title: Платон
text: Платон ( ; 428/427 яги 424/423 – 348/347 НЩ) — некӀсияв грек философ, жив Атеназда гьавурав НекӀсияб Грекиялъул классикияб периодалда. Атеназда Платоница кьучӀ лъуна Академиялъе, философияб схолалъе; ва гьениб гьес малъулаан философиял доктринаби, жал хадур платонизм хӀисабалда лӀугьарал. Платон абураб цӀар букӀана криптоним, жиб къокъцӀаралдаса бачӀараб — гьев кӀигъуждулӀа гӀебав вукӀиналъилан рикӀкӀуна. Синопалдаса Диогеница цитатулев Милеталдаса Александрида рекъон, гьесул цӀар букӀана Аристокл, Аристонил вас, Коллит демалдаса (Коллит букӀана Атеназул цо къаралъи).
  
  Платон вукӀана инноватор хъварал диалогазул ва философиялъул диалектикиял формабазул. Гьес рорхана проблемаби, жал хадур теоретикияб философиялъеги практикияб философиялъеги киналниги аслиял къарал лӀугьарал. Гьесул бищун кӀудияб нахъетел ккола Формабазул теория, жиндилӀ Платоница бихьизабун бугеб универсалиязул проблема тӀубай. 
  
  Жиндирго малъухъан Сократилаги, жиндирго цӀалдохъан Аристотелдаги цадахъ, Платон ккола философиялъул тарихалъул централияв фигуралъун. Гьесул киналниги гӀадин мехцоял хӀалтӀабазде данде ккун, рикӀкӀуна, Платонил хӀалтӀаби рукӀахъе цӀунун хутӀанилан 2 400-ялдаса цӀикӀкӀун соналъ. Гьезул популарлъи хисардулеблъун букӀун батаниги, Платонил асарал цӀалулаан ва лъазарулаан. Неоплатонизмалдасан Платоница гьединго кӀудияб асар гьабуна хринстианияб ва исламияб философиялде (мисалалъе, Ал-Фарабидалъун). Гьанжесеб мехалда, Алфред Норт Вайтгьедица мащгьурго абухъе: "Европияб философияб традициялъул бищун цӀодоргояб гӀаммаб характеризация буго гьеб Платонихъе баянкьелазул серияздалъун гӀуцӀун букӀин."
  
  Биография 
  Платонил цебесеб гӀумруялъул ва лъайщвеялъул хӀакъалъулӀ лъалеб жо буго цӀакъ дагьаб. Гьев вукӀана аристократикияб ва ссий бугеб хъизаналдаса. Платон гьавураб заман ва бакӀ мухӀканго лъалеб гьечӀо. НекӀсиял иццазда мугъчӀван, гьанжесел гӀалимзабаз рикӀкӀуна гьев Атеназда яги Айгиналда нилӀеде щвелалде 428 яги 423 соналъ гьавунилан. Жиндирго хӀакъалъулӀ биографияб информация Платоница дагьаб кьолеб буго жиндирго хӀалтӀабалӀ, амма цӀикӀкӀаниселъ гьес мухӀканлъиялъул гӀураб даражаялде рехсолел руго жиндирго гӀагарлъи, гьездаго гъорлӀ кӀиявго вацги, Адемант ва Главкон, жал Сократгун бахӀс гьабулел ругел Республикаялда. Гьел ва цогидал регӀелаз рес кьола нилӀее Платонил хъизаналъул гъветӀ букӀахъинабизе. Рес буго, Платон сапаралъ Италиялде, Сицилиялде, Египеталде ва Киренаялде щвей, кӀикъого сонил ригьда, Платоница кьучӀ лъуна философиялъул схолалъе, Академиялъе, Атенал шагьаралда, Гьекадем яги Академ рохьил рацӀцoалъуда букӀараб ракьул бутӀаялда, хадуб жиндие грек митологиялъул Аттикияв гьерой Академил цӀар кьураб.  хӀалтӀулеб букӀана НЩ 84 соналъ гьеб Луций Корнелий Суллаца биххизабизегӀан. ГӀемерал философал цӀалана , бищун цӀар аразул цояв вукӀана Аристотел. Диоген Лаэртиясда рекъон, жиндир гӀумруялъул хадусеб заманалъ, Платон вукӀана гъорлӀелъун Сиракузал шагьаралъул политикаялде, гьениб хӀалбихьулеб букӀана Дионисий тиран хисиялъе гьесул лъадул вац Сиракузаздаса Дионидалъун, жив Платоница жиндирго хадувчилъун вахъинавурав, амма хадув Платониде данде вахъарав. Дионисий хун хадув, Платонил Анкьабилеб къагъаталда рекъон, Дионица гьарана Платонид Сиракузазде нахъвуссаян II Дионисийил мугӀалимлъун вахъине; II Дионисица Платонил малълъ боснилан кколеб букӀана, амма ахир-къадги гьелъул мотив бичӀчӀарав гьес къватӀиве гъуна Дион ва Платонги хӀал гьабун ккуна. Платон ахирги Сиракузаздаса нахъе ана. БатӀи-батӀиял иццазда рехсон буго Платон хвей. Цояб гьисториялъ, жиб цо тӀутӀураб манускрипталде мугъчӀвараб, абулеб буго Платон боснов хванилан, гӀолохъанай трак ясалъе гьесие флейтадул бакъан бачунаго. Цогидаб традициялъ абулеб буго Платон бертадулаб квана-гьекъеялда хванилан. Гьеб бицен мугъчӀвараб буго Лаэрталдаса Диогенил лъабабилеб гӀасруялда вукӀарав Александриялдаса Гьермиппил биценалде гьабураб регӀелалде. Тертуллианида рекъон, Платон хвана кьижаралъув.
  
  Баянкьелал
  
  МугъчӀваял
  
  Цитатиял хӀалтӀаби 
  ТӀоцереял хӀалтӀаби (грек ва рум)
  
   Апулей, De Dogmate Platonis, I. Оригиналияб тексталъухъ ралагье Латин Библиотекалда.
   Аристофан, Кьужал. Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Perseus program.
   Аристотел, Метафизика. Оригиналияб тексталъухъ ралагье:  Perseus program.
   Цицерон, De Divinatione, I. Оригиналияб тексталъухъ ралагье  Латин Библиотекалда.
   
    Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Perseus program.
    Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Perseus program.
    цӀидахъбасма: 
    Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Perseus program.
    Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Perseus program.
    Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Latin Library.
   , V, VIII. Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Perseus program.
   Ксенофон, Меморабилиа. Оригиналияб тексталъухъ ралагье: Perseus program.
  
  КъватӀисел регӀелал 
  
   Онлайн цӀализе щолел хӀалтӀаби :
   
    – грек & ингилис гьиперлинкияб текст
   
   
   
   Философиялъул энциклопедия (инг.)
   Философиялъул Стенфордалъулаб Энциклопедия (инг.)
  
   
   Платон
  Н. щ. 420-абилел соназ гьарурал
  Н. щ. 340-абилел соназ хварал
  Н. щ. V гӀасрудал Грекиялдаса гӀадамал
  Н. щ. V гӀасрудал хъвадарухъаби
  Н. щ. IV гӀасрудал Грекиялдаса гӀадамал
  Н. щ. IV гӀасрудал философал
  Н. щ. IV гӀасрудал
  Академикиял философал
  НекӀсиял Атеназдаса философал
  НекӀсияб Грекиялъул эпистемологистал
  НекӀсияб Грекиялъул этикистал
  НекӀсияб Грекиялъул метафизикчагӀи
  НекӀсияб Грекиялъул политикиял философал
  Идеалистал
  Моралиял реалистал
  Онтологистал
  Рокьул философал
  Сократил цӀалдохъаби
  Рационалистал
  БакътӀерхьул цивилизациялда теористал
  Хвалил философал