title: Erwan Berthou
text: Erwan Berthou pe Erwan Vertou (Yves Marie Berthou er marilhoù), ganet d'ar 4 a viz Gwengolo 1861 e kêriadenn Poull Poud, Pleuvihan, e Treger (Breizh) hag aet da anaon d'ar 27 a viz Genver 1933, e Pleuvihan ivez, zo eil Drouiz Meur Breizh, barzh brezhonek ha gallek, troour hag ijinour a-vicher. Pa oa bet degemeret evel barzh gant Gorsedd Kembre en doa kemeret Alc’houeder Treger da anv-barzh ha pa oa deuet da vezañ drouiz e Goursez Vreizh en doa kemeret Kaledvoulc’h da anv-drouiz. Meur a anv-pluenn zo bet implijet gantañ : Eskalibor, Erwanig, Klaskevara ha reoù all c'hoazh.
  E-touez ar re gentañ o deus kemeret perzh en Emsav kentañ eo-eñ. Unan eus diazezerien an nevezdrouizelezh e Breizh hag e Bro-Chall e voe ivez.
  
  Buhez 
  Mab e oa da Erwan Berthou ha da Élisabeth Bidamant o doa un atant e kêriadenn Lan Canaf, adskrivet Nant Canaff gant ar skrivagner (Nant Kannañ), ma oe ganet eno. Mont a reas a gloerdi bihan Landreger, da skolaj Lannuon ha da lise Nivet e Naoned. War an treloc'herezh (mécanique) e voe stummet hag en em engouestlas er Morlu gall hag e veajas kalz (Sina, Afrika, Antilhez). Teurel a reas e vrall, e 1891, en Havr-Nevez hag ez da Rochefort ha d'an Havr-Nevez en-dro (1896-1898) ma labouras war an tresañ greantel evit fardañ kaoterioù-lestr di. Dimeziñ a reas gant Élisabeth Mézeray, ur C'hallez eus Honfleur, d'an 12 a viz Mezheven 1892.
  E 1898 e teuas en-dro da atant e dud evit klask bevañ diwar al labour-douar. Entanet e oa gant Breizh, abaoe ma oa bet lisead e kemeras perzh e-barzh embregennoù Taldir hag ez eas da Eisteddfod Kêrdiz e Bro-Gembre, er bloaz-se. Degemeret e voe evel Bardd (Barzh) Enez Vreizh gant an anv-barzh Alc'houeder Treger. D'ar 1 a viz Gwengolo 1900 e roas e skoazell evit sevel [[Goursez Breizh|Gorsed Barzed Gourenez Breiz Vihan]] e Plouyann. Gant Taldir hag Alfred Lajat e lañsas Ti-Kaniri Breiz hag e kane gantañ.
  Pa ne c'helle ket gounid e vuhez gant al labour-douar e voe rediet mont da Bariz evit labourat evel ijinour er stalioù Niclausse e 1900. E 1904, pa roas e dilez an Drouiz Meur Yann ar Fusteg, Erwan Vertoù a voe dilennet gant ar Goursez evit kemer e blas. Kemer a reas an anv-drouiz, Kaledvoulc'h, anv brezhonekaet kleze Arzhur (Excalibur). Drouiz Meur e chomas betek e varv, met, met, pa voe gwanaet e yec'hed war-dro 1925 e tivizas ar Goursez e vo Taldir e gannad hag e erlec'hiad da zont.
  Dont a reas en e gêriadenn e 1917 evit gwerzhañ an atant ha chom en un ti bihan gant e wreg. Gant al leve hed-buhez diwar ar gwerzh e soñje tennañ o feadra da vevañ. Pa 'z eas al lur gall war ziskar e kollas e danvez hag e voe skoet e wreg gant ar c'hlañved follentez war an holl. Skoazellet e voe gant e vignoned bloavezioù-pad hag ul labour gopret a voe kavet ganto, mirour mirdi ar Ragistor nevez krouet e Penmarc'h. Ne voe ket tu dezhañ e seveniñ, rak e voe skoet gant ar seizi ken e chomas en e di hep bezañ sikouret gant e wreg diskiant hag ne voe diskoachet e marv a-raok tri devezh.
  
  Oberezhioù politikel 
  E 1898 e roas e anv evit sevel Kevredigez Broadel Breiz (KBB) a voe an aozadur politikel kentañ a lakae Breizh da vezañ ur danvez politikel, met e kuitaas anezhi e 1905. E 1912 e yeas gant Taldir hag darn vuiañ ar Varzhed evit grouiñ Unvaniez Arvor, un disrann da KBB.
  Ezel eus ar skipailh bodet gant Taldir evit reiñ lañs d'an nevezdrouizelezh e Breizh. Diouzhtu e voe anvet da zrouiz, Alc'houeder Treger e anv-drouiz. Pa voe o chom e Pariz e c'hellas kaout darempredoù stank gant an Drouiz Meur, Yann ar Fusteg, un den gouizieg ha dedennet-tre gant mennozhioù nevez-drouizel ken e klaske roudoù relijion ar Gelted gozh. Diouzh-se e teuas da vezañ e ziskibl nesañ ha e warlerc'hiad. 
  “Skolaj ar Varzed” ne felle ket seblantout bezañ disfiz ouzh ar galloudoù ha ne c'helle ket tostaat ouzh ar vroadelouriezh hag an dizalc'hiezh. Pa savas ar Strollad Broadel Breizh kentañ (1911) e vanifestadeg e-keñver lid staliadur "delwenn ar vezh" e Roazhon e oa deuet ar Varzhed hag o Drouiz Meur ne voe aotreet da lavarout tra dezho. En e levr tabut, "Les Vessies pour des lanternes", e tisklêrias Erwan Vertou ar pezh en doa intentet da embann : "Deuet e voe e Barzhed Vreizh da gemer perzh e lidoù Roazhon evit embann o lealded e keñver Bro-C'hall… Holl ar Varzhed a gav dipitus ma n'eo ket bet douget d'ar wirionez istorel gant an arzour, pa ne voe biskoazh ha ne vo ket biken ur seurt emstumm gant Breizh… ".
  
  Kelaouenner 
  Un den a studi hag ur skrivagner puilh e voe Erwan Berthou ha fent a oa ganto ivez. Skrivas a reas meur a bennad e brezhoneg hag e galleg. Adal 1898 da 1904 e skrive ingal e-barzh La Résistance, ur gelaouenn sizuniek embannet e Montroulez a oa an an drouiz Alfred Lajat perc'henn ha rener anezhañ. Bep sizhun e skrive ur pennad brezhonek anvet Trouz ar Zunvez. Pa 'z eas Alfred Lajat da Garaez evit reiñ harp da Taldir evit sevel kelaouennoù nevez (Ar Vro hag Ar Bobl) a savas pennadoù, darn politikel, darn lennegel. Pennadoù evit Kevre Breizh hag An Oaled renet gant Taldir e 19280 a savas ivez. Dont a reas e geriadur klotennoù er-maez e 1938 e-barzh An Oaled.
  
  Arroudoù
  
  Oberennoù 
   Cœur breton, Godfroy, 1892. Barzhonegoù.
   La Lande fleurie, Pariz, Lemerre, 1894. Barzhoneg
   Les Fontaines miraculeuses, Pariz, Lemerre, 1896. Barzhonegoù.
   Âmes simples, Pariz, Lemerre, 1896. Barzhoneg dramaek.
   Dihun Breiz, Pariz, Le Dault, 1901, 16 p., Moulerez Sant Gwilherm.
   Dre an Delen hag ar C’horn-boud, Pariz, Le Dault, 1904, 214 P., René Prud'homme, Moriz an Dault. 
   Triadennou Barzed Enez-Vreiz (troet diwar ar c'hembraeg e galleg hag e brezoneg), Pariz, 1906. Lennegezh kembraek kozh. 
   Istor Breiz hag ar Gelted (gant Abalor ha Pol Diverres), Pariz, Le Dault, 1910, 128 p.
   Kevrin Barzed Breiz pe Reizadur ar Werzoniez Vrezonek, 1913.
   Les Vessies pour des lanternes. Dans les coulisses du régionalisme breton, Pariz, E. Figuière, 1913. 248 p. Difenn ar Goursez
   Avalou-Stoub, Gwengamp, Toullec et Geoffroy, 1914, 18 p. Barzhonegoù.
   Lemenik skouer ar Varzed, Gwengamp, Toullec et Geffroy, 1914, 184 f. Romant evit enoriñ Yann ar Fusteg hag e oa ur mestr evitañ.
   Irvin ha lore, Gwengamp, Toullec et Geffroy, 1914. Barzhonegoù.
   En bro Dreger a-dreuz parkoù. In : An Oaled-Le Foyer breton, 1927. Adembannet gant Mouladurioù Hor Yezh, 1985.
   Daouzek abostol, 1928.
   Kaledvoulc'h, Dindan dero an Drouized, Pariz, Heugel, 1931, 143 f. Arnodskrid.
   Noz Nedeleg, Pariz, Heugel, 1932.
  
  Troidigezh
   Jacques-Henri Bernardin de Saint-Pierre, Hostaliri Suratt (troidigezh e brezhoneg eus L'hôtel de Sirate), Gwengamp, Toullec et Geffroy, 1916, 18 p. (diwar Le Café de Surate, 1790), Toullec ha Geffroy, Gwengamp, 1916.
  
  Levrlennadur 
   Lukian Raoul, Geriadur ar skrivagnerien hag ar yezhourien vrezhonek, Al Liamm, 1992.
   Thierry Châtel, Vie et œuvre d'Yves Berthou, Ingénieur, poète et... grand-druide (1861-1933), Brest, Éditions du Liogan, 1997. Tezenn verraet.
   Francis Favereau, Lennegezh ar brezhoneg en XXvet kantved, 1900-1918, L. 1, Skol Vreizh, : 2001. p. p. 46-62.
   Lionel Henry, Dictionnaire biographique du Mouvement breton : XXvet-XXIvet kantved, Fouenant, Yoran Embanner, 2013. Pennad : Bertou, Erwan
   Georges Cadiou, Emsav : Dictionnaire critique, historique et biographique, Coop Breizh, 2013. Pennad : Berthou, Yves Marie.
  
  Notennoù
  
  Izili ar Goursez
  Nevezdrouizelezh
  Skrivagnerien vrezhonek
  Skrivagnerien Breizh
  Troourien vrezhonek
  Ganedigezhioù 1861
  Marvioù 1933