title: Barzhaz Breizh
text: Barzaz-Breiz hervez e zoare orin, Barzhaz Breizh hervez an doare-skrivañ a vremañ, eo talbenn un dastumad kanoù brezhonek hengounel storbet gant ar beskont Théodore Hersart de la Villemarqué (1815-1895) – a reer "Kervarker" anezhañ ivez – hag embannet e 1839 p'edo war e studi e Skol an Dielloù e Pariz.
  E Barzhaz Breizh ez eus 91 gwerz vrezhonek dastumet gantañ, pe gant e vamm evit darn, troet e galleg gantañ, embannet pep hini gant ar pozioù brezhonek, displegadennoù gallek hag an tonioù da-heul.
  
  Ur bennoberenn heverk hag a bouez bras eo Barzhaz Breizh, ma’z eus unan, ken evit a sell ouzh al lennegezh ha skiantoù al lavar, ken evit a sell ouzh ar politikerezh hag Istor Breizh.
  Kalz arzourien o deus kavet awen enni, en o zouez sonerien hag a denn splet eus kevrollennoù ar c'hanoù, a gavont e dibenn al levr.
  
  An dastum
  E 1834, goude bout lennet al levr Recherches sur les ouvrages des bardes de la Bretagne armoricaine dans le Moyen-Âge bet skrivet gant ar chaloni G. de La Rue, e krogas ar beskont oadet 19 vloaz da zastum barzhonegoù brezhonek kanet gant tud e gorn-bro, da lavarout eo Nizon.
  Kenderc'hel a reas da veajiñ ha da notenniñ kanoù e Kerne ; hervez e garnedoù edo e Lokeored e miz Gouere 1835, hag e miz Gwengolo e voe e Lesneven, e Leon. Bloaz war-lerc'h e tremenas dre vro Vontroulez kent dastum kostez Lannuon hag e Treger.
  E miz Mezheven ar bloavezh 1837, goude bout bet tremenet dre vro Gwened ivez, en devoa war-dro 300 pajennad kanoù treuzskrivet, peadra neuze da gregiñ gant al labour sevel Barzhaz Breizh.
  
  An aozañ
  Pa voe distroet da vaner ar Genkiz e Nizon e rannas Kervarker e zastumad e teir lodenn : kanoù istorel, kanoù a garantez ha kanoù nevet.
  Ur skoilh a gavas war e hent avat pa verzas ne c'helle ket embann ar c'hanoù er stad m'edont : peogwir en devoa notennet betek ugent doare eus an hevelep kan digant kement a dud hag a gomze rannyezhoù disheñvel e rankas o c'hendeuziñ evit adkavout bewech ur varzhoneg peuzklok ha kempoell.
  War ar yezh e rankas labourat ivez, pa oa diforc'hioù bras a stil hag a lusk etre kentelioù ar c'han-mañ-kan ; reizhañ ar brezhoneg a reas neuze pa oa ret, erlerc'hiañ ur poz mat bet klevet aze ouzh an hevelep poz fall bet klevet du-hont – evel-se er c'han XLVIII, Iannik Skolan, m'emañ ar rann gentañ e yezh Gwened-Izel hag an eil e yezh Treger.
  E miz Eost 1837, miz goude 22 deizh-ha-bloaz an dastumer, e voe prest taolenn al levr, ennañ 24 c'han istorel, 14 kan a garantez ha 6 kan nevet – 44 c'han en holl eta evit an embannadur kentañ.
  
  Embannadurioù
  A-boan savet gantañ taolenn Barzhaz Breizh e klaskas Kervarker kaout digant Maodierniezh an Deskadurezh Foran an aotre da embann e labour, ar pezh a voe nac'het outañ ; treiñ a reas war-du an Institut de France, hogen daoust d'e baeroned c'halloudus e voe nac'het an aotre c'hoazh, en abeg ma ne gredas ket da Boellgor al Lennegezh bout arbennik a-walc'h evit barn gwiriegezh ar c'hanoù. Ret e voe neuze d'ar beskont embann e oberenn diwar e goust-eñ.
  
  E 1839 e teuas Barzaz-Breiz er gouloù evit ar wech kentañ, gant an Embannadurioù Delloye e Pariz, e stumm div levrenn in-8.
  
  Adembannet e voe e 1840, e 1845 – gant 33 c'han ouzhpenn, ar pezh a lakaas ar sammas da 77, da c’houde e 1846 (4e embannadur, gant an ti Franck e Pariz ha Leipzig) hag e 1867 gant Didier & Cie, e Pariz bepred (6 embannadur, 91 c'han ennañ).
  Meur a wech e voe adembannet doare 1867 gant al Librairie académique Perrin e Paris, ha meur a wech ivez e voe troet an doare-se en alamaneg (Keller-Seckendorf), en italianeg (Pascoli), e poloneg (Lucjan Siemieński), e saozneg (Taylor, Fleay, hag all), hag e meur a yezh all c'hoazh. Un eilskouerenn eus doare 1867 a voe embannet e 1981 gant ti La Découverte.
  
  E 1883 e teuas er-maez an eizhvet embannadur digant ti Didier & Cie.
  
  E 1989 eo gant Mouladurioù Hor Yezh, un ti-embann staliet neuze e Lesneven ha renet gant Yann Desbordes, e teuas er-maez kentañ embannadur hollvrezhonek Barzhaz Breizh, skrivet e peurunvan.
  
  E 1996 ez embannas Coop Breizh doare gallek Barzhaz Breizh, da lavaret eo hep skridoù brezhonek, e stumm ul levr-godell.
  
  E 2003 e voe adembannet doare 1867 al levr gant an ti Éditions du Layeur, e Pariz, dindan an talbenn Barzaz-Breiz. Kinniget eo al levr-se gant Yann-Fañch Kemener, kaner brezhonek bet dastumet kalz a ganoù gantañ ivez. El levr-se emañ rakskridoù 1839, 1845 ha 1867 a-raok ar skridoù gallek ha brezhonek lakaet keñver-ha-keñver, en doare da aesaat lenn ar gwerzioù en div yezh. Da-heul al levr ez eus ur bladenn-arc’hant a zo bet enrollet warni 12 kan gant Yann-Fañch Kemener ha Maîtrise de Bretagne, a gan o-unan pe a-gevret.
  
  E 2016, an embanner aostralian Wentworth Press a lakaas moullañ un eilskouerenn eus doare 1867.
  
  Brud
  Kerkent hag embannet e voe brudet Barzaz-Breiz , e kazetennoù Breizh da gentañ, hag e bed al lennegezh e Pariz goude. Diouzhtu e voe troet lod kanoù en alamaneg, e poloneg, e saozneg hag e svedeg.
  Kalonekaet e voe an dastumer, a ec'honaas tachenn e enklaskoù, e Kerne-Uhel pergen. Tri c'han ha tregont ouzhpenn a voe en embannadur 1845, enno kanoù brezel enep an enebour gall, ar pezh a voe degemeret mat gant ar vurutellerien alaman, saoz ha zoken gall.
  E 1846 e voe roet al Lejion a enor d'ar beskont, hag e 1851 e voe lakaet da ezel kenskriver estren Akademiezh roueel Berlin.
  D'an 23 a viz Here 1852 ez embannas George Sand ur pennad a-zivout Barzaz-Breiz er gelaouenn L'illustration ma lakaas ar werz XII, Drouk-kinnig Neumenoiou, par da Ilias Homeros, ha ma reas « diamantoù » eus tremen ugent gwerz all.
  Aozer Barzhaz Breizh, a oa 24 bloaz d’ar mare-se, a voe uhelaet e staelad kevredigezhel, ar pezh a roas tro dezhañ da studiañ donoc’h ar brezhoneg ha tragedioù kozh Breizh. E 1858, pa voe brudet a-walc'h, e voe lakaet Kervarker da ezel eus an Académie des inscripions et belles-lettres, ur skourr eus an Institut de France hag en devoa nac'het e labour 21 bloaz kentoc'h.
  
  Tabutoù
  A-hed buhez Théodore Hersart de la Villemarqué ez eo bet taget koulz an den hag e oberenn, ha marv ar beskont ne lakaas ket termen d'an tabutoù.
  Daou c'houlenn o deus maget ar vrezelourien : ha brezhoneger e oa Kervarker ? Hag ijinet gantañ eo bet Barzazh Breizh, kentoc'h eget gant tud izel dizesk a-hed kantvedoù ?
  
  Ar brezhoneg
  Ken abred ha 1867 e redas ur vrud fall skignet gant Fañch an Uhel ha tud all eus bedig ar brezhoneg : Kervarker ne ouie ket ar yezh pa oa deuet Barzaz-Breiz er-maez. Kement-se a voe skrivet ivez gant ar c'heltiegour gall Henri d'Arbois de Jubainville goude marv ar beskont, gant François Falc'hun c'hoazh e 1949, hag adarre e 1966 gant Fañch Gourvil.
  
  Gwir eo ez eo iskis ha dizingal reizhskrivadur ar brezhoneg a lenner e doareoù kentañ Barzaz-Breiz, hogen kement-se ne ziskouez nemet pegen dianaoudek e oa Kervarker eus reolennoù ar yezh skrivet – hervez an helenneien bepred.
  Ar pezh zo, dre lenn karnedoù an dastumer e verzer aes e ouie brezhoneg, pa oa gouest da zisrannañ ar gerioù kenetrezo, da skrivañ lod kemmadurioù (kan I/XVII, Ann distro a Vro-Zaoz) ha da lakaat an dambouezioù el lec'hioù dereat.
  Anat eo e ouie an dastumer yezh e vro, pa oa dic'hallus bevañ hepti e Kerne e kreiz an , koulz en noblañs hag er werin ; penaos, a-hend-all, en devije gallet komz gant an dud – kozhidi an darn vuiañ anezho, ha dic'hallek evel-just – a-raok ma teurvezjent kanañ evitañ ? Ouzhpenn, gouzout a ouie diforc'hañ etre rannyezhoù ar brezhoneg, p'en o merkas evit pep kan ; gregach e vije bet forzh pe rannyezh d'e zivskouarn mar ne ouije ket brezhoneg.
  Skrivañ hep gouzout ar reolennoù reizhskrivadur brezhonek a dalveze d'e vare an hini a reas neuze – peadra da vagañ tabut etre ar ouizieien, tra ken.
  
  Ar wiriegezh
  Pa oa divrezhonek Kervarker, penaos en devije gallet dastum ha treuzskrivañ danvez Barzhaz Breizh, ma kaver pennoberennoù evel ar c'han III/III Tour an Arvor ? Hep mar en devoa an dastumer skrivet pep tra, anat d'an helenneien, petra bennak ma ne weljont ket ar mell dislavar a oa en o arguzenn.
  E 1867 e voe boulc'het an emgann da vat gant folklorourien hag a gave iskis ne vije roud ebet en o dielloù eus kanoù brudetañ Barzaz-Breiz ar beskont. Da geñver Kendalc'h Keltiek Etrebroadel Sant-Brieg, a zigoras d'ar 17 a viz Here 1867 ivez, e c'houlennjont digant Kervarker diskouez e garnedadoù, ar pezh na reas ket an dastumer.
  D'an deiz-se end-eeun c'hoazh e teuas er gouloù un adembannadur eus ar C'hatholicon, aozet gant René-François Le Men, diellour Penn-ar-Bed, ma tamallas falsadur da Gervarker en un doare didro ha dismegañsus.
  
  E 1872, da lavarout eo 33 bloaz goude embannadur kentañ Barzhaz Breizh, e kavas Fañch an Uhel abeg el labour bet kaset da benn gant Kervarker, pa 'z embannas De l'authenticité des chants du Barzaz-Breiz de M. de La Villemarqué daoust m’en doa bet tro da gomz gant an aozer da-heul ur c’hendalc’h gouizieien e 1868. Soñjal a rae dezhañ e oa bet savet ar c’hanoù penn-da-benn hervez stil ar Skosad James MacPherson ("Ossian") rak biskoazh n’en devoa lennet barzhonegoù pobl savet ken mat ha hep gerioù gallek enno.
  
  En e dezenn bet embannet e 1960 e skrivas Francis Gourvil ne oa ket Barzaz-Breiz ur barzhaz kanoù pobl gwririon.
  
  Disteurel a reas Donatien Laurent darn eus an tamalladurioù-se en e dezenn bet embannet e 1974. Goude bezañ bet kavet karnedoù dastum Kervarker e 1964 e tiskouezas D. Laurent en e dezenn e oa bet dastumet ar gwerzioù evit gwir gant aozer Barzhaz Breizh. Sur a-walc’h e oa bet kempennet ar gwerzioù gantañ evit kinnig kanoù stummet mat hag evit sevel patromoù eus ar c’hanoù, evel ma veze graet d’ar mare-se, da skouer gant ar vreudeur Grimm evit o c'hontadennoù pe gant ar Finn Elias Lönnrot evit Kalevala.
  
  Barzhaz Breizh 1867
  
  Doare brudetañ Barzhaz Breizh eo hini 1867, a vez embannet eilskouerioù anezhañ ez-roliek. Unan anezho zo kinniget amañ.
  
  ♦ Stumm
   Menegoù lezennel
  Embanner : Librairie académique Perrin – 116, rue du Bac, Paris (7e) — Niverenn an embanner : 161.
  Bloavezh ar gwirioù : 1963.
  Fiziad lezennel : 3de trimiziad 1975.
  Ti-moullañ : Imprimerie Hérissey, Évreux, Eure — Niverenn ar mouller : 21647.
  Peurvoull : 10 a viz Ebrel 1978.
  ISBN : hini ebet.
  Mentoù
  Hollek : 20,7 x 13,5 x 4,2 cm.
  Paper : 20 x 13 cm.
  Pouez : 685 g.
  Keinañ
  Jakedenn skeudennet war an tal, aozer(ez) dianav.
  Golo karton 1,5 mm e devder, lienet e ruz.
  Gourme peget, sined ebet.
  Paper gwenn, 75 g/m².
  Pajennadur : in-16 (kaieroù 32 bajenn) ; 22 gaier (20 kaier : 8 pajenn hepken) ; 680 pajenn en holl (21 x 32 + 8).
  
  ♦ Skrid
  
  Evel m'en devoa divizet Kervarker ober ken abred ha 1839, teir lodenn zora rann ar c'hanoù en embannadur 1867 : kanoù gwengelouriel, istorel ha balladennoù (65 kan), kanoù gouelioù ha kanoù a garantez (18 kan), mojennoù ha kanoù relijiel (7 kan) ; ur c'han ouzhpenn zo er stagadenn, da lavarout eo 90 kan en holl.
  
  A bep korn-bro eus Breizh-Izel e teu ar c'hanoù, evel m'en diskouez ar rannyezhoù a zo bet merket evit pep hini anezho en oberenn. Dasparzh ar rannyezhoù eo :
   Gwened : 1
   Gwened-Izel : 3
   Kerne : 54
   Kerne-Uhel : 8
   Leon :13
   Treger : 12 — Sammad : 91.
  Setu amañ Barzhaz Breizh evel ma oa en embannadur 1867 ; doujet ez eus bet da reizhskrivadur brezhoneg ar skrid, vioù-koukoug hag all.
  
  C'hoariva
  Théâtre Populaire de Bretagne, Barzaz-Breiz, renet gat Jean Moign, sonerezh gant Pierre-Yves Moign, Festival de Cornouailles, Kemper, 1978.
  Goulc'han Kervella & Ar Vro Bagan, Barzhaz Breizh ar Yaouankiz, Al Lanv, 1996
  
  Sonerezh
  Sonerien ha kanerien Breizh a-leizh zo bet levezonet gant ar Barzaz-Breiz. En o zouez, Alan Stivell en deus sonet ha kanet meur a ganaouenn tennet eus al levr brudet-se : « Marv Pontkalleg », « An Alarc’h », « Silvestrig », « Jenovefa », « Bale Arzhur » ha « Diougan Gwenc’hlan », ar strollad Tri Yann en deus enrollet meur a werz ivez Marv Pontkalleg, An Alarc’h, An Distro eus ar Vro-Saoz… Menegomp ivez Gilles Servat, Andrea ar Gouilh, EV, Bernard Benoît h.a.
  
  Levrlennadur
  
  Barzhaz Breizh
    Théodore Hersart de la Villemarqué, Barzaz-Breiz – Chants populaires de la Bretagne, Paris, Librairie académique Perrin, 1867 
    Théodore Hersart de la Villemarqué, Barzaz-Breiz – Chants populaires de la Bretagne (1867), Paris, Éditions du Layeur, 2003, gant ur CD 
   Théodore Hersart de la Villemarqué, Le Barzhaz Breizh - Trésor de la littérature orale de Bretagne, Coop Breizh, 1997 (5 embannadur) 
   Kervarker, Barzhaz Breizh, Mouladurioù Hor Yezh, 1997 
  Levrioù diwar-benn Barzhaz Breizh
  ELIES, Fañch, En ur lenn Barzhaz-Breizh, Preder, 2013
  GUIOMAR Jean-Yves, Le Barzaz-Breiz de Th. H. de La Villemarqué, e NORA Pierre, Les lieux de mémoire, III, 2, Gallimard, 1992, p. 526-565 (ASIN: B00CC9PCDC)
  LA VILLEMARQUÉ Pierre (de), La Villemarqué, sa vie et ses œuvres, Paris, Champion, 1926 Lenn en-linenn
  LEBESQUE Morvan, Comment peut-on être breton ? Essai sur la démocratie française, Paris, Seuil, 1970 – A-zivout Barzazh Breizh : p. 100 sqq.
  LAURENT Donatien, Les Premières collectes de La Villemarqué : Aux origines du Barzaz-Breiz, CRBC, 1974 (ASIN: B0014MPIF0)
  Aux sources du Barzaz-Breiz – La mémoire retrouvée d'un peuple, Le Chasse-Marée, 1989 
  LUZEL François-Marie, De l'authenticité des chants du Barzaz-Breiz de M. de La Villemarqué, Sant-Brieg, Guyon, 1872 Lenn en-linenn
  QUÉRARD Joseph-Marie, Les supercheries littéraires dévoilées, Paris, L'Éditeur, 1846-1856 Lenn en-linenn
  SOUCHON Christian, Les mystères du Barzhaz Breizh – Le recueil de La Villemarqué traduit et commenté, CreateSpace Independant Publishing Platform, 2016 ; 3 levrenn   
  TANGUY Bernard, Aux origines du nationalisme breton, Paris, UGE, 10/18, 1977 ; 2 levrenn ASIN : B004GZ9812
  Pennadoù diwar-benn Barzhaz Breizh
  AR FLOC'H Loeiz, Levrioù : Théodore-Claude-Henri Hersart de La Villemarqué (...) gant Francis Gourvil, Barr-Heol, niv. 24, Gwengolo 1960, p. 29-32.
  ARBOIS DE JUBAINVILLE Henri (d'), Nécrologie, Revue celtique, levrenn XVII, 1896, p. 76-79.
  Encore un mot sur le Barzaz-Breiz, Revue celtique, levrenn XXIII, 1902, p. 229-236.
  Étude sur la première et la sixième édition des chants populaires de Bretagne recueillis sous le nom de « Barzaz-Breiz », Bibliothèque de l'École des Chartes, 6 rummad, levrenn III, 1967.
  ARMAENOUR, Adarre Barzhaz Breizh !, Al Liamm, niv. 162, Genver-C'hwevrer 1974, p. 44-46.
  ARZEL EVEN, À propos d'un livre récent, Ar Vro, niv. 7, Gwengolo 1960, p. 17-24.
  BLANCHARD Nelly, Le Barzaz-Breiz : une fiction pour s'inventer, Presses Universitaires de Rennes, 2006  Lenn en-linenn
  CAVALIER Auguste, Hersart de La Villemarqué, La Bonne Presse, Paris, 1900 (ASIN: B0018GPX2U)
  CHASSÉ Charles, Un aveu de La Villemarqué, Le Fureteur breton, niv. 63, 1922, p. 115-116.
  La Villemarqué et Charles Le Goffic, La Dépêche de Brest, 5/9/1935.
  CORBES Hippolyte, Les airs du Barzaz-Breiz, Sant-Brieg, hep niverenn, 1936.
  Les traductions en langues étrangères du Barzaz-Breiz, Société d'émulation des Côtes-du-Nord, levrenn LXXXVII, 1959, p.1-17.
  À propos des airs du Barzaz-Breiz, Les Cahiers de l'Iroise, 8 bloavezh, niv. 3, Gouere-Gwengolo 1961, p. 156-158.
  Du nouveau sur le Barzaz-Breiz, Société d'émulation des Côtes-du-Nord, levrenn XCVII, 1969, p. 49-60.
  DANNO Fañch, Étude critique d'un chant du Barzaz-Breiz : Emzivadez Lanuon, Skol Vreizh, niv. 22, Gwengolo-Here 1970, p. 23-24.
  Daoubennadeuz Barzaz-Breiz Kermarker, Skol ar Brezoneg, niv. 27, Du-Kerzu 1965 (ensoc'het e Skol Vreizh niv. 3).
  DENEZ Pêr, Lenn Barzhaz Breizh, Ar Vro, niv. 39-49, Kerzu 1966, p. 42-51.
  DREZEN Youenn, Les chants nationaux du Barzaz-Breiz, Courrier du Finistère, 28/6, 5 ha 12/7/1930.
  DUJARDIN Louis (Dr), Lettre à l'éditeur, Fontaines de Brocéliande, niv. 60, 1añ trimiziad 1962, p. 1-2.
  ELIES, Fañch, En ur lenn Barzhaz-Breizh, Preder, niv. 7-8, 17-18, 31-32, 1959, 1962.
  A-enep Kervarker ha Barzhaz-Breizh, Al Liamm, niv. 82, Gwengolo-Here 1960, p. 320-336.
  En ur lenn Barzhaz-Breizh : eil levrenn, Preder, niv. 17-18, Kerzu 1960, p. 97-186.
  Al lenegezh vrezhonek dre an testennoù, Skol, niv. 13-14, 1961, « La Villemarqué et le Barzaz-Breiz », p. 19-25.
  En ur lenn Barzhaz-Breizh : trede levrenn, Preder, niv. 31-32, Genver-C'hwevrer 1962, p. 187-277.
  Talvoudegezh hon dastumadoù kanoù-pobl, Al Liamm, niv. 100, Gwengolo-Here 1963, p. 341-348.
  ERNAULT Émile, Sur le prophète Guinclaff, Les Annales de Bretagne, levrenn XXXIX, niv. 1, Roazhon, 1930, p. 18-30.
  Cinquante ans de travaux : du Barzaz-Breiz aux Nouelou anciens (1889), An Oaled, niv. 54, 1935, p. 364-365.
  FALC'HUN François, L'auteur du Barzaz-Breiz, Les Annales de Bretagne, levrenn LVI, 1, Roazhon, 1949, p. 76-92.
  Le faux folklore, problème moral, Les Cahiers du Bleun-Brug, niv. 7, 3de trimiziad, 1958, p. 13-16.
  Arrière-plans du Barzaz-Breiz, Société française de littérature comparée, Actes du sixième congrès national de la Société française de littérature comparée, Didier, Roazhon, 1963, p. 132-142.
  GARGADENNEC Roger, De quoi faire vingt Barzaz-Breiz ?, Les Cahiers de l'Iroise, 10 bloavezh, niv. 4, Here-Kerzu 1963, p. 235.
  GLANNDOUR Maodez, Endro da dezenn an Aotrou Gourvil diwar-benn Kervarker, Barr Heol, niv. 25, Kerzu 1960, p. 6-12.
  À propos de la thèse de M. Gourvil : une citation de l'auteur, Ar Vro, niv. 10, Even 1961, p. 39-41.
  Endro da dezenn Fanch Gourvil : lealded an Uhel ?, Barr Heol, niv. 28, Gwengolo 1961, p. 35-42.
  En plein labeur scientifique, Ar Vro, niv. 12, Kerzu 1961, p. 57-64.
  Toujours à propos de la thèse de Monsieur Gourvil : question d'honnêteté, Ar Vro, niv. 13, Meurzh 1962, p. 75-81.
  Filhorez du Gweskin, Al Liamm, niv. 97, Meurzh-Ebrel 1963, p. 133-139.
  Toujours au sujet du Barzaz-Breiz : une note, Ar Vro, niv. 20, Eost 1963, p. 51-56.
  GOURCUFF Olivier (de), À propos de La Villemarqué, Le Pays breton, niv. 13111, 18/7/1909, p. 1.
  GOURIOU Jean-René, Recherches sur les chanteurs et les chanteuses du Barzaz-Breiz, Ar Vro, niv. 17, C'hwevrer 1963, p. 32-48.
  GOURVIL Francis, L'authenticité du "Barzaz-Breiz" et ses défenseurs : À la rescousse d'un "mauvais livre", hep niverenn, hep deiziad
  La question du Barzaz-Breiz ne serait-elle pas encore liquidée ?, La Dépêche de Brest, 17/3, 3/4, 20/6/1930.
  "Barzas" ou "Barzaz", Nouvelle Revue de Bretagne, Meurzh-Ebrel, 1952, p. 148-152.
  Sur un passage de la Neuvième "Série" du Barzaz-Breiz, Ogam, 1954, p. 131-136.
  La Littérature Arthurienne dans le Barzaz-Breiz, Les Cahiers de l'Iroise, niv. 4, Here-Kerzu 1956, p. 30-38.
  Ernest Boyer, frère utérien de Brizeux, collaborateur de La Villemarqué, Les Cahiers de l'Iroise, 7 bloavezh, niv. 1, Genver-Meurzh 1960, p. 54.
  Théodore-Claude-Henri Hersart de la Villemarqué (1815 - 1895) et le Barzaz-Breiz – 1839, 1845, 1867 : origines, éditions, sources, critique, influences, Roazhon, Oberthur, 1960 (ASIN : B003BPJ5VQ)
  Théodore Hersart de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz, Bulletin de l'Association Guillaume Budé, 4e rummad, niv. 2, 1961, p. 234-248.
  Réactions et contre-réactions à propos d'une thèse intitulée : "Th. de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz", Montroulez, hep niverenn, 1963.
  De quoi faire vingt Barzaz-Breiz ?, Les Cahiers de L'Iroise, 11 bloavezh, niv. 2, Ebrel-Even 1964, p. 139-141.
  La langue du Barzaz-Breiz et ses irrégularités. Solécismes, syntaxe, tournures insolites, Les Annales de Bretagne, levrenn LXXIII, niv. 4, Roazhon 1966, p. 563-586.
  La Villemarqué et Renan à Rome : trois récits discordants, Les Cahiers de l'Iroise, 15 bloavezh, niv. 4, Here-Kerzu 1968, p. 202-206.
  Notre contribution à l'histoire du Barzaz-Breiz, Annales de Bretagne, 1982, p. 61-85.
  HAVET Louis, Les Poésies populaires de la Basse-Bretagne. M. de La Villemarqué, La Revue politique et littéraire, eil bloavezh, eil trimiziad, niv. 35, Librairie Germer Baillière, 1873 (ASIN: B01DWJ5N0M)
  HEMON Roparz, Barzhaz-Breizh, kempennet ha reizhet gant Roparz Hemon, Al Liamm, niv. 134, Mae-Mezheven 1969, p. 174-185. niv. 135, Gouere-Eost 1969, p. 237-242. niv. 143, Du-Kerzu 1970, p. 458-461. niv. 145, Meurzh-Ebrel 1971, p. 83-87. niv. 146, Mae-Mezheven 1971, p. 151-157. niv. 147, Gouere-Eost 1971, p. 231-236. niv. 148, Gwengolo-Here 1971, p. 303-308. niv. 149, Du-Kerzu 1971, p. 383-385. niv. 150, Genver-C'hwevrer 1972, p. 5-7. niv. 153, Gouere-Eost 1972, p. 277-281.
  KERAMBORN, Luzel et La Villemarqué, Le Fureteur breton, levrenn II, Kerzu 1906-Genver 1907, p. 72-73.
  The La Villemarqué bubble, Le Fureteur breton, levrenn II, Ebrel-Mae 1907, p. 154-158.
  KERHUEl M., À propos de la querelle du Barzaz-Breiz : un témoignage, Breiz, niv. 38, Gouere 1960, p. 1-5.
  Kermarker (Théodore Hersart de La Villemarqué), Skol ar brezoneg, niv. 30, Here-Du 1966, (ensoc'het e Skol Vreizh, niv. 6).
  KERMOAL Pierrette, "Ar pezh aour", ha diac’hinad an dastumeraz Breizh, Aber, niv. 6, p. 52-67.
  L. R. (P.), Livres et revues : Francis Gourvil, Théodore-Claude-Henri Hersart de La Villemarqué (...), Ogam, levrenn XIII, feskenn 2-3, niv. 74-75, Ebrel-Mezheven, 1961, p. 364.
  LARSONNEUR P., À propos de la réimpression du Barzaz-Breiz, Les Cahiers de l'Iroise, 7 bloavezh, niv. 1, Genver-Meurzh 1960, p. 42-43.
  LAURENT (Médecin Général C.), Un nouveau problème dans le Barzaz-Breiz (seconde note), Association bretonne, levrenn 72, 1963, p. 59-70.
  LAURENT Donatien, Théodore Hersart de La Villemarqué et la découverte d'une littérature du peuple, hep niverenn, hep deiziad.
  La gwerz de Louis Le Ravallec, Arts et Traditions populaires, 15 bloavezh, niv. 1, Paris, Maisonneuve et Larose, 1967, p. 19-79.
  La gwerz de Skolan et la légende de Merlin, Ethnologie française, levrenn 1, niv. 3-4, 1971, p. 19-54.
  Autour du Barzaz-Breiz : Ar Falc'hon - Le Faucon. Texte inventé ou chant recueilli ?, Société Archéologique du Finistère, levrenn CV, 1977, p. 333-349.
  Une première tentative d’histoire orale à l’époque romantique : le Barzaz-Breiz de La Villemarqué, Paris, ADEFO, 1987.
  La Villemarqué et le Barzaz-Breiz – Naissance de la littérature orale, kelaouenn Ar Men, niv. 18, Kerzu 1988, pp. 30-49
  La Villemarqué et les premiers collecteurs en Bretagne, e POSTIC Fañch (rener), La Bretagne et la littérature orale en Europe, Mellag/Brest, CRBC/CRDLO/CIRCTO, 1999, p. 153-167.
  LAUER Bernhard, PLÖTNER Bärbel, Jacob Grimm und Th. Hersart de La Villemarqué. Ein Briefwechsel aus der Frühzeit der modernen Keltologie, Kassel, Sonderdruck aus dem Jahrbuch der Brüder Grimm-Gesellschaft, Bd. I, 1991.
  LA VILLEMARQUÉ Pierre (de), Le Barzaz-Breiz, Le Nouvelliste de Bretagne, 13/9/1906, p. 2
  Luzel et La Villemarqué : réponse à M. Keramborn, Le Fureteur breton, levrenn II, C'hwevrer-Meurzh 1907, I, p. 117 ; II, p. 21.
  LE BEGUE Raymond, La Villemarqué et le Barzaz-Breiz, Journal des savants, Gouere-Gwengolo 1960, p. 111-121.
  LEBEGUE Raymond, La Villemarqué et le Barzaz-Breiz, Les Cahiers de l'Iroise, 9 bloavezh, niv. 4, Here-Kerzu 1962, p. 186-198.
  LE BERRE Léon, L'éminence grise de La Villemarqué : l'abbé Guillaume Henry, An Oaled, niv. 54, 1935, p. 376-380.
  La querelle du Barzaz-Breiz, La Dépêche de Brest, 12/9/1935.
  Opinion d'un Breton moyen sur le Barzaz-Breiz, An Oaled - Le Foyer breton, 9 bloavezh, niv. 53, 3de trimiziad 1939, p. 239-247.
  LE BERRE Yves, Introduction à une lecture du Barzaz-Breiz comme texte romantique "objectif", kentel viskrivet evit studierien CAPES brezhoneg Brest, 1986.
  LEBESQUE Morvan, Biniouseries et Barzaz-Breiz, Le Canard Enchaîné, 31/8/1960.
  LE BRAZ Anatole, Un témoignage de Luzel sur la composition du Barzaz-Breiz, Les Annales de Bretagne, levrenn XVIII, niv. 3, Ebrel 1903, p. 321-325.
  L'origine d'une gwerz bretonne, e Mélanges H. d'Arbois de Jubainville : Recueil de Mémoires, Paris, Fontemoing, 1905, p. 111-128.
  Les hommes, les idées, les livres, Fontaines de Brocéliande, niv. 56, 1añ trimiziad 1961, p. 3.
  Hersart de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz, Pax, niv. 44, Here 1960, p. 106.
  Livres, journaux et revues, Ar Vro, niv. 9, Meurzh 1961, p. 70-71.
  LLADARATH, Quelques notes sur le travail de J.-R. Gouriou, Ar Vro, niv. 22, Kerzu 1963, p. 53-54.
  MAHÉ Georges, Quelques lettres inédites de La Villemarqué à Brizeux, Cahiers de l'Iroise, 16 bloavezh, niv. 3, Gouere-Gwengolo 1969, p. 154-159.
  Contribution à une meilleure connaissance de Brizeux et de La Villemarqué grâce à des documents inédits, Annales de Bretagne, levrenn LXXVIII, niv. 4, Kerzu 1971,  p. 509-535.
  MÉVEL P.-M., Littérature bretonne : Hersart de La Villemarqué (1815-1895) et le Barzaz-Breiz : I. Biographie, Skol Vreiz, studiadenn embannet en Ar Falz, Meurzh-Ebrel 1956, p. 41-42.
  Littérature bretonne : Hersart de La Villemarqué (1815-1895) et le Barzaz-Breiz : II. Présentation du Barzaz-Breiz, Skol Vreiz, niv. 3, Du-Kerzu 1965, p. 11-12, studiadenn embannet en Ar Falz, Gouere-Eost 1956, p. 89-91.
  Vassal : pas d'accord !, Le Peuple breton, niv. 121, Du 1973, p. 15.
  MILLEPIERRES M.-F., La Villemarqué et le Barzaz-Breiz, Combat, 23/6/1960, p. 9.
  MOCAER P., Commentaire de la réédition du Barzaz-Breiz, Breiz, niv. 27, Mae 1959, p. 6.
  Neventivad d'ar Vretoned !, Breiz, niv. 27, Mae 1959, p. 6.
  PERON Goulven, Barzaz-Breiz - Les chanteurs et les « puissances morales » dans les montagnes, kelaouenn ar Centre Généaologique et Historique du Poher, kaier 14, miz C'hwevrer 2006 C. G. H. P.
  PICHERY Renan, À la recherche du Barzaz-Breiz, Fontaines de Brocéliande, niv. 59, 4re trimiziad 1961, p. 3.
  PLÖTNER Bärbel, La correspondance entre Hersart de La Villemarqué et un savant allemand, Jacob Grimm, La Bretagne Linguistique, Brest, CRBC, 1990, niv. 6, p. 7-44.
  POCQUET DU HAUT JUSSÉ B.-A., La Villemarqué et le Barzaz-Breiz, Bulletin de la Société d'histoire et d'archéologie de Bretagne, 1960, p. 20-22.
  ROSSO Corrado, Il Barzaz-Breiz e la poesia romantica franco-bretonne : Hersart de La Villemarqué, Studia Francesi, niv. 6, 1958, p. 408-419 – Rentañ-kont en Annales de Bretagne, levrenn LXVI, niv. 4, Kerzu 1959, p. 455.
  SALAUN Jean, La question du Barzaz-Breiz : ar Wirionez, L'Océan, 13/11/1872.
  SÉBILLOT Paul, Ce que m'a dit La Villemarqué, Le Fureteur breton, 7 bloavezh, 1911-1912, p. 175-178.
  TANGUY Bernard, Lettres inédites de Théodore Hersart de La Villemarqué à Augustin Thierry autour d'une candidature à l'Institut, e Bretagne et romantisme. Mélanges offerts à Louis Le Guillou, Brest, UBO/ Centre d’Étude des Correspondances des XIXe et XXe siècles/ CNRS, 1989, p. 53-72.
  THALÈS Bernard, Le slavisme de La Villemarqué, Le Fureteur Breton, 1907, p. 156.
  TIERCELIN Louis, Hersart de La Villemarqué, Revue de Bretagne et de Vendée, 1894, p. 269-274.
  Tour d'horizon : Barzaz-Breiz, Ar Vro, niv. 28, Kerzu 1964, p. 84.
  TRÉPOS Pierre, À propos d'une réédition du Barzaz-Breiz, Annales de Bretagne, levrenn LXVI, niv. 4, Kerzu 1959, p. 437-445.
  Compte-rendu : Francis Gourvil : Théodore-Claude-Henri Hersart de La Villemarqué et le Barzaz-Breiz, Annales de Bretagne, levrenn LXVII, niv. 4, Kerzu 1960, p. 388-397.
  V. F., Loth et La Villemarqué, Le Fureteur breton, levrenn II, Eost-Gwengolo 1907, p. 252.
  VALLÉRIE Erwan, Embann Barzhaz-Breizh, Sav Breizh, niv. 4, Gwengolo-Here 1971, p. 14-23.
  Embann Barzhaz-Breizh II, Sav Breizh, niv. 5, Du-Kerzu 1971, p. 12-21.
  VILLARD René, La querelle du Barzaz-Breiz : un épisode de l'histoire du romantisme en Bretagne, Bretagne, 8 bloavezh, niv. 93, Gwengolo-Here 1930, p. 161-174.
  WÜSCHER Gottlieb, Der Einfluss der englischen Balladenpoesie auf die französische Literatur von Percy's "Reliques of ancient English Poetry" bis zu de La Villemarqués "Barzaz-Breiz" (1765-1840), Trogen, 1891.
  
  Filmadurezh 
  
   HIRRIEN Ronan, Pa guzh an heol, JPL Films/France Télévisions, 2013, teulfim 52 munud.
  
  Liammoù diavaez
  Ar skrid brezhonek kinniget gant Per Kentel
  "Le Barzhaz Breizh" gant Christian Souchon
  
  Notennoù
  
  Sonerezh Breizh
  Barzaz-Breiz
  Lennegezh vrezhonek
  Levrioù gallek ha brezhonek
   
  Dastumadoù kanoù brezhonek
  Levrioù 1839
  Levrioù brezhonek an XIXvet kantved
  Dastumadoù kanaouennoù brezhonek