title: Carel van Mander
text: Carel van Mander (miz Mae 1548 e Meulebeke - 11  a viz Gwengolo 1606 e Amsterdam), a oa ul livour hag ur skrivagner flamank. Ma n'eo ket priziet-tre a-fet livañ, ez eo brudet dreist-holl evit e zastumad buhezskridoù livourien izelvroat hag alaman ar  hag ar  kantved.
  
  E vuhez 
  
  Kaset e voe Carel van Mander da studiañ da c'h-Gent tro-dro 1560. Ne felle ket dezhañ bezañ gwerzher lien evel e vreur, neuze e tibabas al livañ hag al lennegezh. Deskiñ a reas e Gent gant a livour Lucas de Heere etre 1564 ha 1566, ha goude-se gant Pierre Vlerick e Kortrijk hag e Tournai.
  Goude-se ez eas da beurzeskiñ en Italia.
  E Firenze e kejas gant Giorgio Vasari (1573), labourat a reas war ar murlivadurioù e Terni (1574), ha goude-se ez eas da Roma, hag eno e kejas gant ul livour flamank all, Bartholomeus Spranger e anv. Mignoned e teujont da vezañ (1574-77). Asambles e labourjont e lez Rudolf II. E 1578 e tistroas da Flandrez, hag e timezas gant Louise Buse. Bloaz goude e voe ganet ur mab.
  
  Skarzhet e voe eus Flandrez abalamour d'ar reuz ha d'ar vosenn, hag en em staliañ a reas gant e familh e Haarlem e 1580 e-pad ur pennadig da gentañ, ha da-vat azalek 1583. Eno e kejas gant an engraver Goltzius, al livour Cornelis van Haarlem hag ar bankour Rauwaerts. Asambles e savjont akademiezh arzoù Haarlem.
  
  Da gentañ e voe levezonet gant orbidouriezh Spranger. Er bloavezhioù 1590 e kemmas doare da livañ, naturalour ha rakbarok e teuas e oberennoù da vezaoñ, kazi sur diwar levezon Akademiezh Haarlem. Kermesoù a livas tro-dro 1600 hag er memes koulz en doe Frans Hals da skoliad.
  
  E Amsterdam e varvas e 1606. Eno e oa deuet da chom e 1604 hag er bloavezh-se ivez en doa lakaet embann al levr a lakaje anezhañ da vezañ istorour kentañ skolioù arzoù an Norzh, ouzhpenn 70 vloaz a-raok Joachim von Sandrart.
  
  Het Schilder-Boeck : Levr al livourien
  
  Kinnig ha framm
  Embannet gant van Mander e Amsterdam e miz Gouere 1604 hag embannet e Haarlem gant Paschier van Wesbuch e miz Kerzu 1604, anvet eo al levr Het Schilder-Boeck ("Levr al livañ'" pe "levr al livourien ") ennañ c'hwec'h testenn zisheñvel :
   Pennaennoù arz uhel-tre al livañ (d'ar marc'hadour taolennoù ha dastumer Melchior Wyngtis van Middelburg) enno displegadennoù diwar-benn ar gened ;
   Buhez livourien vrudet an henamzer (d'ar marc'hadour a Amsterdam Jacques Razet), dastumad testennoù Plin gozh hag Athenaios ;
   Buhez livourien italian modern (da Varthelemy Ferreris, gwerzher ha dastumer a Leyde), diwar labourioù Giorgio Vasari (van Mander a gejas gantañ en Italia war-dro 1573) hag eñvorennoù Van Mander pa oa en Italia ;
   Buhez livourien ilurañ an Izelvroioù hag Alamagn (da zaou vreser a Haarlem, Jan Matthysz Ban ha Cornelis Gerritsz Vlasman), lodenn vrasañ al levr eo, enni 94 pennad, da lavaret eo en-dro 100 buhezskrid (a vent disheñvel) diwar-benn livourien flamank, izelvroat hag alaman an Azginivelezh ;
   Displegadennoù diwar-benn Treuzfurmadurioù Ovidius (da Gedeon Fallet, sekretour kêr Amsterdam) ;
   Taolennadur delwennoù an henamzer (d'al livour Cornelis Ketel), an div destenn ziwezhañ o vezañ displegadennoù skeudennoù.
  
  Evit a sell ouzh istor an arzoù ez eo ar pevar lodenn "Buhez livourien ilurañ an Izelvroioù hag Alamagn" (Het Leven der doorluchtige Nederlandsche en Hoogh duytsche Schilders) an hini bouezusañ. Enni e kaver div lodenn : en hini gentañ (71 pennad) e vez kinniget buhez hag oberennoù an arzourien marvet a-raok ma vefe embannet al levr, en eil hini (23 fennad) e kaver displegadennoù diwar-benn livourien ne oant ket marv d'ar mare-se. 
  
  E-pad meur a vloaz e reas van Mander enklaskoù. Damheñvel eo e levr ouzh hini Vasari (Vite livourien italia an Azginivelezh). War ar seblant e voe levezonet van Mander gant labour e vestr kentañ, Lucas de Heere e anv, hag en dije skrivet ul levr anvet Buhez livourien aet da get, ha gant Pictorum aliquot celebrium Germaniae inferioris effigies (Antwerpen, 1572) gant Dominicus Lampsonius. Ur seurt respont e oa ivez da Giorgio Vasari hag a embanne e oa oberennoù italian an Azginivelezh gwelloc'h evit kement tra a veze graet en Europa. Van Mander a felle dezhañ diskouez e oa bet dibar labour arzourien alaman, flamank hag izelvroat azalek mare ar re Gent ( kantved) a-fet teknik hag a-fet mestroniañ arz ar poltrediñ ha hini ar gweledvaoù.
  
  Buhezskridoù a gaver e Het Leven ...
  Lodenn gentañ : Livourien ( ha  kantved) marv a-raok 1604
  
   Hubert van Eyck ha Jan van Eyck
   Roger de Bruges (disheñvelet, dre fazi, diouzh Rogier van der Weyden, kinniget er pennad 8)
   Hugo van der Goes
   Diwar meur a livour, re gozh ha re vodern (Hans Sebald Beham, Lucas Cranach, Israel de Meckenen, Martin Schongauer, Hans Memling, Gerard van der Meire, Gerard Horenbout, Lievin de Witte, Lancelot Blondeel, Jean Vereycke, Gerard David, Jan Sanders van Hemessen, Jean Mandijn, Volckert Claeszoon, Jean Singher, Jean van Elburg de Gueldre, Arnould de Beer, Jean Crans, L. van Noort, Michel Gast, Pierre Bom ha Cornelis van Dalem)
   Van Ouwater
   Geertgen tot Sint Jans
   Dirk Bouts
   Rogier van der Weyden
   J. Cornelis
   Albrecht Dürer
   Engebrechtsz
   Bernard van Orley
   Lucas van Leyden
   Yann an Nederlandat
   Quinten Matsijs
   Hieronymus Bosch
   C. Kunst
   De Cock
   Jan van Calcar
   Pierre Koeck
   Joachim Patinir
   Henri Bles
   Lucas Gassel
   Lambert Lombard
   Hans Holbein ar Yaouankañ
   Vermeyen
   Jan Gossaert
   Joorisz
   J. van Cleef
   Heinrich Aldegraver
   J. Swart
   Livourien malinan
   J. Mostaert
   De Weert
   les van Cleef
   Antonio Moro
   De Backer
   Hieronymus Cock ha Matthias Cock
   Key
   Pieter Brueghel gozh
   Jan van Scorel
   Claeszoon
   Bueckelaer
   Frans Floris
   Pieter Aertsen
   Maarten van Heemskerck
   Aertszoon
   Hubert Goltzius
   Pierre Vlerick
   Bloklandt
   Lucas de Heere
   Jacques Grimmer
   Corneille Molenaer
   Pieter Balten
   Van Lierre
   Pieter ha Frans Pourbus gozh
   Geeraerts
   Christophe Schwartz
   Michiel van Coxcie
   Barentsen
   Lucas van Valckenborch ha Martin van Valckenborgh
   Hans Bol
   François ha Gillis Mostaert
   Marinus van Reymerswale
   Henri van Steenwyck
   De Ryckère
   Gillis Congnet
   Joris Hoefnagel
   Arnold Mytens
   Van Winghen
   Maarten de Vos
  
  eil lodenn : Livourien oberiant e 1604
   Hans Vredeman de Vries
   Jan van der Straet, lesanvet Stradanus
   Gillis van Coninxloo
   Bartholomeus Spranger
   Cornelis Ketel
   Geldorp
   Miereveld
   Goltzius
   Vroom
   Soens
   Hans von Aachen
   Pierre ha Corneille De Witte
   Mathieu Bril ha Paul Bril
   Cornelis van Haarlem
   Jacques de Gheyn II
   Otto van Veen
   Jan Snellinck
   Joachim Wtewael
   Adam van Noort, Joos de Momper, Frans Badens
   "" ""
   David Vinckboons
   Arzourien vev liesseurt (C. Floris, P. Moreels, Grebber, C. Claesz, Van Somer, Van der Voort, E. Krynsz, Ravensteyn, Druyvesteyn, De Mosscher, T. Ariaensz, Van der Heck, Monfort, Cluyt, J. Ariaensz et Hubert Tons)
  
  E oberenn
  Taolennoù
   Dibennidigezh Santez Katell (1582) - Courtrai, iliz Sant-Varzhin
   An Dour-beuz (tro 1583) - Haarlem, Mirdi Frans Hals 
   Liorzh ar Garantez - Sant-Petersbourg, mirdi ar Peniti
   Gouel Maria Veurzh - Haarlem
   Azeulerezh ar vêsaerien (tro 1596-98) - Kiev
   Prezeg Sant Yann (1597) - Hannover
   Azeulerezh ar vêsaerien (eoullivadur war goad, 1598) - Haarlem, Mirdi Frans Hals 
   Emziouer Sipion (1600) - Amsterdam, Rijksmuseum Amsterdam
   Dañs al leue aour (1602) - Haarlem, Mirdi Frans Hals
  
  Tresadennoù
   Skrapadenn Europa (1589) - Budapest
   Apollon ha Dafne (tro 1589) - Firenze
   Pan ha Sirinx (tro 1589) - Firenze
   Kermes (tro 1600) - Pariz, Skol vroadel an arzoù-kaer
   Madalen o vorc'hediñ - Londrez
   Den en noazh, eus a-dreñv - Amsterdam, dastumad van Regteren-Altena
   Penn ur vaouez - Haarlem, diazezadur Teyler
  
  Notennoù
  
  Levrlennadur
   Carel van Mander, Le livre de peinture, kinnig ha notennoù gant Robert Genaille, Hermann, 1965.
   Karel Van Mander, Le Livre des peintres - Vies des plus illustres peintres des Pays-Bas et d'Allemagne'', digoradur ha notennoù gant Véronique Gerard-Powell, Les Belles Lettres, , 2002, levrenn I ha II.
  
  Ganedigezhioù 1548
  Marvioù 1606
  Livourien flamank
  Skrivagnerien an Izelvroioù
  Istorourien war an arz