title: Kallag
text: Kallag a zo ur gumun eus Bro Gerne ha pennlec'h kanton Kallag, e departamant Aodoù-an-Arvor, e kreiz Breizh.
  
  Douaroniezh
  Kallag en em gav e-kichen eienn ar stêr Hier (Evara ?), adstêr d'an Aon, ha war zu kreisteiz menezioù Arre (Bro-Gernev).
  
  Kumunioù amezek : Ar Chapel-Nevez; Plougonveur; Bulad-Pestivien; Sant-Servez; Duod; Pluskelleg; Kalanhel
  
  Anv
  a. Botmael :
  
  R. de St Jouan : Botnumel ( cf : Gesta sanctorum rotonensium, IXvet) ; Botmel, 1637; Bonmel, 1778
  
  Talvoudegezh : an anezadenn war beg ar run (*mell-os)
  
  b. Kallag
  
  Bernard Tanguy : Gallac, 1182; Callac, 1389; par. de Botmel et Callac, 1591.
  
  Talvoudegez :
  
  - marteze eus anv-den Callus + acos (diasur)
  
  - gwelloc'h marteze eus ur wrizienn *kal- = mein-(eg), roc'h
  
   Ar galleg a ra gant Callac (stumm ofisiel), ha gant Callac-de-Bretagne a-wechoù, evit an ti-post, abaoe 1856.
  
  Ardamezioù
  
  Istor 
  Kallag emañ e bro Gerne, eus parrez Botmael, trev Pluskelleg, eus eskopti Kemper.
  
  1363 : tapet eo kastell Kallag gant Gwesklin
   1393 : dispennet ei kastell kallag. E vo adsavet gant aotrouien Pluskelleg.
  
  xvvet kantved
  
  xvivet kantved 
   Aotrouniezh Kallag a zo roet d'an abati Kroaz-Santel Gwengamp
  
  1619 : dispennet eo kastell Kallag;
  
  Emsavadeg ar Bonedoù ruz  
   Trubuilhoù a voe er barrez d'an 12 a viz Gouere 1675. 200 kouer eus ar vro en em sko war ar gêr, kaset gant an eil-diagon Fañch ar Maerdi. 
   Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kallag, Guillaume Le Maréchal, beleg, goude Emsavadeg ar Bonedoù ruz.
  
  Miz Du 1719, tremenn a ra markiz Pont-Kallek daouzek deiz er maner Kermabilo, e-ti e eontr markiz an Neved.
   28 C'hwevrer 1790 : ur c'huzul kumunn a zo dliennet e kêr Kallag, hag unan all e parrez Botmael.
   13 Du 1790 : dilezenn eo lakaet kuzul kumunn Kallag, ha staget ouzh hini Botmael.
   An III: sez ar gumunn a zo lakaet e kêr Kallag.
  
  30 Ebrel ha In Mae 1840 : savadeg a-enep telloù-kêr. Archerien a zeu en noz 3-4 Mae.
   5 Ebrel 1848 : savadeg nevez war ar marc'had, a-enep talioù ar blasoù.
   29 Here 1874 : Landujen a zo distaget diouzh Kallag, ha staget ouzh Duod
   8 Gwengolo 1875 : beniget eo maen kentañ iliz Sant-Laorañs
   9 Kerzu 1877 : echuet eo iliz Sant-Laorañs
   28 Gouere 1892 : sakret eo iliz Sant-Laorañs
  
  
  
  Brezel-bed kentañ  
   168 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, d.le. 4,66 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
  
  Eil Brezel-bed 
   penn-kentañ Meurzh 1944 : devet eo melestradur alaman gant tud an F.T.P.F
   25 Meurzh 1944 : taget eo ur wetur archerdi Gwengamp gant rezistanted Kallag
   D'an 9 a viz Ebrel 1944 e voe rastellet tud gant al lu alaman e Kallag.
  
   En noz etre an 30 hag an 31 a viz Mae 1944 e voe taget an archerdi gant pempzek den eus ar Rezistañs, hervez danevell sizhuniek Titouroù Hollek Sant-Brieg; tapet eo ganto 700 litrad esañs.
   3 Mezheven 1944, e Pont-Gwernaded, emgann etre Rezistanted ha gwardoù-bro.
   4 Eost 1944, dalc'hed eo kêr Gallag gant tud an F.T.P (strollad Le Borgne) 
   Mervel a reas 55 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
  
  Trevadennoù 
   Brezel Aljeria: un is-ofisour a varvas.
  
  Monumantoù ha traoù heverk 
  
   Tosenn Sant Trefin,, mare an Arem
   Hent roman Kerdreken
   Moudenn Kernormand,, Krennamzer
   Kleuzioù Marrous, amzer diasur
   Iliz katolik Bonvael, penn kentañ XVIvet kvd; 1628; 1633-1634; 1644; 1734. Bet enrollet d'an 22 Genver 1927
  
   Iliz santez Katell, war blasenn Kallag, intra-muros (bet diskaret)
   Iliz katolik Sant Laorañs
  
   Chapel Sant Pêr an Enez,, penn kentañ XVIvet kvd; kalvar ha leur
   Chapel santez Barba,, penn kentañ XVIvet, fin XVIIvet kvd
  
   Chapel Sant Trefrin, XVvet, XVIvet
  
   Maner Kermabilo (c. 1500)
   Maner Kerarc'here (1686)
   Maner Kerlossouarn (XVIIvet), bet diskaret evit kaout plas evit ul lodennadur er bloavezhioù 1970.
   Maner an Enez (XVIIvet)
   Feunteun Kerdiekel
  
   Rañvel stank ar vilin (kemeret evit ur pont galian ha roman)
  
   Monumant ar re varv.
  
   Lenn an Draonienn C'hlas
  
  Emdroadur ar boblañs abaoe 1962
  
  Brezhoneg
  
  Ar Brezoneg er Skol 
   1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
  
  Ya d'ar brezhoneg 
   D'an 30 a viz Mezheven 2011 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
  
  Deskadurezh 
   E 2012 e oa bet krouet un hentad divyezhek er skol bublik, ha 16 skoliad a oa bet enskrivet er c'hlas divyezhek d'ar c'houlz-se.
   E distro-skol 2022 e oa 26 skoliad en hentad divyezhek (11,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).[ http://www.brezhoneg.bzh/98-kelenn.htm]
  
  Melestradurezh
  
  Tud 
   Nevenoe, e Bonmael ? (diasur eo an dra se)
   Charlez-Herkul a Geranflec'h, aotrou ar Wern, e Botmael; bet ganet enno ar 4 C'hevrer 1749;. En eus losket skridoù war enklaskoù
   Pêr-Aleksandr a Geranflec'h, aotrou ar Wern, mab d'an hini a-us. Bet ganet e Botmael ar 24 Genver 1749. e zigouezhas penn al lu katolik ha roueel Breizh
   Jerom-Aleksandr Guyot, anvet Gwiot, bet ganet e Kallag ar 26 Genver 1760; kannad Aodoù an Hanternoz ouz Pemp-Kant (14 Ebrel 1798 betek 1799); maer Kallag; noter; aet da Anaon e Kallag an 20 Gwengolo 1814.
   Jozef-Laorañs Even, ganet e Botmael an 10 Eost 1765; noter e Kallag; pen ar Chouanted. Bet arzhet, dibrizhoniet eo gant ar Chouanted diouzh prizon Sant-Brieg ar 27 Here 1799. Bet mesket en irienn Kadoudal, didamallet eo an 10 Mezheven 1804; maer Kallag da vare ar Renevezidigezh, a ya da Anaon e Kallag ar In C'hwevrer 1828.
   Yann-Vari ar Graet a Kerouvrion, bet ganet e Kallag ar 4 Here 1768; kannad evit arondisamant Montroulez, 7 Ebrel 1823. Addilennet an 23 Mezheven 1830, e nac'has touelliñ da Loeiz-Fulup, hag en em ziskargas an 30 Eost 1830 Aet eo da Anaon e Montroulez an 12 C'hwevrer 1849.
   Gwilherm-Yann-Jozef a Geranflec'h, anvet Jupiter; mab da Pêr-Aleksandre; bet ganet er Wern, e Botmael an 9 Genver 1777. Letanant-koronal luioù katolik ha roueel Breizh eus 1797 da 1800; maer Pestivien (= Bulad).
   ar pevar breur Kermen (daou bet lazhet e 1914-1918, daou bet lazhet e 1940-1945.
   Gwilherm Kazoulat (da zont)
   Edmond Rébillé, medesin, skrivagner
  
  Hengoun
  
  Loened 
  Naous : ur marc'h kalloc'h frouezhus brudet. Savet ez eus bet un delwenn en arem anezhañ, hervez gwir mentoù, gant ar c'hizeller Guyot, da gentañ e-kichen ti-kezeg, bremañ war blasenn an ti-kêr. 
  
  ki-Spagn Breizh
  
  Mirdi 
   Mirdi "Ti ar c'hi-spagnol".
  
  Lervlennadur
   Centre généalogique et historique du Poher. Kaier ar Poher. n° 68. Meurzh 2019
  Régis de Saint-Jouan : Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
   Bernard Tanguy : Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor. Origine et signification. ArMen - Le Chasse-Marée. 1992
   Ar votez-koad e-barzh ar c'hodell, eñvorioù, EHPAD Kallag, 2009.
   Michel Froger & Michel Pressensé : Armorial des communes des Côtes-d'Armor et Ille-et-Vilaine, 2008.
  Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995
  
  Liammoù diavaez 
  
   Kallag war lec'hienn Geobreizh
  Lec'hienn J. Lohou war istor Kallag
  Lec'hien Marikavel.org
  
  Daveoù ha notennoù
  
  Kumunioù Aodoù-an-Arvor
  Kumunioù Kerne
  Emsavadeg ar Bonedoù ruz
  Ar Brezoneg er Skol
  Archerdiez taget e Breizh gant tud eus ar Rezistañs