title: قمری دربندی
text: میرزا محمد تقی قُمری گلزار دربندی (۱۲۳۵- ۱۳۰۹ق)، تانینمیش شاعر و مرثیه‌ یازان.
  
  قمری، داغیستان مختار جمهوریتینده یئرلشن دربند شاعیرلریندن دیر. شعرلری: مدح و اهل بیت مرثیه‌سی اؤزللیکله ایمام حسین(ع) ایله باغلی مرثیه‌لری وار. او، روضة الشهداء (ملاحسین واعظ کاشفی) و حدیقة السعدادان فایدالاناراق محتشم، خواجوی کرمانی و منوچهری‎دن تأثیر آلمیشدیر.
  
  حیاتی
  الده‌ اولان‌ قايناقلارا اساساً، اونون‌ دوغوم‌ يئری آذربايجانين‌ شمال‌ حيصه‌سينده‌ «دربند» شهري‌ و آتاسينين‌ آدی ابراهيم‌ و اؤز آدی ايسه‌ محمدتقی  اوْلموشدور.
  
  او شعر کیتابینین اؤن سؤزونده اؤزون بئله تانیدیر: عبد حقیر کثیر الذنوب و التقصیر محمد تقی ابن المرحوم ابراهیم الدربندی المتخلص بقمری ... ،
  
  بو عالیم و شاعیر تقوالی و متقی بير آتانين‌ و آنانين‌ اوجاغيندا و قوجاغيندا بويا باشا چاتير. يازديقلارا اساساً «دربند شهری اسكي‌دن‌ ديندارليق‌ ومرثيه‌‌چيليك‌ جرياني‌نين‌ مركزي‌ اوْلموش و خلقي‌ تعزيه‌‌دارليقدا بوتون‌ آذربايجاندا مشهور اولموشلار.» دئمك‌« قمري‌ بئله‌ بير محيطده‌ يئتيشديگي‌ اۆچون‌ بديعي‌ ذوق‌ و استعداديني‌ بۇ يولدا ايشلتميش‌ و آنجاق‌ مرثيه‌ شعرلری يازميشدير.» بونا باخماياراق‌ كي‌، او بير مرثيه‌ و اهل‌ بيت‌ شاعيري‌ و مداحي‌ ايدي‌ جسارتی ده‌ ديللر ازبري ‌ اوْلموشدور.
  
  «مرحوم‌ فريدون‌ بيگ‌ كؤچرلی‌نين‌ يازديغی كيمي‌: حكام‌ حضوروندا و عمومي‌ توپلانتيلاردا دربند اهلی‌نين‌ احتياجينی بيلديرن‌ و عرض‌ حال‌ و دردلرينی عرصه‌ي‌ ظهوره‌ گتيرن‌ دلاور... بير وجود ايدي‌.» کؤچرلی آرتیریرکی؛  قمری ۷۴ ایل حایات سورموشدور. او؛ گویا ۱۳۰۹-نجی هجری ایلینده دونیاسین دیشمیشدیر. اگر بۇ روایتی قبول ائتسک  شاعیر میرزه محمد تقی قمری ۱۲۳۴-نجو ایلینده آنادان  اوْلموشدور.
  
  حؤرمتلی عاليم‌ جواد هیئت جنابلاري‌ او داهی‌نين‌ ۱۲۵۰ده‌ دوغولدوغون‌ ذكر ائتسه‌ده‌؛ آنجاق‌ تقريباً اونونلا ياخين ‌زاماندا اولان‌ تبريز عاريف‌ و شاعيرلريندن‌ اولان‌ اسرار علی شاه‌ اؤز آنتولوژوسوندا يازير: «شبيه‌ گردان‌ بوده‌ و در آن‌ كار دستبرد داشته‌ بنای روضه‌‌خواني‌ و مقتل‌ نويسي‌ نهاده‌ كتاب‌ كنز المصائب‌ را به‌ نظم‌ در آورده‌ و الحال‌ كه‌ زياده‌ از ۱۲۵۰ سال‌ است‌ كسي‌ بدين‌ طريق‌ مقتل‌ به‌ نظم‌ نكشيده‌ و آن‌ مكرر در تبريز چاپ‌ شده‌ و معروفست‌.»
  
  بئله‌ليك‌له‌ گؤروروك‌، اونون‌ دوغوم‌ تاريخيندن‌ بيرزاد الده‌ اولا بيلمير و نئجه‌ دئييرلر ال‌ بوشا چيخير. آنجاق‌ اونون‌ الده‌ اولان‌ كنزالمصائب‌ كيتابيندان‌ بئله‌ دوشونمك‌ اولور كي‌، او ساوادلي‌ و جماعت‌ ايچره‌ نفوذلو بير عاليم‌ ايدي‌. قمری‌نين‌كيتابينا يازديغي‌ بير منثور و اوچ‌ ديللی مقدمه‌دن‌، اونون‌ آنا ديليندن‌ علاوه‌ فارسجا و عربجه‌يه‌ ده‌ تام‌ شكيل‌ده‌ تانيش‌اولدوغو اوزه‌ چيخيب؛ دوشونولور كی، آنا ديليندن‌ علاوه‌ آد وئردييميز ديللرده‌ اثرلر يازيب‌ يارادیب. قمری‌نين باشقا بير اثری ده  اوْلموشدور كي آدين "كنز المعارف" قويموشدور. تاسفله گونوموزه قدر چاپ اولمايان بۇ كتاب ياريمچيليق قالسادا اونون اوغلو اونو تكميل‌لتميشدير. بۇ اليازما كيتابدان بير نۆسخه باكی‌نين اليازمالار فوندوندا قورونور .كنزالمعارفده نئچه ساقی نامه؛ قصيده؛ رباعي؛ مثنوی و باشقا ژانرلرده شعرلر ايستر توركجه ايستر فارسجا ايسترسه ده عربجه يازيلميشلار. دئديكلره گؤره اونون اوغلانلارين – ميرزه جعفر و ميرزه علی اصغر رياضی‌نی بير مدت ده حاكيملر آزار و اذيت وئرميشلر آنجاق شاعيرين تدبيری ايله او چتينليكلر ده حل اولونموشدور.
  
  کنزالمصائب
  دکتر حسین محمدزاده صدیق بۇ اثرین باره‌سینده بئله یازیر:
  
  نوحه یازان شاعرلریمیزین بیریسی «محمد تقی بن ابراهیم قمری دربندی» دیر. اونون ۶۰۰ صحیفه‌لیک کنز المصائب آدلی بیر نوحه مجموعه‌سی نثر  اوْلموشدور. بۇ مجموعه حکیم سید ابوالقاسم نباتی‌دن الهام آلیناراق «عشق» تحمیدیه‌سی ایله باشلاییر. بۇ تحمیدیه بئله‌دیر:
  
  ۲۰ بئیتلیک بۇ تحمیدیه بئله قورتاریر:
  
  قمری بۇ تحمیدیه‌دن سوْنرا، « شعر» موضوعوندا شعرین تفضیلینده (۱۰) بئیتلیک بیر غزل گتیریر. بۇ غزل بئله‌دیر:
  
  قمری، بۇ غزلدن سوْنرا، بیر گؤزل نثر پارچاسی گتیر. بۇ نثر پارچاسیندا، کائناتین یارانیشی حاققیندات دانیشارکن، « عقل و عشق» مناظره‌سی آدلی اون دؤرد پارچا کیچیک قصیده گتیریر. بیرینجی قصیده بئله باشلاییر:
  
  ایکینجی قصیده بئله باشلاییر:
  
  هر قصیده‌نی بیری – بیرینه باغلایان بیر ترجیع بئیتی‌ده گلیر. مثال اۆچون:
  
  و یا:
  
  بو مناظره قورتاردیقدان سوْنرا « عشقین احتجاجی» عنوانلی چوخ جزیل بیر قصیده گتیریر:
  
  بو احتجاج قورتاردیقدان سوْنرا،
  
  مطلعلی غزلی ایله بیرنئچه «عشق مبتلاسی» اولماسی مضمونلو غزللر گتیریر. بۇ غزللردن سوْنرا، « کتابین ابتدا کیفیتی» عنوانیله اوزون مثنوی یازاراق اساس مطلبه گیریر. بۇ مثنوی بئله باشلاییر.
  
  مثنوی ۵۰ بئیته یاخیندیر. مثنوی‌دن سوْنرا « تألیف سببی» نی بیر اوزون و محکم قصیده ایله آچیر. قصیده‌نین مطلعی بئله‌دیر.
  
  سوْنرا یئنه‌ده بیر قصیده شعر توصیفینده گلیر، بۇ قصیده‌دن سوْنرا « بسم الله» ردیفی ایله سید الشهدا علیه السلامین مصائبی‌نین ذکرینه وارد اولور.
  
  ولاکین مصیبتلرین ذکریندن قاباق ۸ ساقی نامه گتیریر و ۸-نجی ساقی نامه‌ده دئییر:
  
  بو ساقی نامه بئله قورتاریر:
  
  ساقی نامه‌لردن سوْنرا قمری دؤرد قصیده گتیریر بیرینجی‌سی تحمیدیه، ایکینجی‌سی پیغمبر نعتی:
  
  یئنه‌ده اۆچونجو پیغمبر نعتی دیر:
  
  دؤردونجو قصیده‌ده یئنه‌ ده نعت‌دیر و قاباقکی قصیده‌نین مطلعی‌نین تجدیدیدیر:
  
  بو ایکی قصیده یوز بئیتیدن زیاده‌دیر. اوندان سوْنرا « باب القصائد‌نی مدح مولای متقیان» فصلی آچیلیر. بورادا اون دؤرد قصیده واردیر. بۇ قصیده‌لرده مولا علی‌نین مناقبی ذکر اوْلونور.
  قصیده‌لردن سوْنرا خاتم الانبیانین رحلتیندن سوْنرا باش وئرن واقعه‌لردن بحث گئدرک، مصیبت ذکری باشلاییر.
  
  قایناقلار
  
  تورکجه مرثیه ادبیاتی
  آذربایجانلی شاعیرلر
  تورک شاعیرلر
  کیمسه‌لر