title: Ulrich von Hutten
text: Ulrich von Hutten, « ex buchonia » (ganet d'an 21 a viz Ebrel 1488 e kastell Steckelberg e Schlüchtern en Hessen; marvet d'an 29 a viz Eost 1523 e-kichen Zürich), marc'heg an Impalaeriezh, a voe ul lenneg, hag unan eus bruderien an Disivoud protestant en Impalaeriezh santel roman. Evel Martin Luther ha Conrad Celtis ez eo ivez unan eus tadoù ar vroadelouriezh alaman.
  
  E vuhez
  
  E yaouankiz 
  Petra bennak ma oa ar mab henañ, hag e tlee bezañ hêr d'e dad, e voe kaset da abati Fulda en 1499 evit bout manac'h. 
  Gant skoazell e vignon Johann Jäger eus Dornheim e tec'has ac'haleno e 1505. O-daou ez ejont da skol-veur Erfurt en hañv 1506. Eno ivez e kejas von Hutten gant ar barzh Eoban Hesse. Er goañv 1507 e lakaas e anv e skol-veur Viadrina e Frankfurt (Oder), ha goude-se ez eas da skol-veur Leipzig.
  
  Kentañ skridoù 
  
  En nevezamzer 1509, e oa diarc'hant e Greifswald,hag ar bourc'hvestr Lötz hag e vab, ur chaloni, a roas skoazell dezhañ. 
  
  Ne ouezer ket perak, met dindan nebeutoc'h evit tri miz e trenkas ar soubenn etrezo. Skarzhet e voe Hutten neuze, ha tennet digantañ kement tra en doa. E Rostock e savas Hutten e oberenn bouezus kentañ : un dastumad Klemmganoù dindan div levrenn hag a-enep d'ar re Lötz eo.
  
  E 1511 e savas Ars versificatoria p'edo e Wittenberg. Buan e voe degemeret ar skrid er skolioù-meur. Goude-se e veajas Hutten da Vienna ha da Italia. E 1512 e chomas a-sav e Venezia ha Pavia, ha goude-se e Bologna. Eno ec'h enskrivas e kentelioù war ar gwir, dre ma felle dezhañ adskoulmañ darempredoù mat gant e dad. Met rankout a reas chom a-sav abalamour d'ar brezel ha d'ar baourentez. Er memes mare e voe kontammet e dreid.
  
  Distro da Alamagn 
  Da Alamagn ez eas en-dro e 1514. Diwar ali Eitelwolf von Stein, e lakaas da bal labourat evit Albrecht von Brandenburg-Ansbach, hag eñ eskob Magdeburg ha Mainz. Met nullet e voe ar raktres dre ma varvas an eskob. Paour-razh en em gavas Hutten neuze, ha daoust da se e savas eil lodenn e flemmskrid diwar-benn ar yezhoù kozh ha diwar-benn Johannes Reuchlin, anvet Epistolæ obscurórum virórum. En oberenn-se, savet e brizhlatin a-ratozh-kaer, e ra goap ouzh Dominikaned Köln hag a oa mirourien, hag ouzh emzalc'h ar skolaned dre vras.
  
  Chomadenn en Italia 
  D'ar 7 a viz Mae 1515 e voe drouklazhet Hans von Hutten, hag eñ mab Ludwig von Hutten (hag a oa ivez paeron Ulrich von Hutten) e koad Böblingen gant e bennaotrou, dug Ulrich von Württemberg e anv. Ulrich von Hutten a savas neuze pemp pismigadur a-enep d'an dug hag un diviz anvet Phalarismus. War wellaat ez eas neuze an darempredoù gant e familh. A-drugarez da sikour e vignoned ha hini eskob Mainz e c'hellas echuiñ gant e studioù en Italia ha goulenn ur post-labour evel kuzulier ar priñs e kañsellerdioù an Impalaeriezh Santel German. E miz Kerzu 1515 edo o chom e Roma. 
  
  Ar roue a voe difennet gantañ a-enep da bemp kannad gall e 1516, hag e-pad an hañv ez eas da Vologna hag eno e kendalc'has gant e studioù war ar gwir hag al lennegezh c'hresian.
  
  Kevre Schwaben 
  E studioù a beurechuas er skol-veur e 1517, met nac'h a reas tremen an arnodennoù. Pa zistroas da Alamagn e voe roet kurunenn ar varzhed dezhañ gant an impalaer Maksimilian Iañ, hag a seblante bezañ entanet gant e skridoù. E 1519 ez eas von Hutten gant Kevre Schwaben, hag a oa bet aozet a-enep da Ulrich Wurtemberg.
  
  An diviz flemmus Phalarismus a voe savet gantañ e-pad ar goañv 1516-17. Un diviz etre tud varv eo, diwar skouer Lukian, hag en diviz e kont ar pezh a c'hoarvez etre ur gwasker anvet Phalaris hag un tirant alaman dianv, daoust ma komprener ez eo Ulrich von Württemberg. Phalarismus Dialogus Hutenius a voe embannet e latin e 1517. 
  
  Tizhet e voe e bal gantañ : bannet e voe Ulrich von Württenberg gant an impalaer. Goude ur prosez anvet « prosez ar gambr c'hlas », e voe restaolet 27 000 florin da Hutten abalamour da vuntr e dud. Ul lodenn eus ar sammad-se a voe roet dezhañ e 1520, ha gant an argant-se e prenas kastell Frankenberg, hag a zo e kornôg koad Steigerwald. Kempennet e voe ar c'hastell gant ar marc'heg Ludwig von Hutten yaouank (1493-1548), hag eñ diazezer lignez Frankenberg.
  
  Ulrich von Hutten hag an Disivoud
  
  Ulrich von Hutten a save a-du gant Martin Luther, hag a soñje dezhañ e oa un haroz alaman. Luther a soñje dezhañ e oa von Hutten unan eus a re a vroude ar gwellañ an Disivoud. Kement-se a weler er builh-eskumunugañ embannet gant ar pab Leon X e miz Genver 1521 : en destenn ez eus anv a von Hutten hag a Luther. Ken taer e oa skridoù Von Hutten ken e teuas a-benn da gendrec'hiñ ar marc'heg Franz von Sickingen da sevel a-du gant Luther. E 1520 en doa lakaet embann Vadiscus. Ur skrid dindan stumm un diviz eo, ma ra goap ouzh ar babiezh. Awenet e voe Matthias Grünewald gant an destenn, hag ur c'hoadengravadur anvet Trias Romana a savas, ma weler alegorienn tri fec'hed pennañ (ar bizhoni, an orged hag ar vrasoni) gant an displegadenn da-heul :
  Dry ding hand mich gefochten an,das ich der wält gäb zu verstan,
  Was jetz zu Rom wär die losantzSprich ich dry ding regierens gantz:
  Hoffart, unküschheit vmder gydt
  
  Hutten a rankas tec'hout war-du Suis a-benn ar fin, hag eno e labouras evit Ulrich Zwingli. D'an 29 a viz Eost 1523 e varvas gant an naplez en enezenn Ufenau, e lenn Zürich.
  
  Tro-lavar
  Ger-stur skol-veur Stanford, bet dibabet e 1891 : « Die Luft der Freiheit weht » (Lakaat avel ar frankiz da c'hwezhañ) a ra dave d'un dro-lavar gant von Hutten.
  
  Oberennoù
   De guaiaci medicina et morbo gallico liber unus (1521), Bologne, impr. Hieronymus de Benedictis. Pleustrad war an naplez (an « droug gall ») ha penaos pareañ dre implij koad gaiag.
   Epistolæ obscurórum virórum (1515-17), Köln. Dastumad 70 lizher flemmus embannet dianv, hag adembannet meur a wech (da skouer e Londrez e 1519).
   Beklagung der Freistädte deutscher Nation (Klemmgan kêrioù dieub ar vroad alaman), 1522.
   Poemata cum corollariis, embannadurioù Eduardus Böcking, Leipzig, Teubner, 1862.
   Die Schule der Tyrannen. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1997, ISBN 3-534-13315-3
  
  Daveoù
  Arnodadennoù
   J.-C. Saladin - La bataille du grec à la Renaissance (2004) - Les Belles-Lettres, Pariz. ISBN 2-251-38047-7 
   Volker Preß: Ulrich von Hutten. Ein deutscher Held oder gescheiterter Außenseiter?. Hessischer Rundfunk, Frankfurt/M. 1988
   Günter Scholz (Hrsg.): Ulrich von Hutten (1448-1523). Glanzvoller Humanist, gescheiterter Reichsreformer. Stadtarchiv, Böblingen 1989 (Ausstellungskatalog)
  
  Belles-Lettres
   Kurt Eggers: Hutten. Roman eines Deutschen.Volkschaft-Verlag, Dortmund 1943
   Kurt Eggers: Der junge Hutten. Weisse, Berlin 1938
   Rudolf Gottschall: Ulrich von Hutten. Ein Drama. Theile Verlag, Königsberg 1843
   Conrad Ferdinand Meyer: Huttens letzte Tage. Reclam, Stuttgart 1988, ISBN 3-15-006942-4
   Gerd Salmen: Ulrich von Hutten. Ein dramatisches Gedicht. Thalia-Theater-Verlag, Brandenburg/Havel 1997
   Franz Rueb : Der hinkende Schmiedgott Vilkan, Ulrich von Hutten 1488-1523. Ammann Verlag 1988, ISBN 3-250-10104-4
  
  Troidigezhioù e galleg
   Ulrich von Hutten, L'expostulation, ou plainte de Ulrich de Hutten contre Erasme de Rotterdam, prêtre et théologien, troet e galleg evit ar wech kentañ gant Alain van Dievoet, azalek niv. 99 (miz Meurzh 2001) ar gelaouenn velgiat "Anderlechtensia".
  
  Liammoù diavaez 
   Ulrich von Hutten (1488-1523) marc'heg, lenneg hag emsaver ar Rhön
   Ger-stur skol-veur Stanford
   Buhez tud dibar Berlin
  Testenn'Ars versificatoria gant Hutten, Pariz 1528
  Testenn  Kurtzer auszug wie böslich die Bepste gegen den Deudschen Keysern jemals gehandelt..., Wittenberg, e-tro 1535
  
  Notennoù 
  
  Skrivagnerien Alamagn
  Skrivagnerien alamanek
  Skrivagnerien latin
  Ganedigezhioù 1488
  Marvioù 1529