title: Runan
text: Runan (distaget: ]) a zo ur gumun eus Breizh, hag ur bourk bihanik, e kanton Bear, e Bro-Dreger, e departamant Aodoù-an-Arvor.
  
  Douaroniezh 
  Runan eo ar run uhelañ war ar gribenn etre ar Yeodi hag an Treñv, uheloc'h an douaroù tro-war-dro.
  
  Ar Yeodi a ra an disparti gant Prad.
  
  Emañ bourk Runan tostik d'an hent bras a gas eus Gwengamp da Landreger, etre Ploueg ha Peurid.
  
  En Henamzer, e oa Runan ur c'hroazhent meur. An hent roman o tont eus Gwengamp en em zaouhantere : etrezek Pleuvian, war ar reter (dre ar Manati, etre Hengoad ha Planiel), hag etrezek Plougouskant, war ar C'hornôg (dre Bontrod, e Peurid-ar-Roc'h). E Leidour, e Peurid, an Hent Bras Koz en em zaouhanter adarre, evit mont, dre Gersaliou, da Penn ar Pont, er Roc'h-Derrien, hag alese da Lannuon.
  
  Kumunioù amezek
   Peurid ha Pleuzal en hanternoz,
   Ploueg er c'hreisteiz,
   Beurleudi er mervent,
   Koadaskorn er c'huzh-heol,
   Prad er gwalarn.
  
  Anv 
   R. de Saint-Jouan (1990) : Ar stumm Runargant a gaver en un diell diasur diwar-benn madoù Marc'heien an Templ e Breizh. Roet evit ar bloaz 1182, ar pezh-se zo bet savet sur-awalc'h en  (Eskoptioù kozh, VI.137) 
  B. Tanguy : Runargant, 1182 ; Runargan, 1414 ha 1421, Runazhan, 1439 ; Runazgan ha Runargan, 1444 ; Runazgan, 1465 ; Runargan, 1672.
  
  Talvoudegezh
   hervez J. Rigaud 1890 : "Anv Runan a zeuje eus Run-ar-Gann", evit komz eus gourennoù d'ar c'houlz ar foarioù.
   hervez Michel Lascaux : aluzenerezh marc'heien Malta.
   hervez R. de Saint-Jouan : diwar ur chapel, en he gichen foarioù bet aozet dre lizheroù an dug Yann V : 2 Mezheven 1414, 19 Mae 1421, 28 Meurzh 1436 ...
   alies a zo bet kavet ivez diwar Run Argant, evel embannadurioù Flohic (1998). Komzet ez eus bet ivez diwar un ehanlec'h war hent Compostella, e-lec'h e vije laosket ur skodenn.
   hervez B. Tangui : diwar run + anv den Adgan (*ad-gan = diskennidi), kavet ivez en ar IXvet kvt e dielloù abati Redon, ivez er bloaz 1251 e-barzh ur skrid abati Beauport, o komz, evit Ploueg ar Vor, un den anvet Jafrez mab Adgan".
  
  Brezhoneg 
  
   Hent ar groaz, en iliz, zo anezhañ kroazioù koad ouzh ar mogerioù, gant frazennoù brezhonek war pep hini. Pa vint peurvrein ne chomo roud brezhonek ebet ken en iliz.
   Ur pennad gallek diwar zorn Gabriel Lefebvre, person Runan, a zo e pajenn VII Pipi Gonto (1908).
  
  Istor 
   Iliz Runan a vije bet savet en ul lec'h dediet d'an doue Belenos. (Gwelout kaozeadenn war an anv a-us). Michel Lascaux a gas dimp da c'houzout diwar mojenn Derv Teutates, e dri c'hef e kreiz ur c'hrugell-vein, gouestlet gant an drouized, e lech m'emañ an iliz. Ma n'eo ket dibosubl an dra se, dav e vije digas menegioù pe prouennoù bennak. Mes, war-bouez bezañ martezeadennoù, n'ez eus roud ebet diouzh an traoù-se betek-henn, nag evit un doue pe "templ" keltiek, na roman pe galian ha roman. O vezañ Runan an uhelder ar vro, un dorgenn, e oa evel-se ur spisverk evit an hentoù kozh. Dre ma oa ur c'hroazhent, posubl eo e vefe bet un aoter bihan gouestlet d'un doue pe un doueez bennak (evel Carmenta, da skouer). Anvioù seurt se a zo dija er vro, evel Berc'hed, en tu all d'ar Yeodi, war hent Ar Roc'h-Derrien da Garaez. 
   Runan a oa un drev eus Ploueg. Chapel Itron-Varia a zo degouezhet "tref ou fillete" Ploueg adalek 1439, ha chomet betek an Dispac'h.
   Bet e vije Sant Visant Ferrer, ar beleg katalan, o prezeg er gador vaen a zo e korn ar vered. Ur chapel da Sant Visant zo etre Runan ha Prad.
   Kumun Runan a zo bet savet e penn kentañ 1790.
  
  Brezel-bed kentañ:
   23 gwaz a gollas o buhez abalamour d'ar brezel, d.le. 4,86% eus ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911. 
   Eugène Jugon, prizoniet en Emgann Rossignol e Belgia e miz Eost 1914.
   Eil Brezel-bed: seizh den a varvas abalamour d'ar brezel.
   Dre skrid-embann ar prefed, 02 Meurzh 1973, Runan a zo staget ouzh Pleuzal adalek ar In Ebrel 1973. Met, dre skrid-embann 18 Mezheven 1986, an div gumun a zo distaget adalek ar Iañ a viz Gwengolo 1986.
  
  E miz Eost 2009 e oa bet ur pennad en Ouest-France skrivet gant ar barzh gallek Yvon Le Men ma rae anv eus chapel Runan (Titl ar pennad : "J'entends Mozart dans la chapelle de Runan"). Displijet bras e oa bet tud ar barrez, a lavar "iliz" a-viskoazh.
  
  Monumantoù ha traoù heverk
  
  Iliz katolik Itron Varia 
  (adaozadur war ar stern)
  
  "Ar chapel Itron-Varia, hirie iliz ar barrez, a zo ur savadur brav eus fin ar XVvet kvt" (cf J. Rigaud, p. 317)
  
  An iliz (fin XIVvet / deroù XVvet) a zo bet enrollet an 19 a viz Kerzu 1907. Ar c'halvar (fin XVvet), enrollet ar 4 Kerzu 1951; Moger ar vered enrollet ar 6 Meurzh 1925
  
  Diavez
  
  Diabarzh
  
   Kroazioù koad zo ouzh ar voger en-dro d'an iliz, d'ober hent ar groaz, ha brezhoneg warne (skeudennoù a vo digaset a-benn nebeut)
  
  Chapel Sant-Visant 
  Bet diskaret. Ar vein a zo aet da adfichañ maner Kergoniou, e Prad.
  
  Kastell Leztrezeg 
  fin XVIvet kvt / deroù XVvet kvt.
  
  Enrollet ar 7 Genver 1944
  
  Maner Kerigomar / Kergouac'h 
  XVIII vet
  
  Plasenn ar bourk 
  Bet enrollet ar 14 Genver 1944
  
  Monumant ar Re Varv
  
  Emdroadur ar boblañs abaoe 1962
  
  Melestradurezh 
  Maered Runan, adalek 1790 : Le Roux; F. Pasquiou; Le Berre; L. Pasquiou; P. Le Berre; Le Borgne; Coualan; Y. Pasquiou; G. Le Gac; J. Le Gac; Coz, (c. 1860). Listenn da glokañ
  
  Tud brudet 
   Olivier de Monteville, marc'heg ouzh Emgann an Tregont
   Herve Kerrain, unan eus saverien Roudour ha Stourm ar Brezhoneg, ha troer "Alice in Wonderland".
   Mark Kerrain, kelenner ha skrivagner brezhoneg.
  
  Krennlavar 
  Hir ha moan / Evel iliz Runan.
  Paotred Runan / Muioc'h a voged eget a dan.
  Runan, 'lec'h ma'c'h a daou vras d'ober un' bihan. Kemend-all a vez lavaret diwar-benn Pleuvihan ivez.
  
  Pennad kar 
   Iliz Itron-Varia Runan.
  
  Levrioù talvoudus  
   Jean Rigaud : Géographie historique des Côtes-du-Nord. Imp. Francisque Guyon. Saint-Brieuc. 1890
   Michel Lascaux : Runan, l'église des Chevaliers de Malte. Pays d'accueil du Trégor / Bro Dreger, 1987
   Régis de Saint-Jouan : Dictionnaire des communes du département des Côtes d'Armor. Éléments d'histoire et d'archéologie. Conseil Général des Côtes d'Armor 1990
   Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995
  
  Liammoù diavaez 
  
   Runan war lec'hienn Pontrev Kumuniezh
   Runan war Lec'hienn Geobreizh
  
  Notennoù ha daveoù 
  
  Kumunioù Aodoù-an-Arvor
  Kumunioù Treger