title: Aktiniom
text: {| class="infobox" style="width:auto; font-size:90%;"
  |-
  ! colspan="2" style="background-image:linear-gradient(to right, #f9c, #fff); color:#000;"|  Aktiniom
  |-
  | align="center" colspan="2" | Radiom – Aktiniom – Toriom
  |-
  | colspan="2" align="center" |
  
  |- bgcolor="#f9c"
  ! colspan="2" | Perzhioù hollek
  |-
  |Niver atomek || 89
  |-
  |Rummad kimiek || Aktinidoù
  |-
  |Strollad || Aktinidoù
  |-
  |Trovezh || 7
  |-
  |Bloc'h || f
  |-
  |Tolz atomek || [227]
  |- bgcolor="#f9c"
  ! colspan="2" | Aozadur elektronek
  |-
  | colspan="2" align="center" | [Rn] 6d1 7s2Dasparzh an elektronoù : 2, 8, 18, 32, 18, 9, 2
  |-
  | colspan="3" | 
  |- bgcolor="#f9c"
  ! colspan="2" | Perzhioù atomek
  |- valign="top"
  |Niver oksidadur || +3Oksidenn vazennek skañv)
  |-
  |Tredanleiegezh || 1,10 (Skeul Linus Pauling)
  |- valign="top"
  |Gremmoù ionadur|| 1 : 519,11 kJ/mol2 : 1 134 kJ/mol3 : 1 682 kJ/mol
  |-
  |Skin atomek || 195 pm
  |-
  |Skin kenamsav || 186 pm
  |-
  |Skin Van der Vaals || 283 pm
  |- bgcolor="#f9c"
  ! colspan="3" | Perzhioù fizikel
  |-
  |Arvez || Kaled
  |-
  | Douester (≈20 °C) || 10,070 g/cm3
  |-
  | Teuzverk || 1 050 °C
  |-
  | Bervverk || 3 300 °C
  |-
  | Tredanharzusted || (stlenn ebet)
  |- bgcolor="#f9c"
  ! colspan="2" | Neuz an elfenn
  |-
  | align="center" colspan="3" | ?(Ur c'haled du neuz ur metal dezhañ, war a greder)|-
  ! colspan="3" align="center"| 
  |}
  Un elfenn gimiek eo an aktiniom ; Ac eo e arouez kimiek, 89 e niver atomek ha 227,028 e dolz atomek. An aktinid kentañ eo e taolenn drovezhiek an elfennoù kimiek.
  
   Istor 
  E 1899 e voe dizoloet an aktiniom e Pariz gant ar c'himiour gall André-Louis Debienne, dre e dennañ diouzh ar c'hailh uraniom anvet pitchblende, a zo uraniom oksidet U3O8, bet dilezet gant Marie Curie goude m'he devoa tennet ar radiom anezhañ. Heñvelderioù a gavas etre an elfenn nevez hag an titaniom 22Ti, a zo ur metal ardreuzat ; e 1900 avat e kavas dezhañ e oa damheñvel ouzh an toriom 90Th, a zo un aktinid all.
  E 1902 e voe tennet an hevelep elfenn eus an hevelep kailh gant ar c'himiour alaman Friedrich Otto Giesel, a gavas heñvelderioù etre an elfenn nevez hag al lantanom 57La, a zo ul lantanid.
  E 1904 e roas F. Giesel an anv emamium d'an elfenn a grede bezañ nevez, dre ma ne ouie mann ebet diwar-benn labour André Debienne. Goude ma voe bet keñveriet an div gavadenn e voe anzavet e oa Debienne an dizoloer kentañ, a zibabas an anv actinium diwar an henc'hresianeg ακτίς, ακτίνος aktis, aktinos, "bann", "skin", en abeg d'e skinoberiegezh. Eus anv an aktiniom e teu hini rummad an aktinididoù, 15 elfenn ennañ eus 89Ac betek 103Lr, al lawrensiom.
  
  An izotop Ac-227 eo a voe tennet eus U3O8 ; kavet e vez en natur, pa 'z eo disoc'h digevanadur an uraniom-235. Louc'hoù hepken zo anezhañ avat, pa n'eus nemet war-dro 150 mg ag aktiniom en un donennad pitchblende.
  Skinoberiek-kenañ eo an aktiniom, war-dro 150 gwezh muioc'h eget ar radiom.
  
   Perzhioù 
  Ur metal blot liv an arc'hant eo an aktiniom. Skinoberiek-kenañ eo, lugerniñ a ra en deñvalijenn en ur deuler gouloù glaswenn dre m'eo ionaet an aer a zo tro-dro dezhañ.
   Kimiek 
  Buan e tazgwered an aktiniom en aer, ur c'holoenn wenn ag oksidenn aktiniom a zeu warnañ evit harpañ ouzh an oksidadur da vont donoc'h.
  Damheñvel ouzh re al lantanom eo e berzhioù kimiek.
  
   Kenderc'hadur 
  Dre m'eo an aktiniom tost d'al lantanom ha da lantanidoù all a-fed perzhioù kimiek ez eo diaes o disrannañ p'o zenner eus kailh uraniom, setu e kaver aesoc'h kenderc'hañ aktiniom dre vombezenniñ radiom-226 gant neutronoù e kreizennoù derc'hanel : 226Ra + 1 neutron → 227Ra → 227Ac dre skinoù β skignet e-pad 42,2 munutenn. Gouest eo Ac-227 da dapout neutronoù a-benn reiñ 228Ac a-gementadoù bihan.
  Goude-se e tisranner an aktiniom diouzh ar radiom hag an elfennoù all a zo bet kenderc'het (plom, bismut, poloniom ha toriom).
  
  Stumm metalek an aktiniom a genderc'her dre goazhañ AcOF (fluorid aktiniom'') gant burezh litiom er goullo e 1000-1300°C.
  
  Izotopoù 
  Un izotop hepken eus an aktiniom a gaver en natur, 227Ac, gant un hanter-vuhez a 21,773 bloavezh.
  Skinizotopoù zo bet kevanaozet, 36 anezho, 225Ac o vezañ an hini stabilañ gant un hanter-vuhez a zek devezh.
  
  Arver 
  Hini ebet, abalamour da rouested, priz ha skinoberiegezh an elfenn.
  
  Notennoù 
  
   Daveennoù 
   American Chemical Society  Liamm oberiant 25 DU 12
   AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
   AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
   Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de FranPr  Liamm oberiant 26 HER 12
   Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry  Liamm oberiant 26 HER 12
   Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology  Liamm oberiant 18 HER 12
   Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)  Liamm oberiant 26 HER 12
   CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-InterscienPr, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
   DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
   EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
   Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
   ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
   HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory  Liamm oberiant 26 HER 12
   International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)  Liamm oberiant 26 HER 12
   Jefferson Lab  Liamm oberiant 22 KZU 2012
   Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)  Liamm oberiant 25 DU 2012
   Los Alamos National Laboratory  Liamm oberiant 14 C'HWE 2013
   Les propriétés chimiques  Liamm oberiant 07 GEN 13
   LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
   Royal Society of Chemistry  Liamm oberiant 03 KZU 2012
   STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
   Webelements  Liamm oberiant 26 HER 2012
  
  Elfennoù kimiek