title: Авар алипба
text: Авар алипба — 1928 соналъ авар хъвай-хъвагӀи кириллицаялде бачаралдаса нахъе бугеб авар мацӀалъул хӀарпазул тартиб. Авар алипбаялда буго 45 хӀарп (школабазда малъулеб грамматикаялда рекъон 46) гъорлӀе рачун гьечӀо гӀезегӀанго полиграфал, жал гӀатӀидго хӀалтӀизарулел. Руго жеги 1952 соналъ алипбалде гъорлӀе рачине хӀукму гьабун рукӀарал, амма рилӀинаричӀел диграфалги.
  
  Тарих 
  
  1938 соналъул 5 январалда Дагъистаналъул вилаяталъул комитеталъ лъазе гьабуна Дагъистаналъул мацIазул алипбаял кирилицалде руссине гьаби. 8 фебруаралда гьеб хӀукму тасдикъ гьабуна Дагъистаналъул АССР-лъул ЦКалъ. 10 фебруаралда цӀияб авар алипба басмалъизабуна Дагъистаналъул "ХӀакъикъат" казияталда.
  
  Гьелдаса хадуб алипбаялда хис-бас гьабуна (тӀаде жубана Ё, тӀаса бахъана Тл диграф). 1952 соналъул декембералда Тарихалъулги, мацӀалъулги адабияталъулги институталъул (АН СССР-алъул Дагъистаналъул филиал) гIелмияб сесиялда хӀукму гьабуна авар алипбаялде тIаде ЛI, хIарп жубазе, ЦӀцӀ, ЧӀчӀ ва КӀкӀ тетраграфазул бакIалда Ць, Чь ва Ӏк диграфал хӀалтIизаризе, амма гьеб хIукму гӀумруялде бахъинабун гьечӀо жеги. 1993 соналъ гьебго суал цIидасанги борхун букIана ИЯЛИ ДНЦ РАН-алъул хъвай-хъвагIи бугел мацIазул рукIалиде ккезариялъул конференциялда, амма гьенибги жо ккечIо.
  
  Алипба
  Аслияб авар алипбаялда буго кинабниги 45 кириллицаялъул хӀарп (ЛӀ хӀарпги рикӀкӀун), гьезул 31 буго гӀадатаб, ай цогидаб гӀаламат жинда цадахъ гьечӀеб, хӀутӀараб 14 хӀарп буго жубараб, ай цогидаб ишара цадахъ бугеб (Гъ, Гь, ГӀ, Къ, Кь, КӀ, Лъ, ЛӀ, ТӀ, Хъ, Хь, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ). 
  
  Алипбаялда бугеб 16 ишараялъул кумекалдалъул (тӀаде гӀучӀгун — Ӏ) лъугьуна:
  
   30 диграф (алипалда кьун буго гӀицӀго анцӀила ункъго аслияб);
   13 триграф;
   4 тетраграф;
   2 пентаграф.
  
  Гьел киназго бихьизабула авар фонетикаялда бугеб кинабниги 72 гьаракь, лабиаллъаралги гъорлӀе рачун.
  
  Микьго хӀарпалъ бихьизабула 5 рагьараб гьаракь ва йотахарал вариантал ( + рагьараб гьаракь). Алипалда гъорлӀ гьечӀел, амма къватӀиса рачӀарал рагӀабазулӀ хъвалел хӀарпал руго Ё ва Ы. Тамахаб ишара Ь хӀалтӀизабула цогидал хӀарпазда цадахъги цогидал мацӀаздасан рачӀарал рагӀабазулъги; гьелъ гӀурус мацӀалда бихьизабулеб хӀарп тамахлъи авар адабияталъулаб мацӀалда гӀечӀо. Орфографияб рахъалъ авар рагӀаби абулеб ва хъвалеб къагӀидабазда гьоркьоб буго дагьабго батӀалъиги (ралагье: Авар орфография).
  
  Рагьаразе хӀарпал 
  Авар мацӀалда рагьараб гьаракь буго щуго; гьел рихьизарула И, У, Е/Э, О, А хӀарпаздалъун. Рагьараб гьаракьалдаса авар мацӀалда я рагӀи, я гьижа байбихьуларо, гьелда цебе букӀуна рагьукъаб  гьаракь, амма хъвалаго гьеб бихьизе гьабуларо (рагӀул ахиралда жибго бугеб мехалъ гурони), гӀицӀго рагьарал хӀарпал хъван тола. Мисалалъе: авар, ине, унголъи, эбел.
  
  Е ва Э хӀарп 
  Е хӀарп авар хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабула лъабго батӀияб къагӀидаялъ, гьебги бараб буго гьелда сверун ругел хӀарпазда:
  
   Рагьукъал рихьизарулел хӀарпазде гьоркьобе, рагӀул яги гьижаялъул ахиралде ккараб бакӀалда Е хӀарпалъ бихьизабула  гьаракь, ва гьелъ кин букӀаниги цогидал гьаркьазул къагӀида хисизабуларо,  гьаракьалъул хутӀун: берцинаб, гьелизе, бече;
   РагӀул байбихьуда ва цогидал рагьарал гьаркьазда хадуб бугони, гьелъ бихьизабула йотахараб гьаракь, ай + гьаркьазул дандрай: екеризе, ессари, елъи; 
   Й хӀарпалда цадахъ (ЙЕ) рагьукъал хӀарпаздаса хадуб цогидал мацӀазул фамилиязулӀ, цӀаразулӀ: Алигйери, Кйеркегор, Кйельдаль.
  
  Э хӀарп хӀалтӀизабула гьебго /e/ гьаракь бихьизабизе, амма цадахъ гьамзагун, киданиги букӀунаро гьелда цадахъ /j/ гьаракь. ДандчӀвала рагӀабазул байбихьуда ва къанагӀат рагьарал гьаркьазда хадуб, ай рагӀабазул бакьулӀ: эркенаб, эбел, беэнаб.
  
  Ё хӀарп 
  Ё хӀарп авар хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизабиялъе гӀурхъи чӀвараб буго къватӀисел мацӀаздалъун, хасго гӀурусалдаса рачӀарал рагӀабаздалъун, жал хӀалтӀизариялъеги гӀурхъи лъурал. Гьелъ бихьизабула /jo/ гьаракь ва хӀалтӀизабула:
  
   гӀурус рагӀабазулӀ: ёлка, Пётр;
   цогидал мацӀаздача рачӀарал хасал ва гӀаммал цӀаразулӀ œ, ə, ø гӀадал лабиаллъарал рагьаразул бакӀалда: Гёте, Сёрен (дан Søren) ва ц. 
  
  Авар рагӀабазулӀ /jo/ гьаракь бихьизабизе щибаб позициялда хӀалтӀизабула ЙО хӀарпазул дандрай: йокьулей, йорхатай, йортизе.
  
  Ю ва Я хӀарпал 
  Ю ва Я хӀарпалъ бихьизабула йотахарал гьаркьал: /ju/ ва /ja/. Ю хӀарп жалго авар рагӀабазулӀ дандчӀвала гӀицӀго байбихьуда: юссине, юкъаризе; цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ дандчӀвала цогидал позицияздаги: юстиция, тюнинг, нюанс. Я хӀарп дандчӀвала гӀатӀидго батӀи-батӀиял позициязда: яс, батӀияб, гьаят. 
  
  Гьокьосабахъилъун буго цо-цо рагьукъал хӀарпаздаса хадуб йотахарал гьаркьал рихьизаризе ЙУ ва ЙА хӀарпазул дандрай хӀалтӀизаби; гьаб асасалъе мутӀигӀлъула гьединго къватӀисел мацӀаздаса рачӀарал хасал ва цо-цо гӀаммал цӀарал: Шакйамуни (Шакямуни), секйурити (секюрити), Ютйуб (Ютюб).
  
  Ы хӀарп 
  Ы хӀарп Авар мацӀалъул битӀунхъваязул къамусалда кьун бугеб алипбаялда гъорлӀ хъван гьечӀо, амма школабазул грамматикаялъул тӀахьазда гьеб алипбаялда гъорлӀ бихьизабула. Авар мацӀалъул цохӀониги рагӀиялъулӀги гьеб хъваларо, ва гьелъул хӀалтӀизабиги буго цӀакъ къанагӀатаб: хъвала гӀицӀго гӀурус мацӀалъул рагӀабазулӀ, гьезул транслитерация гьабулаго.
  
  Гьаркьилаб магӀна гьечӀел ишараби 
  Гьанжесеб авар хъвай-хъвагӀиялда буго кӀиго ишара, жиндир хасаб гьаркьилаб магӀна гьечӀеб: Ь ва Ӏ; гьеб кӀиябго хӀалтӀизабула цогидал хӀарпазда цадахъ полиграфазулӀ.
  
  Ь яги тамахаб ишара хӀалтӀизабула полиграфазулӀ графикияб элемент хӀисбалда, жинца гӀадатаб хӀарпалда цадахъ гьелъул букӀаралдаса батӀияб гьаракь бихьизабулеб: Г — Гь, К — Кь, Х — Хь. Гьединго хӀалтӀизабула гӀурус рагӀабазул транслитерациялъулӀ.
  
  Ӏ ишара яги кириллияб гӀучӀ (палочка) буго гьединго жиндир я гьаркьилаб магӀна гьечӀеб, я жибго батӀаго хӀалтӀизаби гьечӀеб ишара. Цадахъ хӀалтӀизабулел хӀарпазул байбихьул гьаракь гьелъ гьабула яги абруптивияблъун (КӀ, ТӀ, ЦӀ, ЧӀ), яги тубан хисизабула (ГӀ, ЛӀ, ХӀ). Гьеб хӀалтӀизабулел полиграфал кьун руго гъоркьегӀан.
  
  Рагьукъазе хӀарпал 
  Авар мацӀалда бугеб 72 рагьукъаб гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизабула алипбаялде гъорлъе бачараб 36 хӀарп (гьезул 14 жубараб, яги диграф) ва гъорлӀе бачинчӀеб 33 полиграф, гьенирго гъорлӀ лабиаллъарал рагьукъалги (ралагье гъорькегӀан).
  
  Рагьукъал гьаркьал данде лъола гьезул халалъиялда яги къуваталда рекъон (фортис ва ленис). Фартисалъул (ялъуни къуватаб, ялъуни геминат) рагьукъаб буго 14, амма алипбаялда гьелъул ункъго гурони бихьизабун гьечӀо: лъабго диграф — Къ , Кь , Хъ  ва цо гӀадатаб хӀарп — Щ ; хутӀарал рихьизаризе хӀалтӀизарула кӀирекъарал, ай кӀи-кӀи цадахъ хъварал хӀарпал: диграфал ва тетрагафал, амма киналго рагӀабазулӀ гуро. Жидеца хасал гьаркьал рихьизарулел рукӀаниги, гьел алипалда рихьизарун гьечӀо.
  
  Лабиаллъарал гьаркьал гьединго рихьизарун гьечӀо алипбаялда, гьел киналго хъвала диграфал, триграфал ва пентаграфал гӀадин, В хӀарпги хӀалтӀизабун.
  
  ГӀадатал хӀарпал (монографал) 
  ГӀадатал хӀарпал ккола жал цо ишараялдалъун рихьизарулел. Рагьукъал гьаркьал рихьизабизе гьединаб хӀарп авар алипбаялда буго 22:
  
  Авар мацӀалда гьечӀо  гьаракь, гьеб гьаракь бихьизабулеб Ф хӀарп хъвала цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ.
  
  Халалъарал гьаркьал рихьизарулел хӀарпал 
  ГӀадатал хӀарпаз авар мацӀалда аслияб къагӀидаялъ рихьизарула гӀадатал гьаркьал, амма руго гӀадатал хӀарпал, жидеца гӀадатал гьаркьал гурелги, фортисалъул, яги халалъарал гьаркьал рихьизарурел. Гьел хӀалтӀизарула гьелго халалъарал гьаркьал рихьизарулел полиграфаздасаги гӀатӀидго. Полиграфал хӀалтӀизабулеб къагӀидаялъухъ ралагье гъоркьегӀан.
  
  Хадусел гӀадатал хӀарпаз рихьизарула цо гьаракьалъул кӀиго вариант (фортис ва леннис):
  
   С хӀарпалъ бихьизабула гъугъаб альвеолярияб сибилант : сас , вас , си , ва халалъараб гъугъаб альвеолярияб сибилант : сихӀ , сабру , сагӀат  ва ц.
   Х хӀарпалъ бихьизабула гъугъаб увулярияб фрикатив : нах /, хан , хераб , ва халалъараб гъугъаб увулярияб фрикатив : -ха , (бутӀа), хехлъи , халалъи  ва ц..
   Ц хӀарпалъ бихьизабула гъугъаб альвеолярияб аффриката : цин , цер , цудунго , ва халалъараб гъугъаб альвеолярияб аффриката : вац , бицатаб , цебе  ва ц.
  
  Ъ хӀарп 
  Ъ хӀарп яги гӀурус къагӀидаялъухъе къараб ишара хӀалтӀизабула авар мацӀалда лъабго бакӀалда:
  
   Жиндирго магӀна гьечӀого, цогидал хӀарпалгун, полиграфазда гъорлӀ;
   Жибго авар мацӀалъул глотталияб плозив яги гьамза гьаракь  бихьизабизе (рагӀул яги гьижаялъул ахиралда), мисалалъе: вабаъ , гьуърул ; гьеб гьаракь рагӀул байбихьудаги дандчӀвала, амма бихьизабуларо, рагьарал хӀарпал хъван тола: абизе ; кӀиабилеб гьижаялъул байбихьуде ккани, гьаракь бихьизабизе Ъ хъвала: Къуръан , масъала , яги хӀалтӀизабула Э хӀарп: беэнаб ;
   Цогидал мацӀаздаса рачӀарал рагӀабазулӀ рагьукъаб гьаракьалда хадуб бугеб Е хӀарп ЙЕ гӀадин цӀалулеблъи бихьизабизе; субъект  (субйект–йилан хъвачӀого), конъюнктура  ва ц..
  
  Диграфал 
  Диграфал ккола кӀиго ишараялдаса гӀуцӀарал хӀарпал, жал цо-цо гьаракь бихьизабизе хӀалтӀизарулел. Авар хъвай-хъвагӀиялд диграфал, гьединго хутӀарал полиграфалги лӀугьуна аслуялда Г, К, Л, Т, Х, Ц, Ч хӀарпазулги, гьезда цадахъ Ъ, Ь, Ӏ, В хӀарпазулги кумекалдалъун, гьединго диграфал лӀугьуна Д, Ж, З, С, Ш, Щ хӀарпазулги, цадахъ В хӀарпгун. 
  
  Авар алипбаялда гъорлӀ буго 14 диграф:
  
   гьаракь бихьизабизе бахъараб буго ЛI хIарп, амма гьеб алипалда де факто тасдикъ гьабун гьечIо, гьелъул бакIалда гIемерисеб хIатIизабула кIирекъараб Лълъ, амма хIакъикъаталда кIирекъаб лълъ данде ккола халалъараб  бихьизабизе (гьеб гьаракь хъвай-хъвагIиялда бихьизабула релълъине абураб рагӀулӀ ва гьелъул цогидал формабазулӀ. Википедиялда бичӀчӀунгутӀи ккечӀого букӀиналъе гӀоло ЛӀ хӀалтӀизабула  гьаракь бихьизабизе).
  
  Алипбаялда гъорлӀ хъван гьечӀел, амма хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизарулел диграфал руго (16):
  
  Лабиаллъарал гьаркьал рихьизарулел диграфал гьанжесел орфографиялъул асасазда рекъон хъвала щибаб позициялда (гӀемериселъ гьел дандчӀвала рагӀабазул байбихьуда, къанагӀат бакьулӀ, рагӀаби журарал ругони). РагӀулебщинаб бакӀалда гьединго хъвала кӀиго диграф: Кк  (ккал , баккизе ) ва Чч : ччугӀа , биччизе , ччобори  ва ц. 
  
  ХутӀарал халалъарал рагьукъал рихьизарулел диграфал хъвала гӀицӀго хадусел бакӀазда:
   Халалъараб гъугъаб альвеолярияб сибилант бихьизабулеб Сс диграф — ссан , буссине , бессизе , руссун , сси  рагӀабазулӀ, гьезул сигъабазулӀ ва гьездаса лӀугьарал рагӀабазулӀ.
   Халалъараб гъугъаб увулярияб фрикатив бихьизабулеб Хх диграф — биххизе , махх , раххан , ххам , ххезе , ххенезе , ххине  рагӀабазулӀ, гьезул сигъабазулӀ ва гьездаса лӀугьарал рагӀабазулӀ.
   Халалъараб гъугъаб альвеолярияб аффриката бихьизабулеб Цц диграф — беццизе , ицц , ццин  рагӀабазулӀ, гьезул сигъабазулӀ ва гьездаса лӀугьарал рагӀабазулӀ.
  
  ЛъабхӀарпал (триграфал) 
  Триграфал, ай лъабго ишараялдалъун рихьизарурал хӀарпал авар мацӀалда руго дагьал, гьел киналго руго лабиаллъарал гьаркьал рихьизаризе хӀалтӀизарулел, алипбаялде гъорлӀе рачун гьечӀо.
  
  Гьв триграфалъ бихьизабула гъугъаб глотталияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант; хъвала цохӀо гьве , гьвелцӀибил  рагӀабазулӀ ва гьезул сигъабазулӀ;
  
  Ххв триграфалъ бихьизабула гъугъаб увулярияб фрикативалъул лабиаллъараб вариант; хъвала цохӀо ххвел  рагӀиялъулӀ, гьелъул сигъабазулӀ ва  гьелдаса лӀугьарал рагӀабазулӀги.
  
  УнкъхӀарпал (тетраграфал) 
  Ункъго ишараялдалъун бихьизабулеб хӀарп, ай тетраграф, буго ункъго:
  
  Жинца велярияб абруптивияб гьаракь бихьизабулеб тетраграф КӀкӀ хъвала рагӀулебщинаб бакӀалда: кӀкӀуй , кӀкӀал , рикӀкӀине  ва ц. ХутӀарал тетраграфал хъвай мутӀигӀлъула хадусел асасазе:
  
   Лълъ тетраграфалъ бихьизабула: 1) гъугъаб альвеолярияб латералияб фрикатив, ва хъвала релълъине  рагӀиялъулӀ ва гьелъул сигъабазулӀ; 2) гъугъаб альвеолярияб латералияб аффриката  ва хъвала: билълъине , лълъар  рагӀабазулӀ ва гьезул сигъабазулӀ;
   ЦIцI тетраграфалъ бихьизабула халалъараб альвеолярияб абруптивияб аффриката, ва гьеб хъвала бацIцIине , бецIцIизе , буцIцIине , цIцIе , рицӀцӀ  рагӀабазулӀ, гьезул сигъабазулӀ ва гьездаса лӀугьарал рагӀабазулӀ;
   ЧIчI тетраграфалъ бихьизабула халалъараб палато-альвеолярияб абруптивияб аффриката, ва гьеб хъвала бечIчIизе , бичIчIизе , речIчIизе , ричIчI , ричӀчӀи , чӀчӀичӀчӀидизе  рагӀабазулӀ, гьезул сигъабазулӀ ва гьездаса лӀугьарал рагӀабазулӀ.
  
  Пентаграфал 
  Щуго ишараялдалъун хъвалеб хӀарп, ай пентаграф, буго авар мацӀалда кӀиго, гьелги хӀалтӀизарула лабиаллъарал гьаркьал рихьизаризе:
  
  КӀкӀв пентаграфалъ бихьизабула халалъараб велярияб абруптивалъул лабиаллъараб вариант, ва хъвала гьеб гьаракь рагӀулебщинаб бакӀалда: кӀкӀвазе , кӀкӀвелараб , кӀкӀвин . ЧӀчӀв пентаграфалъ бихбизабула халалъараб палато-альвеолярияб абруптивалъул лабиаллъараб вариант, ва гьеб хъвала цохӀо чӀчӀвад  рагӀиялъулӀ, гьелъул сигъабазулӀ ва гьелдаса лӀугьарал рагӀабазулӀ.
  
  Гьанжесеб авар хъвай-хъвагӀиялъул киналниги ишараби 
  
  Авар мацӀалда буго 77 гьаракь, гьел киналго рихьизабизе хӀалтӀизабула 83 графема/хӀарп, гьезул:
  
   10 хӀарп рагьаразе:
   5 — бацӀцӀадаб гьаракь бихьизабизе: А, И, О, У, Э
   3 — йотахараб: Ё, Ю, Я
   1 — кӀиго батӀияб къагӀидаялъ хӀалтӀизабулеб: Е
   1 — гӀурус рагӀабазе гурони хӀалтӀизабулареб: Ы
   71 хӀарп рагьукъазе:
   22 гӀадатаб: Б, В, Г, Д, Ж, З, Й, К, Л, М, Н, П, Р, С, Т, Ф, Х, Ц, Ч, Ш, Щ, Ъ
   30 диграф:
   11 — В хӀарпгун: Гв, Дв, Жв, Зв, Кв, Св, Тв, Хв, Чв, Шв, Щв;
   4 — Ъ хӀарпгун: Гъ, Къ, Лъ, Хъ
   3 — Ь хӀарпгун: Гь, Кь, Хь;
   7 — Ӏ ишарагун: ГӀ, КӀ, ЛӀ, ТӀ, ХӀ, ЦӀ, ЧӀ;
   5 — кӀирекъараб: Кк, Сс, Хх, Цц, Чч
   13 триграф: Гъв, Гьв, Ккв, Къв, Кьв, КӀв, Лъв, ТӀв, Ххв, Хъв, Хьв, ЦӀв, ЧӀв;
   4 тетраграф: КӀкӀ, Лълъ, ЦӀцӀ, ЧӀчӀ;
   2 пентаграф: КӀкӀв, ЧӀчӀв;
   1 — кумекалъул хӀарп: Ь
   1 — кумекалъул ишара: Ӏ
  
  РилӀинарун гьечӀел диграфал ва триграфал 
  Авар алипбаялъе рахъарал, амма жеги рилӀинарун гьечӀел ва хъвай-хъвагӀиялда хӀалтӀизарулел гьечӀел, амма хӀалтӀизабиялъе санагӀалъи бугел диграфал руго Ць ва Чь, жидеца ЦӀцӀ ва ЧӀчӀ тетраграфал, гьединго цо-цо бакӀалда ЦӀ ва ЧӀ хисулел. Мисалалъе: мацӀ — маць, цӀцӀе — цье; хӀинчӀ — хӀинчь, бичӀчӀизе — бичьизе. Гьелдаго релълъун Цьв ва Чьв триграфаздалъун хисула ЦӀв, ЧӀв, ЧӀчӀв хӀарпалги: цӀва — цьва, чӀва — чьва, чӀчӀвад — чьвад.
  
  Гьединго, теориялда, бегьула хӀалтӀизабиялъе Ль диграф, жиндалъун Лълъ тетраграф ва ва цо-цо бакӀалда лъ диграф хисизе бегьулеб: релълъараб — рельараб, лъим — льим.
  
  Диакритикал 
  Диакритикал ругел хӀарпал авар алипалда гьечӀо, амма хассаб литератураялда, мисалалъе, къамусазда хӀалтӀизарула хадусел:
  кьабизабиялъул ишара ◌́ — гьомографал, ай хъваялъулӀ релълъарал, амма цӀалулеб къагӀида батӀи-батӀиял рагӀаби ратӀа гьаризе: ра́гӀи — рагӀи́, ͞лъи́кӀлъи — ͞лъикӀлъи́, гьа́ризе — гьари́зе.
  макрон ◌͞◌ — гьелъ бихьизабула рагьукъаб гьаракьалъул халалъараб вариант ва хӀалтӀизабула рагӀи цӀалиялъул мухӀканлъи бихьизабизе: ва͞ц, ͞лъим, ͞чӀел.
  
  Ралагье гьединго 
  
   Авар хъвай-хъвагӀи
   Авар орфография
  
  МугъчӀваял 
  
  Алипба
  Кириллиял алипбаял