title: Stadoù-Unanet Amerika
text: Evit sterioù all, gwelet USA (disheñvelout), Stadoù-Unanet (disheñvelout)
  
  Ur vro etre ar Meurvor Atlantel hag ar Meurvor Habask en Amerika an Norzh eo Stadoù-Unanet Amerika (saozneg: United States of America, teskanv: SUA, saozneg: USA, stumm berr: (ar) Stadoù-Unanet, (the) United States). Aliezik e vez graet Amerika pe Bro-Amerika ivez dre verrdro. Amerikaned pe Stadunaniz a vez graet eus o annezidi. Abaoe deroù an  eo ar riez c'halloudusañ er bed. 331 milion a annezidi a oa e 2020, trede poblañs vrasañ ar bed.
  
  Roet eo bet an anv Amerika diwar hini an ergerzhour italian, Amerigo Vespucci. Ur rann hag un drevadenn eus ar Rouantelezh-Unanet e oa a-raok ma voe graet an Dispac'h amerikan a-enep d'ar Saozon. Ur republik kevreadel gant 50 stad eo ar vro bremañ. Washington D.C. eo he c'hêr-benn, war an aod Reter.
  
  Un ezel diazezer eus Aozadur ar Broadoù Unanet (ABU) eo hag emañ ar sez anezhañ e New York, kêr vrasañ ar vro. Un ezel padus eus Kuzul Surentez ABU eo. Broudet en deus ar gouarnamant stadunanat ar broioù a felle dezho lakaat un harz d'an Unaniezh Soviedel da sinañ e 1945 Aozadur Feur-emglev Norzhatlantel. Hiziv e vez graet 37% eus dispignoù milourel ar bed gant an SUA, ha chom a ra al lu stadunanat an hini galloudusañ er bed.
  
  Ekonomiezh kentañ ar bed o deus ar Stadoù-Unanet, a-drugarez da gennadoù al labour-douar, ar greanterezh hag ar servijoù. An US dollar, ar moneiz stadunanat, eo arouez o galloud ekonomikel. E-touez ar re wellañ int ivez war dachenn an imbourc'h skiantel hag an neveziñ teknologel.
  
  Saozneg ha spagnoleg eo ar yezhoù komzet ar muiañ, met ouzhpenn yezhoù an Amerindianed e vez komzet meur a yezh all gant familhoù an embroidi, en o zouez ar brezhoneg (war-dro 20 000 yezher hervez un enklask e dibenn an  kantved). Ar sevenadur ar muiañ skignet er bed eo an hini amerikan.
  
  Stadoù ar Stadoù-Unanet 
  Evel ma tiskouez splann an anv ez eo Stadoù-Unanet Amerika un unaniezh stadoù disheñvel. Abaoe 1960 ez eus 50 anezho.
   Gwelout ar pennad Stadoù ar Stadoù-Unanet.
  
  Ur republik bonreizhel hag ur stad kevreadel eo.
  
  Douaroniezh 
  Trede brasañ bro ar bed eo ar Stadoù-Unanet war-lerc’h Rusia ha Kanada hag a-raok Republik Poblek Sina. An tiriad amerikan, en em led war 7 % eus douaroù divoret ar blanedenn, zo ken bras ha kevandir Europa. Gorread ar Stadoù-Unanet zo 17 gwech kement ha hini Frañs ar c’hevandir. Brasoc’h eget Frañs eo stad Alaska pe hini Texas. Ar bloc’had 48 stad, da lavaret eo an holl stadoù war-bouez Alaska ha Hawaii, a vez anvet « Mainland » a-wechoù, zo dezhañ ur stumm hag a denn d'ur pempkorneg, hag en em led war 4 gwerzhid-eur. 4 500 km hed zo etre ar Meurvor Atlantel (reter) hag ar Meurvor Habask (kornôg). 2 500 km, a-hend-all, zo etre harzoù Kanada hag harzoù Mec’hiko. Ar stêr Missouri hag ar stêr Mississippi a zo 6 000 km a hed ganto o-div ha redek a reont dre greiz ar mainland. Ken hir int o-div hag ar stêr Amazon a zo o redek e Suamerika.
  
  Harzoù gant broioù all 
  12 034 km harzoù
  :
   8 893 km gant Kanada (en o mesk 2 477 km gant Alaska),
   3 141 km gant Mec’hiko.
  
  Douaroniezh fizik 
  
  Un nebeud lec'hioù dibar: 
   Ar beg uhelañ : Denali en Alaska (6 168 metr)
   Al lec’h izelañ : Badwater e Traoñienn ar Marv e Kalifornia (- 86 metr)
   Ar stêr bennañ : ar Missouri-Mississippi zo ouzhpenn 6 000 km hed dezhi.
   Gorread : 9 826 676 km² (en trede plas war-lerc'h Rusia ha Kanada)
   Aod: 19 924 km
   An uhelderioù pellañ: - 86 m > + 6 194 m
  
  Torosennadur 
  
  Liesseurt eo torosennadur ar Stadoù-Unanet. En em led a ra a norzh da su dreist-holl. Er C'hornôg emañ ar Menezioù Roc'hellek (Rocky Mountains), al Lammoù-dour hag ar Sierra Nevada, 4 500 metr well-wazh a uhelder dezho. En o zouez emañ plateizioù ha diazadoù Colorado. Plaenennoù ha plateizioù bras-ec’hon kreiz ar Stadoù-Unanet zo hollad ar stêrioù Mississippi ha Missouri o redek enno. Eus an dibab eo an douaroù enno ivez. Er reter ez eus menezioù kozh, an Appalachoù o anv (Appalaches), dezho 2 300 metr a uhelder. Plaenennoù strizh zo e-touez ar menezioù-se hag ar Meurvor Atlantel.
  
  Menezioù-tan 
  
  An darn vrasañ eus ar menezioù-tan bev zo er c’hornôg, en Alaska hag en enezeg Hawaii :
   Menez Rainier (4 392 m), Washington
   Menez Shasta (4 322 m), Kalifornia
   Mauna Loa (4 171 m), Hawaii
   Menez Adams (3 743 m), Washington
   Menez Hood (3 429 m), Oregon
   Glacier Peak (3 213 m), Washington
   Menez Redoubt (3 108 m), Alaska
   Menez Saint Helens (2 549 m), Washington
  
  Hinoù 
  An holl zoareoù hinoù a ren war ar Stadoù-Unanet, eus ar yenañ (hinad pennahelel en Alaska) d'an tommañ (Traoñienn ar Marv), eus ar glepañ (Gwalarn, Stad Washington) d’ar sec’hañ (hinad krin ha gouelec’hioù er Mervent). Gant an hinoù hag an torosennadurioù a bep seurt zo bet er Stadoù-Unanet ez eus bet stummet maezioù ha rannvroioù liesseurt enno.
  
  Stêrioù 
  
   Missouri-Mississippi : 6 270 km
   Missouri : 4 370 km
   Mississippi : 3 778 km
   Rio Grande : 3 060 km
   Arkansas : 2 348 km
   Colorado : 2 317 km
   Ohio : 2 102 km
   Columbia : 2 044 km
   Snake River : 1 670 km
   Tennessee : 1 049 km
  
  Lennoù 
  
  Gorread hollek al Lennoù Bras zo war-dro 250 000 km², bezet an hanter eus gorread Frañs ar c’hevandir.
   Roll al Lennoù meur, eus an hini vrasañ d'an hini vihanañ :
   Lenn Superior
   Lenn Huron 
   Lenn Michigan 
   Lenn Erie 
   Lenn Ontario 
  
   Al lennoù pennañ all : 
   Lenn Pontchartrain
   Lenn Sall Veur
   Lenn Champlain
   Lenn Mead
   Lenn Powell
   Lenn Utah
   Lenn Tahoe
  
  Douaroniezh denel
  
  Dasparzh an annezidi 
  An Amerikaned zo o chom dreist-holl war an aodoù ha tro-dro d’al Lennoù Bras. Eus ar c’hantved hedredenn, eus tu ar c'hornôg, betek ar Meurvor Habask hag en Alaska n'eo ket bras-tre an niver a annezidi, war-bouez en ur gêr zistro bennak hag ivez e Kalifornia. Kalifornia zo ar Stad stadunanat ma'z eus an niver brasañ a dud o chom enno ha kenderc'hel a ra ar Stad-se da zesachañ an dud eus diabarzh pe eus diavaez ar Stadoù-Unanet.
  
  Kêrioù ha niver an dud enno 
  En tu all d’an tri c’hard eus an dud zo o chom e kêr er Stadoù-Unanet. megalopolenn BosWash zo e biz ar vro.
  Roll an tolpad-kêrioù pennañ eus ar Stadoù-Unanet, o stad kevreat hag an niver a dud zo o chom enno :
  
   New York pe Evrog Nevez (New York) : 24 112 176
   Los Angeles (Kalifornia) : 18 313 809
   Chicago (Illinois) : 11 318 384
   Washington (DC) - Baltimore (Maryland) : 8 026 607
   San Francisco (Kalifornia) : 7 159 693
   Philadelphia (Pennsylvania) : 5 951 797
   Dallas - Fort Worth (Texas) : 5 931 956
   Detroit (Michigan) : 5 905 754
   Miami (Florida) : 5 726 495
   Houston (Texas) : 5 280 752
   Atlanta (Georgia) : 5 034 362
   Boston (Massachusetts) : 4 411 000
  
  Istor berr SUA 
  An Indianed e oa bet an dud kentañ o chom er Stadoù-Unanet. Tri meuriad indian a oa ha meur a gant yezh ha sevenadurioù disheñvel o doa. N’ouzer ket kalz a draoù diwar o fenn, dreist-holl evit a sell ar pobloù kantreat.
  
  Er  kantved hag er  kantved e voe an Indianed o taremprediñ Europiz evit ar gwechoù kentañ. Diazezañ a reas dreist-holl ar Spagnoled er su, ar Saozon er reter hag ar Frañsizien en norzh hag en draoñienn ar Mississippi ha da-heul e voe enebet meur a sevenadur an eil ouzh egile.
  
  E 1607 e tiazezas ar Saozon o c’hêriadenn gentañ, Jamestown hec’h anv. Da c’houde en em stalias trevadennoù niverus a-hed an aod er reter. En o zouez e oa Plymouth, Boston, Salem, Williamburg. D'ar mare-se e voe krog da harluañ ha da werzhañ tud du eus Afrika da sklaved. Gant ar morianeta e voe diorroet ar plantadegoù kotoñs er su dreist-holl ha diorroet e voe an danframmoù.
  
  C’hwennet e voe an Indianed gant ar c’hleñvedoù-red (brec’h, ruzell) a oa bet degaset gant an difraosterien. Miliadoù a Indianed all a voe lazhet en ur vrezeliañ gant Europiz ivez. E-pad ar brezel brasañ ez aloubas ar Vreizhveuridi tiriadoù ar C’hallaoued hag e-se e oant deuet a-benn da zaougementiñ gorread an douaroù a oa dalc'het ganto betek ar mare-se.
  
  Trizek trevadenn vreizhveuriat a c’hounezas o dizalc’hiezh diouzh Breizh-Veur d'ar 4 a viz Gouere 1776. Degemeret e voe ganto Bonreizh Stadoù-Unanet Amerika e 1787. Ar vonreizh kentañ bet degemeret e broioù ar c'hornôg. Diazezet eo bet an identelezh amerikan gant an daou skrid-se.
  
  Disklêriet e voe ar Brezel Diabarzh e 1861 abalamour d'ar sklavelezh ha da blegoù fall an armerzh er Stadoù-Unanet. Ne viras ket ouzh a vro avat da vont war-raok. Evit gwir e oa bet miliadoù a dud o vont d'ober o annez ahont a-hed an  kantved. D'ar mare-se eo ivez e voe diorroet ar greantelerezh er vro hag e voe aloubet ar c’hornôg pa voe diorret an hentoù-houarn ahont.
  
  En  eo deuet ar Stadoù-Unanet da vezañ galloudusañ bro ar bed a-fet armerzh, sevenadur ha politikerezh (dreist-holl war-lerc'h an Eil Brezel Bed), daoust m'o doa renerien ar vro c'hwitet war o zaol da vare ar brezel er Viêt-nam. Gwall skoet e voe an Amerikaned gant se. Abaoe m'eo peurechu ar brezel yen hag abaoe ma n'eus ket mui eus an URSS (Unaniezh ar Republikoù Sokialour ha Soviedel) eo ar Stadoù-Unanet ar vro dreistgalloudekañ nemeti er bed, evit a sell ar galloud milourel peurgetket.
  
  Politikerezh 
  
  Ar vro zo anezhi hanter-kant Stad kevreat a astenn o beli leun war meur a dachenn : ur c'hevread eo.
  
  Ar Stadoù-Unanet zo anezho ur republik kevreadel prezidantel divgambr. Distag eo an tri galloud (galloud lezenniñ, galloud erounit ha galloud barn) an eil diouzh egile.
  
  Dilennet e vez ar prezidant hag ar besprezidant asambles e-pad 4 bloaz, gant ar mouezhiañ hollek dieeun. Pep Stad a vez dileuriet gant ur skolaj dilennerien veur zo kenfeur well-wazh ouzh niver hec’h annezidi. Abaoe 1951 n’hall ket prezidant ar Stadoù-Unanet ren war ar vro ouzhpenn daou respet. Daou strollad politikel bras zo er vro dreist-holl : ar Strollad Republikan hag ar Strollad Demokratel.
  
  Dilennet e oa bet George W. Bush da brezidant ar Stadoù-Unanet e miz Du 2000 (d'an 20 a viz Genver 2001 e krogas e respet). E 2004 e oa bet dilennet en-dro. E 2009 e voe Barack H. Obama, eus ar strollad demokratel, dilennet da prezidant. Dilennet eo bet Donald Trump (Strollad Republikan) da brezidant d'an 8 a viz Du 2016.
  
  Al lez-veur eo ensavadur uhelañ ar reizhiad lezvarnel kevreadel.
  
  Ar feiz 
  
  Gouarnamant ar Stadoù-Unanet ne c'houlenn ket digant e geodediz petra eo o feiz. Dispartiet eo ar relijion diouzh ar Stad kevreadel en ur mod ofisiel. Asuret eo ar bennaenn-mañ gant ar vonreizh a ziogel ar frankiz krediñ. Ar stad kevreadel ne zegas skoazell ebet da skol relijiel ebet. Ar bedenn renket gant ar skol zo difennet abaoe 1962 gant an diferadenn « Engel a-enep Vitale ».
  
  Enklaskoù prevez a bep seurt a ziskouez ez eus etre 75 % ha 90 % eus an Amerikaned a gred e Doue. Koulskoude emaint 44 % o lavaret o deus cheñchet relijion ur wech da nebeutañ en o buhez. Ha lavaret a reont ne votont ket hervez o c'hredennoù.
  
  Ar brotestanted eo ar re niverusañ, met a-raok pell e vint dindan 50 %. Ur c'hard eus an Amerikaned zo katoliked roman. Bez' ez eus ivez tud dizoue (16%), yuzevien (1,7%), boudisted (0.7%), muzulmaned (0.6%), hindouisted ha kement zo.
  
  Amerikaned brudet
  
  Skiantourien 
  Lenn ar pennadoù er :Rummad:Skiantourien SUA.
  
  Milourien 
   George Washington : brezel dizalc’hiezh
   George Armstrong Custer : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian
   Robert E. Lee : Brezel disrannidigezh
   Ulysses S. Grant : Brezel disrannidigezh
   William T. Sherman : Brezel disrannidigezh ha brezelioù indian
   George S. Patton : Eil Brezel Bed
   Omar Bradley : Eil Brezel Bed
   Douglas McArthur : Eil Brezel Bed ha brezel Korea
   Dwight D. Eisenhower : Eil Brezel Bed
   William Westmoreland : Eil Brezel Bed ha brezel Viêt-Nam
   Colin Powell : Brezel Koweit (Brezel kentañ ar Pleg-mor)
   Tommy Franks : Brezel Irak (Eil Brezel ar Pleg-mor)
  
  Livourien 
  Lenn pennadoù ar :Rummad:Livourien SUA.
   Edward Hopper 1882-1967
   Jackson Pollock 1912-1956
   Andy Warhol 1928-1987
   Jean-Michel Basquiat 1960-1988
  
  Luc’hskeudennerien 
  Lenn pennadoù ar :Rummad:Luc'hskeudennourien amerikan.
   Jacob Riis 1849-1914
   Alfred Stieglitz 1864-1946
   Ansel Adams 1902-1984
   Robert Capa 1913-1954
   Diane Arbus 1923-1971
   Richard Avedon 1923-2004
   Irving Penn 1917
  
  Istorourien 
   Robert Caro
   Robert Paxton
   Robert Utley
   Howard Zinn
  
  Politikourien 
  Lenn ivez ar pennad Prezidanted Stadoù-Unanet Amerika
   Alexander Hamilton, soñjer politikel, politikour
   George Washington, Prezidant kentañ ar Stadoù-Unanet, 1789-1797
   Thomas Jefferson, trede prezidant, bet ijinet gantañ lezennoù war ar berc’henniezh kefredel
   Abraham Lincoln
   Theodore Roosevelt
   John Adams
   Woodrow Wilson
   John Fitzgerald Kennedy
   Franklin D. Roosevelt
   Bill Clinton, Prezidant, 1993-2001
   Barack Obama
  
  Sonerien 
  Gwelet Sonerezh Stadoù-Unanet Amerika
  
  Filmaozerien 
  Lenn pennadoù ar :Rummad:Filmaozerien SUA.
  
  Lennegezh 
  Lenn ar pennad Lennegezh amerikan.
  
  Priz Nobel ar Peoc'h
  
  Gizourien 
   Calvin Klein
   Nike
   Reebok
   Tommy Hilfiger
  
  C'hoarierion echedoù
  
  Tud all 
   Benjamin Franklin, kefredour ha politikour e-pad ar brezel dizalc'hiezh
   Thomas Alva Edison, krouer ha den afer
   Howard Hughes, nijer, produer sinema hag un oristal a zen a afer
   Stan Lee, senarioer comics, seurt bannoù-treset a bouez er Stadoù-Unanet
   Allan Pinkerton, a grouas un ajañs bras a igounierien brevez
   Paul Revere, dispac’her e-pad ar brezel dizalc’hiezh
   Harriet Tubman, a roas skoazell da gantadoù a sklavourien da dec’hel kuit e norzh ar Stadoù-Unanet a-raok ar brezel disrannidigezh
   Wilbur Wright, unan eus an nijerien vrudet kentañ.
  
  Un nebeud sifroù 
   Dispignoù an armeoù : 400 miliard a USD (e 2004)
   Linennoù pellgomz : 268 milion a USD (e 2003) [2]
   Pellgomzerioù hezoug : 219 milion a USD (e 2005) [2]
   Skingomzerioù : 575 milion a euroioù (e 1997)
   Skinwelerioù : 219 milion a euroioù (e 1997)
   Pellgomzerioù : 659 evit 1000 annezad
   Implijerien Genrouedad : 205 milion a USD (e 2005) [2]
   Pourchaserien moned war ar Genrouedad : 7 800 (en 2000)
   Hentoù : 6 407 637 km (en o zouez 4 164 964 km hentoù terduet) (e 2004) [2]
   Hentoù-houarn : 226 605 km (en 2004) [2]
   Hentoù : 41 009 km (en 2004) [2]
   Niver a aerborzhioù : 14 858 (en o zouez 5 119 aerborzh gant roudennoù terduet) (e 2006) [2]
  
  Notennoù
  
  Liammoù diavaez 
  Lec’hiennoù ofisiel:
    Porched ofisiel Stadoù-Unanet Amerika
    Programmoù keleier etrebroadel skignet gant Servij kelaouiñ departamant-Stad ar Stadoù-Unanet
  
  Stadoù-Unanet Amerika