title: ГӀараб алипба
text: ГІараб алипба (,  or , ), ялъуни ГІараб абджадия, буго гІараб хъвай-хъвагІиялда гІуцІараб алипба, жиндие гІараб мацІалда хъвадаризе кодификация гьабураб. Хъвай-хъвагІи буго кваранидаса квегІиде курсивалдалъун ва гьелде гъорлъ буго 28 хІарп. ГІемерисел хІарпазул руго контекстиял хъвалел къагІидаби.
  
  ГІараб алипба рикІкІуна абджадиятлъун, ай жинда гъорлъ гІицІго рагьукъал гьаркьал (консонантал) рихьизарулел хІарпал хІалтІизабулеблъун, гьединго рикІкІуна гІараб алипба жубараб абджадиятлъун кколин абунги.
  
  Цогидал журарал абджадиятазда гІадин къаламчагІаза рахъана рагьарал гьаркьал рихьизаризе хасал хІаракаби ва диакритикал.
  
  Рагьукъал гьаркьал 
  Аслияб гІараб алипбаялда буго 28 хІарп. 
  
  Цогидал мацІазе дандеккезабун гьабураб гІараб хъвай-хъвагІиялде тІаде журан ялъуни тІаса рахъун руго чанго хІарп, мисалалъе, парс, гІусманияб турк, курд, урду, синди, малай, пушту, арви ва малаялам мацІазда. ГІараб хІарпазул гьечІо бетІераб ва бетІераб гуреб формаби.
  
  ГІемералго хІарпал руго цоцазда релълъарал, амма жал бакъулъ ругел бутІабазда тІад ялъуни гъоркь ругел тІанкІаздалъун (нукъдабаздалъун) ратІарахъулел. Гьел тІанкІал ккола хІарпазул ратІатІоларел гІаламаталлъун, жидеца батІи-батІиял гьаркьал кьолел хІарпал цоцадаса ратІа гьарурел. Мисалалъе, ب (b), ت (t) ва ث (th) хІарпазул буго цого аслияб куц-мухъ, амма руго тІанкІал: цояб гъоркь, кІиго тІаса ва лъабго тІаса; ن (n) хІарпалъул байбихьуда ва гьоркьоб хъвалеб къагІида буго цого тІаса цо тІанкІгун, батІаго ва ахиралда хъ валел къагІидаби руго батІиял. 
  
  ГІараб хІарпазул басмаялъул ва кверзул хъвалеб къагІида ккола курсивлъун, рагІиялда жаниб гІемерисел хІарпазул букІуна аскІор ругезулгун бухьен.
  
  Алипбаялъулаб тартиб 
  ГІараб алипбаялъул хІарпазул буго кІиго батІияб тартиб (коллация): абджадия ва гьиджаи (алифбаи). 
  
  Оригиналияб абджадия () таритиб, жиб  хІалтІизабулеб, лъугьараб буго финикъияб алипбаялъул тартибалдаса, ва гьелъ гьеб релълъараб буго финикъияб алипбаялдаса лъугьарал цогидал алипбаязул тартибалда, мисалалъе, гьибрит алипбаялъул тартибалда. Гьеб тартибалда хІарпал гьединго хІалтІизарула цифраби хІисабалдаги, Абджадияталъул цифрабазул буго гьибрит гематриялъулги грек изопсефиялъулги гІадаб алипбагун цифрабазулаб код/шифр
  
  Гьиджаи () ялъуни алифбаи () буго гьанжесеб тартиб, жинда жаниб хІарпал куц-мухъалда рекъон цадахъ лъурал, гьеб тартиб хІалтІизабула, телефоназул тІахьал, къамусал гІадал цІаразул ва рагІабазул сияхІазда.
  
  Абджади 
  Абджади тартиб кколаро цебесеб шималияб семит алипбаялъул тартибалъул гІадатияб ирсилаблъун, гьелда жаниб буго бакІ, жиб арамияб  самех/семкат  хІарпалъе данде кколеб, амма гьеб арамияб хІарпалдаса лъугьараб цониги хІарп гьечІо гІараб алипбаялда. Самех тІагІиналъул бакІалде ש шин хІарпалдаса лъугьана кІиго цоцада рачІел гІараб хІарпал,   (шин) ва  (син), жал самехалъул бакІалде рачІарал. Анлъго цогидаб хІарп, жидер аналогал цониги шималияб алипалда гьечІел, лъун руго ахиралда
  
  Гьелъул вокализация гІемерисеб гьабула хадусеб къагІидаялъ:
  
   .
  
  Цогидаб вокализация:
  
   
  
  Гьелъул вокализация гьабизе бегьула:
  
  ГІиджаи 
  Гьанжесел къамусазда ва баянтІахьазда абджадиялъул тартибалъул бакІалда хІалтІизабула цІияб гьиджаи тартиб , жинда жаниб хІарпазул тартиб гІемерисеб гьезул куц-мухъалда рекъон гІуцІараб. Гьиджаи тартиб киданиги хІалтІизабуларо цифраби хІизабалда.
  
  Гьиджаиялъул батІияб тайпа хІалтІизабулаан Магърибалда, амма гьеб дагьаб цебегІан хисана машрикъияб тартибалъ.
  
  ХІарпазул къагІидаби 
   ГІараб алипба кидаго ккола курсивлъун, жидер рагІиялда жаниб бугеб бакІалде балагьун хІарпазул рукІуна батІи-батІиял хъвалел къагІидаби. ХІарпазул букІине бегьула ункъгоялде гІунтІун батІияб хъвалеб куц, жал байбихьул (инициал), гьоркьохъеб (медиал), ахираб (финал) ва жибго бугеб (изолят) бакІазде данде кколел    (IMFI). Цо-цо хІарпазул хъвалеб къагІидаялъул гІемерго батІалъи бугеб мехалъ, цогидал хІарпал гІемерисел хисичІого хутІула ункъабго хъвалеб бакІалда. ГІаммаб къагІидаялда цого рагІабазда жаниб хІарбал цоцада рухьуна къокъаб мухъалдалъун, амма анлъго хІарп () хурхинаризе бегьула гІицго цебехун (кваранидехун) бугеб хІарпалда. Мисалалъе,  (Арарат) рагІиялда киналго хІарпал руго ратІаго хъвалеллъун, щай гурелъул гьел хІарпал рухьинарун бажаруларо хадусезда. Гьединго цоцо рагІабазул комбинациял хъвала лигатураби (хасал формаби) гІадин, масала,  , жиб хъвазе тІадаблъун бугеб ( лигатурияб гуреб комбинация цІализе захІматаблъун рикІкІуна)
  
  Аслиял хІарпазул таблица 
  
  Баянал
  
   Гьаркьал рахъулеб куц кьун буго гьенжесеб стандартияб гІараб мацІалъул, жиб школабазда ва университетазда малъулеб. Практикаялда, хІарпал рахъулеб къагІида батІи-батІиял икълимазда рекъон букІине бегьула стандарталдаса батІияю. ГІараб мацІалъул пронунциациялъул (хІарпал рахъулеб къагІиядаялъул) хІакъалъул дагьабги цІикІкІун информация балагье гІараб фонология ва гІараб мацІалъул вариантал макъалабазда.=
  ГІараб хІарпазул цІаразул хал гьабизе бегьула цебесеб версиялъул абстракция хІисабалда. Протосемит мацІалда гьел цІарал рукІана хасаб магІна бугел рагІабилъун. Халкъалда гьоркьоб хІарпазул рукІине бегьула цогидал цІарал.
  Анлъго хІарпалъул () гьечІо чІван-къотІараб медиалияб форма, рагІул бакьулъ гьел хъвала ахираб форма гІадин хадусеб хІарпгун бухьенги гьечІого. Гьезул байбихьул форма дандеккола батІаго бугеб формаялда (инициалалде). Хадусеб хІарп хъвала жиндирго байбихьул формаялда, ялъуни батІаго бугеб формаялда, гьеб рагІиялъулъ ахирисеб хІарп батани.
   Алиф хІарп баккана финикъияб алипбаялда жинца глотталияб ккураб рагьукъаб гьаракь бихьизабуле хІарп хІисабалда. Жакъа къоялде гьелъул букІараб гьеб функция тІагІана, ва гьеб йа-ги ( ) вав-ги ( ) хІарпазда цадахъ ккола матер лекционислъун, рагьукъаб хІарплъун, жиб халатаб рагьараб гьаракьалъул чвахиялда цебе букІунеб, ялъуни диакритикал тІад лъолеб ишаралъун ( ва ).
   ГІараб мацІалда хІалтІизабула диакритикияб ишара , гьамза, гьелъ бихьизабула глотталияб ккураб рагьукъаб , хъвала жибго ялъуни кьучІчІ-хІарпгун:
   жибго: 
   кьучІчІ-хІарпгун:  ( хІарпалда тІад ялъуни гъоркь),  ( хІарпалда тІад),  (нукъадаби гьечІеб  ялъуни  хІарпазда тІад).
  
   Академиял хІалтІабазда  () хІарпалъул транлитерация гьабула кваранаб бащдаб гор модификатор-хІарпалдалъун (ʾ), гьелъие гІаксаб квегІаб бащдаб гор модификатор-хІарпалдалъун цогидал мацІазда транслитерация гьабула гІайн () хІарпалъе, авар мацІалда гьеб гьаракь бихьизабула  хІарпалъ. 
  
   хІарпалъул буго гІицІго цо форма, гьелъ гьеб цебе бугеб ялъуни хадуб бачІунеб хІарпаздехун бухьунаро. БукІаниги, гьеб хІарп  ,  ва  хІарпазда цадахъ букІуна, гьедин буеб мехалда кьучІчІ хІарпал рукІуна гьелго ,  ва  хІарпаллъун.
  
  Алиф
  
  ХІарпазул вариантал
  
  Лигатураби
  
  Геминация
  
  Нунация
  
  Рагьарал гьаркьал
  
  Къокъал рагьарал
  
  Халатал рагьарал
  
  Дифтонгал
  
  Рагьарал гьоркьор риччай
  
  ТІадеги хІарпал
  
  Икълимиял вариантал
  
  Жиндирго гурел хІарпал стандартияб гІараб мацІалда
  
  ГІараб мацІалдаса батІиял мацІазда хІалтІизаби
  
  Цифраби
  
  ХІарпал цифраби хІисабалда
  
  Тарих
  
  ГІараб тІахьал кьабулел алатал
  
  Компьютеризация
  
  Юникод
  
  Клавиатураби
  
  ХІатІ лъазаби
  
  Балагье гьединго
  
  ХІужжаби