title: دده قورقود کیتابی
text: دده قورقود کیتابی (دده قوْرقود کیتابی درسدن نۆسخه‌سینده: کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوْغوزان (اوْغوز طایفه‌لری‌نین دیلینده ددم قوْرقودون کیتابی)) – اوْغوز تۆرک داستانی. آذربایجان خالق ادبیاتینین ان قدیم یازیلی آبیده‌سی (اوْن بیر-اوْن ایکینجی عصرلر).
  
  عنعنه‌یه گؤره، «دده قوْرقود کیتابی»‌ داستانلارینین مۆلیفلیگی دده قوْرقودا عاید ائدیلیر. اوْن دؤردونجو عصر تاریخچیلریندن آیبک الدوادری و فضل‌الله رشیدالدین دده قوْرقودون محمّد پئیغمبر زامانیندا یاشادیغینی و تۆرکلر طرفیندن ائلچی صیفتیله اوْنون یانینا گؤندریلدیگینی یازمیشلار. داستانین موقددمه‌سینده ده دده قوْرقودون محمّد پئیغمبر زامانیندا یاشادیغی قئید ائدیلیر.
  
  درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا داستانلارین اساس سۆژه‌سی آشاغیداکی اوْن ایکی بوْیدا عکس اوْلونموشدور: دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بوْیو، سالور قازانین ائوی‌نین یاغمالانماسی بوْیو، بای بورا بی اوغلو بامسی بئیرک بوْیو، قازان بی اوغلو اوروزون دوستاق اولماسی بوْیو، دوخا قوجا اوغلو، دلی دومرول بوْیو، قانلی قوجا اوغلو، قان تورالی بوْیو، قازلیق قوجا اوغلو یگنک بوْیو، باسات تپه گؤزو اؤلدوردوگو بوْیو، بگیل اوغلو امران بوْیو، اوشون قوجا اوغلو سگرک بوْیو، سالور قازان دۇستاق اوْلوب اوْغلو اۇروز چیخارماسی بوْیو و ایچ اوْغوزا داش اوْغوز عاصی اوْلوب بئیرک اؤلدوگو بوْیو.
  
  کیتابین تاریخی 
  
  کؤکلری میتوْلوژی دۆنیاگؤروشونه گئدیب چێخان دده قوْرقود داستانلاری میلادی اوْن بیر یۆزیللیگینده "کتاب دَدَم قوْرقود" آدی آلتیندا یازییا آلینمیش، الیمیزده اوْلان نۆسخه‌لر ایسه اوْن آلتینجی عصرده اۆزو کؤچورولموش الیازمالاریدیر. آبیده‌نی ایلک دفعه تدقیقاتا جلب ائتمیش آلمان شرقشوناسی فریدریک فوْن دیتسین فیکرینه گؤره، بۇراداکی بعضی میتوْلوْژی سۆژئتلر، مثلاً، تپه گؤز سۆژئتی قدیم یۇنانیستاندا یارانمیش آنالوْژی سۆژئتلره قئیدا وئرمیشدیر. "کیتاب دَدَم قوْرقود"داکی تپه گؤز اوْبرازی هوْمرین "اوْدیسه" داستانینداکی پوْلیفم تصویری ایله مۆقاییسه‌ده داها قدیمدیر. ایندییه‌دک "کیتاب دَدَم قوْرقود"-ۇن ایکی الیازماسی معلومدور. بۇنلاردان بیری – آلمان شرقشوناسی ف. فوْن دیتس طرفیندن ایستانبولدان آلمانا آپاریلمیش و درسدن شهری‌نین کیتابخاناسینا باغیشلانمیش بیر موقددمه و اوْن ایکی بوْیدان (داستانداکی آیری-آیری احوالاتلار بوْی آدلانیر) عبارت اوْلان درسدن نۆسخه‌سی، اوْ بیری ایسه ایگیرمی عصرین ۵۰-جی ایللرینده واتیکاندا تاپیلمیش بیر موقددمه و آلتی بوْیدان عبارت نۆسخه‌دیر.
  
  علم عالمینه اوْن دوْققوزونجو عصردن معلوم اوْلان «کتاب دَدَم قوْرقود»ۇن هله‌لیک ایکی الیازما نۆسخه‌سی (درسدن و واتیکان) معلومدور. درسدن نۆسخه‌سی اۆزرینده سوْنرادان "کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوْغوزان" ("اوْغوز طایفه‌لری‌نین دیلینده ددم قوْرقودون کیتابی") یازیلمیشدیر و یئنی بیر نۆخسه‌سی (صۇرتی) اساسی ۱۵۵۶-جێ ایلده قوْیولموش درسدنده‌کی کرال کیتابخاناسیندان آلینیب ۱۹۷۲-جی ایلین آوقوستوندا باکی یا گتیریلیب آذربایجان علملر آکادمیاسینا وئریلیب و الیازمالار اینستیتوتوندا داها تفصیلاتلی تدقیق اوْلونموشدور. بۇ نۆسخه موقددمه و ۱۲ بوْیدان، واتیکان نۆسخه‌سی ایسه عئینی موقددمه و ۶ بوْیدان عبارتدیر. گؤرونور کی، هر ۲ نۆسخه داها قدیم ناملوم بیر نۆسخه‌دن کؤچورولموشدور. آذربایجان الکترونیک الیازمالار اینستیتوتوندا "دده قوْرقود"-ۇن دۆنیادا اۆچونجو الیازما نۆسخه‌سی حاضیرلانمیشدیر.
  
  بوْیلاریندا میتوْلوژی دۆنیاگؤروشو 
  دده قوْرقود داستانلاری‌نین بیر سێرا بوْیلاریندا میتوْلوژی دۆنیاگؤروشونون ایزلرینه راست گلمک مۆمکوندور. مثلاً، «دلی دوْمرول» بوْیوندا اؤلوم کۇلتونون اسکی قالیقلاری و بۇنون داستانین یازییا آلیندیغی دؤورون دینی گؤروشلرینه گؤره معنالاندیریلماسی اؤزونه یئر تاپمیشدیر. بۇراداکی عزراییل تصویری، داستانین بیر چوْخ باشقا بوْیلاریندا اوْلدوغو کیمی، اثره ایسلامین قبولوندان سوْنرا آرتیریلمیش و ائپوْسون عۆمومی رۇحونا اۇیغونلاشدیریلمیشدیر. بۇ جهتینه گؤره همین بوْی اؤلوب-دیریلن تانریلار حاقیندا قدیم سۇمر، بابیل، مصر افسانه و میتلری ایله سسلشیر.
  
  دده قوْرقود بوْیلاری‌نین اساس ماهیتینی یۇردون و خالقین قوْرونماسی، خئیر قۆه‌لری تمثیل ائدن قدیم اوْغوزلارین یادائللی ایشغالچیلارا – شر قۆه‌لره قارشی اؤلوم-دیریم ساواشی، اؤز اهمیتینی ایندی ده ایتیرمه‌ین بیر چوْخ اخلاقی-دیداکتیک گؤروشلر تشکیل ائدیر. کئچن یۆزیللیگین ۵۰-جی ایللرینده سوْوئت توْتالیتار رئژیمی‌نین ایدئوْلوْژی باسقیسی آلتیندا «دده قوْرقود» ائپوْسو میللی عداوتی قێزیشدیران بیر ادبی آبیده کیمی آذربایجان جومهوریتینده قاداغان ائدیلمیش، یالنیز ۶۰-جێ ایللرین اوللرینده «براعت» آلا بیلمیشدیر.
  
  ایلکین چئویرمه 
  «کتاب دَدَم قوْرقود» ائپوْسوْنون بیزه گلیب چاتمیش الیازما نۆسخه‌لری‌نین کؤچورولمه تاریخی اوْن آلتی عصر کیمی معیّن ائدیلیر. بوْیلاردا اوْرتا عصرلر داستانلاریمیز کیمی، نثر و شعر پارچالاری نؤوبه‌لشسه ده، همین شعر پارچالاری اوْرتا عصرلرین پوْئتیک قانونلارینا آز اۇیغون گلیر. بعضی تدقیقاتچیلارین فیکرینجه، «کتاب دَدَم قوْرقود» دا واختیله بعضی دیگر قدیم تۆرک داستانلاری کیمی باشدان-باشا شعرله یارادیلمیش، سوْنرا ایسه یادداشلاردا یالنیز اساس موْتیولری قالدیغیندان، یازییا کؤچورولرکن نثرله برپا ائدیلمیشدیر.
  
  آبیده حاقیندا ایلک دفعه آلمان عالیمی ف. دیتس معلومات وئرمیش و «تپه گؤز» بوْیونو آلمان دیلینه ترجومه‌سی ایله درج ائتدیرمیشدیر (۱۸۱۵). ت. نؤلدکه اثری درسدن نۆسخه‌سی اساسیندا چاپا حاضیرلاماق ایسته‌میشدیر. و.و. بارتوْلد ۱۸۹۴–۱۹۰۴-جۆ ایللرده اثرین ۴ بوْیونو رۇس دیلینه چئویره‌رک چاپ ائتدیرمیشدیر. اوْ، ۱۹۲۲-جی ایلده داستانین تام ترجومه‌سینی باشا چاتدیرمیشدیر؛ همین ترجومه ۱۹۵۰-جی ایلده باکیدا (ه. آراسلی و م. تهماسب ین رئداکته‌سی ایله)، ۱۹۶۲-جی ایلده ایسه موْسکوادا نشر اوْلونموشدور.
  
  اوْغوزلارین آراسیندا 
  ۱۹۵۲-جی ایلده ائ. روْسسی واتیکان کیتابخاناسیندا اثرین یئنی بیر نۆسخه‌سینی تاپیب ایتالیانجا ترجومه‌سی ایله بیرلیکده نشر ائتدیرمیشدیر. «کتاب دَدَم قوْرقود» تۆرکیه‌ده ایلک دفعه ۱۹۱۶-جێ ایلده کیلیسلی مۆعلّیم رفعت، آذربایجاندا ایسه ۱۹۳۹-جۇ ایلده آکادمیک ه. آراسلی طرفیندن نشر اوْلونموشدور. سوْنرالار اثر اینگیلیس، آلمان و فارس دیللرینه ترجومه ائدیلمیش، اینگیلتره‌ده، سویس ده، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری-ندا و ایراندا چاپدان چێخمیشدیر. ۱۹۵۱-جی ایلده «کتاب دَدَم قوْرقود» آذربایجاندا و تۆرکمنیستاندا «خالق دۆشمنی» اعلان ائدیله‌رک اوْخونماسی یاساقلانمیشدی. «اینکیشاف ائتمیش» سوْسیالیزم جمعیتینده فئوْدالیزم دؤوروندن قالمیش صنعت نۆمونه‌سینه «یئر تاپیلمادی». آذربایجاندا ۱۹۵۷-جی، تۆرکمنیستاندا ۱۹۸۰-جی ایلده براعت قازانمیشدیر.
  
  کیتابدان اؤرنکلر 
  دؤردونجو بوْیون سوْن قیسمتینده اوْغوز ائلینین ایگیدلری، قازان بَی-ه یاردیم اۆچون یئتیشنده، اؤزل اؤزللیکلری ایله سیرالانیرلار:
  
  سگگیزینجی بوْیدا تپه گؤزون آتاسی اۇروزون چوْبانی، قوْنور قوْجا ساری چوْبان، آناسی پری قێزیدیر:
  
  حقینده یازیلانلار 
  آذربایجان جومهوریتی و تورکیه ده یازیلان اثرلر:
  
   «Kitabi-Dədə Qorqudun tekstoloji tədqiqi" (monoqrafiya). Şamil Cəmşidov — Fizuli adına Əlyazmalar İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının Drezden nüsxəsi. Tərtib, müqəddimə və şərhlər. Əhməd Şmeydan (Berlin Universitetinin professoru).
   Xalq mədəniyyətinin güzgüsü. «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı haqqında elmi-kütləvi kitabça. Azərbaycan, türk, rus, ingilis, alman, fransız, fars və ərəb dillərində. Bəkir Nəbiyev və Yaşar Qarayev — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud". Rəngli foto-albom. Müxtəsər mətn — (bir neçə dildə). Elçin Əfendiyev və Nazim İbrahimov.
   «Kitabi-Dədə Qorqud"un poetikası (monoqrafiya). Bəhlul Abdulla — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" və qədim türk dastançılıq ənənələri. Elməddin Əlibeyzadə — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" — tarixi semantika. Rüstəm Kamal — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" və Azərbaycan folkloru. Oruc Əliyev — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud". Eposun tədqiqinə həsr edilmiş məqalələrdən seçmələr toplusu. Tərtib edən və redaktor Yaşar Qarayev — Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu.
   Ana dilimizin qədim abidəsi. Məqalələr toplusu. Tərtib edən və redaktor. A. Axundov — Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının izahlı lüğəti. Müəlliflər kollektivi. Redaktor Ağamusa Axundov.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının statistik təhlili. Redaktorlar Ağamusa Axundov və Məsud Mahmudov — Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının dili. Əbdüləzəl Dəmirçizadə — Redaktor Bəkir Nəbiyev.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" və qədim yunan dastanları. Əli Sultanlı — Redaktor Bəkir Nəbiyev.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" (nəfis tərtibatda, latın əlifbası ilə, rəngli illüstrasiyalı elmi-tənqidi mətn) — Samət Əlizadə.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" (rus dilində, Vasili Bartoldun tərcüməsində, 1951-ci il, Bakı nəşri).
   «Oğuz qəhrəmanlıq dünyası» (Azərbaycan dilində) — Xalıq Koroğlu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" — povest. Anar.
   «Kitabi-Dədə Qorqud"un poetikası (rus dilində). Kamil Vəliyev.
   «Kitabi-Dədə Qorqud"un biblioqrafiyası. — Kamil Vəliyev, H. Məmmədov.
   «Sirr içində dastan və yaxud gizli Dədə-Qorqud" — Kamal Abdullayev — Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" (məktəb kitabxanası seriyasından)— Şəmistan Mikayılov — Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqoji İnstitutu.
   «Kitabi-Dədə Qorqud". Tofiq Hacıyev — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
   «Kitabi-Dədə Qorqud" (Tanrıçılıqdan islama) — Nizami Cəfərov — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
   «Kitabi-Dədə Qorqud"un leksikası — İsmayıl Məmmədov — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
   «Kitabi-Dədə Qorqud"un sintaksisi — Elmira Həsənova, Tofiq Hacıyev — Məmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universiteti.
   «Kitabi-Dədə Qorqud"da Naxçıvan yer adları — Səfərəli Babayev.
   «Dədə Qorqud almanaxı» — (5 cildə).
   Fərhad Zeynalov, Samət Əlizadənin tərtibində "Kitabi Dədə Qorqud": I hissə , II hissə , III hisse , IV hisse , V hisse , VI hisse , VII hisse , VIII cild . Bakı: "Qızıl Şərq" mətbəəsi, 1988.
   Muharrem Erginin tertibinde "Dede Korkut Kitabı": I hisse , II hisse , III hisse , IV hissə , V hissə . İstanbul: "Milli Eğitim Basımevi", 1969.
   Muharrem Erginin tertibinde "Dede Korkut Kitabı": I hisse , II hisse , III hisse , IV hisse , V hisse . Ankara Üniversitesi Basımevi, 1964.
   Ettore Rossi. Kitab-i Dede Qorqut: I parte , II parte , III parte , IV parte , V parte . Biblioteca apostolica vaticana.
  
  مقدمه و اوْن ایکی بوْیون عکسی 
  فایل:DQKMüqəddəmə.jpg|150px|بندانگشتی|سییب
  
  قایناقلار
  
  ائشیگه باغلانتی 
  دانشنامه جهان اسلام - دده قورقود
  دده قوْرقود کیتابی‌نین درسدن نۆسخه‌سی 
  مۆعاصیر آذربایجان تۆرکجه‌سینده دده قوْرقود کیتابی‌نین متنی
   Epics , four editions of the Dede Korkut book at the :en:Uysal-Walker Archive of Turkish Oral Narrative, Texas Tech University, 2000–2007
   "Mother-of-All-Books" Dada Gorgud article in Azerbaijan International magazine
   First and second parts of the 1975 Dede Korkut film 
   Book of Dede Korkut at Dresden Library
  «بيتميش راديو »نون بيرينجى بؤلومون‌ده «ديرسه خان اوغلو بوغاج» ناغيلى (قارداش آندى، سهند) اوخونوب، آچيقلاناجاق دير .
  
  دده قورقود کیتابی