title: Brezel Tregont Vloaz
text: Brezel Tregont Vloaz a reer eus un heuliad brezelioù hag a c’hoarvezas en Europa etre 1618 ha 1648.
  
  Emgannoù lodenn gentañ ar brezel a c’hoarvezas e kreiz Europa, e douaroù an Impalaeriezh Santel German, hag enno e kemeras perzh al lod brasañ eus stadoù Europa, war-bouez Rusia ha Bro-Saoz.
  E-pad eil lodenn ar brezel e voe ivez emgannoù e Bro-C'hall, en Izelvroioù, e norzh Italia hag e Katalonia. E-pad an tregont vloaz ma padas ar brezel e kemmas ivez neuz ar brezel: eus ar brezel relijiel ma oa er penn-kentañ e troas er fin d'ur brezel etre Bro-C’hall hag Aostria.
  
  Orin ar brezel 
  
  Ma’z eo liesseurt abegoù ar brezel eo dav menegiñ an enebiezh a savas etre katoliked ha protestanted (doare Luther pe giz Calvin) a-fet politikerezh ha relijion. Ouzhpenn e voe abegoù a denne d’ar vestroniezh, d’an dieubidigezh, kevezerezh a-fet kenwerzh, gwarizi diabarzh familhoù ha skloufoni hiniennel.
  Ma voe difrenestriñ Praha abeg kentañ ar brezel, eo ret anzav ez eo un darvoud dister pa seller ouzh pegeit e padas ar brezel ha pegen spontus e voe. Abegoù all, kalz donoc’h, a voe.
  
  Katoliked a-enep da brotestanted 
  
  Goude prezegerezh Martin Luther e voe gounezet tachenn buan a-walc’h gant difennerien an Disivoud protestant. Kalz priñselezhioù alaman a gemmas kredenn hag a zegemeras ar brotestantiezh, ar pezh a lakaas an Impalaeriezh Santel German da vezañ rannet. An Enep-Disivoud a voe aozet gant ar familh Habsburg, gant ar pal diazezañ ar gatolikiezh en-dro.
  
  Peoc’h Augsburg a voe sinet e (1555). Dre an emglev-se e voe kadarnaet ar pezh a oa bet embannet gant dael Spir: an emgannoù etre katoliked ha protestanted luterian a baouezas er Stadoù alaman.
  
  En destenn ez eus anv eus meur a dra evel:
   frankiz ar briñsed alaman (war-dro 360 anezho) da zibab ar gredenn (katolik pe protestant) a veze war o douaroù, ha diouzh o c’hredenn dezho (« Cuius regio, eius religio »);
   al luterianed a oa o chom e priñselezhioù renet gant eskibien a c’halle derc’hel d’o c’hredenn; 
   al luterianed a c’halle mirout an douaroù bet gounezet diwar-goust ar gatoliked abaoe Peoc’h Passau e 1552;
   pennoù-bras an iliz katolik (eskibien hag arc’heskibien) o doa kemmet kredenn evit dont da vezañ protestanted a ranke dilezel o douaroù (arc’heskopti hag eskopti).
  
  Mont a reas war washaat an darempredoù etre stadoù Europa e penn-kentañ ar XVIIvet kantved. Dedennet e voe roue Spagn gant aferioù diabarzh Alamagn dre ma oa Fulup III Spagn a orin eus familh Habsburg, ha dre ma oa perc’henn war douaroù tost ouzh harzoù kornôg Stadoù alaman zo. Ken liammet e oa daou skourr ar familh Habsburg ken e oa boutin o folitikerezh diavaez. Roue Spagn an hini eo a rene war pep tra e gwirionez.
  Pennoù Bro-C’hall a voe dedennet ivez gant aferioù Alamagn, rak gwelout a raent e oant kelc’hiet gant douaroù dindan beli ar familh Habsburg. Gwall iskis e voe politikerezh Bro-C’hall d’ar mare-se: a-du e savas Richelieu gant ar briñsed protestant a-benn talañ ouzh familh Aostria (hag a oa e penn ar stourm katolik a-enep d’an Durked) padal e kendalc’he da flastrañ ar brotestanted e Bro-C’hall.
  Sveden ha Danmark a voe dedennet ivez gant norzh Alamagn, met dreist-holl abalamour d’o interestoù armerzh, memes ma oa ivez prederiadennoù a-fet politikerezh. 
  
  Evit a sell ouzh ar relijion ez eas an traoù war washaat e-pad eil lodenn ar XVIvet kantved. Ne voe ket doujet da beoc’h Augsburg, rak eskibien zo, daoust m’o doa kemmet kredenn, a nac’has en em zizober diouzh o douaroù. Ouzhpenn da se e tiorroas ar galviniezh en Alamagn, da lavaret eo e voe ur gredenn ouzhpenn. Padal e felle da gatoliked reter Europa (Aostria, Polonia) ma vije dalc’het ar gatolikiezh da relijion bennañ.
  
  Pevar frantad ar brezel 
  
  Boas e vezer, pa studier ar Brezel Tregont Vloaz, da rannañ anezhañ e pevar frantad : pep prantad a glot gant kresk niver an emgannerien. Bewech ec'h echuas an tri frantad kentañ gant trec'h ar gostezenn gatolik hag an impalaer, ar pezh a lakaas emgannerien all da zont da sikour ar gostezenn brotestant.
  
  Sed aze ar pevar frantad :
   ar prantad bohemian ha palatinat, etre 1618 ha 1625
   ar prantad danat, etre 1625 ha 1629 
   ar prantad svedat, etre 1630 ha 1635 
   ar prantad gall, pe gall ha svedat, etre 1635 ha 1648
  
  Feurioù-emglev Westfalia 
  
  Chom a reas ar brezel a-sav ur wech sinet feurioù-emglev Westfalia. War un dro e paouezas ivez Brezel Pevar-Ugent Vloaz, d’ar 24 a viz Here 1648. E-pad meur a vloaz e voe marc’hataet danvez ar feurioù-emglev, ha sinet e voent e daou lec’h disheñvel (kudennoù gwir-renk ha relijion) :
  
   en Osnabrück etre an Impalaeriezh Santel, Sveden hag ar broioù protestant ;
   e Münster etre an Impalaeriezh, ar Rouantelezh C’hall hag ar broioù katolik.
  N’eus netra evit a sell ouzh ar brezel etre Spagn hag ar Rouantelezh C’hall er feurioù-emglev.
  
  Listenn ar re a gemeras perzh 
  
   Impalaeriezh Santel Roman German
   Ferdinant II an Impalaeriezh Santel (1578-1637)
   Ferdinand III (1608-1657)
   Charles-Bonaventure de Longueval, kont Bucquoy (1571-1621)
   Albrecht von Wallenstein (1583-1634)
   Matthias Gallas (1584-1647)
   Gottfried Heinrich von Pappenheim (1594-1632)
   Ottavio Piccolomini (1599-1656)
   Peter Melander (1585-1648)
   Johann von Werth (1595-1652)
   Kevre Katolik
   Masimilian Iañ (dug Bavaria) (1573-1651)
   Jean 't Serclaes, kont Tilly (1559-1632)
   Franz von Mercy (1590-1645)
   Unvaniezh protestant
   Frédéric V Palatinat (1596-1632)
   Christian Iañ Anhalt-Bernburg (1568-1630)
   Heinrich Matthias von Thurn (1567-1640)
   Ernst von Mansfeld (war-dro 1580-1629)
   Georg Friedrich a Vade-Durlach (1573-1638)
   Christian a Vrunswick (1599-1626)
   Bernez Saks-Weimar (1604-1639)
   Spagn
   Fulup III (Spagn) (1578-1621)
   Fulup IV (Spagn) (1605-1665)
   Ferdinand Aostria (1609-1641)
   Gaspar de Guzmán, kont Olivares (1587-1645)
   Ambrogio Spinola (1569-1650)
   Danmark
   Christian IV Danmark (1577-1648)
   Sveden
   Gustav II Adolf (1594-1632)
   Axel Oxenstierna (1583-1654)
   Johan Banér (1596-1641)
   Gustaf Horn (1592-1657)
   Lennart Torstenson (1603-1651)
   Carl Gustaf Wrangel (1613-1676)
   Rouantelezh C’hall
   Loeiz XIII (1601-1643)
   Richelieu (1585-1642)
   Loeiz II Bourbon, priñs Condé 1621-1686)
   Henri de la Tour d'Auvergne-Bouillon, beskont Turenne (1611-1675)
   Luxembourg (1628-1695)
   Treuzsilvania
   Gabriel Bethlen (1580-1629)
  
  Istor Alamagn er XVIIvet kantved
  Brezelioù
  Brezel Tregont Vloaz