose da gentañ, en -ôse goude)
   Nivôse (21 a viz Kerzu ~ 19 a viz Genver) - Miz an erc'h
   Pluviôse (20 a viz Genver ~ 18 a viz C'hwevrer) - Miz ar glav (EK)
   Ventôse (19 a viz C'hwevrer ~ 20a viz Meurzh) - Miz an avel
   Mizioù an nevez-amzer (en -al)
   Germinal (21 a viz Meurzh ~ 19 a viz Ebrel) - Miz ar sev (miz ar séan, EK)
   Floréal (20 a viz Ebrel ~ 19 a viz Mae) - Miz ar bleuñv (EK)
   Prairial (20 a viz Mae ~ 18 a viz Mezheven) - Miz ar pradoù
   Mizioù an hañv (en -idor)
   Messidor (19 a viz Mezheven ~ 18 a viz Gouere) - Miz an eost
   Thermidor (19 a viz Gouere ~ 17 a viz Eost) - Miz ar wrez
   Fructidor (18 a viz Eost ~ 16 a viz Gwengolo) - Miz ar frouezh
  
  Deizioù
  
  Ne voe ket trawalc'h da Fabre d'Églantine avat ; evit pellaat muioc'h c'hoazh diouzh an Iliz ez ijinas erlerc'hiañ termenoù a denn d'ar gounezerezh ha d'ar maezioù ouzh anvioù ar sent a oa bet gouestlet pep devezh ar bloavezh dezho. Calendrier rural, "deiziadur kouerel", a voe graet eus an deiziadur-se neuze.
  Pep quintidi, da lavaret eo 5, 15 ha 25 devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ul loen ; pep décadi, da lavaret eo 10, 20 ha 30 devezh pep mizvezh, a oa gouestlet d'ur benveg. Anvioù danvezioù a dalvez evit al labour-douar hag ar sevel-tiez a voe dibabet evit Nivôse, kentañ mizvezh ar goañv.
  
  Setu amañ skouer degad kentañ miz Vendémiaire, da lavaret eo degad kentañ ar bloavezh republikan :
   Primidi, "devezh kentañ", devezh ar rezin ;
   Duodi, "eil devezh", safron ;
   Tridi, "trede devezh", kistin ;
   Quartidi, "pevare devezh", digounnar (Colchicum autumnale) ;
   Quintidi, "pempvet devezh", marc'h ;
   Sextidi, "c'hwec'hvet devezh", balzam ;
   Septidi, "seizhvet devezh", karotez ;
   Octidi, "eizhvet devezh", pasvoulouz (Amaranthus caudatus) ;
   Nonidi, "navvet devezh', panez ;
   Décadi, ""dekvet devezh", beol.
  
  An deiziadur kouerel 
  Setu amañ, renket dre rannamzerioù, Calendrier rural ar Republik, a grog dre ar 1 a viz Vendémiaire (diwar al latin vendemia, "mendem"), devezh ar rezin – an 22 a viz Gwengolo – hag a echu gant an 30 a viz Fructidor, da lavaret eo ar 16 a viz Gwengolo, devezh ar baner.
  Kemm-digemm eo ar c'henglotadur etre an deiziadur-se hag an deiziadur gregorian a implijomp ; bez' e c'hall devezh kentañ ur miz "republikan" bezañ etre an 18 hag an 22 eus ur miz gregorian, diouzh ar bloaz – ur c'heitad eo ar c'henglotadur a roomp amañ eta.
  Gant al livour Louis Lafitte (1770-1828) e voe aozet ar skeudennoù, a voe engravet gant Salvatore Tresca (1750-1845) etre 1797 ha 1798.
  
  Diskar-amzer
  
  Goañv
  
  Nevez-amzer
  
  Hañv
  
  Daveoù 
   Kristof Jezegoù, Hor Bro e-pad ar Revolusion, Ti-moullañ Ar Bobl, Karaez, 1915.
   Lan Inizan, Emgann Kergidu, levrenn 2, pp. 144–152, 171-177, Al Liamm, 1977.
  
  Notennoù 
  
  Deiziadur republikan