title: Парс мацӀ
text: Парс, Парси, ялъуни жиндирго эндонималда Фарси (, , ) буго Гьиндгин европаялъулал мацӀазул Гьиндгин ираналъулаб гӀаркьелалъул ираналъулал мацӀазул жиб кколеб  бакътӀерхьул ираналъулаб мацӀ. Парс мацӀ ккола плюрицентрикияб мацӀлъун, жиб аслияб къагӀидаялъ кӀалъалеб мацӀ хӀисабалдаги бугеб, расмияб къагӀидаялда жибги Ираналдаги Афгъанистаналдаги Таджикистаналдаги хӀалтӀизабулеб, гьебги буго гьоркьоб бичӀчӀиги бугеб лъабго стандартияб варианталда: Ираналъул парс, Дари парс (1958 соналдаса нахъе расмияб цӀар буго Дари) ва Таджик парс (Совет заманалдаса нахъе расмияб цӀар Таджик). Гьелда кӀалъала Узбекистаналда ругел таджикалги,  гьединго гьеб мацӀ хӀалтӀизабула КӀудияб Ираналъул тарихияб ва маданияб сфераялде кколел территорияздаги. Парс мацӀалъе хӀалтӀизабулеб расмияб хъвай-хъвагӀи буго гӀараб аслуялда бугеб парс алипба Ираналдаги Афгъанистаналдаги ва кириллица Таджикистаналда.
  
  Парс мацӀ ккола давамлъун гьоркьохъеб парс мацӀалъул, жибги Сасаниязул мпериялъул (224–651) динияб ва адабияталъул мацӀлъун букӀараб, ахирисеб ккола жиб Ахемениязул империялда (550–330 н. щ.) хӀалтӀизабулеб букӀараб некӀсияб парс мацІалъул давамлъун. Гьеб мацӀалъул байбихьи буго Ираналъул жанубиябгин бакътӀрхьуда бугеб Парс икълималдаса. Грамматика гьелъул буго гӀемерисел европаялъулал мацӀазулазда релълъараб.
  
  Тарихалда жаниб, Парс мацӀ букӀана къадру бугеб маданияб мацӀлъун, жибги БакътӀерхьул Азиялдаги, Жанубияб Азиялдаги Гьоркьохъеб Азиялдаги рукӀарал империяз хӀалтӀизабулеб букӀараб. НекӀсияб парс мацӀалъул хъвай-хъвагӀаби рихьизарун руго нилъеде щвелалде  VӀ ва ӀV гӀасрабазда гьоркьоб заманалда некӀсияб парс лъутӀхъваялда гьарурал хӀалтӀабаз, гьоркьохъеб парс мацӀалъул адабият бихьизабун буго арамеял (пагьлави ваминихеяб) хъвай-хъвагӀабазги, Парфиялъул империялъул заманалда жал гьарурал, ва гьединго руго ӀӀӀ ва X гӀасрабазда гьоркьоб заманалда хъварал мажусазул тӀахьаздаги. ЦӀияб парс адабият тӀегьазе байбихьана гӀарабаз Иран кверде босун хадуб, гьелдаса байбихьун хъвай-хъвагӀи бачуна гӀарабалде, гьелъул бищун цересел хъвай-хъвагӀаби ратун руго ӀX гӀасруялда гьарурал. Парс мацӀ лъугьуна Исламалъул дуняллалда гӀараб мацӀалъул гӀадаб цӀикӀкӀараб кӀвар бугеб мацӀлъун. Парс мацӀалда поэзия хъвай тӀибитӀараб жо букӀана гӀемерал бакъбаккул пачалъиязда.[10] Гьоркьохъел гӀасрабазул парс адабияталъул бищун машгьурал хӀалтӀаби ккола Фирдавсил Шагьнамегь, Румил хӀалтӀаби, ГӀумар ХӀаямил Рубаят, Низамил Панж Ганж, ХӀафизил Диван, Аттар Нишапурил ХӀанчӀазул мантӀикъ ва СагӀади Ширазиясул Гулистан ва Бустан мажмугӀ.
  
  Парс мацӀалъ цӀакъ кӀудияб асар гьабуна мадугьалихъ рукӀарал мацӀазе: ираналъулал, тюрк, армен, гьиндгин ариян, кавказалъул, гьенибго гъорлъ авар мацӀги. ГӀемерал рагӀаби руго авар мацӀалда парс мацӀалдаса рачӀарал. Гьединго цо асар букӀана гӀараб мацӀалдеги, гьелъул гӀемерал рагӀаби рачӀана парс мацӀалде гьоркьохъел гӀасрабазда гӀараб кверщел бугем мехалъ. Парс мацӀ бюрократиялъе расмияблъун бищун букӀана гьеб рахьдалаблъун жидее кколеб букӀинчӀезги, мисалалъе,  ГӀусманияб империялда турказ, яги Афгъанистаналда пуштуназ.
  
  Дунялалда парс мацӀалда кӀалъалезул къадар бахуна 110 миллионалде, гьенир гъорлъе уна парисал, афгъанал, таджикал, гьазарал, Кавказалъул татал ва аймакъал. "Персофон" абураб термин хӀалтӀизабизе бегьула парс мацӀалда кӀалъалезе.
  
  Классификация 
  Парс мацӀ ккола гьиндгин европаялъулал мацӀазул гьиндгин ираналъулаб гӀаркьелалъул ираналъулаб къоялъул бакътӀерхьул ираналъулал мацӀазул цояблъун. Жалго бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал рикьула кӀиго гъоркькъокъаялде: жанубиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун парс мацӀ кколеб, ва шималиябгин бакътӀерхьул ираналъулал мацӀал, жиндир бищун тӀибитӀараблъун курд мацӀ бугеб.
  
  Фонология 
  Ираналъулаб парс мацӀалда буго анлъго рагьарабги къоло лъабго рагьукъабги гьаракь.
  
  Хъвай-хъвагӀи 
  
  {| class="wikitable" style="background: #E0FFFF; width:23.5em;" text-align: center;" dir="rtl"
  |- align="center"
  | colspan="8"  style="background-color: #AFEEEE; text-align: center;" | Парс алипба
  |- align="center" class="nounderlines"
  |  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
  |- align="center" class="nounderlines"
  |  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
  |- align="center" class="nounderlines"
  |  ||  ||  ||  ||  ||  ||  || 
  |- align="center" class="nounderlines"
  |  || ' ||  ||  ||  ||  ||  || 
  |-
  |}
  Фарсиялда хъвазе Ираналда (Афгъанистаналда дариялъего гӀадин) хӀалтӀизабула гӀараб алипба, амма гӀараб мацӀалда гӀечӀел гьаркьазе 4 хӀарп жубараб: пе (پ), че (چ), же (ژ) ва гаф (گ). ТӀолго парс алипбаялда буго 32 гӀаламат.
  
   Рагьарал 
  
  Тарихияб рахъалъ, парс мацӀалда рагьарал ратӀа гьарулаан халалъиялдалъун. Цебесеб цӀияб парс мацӀалда букӀана щуго халатаб рагьараб (, , , , ) ва лъабго къокъаб рагьараб ,  ва . XVӀ гӀасруялдехун гьанжесеб Ираналъул гӀаммаб икълимлъиялда,  ва лъугьана  гьаракьлъун,  ва лъугьана  гьаракьлъун. Гьединлъидал,басриял  shēr "гъалбацӀ" vs.  shīr "рахь",   zūd "хехаб" vs  zōr "къуватаб" гӀадал контрастал тӀагӀун руго. Амма гьеб асасалъул руго гьоркьосарахъиялги, ва цо-цо рагӀабазулъ  ē ва ō гьаракь сверула  ва  гьаракьалде гурел,  яги  дифтонгазде (жал цебесеб цӀия парс мацалда рукӀарал  ва  дифтонгаздаса лъугьарал. Гьединал гьркьосарахъиязул мисал батизе бегьула    (гвангъараб) гӀадал рагӀабазулъ.
  
   Гьединго бл. 
   Парс алипба
   Парс адабият
  
   ХІужаби 
  
   ГІаммал иццал 
   
   
   
   
  
   ЦІалиялъе 
   
   
   
   
   
  
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
  
   
   
   
  
   
   
   
   
   
   
   
  
   
   
   
   
   
  
   
   
   
  
   
  
   КъватІисел мугъчІваял Ингилис мацӀалда''
  
   Academy of Persian Language and Literature official website
   Assembly for the Expansion of the Persian Language official website
   Persian language Resources
   Persian Language Resources, parstimes.com
   Persian language tutorial books for beginners
   Haim, Soleiman. New Persian-English dictionary. Teheran: Librairie-imprimerie Beroukhim, 1934—1936. uchicago.edu
   Steingass, Francis Joseph. A Comprehensive Persian-English dictionary. London: Routledge & K. Paul, 1892. uchicago.edu
   UCLA Language Materials Project: Persian, ucla.edu
   How Persian Alphabet Transits into Graffiti, Persian Graffiti
   Basic Persian language course (book + audio files) USA Foreign Service Institute (FSI)
  
   
  Ираналъул маданият
  Ираналъул мацӀал
  ГӀиракъалъул мацӀал
  Азарбижаналъул мацӀал
  Афгъанистаналъул мацӀал
  Таджикистаналъул мацӀал