title: Benac'h
text: Benac'h (distaget ) a zo ur gumun eus Bro Dreger ha pennlec'h kanton Benac'h, e departamant Aodoù-an-Arvor, e norzh Breizh. Etre Montroulez (er c'huzh-heol) ha Gwengamp (er sav-heol) emañ. Pennlec'h kanton e oa betek 2015.
  
  Douaroniezh
  En hanternoz da Venac'h emañ an hent-bras nevez, er c'hreisteiz emañ Koad an Noz ha Koad an Nae; er c'hornôg emañ ar stêr Gwig hag er reter al Leger.
  
  Gant tud ar vro, an hent o vont eus Gwengamp da Vontroulez, hag e dreuze Benac'h, e oa anvet "Hent Roial"
  
  Daoust m'eo tost da Louergad ha da Blounevez-Moedeg, eo troet ar barrez etrezek Plougonveur hag ar Chapel-Nevez kentoc'h, abalamour d'an hent-bras. Tud Louergad n'int ket deuet mat e-barzh Benac'h. Jeu a zo etre an div barrez pell zo.
  Al Leger
  
  Ar Gwig
  
  Anv
  
  Stummoù skrivet 
   Bernard Tanguy : Belle Isle, Belisle, Belile, 1224; Belle-Isle, 1235; Benisse, 1235; Benigla, 1330; Bella Insula, 1391; Belille, 1444; Belleisle, Bellile, 1477
   Erwan Vallerie : (evel B. Tanguy) + : Belle Isle, 1235; Pulchra Insula, 1371; Belle-Ile, 1516; Bellisle, 1630; Benac'h, Benec'h, 1779
  
  Gerdarzh 
   Dont a rafe an anv gallek eus ar grennamzer. Menec'h bet deuet eus "Belle-Île en Mer" (ar Gerveur) o dije savet ur manati e Lokmaria tro an xivet kantved. Roet o dije an anv "Belle Isle en Terre" d'ar barrez dre enebiñ ouzh "Belle Isle en Mer". Kement-mañ n'eo ket prouet tamm ebet. Ken buan all e c'hell bezañ liammet an anv gallek ouzh ar fed m'emañ parrez Benac'h e kember al Leger hag ar Gwig...
  
  An anv brezhonek a teufe diwar ar gerioù "ben" (diaz/traoñ) , ha "nec'h" (run). N'eus ket peadra da vezañ souezhet dre m'emañ ar gumun e penn izelañ un draoñienn.
  
  Ardamezioù
  
  Istor
  
  kantved
  
  Brezel-bed kentañ
   97 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel hervez monumant ar re varv, d.le. 5,55 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
  
  Eil Brezel-bed
   Mervel a reas tri den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
  
  Mojenn ar bourk 
  A-gozh, hervez ar vojenn, e oa Benac'h war ur savenn bennaket. Ur vaouez deus "Biet" (an anv kozh), a vije bet o laerezh un tamm bara digant Sant Ergad, ha hemañ, fuloret, da gas ar barrez e penn izelañ an draoñienn. Ur stumm all eus ar vojenn a gont penaos e oa bet pinijennet tud "Biet" gant ar sant abalamour na felle ket dezhe enoriñ anezhañ.
  
  Monumantoù ha traoù heverk 
  Iliz Sant Jakez an Henañ
  
  Chapel Lokmaria
  Bet savet er  -  kantvedoù, dindan an anv Itron-Varia Pendreo (1391). Lakaet war roll ar savadurioù istorel d'an 18 Eost 1928.
  
   Ar vered : ouzhpenn da volz Lady Mond, e kaver er vered bez ar priñs Kadjar. Ur plac'h yaouank eus Benac'h a oa aet da vatezh da Bariz, en un ti bras eus ar familh Kadjar. Flemmet e oa bet du-hont gant unan deus ar baotred, hag hi retornet d'he farrez ur bugel en he c'hof. 
   Maen-bez Maurice Noguès, unan eus an nijerien gentañ, zo ennañ ivez.
  Chapel ar C'hoad
  
  Feunteun Penn-Dreo
  
  Ret eo pignat gant ar skalierioù 110 pazenn a-raok bezañ e-kichen feunteun Pendreo. Met talvezout a ra ar boan : brudet e oa ar feunteun-mañ evit pareañ an dud eus an drev. Ar glañvidi ac'h ae betek eno, skeiñ ur gwenneg bennaket en dour hag evañ ur bannac'hig dioutañ. Sañset e oant da bareañ nebeut amzer goude. Dour ar feuntenn a veze lakaet e-barzh boutailhoù ivez, da vont da werzhañ da Wengamp.
  Diwezhatoc'h ez eus bet graet un nebeud studiadennoù diwar dour-hud feunteun Pendreo : kalz "holen urik" a zo e-barzh, ar pezh a zisplegfe pare an dud. Met piv an diaoul a zisplego istor Jean-Yves, bet d'ur feunteun all hep gouzout dezhañ, ha yac'haet koulskoude... Setu amañ ar respont : dre ur fazi fentus, Penn an Treff (Lokmaria e oa un treff, dalavaret eo ur rann, eus Louergad), a zo aet, gant sur-awalc'h tud re zesket dre al levrioù, da Pen-Dreo, sañset ober war dro an drev.
  Kastell Koad an Noz
  
  Labouradeg paper Les papeteries Vallée
  Savet war vord al Leger e-kreiz an , kregiñ a ra an uzin d'ober charre adalek 1885. E 1920 e voe savet stankell Kernanskivieg a-benn pourchas tredan dezhi, ar pezh a ro nerzh d'hec'h oberiantiz. Buhez sokial hag ekonomiezh Benac'h a zo troet war-du an uzin-se. E deroù ar brezel bed kentañ e oa unan eus an industriezhioù brasañ e Breizh: 250 den a laboure eno hag ur mil bennaket a veve diwar ar produiñ. Serret e vo a-benn fin ar gont e 1965, abalamour d'ar c'hevezerezh ekonomikel start. Ul lusk bras a zo kollet neuze gant parrez Benac'h hag he zrowardroioù. Un tennad istor diaes evit ar boblañs.
  
  Dilezet eo abaoe ar mare-se. Labouret o deus kumuniezhioù kumunioù Beg ar C'hra ha Bro Benac'h da gempenn al lec'h. Ar pal zo gante eo ober eus al lodenn eus an draoñienn a zo bet savet an uzin warni, ul lec'h naturel en-dro. Met n'eus ket kaoz eus skarzhañ tout an traoù. Faotañ a ra d'an dud miret ur roud eus an uzin gozh ha deus he charre. Ur raktres sevenadurel a zo boulc'het neuze war memes-tro: digeriñ an dachenn d'an holl, kinnig anezhi gant poltriji pe livadurioù, hag aozañ abadennoù a bep seurt warni.
  Embannet zo bet ul levr diwar-benn an Uzin baper-se : les papeteries Vallée (1856-1965)
  
  Brezhoneg 
  Ya d'ar brezhoneg
   D’ar 26 a viz Du 2007 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
   D'ar 17 a viz C'hwevrer 2010 e oa bet roet d'ar gumun al label Ya d'ar brezhoneg live 1.
  Deskadurezh
   Klasoù divyezhek a zo eno abaoe 1998.
   E distro-skol 2012 e oa 20 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (17,7% eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
  
  Tro-lavar 
  Hervez an dro-lavar, kezeg Benac'h ne c'houlennont ken met boued ha beaj.
  
  Festivalioù 
   Festival Blues les 2 rivières zo anezhañ abaoe 2002, aozet gant ar gevredigezh "les 2 rivières". Bep bloaz e teu sonerien eus meur a vro. D'ar sonerien yaouank da vont war-raok gant ar sonerezh e vez aozet un taol-lañs.
   Le printemps de Lady Mond zo anezhañ abaoe 2005, e Benac'h ha tro-war-dro. Bep bloaz, e-pad ur sizhun, e c'haller selaou sonerezh klasel eus an .
  
  Kestell Lady Mond 
  
  E-kreiz bourk Benac'h emañ Kastell Mond. Graet eo bet sevel gant Lady Mond, war patrom hini Koad an Noz, e fin an Eil brezel-bed el lec'h ma oa gwechall milin Prad Gwegen (hini he zad). Re dost e oa eus an hent ken e veze gwelet e-barzh hervez mignoned Lady Mond. Abalamour da se he deus lakaet anezhañ da vezañ distrujet ha savet en-dro un nebeut metradoù pelloc'h. Bremañ eo bet prenet ar c'hastell gant ti-kêr Benac'h, ha staliet eo bet ar CRIR (Centre Régional d'Initiation à la Rivière) e-barzh.
  
  Savet eo bet kastell Koad an Noz etre 1880 ha 1894 gant ar gontez Sesmaisons. E 1859 e teuas, dre liammoù eured, priñsed Faucigny-Lucinge da vezañ perc'henn warnañ. Bertrand de Faucigny-Lucinge, ur bern dle gantañ war e chouk, a werzhas anezhañ e 1923. Prenet e voe 6 vloaz war-lerc'h gant Sir Robert Mond, a-benn profañ anezhañ da Lady Mond. Abaoe he marv e 1949 ez eus bet meur a berc'henn, hini ebet dioute gouest da reneveziñ anezhañ avat. Kouezhañ a ra en e boull tamm-ha-tamm.
  
  Lec'hioù all
  CRIR (centre régional d'initiation à la rivière) :
  
  E kastell Mond emañ staliet ar CRIR. Savet eo bet gant ar gevredigezh Eau & Rivière. Pal ar greizenn a zo kizidikaat, kelaouiñ ha stummañ an dud diwar-benn an endro ha dreist-holl an dour.
  
  Emdroadur ar boblañs
  Emdroadur poblañs Benac'h abaoe 1793
  
  Melestradurezh
  
  Tud
  
  Tud ganet eno 
   1864 : Jan Mari Guerguin, ganet e Koadmalouarn, e Benac'h, ar 4 Mae 1864. Leanez dindan anv Soeur Marie de Sainte-Nathalie, 22 Eost 1887. Bet tapet gant c'hwec'h leanez all, ha dibennet gant ar Voxered e Tai-Yuan (rannvro Chian-Si, e bro Sina), an 9 Gouere 1900. Bet gwenvidikaet an 3 Genver 1943, ha den-eürus ar 24 a viz Du 1946.
  
  Skeudennoù bet tennet en iliz Benac'h.
   1869 : Mari Manac'h, pe "Lady Mond", Breizhadez paour aet da binvidik.
   1878 : Joseph Ollivier, gouizieg.
  
  Tud marvet eno 
   1949 : Mari Manac'h, pe "Lady Mond", Breizhadez paour aet da binvidik.
  
  Tud beziet eno 
  Maurice Noguès, nijour, interet e Lokmaria.
  
  Ardamezeg ar familhoù
  
  Levrlennadur 
   Centre généalogique et historique du Poher. Kaier ar Poher. n° 66. Miz Here 2019
  Régis de Saint-Jouan : Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
   Bernard Tanguy : Dictionnaire des noms de communes, trèves et paroisses des Côtes d'Armor. Origine et signification. ArMen - Le Chasse-Marée. 1992
   Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995
  
  Liammoù diavaez 
  
   Benac'h war lec'hienn Geobreizh
  
  Notennoù ha daveoù 
  
  Kumunioù Aodoù-an-Arvor
  Kumunioù Treger