title: خزر دنیزی
text: خزر دنیزی - بؤیوک‌لوگونه و بعضی فیزیکی–جوغرافی علامتلرینه گؤره دونیانین ان بؤیوک گؤلودور. خزر دنیزی اوروپا و آسیانین کسیمینده یئرلشیر. اونو دونیانین باشقا ایری سو حوضه‌لری ایله بیلاواسیطه علاقه‌سی اولمادیغینا گؤره گؤل ده آدلاندیریرلار. بۇ باخیمدان خزر دونیادا ان بؤیوک گؤل‌دور.
  
  خررین ساحه‌سی ۳۸۰ مین مربع کیلومتردیر. ساحیل خطینین عومومی اوزونلوغو (پئری متری) ۶۳۸۰ کیلومتردیر. ان اوزون ساحه‌سینین اوزونلوغو ۱۲۰۵ کیلومتر، انی ۵۵۴ کیلومتر، ان درین یئری ۱۰۲۵ متردیر. خزرین سویّه‌سی اوقیانوس سطحیندن ۲۸ متر آشاغیدادیر.
  
  خزر دنیزینین آدی حاقّیندا تاریخی معلومات 
  خزر دنیزی حاقیندا ان قدیم معلوماتلارا آسوریا گیل قابلارینین اوزرینده‌کی یازی‌لاردا راست گلینیر و او گونئی دنیزی آدلانیر. یونان تاریخ و جوغرافیاچیسی هکاتی میلتسکینین (میلاددان قاباق ۶-جی عصر) اثرلرینده بۇ دنیز کاسپی و هیرکان کیمی آدلانیر. بیرینجی اتنونیم او زامان دنیزین گونئی-باتی ساحیل‌لرینده، موعاصیر آذربایجانین اراضی‌سینده یاشامیش کاسپی خالقینین آدی ایله علاقه‌داردیر. ایکینجی آد دنیزین گونئی-شرق کونجونده یئرله‌شمیش هیرکان اؤلکه‌سیندن (فارسجا «جاناوارلار اؤلکه‌سی» دئمک‌دیر) یارانمیشدیر. هر ایکی آد هرودوت طرفیندن ده ایستیفاده اولونور (میلاددان قاباق ۵-جی عصر). داها سونراکی قدیم مؤلفلر بۇ آدلارلا یاناشی، جوشقون و هیرکان دنیزی آدلارینی ایشلدیرلر. قدیم روس الیازمالار عابیده‌لرینده خزر دنیزی گؤی (مونقول-تورک‌لردن گؤتورولموش‌دور)، خارزم (آمودریا چایی‌نین آشاغی وادی‌سینده یئرلَشن و اراضی‌سی خزر دنیزینده قدر اوزانان خارزم دولتی ایله باغلی)، خوالین، دربند و س. کیمی آدلاندیریرلار. خزر اطرافیندا یاشایان خالقلار دا بۇ دنیزده موختلیف آدلار وئرمیشلر، مثلاً: روسلار خوالین، تاتارلار آغ دنیز، تورکلر کیچیک دنیز، چین‌لیلر سی‌های، یعنی باتی دنیزی. روسیه‌ده کاسپی آدی ۱۶-جی عصرین اوّل‌لرینده مئیدانا گلمیش‌دیر. خزر اطرافیندا یئرله‌شمیش دیگر اؤلکه‌لرده بۇ سو حوضه‌سی: آذربایجان‌دا-خزر (خزرلر ۵–۱۰ عصرلرده دنیزین قوزئی-باتی ساحیل‌لرینده مسکونلاشمیش تورک‌دیلی میللت‌دیر)، ایراندا مازندران، قازاخیستاندا و تورکمنیستاندا کاسپی دنیزی کیمی آدلاندیریلمیشدیر. بوتؤولوک‌ده، موختلیف واختلاردا، موختلیف خالقلار خزره ۷۰-ه قدر آد وئرمیش‌لر.
  
  خزر دنیزی اطرافیندا یئرلشن دؤلتلر 
   آذربایجان جومهوریتی
   ایران
   روسیه
   تورکمنیستان
   قازاخیستان
   خزر دنیزینین ساحیل خطینین اوزونلوغو آذربایجان جومهوریتین‌ده ۹۵۵٫۰۸ کیلومتر، روسیه فئدئراسیونون‌دا ۶۹۵ کیلومتر، قازاخیستان جومهوریتینده ۲۳۲۰ کیلومتر، تورکمنیستاندا ۱۲۰۰ کیلومتر، ایران ایسلام جومهوریتینده ۹۰۰ کیلومتره یاخین‌دیر.
  
  خزر دنیزینین آدالاری 
  خزرده چوخلو میقداردا آدالار وار
  (پیرآللاهی، پلیتا، زوریا، موغان داشی، کور داشی، قاراسو و س)
  
  خزر دنیزینین یاریم‌آدلاری 
  آبشرون یاریم‌آداسی - آذربایجان جومهوریتینده
  
  خزر دنیزینه آخان چایلار 
  وولقا، تِرِک، اورال، کور، قوسارچای، قودیال‌چای، ولوله‌چای، سومقاییت‌چای، ویلش‌چای، لنکران‌چای و آستاراچای
  
  خزر دنیزی ساحیلینده یئرلشن شهرلر 
  
  آذربایجان جومهوریتی
   آستارا
   باکی
   خاچماز
   لنکران
   سومقاییت
  ایران
   آستارا
   رشت
  قزاقیستان
   آکتوا
  روسیه
   هشترخان
   دربند
  تورکمنیستان
   تورکمن‌باشی
  
  خزر دنیزین نفت و قاز احتیاطلاری 
  خزر - اهمیتلی نقلیات یولو و اطراف موحیطین و هاوانین تمیزلیگینده اهمیتلی فاکتور اولماقلا یاناشی قیمتلی طبیعی یاتاقلارا مالیک‌دیر. خزرین اساس ثروتی نفت و قازدیر. ۱۹۹۴-جو ایلین سپتامبر آییندا باتی دؤلتلرینین کونسرتلری ایله باغلانان قرارداد «عصرین قراردادی» آدلانیر. آپاریلان تدقیقاتلار گؤستریر کی، خزر دونیادا بؤیوک نفت آنباری‌دیر. حال-حاضیرده آذربایجان جومهوریتینده حاصیل اولونان نفتین ۶۷٪ی، قازین ایسه ۹۵٪ی خزردن چیخاریلیر. خزر نادیر و قیمتلی بالیق نؤعلری ایله ده زنگین‌دیر.
  
  آبشرون یاریم‌آداسیندان شرقده، نفت‌له زنگین بؤلگه‌ده دنیزین ۱۰۰ متر درین‌لیگینده مِتال بونؤوره‌لرین اوستونده ۱۰۰-دن چوخ صونعی آداجیقلار تشکیل اولونوب استاکادالار دوزلدیلمیشدیر. استاکادالارین عومومی اوزون‌لوغو ۴۰۰ کیلومتر-دن چوخدور. استاکادالارین اوستونده چوخ مرتبه‌لی یاشاییش ائولری و ایجتیماعی بینالاری اوْلان «نفت داشلاری» شهری یارادیلمیشدیر.
  
  خزرین قوملو چیمرلیکلری اهالی‌نین سئویم‌لی ایستیراحت یئری‌دیر. خزرین زومرود سویو، «قیزیل» قومو، اولترابنؤشه‌ای گونش شوعاعلاری یای آیلاریندا توریست‌لری جلب ائدیر.
  
  خزر دنیزی‌نین بیولوژی ثروتلری 
  خزر دنیزینین فاونا و فلوراسینین اؤزونه مخصوص زنگین‌لیگی وار. او باشقا دنیز و گؤل‌لردن سئچیلیر. خزرین فاوناسی تیپیک دنیز فاوناسیندان جیدّی فرقلنیر. خزرین ساحیل زوناسیندا اوچ قوروق یارادیلمیش‌دیر: آذربایجان جومهوریتینده قیزیل‌آغاج، روسیه‌ده هشترخان، تورکمنیستان‌دا خزر. خزرده ۹۲۰-یه یاخین حئیوان نوعو یاشاییر. خزرده اونورغالیلارین ۷۹ نوعی موجوددور. بونلاردان باشقا خزرده ۱۰۱ بالیق نوعو ده موجوددور. خزر دنیزینده، نره، اوزون‌بورون، قایا بالیغی، آغ قیزیل‌بالیق، قیزیل بالیق، خزر سییه‌نیینین بئش نوعو، دنیز سیفی، زییاد، گولمه، چکی، خشم و باشقا بالیق نوعلار وار.
  
  قایناقلار 
  
   http://baku.aznet.org
  
  سایتدا خزر دنیزی حاقّیندا اطرافلی معلوماتلارین یئرلشمه‌سی 
   http://nature.aznet.org
  
  منابع 
  
  جوغرافیا
  سو
  گؤللر
  خزر دنیزی
  Endorheic lakes of Asia
  International lakes of Asia
  International lakes of Europe
  Saline lakes of Asia
  Landforms of Central Asia
  Landforms of Western Asia
  Geography of Central Asia
  غربی آسیا جوغرافیاسی
  Lakes of Azerbaijan
  Lakes of Iran
  Lakes of Kazakhstan
  Lakes of Turkmenistan
  Geography of Southern Russia
  Lakes of Astrakhan Oblast
  Lakes of Dagestan
  Lakes of Kalmykia
  آسیاداکی تارتیشمالی بؤلگه‌لر
  Border tripoints
  آذربایجان-ایران سرحدی
  Iran–Turkmenistan border
  Kazakhstan–Turkmenistan border
  Kazakhstan–Russia border
  Azerbaijan–Russia border
  Iran–Soviet Union relations