title: C'hwen
text: Ar c'hwen zo amprevaned bihan hep eskell eus urzhiad ar Siphonaptera (lod a ra gant an anv Aphaniptera abalamour m’eo koshoc’h, met ret eo d’an anvioù a-us renk ar c’herentiezhioù heuliañ reolennoù an ICZN. Abalamour da se e vez graet gant an anv kentañ gant an daksonomourien). Ar c’hwen zo arvevaded diavaez a vev o sunañ gwad ar bronneged hag an evned. Diskenn a reont eus amprevaned eus kerentiad ar Boreidae, zo diaskell ivez ; abalamour da se e c’hallfent bezañ adrenket a-benn ar fin en un isurzhiad e-touez ar Mecoptera. En amzer dremen, avat, e soñjed peurliesañ e teue ar c’hwen diwar ar c’helien (Diptera), abalamour m’o deus o larvennoù perzhioù heñvel. Forzh penaos, holl ar strolladoù-se zo en ur gladenn a vod lignezioù amprevaned kar-nes. Kinniget eo bet badeziñ ar strolladoù-se Mecopteroidea hag Antliophora.
  
  Morfologiezh hag emzalc’h
  
  Bihan eo ar c’hwen (1, 5 da 3, 3 mm hed), eskuit, ul liv teñval dezhe peurliesañ (s.o. liv ruz-gell ar c’hwen kizhier), diaskell gant begoù aozet a-ratozh evit sunañ gwad o ostiz. O c'horf zo gwasket a-gostez, ar pezh a ro o zu dezhe da zilec’hiañ en un doare aes a-dreuz ar vlevenn (pe ar pluñv, ha kement zo…). Hir eo o favioù, reizhet eo o favioù a-dreñv evit lammat (betek 18 cm a-serzh ; ha war-hed 33 cm a-blaen) – war-dro 200 gwezh hed o c’horf e-unan. Korf ar c’hwen zo kalet, lufrus, ha goloet gant kalz blevennoù ha drein berr troet etrezek an tu a-dreñv, a ro o zu d’ar c’hwen da dremen aes a-dreuz blev o ostiz. Gouest eo o c’horf da c’houzañv ur gwask bras. Moarvat ez eo un emdroadur evit bevañ en desped d’ar c’hrabiserezh ha kement zo. Alies zoken ne vez ket a-walc’h o moustrañ kreñv etre ar bizied evit o lazhañ. E c’hall bezañ ret o flastrañ etre an ivinoù.
  
  Dozviñ a reont vioù gwenn bihan hirgelc’hiek. O larvennoù zo bihan ha sklaer gant reunennoù a c’holo o c’horf heñvel ouzh hini ur breñvedenn. N’o deus ket a lagad, ha reizhet eo o genoù evit chaokat. Tra ma vev ar c’hwen en oad gour diwar gwad hepken, o larvennoù a zebr danvezioù a-bep seurt, en o zouez fank ar c’hwen en oad gour.
  
  Kelc’hiad buhez 
  
  Ar C’hwen zo amprevaned a dremen dre pevar stad buhez : da gentañ kellid, larvenn, nimfenn hag imago (amprevan gour). Kelc’hiad buhez ar c’hwen a grog pa zozv ar parezed goude bezañ debret. Ret eo d’ar c’hwen gour debriñ gwad kent bezañ gouest d’en em barañ. Dozvet e vez ar vioù e bernioù eus muioc’h evit 20 vi, peurliesañ war o ostiz, ha ruilhañ a reont war al leur. Al lec’h ma vez an ostiz o vevañ hag o kousket a zeu eta da vezañ al lec’h ma vev ar c’hwen o tiorren. Etre daou zevezh ha div sizhunvezh e laka ar vioù da ziflukañ.
  
  Diflukañ a ra al larvennoù c’hwen diouzh ar vioù ha zebriñ forzh peseurt danvez loenel evel amprevaned marv, fank ha tammoù plant. Dall int ha tec’hout a reont diouzh goulou an heol. Chom a reont el lec’hioù teñval evel an traezh, ar faoutoù hag ar gwaskoù. P’o devez boued a-walc’h e tro al larvennoù e nimfennoù e korf ur sizhun pe div. Sevel a reont ur boupenn. Goude ur sizhunvezh pe div ouzhpenn ez eo diorroet penn-da-benn ar c’hwen ha prest da zont er-maez eus ar boupenn. Koulskoude e c’hallont chom sioul hep fiñval da c’hortoz ur preizh da dostaat. Daskrenadennoù, trouzioù, tommder ha dioksidenn karbon zo stimuli a ro da c’houzout d’ar c’hwen ez eus un ostiz tost. Anavezet eo ar c’hwen evit tremen an goañv e stad larvennoù pe poupennoù.
  
  Ur wezh tizhet an oad gour, o fal kentañ zo kavout gwad. Ret eo dezhe debriñ gwad evit gouennañ. Ar c’hwen en oad gour n’o deus ken ur sizhunvezh pe war-dro evit kavout gwad, ur wezh sortiet eus o foupenn, daoust ma c’hallont chom bev etre daou viz hag ur bloavezh etre daou bred. 
  Pa vez c'hwen gant al loened doñv e hadont vioù c'hwen e pep lec'h. Gortoz a ra ar vioù-se ar mare mat da zozviñ. Pa zozv ur bern war un dro e kaozeer eus c'hwen plañcheris.
  
  En ur boblañs c’hwen e kaver 50 % vioù, 35 % larvennoù, 10 % poupennoù ha 5 % c’hwen en oad gour. Hollad kelc’hiad o buhez a c’hall tremen e div sizhun, met gall a ra bezañ astennet da veur a viz pa vez azas an endro. Ar parezed a c’hall dozviñ 500 vi pe muioc’h en o buhez, ar pezh a ro an tu dezhe da baotañ.
  
  Darempredoù gant an ostiz
  
  Ar C’hwen a flemm ur bern mellkeineged tomm o gwad, en o zouez chas, kizhier, tud, yer, konifled, gwiñvered, razhed ha logod. Ar c’hwen zo un noazadur d’o ostized, hag a ro debron dezhe ar pezh a c'hel lakaat an ostized da glask tennañ an arvevaded dre zantañ, pigosat, krabisat (ha kement zo…) an takad m’emañ ar c’hwen. Lod eus an dud hag eus al loened o deus allergiezhioù da halv ar c’hwen ar pezh a zegas dispuilh dezhe. Flemmadennoù ar c’hwen a zo anat peurliesañ dre c'hwezadur un takad eus ar c’hroc’hen, gant ur merk flemmadenn er c'hreiz, a sav un tamm uheloc’h hag a ro debron. Alies e vez bodet ar flemmadennoù a-strolladoù pe a-linennoù, hag a c’hellont chom debronus hag entanet e-pad meur a sizhunvezh. Ar c’hwen a c’hall ivez lakaat ar blev da gouezhañ abalamour d’ar c’hrabisadennoù ha d’an dantadennoù, ha degas anemia zoken.
  
  E-kichen d’o noazusted, ar c’hwen a c’hall ivez degas kleñvedoù. Da skouer, ar c’hwen a ro ar vosenn werblus peogwir e ro bod da bakteri Yersinia pestis. Gallout a reont ivez reiñ an tifuz pe an himenolepiasis.
  
  Spesadoù paotañ 
  Ar spesadoù paotañ zo :
  Ceratophyllus gallinae (c’hwen ar yer)
  Ctenocephalides felis (c’hwen ar c’hizhier)
  Ctenocephalides canis (c’hwen ar chas)
  Pulex irritans : (c’hwen an dud)
  Tunga penetrans ar c’hwen-chique
  Xenopsilla cheopsis (c’hwen ar razhed)
  
  Mammennoù
  Yec'hed Kanada
  
  Liammoù diavaez
  
  Yec'hed Kanada
  Poltred Siphonaptera
  Kuzulioù db ar c'hwenn eus Berkeley Parents Network
  Liamm da welet poltredoù flemmadennoù c'hwen (Hardin MD/Univ of Iowa)
  Amezeien vat 
  flemmadenn ur c'hwenenn traezh
  C'hwen implijet evel armoù
  Flea Control Guide
  How to Get Rid of C’hwen
  
  Notennoù 
  
  Amprevaned