title: تورکیه
text: تۆرکیه و یا رسمی آدی ایله تۆرکیه جۇمهۇریَّتی () — آسیا قطعه‌سی‌نین باتی‌سیندا یئر آلان و اوروپا قطعه‌سی‌نین گونئی-دوغوسوندا توْرپاغی اوْلان بیر اؤلکه و دؤولت‌دیر. تۆرکیه جومهوریتی‌نین باش‌کندی آنکارا شهریدیر، آنکارا تورکیه‌نین ایکینجی بؤیوک شهری‌دیر، اما تورکیه‌نین ان بؤیوک شهری ایستانبول شهری‌دیر. ۲۰۲۰–جی میلادی ایلده تورکیه‌نین نۆفوسو یاخلاشیق ۸۴٬۰۰۰٬۰۰۰ میلیون نفر ایمیش. تورکیه گونوموزده باغیمسیز یئددی تورک دؤلتلریندن بیری‌دیر. تورکیه سیاست ایله ایقتیصاد بیلیجی‌لری‌نین باخیشیندا بؤیوک ایقتیصادی-نیظامی اولاناقلارلا بیر بؤلگه‌سل گۆجدور.
  
  آدی 
  اینگیلیسجه‌ده تۆرکیه آدی (اوْرتا عصر لاتین سؤزونده: /) «تورکلرین اؤلکه‌سی» دئمکدیر. تورکیه کلمه‌سی (Turkye) اوْرتا اینگیلیسجه دیلینده ایستیفاده‌سی جفری چاسرین دوشسین کیتابی () ( ۱۳۶۹) آدلی ائرکن اثرینده ثۆبوت اوْلونور. land of Torke ایفاده‌سی ۱۵-جی عصرده دیگبی سیرلری-نده () ایستیفاده اوْلونور. سونراکی ایستیفاده‌لره دانبار شعرلرینده، ۱۶-جی عصرده قروپ لوغتی () (Turkie) و فرانسیس بئکون-ون سیلوا سیلواروم (Sylva Sylvarum) اثرلرینده (Turky) تاپیلا بیلیر. موعاصیر Turkey یازیسی اَن آزی ۱۷۱۹-جو ایله آیددیر.
  
  تورکیه آدی غرب قایناقلاریندا صلیب یۆروشلری-ندن سونرا اوْرتایا چیخدی. ۱۴-جو عصر عرب ادبیاتینین منبعلرینده تۆرکییه (Turkiyya) عادتن تۆرکمنییه (Turkmaniyya) ایله تضاد تشکیل ائدیر (Turkomania)، یقین کی، گئنیش معنادا اوْغوز کیمی باشا دۆشولوب. ۱۳۳۰-جو ایللرده ابن بطوطه بؤلگه‌نی «روم تورپاقلاری کیمی تانینان تۆرک تورپاغی» () اوْلاراق تعیین ائتدی. بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا اؤلکه‌نین پارچالانماسی تۆرکیه میلتچیلیینی جانلاندیردی و «تۆرکلر ایچین تۆرکیه» () حیسی یۆکسلدی. تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی حوکومتی ارمنیستانلا ایمضالادیغی الکساندروپول مۆقاویله‌سی ایله تۆرکیه آدی (Türkiye) ایلک دفعه بین‌الخلق سندلره داخیل اوْلدو. افغانیستان شاهلیغی ایله ایمضالانان مۆقاویله‌ده عوْثمانلی ایمپراتورلوغونون آدینا بنزدیلمیش عظمتلی تۆرک دؤولتی () ایفاده‌سی ایشلدیلیردی.
  
  رسمی آد دییشیکلیگی 
  ۲۰۲۰-جی ایلین ژانویه آییندا تۆرکیه ایخراجاتچیلار تشکیلاتی (TİM) - تۆرکییه ایخراجاتینین چتیر تشکیلاتی - بۆتون اتیکت‌لرینده «تورکیه استحصالی» () ایفاده‌سینی ایستیفاده ائدجیینی آچیقلادی، بۇ دا تۆرک مۆسیسه‌لرینین مارکاسینی و کیملیکینی ایستانداردلاشدیرماق اۆچون تکلیف ائتدی. بین‌الخلق صحنه‌ده 'Türkiye' ایفاده‌سینی دۆنیانین بۆتون دیللرینده ایستیفاده ائدیر.
  
  ۲۰۲۱-جی ایلین دسامبریندا جومهور باشقانی رجب طیب اردوغان، صادراتا «Made in Türkiye» اتیکت‌ینین قویولماسینی طلب ائدن بیر تقدیمات () یاییملادی. تقدیماتدا همچینین قئید اوْلونوب کی، حؤکومتین دیگر یازیشمالارینا مۆناسیبتده 'Turkey' ,'Türkei' ,'Turquie' و سایر کیمی ایفاده‌لرین یئرینه 'Türkiye' ایفاده‌سینین ایشلدیلمه‌سینه لازیم حساسلیق گؤستریله‌جک. تقدیماتدا تۆرکیه‌یه اۆستونلوک وئریلمه‌سینین سببی «تورک میلتینین مدنیّتینی، سیویلیزاسییاسینی ()، دَیَرلرینی اَن یاخشی شکیلده تمثیل و ایفاده ائتمه‌سی» گؤستریلیب. تورکیه‌نین دؤولت یاییمچی‌سی تی‌آرتی وورلد خبر وئریر کی، بو، هم‌ده هیندوشکا ایله تحقیرائدیجی اولاقدان قاچماق اۆچون اوْلوب. ۲۰۲۲-جی ایلین ژانویه‌سینده حؤکومتین Türkiye-نی بیرلشمیش میلتلر قوروموندا قئیدیاتدان کئچیرمه‌ای پلانلاشدیردیغی بیلدیریلدی. خاریجی ایشلر وزیری مؤولود چاووشوغلو ۳۱ مئی ۲۰۲۲-جی ایلده ب.م. ق و دیگر بین‌الخلق تشکیلاتلارا مکتوبلار گؤندره‌رک، Türkiye-دن ایستیفاده ائتمه‌لرینی خواهیش ائدیب. ب.م. ق بۇ طلبی قبول ائتدی و درحال ایجرادان کئچیردی. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت دپارتامانی ۲۰۲۳-جو ایلین ژانویه‌سینده Türkiye-نی رسمی اوْلاراق ایستیفاده ائتمه‌یه باشلادی.
  
  جوغرافیاسی 
  آسیانین باتی‌سیندا و اوروپانین گونئی‌دوغوسوندا، قارا دنیز و آرالیق دنیزی نین آراسینداکی، آنادولو یاریم آداسیندا و دوغو تراکیا دا یئرلشیر. توْپراغلاری (ایچ سو حؤوزه‌لری ایله بیرلیکده) ۷۸۳٫۵۸۰ کیلومتر مربع (ک‌م²)تشکیل ائدیر.
  
  تۆرکیه دوْغودان گورجوستان، ارمنیستان، آذربایجان جومهوریتی و ایران ایله، گۆنئی‌دن عراق و سوریه ایله، باتی‌دان ایسه یونان و بولغاریستان ایله سینیرلانیر. اؤلکه‌نین مرمره، اژه، آرالیق دنیزی و قارا دنیزله ایحاطه اولونماسی دونیا اوقیانوس‌لارینا چیخیش وئریر.
  
  ان بؤیۆک داغ آغری داغیدیر، ان بؤیۆک گؤلو ایسه وان گؤلودور.
  
  اؤلکه ۷ بؤلگه‌یه و ۸۱ سانجاغا آیریلیر.
  
  ایقلیم اولاراق گۆنئی ده آرالیق دنیزی ساحلینده آرالیق ایقلیمی گؤرۆنۆر.
  
  ایداری بؤلۆنۆش 
  
  تورکیه ایدارچیلیک باخیمیندان بیرلشدیریلمیش قورولوشا مالیکدیر و بۇ جهت تۆرکیه‌نین دؤولت ایدارچیلیینی فورمالاشدیران اَن مۆهوم عامیللردن بیریدیر. تورکیه‌ده فدرال سیستم یوخدور و اوستانلار آنکارادا مرکزی حؤکومته تابعدیر.
  
  دوولتین اَساس قووه‌لری کیمی اۆچ صلاحیّت (ایجرا، قانونوئریجیلیک و محکمه حاکیمییتی) نظره آلیندیقدا یئرلی ایداره‌لرین صلاحیتلری آز اوْلور. یئرلی (محلی) خیدمتلر گؤسترمک اۆچون یئرلی ایداره‌لر یارادیلمیشدیر و حؤکومتی اَیالت فرماندارلاری (والی) و شهر فرماندارلاری (کایماکام) تمثیل ائدیر.
  
  سئچیجیلر طرفیندن سئچیلن بلدیه باشچیلاری (بلدیه باشکانی) ایستیثنا اوْلماقلا، دیگر یۆکسک وظیفه‌لی دؤولت مامورلاری دا مرکزی حؤکومت طرفیندن تعیین ائدیلیر. تورکیه بلدییه‌لرینین بلدییه مسئله‌لری ایله باغلی قرار قبول ائتمک اۆچون یئرلی قانونوئریجی اوْرقانلاری (بلدیه مجلیسی) وار.
  
  بو بیرلشدیریلمیش چرچیوه‌ده تۆرکیه اینظیباطی مقصدلر اۆچون ۸۱ اوستانا (ایل و یا ویلایت) بؤلونور. هر اوستان بؤلگه‌لره (ایلچه) بؤلونور، جمعی ۹۷۳ بؤلگه‌دیر. تورکیه همچینین جوغرافی، دموقرافیک و ایقتیصادی مقصدلر اۆچون ۷ بؤلگه‌یه و ۲۱ آلت بؤلگه‌یه بؤلونور؛ بو، اینظیباطی بؤلگه‌یه عاید دئییل.
  
  تاریخ 
  
  ۱۹۲۲-جی ایله قدر بۇ اؤلکه عثمانلی ایمپئرییاسی-نین مرکزی ایدی.
  مصطفی کمال آتاتورک طرفیندن جمهوریت قورولدوقدان سوْنرا تورکیه جمهوریتی اوْلاراق آدلاندیریلماغا باشلاندی.
  
  حوکومت و سیاست 
  
  تورکیه چوْخ حیزبیلی سیستم داخیلینده جومهور باشقانلی بیر جومهوریت دیر. مووجود کونستیتوسییا () ۱۹۸۲-جی ایلده رفراندوم یولو ایله تصدیق ائدیلیب کی، بۇ دا حؤکومتین چرچوواسین مۆعین ائدیر، دؤولتین داورانیشینین ایده‌آللارینی و ایستانداردلارینی مۆعین و دؤولتین وطنداشلار قارشیسیندا مسولییتینی مۆعین ائدیر. بوندان علاوه، اساس قانون خالقین حوقوق و وظیفه‌لرینی، اوْ جۆملدن تۆرکیه خالقینا مخصوص موستقیلیک وئریلمه‌سی و حیاتا کئچیریلمه‌سینین اوصولون مۆعین ائدیر. تورکیه سیاستی گئتدیکجه داها چوْخ دموکراتیکلیکدن گئری چکیلمه ایله، رقابتلی استبدادلی سیستم کیمی تصویر ائدیلیر، حؤکومت اَساس آزادلیقلاری محدودلاشدیریر و قانونون حاکمیتین خطره سالیر.
  
  تورکیه بیرلشمیش سیستمینده وطنداشلار اۆچ سَویه‌لی ایداره‌ائتمه‌یه تابعدیرلر: میلّی، اوستان و یئرلی. یئرلی حؤکومتین وظیفه‌لری عادتن بلدیه حؤکومتلری و ایلچه آراسیندا بؤلونور، بورادا ایجرا و قانونوئریجیلیک مامورلاری ایلچه‌لر آلتیندا وطنداشلارین سس چوْخلوغو ایله سئچیلیر. تورکیه اینظیباطی مقصدلر اۆچون ۸۱ اوستانا بؤلونور. هر بیر اوستان ایلچه‌لره بؤلونور، جمعی ۹۷۳ ایلچه‌دیر.
  
  تورکیه اساس قانونی ایله مۆعین ائدیلمیش حاکیمییت بؤلگوسو سیستمی ایله تنظیملنن حؤکومت، اۆچ قولدان عیبارتدیر:
   موقننه گوجو: بیر مجلیسلی پارلیمان قانونلار قبول ائدیر، بۆدجه قانون لایحه‌لرینی مۆذاکیره ائدیب و قبول ائدیر، مۆحاریبه اعلان ائدیر، مۆقاویله‌لری تصدیق ائدیر، اَفو و یا عمومی افو اعلان ائدیر و استیضاح صلاحیتینه مالیکدیر، بۇ یوللا حؤکومتین حاضیرکی عضولرینی وظیفه‌دن کنارلاشدیرا بیلر.
   موجریه گوجو: جومهور باشقانی ارتشین عالی باش فرمانوئرندیر، قانون لایحه‌لرینه قانون اولمامیشدان قاباق وِتو () قویا بیلر (پارلمانین لغوی شرطیله) و اساس حوقوقلار، فردی حوقوقلار و مۆعین سیاسی حوقوقلار ایستیثنا اوْلماقلا، ایجرا حاکیمییتی ایله باغلی مسئله‌لرده پرزیدِنت فرمانلاری وئره بیلر. (جومهور باشقانینین فرمانلاری پارلمان قانونلارینا اۆستونلوک وئریر) و وزیرلر کابینه‌سینین عضولرینی و میلی قانونلاری و سیاستلری ایداره ائدن و حیاتا کئچیرن دیگر مامورلاری تعین ائدیر.
   قضائیه قووه‌سی: اساس قانون محکمه‌سی (اینسان حوقوقلاری ایله باغلی اساس قانون مۆحاکیمه‌سی و فردی مۆراجیعتلره باخیلماسی اۆچون)، تجدیدنظر محکمه‌سی (عادی محکمه سیستمینده سون قرار قبول ائدن محکمه)، دؤولت شوراسی (اینظیباطی محکمه سیستمینده سون قرار قبول ائدن محکمه) و قضایی مۆباحیصه‌لر محکمه‌سی (اساس قانون صلاحیتلرینه گؤره محکمه‌لر آراسیندا مۆباحیصه‌لرین حلی اۆچون) اساس قانوندا عالی محکمه‌لر کیمی تصویر ائدیلن دؤرد تشکیلاتدیر. اساس قانون محکمه‌سینین حاکیملرینی جومهور باشقانی و پارلمان تعین ائدیر.
  
  پارلمانین هر بیر عوضوو بئش ایل مۆدّتینه بیر سئچکی دایره‌سینی تمثیل ائدن ۶۰۰ نفرلی سسوئرمه حوقوقونا مالیک عضوو وار. پارلمان یئرلری، اوستانلارین نوفوس آماری ایله اۇیغون اوْلاراق، اوستانلار آراسیندا اَهالییه گؤره بؤلونور. جومهور باشقانی موستقیم سسوئرمه یولو ایله سئچیلیر و بئش ایل مۆدتینه خیدمت ائدیر. پارلمان جومهور باشقانین ایکینجی مۆدتینده جومهور باشقان سئچکیلرینین واختیندان قاباق یئنیله‌مه‌سه، جومهور باشقانی ایکی مۆدته بئش‌ایللیکدن سونرا تکرار سئچکیلرده ایشتیراک ائده‌بیلمز. پارلمان سئچکیلری و جومهور باشقانینین سئچکیلری عینی گۆنده کئچیریلیر. اساس قانون محکمه‌سی اوْن بئش عضودن عیبارتدیر. هر بیر عۆضو اوْن‌ایکی ایل مۆدتینه سئچیلیر و یئنی‌دن سئچیله بیلمز. اساس قانون محکمه‌سینین عضولری آلتمیش‌بئش یاشینا چاتدیقدا چکیلمه‌یه مجبوردورلار.
  
  حیزبلر و سئچکیلر 
  
  تورکیه‌ده سئچکیلر حؤکومتین آلتی وظیفه‌سی باره‌ده کئچیریلیر: پرزیدنت سئچکیلری (میلّی)، پارلمان سئچکیلری (میلّی)، بویوک شهرلرین بلدیه باشچی‌سی (محلی)، بؤلگه‌لرین بلدییه باشچی‌سی (محلی)، اوستان و یا بلدییه مجلیس عضولری (محلی) و موختارلار (محلی). سئچکیلردن باشقا آرا-سیرا رفراندوملار دا کئچیریلیر.
  
  ایقتیصاد
  
  دموقرافی 
  
  آدرسه دایالی نوفوس قئیدیاتی سیستمی نتیجه‌سینده الده ائدیلن معلوماتلارا گؤره ۳۱ دسامبر ۲۰۲۱–جی میلادی ایلینده تورکیه‌نین نوفوسو ۸۴ میلیون ۶۸۰ مین ۲۷۳ نفردیر. بو رقم، ایلک رسمی نوفوس ساییمی‌نین یاپیلدیغی ۱۹۲۷ ایلینده ۱۳٫۶ میلیون ایدی. ۲۰۱۷ ایلینده‌کی رقم، ۲۰۱۶ ایلینده‌کی رقمین ۹۵۵ مین فاضلاسیدیر و اؤلکه‌نین نوفوسونون آرتیش اورانی ۱۲٫۴٪ دور. نوفوسون ۹۲٫۵ فاییزی اوستانلارین و بؤلگه‌لرین (ایلچه‌لرین) مرکزینده یاشاییرلار. یئنه عینی معلوماتلارا گؤره، تورکیه‌ده هر km2 اورتا حسابلا ۱۰۵ نفر دوشور. نوفوسون ۶۷٫۹ فاییزی ۱۵–۶۴ یاش قوروپوندا اولدوغو حالدا، ۲۳٫۶ فاییزی ۰–۱۴ یاش قوروپوندادیر. یاخلاشیق ۸٫۵٪'لیک بیر قیسیم ایسه ۶۵ اۆستۆ یاشلارداکی شخصلردن تشکیل اولونوبدور. نوفوسون اورتانجا یاشی ۳۱٫۴ دور. تورکیه‌نین ان گلیشمیش و ان چوخ اهالیسی اولان شهری ایستانبول‌دور. آیریجا اوروپا'نین اوچونجو ان سیخ شهری آدینی داشیماقدادیر.
  
  اتنیک و دیل 
  
  تۆرکیه جمهوریتی‌نین رسمی دؤولت دیلی تورکیه تورکجه‌سی و یا همن آنادولو تورکجه‌سیدیر. تورکیه‌ده آنادولو تورک‌‌‌لری اکثریت اولاراق یاشاییرلار و تورکیه تورکجه‌سینده‌ دانیشیرلار، لاکین دیگر اتنیک قوروپلاردا تورکیه‌ده یاشاییرلار، او جومله‌دن؛ کوردلر، آذربایجان تورکلری، لازلار، ارمنیلر و عربلر. تورکیه‌ده تورکیه تورکجه‌سی اکثریت دیلی اولاراق رسمی دؤولت دیلی کیمی تانینیر، آنجاق تورکیه‌ده یاشایان دیگر اتنیک قوروپلارین آراسیندا کورمانج دیلی، ارمنی دیلی، آذربایجان تورکجه‌سی، لاز دیلی، زازا دیلی و عرب دیلی ده ایستیفاده اولونور. گورجولر، چرکس‌لر و آشور‌لار کیمی کیچیک اتنیک قوروپلاردا بو اؤلکه‌نین دیل و مدنی موختلیفلیگینه علاوه‌لر ائدیر.
  
  دین 
  
  ۱۹۲۴-اینجی میلادی ایلین آنایاساسیندا دؤولتین رسمی دینی اسلام سئچیلمیشدی، اما ۱۹۲۸ آنایاساسیندا رسمی دین پوْزولدو و لائیک لیک ایلکه سینی ۱۹۳۷ آنایاساسی بیلیندیردی.
  تورکیه جمهوریتی، بیر لائیک دؤولت اوْلاراق توغرالی دینی یوْخدور. تورکیه جمهوریتینده موختلیف دینی دسته‌لر فعالیت گؤستریر. ان گئنیش یاییلمیشی ایسلامدیر.
  
  تورکیه جمهوریتی‌نین چوخلوغو اسلام دینینه اوزللیکجه سونی (حنفی) مذهبینه منصوبدورلار. هابئله تورکیه جمهوریتین‌ده علوی‌لر و شیعه‌لر ده ساکین دیلار.
  تورکیه‌ده مسلمانلاردان سوْنرا ۶۰٬۰۰۰ ائرمنی (مسیحی)، ۲۰٬۰۰۰ سوریانی (مسیحی)، ۲٬۲۷۰ رم ارتدوکسو، ۱۵٬۰۰۰ روس ارتدوکسو، ۷٬۰۰۰ پروتستان، ۲۵٬۰۰۰ کاتولیک، ۵٬۰۰۰ یهوه شاهیدی، ۳٬۰۰۰ کلدانی، ۸۵۰ مأمونی، ۵۰۰۰ یزیدی، ۲۵۱۱۴ موسوی، ۴۰۰۰۰ بودایی، ۲۱۲۵۹ بهایی و ۷۲۸ نفر هیندو واردیر.
  تورکیه‌ده بوتون مسیحی‌لرین سایی ۳۲۰٬۰۰۰ نفر دیر.
  تورکیه نفوسونون ۲٪ آتئیست، ۴–۲٪ آگنوستیک و ۱٪ ایسه دئیست دیر. نفوسون ۱۵٪ لائیک دیر.
  
  فرهنگ 
  
  تورکیه؛ اوغوز، آنادولو، تراکیا، عثمانلی (یونان–روم و ایسلام مدنیتلرین بیر داوامی‌ایدی) و اوروپا مدنیتی ایله گلنکلری‌نین قاریشماسی‌لا اورتایا چیخان چوخ چئشیتلی کولتورلری باریندیریر.
  
  گؤرۆنتۆلر
  
  قایناقلار
  
  ائشیک باغلانتیلار 
  عومومی
   turkey.com – Topical multilingual website about Turkey.
   
   Turkey profile from the بی‌بی‌سی نیوز
   Turkey at Encyclopædia Britannica
   Turkey from UCB Libraries GovPubs
   Data on Turkey from OECD
   Better Life Index of Turkey from OECD
   
   Key Development Forecasts for Turkey from International Futures
   
  توریسم
   
   Turkey Home – Turkey's Official Tourism Portal
   Official website of the Ministry of Culture and Tourism
   Turkey profile from یونسکو
   Turkey profile from Lonely Planet
  دوولت
   Official website of the Presidency of the Republic of Turkey
   Official website of the Grand National Assembly of Turkey 
  ایقتیصاد
   Official website of Ministry of the Ministry of Economy
   Economic Survey of Turkey 2016 from OECD
   Macroeconomic Data for Turkey Online
  
  تۆرکیه
  بالکان اؤلکه‌لری
  اوروپانین جنوب‌شرقی اؤلکه‌لری
  جنوبی اوروپا اؤلکه‌لری
  دوْغو آغ‌دنیز
  ای ۷ اؤلکه‌لر
  جی ۲۰ اؤلکه‌لر
  ناتو اؤلکه‌لری
  اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر
  آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
  بیرلشمیش میلت‌لر اؤیه‌سی اؤلکه‌لر
  اوْرتا دوْغو اؤلکه‌لری
  موعاصیر تورک دوولتلری
  یاخین شرق اؤلکه‌لر
  جومهوریتلر
  ۱۹۲۳ میلادی ایلده قورولان بؤلگه‌لر و اؤلکه‌لر
  غربی آسیا اؤلکه‌لری
  1923 establishments in Turkey
  1923 establishments in Europe
  1923 establishments in Asia
  اوروپادا اؤلکه‌لر
  آسیا اؤلکه‌لری
  ۱۹۲۳ - جو ایلینده تورکیه اؤلکه‌سینده یارانانلار