title: Ruteniom
text: Un elfenn gimiek eo ar ruteniom ; Ru eo e arouez kimiek, 44 e niver atomek ha 101,7 e dolz atomek. Ur metal ardreuzat eo.
  
  Teskad ar palladiom (TaP) a reer eus ar metaloù ardreuzat 44Ru, 45Rh, 46Pd, 76Os, 77Ir ha 78Pt. Ral-tre eo ar ruteniom, ha ne vez kavet nemet kevret gant unan eus metaloù TaP — ar platin, an osmiom hag an iridiom peurliesañ. E mengleuzioù nikel dreist-holl e kaver TaP, ha ruteniom neuze.
  Nebeut-tre ag elfennoù eus TaP a vez tennet eus an douar, war-dro 400 tonennad hepken e 2011, enno un 12 tonennad rutenium hepken a vloaz da vloaz. Eus Suafrika e teu TaP dreist-holl, heuliet gant Rusia, Kanada, Stadoù-Unanet Amerika ha Zimbabwe kent Kolombia hag ar broioù all.
  
  Istor 
  Kent donedigezh Kristol Goulm da Amerika e veze metaloù teskad ar platin arveret gant ar sevenadurioù a oa eno, hag anavezet e oant gant kimiourien Europa adalek kreiz ar XVIvet kantved.
  Gant ar c'himiour polonat Jędrzej Śniadecki e voe embannet dizoloadenn an elfenn e 1808, dindan an anv vestiom, hogen mont a reas war e c'hiz diwezhatoc'h.
  E 1844 e voe hiniennekaet an elfenn 44 gant ar Rusat Karl Karlovitch Klaus, dre zielfennañ restadoù ur bloc'had platin. Eus Ruthenia, anv latin Rusia, e teu an anv ruteniom a roas d'an elfenn nevez.
  
  Perzhioù 
  Ur metal kalet liv an argant eo ar ruteniom, 12,37 g/cm3 e zouester. Da 2 334°C e teuz, ha da 4 150 °C e verv.
  
  Kimiek 
  Oksidet e vez da ≈800 °C, ne vez taget gant trenkenn ebet. Gant halogenoù avat e vez taget e gwrezverkoù uhel, ha dileizhañ a ra e bazennoù teuz. Da zreistreüs e tro pa vez kendeuzet gant molibden e gwrezvekoù izeloc'h eget -262,55 °C.
  
  Izotopoù 
  102Ru zo unan unan ar seizh izotop a gaver en natur, ha 34 izotop all zo bet dizoloet. Pemzek skinizotop zo ivez, eus 90Ru betek 115Ru, gant un hanter-vuhez berroc'h eget 4,44 eurvezh.
  
  Arver 
   Greanterezh : kaletaet e vez ar platin hag ar palladiom gant ur filmad ruteniom evit fardañ kenstokoù tredanel, ar pezh eo arver paotañ Ru peogwir e vez marc'hadmatoc'h eget rodiom. En tredanerezh ivez ez implijer ruteniom evit fardañ harzelloù. An hanter eus ar ruteniom a vez kenderc'het a ya gant an daou implij-se.
  Ouzhpennet e vez ruteniom d'ar c'hendeuzadoù titaniom a-benn stourm ouzh an oksiderezh.
  Gouest eo lod kenaozadoù ruteniom da lonkañ ar gouloù, ar pezh a vez implijet er c'henderc'hañ gremm dre vannoù an Heol.
   Kimiezh : arveret e vez evel trelusker.
   Stlenneg : filmadoù ruteniom a vez arveret da fardañ korrgrugoù ha kantennoù kalet a-benn brasaat o endalc'h.
  
  Notennoù 
  
   Daveennoù 
   American Chemical Society  Liamm oberiant 25 DU 12
   AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Gimiezh, Preder, Plomelin, 2008 ISBN 978-2-901383-69-7 Preder
   AN NOALLEG Yann-Baol, Geriadur ar Fizik, Preder, Plomelin, 2006 ISBN 978-2-901383-64-2
   Annales de chimie et de physique, Gallica / Bibliothèque nationale de France  Liamm oberiant 26 HER 12
   Atomic weights of the elements 2007 (IUPAC Technical Report) Pure an Applied Chemistry  Liamm oberiant 26 HER 12
   Atomic Weights and Isotopic Compositions for All Elements National Institute of Standards and Technology  Liamm oberiant 18 HER 12
   Bureau de Recherche Géologique et Minière (BRGM)  Liamm oberiant 26 HER 12
   CONSIDINE Glenn D., Van Nostrand's Encyclopedia of Chemistry, Wiley-Interscience, 2005 ISBN 978-0-471-61525-5 
   DEPOVERE Paul, La classification périodique des éléments — La merveille fondamentale de l'Univers, De Boeck, Brussels, Belgia, 2002 ISBN 978-2-8041-4107-3 
   EMSLEY John, Nature's Building Blocks — An A-Z Guide to the Elements, Oxford University Press, 2001 ISBN 978-0-19-850341-5 
   Geriadur brezhoneg An Here, Plougastell-Daoulaz, 2001 ISBN 978-2-86843-236-0
   ÉTIENNE Guy, Geriadur ar Stlenneg, Preder, 1996 ISBN 978-2-901383-14-7
   HOLDEN Norman, History of the Origin of the Chemical elements and Their Discoverers, New York, 2001 Brookhaven National Laboratory  Liamm oberiant 26 HER 12
   International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)  Liamm oberiant 26 HER 12
   Joint Institute for Nuclear Research (ОИЯИ e Dubna)  Liamm oberiant 25 DU 2012
   LIDE David R., CRC Handbook of Chemistry and Physics - 88th Edition, CRC Press, 2007 ISBN 978-0-8493-0488-0 
   National Nuclear Data Center  Liamm oberiant 09 KZU 12
   Royal Society of Chemistry  Liamm oberiant 03 KZU 2012
   STWERTKA Albert, A Guide to the Elements, Oxford University Press, 1996 ISBN 978-0-19-508083-4 
   Webelements  Liamm oberiant 26 HER 2012
  
  Elfennoù kimiek