title: OAS (Organisation Armée Secrète)
text: Organisation armée secrète (OAS), pe c'hoazh Organisation de l'armée secrète, a oa un aozadur politikel ha soudardel. Sponterezh a veze graet gant e izili. Krouet e voe d'an 11 a viz C'hwevrer 1961, goude un emgav e Madrid etre Jean-Jacques Susini ha Pierre Lagaillarde. Ennañ e oa tud a felle dezho ma chomfe Aljeria ul lodenn eus Frañs. Logo OAS a zeuas war-wel evit ar wech kentañ e Aljer d'ar 16 a viz Meurzh 1961, asambles gant al lugan : « L’Algérie est française et le restera » (Gall eo Aljeria ha gall e chomo). Un dave da arme guzh ar Rezistañs eo an anv OAS. Gwalldaolioù a voe aozet gant izili OAS, a-enep izili FLN Aljeria hag ivz a-enep d'ar re a oa a-du gant de Gaulle (teir gwech e klaskjont e lazhañ). Ouzhpenn lazhañ tud e tristrujjont savadurioù, e skignjont traktoù e-leizh, hag e tagjont tiez-bank a-benn kaout peadra da arc'hantañ o stourm.
   
  En nevez-amzer 1961 e teuas ar c'homiser Grassien, hag eñ isrener ar polis justis (PJ), da Aljer. Gantañ e oa 15 ofiser polis all. Ne rejont ket kalz berzh ha d'an 9 a viz Du e tistrojont d'ar C'hwechkorn. Un nebeud sizhunvezhioù goude e voe kaset rener ar PJ, Michel Hacq e anv, da gemer o flas. Gantañ teuas daou c'hant enseller polis hag ur bagad 15 archer. An archerien-se a oa renet gant ar c'habiten Lacoste, hag en doa bet tro da stourm ouzh izili FLN Aljeria. An archerien-se eo a harzas ar jeneral Raoul Salan d'an 20 a viz Ebrel 1962, a-drugarez da ditouroù bet dastumet gant PJ Pariz.
  
  Ar jeneral Charles Feuvrier, hag a oa e penn Surentez an arme, a aozas ur framm ispisial e bal stourm ouzh OAS en Aljeria. Anvet e voe ar framm-se Rann ar c'hefridioù hag an enklaskoù.
  
  Ouzhpenn ar frammoù ofisiel e voe kaset re ziofisiel, a reer barbouzed (galleg: barbouzes) anezho. Diazezet eo o anv war ar fed e oant sañset kuzhat o dremm gant mourroù faos. Ne oa tamm kemenn ofisiel ebet a denne d'ar varbouzed, hag e teuent eus holl renkadoù ar gevredigezh : tud arbennik war sportoù emgannañ, tud a Viet-Nam o doa dibabet Frañs da vare brezel Indosina, truanted evel Jean Augé hag an houlier Georges Boucheseiche, hag a oa bet ezel eus ar Gestapo gall. An tuta hag ar veaj da Aljeria a voe aozet gant tud a-du gant de Gaulle evel Lucien Bitterlin, hag eñ e penn Mouvement pour la communauté, ha Pierre Lemarchand. Karget e voe ar varbouzed d'ober enep-sponterezh : lakaat savadurioù zo da darzhañ, goulennata tud (jahinerezh a vije bet, hervez izili OAS), ha treuzkas titouroù diwar-benn OAS bet dastumet gant izili FLN Aljeria. Ul lodenn vras eus ar varbouzed az eas e SAC goude 1962, evel Augé (hag a voe e penn SAC Lyon hag ar rznvro tro-dro) pe c'hoazh Georges Boucheseiche.
  
  Er C'hwec'hkorn e teuas ar stourm a-enep OAS da vezañ efedus azalek miz Kerzu 1961, pa voe aozet ar Burev Liammañ (galleg : Bureau de Liaison, BDL). Ennañ e oa bodet an holl boliserien a oa e-karg eus enklaskoù a-zivout OAS. Pennoù-bras ar Burev en em vode bep noz, hag e darempred e oant gant ministr an diabarzh, Alexandre Sanguinetti e anv, ha kuzulier ispisial Michel Debré e-karg eus kenurzhiañ ar servijoù kuzh, Constantin Melnik e anv.
  
  Bilañs 
  
  Hervez an istorour gall Rémi Kauffer e vije bet lazhet etre 1700 ha 2000 den gant OAS. Ar c'hazetenner amerikan Paul Hénissart a soñj dezhañ, diwar titouroù diofisiel, e vije bet lazhet 2 200 den. An istorour gall Guy Pervillé a soñj dezhañ ez eo posupl e vije bet lazhet muioc'h a dud. E savboent a zo diazezet war daou renta-kont savet gant an nerzhioù urzh (unan gant ar Surentez vroadel, galleg : Sûreté nationale, egile gant ar jeneral Fourquet, hag a oa e penn an arme c'hall) ha war ar fed ez eas ar feulster war gresk etre an nevez-amzer hag an hañv 1962. Hervez urn istorour amerikan all, Rudolph J. Rummel e anv, e vije bet lazhet da nebeutañ 12 500 den(12 000 sivil ha 500 ezel eus an nerzhioù urzh), ar pezha glot gant ar pezh a soñje Charles de Gaulle e-barzh Mémoires d'espoir. Ne sav ket a-du an istorour Olivier Dard.
  
  E 1962 e voe harzet 635 ezel eus OAS. 224 anezho a voe barnet, en o zouez e voe didamallet 117 den, 53 a voe kondaonet d'an toull-bac'h gant goursez, 38 kondaonet d'an toull-bac'h, ha tri anezho kondanet d'ar c'hastiz d'ar marv ha lazhet : Roger Degueldre, Claude Piegts ha Albert Dovecar, hag ivez Jean Bastien-Thiry, padal ne oa ket ezel eus OAS. Tud all a voe harzet goude-ser, en holl e voe harzet 3 680 den (kontetn gant Rémy Kauffer, hag a lavar ivez e voe lazhet meur a gantad eus izili OAS gant ar boliserien, an archerien, ar soudarded hag ar varbouzed e-pad ar brezel). Meur a ezel eus OAS az eas da repuiñ en estrenvro, dreist-holl e Spagn, Portugal hag e Suamerika.
  
  Azalek miz Kerzu 1964 e voe distaolet ar re a oa bet kondaonet da nebeutoc'h evit 15 vloaz toull-bac'h. E miz Meurzh 1966 e voe digastizet war-dro kant den all, ha tri miz goude-se e voe embannet un eil lezenn distaoladeg : diverket e voe kondaonidigezhioù an holl re a oa bet dieubet. Ar jeneral Jouhaud, hag a oa bet kondaonet evit e vuhez-pad, a voe dieubet e miz Kerzu 1967. E 1968 e kejas tud bet e OAS gant Jacques Foccart hag e kinnigjont dezhañ labourat asambles gant tu de Gaulle a-enep d'a reuz a oa e Frañs. Goulenn a rejont ivez ma vefe distaolet ar re a oa c'hoazh en toull-bac'h, hag asantet e voe. Ul lezenn distaoladeg all a voe e miz Gouere 1974 : kondaonidigezioù all a voe nullet neuze. E miz Kerzu 1982 e voe un distaoladeg all, hag e voe addegemeret en arme an ofiserien hag a oa bepred bev. E 1987 e voe embannet ul lezenn diwar-benn an dud advroet : an nebeud kondaonidigezhioù a dalveze c'hoazh a voe nullet.
  
  Aozadur
  
  Aozadur en Aljeria
  
  Pennoù-bras 
  Jeneral Raoul Salan
   Jeneral Edmond Jouhaud
   Koronal Yves Godard 
   Jean-Jacques Susini
   Jean-Claude Perez
  
  Bro Aljer 
  Jeneral Paul Gardy (skoazeller: koronal Yves Godard)
   AW Aozadur ar werin (koronal Jean Gardes, skoazeller Michel Leroy), e-karg eus an tuta.
   BA Burev an arc'hantañ (Charles, Rambaud)
   R1 Rann an dafar (Medeu, Armstrong, Trouard, Duriff)
   R2 Rann ar budjed (Michel, Rameau)
   R3 Rann sokial (Anciso, Verneuil)
   Kommando Z (Jean-Marcel Zagamé)
   Grand-Alger (Koronal Roland Vaudrey)
   OPP Obererezhioù Psikologel ha Propaganda (Jean-Jacques Susini, skoazeller Georges Ras), e-karg eus lakaat ar boblañs da sevel a-du gant OAS. 
   ATO Aozadur Titouroù Obererezhioù (Jean-Claude Perez, skoazeller Gérard Dufour), e-karg eus an obererezhioù o fal tapout ar galloud.
   BKT Burev kreiz an titouroù (Jean Lalanne), e-karg eus dastum an holl ditouroù. 
   Kommando Alpha (Jacques Achard)
   BOO Burev an Obererezhioù Oberiant (Letanant Roger Degueldre, skoazeller : Letanant Pierre Delhomme), e-karg eus kas an obererezhioù da benn.
   Kommandooù Delta (Letanant Roger Degueldre)
   Delta 1 (Albert Dovecar)
   Delta 2 (Wilfried Schliederman)
   Delta 3 (Jean-Pierre Ramos)
   Delta 4 (Letanant Jean-Loup Blanchy)
   Delta 5 (Josué Giner, lesanvet « Jezuz Bab-el-Oued ») 
   Delta 6 (Gabriel Anglade)
   Delta 7 (Jacques Sintes)
   Delta 9 (Jo Rizza)
   Delta 10 (Joseph-Edouard Slama)
   Delta 11 (Paul Mancilla)
   Delta 24 (Marcel Ligier)
   Delta 33 (Jacques Bixio)
   « Soviet ar gabitened »
   Takad Alger-centre (Kabiten Guy Branca)
   Takad El Biar (Letanant Olivier Picot d'Assignies)
   takad Hussein-Dey (Kabiten Pierre Montagnon)
   Takad Guyotville (« Nicolas »)
   Takad Maison-Carrée (Kabiten Philippe Le Pivain)
   takad Orléans-Marine (Jacques Achard)
  
  Bro Oran 
  Jeneral Edmond Jouhaud (skoazellerien : komandant Julien Camelin, Letanant listri Pierre Guillaume)
   AW Aozadur ar Werin (Roméo)
   OPP Obererezhioù Psikologel ha Propaganda (Charles Micheletti)
   ATO Aozadur Titouroù Obererezhioù (Claude Micheletti)
   Arc'hantañ (Daniel Brun)
   Darempredoù politikel (Robert Tabarot)
   Obererezhioù (Georges Gonzalès)
   Torgennoù (tiriadoù Oran) :
   Torgenn 1 « Bugeaud »
   Torgenn 2 « La Fayette »
   Torgenn 3 « Bayard »
   Torgenn 4 « Cicéron »
   Torgenn 5 « Hoche » (Gilberte Blay)
   Torgenn 6 « Socrate »
   Torgenn 7 « Surcouf »
   Torgenn 8 « Colbert »
   Mers-el-Kébir
   Rouedadoù:
   Mostaganem (Payras, Favarel)
   Saïda (Bayle)
   Sidi-bel-Abbès (Perrin)
   Tiaret (Letanant Planchot)
   Bonaparte (Marcel Carreno)
   France-Algérie (Marc Friess)
   GAD Garde au Drapeau (Jegou)
  
  Bro Constantine 
  Koronal Pierre Château-Jobert 
  Robert Martel lesanvet « chouan de la Mitidja ».
  
  Aozadur e diavaez Aljeria
  
  OAS-Métropole (OAS-Bro-benn) 
   Kefridi I
  André Regard
  Yves Gignac
  Kabiten listri Jean Joba
   Kefridi II
  Jeneral Paul Vanuxem : Pennedileuriad
  Kabiten Pierre Sergent : Penn ar pennoù-nras
   AW Aozadur ar werin (Letanant Daniel Godot)
   OPP Obererezhioù Psikologel ha Propaganda (Letanant Jacques Chadeyron)
   ATO Aozadur Titouroù Obererezhioù (kabiten Jean-Marie Curutchet)
   BKT Burev kreiz an titouroù (Alfred Amiot)
   BOO Burev an Obererzhioù Oberiant (Letanant Alain de La Tocnaye)
   SKM Strollad ar C'hommandooù Arme (Georges Robin)
   Burev ar steuñvioù (Claude Capeau)
   BY OAS Bro-benn-Yaouankiz (Letanant Nicolas Kayanakis)
  
   Kefridi III 
  André Canal (lesanvet « le Monocle »)
   Obererezhioù (Philippe Castille, skoazeller Jean-Marie Vincent)
   Propaganda (Nicolas d'Andréa)
   Aveerezh (Ferdinand Ferrand)
   Arc'hantañ (Camille Vignau)
   Jeune Nation (Broad Yaouank) 
  Pierre Sidos
   Résurrection Patrie (Dasorc'h Mammvro)
  Marcel Bouyer
  Letanant listri Jacques Roy
   OAR Organisation Algérie Révolution (AAD : Aozadur Aljeria Dispac'h)
  
  OAS-Madrid 
  ''Strollad disrann, hag a embanne bezañ e penn OAS. Holl izili strollad Madrid a voe harzet gant ar polis spagnol.
  
  Pierre Lagaillarde
  Joseph Ortiz
  Koronal Antoine Argoud, hag a zeufe da vezañ skoazeller Georges Bidault
  Koronal Charles Lacheroy
  
  Notennoù 
  
  Brezel Aljeria
  Politikerezh Aljeria