title: Астрономия
text: Астраномия (гIурус мацIалда; гIараб мацIалда علم الفلك гIилмул-фалак, ай зобалазул гIелмуян абулеб) - зобалазул объектазул ва гьезул системаязул хьвадиялъул, гIуцIиялъул ва хиса-басиялъул хIакъалъулъ бицунеб гIелму, тIубараб (кинабго) дунялалде щвезегIан. Масъала, астрономиялъ лъазарула Бакъ, Бакъулаб системаялъул планетаби ва гьезул спутникал, астероидал, "рачIхалатал цIваби" (каметаби), рортулел цIваби - метеорал, цIваби ва гьезул системаби, цIвабзазда гьоркьоб бугеб хIур ва газ, туманностал, галактикаби ва гьезул группаби (скопления), нейтроназул цIваби, "чIегIерал картIал" (гIурус мацIалда - чёрные дыры) ва гь.ц.
  
  РагIи лъугьин 
  ГIурус мацIалъул астрономия абураб рагIи лъугьун буго грек мацIалъул кIиго рагIудасан: αστρον (астрон) - "цIва" ва νομοσ (номос) - "закон", ва гьеб буссинабизе бегьула "цIвабзазул законазул гIелму" абураб магIнаялда. ГIараб мацIалда гьелде абула علم الفلك - гIилмул-фалак, ай "зобалазул (законазул) гIелму".
  
  Астрономиялъул гIуцIи 
  Астрономия бикьула чанго цоцада хурхараб бутIаялде. Гьезда гьоркьоса аслиял бутIабилъун ккола:
  
   Астрометрия; гьеб бикьула 3 бутIаялде:
  - фундаменталияб астрометрия
  - радиоастрономия
  - сферическая астрономия;
   Теоретикияб астрономия;
   Зобалазул механика.
  Гьеб лъабабго бутIаялде абула классикияб астрономияйилан. 
  
  Гьел гурелги, цогиял бутIаби ккола хадусел:
   Астрофизика:
  а) практикияб (халгьабиялъул) астрофизика
  б) теоретикияб астрофизика;
   ЦIвабзазул астрономия;
   Космогония ккола зобалазул объектал лъугьиналъул ва гьел заманалдасан хисиялъул хIакъалъулъ гIелмо;
   Космология - дунялалъул (гIурус: Вселенная) гIуцIиялъул ва хиса-басиялъул хIакъалъулъ гIелмо.
  
  Астрономиялъул халгьабиялъул алатал 
  
   Астрометрия:
  - Созвездияби (чанго цIваялдасан гIуцIарал фигураби)
  - Зодил сфера
  - Зодил координатазул системаби
  - Заман;
   Зобалазул механика;
   Астрофизика:
  - цIвабзазул эволюция
  - нейтроназул цIваби ва "чIегIерал картIал";
   Галактикаби:
  - нилъер Галактика (гIурус: Млечный Путь)
  - галактикабазул гIуцIи
  - галактикабазул эволюция;
   Космология:
  - гIурус: красное смещение
  - гIурус: реликтовое излучение
  - КIудияб кьвагьиялъул (гIурус: Большой взрыв) теория
  - БецIаб (бахчараб) вещество
  - БецIаб энергия;
   Астрономиялъул тарих;
   Астрономал;
   Астрономиял инструментал (алатал);
   Обсерваторияби;
   Планетология (планетабазул гIелму);
   Космосалде роржин ва космонавтика.
  
  Линкал 
   Советский энциклопедический словарь, изд. 2-е. М.: Советская энциклопедия, 1982.
  
  Астрономия