title: Ogham
text: Ogham (Oġam en henouezeleg) eo anv al lizherenneg bet implijet da gentañ evit lakaat dre skrid roudoù kentañ an henouezeleg. "Lizherenneg keltek ar gwez" a vez graet ivez eus an Ogham. Ar skritur keltek nemetañ eo ar skritur Ogham: evit gwir, a-hed an istor eo bet skrivet ar yezhoù keltek dindan teir reizhad skrivañ : ar skritur latin, ar skritur gresianek hag ar skritur Ogham.
  
  Orin ar skritur Oġam
  
  Emdroadur 
  Seblantout a ra ar skritur Ogham "klasel" war vaen bezañ bet implijet muioc’h-mui adalek ar  ha  war dro Mor Iwerzhon. Graet e vez gouezeleg kentañ eus yezh an enskrivadurioù ar mare-hont. Er  eo c'hoarvezet an tremen d'ar gouezeleg kozh, yezh implijet e-barzh skridoù koshañ ha skrivet gant lizherennoù latin. Goude ar mare-se, eo bet implijet an Oghamoù evit anvioù-tud nemetken. An titouroù yezh hag a c’haller dezastum diwar studi ar Gouezeleg kentañ a denn da dachenn emdroadurioù ar fonologiezh dreist-holl. Diskouezet eo bet sklaer gant studi ar fonologiezh e oa eus al lizherenneg-se a-raok ar .
  
  Al lizherenneg 
  
  Aozet eo al lizherenneg Ogham gant ugent lizherenn (feda) renket e-barzh peder lodenn aicmí (liester aicme "familh"; keñveriañ aett). Anvet eo pep aicme dre he lizherenn gentañ (Aicme Beithe, Aicme hÚatha, Aicme Muine, Aicme Ailme, "ar strollad B", "ar strollad H", "ar strollad M", "ar strollad A"). Lakaet eo bet lizherennoù ouzhpenn e-pad mare an dornskridoù, anvet int forfeda.
  
  Anv al lizherennoù
  
  Skouerioù 
  
   Ballaqueeney Rushen, Enez Vanav (SC 200 680)
   ᚛ ᚁᚔᚃᚐᚔᚇᚑᚅᚐᚄᚋᚐᚊᚔᚋᚒᚉᚑᚔ ᚜ ᚛ ᚉᚒᚅᚐᚃᚐᚂᚔ ᚜
   bivaidonas-maqi-mucoi / cunava[li]
   "Eus Bivaidonas, mab meuriad Cunava[li]"
  
   Testenn latin skrivet gant Oghamoù, e-barzh skridoù-bloaz Inisfallen, 1193 (ms. Rawlinson B. 503, 40c)
   ᚛ᚅᚒᚋᚒᚄ ᚆᚑᚅᚑᚏᚐᚈᚒᚏ ᚄᚔᚅᚓ᚜ ᚛ᚅᚒᚋᚑ ᚅᚒᚂᚂᚒᚄ ᚐᚋᚐᚈᚒᚏ᚜
   numus honoratur sine / numo nullus amatur
   "Argant zo enoret, hep argant, den ebet zo karet"
  
  Lizherenneg latin kenaozet gant Oghamoù
   Knoc y Doonee, Kirk Andreas, Enez Vanav (NX 404 022)
   AMMECATI | FILIVS-ROCATI | HIC-IACIT
   "Amañ ema Ammecatus mab Rocatus en e led"
   ᚛ᚒᚁᚔᚉᚐᚈᚑᚄᚋᚐᚊᚔᚏᚑᚉᚐᚈᚑᚄ᚜
   [.]b[i]catos-m[a]qi-r[o]c[a]t[o]s
   "[Am]bicatos mab Rocatos"
  
   Enskrivadur gant Oghamoù e Ahenny, 19 kantved, Co. Tipperary (Raftery 1969)
   Ema a-is ar bez-mañ restajoù Mary Dempsey, aet d'an anaon d'ar 4 a viz Genver 1802 d'an oad a 17 vloaz.
   ᚛ᚃᚐᚐᚄᚂᚔᚌᚄᚑᚅᚐᚂᚒᚐᚈᚐᚋᚐᚏᚔᚅᚔᚇᚆᚔᚋᚒᚄᚐ᚜ ᚛ᚑᚋᚁᚐᚂᚂᚔᚅᚐᚌᚉᚏᚐᚅᚔᚁᚆ᚜
   fa an lig so na lu ata mari ni dhimusa / o mballi na gcranibh
   "A-is ar vein-mañ ema Mári Ní Dhíomasaigh eus Ballycranna en e led"
  
  Runoù kenaozet gant Oghamoù:
   Kirk Michael churchyard, Kirk Michael, Enez Vanav (SC 318 900)
   ᚛ ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚒᚔ ᚜
   blfsnhdtcqmgngzraouei
   (lizherenneg Ogham)
   ᚛ ᚋᚒᚒᚉᚑᚋᚐᚂᚂᚐᚃᚔᚒᚐᚋᚒᚂᚂᚌᚒᚉ ᚜
   muucomall-avi-ua-mullguc
   "Mucomael mab-bihan/douaren O'Maelguc"
   ᛘᛅᛚ᛬ᛚᚢᛘᚴᚢᚿ᛬ᚱᛅᛁᛋᛏᛁ᛬ᚴᚱᚢᛋ᛬ᚦᛁᚾᛅ᛬ᛁᚠᛏᛁᚱ᛬ᛘᛅᛚ᛬ᛘᚢᚱᚢ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᛋᛁᚾᛁ᛬ᛏᚭᛏᛁᚱᛏᚢᚠᚴᛅᛚᛋ᛬ᚴᚭᚾᛅ᛬ᛁᛋ᛬ᛅᚦᛁᛋᛚ᛬ᛅᛏᛁ᛭
   MAL : LUMKUN : RAISTI : KRUS : ThINA : IFTIR : MAL : MURU : FUSTRA : SINI : TOTIRTUFKALS : KONA : IS : AThISL : ATI+
   "Mal Lumkun en deus savet ar groaz-mañ en eñvor Mal Mury, he "foster-son", merc’h Dufgal, gwreg en deus Athisl euredet ganti,"
   ᛒᛁᛏᚱᛅᛁᛋ᛬ᛚᛅᛁᚠᛅ᛬ᚠᚢᛋᛏᚱᛅ᛬ᚴᚢᚦᛅᚾ᛬ᚦᛅᚾ᛬ᛋᚭᚾ᛬ᛁᛚᛅᚾ᛭
   [B]ITRA : IS : LAIFA : FUSTRA : KUThAN : ThAN : SON : ILAN +
   "Gwelloc’h eo leuskel ur "foster-son" mat eget ur mab fall"
  
  Enskrivadur diwirion : menegiñ a ra un destenn-saga e Krenniwerzhoneg notet e-barzh Book of Leinster (LL 66 AB) an enskrivaduroù-mañ gant Oghamoù :
  Gip e tised in faidche, dia m-ba gascedach, geis fair ar thecht dind faidchi cen chomrac n-oenfhir do fhuacra.
  "An neb a zeu er prad-mañ, ma'z ema armoù gantañ, ez eo arabat dezhañ mont kuit deus ar prad, hep goulenn evit un emgann-daou."
  
  Etrevoneg (Unicode) 
  Ar renkoù Unicode U+1680 – U+169F zo al lizherennoù Ogham enno. (evit an doare 4.1).
  
  Gwelout ivez 
   Auraicept na n-Éces
   Ar Runoù
  In Lebor Ogaim
  
  Mont pelloc’h ganti 
   Macalister, Robert A.S. Corpus inscriptionum insularum celticarum. First edition. Dublin: Stationery Office, 1945-1949.
   Katherine Forsyth, The Ogham Inscriptions of Scotland: An Edited Corpus, PhD Dissertation, Harvard University (Ann Arbor: UMI, 1996). 
   M.A. O'Brien, Corpus Genealogiarum Hiberniae, vol. 1, 2nd edition, Dublin 1976.
   Damian McManus, Ogam: Archaizing, Orthography and the Authenticity of the Manuscript Key to the Alphabet, Ériu 37, 1986, 1-31.
   Damian McManus, A Guide to Ogam, Maynooth 1991.
   Barry Raftery, A Late Ogham Inscription from Co. Tipperary, Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland 99, 1969.
   Jost Gippert, Ogam. Eine frühe keltische Schrifterfindung, Praha 1993.
  
  Liammoù diavaez 
   The Ogham Script (TITUS)
   Corpus of Ogham Inscriptions project
   The Ogham Stone
   Every Ogham Thing on the Web
  
  Ogham