title: МочӀохъ хӀор
text: МочӀохъ хӀор ккола МочӀохълъаралда ччукӀелалъ сангар гьабун лӀугьараб, ралъдал гьумералдаса 1632 метралъул борхалъуда бугеб мугӀрузулаб хӀор. Буго Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалъул шималиябгун-бакътӀерхьул рахъалда, МочӀохъ росдада аскӀоб.
  
  ХӀор лӀугьана 1963 соналъ. Гьеб Ккола регионалияб кӀвар бугеб тӀабигӀаталъулаб гӀараслъун.
  
  География
  
  Бугеб бакӀ ва координатал
  МочӀохъ хӀор буго Жанисел мугӀрузул Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда, ТӀанусдерил (шималияб рахъ) ва ХачтӀа балазда гьоркьоб, ралъдал гьумералдаса 1632,6 м борхалъуда. ХӀоралда аскӀоб бакътӀерхьул рахъалда буго МочӀохъ росу.
  
  МочӀохъ хӀоралъул гӀорхъабазул руго хадусел кординатал: 
  
   шималияб-бакътӀерхьул рахъ — 42°37'55" ш.гӀ. 46°37'17" бб.х.
   жанубияб-бакъбаккул рахъ  42°37'25" ш.гӀ. 46°37'57" бб.х.
   хӀоралъул бакьулъ бакӀалъул координатал — 42°37'41" ш.гӀ., 46°37'31" бб.х.
  
  Морфометрияб сипат-сурат 
  МочӀохъ хӀор ккола ччукӀелалдалъун лӀугьараб лъим чӀараб бакӀлъун. Гьелъул халалъи буго 1250 м, гӀеблъи бахуна 500 метраялде, акваториялъул гӀатӀилъиялъ ккола гӀ.-ш. 32 га.. ХӀоралъул гьоркьохъеб гъварилъи буго 20–30 м, бищун цӀикӀкӀараб гъварилъи — 60 м, гьеб буго хӀоралъул шималияб рахъалда. ХӀоралъул лъел куб-роцен бахуна 8 млн. м³. Лъим чӀараб бакӀалъул буго лъикӀаб лъел-хьвади, ай жанибги жаниса къватӀибги лъим чвахула. Лъим буго бацӀадаб, гьекъезе бегьулеб, гьелъул тӀокӀкӀен бахуна 3 м.
  
  ХӀоралъул рагӀаллъаби гӀемерисел руго цӀикӀкӀараб гьетӀи гьечӀел ва рагьарал, шималияб рахъалда бугеб балада цун букӀиналъ, гьениб бугеб рагӀаллъиялул цо бутӀа буго цӀикӀкӀараб гьетӀи бугеб.
  
  Климат 
  ЛъагӀалил гӀазу-цӀадалъул гьоркьохъеб къадар буго 550–600 мм, гӀемерисеб цӀад бала лъагӀалил хинаб заманалда. Гьаваялъул лъагӀалил гьоркьохъеб температура букӀуна гӀ.-ш. +6°С, хинаб мехалъул гьоркьохъеб температура — 11,5°С, квачараб мехалъул — -1,3°С. Бищун квачараб моцӀлъун ккола январ, жиндир моцӀалъул гьоркьохъеб температура — 4,4°С. Бищун хинаблъун ккола июль моцӀ, жиндир гьоркьохъеб температура +16,1°С. Хинлъи-квачалъул абсолютияб максимум ккола +36°С, минимум — -27°С. ХӀоралда сверун ругел бакӀазда гӀазу чӀола 80 яги гьелдаса цӀикӀкӀун къоялъ. Жибго хӀоралда хасало чӀвала биццатаб цӀвер.
  
  ЦӀвер
  
  Декабр моцӀалъул байбихьудаса хӀоралда тӀад цӀер чӀвазе байбихьула, цӀороца бацула тӀубараб хӀор, ва гьеб хутӀула март моцӀ щвезегӀан. Квачалде балагьун, цӀералъул бицалъи бахине бегьула 50 сантиметралдеги, гьоркьохъеб биццалъиялъул цӀералъ хӀехьола тӀаде рачарал машинабиги гӀадамалги. ХӀоралда чӀвалеб цӀер букӀуна бацӀцӀадаб, рагӀаллъудегӀан тӀинда бугеб жоги бижулеб херги бихьула. РукӀуна цо-цо цӀерги чӀвачӀел гургинккарал бакӀал, гьезул диаметр бахуна 100 см. БакътӀерхьун хадуб цӀорол бакӀ-бакӀалде рехула гӀурабго халалъи жидер ругел кьватӀелал, кьватӀел рехарал бакӀал цоцада цун чӀола, гьеб бакӀ цӀидасан цӀорола.
  
  ХӀор лъугьин
  МочӀохъ хӀор лъугьана ТӀанусдерил балалъул шималияб рахъалдаса бачӀараб ччукӀел сабаблъун. ЧчукӀел лъугьиналъе гӀиллалъун лъугьана 1962-63 саназда Дагъистаналда рарал кӀудиял цӀадал. Ракь ччукӀизе байбихьана 1963 соналъул 28 октябралда, хъахӀлъи балеб гӀужалъ.
  
  ЦӀадас ХӀамзатил цӀаралда бугеб колхозлда хӀалтӀулев вукӀарав МухӀамадилазул МухӀамадица кӀудияб ччукӀел лӀугьиналъул хабар лъазабун, гьеб бакӀалде бачӀана пачалихъияб комиссия. Гьелъул хӀумуялда рекъон, МочӀохъ росдал гӀадамазул эвакуация гьабуна.
  
  БакӀалъулги лӀугьун бахъунеб сангаралъулги хал-шал гьабурал гӀалимзабаз чӀезабуна ччукӀел лӀугьиналъе гӀиллалъун рарал гӀемерал цӀадал рукӀин. Хадусеб микьго къоялъ ракьул гӀурагӀан къадар ччукӀун унеб букӀана аскӀоб бугеб лъарал расалъиялде; гьелъул хехлъи букӀана 250 м сордо-къоялда жаниб (2–3 м минуталда жаниб), къобахъанагӀан хехлъи цӀикӀкӀунеб букӀана.. ЧчукӀелалъул лагадул халалъи букӀана 1,5 км, гӀеблъи — 1 километралде гӀунтӀун.
  
  ЧчукӀел гӀодобе щун чӀедал гьелъ нахъсверизабизе букӀана МочӀохъ лъар, лъел къадар эхебе бахине букӀана, гьединлъидал тӀокӀаб лъел къадар къватӀибе биччазе тадбир гьабизе кколаан. Гьединго хӀинкъи букӀана рукъзал риххизариялъеги.
  
  ЧчукӀел гӀодобе щвана микьго къоялдасан, гьеб речӀчӀана МочӀохъ росубугеб балалда, кутакаб, ракьбагъараб гӀадаб гьаракьги бахъун, амма росурагӀалда букӀараб лъабго мина гурони биххизабичӀо гьелъ. КӀкӀалахъ лӀугьуна кутакаб тӀабигӀияб сангар, ва гьеб лъугьараб бакӀалда ччукӀелалъул лагадул къуват бахана 100 метраялде.
  
  ЧчукӀел бачӀин лъугӀидал, гӀадамал росулӀе руссине риччана. Амма тохлъукьего бачӀуна цоги хабар: хӀорниб лъел къадаралда хадуб халл кввезе тун вукӀарав Къадилазул Гьиматица хабар лъазабула лъел къадар гӀализабазда ккун букӀаралда дагьабги хехго бахунеб бугилан. Гьелъие гӀиллалъунги букӀуна хӀоралъуре мочоӀохъ лъаралъул лъим гуребги, киналниги ччукӀелалдаса хадур рагьарал гӀемерал иццазул лъиналгичвахизе байбихьула. Гьениве вачӀарав Хунзахъ мухъалъул лъалъалъул системаялъул идараялъул нухмалъулев Аталазул ХӀажица идараялъул инжинер Шайхасулазул ТӀалхӀатгун цадахъ хал-шал гьабула сангаралъул ва балагьула лъим къватӀибе биччазе данде кколеб бакӀ. КватӀичӀого кумекалъе рачӀуна Дагъистаналъул лъел магӀишаталъул монтажгун жо-жо баялъул идараялъул специалистал. ХӀалтӀи хеко гьабизе гьенибе рехули цӀиябл техника, гьелъие гӀоло гӀатӀид гьаризе ккана нухал ва цӀигьабизе ккана ччукӀелалъ хвезабун букӀараб нухалъул букӀа. 
  
  ХӀукму гьабуна лъим къватӀибе биччазе 370 метра бугеб авариялъулаб рахъ (лоток) гьабизе. Булдузераз бухъун гьабула кӀудияб рахъ, гьенибго махх биун седеялъул устарзабаз кӀудил маххул тӀанчазул цоцаде биун-седон гьабула лоток.
  
  ХӀоралъул хал-шал гьабидал, гӀалимзабазда ратула гьениб ччугӀа гӀезабиялъе шартӀал, гьелъ ГӀанди хӀорихъа бачун биччала форел ччугӀа.
  
  ТӀабигӀат
  
  Геология
  Территориялда дандчӀвала ракьазул чанго тайпа. Ругел ракьал руго мугӀрулал, гӀадатал чӀегӀеракьал, карбонатиял. Гьел рукӀуна мугӀрул мучӀдузулалгин чӀегӀерхӀалал ракьазулгун ва мугӀру гӀурдалгин карбонатиял деалкалиял ракьалгун комплексазда. Гьединго данчӀвала мугӀрул шагьбулуткьераб ракь. Эрозиялъул рахъалъ ракьал руго гьоркьохъебги къуватабги хӀалалъ гьеб лӀугьарал.
  
  Флора
  ХӀоралъул рагӀаллъаби руго аслияб къагӀидаялъ гьетӀи дагьал ва гӀицӀал. Шималияб рахъалда хӀор цураб буго балал парсазда. Сверун бугеб аслияб гӀатӀилъи ккола субалпиял мучӀдуз. ГъветӀхӀалаб гъветӀ-хер буго бакъбаккуда хӀорнибе лъар чвахзулеб бакӀалда, дандчӀвала хъахӀаб рицӀ, бигьародул къанагӀатал гъутӀби ва мирикария хъарахъ. Жанубияб рахъалда ругел мучӀдузда дандчӀвала  мокъокъихер, бакъухер, тамало, хъахӀкьибил. ХӀоралда сверун руго лъетӀа гъвет-хер: бутихьин ва муцӀи.
  
  Фауна
  ХӀор лӀугьун хадуб гьенибе биччана ГӀандихӀорниса масакӀччугӀа, бакӀалъул хӀалалде хекко ругьунлъараб. Гьеб гуребги, хӀорниб аклиматизат гьарун руго сазан, укун во цогидаб ччугӀа. Амфибиязул дандчӀвала хӀорилаб, гӀурччинаб ва цӀинкахараб къверкъ. Рептилиял руго лъадал хоноборохь ва ччутазул чанго навгӀ. ХӀор бархалъуда букӀиналъ, гьенир дандчӀваларо лъел хӀанчӀчӀи, амма гӀезегӀан бечедаб бугосубалпиял мучӀдузул орнитофауна — лъелкъадако, мокъокъ, мучӀдузулаб ихдала. Сверухълъиялда дандчӀвала чанахӀанчӀазул хъвек, чӀегӀераб чудук, хъахӀаб гюпс, беркъотӀ. БацӀ дандчӀвала къанагӀат. ГӀагарлъухъ ругел рохьбакӀазда ратизе бегьула болъонал. ДандчӀвала гӀондокьал.
  
  ЦӀунун ругел навгӀал 
  Россиялъул ва Дагъистаналъул багӀараб тӀехьалде росарал рухӀчӀаголъабазул ва гъветӀ-хералъул хӀоралда ва сверунбакӀалда дандчӀвала:
  
   гъветӀ-хералъул цо навгӀ: Iris furcata;
   хӀутӀ-хъумаралъул 7 навгӀ: кӀалкӀучӀазул махаон (Papilio machaon L.) ва Callimorpha dominula, хӀутӀазул Адамсил зузудиро (Carabus adamsi), гьунгар зузудиро (Carabus hungaricus) ва куман зузудиро (Carabus cumanus), мергалричазул хъибихъараб (Libellula depressa) ва багӀараб (Libellula fulva);
   рукьбалал ччуӀгӀбузул 1 навгӀ: гӀандихӀорилаб масакӀ (Salmo trutta ezenami);
   хӀанчӀазул 7 навгӀ: беркъотӀ (Aguila chrysaetos), хъвек (Gypaetus barbatus), чудук (Neophron percnopterus), чӀегӀераб чудук (Aegypius monachus), хъахӀаб гюпс  (Gyps fulvus), лачен (Falco peregrinus), кавказалъулаб гӀансахӀинчӀ (Lururus mlokosiewiczi).
  
  ХӀор ва сверун бугеб тӀабигӀат цӀуни
  МочӀохъ хӀор гъорлӀе бачун буго Шималияб Кавказалъул ва Каспий регионалъул бищун кӀвар бугел лъелалги хьуцӀазулал бакӀазул каталогалде. Гьеб данде ккола Рамсар конвенциялъул (халкъаздагьоркьосеб кӀвар буел лъелалги хьуцӀазулал бакӀал) кӀиго критериялъе:
   I критерий: лъелабгин хьуцӀазулаб бакӀ, Бакъбаккул Кавказалъе жиб эталонияб ва къанагӀатаб, тӀабигӀияб хӀалалде гӀагараб мугӀрузулаб хӀорлъун кколе;
   II критерий: лъелабгин хьуцӀазулаб бакӀ ва сверун бугеб территория, жидеца къанагӀатал хӀанчӀазул ва масакӀ ччугӀаялъул бетӀербахъи кколеб.
  
  Туризм
  МочӀохъ хӀор буго машгьураб туристикияб бакӀ. Хасало гьелда тӀад чӀвараб цӀвер лӀугьуна тӀабигӀияб хъещтӀонбакӀалде, гьенире рачӀуна гӀемерал туристал.
  
  Ралагье гьединго
  Тобтил чвахеро
  
  МугъчӀваял
  
  РегӀелал 
   
  
  Хунзахъ мухъалъул география
  ХӀорал
  Лъел объектал
  Дагъистаналъул хӀорал
  ГӀандигӀоралъул хӀавуз
  Хунзахъ мухъалъул лъел объектал