title: Jacob van Ruisdael
text: Jacob Isaackszoon van Ruisdael (Haarlem, 1628 pe 1629 - Haarlem pe Amsterdam, 14 a viz Meurzh 1682) a oa ul livour, un treser hag un engraver eus Izelvroioù an Norzh, brudet evel gweledvaour ha dre e vorlivadurioù. Bez' e voe unan eus livourien bennañ Oadvezh Aour an Izelvroioù (~1588, ganedigezh ar Proviñsoù-Unanet – 1672, ar Rampjaar, "ar bloaz gwallreuzus").
  
  Buhez
  Nebeut a ouzer diwar-benn Jacob van Ruisdael — diasur eo c'hoazh bloaz e c'hanedigezh ha lec'h e varv ; n'eus deuet emboltred ebet na poltred ebet anezhañ betek ennomp, na skrid ebet diwar e zorn.
  
  D'an 9 a viz Mezheven 1661 e tisklêrias bezañ 32 vloaz, ar pezh a dalvez e oa bet ganet e 1628 pe 1629. Ur sternier paour e oa e dad Isaack, hag ul livour a-wechoù ; eil pried Isaack e oa e vamm Maycken Cornelis, a oa bet dimezet gantañ d'an  12 a viz Du 1628. Pa voe Jacob 13 pe 14 vloaz ez addimezas e dad, gant Barbertgen Hoevenaels d'an 9 a viz Meurzh 1642, ha bloaz goude e voe ganet hanterc'hoar Jacob, Maria van Ruisdael.
  Ur c'henderv d'al livour Salomon van Ruysdael (~1602-1670) e oa Jacob, a dremenas e yaouankiz e metoù livourien Haarlem.
   De Goyer e oa anv all an tiegezh Van Ruisdael, diwar Het Gooiland (Noord-Holland) ma oa genidik. Van den Graft e oa anv tad-kozh Jacob, a gemmas e de Goyer p'en em stalias e kastell Ruysdael e Blaricum evel farder arrebeuri ; e vab Isaack a gemmas an anv e van Ruysdael ; Jacob hepken a skrive e anv van Ruisdael, gant un  i .
  E 1648 e voe ezel Jacob van Ruisdael eus skourr ar Gild Sant-Lukaz en Haarlem, a vode livourien, engraverien, kizellerien ha moullerien en Europa. Hervez reolennoù ar Gild e ranke pep ezel nevez bezañ un deskard e-pad tri bloaz a-raok bezañ ur "c'houviad dic'hopr", da lavarout eo ne c'helle na sinañ na gwerzhañ e oberennoù, a oa perc'hennet gant e gelenner ; den ne oar piv zo bet kelenner da Jacob van Ruisdael, a voe levezonet-bras e gant e dad, e eontr ha livourien all a anavezent. Dre ma sinas e labour adalek 1646 e ouzer e voe o teskiñ adalek 1643 betek 1646 a-raok bezañ "kouviad dic'hopr" eus 1646 da 1648, bloaz e 20 vloaz, an oad izelañ a oa rekis evit emezelañ er Gild.
  
  Beajiñ en Izelvroioù a reas adalek 1646 betek 1650 evit livañ, gwech gant e dad, gwech all gant e vignon al livour haarlemat Nicolaes Berchem (1622-1683).
  
  E-tro 1656 en em stalias J. van Ruisdael en Amsterdam ; d'ar 14 a viz Mezheven 1657 e c'houlennas e vadeziant digant an Iliz adreizhet nederlandat (ur mennonad e oa moarvat, evel e dad, e eontr hag e genderv), hag ur c'heodedad diouzh reizh ha lezenn e voe en Amsterdam adalek 1659.
  
  Un teul hepken, deiziadet 8 a viz Gouhere 1660, a brou e oa un diskibl o teskiñ digant J. van Ruisdael : al livour Meindert Hobbema (1638-1709) e oa, hag a sinas e oberennoù adalek 1658. Betek 1689 e sinas Hobbema e daolennoù, met diarvar eo e voe diverket e sinadurioù kentañ evit o lakaat war anv van Ruisdael, pa dalveze muioc'h labour hennezh war ar marc'had. E-tro 1660 e veajjont asambles en tu all d'an harzoù etre an Izelvroioù hag Alamagn..
  
  Daoust d'e vrud ha d'e dalvoudegezh war marc'had an arzoù, biskoazh ned eo aet Jacob van Ruisdael da binvidik ; e 1674 e rankas paeañ un dell a 1/200 eus e beadra, ha dre ma paeas 10 florin e c'heller jediñ e oa 2 000 florin en e gerz, ar pezh a ziskouez e oa pinvidikoc'h eget e dad memestra.
  
  Dizimez e chomas a-hed e vuhez. Moarvat e oa distroet da Haarlem pa varvas d'ar 14 a viz Meurzh 1682, rak eno e voe beziet ha n'eus bet kavet roud ebet eus an dell a ranke ar familh paeañ pa veze beziet ur c'heodedad eus Amsterdam en ul lec'h na oa ket o chom e kêr.
  
  Divrudet un tamm e oa bet Jacob van Ruisdael goude e varv, betek ma voe meulet gant livourien estren, Sir Joshua Reynolds (1723-1792) ha John Constable (1776-1837) en o zouez.
  
  Oberennoù
  
  En oberennoù kentañ Jacob van Ruisdael, a livas e korn-bro Haarlem, ez eo anat levezon e dad, e eontr ha Cornelis Vroom (~1591-1661). Goude en devout beajet pelloc'h e livas gweledvaoù torosennek ha gouez, enno koadeier teñval, runioù dindan oabloù arnevek, ha lammoù-dour — ar re-mañ dindan levezon al livour Allaert van Everdingen (1621-1675), en devoa degaset an dodenn da Amsterdam goude ur veaj e Sveden. Dismantroù, milinoù-dour, milinoù-avel ha dervenned kozh a weler alies ivez. P'edo en Amsterdam e livas ivez kêr gwelet diwar nij ha gweledvaoù-goañv. Nebeut-tre a dud zo en e daolennoù.
  
  J. van Ruisdael ne live ket ar gweledvaoù evel ma oant, peogwir ne c'helle ket livañ er-maez eus ar stal-labour. Aozet diwar ar pezh en devoa gwelet ha brastreset e oa e daolennoù neuze. Ouzhpenn d'ar gudenn deknikel, n'eo ket livañ ar gweledva evel ma oa e oa ar ratozh, klask reiñ "ene an arvest" e oa e gwirionez. Holl livourien Oadvezh Aour an Izelvroioù a reas heñvel.
  E 1667 e livas J. van Ruisdael Gezicht op Haarlem vanuit het zuiden met bleekvelden, "Ur sell war Haarlem eus ar Su gant maezioù gwennaet", un diskenn dirak hag iliz Sant-Bavo (St. Bavokerk) en treñv. Buan e voe brudet an daolenn-se, kement ma reas al livour pemzek taolenn damheñvel. Kement a daolennoù peuzheñvel ouzh honnezh a voe graet da c'houde ma troas d'ur patrom anvet Haarlempje.
  
  Skeudennaoueg
  
  Liammoù diavaez
  
  Notennoù
  
  Livourien izelvroat ar XVIIvet kantved
  Ganedigezhioù 1628
  Marvioù 1682