title: Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika
text: Brezel digevrediñ pe Brezel diabarzh amerikan, anvet "the Civil War" er Stadoù-Unanet hag a wechoù "the War of Northern Aggression" pe "second war of independence" gant an dud a-du gant stadoù ar su, a zo ur brezel diabarzh c'hoarvezet etre 1861 hag 1865, hag a empleg Stadoù-Unanet an "Unaniezh", renet gant Abraham Lincoln, hag ar "Stadoù Kengevreet Amerika", renet gant Jefferson Davis hag a gevrede unnek Stad eus ar su (Su ar Stadoù-Unanet) hag o doa digevredet diouzh ar Stadoù-Unanet.
  
  An unaniezh a oa enni an holl stadoù a-enep ar sklaverezh ha pemp stad sklaver, renet gant Abraham Lincoln hag ar strollad republikan. Hemañ a oa a-enep emled ar sklaverezh (hep bezañ a-enep ar sklaverezh end-eeun) war douaroù ar Stadoù-Unanet, ha trec'h ar republikaned e dilennadegoù prezidantel ar Stadoù-Unanet e 1860 a zegas ur digevrediñ a-berzh seizh Stad eus ar su, a-raok na vije kemeret ar sez gant Lincoln.
  
  Pevar bloaz brezel drastus a voe gant 620 000 betek 750 000 soudard lazhet, an niver uhelañ uheloc'h evit sammad kolloù soudarded Stadoù-Unanet Amerika e-pad ar C'hentañ Brezel-bed hag an Eil Brezel-bed. Distrujet e voe darn frammadurioù Su SUA. E-fin ar brezel e voe roet lamm d'ar C'hengevread ha difennet ar sklavelezh er vro a-bezh. Mare an adsavidigezh (The Reconstruction Era) (1863–1877) goude ar brezel, gant ar pal pennañ da adunaniñ ar vro, a roas un nerzh kreñvoc'h d'ar gouarnamant war an holl Stadoù kevredet en unaniezh.
  
  Istor 
  Bloavezh 1860 mare dilennadegoù prezidant Stadoù-Unanet Amerika, ar Republikaned, gant e-penn Abraham Lincoln, o devoa lakaet anat war-raok e oa ret lammañ ar sklavelezh en holl tiriadoù eus ar vro. E su Stadoù Unanet Amerika e oa gwelet kement-mañ evel un doare da dagañ gwirioù bonreizhel o stadoù. Ar strollad republikan kreñvoc'h e norzh ar vro, a zeuas a-benn da dapout muioc'h a vouezhioù hag a gannaded pezh a lakaas Lincoln da vezañ dilennet evel ar c'hentañ prezidant Republikan d'ar vro. Siwazh a-raok ma vefe bet-tu dezhañ da vezañ degemeret evel prezidant, 7 stad eus ar Su gant ekonomiezhoù diazezet war kenwerzh ar c'hotoñs a savas ar C'hengevread.
  
  Kroget e oa ar stourm d'an 12 a viz Ebrel 1861, pa oa bet kanoliet Fort Sumter gant an nerzhioù lu kengevreet. War tachenn kornôg ar brezel an Unaniezh a yae war-raok dizehan. War tachenn reter ar brezel, an emgannoù a oa hep trec'h anat a-bep tu e 1861–1862. E miz Gwengolo 1862, Lincoln a embanne an Emancipation Proclamation, a lakae fin ar sklavelezh evel unan eus pennaennoù ar brezel. Er c'hornôg, e-pad hañv 1862 an Unaniezh a zistruje ar Morlu Kengevreet stêr, ouzhpenn darn an nerzhioù lu douar, ha lakaet seziz war New Orleans. An trec'h gant an Unaniezh e-pad Seziz Vicksburg e 1863 en devoa rannet e div lodenn ar C'hengevread er stêr Mississippi. E 1863, tagadenn an Norzh gant Robert E. Lee a oa bet trec'het e-pad Emgann Gettysburg. An trec'hioù er C'hornôg gant Ulysses S. Grant a lakaas anezhañ evel penn an holl luioù eus an Unaniezh e 1864. Ur seziz strizh a voe lakaet da dalvezout war ar C'hengevread, strategiezh an douar devet a voe lakaet da dalvezout ivez. An tagadennoù a-bep tu gant an Unaniezh a lakaas Atlanta da gouezhañ e-tal William T. Sherman e-pad ar March to the sea. 
  
  An emgannoù bras ziwezhañ a voe e-pad Seziz Petersburg. Lee a glaskas tec'hout met rediet e voe da godianañ en Appomattox Court House, d'an 9 a viz Ebrel 1865. Echuet e oa lodenn vilourel ar brezel, rediet e voe adsevel un unaniezh eus ar vroad ar pezh a gemero 12 vloaz c'hoazh. Ar mare-se a vez graet Reconstruction Era anezhi.
  
  Red an darvoudoù 
   1860
   20 a viz Kerzu : disrann Carolina ar Su
  
   1861
   3 a viz Genver : disentez e parlamant Delaware, a-enep an disrann. Bec'h etre an dud a-zivout an diviz-se.
   9 a viz Genver : disrann Mississippi
   10 a viz Genver : disrann Florida
   11 a viz Genver : disrann Alabama
   26 a viz Genver : disrann Louiziana
   29 a viz Genver : disrann Georgia
  
   1añ a viz C'hwevrer : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Texas 
   23 a viz C'hwevrer : referendom e Texas : disrann votet 
   11 a viz Meurzh : bonreizh degemeret gant ar seizh Stad kevredet kentañ
   12 a viz Ebrel : Emgann Fort Sumter. Penn-kentañ ar Brezel
   17 a viz Ebrel : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Virginia
   29 a viz Ebrel : dileuridi Maryland a ziviz chom en Unvaniezh, met votet zo un disentez a-du gant ar Stadoù kengevredet, hag a-enep ar brezel
   28 a viz Mae : gouarnour Kentucky a embann e chomo Kentucky en Unvaniezh, hag e chomo neptu
   6 a viz Mae : disrann Arkansas
   6 a viz Mae : divizet aozañ ur referendom a-zivout an disrann e Tennessee 
   20 a viz Mae : disrann Carolina an Norzh
   23 a viz Mae : referendom e Virginia : disrann votet
   8 a viz Even : referendom e Tennessee : disrann votet
   21 a viz Gouere : Kentañ emgann Bull Run
  
   1862
  
   6 a viz Ebrel : Emgann Shiloh
   1añ a viz Mae : New Orleans aloubet
   25 a viz Even : Emgann Seizh Devezh
   30 a viz Eost : Eil emgann Bull Run
   17 a viz Gwengolo : Emgann Antietam
   13 a viz Kerzu : Emgann Fredericksburg
  
   1863
  
   31 a viz Kerzu1862- 2 a viz Genver 1863 : Emgann Stones River
   27 a viz Ebrel : Emgann Chancellorsville
   1añ - 3 a viz Gouere : Emgann Gettysburg
   4 a viz Gouere : Ergerzh-brezel Vicksburg
   19 a viz Gwengolo : Emgann Chickamauga
   25 a viz Du : Emgann Chattanooga
  
   1864
   
   5 a viz Mae - 7 a viz Mae : Emgann Wilderness
   8 a viz Mae - 21 a viz Mae : Emgann Spotsylvania
   miz Gouere : argadenn ziwezhañ ar Re gengevredet e Washington
   miz Gwengolo : Atlanta tapet gant Sherman
  
   1865 
   9 a viz Ebrel : daskor Lee da-geñver Emgann Appomattox. Fin ar Brezel
   14 a viz Ebrel : muntr Abraham Lincoln
  
   26 a viz Ebrel : kodianidigezh ar bagadoù a nac'he en em zaskor
   23 a viz Mezheven : an Amerindianed, hag a oa a-du gant ar Stadoù kengevredet, en em zaskor 
   6 a viz Kerzu : peurwiriekaet 13vet reizhadenn Bonreizh ar Stadoù-Unanet (sklavelezh dilamet)
  
  Tud dibar an Unvaniezh 
   Abraham Lincoln, prezidant an Unvaniezh
   ar jeneral George B. McClellan, danvez-prezidant demokrat e 1864
   ar jeneral Ulysses S. Grant
   ar major jeneral George G. Meade
   ar jeneral William T. Sherman
   ar jeneral George Henry Thomas
   ar jeneral George Armstrong Custer 
   ar jeneral Joseph Hooker
  
  Tud dibar ar C'hengevread 
   Jefferson Davis, prezidant ar C'hengevread
   ar jeneral Robert E. Lee
   ar jeneral Stand Watie (penntiern Cherokee)
   ar jeneral Joseph E. Johnston
   ar jeneral Braxton Bragg
   ar jeneral Pierre Gustave Toutant de Beauregard
   ar jeneral John Bell Hood
   ar jeneral Thomas Jonathan Jackson (lesanvet Stonewall)
   ar jeneral James Longstreet
   ar jeneral Albert Sidney Johnston
   brigader jeneral Lawrence O'Bryan Branch
   brigader jeneral J. E. B. Stuart
  
  Nerzhioù lu
  
  Union Army 
  Ar re c'hlas, dre liv o unwisk soudard. Union Army a oa anv hollek nerzhioù lu an Norzh war zouar. Skourr ar morlu a oa an Union Navy.
  
  Lu Stadoù Kengevreet Amerika 
  Ar re griz, dre liv o unwisk soudard. Lu Stadoù Kengevreet Amerika (Confederate States Army) a oa hollad nerzhioù lu ar Stadoù Kengevreet. Ar morlu a oa graet Confederate States Navy anezhi.
  
  Armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika 
   Pennad spisoc'h: Listenn armoù Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika
  Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika a voe ur brezel o welet an armoù neveshaet ha reoù nevez o tont etrezek an tachennoù emgann.
  
  Adsevel istorel 
  E-leizh a adsevel istorel a vez er Stadoù-Unanet gant tem brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika. Adsavet e vez emgannoù pennañ ar brezel. E su ar Stadoù-Unanet ez eo kreñv-tre an adsevel istorel dre al liamm karantezus a vez bev birvidik c'hoazh hiziv-an-deiz evit an ez- Stadoù Kengevreet Amerika.
  
  Adkemer er sevenadur 
  Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika a zo ur vammenn difin er sevenadur, er Stadoù-Unanet pe dre ar bed.
  
  Filmoù 
   The Battle of Bull Run, Francis Ford, 18 a viz Meurzh 1913
   Gods and Generals, Ronald F. Maxwell, embanner Warner Bros. Pictures, 2003
  
  Bandennoù-treset 
   Les Tuniques bleues : Bull Run (albom 27), gant Lambil ha Cauvin, embannadurioù Dupuis, 1987
  
  Sonerezh 
   Dixie (anvet ivez Dixie's Land), a zo ur ganaouenn pobl a orin amerikan.
   When Johnny Come Marching Home kanaouenn pobl amerikan savet e-pad ar brezel.
   The Night They Drove Old Dixie Down kanaouenn gant ar strollad The Band
  
  Aozadurioù digorvo 
   Civil War Trust
  
  Livadurioù 
  Lod arzourien a zo arbenikaet war ar brezel-se:
   Don Troiani
   Gilbert William Gaul
  
  Liammoù diavaez 
   Skeudennoù war lec'hienn Kendalc'h ar Stadoù-Unanet
  
  Gwelet ivez 
   Lost Cause of the Confederacy
  
  Istor SUA
  Brezelioù an XIXvet kantved
  Brezelioù Stadoù-Unanet Amerika
  Stadoù Unanet Amerika
  Brezel diabarzh Stadoù-Unanet Amerika