title: Gwarez-stad Bohemia-Moravia
text: Gwarez-stad Bohemia-Moravia (Almaneg: Protektorat Böhmen und Mähren) eo anv an aozadur politikel savet gant pennoù an Trede Reich da ren e tiriadoù Bohemia, Moravia ha Silezia dchek, da-heul diframmañ Tchekoslovakia ur wech sinet emglevioù München hag aloubet ar vro gant ar arme alaman. D'ar 15 a viz Meurzh 1939 e voe embannet krouidigezh ar gwarez-stad gant Adolf Hitler, da-heul diskleriadur dieubidigezh ar Republik Slovak. Emil Hácha, hag a oa bet prezidant Tchecoslovakia, a chomas e penn ar Stad.
  
  Aloubadeg gant an Alamaned 
  D'ar 16 a viz Meurzh 1939 e voe embannet statud ar gwarez-stad gant Hitler. Kement proviñs a oa a veze renet gant un Oberlandrat. Emglev broadel a oa ar strollad politikel ofisiel nemetañ, tapet 99% eus ar mouezhioù gantañ e miz Mae 1939<ref name="Laran">M. Laran, pennad Tchécoslovaquie in Encyclopedia Universalis, 2000.</ref>. Dre ma ne oa nemet ur strollad politikel ne oa ket ezhomm da gaout ur parlamant. Ar prezidant hag ar gouarnamant n'o doa tamm galloud ebet. Etre daouarn ar Reichsprotektor e oa ar galloud, ha renet e veze ar melestradur gant sekretour-stad ar gwarez-stad, Karl Hermann Frank e anv. Ar servijoù-polis alaman evel ar Sicherheitsdienst pe ar Gestapo a laboure er gwarez-stad hag e krogjont da dagañ an enebourien bolitikel hag ar repuidi bolitikel alaman n'o doa ket gellet mont kuit a-raok ar 15 a viz Meurzh 1939.
  
  Er mizioù kentañ e klaskas ar pennoù alaman bezañ gwelet mat gant ar vicherourien peogwir e oa ezhomm eus o labour hag ar gwask a voe lakaet kentoc'h war al lenneien.
  
  D'an 28 a viz Here 1939 e voe manifestadegoù bras da lidañ deiz-ha-bloaz dizalc'hidigezh Tchekoslovakia ha da sevel a-enep an aloubiñ. E-pad an emgannoù e voe lazhet ur studier, Jan Opletal e anv, gant ur poliser alaman. Un digarez e voe evit lakaat serriñ ar skolioù-meur. Nav studier hag a oa e penn an emsavadeg a voe fuzuilhet ha re all a voe kaset da gampoù-bac'h en Alamagn. Fiziet e voe an Deskadurezh vroadel en ur c'henlabourer feal, ar c'horonal Moravec.
  
  E miz Gouere 1939 e varvas Alfons Mucha goude bezañ bet jahinet gant poliserien ar Gestapo. 
  
  Kavout a rae da Hitler e oa re wak Konstantin von Neurath ha neuze e voe lakaet Reinhard Heydrich da "Reichsprotektor" d'ar 24 a viz Gwengolo 1941. Kerkent ha degouezhet e lakaas ar ministr kentañ, Alois Elias e anv, da vezañ kondaonet d'ar marv. Etre ar 27 a viz Gwengolo hag an 29 a viz Du e lakaas fuzuilhañ ouzhpenn 400 den. Gant izili ar Gestapo e voe lazhet ouzhpenn 4000 stourmer pe enebour. Meur a lenneg a voe drouklazhet : Vladislav Vančura e 1942 ha Julius Fučík e 1943.
  
  Ouzhpenn e bolitikerezh spont e klaskas Heydrich bezañ gwelet mat gant ar boblañs : lakaat a reas kreskiñ al lodennoù boued, lakaat a reas da dalvezout al lezennoù sokial alaman hag e stourmas ouzh ar marc'had du. Evel-se e teuas a-benn da wanaat ar stourm enepnazi tchek. Soñjal a reas neuze da bennoù ar Gevredidi e oa ret lazhañ anezhañ. Aozet e voe taol Anthropoid, ha mervel a reas Heydrich d'ar 4 a viz Even 1942.
  Da-heul an darvoud e voe lazhet ouzhpenn mil den gant ar soudarded alaman. E kêrioù zo e voe heskinet ar boblañs a-bezh, evel e Lidice da skouer. 
  
   Diwar-benn muntr Reinhard Heydrich, gwelout : Taol Anthropoid
  
   Reichsprotektor 
   Konstantin von Neurath (1939-1941)
   Reinhard Heydrich (1941-1942)
   Kurt Daluege (1942-1943)
   Wilhelm Frick (1943-1945)
  
   Heskinerezh diazezet war ar ouenn 
  El lezenn dchek e veze anavezet ar geodedouriezh hag ar vroadelezh ivez (tchek, slovak, alaman, yuzev, polonat, hungarat, rom...). Pa voe preizhet ar vro gant an Trede Reich e voe implijet ar rolloù-se da gas an heskinañ da benn vat. Implijet e voent ivez goude ar brezel da aozañ ar skarzhañ Alamaned Sudetenland (dekredoù Beneš).
  
   Heskinerezh ar Yuzevien 
  Kerkent hag aozet ar gwarez-stad e voe lakaet Lezennoù Nürnberg da dalvezout gant von Neurath. Lakaet e voe ar Yuzevien e diavaez ar gevredigezh. Miret outo a bourmen, bihanaet o lodennoù-boued, rediet e voent da zougen arouezioù ispisial. Miret outo ivez a gemer perzh en abadennoù sevenadurel ha sportel, ha miret ouzh o bugale a vont d'ar skol.
  
  Da-heul e voe tapet o madoù diganto ha tamm-ha-tamm e voent kaset da gamp Theresienstadt e Bohemia. En holl e voe bac'het 141 184 Yuzev ennañ, an hanter anezho a zeue eus ar gwarez-stad, an hanter all a oa Yuzevien gozh eus Alamagn hag Aostria, ur bern anezho a varvas er c'hamp. Al lodenn vrasañ eus ar Yuzevien dchek a voe kaset goude-se da gamp-diouennañ Auschwitz.
  
  War a lenner en ur rentañ-kont alaman eus dibenn 1942 e voe forbannet 69 677 Yuzev a orin eus ar gwarez-stad, hag e chome 15 550 anezho er vro. E dibenn ar brezel ne chome nemet 6 550 e diavaez ar c'hampoù. Al lodenn vrasañ anezho a oa izili koubladoù kemmesk.
  
   Heskinerezh an Dziganed 
  Ken abred hag e 1927 e oa bet embannet ul lezenn enep an Dziganed kantreer e Tchekoslovakia : roet e veze kartennoù-anv ispisial dezho, disheñvel diouzh re ar geodedourien voutin. D'an 10 a viz Here 1941 e tivizas Reinhard Heydrich aozañ skarzherezh an Dziganed diouzh Bohemia-Moravia. Bac'het e voent e daou gamp : hini Lety e Bohemia ha hini Hodonín e Moravia. E-tro dibenn 1942 e tivizas Heinrich Himmler ober un dibab diazezet war ar ouenn : aotreet e vefe Tziganed da vevañ, re all a vefe disperiet ha re all a vefe kaset da gamp Auschwitz. Etre 22 000 ha 23 000 Tzigan a orin eus Alamagn, Aostria, ar gwarez-stad, Polonia, Belgia, an Izelvroioù ha norzh Bro-C'hall a voe kaset da gamp Birkenau ma voent bac'het un ur rann ispisial.
  
   Distrigoù ar gwarez-stad 
  Rannet e voe Gwarez-stad Bohemia-Moravia e daou Land : Böhmen (Bohemia) ha Mähren (Moravia). An daou anezho a voe rannet en Oberlandratsbezirke, enno meur a Bezirke''.
  
  Dibenn ar gwarez-stad 
  
  D'an 21 a viz Gwengolo 1944 en em gavas soudarded an Arme Ruz en tiriad tchekoslovak. Er c'hornôg edo an arme amerikan, hag a chomas a-sav e Plzeň d'ar 6 a viz Mae. D'ar 5 a viz Ebrel 1945 en em gavas Edvard Beneš hag en deiz war-lerc'h e stagas gant ur gouarnamant a genemglev. D'ar 5 a viz Mae e tarzhas emsavadeg Praha hag en deiz war-lerc'h e krogas soudarded an Arme Ruz da dagañ. D'an 9 a viz Mae e voe dieubet Praha, ha d'ar 14 e voe harzet Emil Hácha.
  
  Notennoù
  
  Liamm diavaez 
  Amtliches Deutsches Ortsbuch für das Protektorat Böhmen und Mähren
  
  Eil Brezel-bed
  Istor Tchekoslovakia
  Trede Reich