title: Franz Schubert
text: Franz Schubert, ganet d'an 31 a viz Genver 1797 e Vienna ha marvet eno ivez d'an 19 a viz Du 1828, a oa ur sonaozour aostrian,
  
  Buhezskrid 
  
  Ganet eo bet Franz-Peter Schubert e Vienna — e Lichtental pa lavarin mat — e 1797.
  Gant e dad Franz-Theodor, skolaer, en deus e gentelioù biolin kentañ, e-keit ha ma c'helenn dezhañ ar piano e vreur Ignaz. Etre 1808 ha 1813, ez eus anezhañ ur c'haner e kor chapel impalaerel Vienna hag ur studier er C'h-Konvikt (skol stummañ kanerien chapel al lez). E giz-se en em gav skoliad Antonio Salieri, rener ar sonerezh el Lez.
  
  E-doug ar maread stummañ-se, e krog da genaozañ, daoust da zamlavaroù e dad hag a zifenn zoken outañ distreiñ er gêr e-keit ha m'emañ e vamm e par ar marv (1811-1813). Evit ar piano e skriv da gentañ Schubert (ken abred ha 1810), da c'houde kement hag eizh pevarad-kerdin, un nebeud digorennoù ha lieder. E 1812, setu eñ skoliad Salieri a zalc'ho istim evitañ e vuhez-pad. E 1813, diwar levezon kreñv Haydn, ha muioc'h c'hoazh Mozart, e kenaoz e simfonienn gentañ ; daou vloaz diwezhatoc'h e teu e opera kentañ, e oferenn gentañ hag e bennoberenn gentañ war dachenn al lied : Marc'harid er rod-nezañ (Gretchen am Spinnrade) (19 a viz Here 1814), tra ma vev un darempred karantez malevurus gant soprano solo e oferenn gentañ, Therese Grob.
  
  Un nebeud bloavezhioù diwezhatoc'h, e 1818, e ya da tigelenner bugale ar c'hont Esterhazy, e Zséliz en Hungaria . Distreiñ a ray eno e 1824 ha en em dommañ ouzh ar verc'h eil-henañ, Caroline.
  
  Panevet un nebeud beajoù en Aostria, pergen e Graz, Linz, Steyer, Gmünden, Salzburg, e tremeno Schubert ar bras eus e vuhez e Vienna. Dilezet gantañ ar vicher a skolaer ha skoazell e dad, bevañ a ray darn vrasañ an amzer e ti mignoned ha gouestlañ e vuhez a-bezh d'ar sonerezh, da genaozañ, ha d'ur seurt emvodoù sonerezhel a raed « schubertiade » anezho, emgavioù mignoned e-lec'h ma krog e lieder d'ober berzh.
  Krediñ a ra da lod (Maynard Solomon) e oa un heñvelrevour anezhañ, met aes a-walc'h eo bet diskaret an dezenn-mañ gant an imbourc'h parfet (Rita Steblin). Seul nebeutoc'h ne vern m'en deus gouzañvet Schubert evit gwir reizhiad Metternich hag en doa bannet e 1815 ul lezenn war an asant a rae an dimez tra dibosubl dezhañ, evel da viliadoù a dud all.
  E 1822-23 e voe skoet klañv Schubert gant an naplez, ha diwar neuze ne ehanas ket e yec'hed da vont war fallaat. Tennañ a reas diwar e reuz ur sonerezh donoc'h-donañ ha fromusoc'h-fromusañ, an tostañ ma c'heller eus ar boan hag eus ar marv zo ouzh e c'hedal (Ar plac'h yaouank hag ar marv,  Beaj goañv). Mervel a reas Franz Schubert, d'an 19 a viz Du 1828, bloaz hanter goude Beethoven en deus bet e vuhez-pad, doujañs ha bam diharz evitañ. Diouzh e c'houlenn eo bet sebeliet Franz Schubert tost kenañ outañ.
  
  GS. Arabat disoñjal ez eo alies heñvelkasour an "imbourc'h parfet" ha ne fazi morse dezhañ an arguzennoù evit nac'h an heñvelrevelezh keit ha ma kreder ober anv anezhi.
  
  E oberenn 
  Gantañ doareoù baleant n'en deus bet Franz Schubert nemeur a arc'hant e-doug e vuhez berr, met ne voe ket gwall chalet gant se, dreist-holl p'edo e vignoned prest d'e sikour atav, evel m'edo eñ evito memes mod. Ha pa varvas gant an derzhienn difoidel d'an oad a 31 bloaz hepken, amzer en doa bet da genaozañ kreñv da 1000 oberenn kontet enno ur 600 lied bennak, pezhioù e-touez ar re bouezusañ eus e oberenn, kenaozet war testennoù eus brasañ barzhed a yezh alamanek (Klopstock, Goethe, Schiller, Rückert, Heine), eus e vignoned (Mayrhofer, Körner, Spaun, Schober, Senn, Collin, Schwind) pe eus barzhed a zo manet anavezet a-drugarez d'e lieder (Müller).
  An usvoud Johann Michael Vogl, brudet-kenañ d'ar mare-se, deuet da vezañ mignon ha bamad Schubert, a zo bet bras e lod evit reiñ da anavezout al lieder, evel ar baron Carl von Schönstein hag ar ganourez Anna Milder. Lod eus al lieder a raio berzh spontus zoken.
  Evit an holl stummoù sonerezhel en deus skrivet Schubert, nemet ar c'hengerzad. Levezonet gant Haydn ha Mozart ez eo disheñvel mat e arz avat. E genaozadurioù evel primaozet, kerzennek-kenañ ha barzhoniel a zo bras an ijin enno, naturel o c'hened, hogen ken buan all e c'hellont bezañ loariek, huñvreus, alies tarzhkalonus, pergen goude d'ar sonaozour bezañ bet taget gant e gleñved dibare.
  Ur sonerezh fromus, implijet ken reizh gant ar sinema, goude ma n'eo ket bet anavezet ar pouezus ma oa hag eñ bev (oberennoù niverus n'int bet sonet evit ar wezh kentañ ken nemet goude e varv).
  
  Kenaozaduroù pennañ
  
  Evit klaviaz 
  Ur gudenn a zo bet gwezhall gant niveradur simfoniennoù Schubert, goude ar c'hwec'h kentañ anezho. Adkavet eo bet a-dammoù kevrollenoù raktresoù simfoniennoù niverus, bet dilezet pa oant bet kaset pell pe belloc'h gant ar sonaozour. Evel-se e voe deroet an niverenn 7 d'ar Simfonienn Veur D.944 pa voe kavet e 1838 gant Robert Schumann. Gant kavadenn an hini Diechu er bloavezhioù 1860 e voe deroet da homañ ziwezhañ an hevelep niverenn 7, tra ma teue an hini Meur da vezañ niverenn 8. En diwezh ar simfonienn D.729, gant pevar luskad klok met nann klaviazet, a zo bet sellet outi evel ur simfonienn wirion ha e toug a-wezhioù an niverenn 7, pezh a ro d'an hini Diechu an niverenn 8 ha d'an hini Meur an niverenn 9. An niveradur diwezhañ-mañ a zo hiziv an hini muiañ degemeret ha sellet outañ evel tra prenet, zoken m'eo ret alies ober dave da niverennoù katalog D digant Otto Erich Deutsch kuit a gemmeskiñ.
   4 simfonienn en ut leiañ, lezanvet « Tragique » D.417
   5 simfonienn e si bouc'h muiañ, D.485
   7 simfonienn e mi muiañ D.729 (1821)
   8 simfonienn e si leiañ, lezanvet « An hini diechu » D.759 (1822)
   9 simfonienn en ut muiañ, lezanvet « An hini meur » D.944
   10 simfonienn e re muiañ D.936a
  
  Evit piano 
  
   Drei Klavierstücke, D.946
   Eizh primaozad, D.899 & D.935
   C'hwec'h maread sonerezhel, D.780
   Faltazienn « Wanderer », D.760, op.15
   21 Sonadenn evit piano, en o zouez :
    1 sonadenn e mi muiañ D.157
    4 sonadenn e la leiañ D.537
    5 sonadenn e mi bouc'h muiañ D.557
    6 sonadenn e mi muiañ D.566
    8 sonadenn e mi bouc'h muiañ D.568
    9 sonadenn e si bémol muiañ D.575
    11 sonadenn e fa leiañ D.625
    13 sonadenn e la muiañ D.664
    14 sonadenn e la leiañ D.784
    15 sonadenn en ut muiañ D.840 « Reliquie » (diechu)
    16 sonadenn e la leiañ D.845
    17 sonadenn e re muiañ D.850
    18 sonadenn e sol muiañ (Fantaisie) D.894
    19 sonadenn en ut leiañ D.958
    20 sonadenn e la muiañ D.959
    21 sonadenn e si bouc'h muiañ D.960
   Allegro, e la leiañ, D.947 : Lebensstürme
   Faltazienn evit pevar dorn e fa leiañ D.940 
   Dihuedenn giz hungaria evit pevar dorn D.818'
   Argemmoù evit pevar dorn e la bouc'h muiañ D.813 Sonerezh kambr 
   Sonadenn « Arpeggione », D.821 
   Eizhad evit kerdin ha c'hwezherioù, D. 803 Pempad evit piano ha kerdin « An dluzhenn », D. 667 Pempad evit daou violin, arvoud ha daou c'haolbiolin, D. 956 (op. 163) Darn pevarad, D. 703 13 pevarad « Rosamunde », D. 804 14 pevarad « Ar plac'h yaouank hag ar marv », D. 810 15 pevarad e sol muiañ, D. 887 Triad gant piano niv. 1 e si bouc'h muiañ, D. 898 (op. 99) 
   Triad gant piano niv. 2 e mi bouc'h muiañ, D. 929 (op. 100) Sonerezh mouezhel 
  
   Kelc'hiad Ar Vilinerez vrav (Die schöne Müllerin) D. 795
   Kelc'hiad Beaj goañv  (Winterreise) D. 911
   Kelc'hiad Kan an Alarc'h  (Schwanengesang) D. 957
   Ar Bugul war ar roc'h (Der Hirt auf dem Felsen), D.965
   Roue ar Gwernioù (Der Erlkönig), op.1, D.328 Marc'harid er rod-nezañ (Gretchen am Spinnrad), op.2, D.118''
  
  Sonerezh a-gor 
  
   Koral : An die Sonne, D.439
   Koral : Coronach, D.836, op.52.4
   Koral : Das große Hallelujah, D.442
   Koral : Der 23. Psalm:, D.706 
   Koral : Der Gondelfahrer, D.809
   Koral : Gesang der Geister über den Wassern, D.538 & D.714
   Koral : Gott in der Natur, D.757 
   Koral : Mirjam's Siegesgesang, D.942, op. dalif 136
   Koral : Nachtgesang im Walde, D.913
   Koral : Ständchen (Grillparzer), D.920
   Koral : Zur guten Nacht, D.903
  
  Sonerezh sakr 
  
   Oferenn niv.1 e fa muiañ, D.105
   Oferenn niv.2 e sol muiañ, D.167
   Oferenn niv.3 e si bouc'h muiañ, D.324
   Oferenn niv.4 en ut muiañ, D.452
   Oferenn niv.5 e la bouc'h muiañ, D.678
   Oferenn niv.6 e mi bouc'h muiañ, D.950
   Oferenn alaman (Deutsche Messe), D.872
   Kanenn d'ar Spered Santel (Hymnus an den heiligen Geist), D.948
   Tantum Ergo e mi bouc'h muiañ, D.962
   Magnificat e do muiañ, D. 486
  
  Operaoù 
  
   Alfons und Estrella, D.732
   Claudine von Villa Bella, D.239
   Der Graf von Gleichen, D.918
   Der vierjährige Posten, D.190
   Des Teufels Lustschloss, D.84
   Die Freunde von Salamanca, D.326
   Die Zauberharfe, D.644
   Die Zwillingsbrüder, D.647
   Fierabras, D.796
   Rosamunde, D.797
  
  Jubennourien veur Schubert 
  
   pennoù klaviaz : Bruno Walter, Wilhelm Furtwängler, Josef Krips, Carl Schuricht, Günter Wand, Claudio Abbado, Roy Goodman, Jonathan Nott ;
   pianoourien : Artur Schnabel, Edwin Fischer, Clara Haskil, Rudolf Serkin, Wilhelm Kempff, Sviatoslav Richter, Annie Fischer, Alfred Brendel, Paul Badura-Skoda, Clifford Curzon, Maurizio Pollini, Radu Lupu, Murray Perahia, Maria Jo?o Pires, András Schiff, Gerald Moore, Graham Johnson, Jean-Claude Pennetier, Rudolf Buchbinder, Leif Ove Andsnes, Andreas Staier, Duo Crommelynck ;
   sonerezh kambr : Quatuor Busch, Quatuor Amadeus, Quatuor Juilliard, Quatuor Alban Berg Quatuor Talich, Quatuor Mandelring ;
   kanerien : Hans Hotter, Dietrich Fischer-Dieskau, Hermann Prey, Fritz Wunderlich, Peter Schreier, Kurt Moll, Martti Talvela, Thomas Quasthoff, Andreas Schmidt, Thomas Hampson, Matthias Goerne, Ian Bostridge, Christoph Prégardien ;
   kanourezed : Elisabeth Schumann, Lotte Lehmann, Elisabeth Schwarzkopf, Irmgard Seefried, Kathleen Ferrier, Christa Ludwig, Gundula Janowitz, Janet Baker, Arleen Auger, Felicity Lott, Brigitte Fassbaender, Anne-Sofie von Otter, Nathalie Stutzmann.
  
  Gwelet ivez 
  
   Sonadenn evit biolin ha piano gant Franz Schubert
  
  Liammoù diavaez 
   musicologie.org, e galleg : buhezskrid, katalog an oberennoù, levrlennadur, sonlennadur, skeudennadurezh pinvidik, kevrollenoù
   pianobleu.com, e galleg : Buhezskrid, sonlennadur
   Katalog klok an oberennoù (e saozneg)
   Sonerezh evit piano (midi)
   Franz Peter Schubert: Master of Song (e saozneg)
   Notes on Franz Schubert gant ar pianoour Bart Berman (e saozneg)
   Studiadenn war Ihr Bild ha troidigezh al lied-mañ
   Dornskridoù Schubert, ar brasañ dastumadenn
  
  Skeudennadurezh 
   Skeudennadurezh Schubert Skeudennadurezh pinvidik frank a wirioù hegerz war lec'hienn Gallica eus Levraoueg Vroadel Frañs.
  
  Ganedigezhioù 1797
  Marvioù 1828
  Vienna
  Sonaozourien glasel
  Sonaozourien ar Romantelezh
  Sonaozourien Aostria
  Sonaozourien an XIXvet kantved