title: Kastell-Briant
text: Kastell-Briant a zo ur gumun a Breizh e Kanton Kastell-Briant, el Liger-Atlantel. E reter ar vro emañ, e Marzoù Breizh.
  
  Douaroniezh
  War lez ar C'haer hag ar C'honn emañ Kastell-Briant.
  
  Anv
  
   Erwan Vallerie ː Castellum Brienti, XIvet; Castro Brientii, 1265; Chateaubrient, 1265, 1348; Chasteaubrient, 1353; Castrum Briencii, 1453; Chasteaubriand, 1576; Chasteaubriant, 1624; Chateaubriand, 1779;
   --------------------------------
  
  Savidiezh ar c'hastell gant Briant zo kaoz eus anv ar gumun en XIvet kantved.
  
  Skrivet eo Brient « Brientii » pe « Brieni ».
  
  Dont a ra war wel an anv « Castrum Brieni » pe « Castrum Brientii ». Miret eo ar skritur gant an « t ».
  
  E 1266 e teu ar meneg kentañ e galleg eus anv ar baron « Geffrey de Cheteau Brient ». Ar skritur « Cheteau Brient » eo an hini implijetañ. (menegioù, mar plij)
  
  Ardamezioù
  
  Istor
  
  Orinoù
  Abaoe pell zo ez eus roudoù eus Mab-den war-dro bro Gastell-Briant.
  Daoust d'an abad Cotteux, lesanvet « distrujer bras ar peulvanoù », an hini en doa savet kalvar Lufer en ur gemer e zanvez krai e-touez meur a vaen kozh, chom a ra peulvanoù e-kichen Kastell-Briant memestra. Bez ez eus anezho e Ruzieg, er gêrig La Houssais, war hent Hezin-ar-Mengleuzioù, e Trefieg, e Luzevieg hag e Sant-Albin-ar-C'hestell.
  Dizoloet eo bet ivez bouc'halioù Nevezoadvezh ar Maen er Borderies dreist-holl, e hanternoz redva Bere.
  Bere (ur c'harter eus Kastell-Briant hiziv an deiz) a vefe ur gêrig galian. War ur c'hondon houarnek emañ Bere ha merkoù kozh-kenañ a ziskouez eo bet implijet kalz. Siwazh n'eo ket anavezet mat orin ar C'halianed a vefe bet war rosioù Bere : ar vro zo war harzoù pobloù an Andecavi, ar Redones, ar Weneted hag an Namneted. Marteze e teufe anv Bere eus ur ger keltiek a dalvez « uhelder », e latin « Bairacus » a zo deuet da vezañ « Bereus » ha goude Bere. Er marc'hallac'h ez eus bet dizoloet relegennoù ar savadurioù roman e 1876.
  An hentoù roman a liamme Condeium (Candé) ha Condevicnum da Condate a groaze unan gant egile amañ.
  
  Krennamzer uhel
  Er  ez a ar vro gant ar Vretoned ha staget eo ouzh ar rouantelezh vreizhat goude. Rannet eo Breizh ar Grennamzer etre tierned, pep hini gouarnet gant aotrounez bihan. N'eus roud skrivet ebet diwar-benn aotrounez bihan Bere.
  Kreskiñ a ra buan-tre Bere e penn-kentañ ar Grennamzer. Daou santual zo : unan evit Sant-Pêr hag egile evit Sant-Yann. Ur stal moneiz zo savet eno.
  Bere zo ur gwir greizenn evit al labour-douar, ar sevel-loened, ar metalouriezh hag ar c'henwerzh.
  
  Krennamzer izel
  Goude ar bloavezh mil, goude bezañ resevet madoù gant eskob Naoned Gautier II, sañset eo familh Briant mont da vevañ war douaroù santualioù Sant-Pêr ha Sant-Yann. Un ober politikel an hini eo rak an noblañs (ha familh Briant en he zouez) a c'hall sikour an eskob ha kont Roazhon ouzh konted Naoned hag Anjev.
  Istor Kastell-Briant a grog e penn-kentañ an XIvet kantved pa sav Briant (kevredad kont Roazhon) ur c'hreñvlec'h war ur voudenn el lec'h ma kroaz ar stêr Kaer gant ar stêr Rollard. Ar c'hastell zo lod e Marzioù Breizh evel re Gwitreg, Felger, Ankiniz, Klison, Machikoul. Lakaet e oa da ziwall Breizh rak ar rouantelezh c'hall.
  Savet eo « prioldi Sant-Salver » gant Briant diwezhatoc'h e Bere, kalon gentañ ar gêr aet war vrasaat d'ar gevred abalamour da savidigezh parrez « Sant-Yann » en XIvet kantved ha kouent « Sant-Mikael » en XIIIvet kantved. Savet en  eo parrez « Sant-Pêr » goshoc'h koulskoude.
  Goude, en XIIvet kantved, aet eo war vrasaat Kastell-Briant war tu kornôg ar C'hastell.
  D'an 3 a viz Meurzh 1222 e voe un emgann e Bere etre dug Breizh Pêr I ha baroned all gant senesal Anjev Amaury Craon en o fenn.
  En ur plas strategel emañ ar c'hastell, se zo kaoz e anavez ar gêr emgannoù hag aloubadegoù a bep seurt.
  E 1235, sez roue bro C'hall Loeiz IX eo an hini bouezusañ. Etre an  hag ar  neuze e vo dibabet gant an aotrounez sevel mogerioù-kreñv. Ouzhpenn ar mogerioù eo gwarezet ar gêr gant touflezoù maget gant ar stêr Kaer en hanternoz ha gant ar stêr Rollard er su. E-barzh ar mogerioù e oa pemp dor : « nor Sant-Yann » er gwalarn, « nor an Torche » er biz, « nor an nor-guzh » er su, « nor Sant-Mikael » hag an « nor nevez » er gevred.
  Daou ahel pennañ a groaze an eil gant egile : straed Couere hag ar Straed Vras. Gourizet e oa Kastell-Briant gant meur a fabourz. Er gwalarn e oa strobet Kastell-Briant ha Bere (kalon kentañ ar gêr) gant fabourz Couere. Er mervent e oa fabourz ar Barre tra ma oa kavet hini Sant-Mikael er gevred. En diwezh e oa fabourz an Torche er biz. E kalon kêr e oa ur c'hoc'hu koad padal e oa bet distrujet e 1865.
  Familh Briant a ziazezas kêr Kastell-Briant met ivez baronelezh Gastell-Briant a ya diwar wel er XIVvet kantved. Kemer a ra he flas familh Dinan diouzhtu war-lerc'h hag ur wezh mouget anezhi eo familh Laval a zeuas a benn da gaout Kastell-Briant.
  Pa eo kroget gant sez Kastell-Briant d'ar 15 a viz ebrel 1488 e oa Lois II de la Trémoille e penn ar C'hallaoued. Dispennet eo ar c'hastell ha paket eo Yann eus Laval. Penn-kentañ ur c'houlzad brezel an hini eo ha Breizh a gollo alies evel e Ankiniz, Klison, Redon pe Gwengamp. Faezhadenn Sant-Albin-an-Hiliber a vo an hini bouezusañ (evit kaout muioc'h a vunudoù gwelet ar pennad Sez Kastell-Briant).
  
  Azginivelezh
  Er XVIvet kantved, gouarnour Breizh Yann eus Laval a reas ur bern traoù : lakaat a reas dezhañ sevel kazelioù Azginivelezh ar c'hastell evit e wreg Frañseza Foaz. Legadet eo e varonelezh gant Yann eus Laval da Anne eus Montmorency.
  Degemeret eo bet Frañsez Iañ (Bro-C'hall), Herri II (Bro-C'hall) ha Charlez IX (Bro-C'hall) e Kastell-Briant gant ar varoned.
  Etre 1590 ha 1597 eo tapet ar gêr gant al Lig gant dug Mercoeur en he fenn. Ti Condé a zeu a-benn da gaout Kastell-Briant er XVIIvet kantved met ne vo ket o chom eno. Un ospital zo krouet en hevelep oadvezh, e 1680.
  
  Dispac'h Gall 
   Krouet e voe kumun Kastell-Briant e 1790 diwar ar barrez katolik. Lakaet e voe da benn Kanton Kastell-Briant. Lakaet e voe da benn Bann Kastell-Briant gant lezenn an 26 a viz C'hwevrer 1790. E 1800 e voe lakaet da benn Arondisamant Kastell-Briant.
   D'an 22 a viz Ebrel 1794 e oa bet dibennet Jean-Baptist-August Château-Briant (ur c'habiten-marc'hegiezh hag a oa nobl a-raok) e Pariz peogwir e oa a-enep an dispac'h.
  
  kantved
  
  Brezel-bed kentañ 
   Mervel a reas 235 gwaz eus ar gumun abalamour d'ar brezel, da lavaret eo 3,14% eus he foblañs e 1911.
  
  Eil brezel-bed 
   Mervel a reas 72 den eus ar gumun hervez monumant ar re varv .
   22 a viz Here 1941: lazhadeg 27 gouestlad e Kastell-Briant gant an Alamaned.
   Dieubet e voe Kastell-Briant d'ar 4 a viz Eost 1944 gant lu SUA.
  
  Darvoudoù sport a bep seurt
   7 a viz Gouere 1983 : 6 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kastellbriant ha Naoned (a-benn d'an eur) ; trec'h eo Bert Oosterbosch (Izelvroioù).
   10 a viz Gouere 2004 : 7 tennad-hent Tro Bro-C'hall etre Kastellbriant ha Sant-Brieg ; trec'h eo Filippo Pozzato (Italia).
  
  Monumantoù ha traoù heverk 
   Monumant ar re varv, luc’hskeudennoù ha kartenn-bost. Dioueliet e voe d’ar 7 a viz Mae 1922.
   Ar c'hastell, rummet evel monumant istorel.
   Iliz Sant-Yann Bereg: parrez an .
   Monumant Kamp Choisel.
   Mengleuz ar Re Fuzuilhet: d'an 22 a viz Here 1944 e oa bet fuzuilhet ostajoù gant an Alamanted en ur vengleuz e Kastell-Briant. Lazhet e oant bet e rebourserezh d'an ober rezistañs. Ul letamant-koronal, Karl Hotz, eus ar Wehrmacht a oa bet lazhet e Naoned. Daou zevezh war lec'h e oa bet divizet lakaat 48 ostaj d'ar marv. 27 e Kastell-Briant, 16 e Naoned ha 5 e Pariz. Guy Môquet a oa en o zouez: 16 vloaz e oa.
  
  Melestradurezh
  
  Emdroadur ar boblañs abaoe 1793
  
  Tud 
   Ernest Bréant (1880-1944), politikour
   Jean Gillois ganet e 1909, jeneral hag ijinour an arme
   Yann a Laval
   Sophie Trébuchet, mamm Victor Hugo
   Jacques Pâris de Bollardière
   27 den fuzuilhet gant an nazied an 22 a viz Here 1941, en o zouez Pierre Guéguin maer Konk-Kerne, Marc Bourhis eus Tregon, Guy Môquet stourmer komunour eus Paris ha Jean Grandel maer Gennevilliers.
  
  Tud bet marvet eno
   Frañseza Dinan, gouarnerez Anna Vreizh, 4 a viz Genver 1500.
   Jakez Riou, skrivagner brezhonek, 14 a viz Genver 1937.
   An doktor Jean Tricoire, hag en doa skrivet ul levr da zeskiñ brezhoneg, a oa o chom e Kastell-Briant ha marvet eo eno d'ar 17 a viz Meurzh 1994. Diazezet e oa bet gantañ kelc'h keltiek kêr. Resevet en doa Kolier an Erminig e 1993.
  
  Ardamezeg ar familhoù
  
  Brezhoneg
   E 2018 ez eus bet kaoz da zigeriñ ur c'hlas divyezhek, met nac'het e voe gant an deskadurezh-stad.
  
  Gevelliñ 
   Baile Átha Luain (Iwerzhon, Cúige Laighean), abaoe 1975
   Radevormwald (Alamagn, Nordrhein-Westfalen), abaoe 1981
   Brabova (Roumania)
   Eskemmoù gant  Tigzirt (Kabilia)
  
  Liammoù diavaez 
   Lec'hienn ofisiel an ti-kêr
   Kastell-Briant war lec'hienn Geobreizh
  
  Levrlennadur 
  
   Pol Potier de Courcy : Nobiliaire et armorial de Bretagne. Adembannadur Editions des Régionalismes. Cressé. 2011/2014
  Erwan Vallerie : Diazezoù studi istorel an anvioù-parrez. Corpus. An Here. 1995
  
  Daveoù ha notennoù 
  
  Kumunioù Liger-Atlantel
  Pennlec'hioù bannoù Breizh
  Kumunioù bet krouet e Liger-Izelañ e-pad an Dispac'h Gall