title: C'hoarezed Brontë
text: Ar c'hoarezed Brontë zo teir c'hoar saoz ha skrivagnerezed saoznek eus ar bloavezhioù 1840-50. Merc'hed e oant da b-Patrick Brontë (anavet ivez evel Brunty pe Prunty), ganet e Kontelezh Down, e Bro Iwerzhon, ur beleg anglikan anezhañ.
  
  Piv e oant?
  Bez e oant:
  Charlotte (ganet d'an 21 a viz Ebrel 1816),
  Emily (ganet d'an 30 a viz Gouhere 1818)
  hag Anne (ganet d'ar 17 a viz Genver 1820),
  Trouz a voe en-dro d'o oberennoù pa voent embannet a-raok bezañ degemeret e-touez levrioù meur al lennegezh saoznek.
  
  Buhez ar vugale Brontë 
  E 1820 e teuas an tiegezh da chom da bresbital Haworth, e Yorkshire. Pa varvas o mamm e chomas o zad gant c'hwec'h bugel bihanik. Neuze e teuas e c'hoar-gaer, Elizabeth Branwell, d'e skoazellañ. Ur vaouez reut ha rust e oa. Un deskadurezh hep teneridigezh na flouradenn ebet a roas d'ar vugale Brontë. Rust e oa lezenn ar gêr. Da vintin e veze ret dezho debriñ ul lein dreut. Goude e rankent lavarout o fedenn. War-lerc'h o deveze ar merc'hed d'ober kempenn an ti, ha pa veze echu o labour gante, o deveze da wriat, gwiadiñ, brodañ, a-raok pedenn an noz ha lennadenn ar Bibl. Devezhioù dilevenez e oa buhez ar c'hoarezed Brontë, bemdez heñvel. Evit ankouaat ar bed-se e krouent ur bed all ganto o ijin hag awen. Ur wech evit deiz ha bloaz Branwell (paotr nemetañ ar familh) e prof Patrick dezhañ daouzek soudard e koad. Ar c'hoarezed hag o breur a gav faltazi diwar ar soudard-se. Setu ma krogont, Anne, Charlotte, Branwell, hag Emily, da grouiñ ur bed faltaziek. Lakaat a reont e pleustr e-barzh danevelloù, barzhonegoù, pennadoù kazetennerezh, pezhioù c'hoari... Adalek 1831, goude kimiad Charlotte d'ober studioù, e krouas Emily hag Anne Bro Gondal, ur vro faltaziek sturiet gant Augusta Geraldine Almeda ur vaouez krouet ganti. A-drugarez d'ar vro faltaziek-se he deus kavet Emily hec'h awen da varzhonegañ.
  
  Cowan Bridge 
  Evit ar pastor Brontë eo ar skol-lojañ, un deskadurezh reizh, hag ar Reverant Wilson en deus krouet unan e Cowan Bridge. Degemer a ra merc'hed ar pastor paour. Divizet eo : Maria hag Elizabeth a yelo da studiañ du-hont, Charlotte hag Emily a zeuio war o lerc'h. Anne, re yaouank c'hoazh, a chomo ar gêr gant he breur Branwell.
  E-barzh Jane Eyre e zisplego Charlotte Brontë ar skol-lojañ-se. Un hollved kañvaouüs, skornus ha na deus disheñvelder ebet eget ur toull-bac'h gant dorioù serret, kaelioù serret, kensentidigezh rust kenañ, kriz memes...
  E Cowan Bridge eo treut ar predoù : Un tamm bara kalet, ur werenn laezh hag echu. Ar vugale o doa naon, poanioù stomog a zihun anezho e-kreiz an noz. Ar Reverant Wilson a lavare ez eo doue, en e vadelezh hag en deus c'hoant e vefe evel-se peogwir : " Doue a c'houlenn start oberezhioù ha dioueroù evit saludiñ an ene". Neuze en ur gendelc'her evel-se e tap Maria hag Elizabeth an torzhellegezh. Terzhienn ha pasaadennoù bras a oa ganti. Ar Reverant Wilson ne rae ket van. Adalek ar mintin e oa ret dezhi en em walc'hiñ gant dour yen kenañ evel ar re all, met ar boan a gendalc'h. Mont a reont da vervel. O zad a zeu neuze da gerc'hat anezhi. Ur pennadig amzer war-lerc'h e varv Maria, d'he heul gant Elizabeth. Maria oa pemzek bloaz ha Elizabeth trizek. 
  Emily ha Charlotte, int c'hoazh e Cowan Bridge o deus " terzhienn gorrek". O zad hag en deus komprenet petra c'hoarveze ganti a denn anezhi eus ar skol-lojañ-se. Eñvorioù Cowan Bridge a chomo e-barzh pennoù Emily ha Charlotte da viken. Un eñvorioù eus poan, aon hag anken a chomo e pennoù Emily ha Charlotte. 
  Ar pezh a gonto Charlotte e-barzh he levr " Jane Eyre".
  
  Roe Head 
  Charlotte he deus pemzek bloaz. Lakaet eo anezhi er skol-lojañ evit ar merc'hed e Roe Head. Roet e vez dezhi un tamm arnod d'ober evit gouzout he anaoudegezhioù skol. Un gwallreuz eo, dreist-holl e matematik. Da heul e vez roet dezhi ur follenn evit skrivañ, evel un skridaozadenn. Amañ, eo ar gelennerien souezhet mik. Ar plac'hig a skriv pajennoù ha pajennoù, buan ha mat. Laosket e vez anezhi da kendec'her. Ar mennozhioù hag an doare skrivañ a ro dezhi un donezon lennegezh. Tremen a raio e Roe Head tri bloavezh eürus, pell eus eñvor ar poan eus skol-lojañ Cowan Bridge.
  Distreiñ a ra Charlotte er presbital e Haworth da driwec'h bloaz. Chom a ra un tammig amzer hepken rak rener ar skol-lojañ Roe Head, he deus miret un eñvor mat eus Charlotte, hag a ginnig neuze da Charlotte laboural evel kasourez du-hont. A-du eo Charlotte. Mont a ra neuze gant Emily, hi enskrivet evel skoliadez. Met Emily, pell eus ar maez, eus he fourmenadennoù bras gant he c'hi, a gav hir he amzer er skol-lojañ. Ne blij ket dezhi bezañ klaouiniet. Mont a ra neuze kuit Emily eus ar skol-lojañ ha distreiñ a ra e Haworth. Adkavout a ra neuze e takadoù bras. 
  Anne a zeu neuze e Roe Head e plas Emily.
  
  Ar vuhez e prestital 
  Ar vuhez er presbital a cheñch, Branwell a za kuit. Kavet en deus ul labour evel kelenner, hag Emily a laosk he c'hi hag he zi evit mont ivez da labourat. Kavet he deus ul labour evel gouarnerez. Un dra nevez all a c'hoarvez : Ur pastor a c'houlenn Charlotte da zimeziñ gantañ met ar respont zo negativel. Charlotte a za kuit eus he labour e Roe Head ha labour a ra evel gouarnerez e-barzh ur familh pinvidik kenañ. Met ar labour-se zo skuizhus kenañ evit Charlotte mont a ra kuit neuze da Vro V/Belgia gant he c'hoar Emily. Chom a ra Anne e Bro-saoz e-lec'h he deus kavet ul labour ha ne blij ket dezhi. 
  Emily ha Charlotte zo resevet e ker Brusel e-barzh ur skol-lojañ, renet gant Itron Héger. An div Saozez a zesk ar galleg. Charlotte a studi al lennegezh gant Constantin Héger, gwaz Itron Héger.
  
  Ar paourkez c'hoar-gaer (Elizabeth) a zo war he dremenvan. An div c'hoar a zistreiñ buan e Haworth. Emily na zeuio ket e Bro-Belgia ken rak e kav gwelloc'h ober pourmenadennoù war ar menezioù gouez saozon. Charlotte hi, he deus kavet ul labour evel gelennerez e Bro-Belgia, mont a ra neuze kuit eus Haworth ar galon tomm rak santout a ra un dedenn evit Constantin Héger. Merzhout a ra Itron Héger an dra-se, neuze reiñ a ra da Charlotte ar vuhez start : Mezhekadennoù, dichekadennoù.. Diviz a ra neuze Charlotte da vont kuit.
  Bloavezhioù war-lerc'h e konto Charlotte an abadenn-se en ur romant anvet " Villette".
   
  Distreiñ a ra neuze Charlotte e-barzh ar Yorkshire, e-lec'h ma adkav he zad hag Emily. Anne ha Branwell a labour pell. Charlotte he deus poan. Skrivañ a ra da Aoutroù Héger met ne respont ket.
  Ar skritur a lak anezhi da soñjal e traoù all, skrivañ a ra " ar c'helenner".
  
  Adkouezhañ a ra Branwell e-barzh an dramm hag an alkool. Gwashoc'h-gwashañ eo eñ.
  
  Ur mennoz kaer 
  Ur wech e-barzh o c'hegin. Charlotte a wel barzhonegoù skrivet gant Emily. Kavout a ra ar barzhonegoù-se brav kenañ hag ur mennozh he deus. Perak pas embann anezho. A-du emañ Emily. Klask a ra un ti-embann, hag e kav unan. Ne reas ket berzh nemeur, peogwir ne voe gwerzhet nemet div skouerenn a-hervez. Neuze e krogjont da skrivañ pep a romant. Neuze ur pennadig diskouez a reont o levr " Wuthering heights" evit Emily "Agnès Grey" evit Anne hag " Ar c'helenner" evit Charlotte. 
  Agrès Grey ha Wuthering heights zo degemeret met ar c'helenner zo nac'het. Charlotte na goll ket a fiziañs enni hag e krog da skrivañ Jane Eyre. E 1847, Charlotte a echu Jane Eyre, ur pennvad eo. Met ar muiañ a verzh a voe graet gant Jane Eyre, neuze evel hiriv c'hoazh.
  
  Anv pluenn 
  Al levrioù-se zo bet skrivet dindan anvioù pluenn paotr : Currer (Charlotte) Ellis (Emily) hag Acton (Anne) Bell. Miret o deus o lizherenn kentañ eus o anvioù bihan hag eus o anv.
  Tout an dud en em soñj. Piv int ar skrivagnerien-se ? Eus pelec'h emaint o tont... ?
  
  Strignañ ar mister 
  E Haworth, ar merc'hed o deus c'hoant strignañ ar mister. Diviz a reont neuze da vont betek o ti-embann e Londrez evit tiskouez o fenn. Ar rener a sell outi, hag e zesk ez eo ar breudeur Bell e wirionez ar c'hoarezed Brontë. Souezhet mik eo.
  Daoust hag eñ eo posupl e vefe unan eus an teir flac'h-se o seblantout dous ha fur o skrivañ ur romant ken du gant kasoni ha Wuthering Heights ? 
  Daoust hag eñ ez eo posupl, e vefe unan eus an teir flac'h-se lentik o skrivañ ur romant diwar-benn ar marv hag ar kasoni ?
  Ar rener a gred dezhañ hunvreal, rak al levrioù-se a gont ur bed kriz gant feulster ha poanioù. Posupl eo e vefe merc'hed o skrivañ romantoù ken du ha-se ? Ar rener na gred ket, met ar benn ar fin, ar wirionez eo hag ar c'hoarezed Brontë zo anavezet evel skrivagnerez eus al levrioù-se.
  
  Yec'hed fall 
  Yec'hed Branwell a z'a war-fallaat, ar paotr yaouank zo tapet gant an torzhellerezh. An nozvezh en ur zistreiñ eus e labour, Branwell a gouezh mezv-dall war al leur. Un den a dremen hag a kas anezhañ d'ar presbital. Ober a ra ur barr diwezhañ eus delirium tremens (degaset gant an alkool) a-raok kouezhañ ur wech diwezhañ ouzhpenn. Echu eo.
  Emily a skriv barzhonegoù evit he breur. Diaes kenañ eo eviti asantiñ marv he breur. Emily a grog da vezañ klañv. Diaes eo eviti tennañ he anal, terzhienn he deus, skrijadennoù... Nac'hañ a ra da welout ur medisin. Mont a ra kuit, hep ma vefe un den o sell outi, hag e za da welout ar gweledva. Memes ma'z eo fall an amzer, he hunvre diwezhañ ez eo sellout outi a-raok vervel.
  Emily a varv. Tregont bloaz eo.
  Anne zo hi ivez tapet gant an torzhelerezh, gwan eo. Mont a ra kuit tamm-ha-tamm e keit ma a za maez he eil levr " Feurmer wilfell hall" .
  Charlotte a skriv he drivet levr "Shirley". Ur berzh eo ur wech ouzhpenn. 
  Anne a varv. Charlotte zo trist, met en em lak a ra da labourat war he pevare levr " Villette" e eñvor da Bro-belgia ha d'an Aotroù Héger. Mont a ra maez e 1953 hag ur pennvad eo. 
  Seiz-ha-tregont bloaz he deus pa ar Reverant Arthur Bell Nicholls a c'houlenn ganti dimeziñ gantañ. A-du eo Charlotte, memes ma n'eo ket he zad.
  Kalzig a amzer war-lerc'h, Charlotte a zesk emañ o c'hortoz ur babig, met e kouezh Charlotte klañ, koll a ra he babig. An 31 a viz Meurzh 1855, en em sav a ra en he gwele hag e kouezh. Mervel a ra.
  
  Den ebet bremañ na welo ar merc'hed-se, hag Haworth en devo eñvor eus teir maouez gant un tonkadur trist hag dispar.
  
  Met ar muiañ a verzh a voe graet gant Jane Eyre, neuze evel hiriv c'hoazh. 
  
  -->
  
  Emily Brontë 
  Emily Jane Brontë (1818-1848), a oa pempvet merc'h ar pastor, a zo bet o chom e Yorkshire a-hed he buhez verr. Divrud eo bet en he bev pa vez lakaet bremañ, gant ur romant hag un dastumad barzhonegoù, e lein al lennegezh saoznek.
  
  Anne Brontë 
  N'eo ket ken anavet Anne (1820-1849) hag he div c'hoar, ne oa ket ken barrek hag int, a zo bet lavaret. Koulskoude ez eus deuet daou romant a zindan he fluenn, ha meuleudi zo bet kanet dezho abalamour d'an nerzh buhezegezhel ha d'ar wirionded zo enne:
   Agnes Grey (1847), zo savet diwar-benn buhez ur c'houarnerez.
   The Tenant of Wildfell Hall (1848), istor ur plac'h yaouank dimezet d'ur gastaouer
  
  Branwell Bronte 
  
  Branwell, eñ deus divizet bevañ en ur hent disheñvel. Disheñvel eo eus e c'hoarezed. Bez en deus ur vuhez fougasusoc'h eget e c'hoarezed. Ar pezh ez eo fall rak kouezhañ a ra e-barzh an alkool hag ar dramm.
  
  Liammoù diavaez 
    Brontë Parsonage Museum
    Bronte Sisters Links
    Brontëana
    Un blog d'actualités concernant les Brontës.
    
  
  Tiegezh Brontë
  C'hoarezed