title: Louise Michel
text: Louise Michel (1830-1905) a zo bet ganet e Vroncourt-la-Côte e departamant an Haute-Marne e 1830. Merc’h naturel e oa da Charles Demahis, kastellan a Vroncourt ha d'ur vatezh yaouank anvet Marianne Michel. Demahis hag e wreg a voe anvet ganti tad-kozh ha mamm-gozh hag un deskadurezh a zoare a voe roet dezhi. Tapet ganti he zesteni evit bezañ kelennerez, e nac’has ober al le d’an Impalaeriezh ha digeriñ a reas ur skol libr e Audeloncourt hag e Millières e lec’h ma roe d’he skolidi un deskadurezh “republikan”. Merzet e voe n’he deveze ket Louise Michel arc’hant morse ken brokus ma oa anezhi. Un deiz e laeras arc’hant digant he zad-kozh evit e reiñ d’ur c’hlasker-bara. 
  Mont a a reas da Bariz e 1856 ha kelenn a reas en ur skol e straed ar C’hastell-Dour. Kregiñ a reas d’ober politikerezh, da skrivañ barzhonegoù hag a gase da Victor Hugo ha da skrivañ pennadoù en un nebeud kelaouennoù a-enep an Impalaeriezh. Ober a reas anaoudegezh gant tud ar vicher : Eudes, Rigault, Varlin, ha Théophile Ferré a gare anezhi. Ne ouier ket hag ez emezelas en Etrevroadel. Tamm-ha-tamm e teuas da vezañ brudet en XVIIIet karter e-lec’h ma voe dilennet er C’huzul Evezhiañ goude diskar an Impalaeriezh. Renerez ur skol e voe e straed Houdon e-lec’h ma aozas ur preti evit ar vugale paour e-pad ar Sez. D’an 22 a viz Genver e stourmas war ar bardelloù gwisket gant dilhad ar Warded Vroadel. D’an 18 a viz Meurzh e voe unan eus ar re gentañ o c’houlenn digant ar bobl kemer an armoù. 
  A-bouez e voe he ferzh e-pad ar Gomun rak a bep seurt a rae : prezegennerez e kleub an Dispac’h, klañvdiourez ha soudardez. Soudardez e voe dreist-holl, rak eus an 3 a viz Ebrel betek fin ar Sizhunvezh gwadek, n’en defe kuitet ar bardelloù nemet div wech. En em gannañ a reas e Neuilly, Clamart, Issy, hag e Pariz war bardell straed Clignancourt. Darbet dezhi bezañ harzet, e teuas a-benn da dec’hout kuit, hogen o teskiñ e oa bet harzet he mamm en he flas e tivizas en em zaskorañ. Darbet e voe dezhi bezañ fuzuilhet meur a wech, met kaset e voe a doull-bac’h da doull-bac’h : Satory, Versailhez, Arras betek bezañ barnet gant ar 6vet kuzul brezel. Nac’hañ a reas bezañ difennet ha goulenn a reas digant ar barner bezañ fuzuilhet : “Puisqu’il semble que tout coeur qui bat pour la liberté n’a droit qu’à un peu de plomb, j’en réclame ma part. Si vous n’êtes pas des lâches, tuez-moi". Kondaonet e voe, d’ar 16 a viz Kerzu 1871 d’an harlu en ur c’hreñvlec’h ha kaset e voe da Galedonia Nevez var vourzh ar Virginie.E Kaledonia Nevez e voe dedennet-kenañ gant ar Ganaked ha reiñ a reas dezho deskadurezh evit netra. Distreiñ a reas da Bariz d’an 9 a viz Kerzu 1880, ha degemeret e porzh-houarn Sant-Lazar gant ar bobl. E-pad 25 bloaz e stourmas evit ar spered diveliour, o prezegenniñ e Frañs a-bezh – ouzhpenn 1000 prezegenn a reas – o skrivañ un nebeud levrioù hag o tec’hel penn ouzh ar polis – teir gwech ez eas d’an toull c’hoazh – hag o tont da vezañ arouez ar stourm hag ar frankiz evit ar bobl. 
  
  E levrioù brudetañ a zo Mémoires e 1886 ha La Commune, Histoire et Souvenirs e 1898. Louise Michel a varvas e Massilia e-kerzh un droiad prezegenniñ. E-kerzh he obidoù, eus porzh-houarn Lyon betek bered Levallois, e oa miliadoù a dud o heuliañ he c’harr-kañv, Victor Hugo en o zouez, hag a skrivas eviti ar barzhoneg “Viro Major”, embannet el levr Toute la lyre. Un arouez kreñv eo Louise Michel maouez o stourm, dispac'hourez, ha prezegennerez an diveliouriezh.
  
  Levrlennadur 
   À travers la vie, pbarzhonegoù, Pariz, 1894.
   Le Bâtard impérial, gant L. Michel ha J. Winter, Pariz, 1883.
   Le claque-dents, Pariz.
   La Commune, Pariz, 1898.
   Contes et légendes, Pariz, 1884.
   Les Crimes de l'époque, danevelloù diembann, Pariz, 1888. 
   Défense de Louise Michel, Bourdel, 1883.
   L'Ère nouvelle, pensée dernière, souvenirs de Calédonie (chant des captifs), Pariz, 1887
   La Fille du peuple gant L. Michel hag A. Grippa, Pariz (1883) 
   Le Gars Yvon, légende bretonne, Pariz, 1882.
   Lectures encyclopédiques par cycles attractifs, Pariz, 1888.
   Ligue internationale des femmes révolutionnaires, Appel à une réunion. Sinet : Louise Michel, Pariz, 1882.
   Le livre du jour de l'an : historiettes, contes et légendes pour les enfants, Pariz, 1872.
   Lueurs dans l'ombre. Plus d'idiots, plus de fous. L'âme intelligente. L'idée libre. L'esprit lucide de la terre à Dieu... Pariz, 1861.
   Manifeste et proclamation de Louise Michel aux citoyennes de Paris, Sinet Louise Maboul, Pariz, 1883.
   Mémoires, Pariz, 1886, l. 1.
   Les Méprises, grand roman de mœurs parisiennes, gant Louise Michel ha Jean Guêtré, Pariz, 1882.
   Les Microbes humains, Pariz, 1886.
   La Misère gant Louise Michel, eil lod. , ha Jean Guêtré lod. gentañ, Pariz, 1882.
   Le Monde nouveau, Pariz, 1888
  
  Oberennoù dalif : 
  
   Lod. I. Avant la Commune. Rakskrid gant Laurent Tailhade, Alfortville, 1905. 
   Les Paysans gant Louise Michel hag Émile Gautier, Pariz, diglok. 
   Prise de possession, Saint-Denis, 1890.
   Le Rêve (a gaver en ur oberenn eus Constant Martin), Pariz, 1898.
   Légendes et chants de gestes canaques. Présentation. Gérard Oberlé. Embannadur 1900. 1988.
   Je vous écris de ma nuit, correspondance générale, 1850-1904, Embannadur savet gant Xavière Gauthier, Édition de Paris-Max Chaleil, 1999.
  
  Anarkourien Bro-C'hall
  Skrivagnerezed gallek
  Meneger ar skrivagnerien
  Ganedigezhioù 1830
  Marvioù 1905