title: الجزاییر
text: اَلجَزاییر (عربجه: الجزائر) آفریقا قاره‌سینین شومالیندا بیر اؤلکه‌دیر. بۇ اؤلکه تونس و مراکشین آراسیندادیر و اوْنون پایتختی الجزیره شهریدیر. الجزاییرین خالقی عرب و بربردیرلر و اونلارین رسمی دینلری ایسلام و مذهبلری سونودور. بۇ اؤلکه‌نین مساحتی ۲/۳۸۱/۷۴۱ کیلومتر موربع و جمعیتی ۳۵٬۳۶۹٬۰۰۰ نفردیر. الجزاییرین رسمی دیلی عرب دیلیدیر؛ آما فرانسه و بربر دیللرینه‌ده دانیشیرلار.
  
  ۱۹۶۲-نجی ایلین ژوئیه‌سینده ۱۳۲ ایلدن سوْنرا الجزاییر اؤز موستقیللیگینی اعلام ائتدی و فرانسه‌نین ایستعماریندان بوراخیلدی. بۇ موستقیللیگ ۸ ایل ساواش و یوزلر مین اینسانین اؤلوم نتیجه‌سیدی. بۇ گئچمیشین کؤلگه‌سی هله‌ده الجزاییریله فرانسه رابیطه‌لرینده آغیرلیق ائدیر.
  
  جوغرافیاسی 
  
  الجزاییر ۶ اؤلکه ایله همسرحددیر - تونیس، لیبی، نیجر، مالی، موریتانی، غربی صحرا و مراکش ایله.
  
  تاریخی 
  چاغداش الجزاییر دؤولتی‌نین اراضیسینده قدیم زامانلارده قدیم لیبی طایفه لاری یاشاییردیلار. ا.ا. ۹-جو-۲-جی عصرلرده الجزاییرین ساحیل بویو اراضیلرینده فینیکییا کولونییالاری یئرلشیردی. بۇ اراضی‌ده ا.ا. ۳-جو-۲-جی عصرلرده نومیبییا دؤولتی مؤوجود اوْلموش‌دو. ا.ا. ۱-جی عصرده الجزاییر اراضیسی روم ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغال اوْلون‌دو و رومنین ایالتینه چئوریلدی.
  
  ۴۳۸-جی ایلده چاغداش الجزاییر دؤولتی‌نین ده اراضیسی داخیل اوْلماقلا شیمالی آفریقانین ساحیل بویو اراضیلری وانداللار طرفیندن ایشغال اوْلون‌دو. ۵۳۴-جو ایلده واندال کرال‌لیغینا سوْن قوْیان بیزانس ایمپیراتورلوغو ایمپراتورو یوستینیان (۵۲۷-۵۶۵) بۇ اراضیلری اؤز دؤولتی‌نین اراضی‌سینه داخیل ائتدی. ۷-جی عصرده عربلر طرفیندن ایشغال اوْلونان الجزاییر عرب خیلافتی‌نین ترکیبینه داخیل ائدیلدی. اؤلکه‌ده اهالی آراسیندا ایسلام دینی هیزله یاییلماغا باشلادی.
  
  ۱۵۱۸-جی ایلده الجزاییرین ساحیل بویو بیر سیرا شهرلرینی اله کئچیرن یئرلی حاکملر ایسپانیا موستملکه‌چیلری‌نین موداخیله‌سیندن قورخاراق کؤمک اۆچون تۆرکلره مۆراجیعت ائتدیلر. نتیجه‌ده الجزاییر اراضیسی عثمانلی ایمپیراتورلوغونین ترکیبینه داخیل ائدیلدی و اوْنون اراضیسی کونستانتینا، تیتتری (مدا) و ماسکارا (اوْران) بیلربی‌لیکلری آراسیندا بؤلوشدورولدو. الجزاییرین ساحیل بویو اراضیلرینده دنیز قولدورلوغو گئنیش میقیاس آلدی.
  
  الجزاییر ۲۰-جی عصرده 
  الجزاییر خالقینین XX عصرین ۵۰-جی ایللرین‌دن اعتباراً ایستیقلالیت اۇغروندا موباریزه‌سی باشلان‌دی. الجزاییر خالقی ۱۹۵۴-جو ایل نوْامبرین ۱-ده عۆصیانا قالخدی. بۇ عۆصیانا میلّی قورتولوش جبهه‌سی باشچی‌لیق ائدیردی. میلّی قورتولوش جبهه‌سی میلّی-آزادلیق موباریزه‌سینین مقصدلرینی بئله مویینلشدیرمیش‌دی: اؤلکه‌نین فرانسه موستملکه ظلمون‌دن آزاد ائدیلمه‌سی، الجزاییر جومهوریتی یارادیلماسی. ۱۹۶۲-جی ایلین مارسیندا فرانسه آتشین دایاندیریلماسی حاقیندا اویان سازیشینی ایمضالادی و الجزاییرین موستقیللیینی تانیمالی اوْلدو. ۱۹۶۲-جی ایلین سپتامبریندا الجزاییر خالق دموکراتیک جومهوریتی اعلان ائدیلدی. آنا یاسایا گؤره «میلّی دَیَرلر و ایسلام حدودلاریندا سوسیالیزم قورماق» خالقین آماچ اعلان اوْلون‌دو. مستملکه‌چیلرله البیر اوْلان ایری فوداللارین توْرپاقلاری، بانکلار، سیغورتا شیرکتلری، نقلیات واسطه‌لری، الکتریک مرکزلاری میللیلشدیریل‌دی. بۇنونلا یاناشی، تیجارت‌ده، ییینتی صنایعسینده، صنعتکارلیق و خیدمت ساحه‌سینده اؤزل کاپیتالین مؤقعلری ساخلان‌دی. ۱۹۷۱-جی ایلده کچیریلن آقرار اصلاحاتلار نتیجه سینده اؤز-اؤزونو ایداره ائدن فرمرلر، کندلی شیرکتلری یارادیلدی. ۸۰-جی ایللرده دۇروم پیسلش‌دی. ارزاقلا علاقه دار پروبلملر میدانا چیخدی. ۱۹۷۸-جی ایلده اؤلکه‌نین رهبرلیینده دییشیک‌لیک اوْلدو. بن بللا شدلی بنجدید عوض ائتدی. یگانه حیزب اوْلاراق اؤلکه‌نی ایداره ائدن میلّی قورتولوش جبهه‌سی همین آدلا ایجتیماعی تشکیلاتا چئوریلدی. ۱۹۸۹-جو ایلده قبول ائدیلمیش آنا یاسادا چوْخپارتیالیلیغا ایجازه وئریل‌دی. سوْل تمایول‌لو پارتییالارلا یاناشی، تمل‌چی تشکیلاتلار میدانا چیخدی. اوْنلاردان بیری ده ایسلام قورتولوش جبهه‌سی ایدی. اوْ، ۱۹۹۱-جی ایل مجلیس سئچکیلرینده غلبه قازاندی. لاکین بۇنا باخمایاراق باتی اؤلکه‌لری‌نین تضییقی ایله سئچکیلرین نتیجه‌سی لغو ائدیلدی. اوْردو رهبرلییی‌نین تضییقی نتیجه سینده شدلی بنجدید ایستفاء وئردی. اؤلکه‌نین ایداره ائدیلمه‌سی اۆچون محمد بودیافین رهبرلییی ایله عالی دؤولت کومیته‌سی تشکیل ائدیلدی. لاکین ۱۹۹۲-جی ایلده اوْ سوی-قصد نتیجه سینده اؤلدورول‌دو. ۱۹۹۵-جی ایلین نوْامبریندا کچیریلمیش سئچکیلرده ژنرال لامین زروال غلبه چالاراق اؤلکه باشکانی سئچیلدی. ۱۹۹۷-جی ایلین ۱۵ ژۇئن مجلیس سئچکیلرینده ده زروالین آرخالاندیغی میلّی دموکراتیک بیرلیگی غلبه قازاندی.
  
  اهالی 
   ۲۰۱۴-جو ایله اوْلان تخمینلرینه اساساً الجزاییر اهالیسینین سایینا گؤره دۆنیادا ۲۴۰ اؤلکه آراسیندا ۳۴-جو یئرده دایانماق‌دادیر.
  
  دیل
  
  ایقتصادیاتی 
  الجزاییر، آفریقا قیطعه‌سینین ان زنگین اؤلکه‌لریندن بیریدیر. ایللیک ۱۱۳٬۶ میلیارد دوللارلیق عۆمومی میلّی محصول نتیجه‌سی ایله قیطه نین ان بؤیوک بشینجی ایقتصادیاتینا مالیک‌دیر. پول واحیدی الجزاییر دیناری‌دیر.
  
  الجزاییر، اهمیت‌لی بیر طبیعی قاز (اۆرتیم (تولید) دا دۆنیادا ۵-جی، ایخراجات‌دا ۴-جو) و نفت (اۆرتیم (تولید) دا ۱۳-جو، ایخراجات‌دا ۹-جو) اۆرتیم (تولید) چی‌سی و ایخراجات‌چی‌سی‌دیر. اؤلکه‌نین گونئی غربینده دمیر، گونئیوندا ایسه اورانوس و سینک یاتاقلاری وار. بیر دؤولت شیرکتی اوْلان سوناتراجه طرفیندن چیخاریلان نفت و طبیعی قاز، اؤلکه‌نین باش‌لیجا گلیر قایناغی‌دیر. الجزاییر، اکینچی‌لیک اصلاحاتی و آغیر صنایع‌نین مودرنیزاسیاسی یوْلو ایله] ایقتصادیاتینی جانلاندیرماغی یوخلامیش‌دیر، آنجاق نفت و طبیعی قاز منشألی محصوللار هله ایخراجاتین دمک اوْلار کی، هامیسینی میدانا گتیریر.
  
  دنیزه یاخین سقمنت‌ده اکین‌چی‌لییه الوریش‌لی ساحه‌لرده، باشدا زیتون شیمی آرالیق دنیزی ایقلیمی بیتکیلری یتیشیر. الجزاییر، پاخلا اکینچیلیینده دۆنیادا ۱-جی، انجیر اکینچیلیینده ۵-جی، خورما اکینچیلیینده ۶-جی، اریک اکینچیلیینده ۹-جو، بادام اکینچیلیینده ۱۰-جو یئرده گلیر، بۇنونلا بئله، کند چیفتلیک (مزرعه) محصوللارینین بؤیوک قیسمینی ایخراج ائده بیلمز.
  
  الجزاییرین خاریجی بورجلاری ۲۰۰۵-جی ایلده ۱۷٬۵ میلیارد دولار ایکن دسامبر
  ۲۰۰۶–۴٬۷ میلیارد دوللارا دوشموش‌دو. اؤلکه، خاریجی بورجلارینی یاواش یاواش باغلاماق‌دا، بون‌دا آرتان نفت قیمتلریندن فایدالانماق‌دادیر. بیر اوْپک اؤلکه‌سی اوْلان الجزاییر، مؤحکم بیر ایقتصادیاتا مالیک‌دیر. نفت و طبیعی قاز گلیرلری خاریجی بورجلاری آزالتماق‌دا ایستیفاده ادیلدیی کیمی اهمیت‌لی آلت یاپی (زیر ساخت) لاییحه‌لری‌نین رئاللاشماسینی ده تأمین ائتمک‌ده‌دیر.
  
  تحصیل 
  الجزاییرده ۲۶ بیلیم یوردو و ۶۷ عالی مکتب فعالیّت گؤستریر. چوْخ میلیون‌لو الجزیر اهالی‌سی و ۲۰۰۸-جی ایلده قئیده آلینان آماری جهتتن اساساً ۸۰٫۰۰۰ خاریجی طلبه اؤلکه‌ده تحصیل آلیر. بۇ عالی تحصیل اوْجاقلاریندا ان چوْخ حۆقوق و ایقتصادیات فاکولته‌لرینه، داها سوْنرا علم و طیب ساحه‌لرینه اؤنم وئریلیر. تحصیل عرب و تاریخی سببلره گؤره فرانسه وئریلیر.
  
  ماراقلی حقایق 
  ۱۸۲۷-جی ایلده فرانسه لی سفیر الجزاییر حؤکمدارین‌دان آلینان بورجلاری و بورج فایزینی اؤدمیی طلب ائتدی. بۇندان غضب‌له‌نن حؤکمدار ایسه اۇزون مۆباحیثه‌لر ائدیر، بۇنا اعتراضینی بیلدیریردی. سوْن‌دا حیصّه لرینی کیلوولایا بیلمه یَن الجزاییرلی مونارخ سفیرین آلنین‌دان یاواشجا شاپالاق وۇردو. تحقیر اوْلونان سفیر بۇنا باخمایاراق هئچ بیر تئپکی وئرمه‌دی. یالنیز ۳ ایل سوْنرا – ۱۸۳۰-جو ایلده الجزاییری ایشغال ائتمه یی پلانلاشدیران فرانسه بهانه کیمی ۳ ایل اوّلکی شاپالاغی بهانه گؤستردی.
  
  قالری
  
  صحیّه و طیب
  
  ایستینادلار
  
  گؤرونتولر
  
  بیرده باخ
  
  منبعلر 
   اینگیلیسجه ویکیپدیا
  
  الجزاییر
  آفریقا اؤلکه‌لری
  عرب دیللی اؤلکه‌لر
  جومهوریت‌لر
  عرب دؤولت‌لری
  فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر
  Algeria
  North African countries
  Maghrebi countries
  Saharan countries
  Arab republics
  Berber-speaking countries and territories
  فرانسه‌جه دانیشان اؤلکه‌لر و اراضی‌لر
  جی ۱۵ اؤلکه‌لر
  Member states of OPEC
  آفریقا بیرلیگی اؤلکه‌لری
  عرب بیرلیگی اؤلکه‌لری
  ایسلام ایش‌بیرلیگی تشکیلاتی اؤلکه‌لری
  آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
  بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
  Requests for audio pronunciation (Arabic)
  Requests for audio pronunciation (Berber)
  ۱۹۶۲ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
  ۱۹۶۲ - جی ایلینده الجزاییر اؤلکه‌سینده یارانانلار
  1962 establishments in Africa
  Countries in Africa