title: Etruskeg
text: An hini bouezusañ eus ar yezhoù tireniek e oa an etruskeg, komzet gwechall e Toskana e Italia da vare ar Republik roman. Aet eo da get goude aloubadeg diwezhañ ar Romaned e 350 kent Jezuz-Krist. Moarvat e oa kar d'ar reteg komzet en Alpoù ha d'al lemneg komzet en enez Lemnos, Gres. Ne intenter ket mat ar skridoù miret.
  
  Lizherenneg 
  
  Ober a rae an Etrusked gant un deveradenn eus al lizherenneg gresianek ar c'hornog o-doa amprestet digant trevadennoù gresian kreisteiz Italia,gant levezonoù eus ar fenikeg. Lennet e veze eus an tu dehou d'an tu kleiz pe en ur doare boustrofedon.
  Ne oa ket unvanet al lizherenneg etruskek. Pep keoded a dalvoudekae un eilstumm ispisial. An disheñvelderioù-se a c'hell diskouez ul liesder rannyezhel pe henvoazioù lennegel lec'hel.
  Gant ar lizherenneg etruskek e veze skrivet meur a yezh italian evel an oskeg pe al leponteg. Amprestet eo bet ivez, gant un nebeud kemmadennoù, gant ar Romaned hag orin ar lizherenneg latin a-vremañ eo bet.
  
  Istor diavaez 
  
  Dispis eo orin an Etrusked. Hervez Herodotes e vefent embroidi eus Bro-Lidia (e Turkia hiziv), deuet da Umbria da dec'hout un naonegezh (Istorioù, 21). Lodek gant e gredenn ne oa ket tout e gempredidi. Er Iañ kantved goude Jezuz Krist e remerkas (?) ne oa etruskeg heñvel ouzh yezh ebet arall. Eus an dra-mañ e tezastumas e oant henvroidi.
  
  Klaskourien a-vremañ a zo disrannet a-zivout an dalc'h. Massimo Palotino hag an darn vrasañ eus ar glaskourien Italian a soñj e tiskenne an Etrusked eus ar poblañsoù a veve e Italia a-raok an divroadegoù indez-europek. Mennozh darn vuiañ an istorourien er-maez Italia eo e oa degaset ar yezh etruskek gant alouberien eus ar reter. Hervezo e c'hellfent bezañ liammet d'ar Pobloù eus ar Mor a waske aodoù reter ar Mor Kreizdouarel en XIIvet kantved kent Jezuz-Krist.
  
  Unan eus ar yezhoù kentañ da vezañ skrivet e Italia e oa an etruskeg hag ul lennegezh pinvidik he-doa moarvat. He fouez a ya war ziskar goude aloubadeg Campania gant an Osked ha traoñienn ar Po gant ar Gelted. Goude ar IVe kantved kent Jezuz-Krist, Etruria a oa aloubet gant ar Romaned hag he yezh a oa erlec'hiet gant al latin. Ne gaver mui a enskrivadurioù etruskek goude ar c'hantved kentañ, zoken en hanternoz e-lec'h ma seblant bezañ treuzvevet ar yezh hiroc'h eget er ranvroioù arall. Goude ar poent-se eo gwirheñvel ne oa mui komzet etruskeg nemet gant kouerien.
  
  An impalaer Klaodius (10 kent Jezuz Krist - 54) en doa skrivet ur geriadur hag ur yezhadur etruskek, ar pezh a ziskouez e oa c'hoazh komzet an etruskeg e derou ar c'hantved kentañ.
  
  Istor diabarzh 
  
  N'anavezer ket mat a-walc'h an etruskeg da skrivañ un istor diabarzh gwir anezhi, met testennoù o doa treuzvevet a ziskouez ur rummad a gemmoù etre an enskrivadurioù koshañ hag ar skridoù diwezhatoc'h evel al liber linteus. Seblantout a ra en doa an etruskeg ur pouez-mouezh kreñv hag a oa kaoz da wanadur ar vogalennoù dibouezet evel e rasena a ya da rasna e testennoù eus penn ar Republik roman. Kavout a reer ivez ur ger-mell - ten pe tn - e-barzh skridoù diwezhatoc'h hag a zo diank en enskrivadurioù diaraok.
  
  Renkadur 
  
  An darn vrasañ eus ar glaskourien a soñj eo an etruskeg aparchant d'ur familh tireniek hag a endalc'hfe, e-kichen an etruskeg, ar reteg hag al lemneg. Ar C'hamuneg a zo staget outi gant yezhoniourien zo, met n'anavezer ket a-walc'h a-zivout ar yezh-se da vezañ sur. An hengipreg hag an hengreteg a c'hellfe bezañ izili ar familh-se
  
  Liammoù etre ar yezhoù tireniek an indez-europeeg o-deus bet kinniget pa seblant un darn eus ar geriadur etruskeg kaout un orin indez-europek, pe tost ouzh an indez-europek. Hec'h yezhadur, avat, a zo disheñvel kenañ.
  
  Fonologiezh 
  
  Tra ma oa etruskeg skrivet en ur doare-skrid a gomprener ma a-walc'h ez eus kalz entremarioù c'hoazh diwar-benn e fonologiezh. Kenemglev ebet a zo a-zivout talvoudegezh al lizherennoù sunet (theta, phi ha chi). Gallout a rafent bezañ sunet evel e gresianeg pe talvezout kensonennoù-c'hwezh. Gallout a reont bezañ nemet eilstummoù al lizherennoù nann-sunet.
  
  Vogalennoù
  
  Kensonennoù
  
  Yezhadur 
  
  N'eo ket anavezet mat yezhadur an etruskeg. An darn vrasañ eus an destennoù a zo re verr ha n'int ket komprenet ar re hiroc'h. Gwelet eo mat e oa ur yezh genbegus an etruskeg.
  
  An anv 
  
  Displeget e oa an anvioù etruskeg en ur stagañ lostgerioù outo, evel e turkeg pe e finneg.
  
  clan: mab
  
  Gerioù oc'h echuiñ gant l pe r a ra o tro-c'henel e us. Un nebeud gerioù o deus un tro-c'henel e al, se a zo:
  
   ar gerioù gwregel oc'h echuiñ gant i
   ar gerioù gourel oc'h echuiñ gant s
   ar gerioù gourel oc'h echuiñ gant ur gensonenn dre-zent
  
  Ar raganv 
  
  N'anavezer nemet daou raganv personel e etruskeg :mi (me), mini e dro-damall ha an (eñv/hi) a ya da inpa ziskouez un dra divuhez.
  
  Ar raganv-diskouez a zo ita/eta/ta pe ika/eca/ca a zo e zisplegadur :
  
  E testennoù diwezhatoc'h, evel al liber linteus, e ya ta / tn d'ur ger-mel.
  
  Ar verb 
  
  Abalamour da natur an testennoù n'anavezer ket mat frammadur ar verb etruskeg.
   Trede gour an amzer a-vremañ a vez furmet gant ar wrizienn noazh : an tur : eñv a ro
   Trede gour an amzer dremenet a vez furmet dre stagañ -ce ouzh ar wrizien : turce : eñv a roas
   Gour kentañ an amzer dremenet-gouzañv a vez graet dre stagañ che ouzh ar wrizienn.
  
  Testennoù 
  
  Miliadoù a destennoù en etruskeg a zo bet treuzkaset, met an darn vrasañ anezho a zo skort. Skridoù-bez ha gouestloù ez int dreist-holl. N'hon eus nemet un dornad a destennoù hir, gwirel pe relijiel o natur :
  
   Al liber linteus : ul lev relijiel skrivet war bandennoù-lin a oa bet rollet war-dro ur valzamedenn.
   An Tabula Capuana : un dablezenn kavet e Kapua
   An Tablezennoù Pyrgi : tablezennoù aour kavet e Pyrgi. Skrivet e oant en etruskeg hag e fenikianeg
   An Tabula Cortonensis : un dablezenn kavet e-kichen Kortona
   Ar Cippus Perusinus
  
  Liammoù diavaez (e saozneg) 
  
   The Etruscan Texts Project
   Etruscan News Online
   Etruscan and Early Italic Fonts
   Etruscan grammar (pdf) 
   The Languages of Ancient Italy
   An Etruscan Glossary 
   Etruscan Glossary
   Another Glossary
   Etruscans on the Web:
  
  Gwelet ivez 
  
  Yezhoù tireniek
  
  Lemneg
  
  Reted
  
  Yezhoù tireniek
  Yezhoù Italia
  Yezhoù aet da get
  Henyezhoù
  Etruskeg