title: ЦӀулда
text: ЦӀулда — Дагъистаналъул ЧӀарада мухъалда бугеб росу. Уна СуметӀа росдал боялде гъорлӀе.
  
  Этимология 
  Росдал цIар лӀугьун бугин абула «цIул» абараб рагIудаса, гьелде тIаде бакIалъул суффикс «-да» жубан. Бицуна гьенир сверухъ некIсияб заманалда ризал рохьал рукIанила ва гьединлъидал росдал гIадамазул гьеб мехалъ аслияб пишалъун букIана цIулал устарлъи.
  
  Тарих 
  Капуразул хIабахъ (хабалахъ) абараб бакIалда археологазда ратун руго IX-XIV гI. хутIелал – шегI ва гь.ц. Гьеб бакI ккола ЦIулдаса Гьонлъоб колоде унеб нухлул башдаб манзилалда, нухалъул тIасаб рахъалда, лъарахъа 30 галиялъ тIадегIан. 
  
  Росу унаан Къарахъ болмухъалде гъорлӀе.
  
  География 
  Росу буго мухъалъул марказ ЦӀуриса 10 км-алъ шималиябгин бакътӀерхьудехун, Къарал-гIоралъул квегIаб рагIалдаса 500 метралъ тIадегIан.
  
  Жанисеб гӀуцӀи 
  Росу бикьула щуго бутIабазде – гъоркьехунал абун лъалаан ГIуртIа (КIвекьабазухъ, ТIутIраб рохенал; Тамарилал тухумалъул рукъзал рукIараб бакI) ва Росухъ (Оцилал) авалал, тIадехунал абулаан КIкIалануб (бикьула ТIаса- ва ГъоркьакIкIалануб ва ГьинтIа рохеназда; аслияб къагIидаялъ гьенир руго Гелчилал тухумалъул рукъзал) ва ТIалабазда (ХIайдарбегилал, ГIокьилал) авалазда. ГудекIаналда (гьаниб «ГулекIалда») рукIана ГIалилазул рукъзал. ЦIирарал рукъзал ва школалдаса гIуна цIияб цебехун хурзал рукIараб ХъутуртIа авал.
  
  ЦIулдагун цо жамагIаталде гъорлъе уна 1,5 км-алъ гьелдаса рикIкIад бугеб Гьонлъоб росдал агьлуги. НахъезигIан гьезул ракьал рикьичIого рукIана, Гьонлъоб букIана цIулдасезул рукъзалги, ракьалги. Бицуна гьенир 2 тухум бугилан абун. ГьабсагIат гьениб буго 8 цIараки.
  
  Кулаби 
   МачIчIуб (Оцилал, ГIалилал),
   Гъогъода (ХIайдарбегилал, Тамарилал),
   Гьиндиб (Гелчилал).
  
  Хасало гIи букIунаан ГIорхъануб, гьенир ругел нухъабазда жаниб къан.
  
  Бищун некIсияб мажгит букIун буго ТIабалазда абараб, росдада тIад бугеб авалалда. КIиабилеб мажгит бан буго ТIасакIкIалануб авалалда. Рохьаз сверун ккураб бакI букIана гьеб, мажгитги цIа ккун бухIана. Лъабабилеб мажгит 1689-б соналда бан буго гьанже бугеб росдал годекIаниб.
  
  Демография   
  1828-б соналда ЦIулда 181 цIараки букIун буго (Хрисанф), амма 1830-л соназул ахиралде 150 цIараки ва 2 си бихьизабулеб буго (Мочульский).
  
  Ккола моноэтникияб авар росулъун.
  
  Тухумал 
  РосулӀ буго 6 тухум: 
   Тамарилал (Тамар абараб цIаралдаса бачIараб; гIадамазул къадаралъул рахъалъ 3-абилеб; гьеб кьибил буго кьолболаб, некIо заманалдасаго ЦIулда чIун букIараб тухум, хутIарал тIаде рачIарал ккола; гьезул гIемер рахъана гIалимзаби, гьезда гьоркьоса ккола Къарахъа МухIамадтӀагьирги). 
  Гелчилал (Гелач абурав чиясул цIар щвараб; гIадамазул къадаралъул рахъалъ 4-абилеб; гьез гIумру гьабулеб букIана Гьиндиб ва ГIорхъануб кулабахъ). 
  Оцилал (бищун кIудияб тухум; оц хъун жамагIаталде гъорлъе лъугьарал рукIиналъ щванила цIар, гьез гIумру гьабулеб букIана БецIгIурухъ колода).
  ХIайдарбегилал (2-абилеб кIудияб тухум; гьезул чIей букIана Гъогъода колода).
  ГIокьилал (5-абилеб тухум; гIоркь рагIудаса лъугьанила цIар).
  ГIалилал (бищун гьитIинаб тухум; гьел гочанила МачIчIуб колодаса).
  
  Диаспораби 
  ЦIулдасезул гьабсагIат буго 400-гIанасеб цIараки: МахӀачхъала — 170, росулъ — 60-65, БагӀархъалаялда — 45–50, Баракат гьеналда — 10, Шамхал — 10, Алмало — 40, Шурагьиб — 5, Кочубей — 5, ЦӀуриб — 5 ва гъутада — 5. Жеги 1933 соналда Гъарачаялде гочана 4 вац, ва гьездаса ккарал 30 хъизан руго Гъарачай-Чергес республикалъул Марух, Учкекен росабалъ ва Кисловодск шагьаралда.
  
  Экономика 
  ЦIулдасез хур бекьун, гIи хьихьун, цIулал алатал гьарун гьабулаан бетIербахъи. Гелчилал тухумалъул чагIи ЦIоралдеги хьвадулел рукIун руго.
  
  Мажгитал 
  Бищун некIсияб мажгит букIун буго ТIабалазда абараб, росдада тIад бугеб авалалда. КIиабилеб мажгит бан буго ТIасакIкIалануб авалалда. Рохьаз сверун ккураб бакI букIана гьеб, мажгитги цIа ккун бухIана. Лъабабилеб мажгит 1689-б соналда бан буго гьанже бугеб росдал годекIаниб.
  
  Машгьурал росуцоял 
   Къарахъа МухӀамадтӀагьир — авар ва дагъистанияв машгьурав гIалимчи, факъигь, Кавказалъул рагъул тарихчи ва имам Шамилил хъвадарухъан.
   МухӀамадгъазилазул ГӀабдулагь — Дагъистаналъул гIалимчи.
  
  МугъчӀваял
  
  РегӀелал 
   ЦIулда росу
  
  Аваразул росаби
  ЧӀарада мухъалъул чӀел-бакӀал