title: Gwened
text: Gwened a zo ur gêr eus Breizh ha kêr-benn Bro-Gwened, e foñs ar Mor Bihan. Pennlec'h departamant ar Mor-Bihan, Arondisamant Gwened ha tri c'hanton eo ivez. 53 218 annezad a oa enni d'ar  a viz Genver 2016, 135 882 e Gwened Tolpad. Prizet eo ar gêr gant an douristed evit he glad hag he endro. Ur pol deskadurezh uhel eo.
  
  Darioritum a oa he anv e mare ar Weneted hag ar Romaned. Kêr-benn Bro-Ereg e teuas da vezañ er  e mare ar brezelioù etre ar Franked hag ar Vrezhoned. Ur gêr a-bouezh e teuas da vezañ gant an Duged. Mogeriet eo ar gêr kozh c'hoazh hiziv gant ramparzhioù bras eus ar mare-se, arouez galloud Dugelezh Breizh.
  
  Douaroniezh
  
   War aod ar Mor Bihan emañ Gwened.
  
  Anv
  
  Stummoù skrivet 
  Benetis, 400; Venetis, VIIt; Veneda, 818; Venedia, 826; Vednedia, 833; Venedi, 850; Vanetensis, 1187; Vennes, 1263; Venes, 1288; Vennes, 1311; 1316; 1318; Vanes, 1320; Vannes, 1332; Vanne, 1334; Vannes, 1339; Vannes, 1343; Vennes, 1428; 1440; 1516; Vannes, 1560; Vennes, 1561; 1592;  Vannes, Vannetois, 1592; Vennes, 1709
  
  Gerdarzh 
  Dont a ra hec'h anv eus poblad ar Weneted.
  Vannes a vez graet anezhi e galleg, distaget .
  
  Ardamezioù 
  "En gul e erminig tremenant en argant, gwakoliet etre aour hag erminoù".
  
   Sturienn : À ma vie
  
  Istor 
   Kêr-benn gozh Bro-Ereg hag eskopti Gwened eo kêr Gwened ivez.
  
  Henamzer
   Darioritum eo anv ar gêr savet eno gant ar C'halianed-Romaned.
   Un hent roman a gase eus Darioritum (Gwened bremañ) da Lokmaria-Kemper.
  
  Dispac'h Gall
   Melestradurezh: krouet e voe kumun Gwened e 1790. Gant al lezenn eus an 23 a viz Eost 1790 e voe lakaet Gwened da benn ur c'hanton, hini Gwened, da benn ur bann, Bann Gwened, seizh kanton ennañ: an Elven, Aradon, Gregam, Gwened, Sant-Teve, Sarzhav ha Surzhur, ha da benn departamant ar Mor-Bihan. Gant Bonreizh Bloaz III (22 a viz Eost 1795) e voe lamet ar bannoù ha bodet e veze kuzulioù-kanton (ne chome tamm emrenerezh ebet gant kumunioù ar c'hanton). Lodennet e voe Kanton Gwened e kantonioù Gwened-Kornôg ha Gwened-Reter, e 1801 gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix. Lakaet e oa bet Gwened da bennlec'h Arondisamant Gwened krouet e 1800.
    
  
   1862: dont a ra an hent-houarn betek Gwened.
   Brezel 1870-1871: 39 gwaz eus ar gumun a gollas o buhez abalamour d'ar brezel.
    
  Brezel-bed kentañ: 
   774 gwaz eus ar gumun a gollas o buhez abalamour d'ar brezel, d.l.e. 3,30 % eus he foblañs e 1911. 
   Fuzuilhet e voe ur milour breizhat bet soudardaet e Gwened gant al Lu gall d'an 10 a viz Gwenholon 1916.
  Eil Brezel-bed
   D'an 21 a viz Even 1940 e tegouezhas al lu alaman e Gwened.
   Daou frontstalag a oa e Gwened e 1940, an Niv. 183 hag an Niv. 183a;
   Maurice Marchais, maer ar gumun, a voe digarget evit miz d'an 28 a viz Du 1940 gant ar prefed Piton evit bout bet graet Vieille ganache (Beulke kozh) eus Pétain; flatret e oa bet gant ur jeneral gall eus Aradon d'ur senedour kozh, hennezh a zislerias anezhañ d'ar prefed; digefridiet e voe Marchais da vat d'an 11 a viz Kerzu 1940 gant ur skrid-embann maodiernel.
   Dieubet e voe Gwened d'ar 5 a viz Eost 1944 gant "Combat Command B" ar 6th Armored Division eus lu SUA hag ar Rezistañs.
   D'ar 16 a viz C'hwevrer 1945 e voe skoet Gwened gant tri obuz alaman tennet eus Plouharnel, lazhet e voe seizh den.
   D'an 16 a viz Mae 1945 e voe kavet korfoù marv pevar den eus ar gumun, izili eus ar Rezistañs, bet boureviet, lazhet ha mañsonet d'an 13 a viz Gouere 1944 gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e Sant-Pêr-Kiberen.
   Brezhoneg 
  
   Ya d'ar brezhoneg 
   D’an 12 a viz Here 2007 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
   D'an 8 a viz Kerzu 2007 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.
   Deskadurezh 
   Kumun gentañ Breizh eo bet e-keñver an niver a vugale skoliataet er skolioù divyezhek hag e Diwan e 2009.
   Klasoù divyezhek hag ur skol Diwan a zo eno abaoe 1993. 
   E distro-skol 2022 e oa enskrivet er skol Diwan hag er c'hlasoù divyezhek 572 skoliad (6,5 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez)
  
   Bugaligoù 
   Ur vagouri vrezhonek dre soubidigezh zo bet digoret gant ar gevredigezh "Babigoù Breizh".
   Tud 
   Youenn Drezen a zalc'has un davarn e kreiz-kêr Gwened, e-tal ar maerdi.
   Jean Mathurin Thomazo (26 a viz Even 1892 e Pluergad-10 a viz Gwenholon 1916), soudard breizhat, soudardaet e Gwened, bet fuzuilhet gant al Lu gall e departamant Somme (Bro-C'hall) e-pad ar Brezel-bed kentañ.
  
   Tud bet ganet eno 
   1842 : René Kerviler (bet ganet René Mathurin Marie Pocard du Cosquer de Kerviler), ijinour, henoniour ha levrrollour breizhat (ha gall).
   1860 : Émile Jourdan, arzour.
   1861 : Aogustin Gwilhevig, beleg katolik breizhat ha yezhadurour brezhoneg.
   1866 : Edmond Filhol de Camas, milour, skiantour ha senedour ar Mor-Bihan.
   1923 : Geneviève Asse, livourez hag engravourez
   1934 : Yves Coppens, henouennoniour.
  
   Tud bet marvet eno 
   1805 : Pêr Gwilhmod, penn chouan, lesanvet "roue Begnen", fuzuilhet d'ar 5 a viz Genver.
   1825 : Marie-Louise de Lamoignon (Mamm Sant-Loeiz hec'h anv relijiel) gwenvidigez, savet ganti Urzh Seurezed Sant-Loeiz.
   1888 : Yann-Vari ar Joubiouz, barzh brezhonek.
   1959 : Iwan an Diberder, skrivagner brezhonek.
   1964 : Joseph Le Pévédic, maer Pleñver, kuzulier Kanton Belz ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed.
   2001 : Turiaw ar Menteg, beleg ortodoks ha brezhonegour.
   2021 : Yannig Audran, skolaer, soner ha skrivagner brezhonek.
  
   Ardamezeg ar familhoù 
  
   Monumantoù ha traoù heverk 
  
   Iliz-Veur Sant Pêr (-)
   Iliz katolik Sant Padern Chapel Sant-Erwan () er skolaj Jules-Simon
   Chapel ar Roc'hig ()
   Mogerioù-kreñv (ramparzhioù) gant tourioù ar Boultrennerezh hag ar C'honestabl
   Kastell an Erminig savet e penn kentañ an  war-lerc'h ar c'hastell-kreñv savet gant Yann IV (dug Breizh).
   Karterioù kozh
   Mirdi hendraouriezh
   Mirdi an Arzoù kaer (Mirdi ar C'hoc'hu)
   Mirdi ar Pleg-Mor hag ar Mor
   Liorzhoù publik
   Enez Koulev
  
  Roet eo bet al label Kêrioù ha Broioù Arz hag Istor dezhi.
  
   Bezioù ar C'hommonwealth e bered ar gumun (Boismoreau) 
  
  Karrnijourion e oant holl. Marvet int e-pad an Eil Brezel Bed, pevar anezhe e miz Du 1940, ar re all e miz Du 1942 pa gouezhas o c'harr-nij (Wellington marilhet BJ 768'') e Gregam.
  
  Emdroadur ar boblañs 1793-2012 
  
  52 648 annezad a oa hervez niveradeg 2012, ha 53 218 d'ar  a viz Genver 2016.
  
  Maered Gwened 
   1933-1941 : Maurice Marchais
   1941-1944 : Edmond Germain
   1944-1944 : Maurice Marchais
   1944-1944 : Sabine de La Barre de Nanteuil
   1945-1945 : Gustave Thébaud 
   1945-1965 : Francis Decker
   1965-1977 : Raymond Marcellin
   1977-1983 : Paul Chapel 
   1983-2001 : Pierre Pavec 
   2001-2004 : François Goulard 
   2004-2007 : Norbert Trochet
   2008-2011 : François Goulard
   abaoe 2011 : David Robo
  
  Sport
  
  Rugbi
  Ar c'hlub a-vicher nemetañ e Breizh eo Rugbi Klub Gwened. E PRO D2 e c'hoari, da lavarout eo en eil rummad.
  
  Mell-droad
  Gwened Olimpek Klub
  
  Marc'hhouarnezh
  
  Tro Bro-C'hall e Gwened
   26 a viz Mezheven 1925 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Nicolas Frantz (Luksembourg).
   27 a viz Mezheven 1925 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
   25 a viz Mezheven 1927 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
   26 a viz Mezheven 1927 : loc'hañ a ra 8 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
   21 a viz Mezheven 1928 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Marcel Bidot (Bro-C'hall).
   22 a viz Mezheven 1928 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde) (a-benn d'an eur).
   4 a viz Gouere 1929 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Gustaaf Van Slembrouck (Belgia).
   5 a viz Gouere 1929 : loc'hañ a ra 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
   5 a viz Gouere 1930 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Omer Taverne (Belgia).
   6 a viz Gouere 1930 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
   3 a viz Gouere 1931 : 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo André Godinat (Bro-C'hall).
   4 a viz Gouere 1931 : loc'hañ a ra 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Les Sables-d'Olonne (Vañde).
   16 a viz Gouere 1947 : 18 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Pietro Tarchini (Suis).
   17 a viz Gouere 1947 : 19 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Sant-Brieg (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Raymond Impanis (Belgia).
   14 a viz Gouere 1954 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Brest ha Gwened ; trec'h eo Jacques Vivier (Bro-C'hall).
   15 a viz Gouere 1954 : loc'hañ a ra 4e tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Añje (Maine-et-Loire).
   29 a viz Mezheven 1985 : 1 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Lannarstêr ; trec'h eo Rudy Matthijs (Belgia).
   5 a viz Gouere 1993 : 2 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Les Sables-d'Olonne (Vañde) ha Gwened ; trec'h eo Wilfried Nelissen (Belgia).
   6 a viz Gouere 1993 : 3e tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Dinarzh ; trec'h eo Djamolidine Abdoujaparov (Ouzbekistan).
   5 a viz Gouere 2000 : 5 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Gwened ha Gwitreg; trec'h eo Marcel Wüst (Alamagn).
   12 a viz Gouere 2015 : loc'hañ a ra 9 tennad-hent Tro Bro-C'hall eus Gwened war-du Pluveleg (a-benn d'an eur, a-skipailhoù).
  
  Liammoù
  Dramm : http://www.ouest-france.fr/bretagne/vannes-56000/vannes-kercado-des-guetteurs-qui-ont-peine-8-ans-4699057?utm_campaign=Echobox&utm_medium=Social&utm_source=Facebook#link_time=1482401938
  
  Darempredoù etrebroadel
  
  Gevelliñ
  
  Keveleriñ
  
  Liammoù diavaez 
  
   lec'hienn ofisiel kêr Gwened
   Gwened war lec'hienn Geobreizh
  
  Daveoù ha notennoù 
  
  Kumunioù ar Mor-Bihan
  Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790
  
  Kumunioù Bro Wened
  Pennlec'hioù departamantoù Bro-C'hall
  Pennlec'hioù bannoù Breizh
  Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ
  Bezioù-brezel ar C'hommonwealth er Mor-Bihan
  Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e kreñvlec'h Pentevr e 1944