title: Gorilh
text: Ar gorilh zo ur marmouz rummataet e-touez ar marmouzien meur. Ar gorilhed eo ar spesad primated brasañ. Bevañ a reont war al leur ha geotdebrerien int dreist-holl. Emaint o vevañ e koadoù kreiz Afrika. Rannet eo ar gorilhed e daou spesad ha pevar pe pemp isspesad. TRN ar gorilhed zo tost-kenañ da hini an dud, eus 95 da 99% hervez ar pezh zo kemeret e kont hag ez int an eil kerent tostañ d'hor spesad goude an daou spesad chimpanzeed.
  
  Metou ar gorilhed zo dindan koadoù trovanel hag istrovanel. Daoust ma n'eo ket ledan an dachenn m'emaint o chom, ar gorilhed a vev en uhelderioù disheñvel-kenañ. Emañ gorilhed ar menezioù oc'h ober o annez e koadoù koumoul ar Menezioù Virunga, etre 2200 ha 4300 m. Gorilhed ar c'hompezennoù a vev e koadoù stank hag e geunioù ken izel ha live ar mor. Emañ gorilhed kompezennoù ar c'hornôg o chom e broioù kreiz Afrika ar c'hornôg ha gorilhed kompezennoù ar reter zo o chom e Republik Demokratel Kongo e-tal he harzoù gant ar Rwanda.
  
  Etimologiezh 
  Ar misioner ha mezeg amerikan Thomas Staughton Savage hag an naturour Jeffries Wyman a zeskrivas Gorilhed ar c'hornôg evit ar wezh kentañ (badeziñ a rejont anezheTroglodytes gorilla) e 1847 diwar loened o doa kavet e Liberia. Dont a ra o anv eus ar ger henc'hresianek "Γόριλλαι" (Gorillai), "ur meuriad maouezed blevek" deskrivet gant Hanno ar merdeer, eus Kartada, un ergerzhour a dremenas marteze war aodoù Afrika war-dro 480 kent J.K. el lec'h anvet Sierra Leone diwezhatoc'h.
  
  Rummatadur 
  Daou spesad ha 4 isspesad gorilhed zo :
   Gorilhed ar c'hornôg (Gorilla gorilla)
   Gorilla gorilla gorilla
   Gorilla gorilla diehli
   Gorilhed ar reter (Gorilla beringei)
   Gorilla beringei beringei
   Gorilla beringei grauei
  
  Ur 5vet isspesad gorilhed beringei zo e koadeier Bwindi en Ouganda, hep anv ofisiel evit poent.
  
  En embannadurioù kozh e vez rummataet ar gorilhed en ur spesad Gorilla gorilla ha 3 isspesad Gorilla g. gorilla, Gorilla g. grauei ha Gorilla g. beringei.
  
  Kariotip 
  Evel ar chimpanzeed hag an orangoutaned o deus ar gorilhed 48 kromozom. Disheñvel eo o c'hariotip eta diouzh hini an dud (46 kromozom).
  
  Annez
  
  Emdroadur ha rummatadur 
  Kerent tostañ ar gorilhed eo ar chimpanzeed hag an dud, rak dont a ra an holl Hominidae eus ar memes hendadoù, 7 milion vloaz zo Genoù an dud n'o deus ken 1.6% a gemm well-wazh diouzh genoù ar gorilhed a glot gante, met muioc'h a gemmoù zo e niver an eilennoù o deus pep gen..
  
  Betek n'eus ket pell zo e kreded ne oa ken ur spesad gorilhed, gant tri isspesad : gorilhed kompezennoù ar c'hornôg, gorilhed kompezennoù ar reter ha gorilhed ar menezioù<ref>[https://web.archive.org/web/20080921145524/http://www.fathom.com/course/21701783/ Mountain Gorillas of the Virungas, Stewart Kelly J., Pascale Sicotte, Martha M. Robbins, 2001, Fathom, Cambridge University Press]</ref> A-du emañ hiziv ar skiantourien da lâret ez eus daou spesad gant pep a zaou isspesad. Nevez zo ez eus bet lâret e oa un trede isspesad en unan eus ar spesadoù. An holl spesadoù hag an holl isspesadoù a ziskenn diouzh ar memes spesad gorilhed a veve er cc'hoadoù da vare Oadvezh ar skorn, pa grogas o metou da vihanaat ha pa en em gavjont pell an eil re diouzh ar re all..
  
  Kenderc'hel a ra ar brimatologourien da studiañ pizh an darempredoù etre ar poblañsoù gorilhed disheñvel. Ar spesadoù hag an isspesadoù er roll amañ da-heul zo ar re en em gav ar skiantourien ar muiañ a-du diwar o fenn.
  
   Genus Gorilla 
   Gorilhed ar c'hornôg (Gorilla gorilla)
   Gorilhed kompezennoù ar c'hornôg (Gorilla gorilla gorilla)
   Gorilhed kreisteiz ar ster (Gorilla gorilla diehli)
   Gorilhed ar reter (Gorilla beringei)
   Gorilhed ar menezioù (Gorilla beringei beringei)
   Gorilhed kompezennoù ar reter (Gorilla beringei graueri'')
  
  Notennoù
  
  *Liammoù diavaez 
  
   Pulitzer Center on Crisis Reporting International Gorilla Conservation Programme (Video)
   Primate Info Net Gorilla Factsheet - taxonomy, ecology, behavior and conservation
   San Diego Zoo Gorilla Factsheet - features a video and photos
   World Wildlife Fund: Gorillas - conservation, facts and photos
   Gorilla protection - Gorilla conservation
   Welcome to the Year of the Gorilla 2009
   Virunga National Park - The Official Website for Virunga National Park, the Last Refuge for Congo's Mountain Gorillas.
  
  Geotdebrerien
  Hominidae
  Loened Afrika ar C'hreiz
  Marmouzed
  Marmouzed Afrika