title: Enkadenn Veur
text: An Enkadenn Veur eo an anv a roer d'ar gwallemgav armerzhel a c'hoarvezas gant ar bed a-bezh e-pad an dek bloavezh kent an Eil brezel-bed.
  An holl vroioù a c'houzañvas an eil re war-lerc'h ar re all, met embann al lezenn amerikan Smoot-Haley Tariff d'an 17 a viz Mezheven 1930 a voe an deroù evit an darn vuiañ anezho ; hervez ar broioù ez echuas etre dibenn an degad 1930 ha kreiz an degad 1940 Hiroc'h, hollekoc'h ha donoc'h un enkadenn ne voe ket a-hed an XXvet kantved.
  
  Chomet eo an Enkadenn Veur ur skouer eus pegen gwazh un diskar a c'hall c'hoarvezout en armerzh ar bed a-bezh.
  
  E Stadoù-Unanet Amerika e krogas, goude an diskar a voe e gwerzh al lodennoù d'ar 4 a viz Gwengolo 1929 en Eskemmdi New York City, e Wall Street e karter Manhattan. Adal ar Yaou 29 a viz Here 1929, pa dizhas Wall Steet traoñ ar werzh, en em strewas an Enkadenn a-dreuz ar bed. Black Thursday, "ar Yaou Du" a reer eus an deiziad-se.
  
  Gwastet e voe Stadoù a-bezh, pinvidik pe baour. D'an traoñ ez eas leve an dud, talvezad an tailhoù, ar gounidoù hag ar prizioù tra ma voe ar c'henwerzh etrebroadel diskaret eus 50 % en abeg d'al lezenn Smoot-Hawley Tariff dreist-holl. Betek 25 % eus an dud a gollas o labour er Stadoù-Unanet, ha 33 % e lod broioù.
  
  Gouzañv kriz a reas darn eus kêrioù ar bed, krisoc'h c'hoazh pa oant kreizennoù greantel. Ehanet e voe ar sevel tiez. Mervel pe dost a reas al labour-douar pa voe un digresk a 60 % e prizioù an eostadoù.
  
  Miliadoù a diegezhioù a voe rivinet, bras-divent e voe an dilabour, miliadoù ag embregerezhioù hag a vankoù a reas freuz-stal.
  
  W
  E roz emañ an Enkadenn Veur (1929–1939)
  
   KDK (war an tu kleiz) : gwelet a reer e krogas an diskar e 1929, ha buan e kollas betek 50 % ; adalek dibenn 1932 e pignas en-dro betek e live kent e 1939, hag uheloc'h war-lerc'h. Un digresk all a voe e dibenn an Eil brezel-bed.
   Dilabour : kreskiñ a reas kontrol d'ar c'hen-derc'had evel-just. An hevelep kemmoù a c'haller gwelet diouzh an amzer.
  
  • Merzit levezon vat ar brezel war armerzh SUA.
  W
  
  <div style="clear:left;">
  
  Un nebeud broioù a grogas da bareañ adalek 1935-1936, hogen en darn vrasañ eus ar bed e padas efedoù an Enkadenn Veur betek dibenn an Eil brezel-bed e 1945, ha pelloc'h c'hoazh e lod anezho.
  
  Orin al lavarenn 
  En XIXvet kantved e oa bet goveliet al lavarenn economic depression ("enkadenn armerzhel") gant armerzhourien ha politikourien e Stadoù-Unanet Amerika hag e Breizh-Veur. Da geñver enkadenn 1819 er Stadoù-Unanet e komzas ar Pennsezer James Monroe (1758-1831) eus "a depression" ("un enkadenn").<ref name="Mendel">MENDEL Noah, When Did the Great Depression Receive Its Name? (And Who Named It?) @ History News Network, 16 a viz C'hwevrer 2009 </ref> War e lerc'h ez implijas ar Pennsezer John Calvin Coolidge (1872-1933) an hevelep lavarenn evit komz a-zivout enkadenn 1920-1921.
  
  An armerzhour Saoz Lionel Robbins (1898-1984) zo anavezet evit bezañ strewet al lavarenn dre e levr  The Great Depression  ("An Enkadenn Veur") bet embannet e 1934.MANCHESTER William, The Glory and the Dream: A Narrative History of America, 1932–1972 – Little, Brown &Co., New York, SUA, 1974 ISBN 978-0-316-54496-2 
  La splendeur et le rêve, troet gant Pierre-Yves Pétillon & Donald Harper, Robert Laffont, Paris, 1976  AbeBooks .
   An Deroù 
  
  Ar Black Thursday eo orin an Enkadenn Vras hervez an darn vuiañ eus istorourien an armerzh ; lod anezho avat n'int ket a-du hag a ziskleir penaos ne voe ar freuz a c'hoarvezas en deiz-se nemet un azon eus ar c'hleñved, an abeg anezhañ ne oa ket.The Economist 
  
  Gwellsellerien e chomas an Amerikaned goude ar Yaou Du evelato, da heul disklêriadur ar greantour John Davison Rockfeller (1839-1937) a lavaras en devoa bevet enkadennoù dija, ha bepred e oa distroet berzh ha finborte er vro E deroù 1930 e pignas marc'had al lodennoù en-dro : e miz Ebrel e tizhas al live en devoa bet e deroù 1929, hogen bez' e oa c'hoazh tost da 30 % izeloc'h eget barr miz Gwengolo 1929. Muioc'h ag arc'hant a voe dispignet e deroù 1930 gant ar gouarnamant hag an embregerezhioù eget na oa bet e 1929, met un digresk a 10 % a voe e dispignoù an dud o devoa kollet e marc'had al lodennoù. Diouzh tu ar c'heloù fall, e kreiz 1930 e krogas ur sec'hor bras en doaroù strujusañ ar Stadoù-Unanet.
  
  E kreiz 1930 e oa aet feurioù ar c'hampi d'an traoñ, hogen an dic'hwezh ha diegi an dud da geñver an amprestañ arc'hant a ziskoueze e oa ar postañ hag an dispign en un enkadenn. E miz Mae 1930 e oa bet gwerzhet nebeutoc'h a girri-tan eget e 1928. An holl brizioù a grogas da ziskenn petra bennak ma chomas ar goproù stabil a-hed 1930, hogen e 1931 e krogas an dic'hwezh. Gwashaat a reas stad al labour-douar pa 'z eas ar prizioù war ziskar, hag er rannvrioù ma oa mengleuzioù ha koadegi greantel rak uhel e oa feur an dilabour ha ral al labourioù all eno.
  
  En abeg da ziskar armerzh SUA e sankas an darn vrasañ eus ar broioù all er penn kentañ, ha dasparzh an nerzh hag ar gwander e diabarzh pep bro a wellaas pe a washaas he stad da c'houde. Pa glaskas lod Stadoù lakaat o armerzh da chom war neuñv dre lezennoù-gwareziñ evel ar Smoot–Hawley Tariff Act ha lakaat kresk war o prizioù er broioù all e voe kreñvoc'h c'hoazh an diskar er c'henwerzh etrebroadel. E dibenn 1930 e oa armerzh ar bed o tiskenn reoliek betek an traoñ, a dizhas e 1933.
  
  Setu amañ un daolenn eus ar c'hemmoù e sifroù an armerzh e peder Stad etre 1929 ha 1932
  
   Abegoù 
  A-douez abegoù all, gwanderioù e framm armerzh SUA a zegasas ar Black Thursday. Da c'houde, ar gwanderioù-se end-eeun ha disentezioù bet kemeret gant tud hag ar Stad a droas ar Yaou Du en un Enkadenn Veur kent he strewiñ dre ar bed a-berzh.
  Gwanderioù framm armerzhel SUA evel freuz-stal ar bankoù bras ha diskar trumm marc'had a lodennoù e 1929 eo pennabegoù an enkadenn hervez an istorourien, tra ma lavar an armerzhourien voneizelour ez eo kentoc'h diwar disentez Stad-kreiz SUA da grennañ war an embann-moneiz ha disentez Stad Breizh-veur da zistreiñ da werzh an aour kent ar Brezel-bed kentañ evel dave ar moneiz e c'hoarvezas en Enkadenn.
  Ez-reizh e c'hoarvez ardec'hioù ha kelc'hadioù kenwerzhel en ur bed ma ne vez gwezh ebet kempouez-rik etre ar c'hinnig hag ar goulenn, a dermen ar priz war ur marc'had.
  War ur marc'had ma 'z eus kevezerezh e kemm priz ur c'henderc'had (un draezenn pe ur servij) betek ma chom stabil pa vez ar c'hementad goulennet gant ar brenerien d'ar priz-se kevatal d'ar c'hementad lakaet e gwerzh d'ar priz-se gant ar genderc'herien, alese ur c'hempouez etre priz ha kementad. Peder lezenn ar c'hinnig hag ar goulenn zo bet termenet diwar ensellet ar marc'hadoù ; e stumm un daolenn emaint kinniget amañ a-is.
  
  O c'houzout kement-se, armerzhourien a bep tu a glaskas displegañ an Enkadenn Veur hep dont a-benn da respont d'ar goulenn pennañ : petra a laka un ardec'h da dreiñ da enkadenn ? Pep hini anezho a glaskas lakaat ar fedoù da blegañ dindan gwask soñjoù e skol met, e gwirionez, den ebet ne oar abegoù resis an Enkadenn Veur ha, dre se, penaos mirout na c'hoarvezje unan all.
  Ne vo meneget amañ nemet an diskoulmoù brudetañ a zo bet kinniget — hini anezho avat ne c'hall reiñ un displegadur klok.
   An arvrokadur 
  Tennañ splet eus natur kemm-digemm ar marc'had evit lakaat klaoustre war emdroadur priz ur c'henderc'had pe ul lodenn a-benn gounit arc'hant eo arvrokañ.
  Hervez lod armerzhourien e vije ar bankoù aet e-maez eus o micher, p'o devoa prestet muioc'h ag arc'hant d'an arvrokerien eget n'o devoa lakaet en armerzh gwirion ar Stadoù-Unanet. War gresk atav e yeas priz al lodennoù en eskemmdioù betek ma ne voe mui den evit resteurel an amprestoù ; pa 'z eas eskemmdi New York d'an traoñ e savas pennfollerezh a sac'has reizhiad arc'hantel ar vro a-bezh ; tremen 8000 bank a reas freuz-stal etre 1929 ha 1934, ha dre ma ne oa mui arc'hant prestet e chomas an armerzh a-sav.
   Ar moneiz 
  
  • Re a voneiz
  Kalz re a voneiz a voe kenderc'het er bloavezhioù 1920 gant Bank-kreiz ar Stadoù-Unanet evit lakaat feur an amprestoù da zigreskiñ dre brestañ da vuioc'h a dud, ar pezh a grouas ur monc'hwezh na c'halle ket padout
  
  Gant an New Deal e ouezas F. D. Roosevelt sevel ar politikerezh a oa gortozet gant an dud gwastet gant an Ekadenn Veur ; dilennet e voe da Bennsezer en-dro e 1936, 1940 ha 1944.
   An arc'hant 
  Elfennoù moneizel a voe ivez o c'hoari ur perzh pouezus e dibenn an Enkadenn Veur, daoust d'ur meradur fall a-berzh ar Bank-kreiz.
  Diwar intrudu F. D. Roosevelt e voe adframmet reizhiad ar moneiz en SUA. E 1933 e voe embannet Lezenn ar Bankoù (Glass-Steagall Act) evit reoliañ an doare ma rae ar vankerien o micher : gwarezet e vije an dud gant al lezennoù, ha paouez a rajent da dennañ o arc'hant diouzh ar bankoù gant aon rak ar c'holl, ar pezh a oa bet pennabeg da freuz-stal kalz bankoù e deroù an Enkadenn Veur ; disrannet e vije ar bankoù-fiziañ (arboelloù hag amprestoù) diouzh ar bankoù-postañ (kenwerzh hag arvrokadur). Kalz bankoù a gavas an dro da dremen dreist al lezenn, met e 1999 hepken e voe ar Glass-Steagall Act kaset da get kent bezañ adlakaet e pleustr gant Barack Obama e 2008 en abeg d'un enkadenn nevez.
   An aour 
  Lod armerzhourien o deus diskouezet penaos e voe dre ar Gold Exchange Standard (GES) en em strewas an enkadenn er bed ; diskouezet o deus ivez e oa pa dremenas Stadoù heptañ e voe skoazellet ar pareañ, rak dilezel an eskemm aour-moneiz pe ziwerzhekaat o moneiz a rejont Lod armerzhourien avat a lavar e voe liesdoare ar politikerezhioù bet lakaet e pleustr gant ar Stadoù o devoa dilezet ar GES ha liesdoare ivez an disoc'hoù anezho.
  
  Holl Stadoù kreñvañ ar bed a zilezas ar GES e-kerzh an Enkadenn Veur, Breizh-Veur da gentañ pa voe al lur saoz taget gant arvrokerien ha pa zigreskas he berniad aour e miz Gwengolo 1931 : paouez a reas ar Bank of England da eskemm bilhedoù e lurioù saoz ouzh aour, ha lakaat a reas al lur da neuñviñ war marc'hadoù-eskemm estren. Da heul Breiz-Veur hag e 1931 e voe dilezet ar GES gant Japan ha Stadoù Skandinavia. Stadoù all evel Italia hag SUA a heulias ar GES betek 1932-1933 tra ma chomas "Bloc'had an Aour" (Bro-C'hall, ha Polonia, Belgia, Suis d'he heul) ennañ betek 1935-1936.
  Seul abretoc'h e voe dilezet ar GES gant ar Stadoù, galloudus pe get, seul abretoc'h e voe echuet gant an Enkadenn Veur : digabestret e voe Breizh-Veur hag Skandinavia pell a-raok "Bloc'had an Aour". Lod broioù a heulie gwerzh an arc'hant e-lec'h hini an aour, evel Sina, a voe skrafignet hepken ganti.
   An Eil brezel-bed 
  
  Kenemglev zo etre istorourien an armerzh evit lavaret ez echuas an Enkadenn Veur e deroù an Eil brezel-bed. Darn eus an darvoud-se a c'hoarvezas abalamour ma tispignas SUA evit ar brezel, ar pezh a lakaas an dilabour da zigreskiñ.
  Skoazellet e voe Stadoù Europa pa grogjont da bostañ arc'hant e greanterezh an armoù en-dro ; pa voe kaset ar wazed d'ar brezel e 1939 e voe echu gant an dilabour.
  
  E 1941 ez eas SUA d'ar brezel d'o zro, ar pezh a echuas an Enkadenn Veur da vat : dindan 10 % e voe feur an dilabour.. Kalz arc'hant a voe postet en armoù, daougementet e voe kresk ar c'henderc'hañ a-drugarez da gevradoù sinet etre ar Stad hag an embregerezhioù — ar c'hresk war dle ar Stad hag an tailhoù nevez bet divizet gant gouarnamant ar Pennsezer Harry Truman a voe lezet a-gostez evit ar mare. Da heul ar strivoù a voe graet da geñver ar brezel e chomas gant SUA ul lañs teknologel a badas pell goude 1945.
  E dibenn ar brezel e tistroas gwazed SUA d'ar gêr, ha ret e voe azasaat an armerzh nevez d'an darvoud-se. Armerzhourien a oa e melestradur ar Stadoù-Unanet d'ar mare-se, ha biken ken ne baouezo ar Stad gant an dispignoù foran.
  
  War-bouez ar Stadoù-Unanet, holl Stadoù galloudusañ ar bed a voe rivinet gant an enkadenn Veur ha gant an Eil brezel-bed a c'hoarvezas d'he heul. Gant ar brezel e kemmas tro-spered renerien ar bed, e voe ret adsevel an danvez armerzhel e-pad un degad hag e voe lakaet reolennoù al labour hag ar surentez kevredigezhel etre daouarn ar gouarnamantoù.
   Ar bloavezhioù 2008-2012 : un Enkadenn Veur all ? 
  Un Ardec'h Meur a c'hoarvezas er bloavezh 2008 ; evel e 1929 e krogas e SUA hag en em strewas buan dre ar bed.
  Ben S. Bernanke, anezhañ Pennsezer Bank-kreiz SUA, a zibabas c'hoari gant ar moneizañ ha feur an amprestoù en un doare disheñvel diouzh a voe graet e 1929, ar pezh a laka goulennoù d'an armerzhouriezh rak buanoc'h e yac'haas reizhiad an arc'hant en XXvet kantved.
  
  Biskoazh en XXvet kantved ne oa bet an difoc'h etre ar re baour hag ar re binvidik ker gwazh hag e 1928-1929. ; an hanter eus an dud dilabour a oa bet sac'het e-pad tremen c'hwec'h miz, ar pezh ne c'hoarvezas biken kent ardec'h dibenn ar bloavezhioù 2000 : e 2007-2008 e voe an diforc'h etre peorien ha pinvidien par da re an Enkadenn Veur. Ha kentel zo bet desket ?
   Notennoù ha daveennoù 
   Notennoù 
  
   Daveennoù 
  
   Lennadennoù 
   GAZIER Bernard, La crise de 1929, Presses Universitaires de France, Paris, 2011, ISBN 978-2-13-059178-8 
   STEINBECK John, The Grapes of Wrath, Penguin Books, London, R-U, 2008 ISBN 978-1-4058-6251-6 Les raisins de la colère'', Gallimard, Paris, 1972 ISBN 978-2-07-036083-3 
  
  Armerzh
  Bloavezhioù 1930