title: Groe
text: Groe zo ur gumun eus kanton an Oriant-2, en Enez-Groe, e departamant ar Mor-Bihan e Breizh.
  
  Ardamezioù
  
  Istor
  
  Henamzer 
   Abaoe ar Ragistor, 10 000 bloaz a-raok J.-K., eo poblet Enez-Groe. Savet eo bet ar meurvein gant tud ar mare neolitik. E-kerzh an Henamzer eo deuet ar Wenediz kozh (Veneti) hag ar Romaned.
  
  Sent 
   Er  e tilestras Sant Gourziern, deuet eus Kembre, en enezenn a-raok mont da Gemperle, hag er  e teuas Sant Tudi eus Kembre ivez.
  
  ha   
   Vikinged a zo bet e Groe ivez e-pad ur pennad amzer. Kavet e voe ur bez viking e 1906 en enezenn.
  
  Dispac'h Gall 
   Melestradurezh: krouet e voe kumun Groe e 1790; e Kanton Porzh-Loeiz hag e Bann Henbont e oa. Brasaet e voe Kanton Porzh-Loeiz gant lezenn an 8 pluviôse an IX (28 a viz Genver 1801), dezhi an titl loi portant réduction du nombre de justices de paix. Lakaet e voe Groe en Arondisamant an Oriant krouet e 1800.
  
  
  
  Brezel-bed kentañ  
   Ur c'hamp-bac'h a voe digoret er gumun e 1914 evit derc'hel enbroidi eus ar stadoù o stourm ouzh Bro-C'hall ennañ.
   174 gwaz eus Groe a varvas abalamour d'ar brezel, 48 anezhe war vor, hervez monumant ar re varv, d.le. 2,99 % ag ar boblañs hervez an niveradeg bet graet e 1911.
   1923: krouet e voe Kanton Groe, Groe o vout e gumun nemeti.
   19-20 a viz Gwenholon 1930: c'hwec'h bag kollet, mervel a ra etre 34 ha 38 pesketour eus Groe abalamour d'ar gorventenn, o lezel 22 intañvez ha 38 emzivad war o lerc'h.
   2-3 a viz C'hwevrer 1939: 180 mui 280 repuad o tont eus Spagn a zilestras e Groe a-raok bout kaset da Borzh-Loeiz.
  
  Eil Brezel-bed
  
  Nijerezioù ar Re Gevredet aet d'ar strad 
   Ur c'harr-nij (Lancaster I marilhet R 5493 ha kodet KM-M) eus Aerlu ar Rouantelezh-Unanet (Royal Air Force) a gouezhas e donvor Groe d'ar 24 a viz Meurzh 1942: mervel a reas ar seizh milour eus ar Rouantelezh-Unanet hag ar milour aostralian a oa ennañ; ne voe ket adkavet o c'horfoù. 
   Ur c'harr-nij (Hampden I marilhet A 158 ha kodet VN-?) eus Aerlu ar Rouantelezh-Unanet (Royal Air Force) a gouezhas e Groe d'ar 25 a viz Meurzh 1942: mervel a reas ar pevar nijour a oa ennañ; douaret int bet e bered Kerantreizh en Oriant.
   D'an 23 a viz Gwenholon 1943 e kouezhas ur c'harr-nij B-17 eus aerlu SUA (United States Army Air Forces) e Groe; lazhet e voe an dek nijour eus e baread.
   D'ar 14 a viz Eost 1944 e kouezhas un nijerez (Mosquito VI marilhet HR259 ha kodet DM-Q) eus aerlu ar Rouantelezh-Unanet (Royal Air Force) e Groe.
  
  Traoù all 
   E miz Du 1942 e voe bac'het 293 den en ur c'hamp savet nepell ouzh ar vered gant an Aozadur Todt, rediet e vezent da labourat evit sevel Moger ar Meurvor Atlantel; gwallgaset e vezent gant ar warded, 46 anezhe a varvas edan daou viz, en o mesk daou Bolonad yuzev, bet drouklazhet d'an 13 a viz Kerzu 1942. 
   E Sankenn an Oriant edo Groe.
   Dieubet e voe Groe d'an 10 a viz Mae 1945 goude emzaskoridigezh an Alamaned, prizoniet e voe 11 ofisour ha 559 is-ofisour ha milour ordin.
  
   D'an 23 a viz Mae 1945 e voe kavet korf marv un den eus ar gumun e-tal gwikadell Porzh-Loeiz. Er Rezistañs e oa; fuzuilhet e oa bet gant al lu alaman.
   Mervel a reas 50 den eus ar gumun abalamour d'ar brezel.
  
  Brezel Aljeria 
   Pevar gwaz a varvas.
  
  Monumantoù ha traoù heverk 
  
   Mein-veur niverus : lec'hioù (pe zaolioù-maen) anvet "Men Cam", "Men Yann" ha "Vagouar-Huen". Peulvini Kêrlard ha Kêrglavezig. Bezioù kozh.
   Ur bez viking (- kantved), bet kavet e 1906, ennañ ur Viking a renk uhel.
   Arouezva Beg-Melen.
   Tour-tan Penn Maen.
   Tiez pesketaerien er penngêrioù. Feunteunioù ha poulloù-kannañ.
   Iliz katolik Sant-Tudi . Chapelioù  kantved ha  kantved: an Dreinded (er vourc'h), Itron Varia Kalmean, Sant-Leonard (e Kelwid), Itron Varia Plasmanek (e Lokmaria).
   Ekomirdi Groe: istor, bleuñvoù, loened, douarouriezh, maenoniezh.
   Mirva naturel ha douarouriel. Toull-an-Ifern. Toull-ar-Gurun. Groc'h-ar-Meot.
    Tour-tan Penn-Maen.
   Monumant ar re varv.
  
  Douaroniezh 
  14 km² eo gorread Enez Groe.
  An enezenn vrasañ eus Breizh eo goude ar Gerveur.
  
  8 km hirder ha 3 km ledander dezhi.
  
  Emdroadur ar boblañs  
  Emdroadur ar boblañs abaoe 1793
  
  Armerzh Groe e 1893
  
  Brezhoneg
   1970 Grammaire structurale du Breton de l'ile de Groix, Elmar Ternes
   En hañv 2018 ha 2022 : devezhioù deskiñ brezhoneg zo bet eno gant UDB.
   Kentelioù breton a-c'houde 2018.
  
  Tud 
   Guntiern, manac'h ha sant brezhon deuet eus Kembre. 
   Tudi, manac'h ha sant brezhon deuet eus Kembre.
   Henry Moret livour gall, 1856-1913.
  
  Tud bet ganet eno 
   Yann-Bêr Kalloc'h, barzh, d'an 21 a viz Gouere 1888 e Groe hag aet da anaon d'an 10 a viz Ebrel 1917 en Urvillers, war an talbenn, e-pad ar Brezel-bed kentañ.
   Firmin Tristan (25 a viz Meurzh 1886-10 a viz Meurzh 1965 e Santez-Elen), maer ar gumun, kuzulier Kanton Groe ha kannad ar Mor-Bihan e Kambr an deputeed. 
   José Calloch, brezhonegour ampart, bet o labourat e Mirdi Groe, aet da Anaon d'an 21 a viz C'hwevrer 2020.
  
  Arzourien bet awenet gant Groe 
   Livourien: Germaine Gardey, Henry Moret.
   Kanerien : Gilles Servat en-deus skrivet ur ganaouenn "L'île de Groix".
   Skrivagnerien: Lucien Gourong (ganet e 1943), konter ha beajour
  
  Sportoù
   Kampionad pouleñvat : https://www.letelegramme.fr/morbihan/ile-de-groix/samedi-8e-edition-du-championnat-du-monde-de-godille-29-08-2018-12064189.php.
  
  Liammoù diavaez 
    Enez Groe war lec'hienn Geobreizh
    Keloù diwar-benn Enez Groe
    Maerdi Groe
    Istor Enez Groe hag ar familh Gourong
  
  Livadennoù gant Henry Moret
  
  Dave ha notennoù
  
  Groe
  Kumunioù ar Mor-Bihan
  Kumunioù bet krouet er Mor-Bihan e 1790
  Monumantoù brezhonek d'an dud lazhet er brezel
  Kampoù-bac'h gall ar Brezel-bed kentañ
  Repuidi Brezel Spagn e Breizh
  Nijerezioù ar C'hommonwealth aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
  Nijerezioù SUA aet d'ar strad e Breizh e-pad an Eil brezel-bed
  Tud lakaet d'ar marv gant al lu alaman e Porzh-Loeiz e 1944
  Sankenn an Oriant