title: Kastell-Nevez-ar-Faou
text: Kastell-Nevez-ar-Faou, anvet ar C'hastell-Nevez hepken dre gomz peurvuiañ, a zo ur gêr hag ur gumun e departamant Penn-ar-Bede Breizh. Lec'hiet eo war ribl kanol Naoned-Brest pe ar Stêr Aon, etre Menez Are en norzh hag ar Menez Du er su. Emañ er vroig Dardoup.
  
  Douaroniezh
  
  Anv 
  
   Erwan Vallerie ː Castronovo, 1217; Chateunove, 1262; Chatiauneuf, 1279; Chateuneuf, 1284; Chastiaunuef, 1298; Castrum Novum in Fago, 1368; Chasteauneuf du Fou, Chastelnouff du Fou, 1381; Chastel Nouff du Fou, 1392; Castrum Novum in Fago, 1516; Chateauneuf du Fou, 1533; Chasteau Neuff du Fou, Chateauneuf du Fou, 1543 Chateauneuf du Fou, 1564
  
  Gerdarzh
  
  Ardamezioù
  
  Aozer ː Kuzul an Departamant war Ardamezioù Penn ar Bed. 
  
  Degemeret gant ar Prefeti ar 17 Gouere 1978
  
  Savadurioù ha lec'hioù istorel
   Ar c'hastell: eus ar c'hastell ma teu e anv d'al lec'h-mañ ne chom netra koulz lâret, war-bouez dismantroù ur voger bennak hag un tourig. An anv a gaver testeniekaet evit ar wech kentañ en ur skrid latin eus 1217: Castrum Novum. A-hervez e vije bet lakaet sevel ar savadur-kreñv-mañ etre 1162 ha 1184, gant beskonted ar Faou.
   Chapel ar Vouster : en  e oa un oratouer eus ar savadur, ha tra ken. Testeniekaet eo ar chapel e 1575, evel kreizenn-lid trev ar Vouster. Peursavet eo e 1628. Kouezhet en he foull e deroù an  eo renevezet gant izili a youl vat ar gevredigezh "Mibien ar Mein Kozh" azalek 1982. Dibar eo ar chapel-se evit he maen-badez, he delwennoù liesliv hag he c'halvar eus kreiz ar . 
   Chapel Itron-Varia ar Porzhoù : gant e dour moan ha sonn e ren ar savadur-mañ war draoñienn don, kildro ha glas ar stêr Aon, abaoe ur c'hant vloaz bennak 'zo. Adsavet eo bet er bloavezhioù 1892-1893 ha dek vloaz diwezhatoc'h eo bet lakaet an tour en e blas. Eus ar chapel kent, he deus graet brud al lec'h-se, e chom c'hoazh ar porched, eus ar , doare gotek anezhañ. Savet e oa bet ar chapel gozh-se e 1438, war intrudu ar beleg Yann ar Prad, gant sikour an Dug Yann V. Gouestlet eo d'an Itron Varia, dre ma oa bet kavet eno, e foñs kef un dervenn, un delwenn a zeuas da vezañ burzhudus. War honnezh e oa skeudennet poltred ar Werc'hez ha war he c'hont e veze lakaet burzhudoù. Azalek ar mare-se eo bet dalc'het - hag e vez bepred - unan eus brasañ pardonioù Breizh, eil sulvezh diwezhañ miz Eost.
  
   Pont ar Roue ha kanol Naoned-Brest : ar pont-se a zo bet lakaet en e sav e-kerzh hanterenn gentañ ar . E c'hwec'h gwareg, pe bolzenn, a ya dreist d'ar stêr Aon, bet kaniet diwezhatoc'h en  evit kas ha degas marc'hadourezh etre Naoned ha Brest. 
   Pont Pol : savadur dreist d'ar stêr-Aon a ro an tu da vont eus ar C'hastell-Nevez da Laz ha da Santoz. Ur pont koshoc'h a zo anv anezhañ eno en ur skrid eus an .
   Iliz-parrez Sant Juluan : ar savadur a c'haller gwelet hiriv an deiz a zo bet savet e 1878. Eus an iliz a oa el lec'h-se a-raok e chom an tour bet savet e 1737, war intrudu Nouel Furig, person ar C'hastell-Nevez etre 1717 ha 1774. En  e voe dibabet ivez gouestlañ an iliz da Sant Juluan, pa oa betek-henn, dindan maeroniezh un Itron-Varia Tresmaven dianav hag amsklaer he orin. E-touez an elfennoù a ya da ober pinvidigezh ar monumant-se emañ murlivadurioù Paul Sérusier.
  
   Maner Kermoal : meneget er , bepred en e sav. An tour a c'hallfe bezañ bet savet er . 
   Ar C'hoc'hui : bet diskaret e 1921.
   Doursan Pontadig : savet er  pe er .
   Feunteun dindan douar Sant Yann-Vadezour : savet er XVvet kantved moarvat.
   Feunteun Santig Gouenoù.
   Feunteun plasenn ar Blomenn : 1831. Diblaset eo bet e 1936 evit reiñ muioc'h a blas d'an otoioù. 
   Feunteun Itron-Varia ar Porzhoù : savet e 1721. Renevezet eo bet e 2016 gant Mickaël Gweganoù, gant skoazell Jean-Luc Batot. Benniget eo bet gant eskob Kemper ha Leon d'an 10 a viz Ebrel 2016.
   Ti Paul Sérusier : lakaet eo bet sevel gant an arzour e 1906. Murlivadurioù graet gant hemañ a zo ennañ. Rummet eo bet e 1995 e-touesk ar « Monumantoù istorel ». Un droiad anvet « War roudoù Paul Sérusier » a gas ar weladennerien di, straed Paul Sérusier.
   Ar garioù: div a zo e penn nec'h kêr, kichen-ha-kichen : hini linenn-houarn ar rouedad breton etre Karaez ha Kastellin, a zo bet en implij etre 1904 ha 1967 hag hini al linenn-houarn etre Rosporden ha Ploueskad, a zo bet en implij etre 1912 ha 1932.
  
  Istor
  
  1490: emsavadeg kouerien e Kastell-Nevez-ar-Faou.
  
  wd 1592: krogad etre ar Gevreerien ha dalc’hidi ar Roue e Poulodron, kêriadenn lec’hiet war bord an hent a gas da Garaez.
   23 a viz Meurzh 1593: ar c’habiten roueler Liskoed zo er C'hastell-Nevez gant e soudarded. Spontañ a ra ar boblañs. Evel-se eo lazhet ur beleg - Tepod Derrien e anv war a seblant - gant unan eus e soudarded war-bouez un taol kleze.
  
  Gouere 1675: emsavadeg ar Bonedoù Ruz; tud ar C’hastell-Nevez a zo en o zouesk. Ganto eo pulluc’het maner Kermoal o lakaat tan ennañ, hini ar Werje a zo preizhet ivez. Nac'het e voe an distaoliadeg roueel eus miz C'hwevrer 1676 ouzh un den eus Kastell-Nevez-ar-Faou, Cornéli e anv, goude an emsavadeg.
  
  Dispac'h Gall 
   8 a viz Even 1791: manifestadeg zo e kêr a-enep d’ar veleien o deus graet le ouzh ar Roue, ar vro hag al lezennoù. 
   Genver 1792: trubuilh zo war ar maez e Laz hag e Sant-Wazeg, an eil hag eben parrez stok ouzh ar C'hastell-Nevez. Peizanted ar parrezioù-se a embann bezañ e soñj tagañ tud ar C'hastell-Nevez gant o fuzuilhoù, ferc’hier hag o zrañchoù.
  
  1añ a viz Gouere 1815: chouanted a zeu da Gastell-Nevez da lakaat reuz. Tec’hout a reont kuit o klevet ez eus ur gompagnunezh martoloded dre ar vro.
   1845: prenet eo domani Trevare (Sant-Wazeg) gant ar vreudeur Kerjegu (ouzhpenn 4 000 devezh-arat) a laka ekonomiezh an trowardroioù da ziorren: en-dro da skluz Kastell-Nevez-ar-Faou e kresk an oberiantiz, traezh ha merl a vez degaset d’al labourerien-douar gant ar bigi a samm ganto patatez, koad ha mein-to meinglazegi ar Rick (S. Wazeg) ha Kerliou (ar C'hastell-Nevez).
   1865: krouet eo Strollad ar saperien-pomperien.
   8 a viz Eost 1896: ar Prezidant Félix Faure a zo e kêr.
  
  1906: dont a ra Paul Sérusier da chom da Gastell-Nevez-ar-Faou.
   26-31 a viz Eost 1910: kendalc'h an URB (Kevredigezh Broadel Breizh).
   1915: fuzuilhet e voe ur soudard bet ganet er gumun (pe e Pleiben) gant al lu gall d'ar 15 a viz C'hwevrer 1915 e Proven (Flandrez Belgia).
   1960: divizet e vez gant ar C’huzul-kêr, a-unvouezh, lakaat panelloù heñchañ nevez, reizhskrivet anvioù ar c'hêriadennoù warno, hervez reolennoù ar brezhoneg, daoust da urzh kontrol isprefed Kastellin, war zigarez e teufe an “tech“-se eus ar c’hiz.
   1976: kentañ gwech ma'z eus eus Nevezamzer ar C’hastell-Nevez, festival sonerezh hengounel Breizh a ro tro, bep bloaz da Sul Fask, da wellañ sonerien ha kanerien ar vro da vont war al leurenn.
  
  Brezelioù
  
  Brezel-bed kentañ 
   176 gwaz eus ar gumun, d.le. 4,11% eus ar boblañs e 1911, a gollas o buhez abalamour d'ar brezel.
  
  Emdroadur ar boblañs abaoe 1962
  
  Skeudennoù 
  
   Monumant ar re varv, luc'hskeudenn.
  
  Tud
  
  Tud ganet eno
   1726 : Visant-Jozeb Rousseau Rozenkoad, beleg.
   1825 : Félix Rolland, embreger ha politikour republikan.
   1888: Yves Gaonac'h, d'ar 17 a viz Meurzh er er C'hastell-Nevez pe e Pleiben, soudard en 3e Batailhon Kerzhet Troadegiezh skañv Afrika, fuzuilhet gant al lu gall d'ar 15 a viz C'hwevrer 1915 e Proven (Flandrez Belgia)evit «dilez post dre emvuturgn» ha «dizerterezh en estrenvro»; douaret eo e bered-veur al lu gall en Ablain-Saint-Nazaire‎ (departamant Pas-de-Calais ,Bro-C'hall).
   1907 : Remont ar Porzh mab, broadelour katolik, geriadurour.
   1923 : Reun ar C'halan, rezistant, skrivagner brezhonek ha saoznek.
   1949 : Remont Keruzore, melldroader.
  
  Tud marvet eno
   1990 : Remont ar Porzh mab, broadelour breizhat, katolik, geriadurour.
  
  Tud liammet gant ar gumun
   Paul Sérusier (1864-1927), livour.
   Jozef Kadiou (†1944), person.
   Remont ar Porzh, tad (1878-1945), doktor war ar gwir, istorour, lec'hanvadurour.
   Yann ar Meur (1956-), talabarder, armerzhour, skrivagner gallek.
  
  Ardamezeg ar familhoù
  
  Brezhoneg
  
  Ar Brezoneg er Skol 
   1934-1936: ar c'huzul-kêr a savas a-du gant ar mennad skignet gant al luskad Ar Brezoneg er Skol (ABES) evit kelennadurezh ar brezhoneg er skol.
  
  Ya d'ar brezhoneg
   D’ar 6 a viz Du 2006 e oa bet votet ar garta Ya d'ar brezhoneg gant kuzul-kêr ar gumun.
  
  Deskadurezh
   Ur c'hlas divyezhek publik kentañ derez zo bet digoret er gumun e 2003. 
   E distro-skol 2022 e oa 56 skoliad enskrivet er c'hlasoù divyezhek (14,9 % eus skolidi ar gumun evit a sell ouzh ar c'hentañ derez).
  
  Buhez foran
   Digoret ez eus bet un diellaoueg a vod skridoù, paperioù ha levrioù Remont ar Porzh e-barzh Kreizenn sevenadurel Jef ar Penven e 2005.
  
  Lec'hanvadurezh
   Reizhskrivet eo bet an anvioù-lec'h forzhik war ar panelloù war ar maez ha panelloù divyezhek zo un tammig e kêr ivez. 
   Stank eo ar ger brezhoneg "Roz" e-barzh anvioù-lec'h trowardroioù ar C'hastell-Nevez hag a bep tu da draonienn ar Stêr Aon. Implijet e vez kentoc'h evit eñvel ur grec'henn pe un dinaou serzh a-us d'ur gilblegenn pe d'ur stumm. Ar ger-se a zo bet amprestet gant brizhgalleg ar C'hastellneveziz pa vez anv eus "la rosière de Notre-Dame des Portes" ganto, evit kozeal eus ar roz ma kaver war e lein chapel I.-V. ar Porzhoù hag a zo a-us d'ur stumm eus Kanol Naoned-Brest. N'eus mann ebet da welet gant ar ger gallek evit Korzeg.
  
  Livadurezh
  Al livour Paul Sérusier (1863-1927) a deue ingal da Gastell-Nevez-ar-Faou azalek 1893. Ken bamet e oa deuet da vezañ gant maezioù kaer an trowardroioù ma tivizas prenañ un ti eno e 1906, daoust ma ne oa ket gwall binvidik (Kustumet e veze da livañ taolennoù evit ostizien ostalirioù Kastell-Nevez evit kaout un dra bennak da zebriñ pe gounit un tamm gwenneg bennak). 
  
  Dre se ha dre an darempredoù mat en devoa gant Kastellneveziz eo bev-kenañ e levezon er gêr-se bepred. Un toullad eus e oberennoù a c'haller sellet outo c'hoazh, evel e vurlivadurioù e iliz-parrez sant Juluan pe e vurlivadur brudet ouzh moger diabarzh an ti-kêr. Al levezon-se a zispleg ivez e kaver, hiriv an deiz, forzhig tud o livañ evit o flijadur menezioù, traoñiennoù pe koadoù ar vro o klask kenderc'hel an erv bet boulc'het gant Sérusier.
  
  Gevelliñ
  
  Levrlennadur 
   Raymond Delaporte, La Sénéchaussée de Châteauneuf-du-Faou, Huelgoat et Landeleau, et les juridictions seigneuriales du ressort, emb. A. Pedone, Pariz, 1905, 240 p. 
   Michel Froger & Michel Pressensé : Armorial des communes du Finistère. 2001
   Christian MENARD, Châteauneuf-du-Faou, son histoire, sites, monuments et notes sur la région, 1991. 
   Georges ar Meur ha Henry Masson, Châteauneuf-du-Faou et ses alentours, Kistinid, emb. L'aventure carto, 1996, 192 p. 
   Yann MOULIN, Kastell Nevez : les tribulations d'un Bidard en pays Dardoup, emb. Coop Breizh, Speied, 1997, 208 p. 
   Jean-François BOEDEC, Histoire secrète des Montagnes Noires, kenemb. Coop Breizh-Keltia Graphic, Speied-Gourin, 2000, 224 p.
   Henry MASSON, Châteauneuf-du-Faou : images, Histoire et histoires, emb. CA Laz, 2004, 76 p.
   Christian MENARD, Châteauneuf-du-Faou, des origines à 1900, emb. ATR L’Edition Originale, Kemper, 1983; ademb. kresket C.A. de Laz, Laz, 2008, 104 p.
   Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995
  
  Liammoù diavaez 
  Skeudenn dre loarell
  Ti-kêr
  Kumuniezh-kumunioù Kerne-Uhel
   ar C'hastell-Nevez war lec'hienn Geobreizh
  Nevezamzer ar C'hastell-Nevez
  
  Notennoù ha daveoù
  
  Kumunioù Penn-ar-Bed
  Kumunioù Kerne
  Kastell-Nevez-ar-Faou
  Emsavadeg ar Bonedoù ruz
  Soudarded vreizhat bet fuzuilhet gant al lu gall e-pad ar Brezel-bed kentañ
  Ar Brezoneg er Skol