title: Армян алипба
text: Армя́н алипба — армян мацӀалъул гьаркьазулаб хъвай-хъвагӀи, жиб 405–406 саназда гӀалимчи ва рухӀанияв Месроп Маштоцица гӀуцӀараб; XI гӀасруялда алипалде тӀаде жубана кӀиго хӀарп Օ и Ֆ.
  
  1600-ялдаса цӀикӀкӀун соналда жаниб армян алипба буго хӀалтӀизабулеб кӀудияб хис-бас гьабичӀого.
  
  Алипба 
  
  Абулеб къагӀида  ва .
  
  Таблицаялъе баянал 
  ТӀахъваялъулаб «h» () гьаракьалъ гьаниб бихьизабулеб буго аспирация; апострофалъ () — эйективиял рагьукъал.
  
   РагӀул байбихьуда — ye , хутӀарал бакӀазда — e . Гьелъие гӀиллалъун ккола y  рагӀижубаялда тагӀин, мисалалъе, եղբայր (ełbayr,  «брат», но մորեղբայր (morełbayr,  «эбелалъул вац»).
   Орфографиялъе реформа гьабун хадуб, լ  хӀарпалъул цӀар абулеб къагӀида буго .
   ГӀицӀго гӀадатаб орфографиялда рагӀул яги морфемаялъул байбихьуда.
   Байбихьул позициялда — vo , хутӀарал бакӀазда — o .  гьаракь тӀагӀуна рагӀи жубалаго, мисалалъе, որդի (ordi,  «вас», амма քեռորդի (k‘eṙordi,  «эбелалъул рахъалдаса имгӀаласул вас»).
   Реформа гьабураб алипбаялда տ хӀарпалъул цӀар абулеб  .
   Практикаялда гӀицӀго Ираналъул эрменияз абула ; Эрменистаналда бакъбаккул эрмениязул мацӀалда  (ր) сверун буго  гьаракьалде.
   Реформа гьабураб орфографиялда гьеб хӀарп хисана <ու> дандбаялъ, жиб  гӀадин абулеб.
   Гӏемерисеб цӀалула  гӀадин, амма руго цо-цо гьоркьоса рахъиял. Грабаралда աւ , жинда хадуб рагьукъаб бугони, цӀалула  гӀадин, мисалалъе, աւր (awr, , «къо»). Гьоркьохъел гӀасрабазда гьеб рагӀи абулеб къагӏида лъугьана   ва XIII гӀасруялдаса хъвалеб буго օր (ōr) Ու цадахълъел (байбихьуда   яги  гӀадин цӀалулеб букӀараб) сверана  гьаракьалде;  իւ цадахълъел (iw) цӀалул  гӀадин (реформа правописания в Армян ССР-алда орфографиялъул реформаялъ իւ хисина յու цадахълъеналде).
   Реформа гьабураб алипбаялда փ хӀарпалъул цӀар цӀалулеб къагӀида буго .
  
  Рагьукъал 
  Жидер рагьукъал данделъей зирарал — гъугъал бугел  гьанжесел индоевропаялъулал мацӀазул гӀемерисезде данде ккун, армян системаялда бугеб щуго гьединаб жуталде тӀаде бачӀуна жеги лъабабилеб 
  
  Гьедин 15 рагьукъалъ гӀуцӀула лъабутӀаяб парадигма:
  
  Ишарабазул регистр 
  Армян алипба ккола жинда жаниб хӀарпал бетӀераздеги мухъалъулаздеги бикьулеб ункъго алипбаялъул цояб (хутӀараб лъабго алипба буго латиница, кириллица ва грек алипба).
  
  Алипба цебетӀеялъул тарих 
  
  Армян алипба гӀуцӀана Месроп Маштоцица 405 соналъ. Байбихьудасан алипбаялда букӀана 36 хӀарп, гьезул анкьгоялъ рихьизарулаан рагьарал гьаркьал, 29-ялъ — рагьукъал. Алипба гӀуцӀун буго мацӀалъул фонетика мухӀканго бичӀчӀиялда. XI гӀасруялда алипбаялде тӀаде жубана кӀиго хӀарп: рагьараб «Օ» ва рагьукъаб «Ֆ». Гьелде щвезегӀан «Օ»-ялъул бакӀалда хӀалтӀизабулаан Ӏ «աւ», «Ֆ»-ялъул бакӀалда — «փ».
  
  К. В. Треверил пикруялда рекъон, армян хъвай-хъвагӀи гӀемерисеб рахъалъ гӀуцӀун буго арамеязулаб хъвай-хъвагӀиялъул аслуялда
  Х. Сигнес  Кодоньер, гуржи ва армян алипбаялъул тартибалъул типологияги данде ккун, вачӀана армян алипбаялъул модельлъун гуржи алипба букӀине бегьулин абураб пикруялде.
  
  Гьединго бл.
  
  Комментариял
  
  ХІужаби