title: Ингилис мацӀ
text: Ингилис мацӀ (, ) ккола гьиндгин европияб хъизаналъул герменияб къокъаялъул бакътӀерхьул германияб мацӀ, жибги тӀоцебе цебесеб гьоркьогӀасрулъиялъул Ингландалъул гӀадамаз бицунеб букӀараб. Гьелъул цӀар бачӀараб буго некӀсиял герман халкъазул англал абураб халкъаздаса, жал гочун рачӀарал КӀудияб Британиялъул ракьалде, жинде гьанже Ингланд–илан абулеб (Ингракь). КӀиябго цӀар бачӀараб буго Англия абураб Балтик ралъадалда бугеб бащдабчӀинкӀиллъиялдаса. Ингилис бищунго хурхараб буго фриз ва гъоркьасаксон мацӀазда, гьелъул лексикаялдени кӀудияб асар гьабун буго цогидал германиязул мацӀаз, бутӀаккун некӀсияб норвег мацӀалъ (шималияб герман мацӀ), ва гьединго латин ва паранс мацӀаз.
  
  Ингилис мацӀ цебетӀолеб букӀана 1400-ялдаса цӀикӀкӀун соналъ. Ингилисалъул бищун цересел формабазде, жалги англо-саксоназ V гӀасруялда КӀудияб Британиялде рачӀарал бакътӀерхьул германиял (инвгеон) сверелазул къокъалъун кколел, гӀаммго абула басрияб ингилис мацӀилан. Гьоркьохъеб ингилис байбихьана XI гӀасруялъ норманаз Ингланд бахъиялдаса, гьеб букӀана период инглисалде басрияб паранс мацӀалъ, бутӀаккун жиндирго басрияб норман сверелалдасан асар гьабураб. Цебесеб модерн ингилис байбихьана XV гӀасруялдаса хадуб Лондоналда басмаялъул пресс хӀалтӀизабигун, Джеймс къираласул библия басма гьабигун ва кӀудияб рагьаразул хъущтӀигун цадахъ.
  
  Гьанжесеб ингилис тӀибитӀизе байбихьан дунялалда XVII гӀасруялдаса байбихьун Британиялъул империялъул ва Цолъарал Штатазул асаралда гъоркь. Гьел улкабазул басмаяб ва электронияб медиаялъул киналниги тайпабаздасан ингилис лъугьун буго халкъаздагьоркьосеб дискурсалъул бетӀераб мацӀлъунги, гӀемерал икълимазда лингва франкалъунги ва профессионалияб контексталдаги, гӀелму, навигация ва къанун гӀадал. Гьанжесеб ингилисалъул грамматика буго бечедаб инфлективияб морфология ва дандеккун эркенаб рагӀул тартиб бугел тайпадул гьиндгин европиял цогиязда бараб паттерналдаса аслияб хӀалалъ аналитикияб паттерналде, жиндилъ гьитӀинабго инфлекцияги, гӀезегӀан цоккураб субъект–верб–объект  (SVO) рагӀул тартибги жубараб синтаксисги бугеб. Гьанжесеб ингилисалъ гӀемерисеб мугъчӀвай гьабула кумекалъул фигӀлабазде ва рагӀул тартибалде журарал заманаби, аспект ва буссинаби бихьизабизе, гьедиго пассивияб конструкциял, интеррогативал (суалиял жумлаби) ва цо-цо негатион (гьечӀолъи) бихьизабизеги.
  
  Ингилис мацӀ буго бищун кӀудияб кӀалъалезул къадаралъул рахъалъги, ва лъабабилеб бищун тӀибитӀараб рахьдал мацӀги, стандартияб син ва испан мацӀаздаса хадуб. Гьеб буго бищун цӀикӀкӀун жиб лъазабулеб кӀиабилеб мацӀ ва хӀалтӀизабула расмияб мацӀ ялъуни кӀиабилеб мацӀ гӀадин 60-гӀанасеб суверенияб пачалихъалда. Ингилис кӀиабилеб мацӀ хӀисабалда лъазабулезул къадар буго гьеб рахьдал мацӀлъун кколезул къадаралдаса цӀикӀкӀараб. 2005 соналде бугеб хӀалалда рекъон, ингилис мацӀалда кӀалъалезул къадар кколеб буго 2 миллиард. Ингилис буго аслияб рахьдал мацӀлъун Цолъараб Къираллъиялда (КӀудияб Британия), Цолъарал Штатазда, Канадаялда, Австралиялда, ЦӀияб Зеландиялда ва Ирландиялда, ккола Сингапуралъул расмияб ва аслияб мацӀлъун, ва гьеб гӀатӀидго хӀалтӀизабула Карибазул территориялда, Африкаялда, Жанубияб Азиялда ва Океаниялда. Гьеб буго Цолъарал Миллатазул ГӀуцӀиялъул, Европаялъул цолъиялъул ва цогидал тӀолгодунялалъулал ва икълимиял халкъаздагьоркьосел организациязул расмиял мацӀазул цояб. Гьеб буго бищун тӀибитӀараб германиязулаб мацӀ, гьиндгин европиял мацӀазул гьеб гӀаркьелалда кӀалъалезул къадаралъул 70 % ккола ингилисалда кӀалъалел. Ингилис мацӀалда кӀалъалезда абула анлофонал–илан. Руго гӀемерал вариантал батӀи-батӀиял пачалихъазда ва икълимазда хӀалтӀизабулеб ингилисалъул гӀемерисел акцентазда ва сверелазда гьоркьоб — фонетикаялъул ва фонологиялъул рахъалъ, ва цо-цо лексикаялъул, идиомазул, грамматикаялъул ва абулеб къагӀидаялъул рахъалъ,  амме гьез гӀемерисеб квал-квал гьабуларо батӀиял сверелазда ва акценталда кӀалъазел ричӀчӀиялъе.
  
  Классификация
  
  Тарих
  
  Прото-германияб мацӀалдаса Басрияб ингилис мацӀалде
  
  Цебесеб модернияб ингилис мацӀ
  
  Гьанжесеб инггилис мацӀалъул тӀибитӀи
  
  Географияб ареал
  
  Ингилисалда кӀалъаялъул пачалихъазул лъабго горсвери
  
  Плюрицентрияб ингилис мацӀ
  
  Ингилис глобалияб мацӀ хӀисабалда
  
  Фонология
  
  Рагьукъал гьаркьал
  
  Рагьарал
  
  Фонотактика
  
  ТӀадецуй, ритм ва интонация
  
  Икълимиял батӀалъаби
  
  Грамматика
  
  ЦӀар ва цӀаргун рагӀабазул дандрай
  
  Сифат
  
  ЦӀарубакӀ, игӀраб ва сипат-куц
  
  Префиксал
  
  ФигӀлаби ва фигӀлияб лапсал
  
  Лапсиял фигӀлаби
  
  ТӀадрагӀи
  
  Синтаксис
  
  Асасал
  
  Жумладул синтаксис
  
  Кумекалъулал фигӀлиял конструкцияби
  
  Суалал
  
  Дискурсалъул мартабаталда синтаксис
  
  Лексика
  
  РагӀи лъугьиналъул процессал
  
  РагӀаби рачӀин
  
  Ингилис мацӀлдеги мацӀалдасаги рачӀарал рагӀаби
  
  Хъваялъул система
  
  Диалектал, акцентал ва ратӀалъаби
  
  Цолъараб Къираллъи
  
  Шималияб Америка
  
  Австралия ва ЦӀияб Зеланд
  
  Жанубиябгин бакъбаккул Азия
  
  Африка, Карибал ва Жанубияб Азия
  
  ХIужаби
  
  Библиография
  
  Линкал 
   Ингилис мацӀалъул рагӀаби
   Ингилис-магӀарул рагӀаби
  
   
  Аналитикиял мацӀал
  Ингилис мацӀал
  Флексивиял мацӀал
  Германиял мацӀал
  Изохрониял мацӀал
  Субъект–фигӀлу–объект мацӀал
  Маданияб глобализация