title: XIIIvet kantved
text: |  | 
  
  ../.. |  |  |  kantved |  |  | ../..
  
  Bloavezhioù 1200 | Bloavezhioù 1210 | Bloavezhioù 1220 | Bloavezhioù 1230 | Bloavezhioù 1240
  
  Bloavezhioù 1250 | Bloavezhioù 1260 | Bloavezhioù 1270 | Bloavezhioù 1280 | Bloavezhioù 1290
  
  D'ar  1201 e krog an  kantved hag echuiñ a ra d'an 31 Kerzu 1300.
  
  Darvoudoù
   Barrad skornel berr testeniekaet en Alpoù dre taouarc'heg skorneg Fernau (Tirol), etre 1200 (marteze 1150) ha 1300 (marteze 1350).
  
  Afrika
   En em staliañ a ra ar chorfa Alawit (diskennidi Ali, mab-kaer Muhammad), en oaziz Tafilalet e su Maroko.
   Astenn a ra rouantelezh Kanem (Tchad) he beli betek Fezzan.
   E Dahomey, war-dro an  hag an  kantved e vev Adjaed war glanoù ar Mono, etre Tado hag Athieme. Diwezhatoc'h, e tilec'h ul lodenn eus ar meuriad-se war un tiriad nes evit diazezañ kêr Allada (Ardra pe Ardes). Goude un drailh evit ar galloud e vez krouet gant lod eus Adjaed Allada ur meuriad all e trowardroioù Abomey. Nebeut goude e vez dilezet Allada gant ur bagad Adjaed all evit krouiñ rouantelezh Djakin (pe Porto-Novo) war an aod 
   Islamekaet e vez an Haousaed gant enbroidi deuet eus Mali.
   Kregiñ a ra pastored tutsi d'en em staliañ e reter Rwanda, e-tro an  pe ar , el lec'h m'emañ diazezet c'hoazh labourerien-douar hutu ha chaseourien pigme Toua. E-kerzh ar c'hantvedoù da-heul e teujont a-benn d'ober o renkoù e-keñver an Hutued en ur feurmiñ dezho darn eus o chatal gant doareoù a lakaio an Hutued da dreiñ da served.
   Bog kontouer pers Kiloa hag inizi Komorez
  En em staliañ a ra pobladoù bantou en Angola a-vremañ. Dilec'hiañ a reont, evit darn, ar pobloù engenidik khoisa.
  
  Madagaskar
   Derc'hel a ra Indoneziz niverus d'en em staliañ war aod reter Madagaskar betek an  kantved. Diouzh tu aod ar c'hornôg e kendalc'h ivez treuztiriadegoù an Afrikaned en hevelep doare. Gwelet Istor pobladur Madagaskar
  
  Amerika
   En he barr emañ sevenadur an Anasazied, deuet eus an norzh en hollad Pueblo ar c'hornôg (1200-1400). Savet e vez mogerioù pri uhel evit difenn ar c'hêriadennoù diouzh ar breizherien a bep seurt, marteze meuriadoù kantreerien Apach.
  
  Azia
   Anvet eo Genghis Khan, Temujin eus e anv ganedigezh, "Khan ar C'haned" gant ar meuriadoù mongol.
   Aloubet eo an darn vrasañ eus Azia ha reter Europa gant ar Vongoled dindan ren Genghis Khan. Mare an Impalaeriezh Vongol eo.
   Diazezañ a ra ar C'han Ogedei un dierniezh e Sina. Pennoù mongol zo a zilez ar voudaegezh Tatrik evit degemer an Islam.
  E Kambodja e vez erlec'hiet ar Voudaegezh mod Mahayana gant doare an Theravada.
  Diazezet eo rouantelezh Thai Sukhothai gant ar voudaegezh Theravada da relijion Stad. Diwezhatoc'h er c'hantved e vo sujet ul lodenn vat eus Stadoù Thailand, Laos, Myanmar, ha Malaysia hiziv an deiz.
   Ren Angrok, roue damvojennel Singosari (Java). Kontet eo e droioù er Pararaton pe levr ar rouaned. Mab ur c'houer anezhañ e c'hall bezañ gwelet evel arouez an ersav Javanat a-enep da levezon India. Dont a ra er galloud goude bezañ lazhet ar roue Kadiri; dimeziñ a raio gant e intañvez.
   Skoulmañ a ra shogun Japan darempredoù gant Ainoued enez Yeso (Hokkaido). Aozet dre vagadoù tud, ez eus gant an Ainoued ur sevenadur dezho o-unan a vez eztaolet dre ar Yukar, anezhañ barzhoneg danevellek ar vroad.
  Strollañ a ra an istorour Pers Rashid al-Din unnek testenn voudaat bet troet en arabeg.
  Pempvet, c'hwec'hvet, seizhet hag eizhvet kroaziadeg rouantelezhioù kornôg Europa a-enep d'an Islam
  
  Europa
  1204 : Lakaet an arigrap war Kergustentin vuzantat gant ar IV kroaziadeg; krouet eo an Impalaeriezh Latin.
   1209-1229 : Kroaziadeg an Albiziz, aloubet eo Okitania gant baroned Bro-C'hall. Unan eus ar c'hroaziadegoù hag eus an Inkizadurioù kentañ a vo kaset da benn gant ar Gatoliked eo. Harpet e voe en deroù gant ar Pab evit lakaat un termen d'an disivoud katar.
  1212 : Da-heul Emgann Las Navas de Tolosa ha faezhidigezh armeoù ar Vaoured e Spagn e krog argerzh ur Reconquista kristen prim eus hanterenn su al ledenez Iberek.
   Da get ez a Stad Bulgar an Utiguried war ar Volga.
  Rediet eo ar roue Yann a Vro-Saoz da sinañ ar Magna Carta e Runnymede
  Diskar tierniezh Hohenstaufened an Impalaerien santel roman ha german
  En em gavout a ra Marco Polo hag e familh e Sina
  Mestr eo Jakez I Aragon war an Inizi Balearez ha Valencia.
  Krouet eo ar skolioù-meur kentañ.
  Leuskel a ra Norvegia Enez-Vanav gant Skos.
  Sinañ a ra Andrev II Hungaria ar vuilh aour a gadarna gwirioù an noblañs hungarat.
  
  Arz & sevenadur 
   Sevel a ra an Inkaed Templ Koricancha en o c'hêr-benn Cuzco (Perou). 
   Soraboù a reer eus an testennoù koshañ bet skrivet e Madagaskar. E Malgacheg int bet skrivet gant lizherennoù arabek, war ur seurt paper a oa dalc'het kuzh an doare d'e sevel gant an Antemoroed.
   Abadennoù c'hoariva dañset diouzh stil relijiel ar bhârata-natyam, a orin eus Tamilnâdu, e su India, adal an . Tri seurt arvest a gavo o awen ennañ, ar c'hKuravamchi, ar bhâgavatamela ha kuchipudi Andhra Pradesh.
  
  Armerzh & kevredigezh
  
  Europa
   60 milion a dud en Europa.
   E-tro 1200, ez a an darn vrasañ eus ar gouerien d'ober served e Frañs. E-kerzh an  eo rediet ar vistri da zistardañ o c'habestr war an dud abalamour da ziorroidigezh an armerzh. Roet e vez o frankiz d'an dud a-unanoù pe a-stroll. Ne sell mui ar servelezh nemet ouzh ar re baourañ-tout.
   Savet e vez ar c'hêriadennoù kentañ er c'hoadoù (ar Waldhufendorf) e kornioù an Alpoù adal 1200. En em ledañ a reont a-hed un hent gant parkerier a-skouer gantañ. Savet e vezont gant served kouerien a vez kinniget dezho doareoù emsavoc'h gant kartaoù trevadenniñ.
   E Bohemia eo merket ar c'hantved gant ur c'hresk bras war an niver a dud. Kreizennet betek-neuze e diazad an Elba (Polabí), strujus-tre evit al labour-douar, e krog an dud da zifraostañ an takadoù meneziek a-zevri. Kaset e vez an difraostañ da benn gant trevadennerien alaman dreist-holl deuet eus Thüringen, Souabia, Saks pe Aostria. Krouet e vez kêriadennoù dre gevratoù skrivet etre an aotrounez hag an drevadennerien. Gwarantet e vez dezho ar gwir hêrezh war an douaroù. Renet gant an trevadenner pinvidikañ (rychter pe šule), e kasont war-raok er plaenennoù ar Stuziañ trivloaziek implijet gant ar C'hermaned; labour ar mengleuzioù a chom ar binvidigezh vrasañ koulskoude.
   War-ziorren ez a ar c'hêrioù e Polonia ivez gant staliadur marc'hadourien alaman e Krakovia, Wrocław, Poznań, Gdańsk, hag all. Degas a reont ganto ar gwir alaman a orin eus Magdebourg ha mont a reont d'ober ar vrientinelezh tra ma chom mestr Poloniz war an artizanelezh hag ar servijoù. Dont a ra a-benn ar c'heodedoù-se da gaout gwirioù dreistordinal : gallout a reont dilenn ur maer ha n'int dalc'het na gant an tailhoù na gant rediennoù milourel. Kenwerzh bras zo a-hed ar Vistul a ya drezi ar varc'hadourezh hungarat (gwin, kouevr) betek Gdańsk, a ezporzh d'he zro ed Polonia. Cheñchamant zo e tres ar c'hêrioù : diwar wel ez a ar c'hcastrum hag ar suburbium hag en em zispakañ a ra plasenn ar marc'had hedet gant ostel an ti-kêr.
   Kerkent hag e deroù ar c'hantved e vez dalc'het foar Skanör (Skania) d'ar c’houlz ma tremen an harinked eus an eil mor d'egile. Marc'hadourien Lübeck a zegas hag a werzh holen Lunebourg evit mirout ar pesked a vez ezporzhiet etrezek broioù ar su. Fonnus e kaver marc'hadourien alaman d'o zro da gentañ ivez, heuliet war-lerc'h gant ar Saozon ha Nederlandiz a grog da dremen hebiou da veg Skagen (Umlandsfahrer, "cirumnavigatores") adal kreiz ar c'hantved. Ouzhpenn an harinked hag an holen e ves eskemmet produioù all er foar : holen, houarn Stockholm, bier Lübeck, traezoù pakañ, kerdin, tonelloù, gwiadoù an Izelvroioù ha produioù oberiet all.
  
  Mongolia
   Kroget kerkent hag en eil hanterenn an  e kendalc'h ur renkad Brientinien d'en em stummañ en holl veuriadoù mongol ar stepennoù a-hed ar c'hantved. An noïned a vez graet anezho ha lakaet e vez dezho anvioù diforc'h evel ba gatour (hael, kalonek), böki (kreñv, galloudek), bilgaï (fur), setchen (gouiziek), merguen (gwareger peurvat). Brezeliañ a ra ar meuriadoù kenetrezo dizehan ha war gresk ez a galloud armerzhel Pennoù ar c'hlanoù trec'h. Muioc'h-mui a sklaved o deus hag ec'honoc'h eo o feurvanoù. Ar re drec'het, an ounagan bogol, a ra war-dro chatal ar meuriadoù e penn ha dispenn a reont roudoù ar jiboez e-pad an abadennoù chase aozet da live ar vro. Dont a ra an nuker, anezho izili koskor ar C'han, da vezañ nerzh armet mac'homerezh ar muianiver. 
   Merkañ a ra an tremen eus perc'henniezh stroll ar chatal hag ar peurvanoù gant ar c'hlanoù (kuren) da berc'henniezh prevez ar familhoù (aïl) penn-kentañ ar feodadelezh kantreat. Sujet eo ar vesaerien frank gant o aotrou, perc'henned (edjen) an domani hag ar peurvanoù (noutoug). Chom a ra diazezet armerzh an aïl war an emvastañ met ne vir ket ouzh an trok gant ar pobloù annezet amezek da vont war-raok (eskemmet e vez chatal ouzh produioù oberiet).
  
  Tud dibar 
  
   Sant Tomaz Akwino (e-tro 1225 - 1274), prederour ha doueoniour italian.
  Dante Alighieri, skrivagner italian
   Sant Frañsez Asiz (Asiz, e-tro 1182, e-tro 1226), diazezer urzh katolik ar Frañseziz.
  Roger Bacon, Frañsezad, prederour ha skiantour 
  Bela IV Hungaria adsaver Hungaria goude freuz an aloubadeg vongol
  Bonaventure, doueoniour frañsezat
  Frederick II, impalaer an Impalaeriezh Santel Roman ha German
   Gengis Khan (1162 - 1227), Penn mongol hag alouber Azia, krouer an Impalaeriezh Vongol.
  Marco Polo, marc'hadour ha beajour 
  Robert Grosseteste, Pennstad saoz, doueoniour ha skiantour
  Aleksandr Hales, prederour ha doueoniour
  Aleksandr Nevsky, Priñs meur Novgorod ha Vladimir
  Kubilai Khan, Khan, diazezer an dierniezh Yuan e Sina
  Loeiz IX, "Sant Loeiz", roue Bro-C'hall ha kroazour
  Ramon Llull, prederour katalan (eus Majork)
  Albertus Magnus, prederour ha doueoniour alaman
   Marco Polo (Venezia, 1254, 1324).
  Petrus Peregrinus, skiantour
  Snorri Sturluson, istorour ha skrivagner sagaoù
  William Wallace, Penn broadel Skos
  
  Ijinadennoù, kavadennoù, degasadennoù 
  Roll ijinadennoù an  kantved
  
   Implijet e vez ar garrigell en Europa.
   Degas a ra an Normaned an nadoz-vor e bed ar Mor Kreizdouar (e-tro 1200).
   Listri bras evit ar c'henwerzh atlantel. Implij ar stur stambod hag ar wiblenn.
   E meur a lec'h en Europa e vez erlec'hiet ar gegel gant ar c'harr-nezañ a lakaer da dreiñ gant un dornell evit nezañ ar gwiadoù.
  
  Liammoù diavaez 
  An  kantved : Ar meurdezusañ eus ar c'hantvedoù gant James J. Walsh, 1907 (e saozneg).
  
  XIIIvet kantved
  13