title: Минерал
text: Геологиялда ва минералогиялда, минерал яги минералазул тайпаби ккола, гӀатӀидаб магӀнаялда, къвакӀараб химикияб итӀнел, жиндир гӀезегӀан мухӀканго баянаб химикияб гӀуцӀи ва хасаб кристалияб структура бугеб ва тӀабигӀаталда бацӀцӀадаб формаялда дандчӀвалеб.
  
  Минералалъул геологияб баянкьеялъ гьоркьоса рахъула гӀицӀго чӀаголъабазулӀ дандчӀвалел итӀнелал. Амма цо-цо минералал гӀемериселъ ккола биогениял (калцит гӀадал) яги химиялъул рахъалъ органикиял итӀнелалъун (меллит гӀадал). Гьеб гуребги, рухӀчӀаголъабаз гӀемериселъ синтезинарула инорганикиял минералал (гьидроксилапатит гӀадал), жал мугӀрул магӀданазда дандчӀвалел.
  
  Минерал абураб концепт батӀа гьабула гьецӀоялдаса, жиб бокьараб боккелаб геологияб материаллъун кколеб ва жиндир гӀураб къадаралда жаниб гӀахьалго цохӀаллъиги бугеб. ГьецӀо букӀине бегьуа гӀуцӀун минералалъул цо тайпаялдаса, яги букӀине бегьула кӀиго яги цӀикӀкӀун жал сверухълъеналада батӀи-батӀиял фазабазде рикьарал батӀи-батӀиял минералазул аггрегатлъун.
  
  Цо-цо тӀабигӀиял къвакӀарал, жидер мухӀканаб кристаллияб структураги гьечӀел опал яги обсидиан гӀадал итӀнелазда абизе рекъараб буго минералоид–алилан.  Химикияб итӀнел тӀабигӀаталда батӀи-батӀияб кристаллияб структураялда дандчӀвалеб батани, щибаб структура рикӀкӀуна минералазул хасал тайпабилъун. Гьедин, мисалалъе, кварц ва стишовит ккола батӀи-батӀиял минералаллъун, жал цохӀого итӀнелалдаса гӀуцӀарал — силициялъул диоксидалдаса.
  
  Халкъаздагьоркьосеб Минералогиялъулаб Ассоциация (инг. International Mineralogical Association, IMA) ккола минералазул тайпабазул баянгьабиялъул ва номенклатураялъул киназго рикӀкӀараб идаралъун. |2021 соналъул январалде бугеб хӀалалада рекъон, IMA-ялъ рикӀкӀуна минералазул 5,780 официалияб тайпа ва 5,981 церелъурал яги традициониял.  
  
  ЦӀар кьурал минералазул тайпабазул химикияб гӀуцӀи чанго хисизе бегьула гъорлӀе дагьа-дагьал журанжал ккей сабаблъун. Тайпаялъул хасал вариетазул рукӀине бегьула жидерго киназго рикӀкӀарал яги официалиял цӀарал. Мисалалъе, аметист ккола фиолетияб вариетлъун кварц минералалъун. Цо-цо минералазул рукӀине бегьула минералалъул структураялда эквивалентиял бакӀал кколел кӀиго яги цӀикӀкӀун химикиял элементазул цоккурал-гурел пропорциял; мисалалъе, макинавиталъул формула кьола  гӀадин, магӀнаги  бугеб, гьениб x буго 0 ва 9 тархазда гьоркьоб бугеб хисарулеб къима.  Цо-цо цоккураб-гуреб гӀуцӀи бугел минералал цӀикӀкӀаниселъ яги дагьалъ рикьула хасал тайпабазде, минералазул группабиги гӀуцӀун; мисалалъе, гьедин рикьула силакатал , оливиналъул группа.
  
  Аслияб хмикияб гӀуцӀи ва кристаллияб структура гуребги, минералазул тайпаялъул сипат гьабиялде гӀемериселъ гъорлӀе рачуна гьелъул гӀаммал физикиял хасиятал: гьабит, къвакӀи, кунчӀи, каркари, кьер, хӀучч, щулалъи, регъел, фрактура, бикь-бикьи, хасаб бакӀлъи, магнетизм, флуоресценция, радиоактивлъи, ва гьединго гьелъул тагӀам яги махӀ ва цӀекӀлъелгун реакция.
  
  Минералазул классификация гьабула кӀулиял химикиял компонентазда рекъон; кӀиго аслияб системалъун буго Данал классификация ва Штрунцил классификация. Силикат минералаз гӀага-шагарго 90%-алъ гӀуцӀула Ракьалъул хъаллъи. Цогидал кӀвар бугел минералиял группабаз гъорлӀе рачуна жалгоял элементал, сулфидал, оксидал, гьалидал, карбонатал, сулфатал ва фосфатал.
  
  Этимология 
  Минерал абураб рагӀи буго бачӀараб  абураб рагӀудаса, гьебги , магӀдан абулеб рагӀудаса.
  
  Баянгьаби
  
  ГьецӀаби, магӀданал, ва къиматал ганчӀал
  
  Химия
  
  Физикиял хасиятал
  
  КъвакӀи
  
  Баянкьелал
  
  МугъчӀваял
  
  ГӀаммал мугъчӀваял
  Ингилисалда
  
  ТӀадеги цӀалиялъе 
  Ингилисалда:
    Инсанасул пиша сабаблъун цӀиял минералал лӀугьинелъул хӀакъалъулӀ.
  
  КъватӀисел регӀелал
   Mindat mineralogical database, largest mineral database on the Internet
   "Mineralogy Database" by David Barthelmy (2009)
   "Mineral Identification Key II" Mineralogical Society of America
   "American Mineralogist Crystal Structure Database"
   Minerals and the Origins of Life (Robert Hazen, NASA) (video, 60m, April 2014).
   The private lives of minerals: Insights from big-data mineralogy (Robert Hazen, 15 February 2017)
  
   
  
  ТӀабигӀиял минералал