title: А (кириллица)
text: А, а — кириллицаялда гӀуцӀарал киналниги алипбаязул тӀоцӀебесеб хӀарп. БачӀин буго  (альфа) хӀарпалдаса, жибги финикияб «алеф» хӀарпалдаса лӀугьараб. ГӀемерисеб бихьизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  гьаракь.
  
  Тарих 
  Кириллияб А хӀарп лӀугьараб буго грек альфа () хӀарпалдаса. Басрияб славян алипбаялда гьелде абула азъ–илан,  (azǔ), "Дун" абураб магӀнаги бугеб. Кириллияб рикӀкӀеназул системаялда А хӀарпалъул магӀна буго 1.
  
  Форма 
  Тарихалда жаниб, кириллияб А хӀарпалъул букӀана батӀи-батӀияб форма. Россиялда I Пётрица граждан шрифт билӀинабуралдаса нахъе, кириллияб А хъвала латин варианталда релълъун; курсивги, мухъил формаги гьединго.
  
  ХӀалтӀизаби 
  ГӀемерисел мацӀазда, жидеца кириллица хӀалтӀизабулел, — авар, булгар, украин, белорусс, гIурус, русин, серб, македон ва черногор мацӀал гӀадал, — кириллияб А хӀарпалъ бихьизабула рагьараб гьаракь . Ингуш ва чачан мацӀазда бихьизабула гъоркьияб борхиялъул нахъисеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  ва гьоркьохъеб борхиялъул гьоркьохъеб кьералул рагьараб . Тувин мацӀалда гьеб хӀарп хъван букӀине бегьула диграф гӀадинги.
  
  Авар мацӀалда 
  Авар мацӀалда киса-кибего хӀалтӀизабула гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  гьаракь бихьизабизе, мисалалъе: анцӀго, гӀадан, вац. РагӀул байбихьуда гьеб гьаракь дандчӀваларо, гьелда цебе букӀуна гьамза, амма гьеб бихьизабуларо, гьединлъидал киса-кибего рагӀабазул байбихьуда хъвала А хӀарп. Гьелдаса байбихьулеб бищун къокъаб рагӀи буго авар мацӀалда ине фигӀлуялъул тӀалабияб буссинаби: а.
  
  ГӀурус мацӀалда 
  ГӀурус адабияталъулаб мацӀалда А хӀарп, рагӀулӀ бугеб позициялда рекъон, цӀалула батӀи-батӀиял къагӀидабазда:
  
   кьабизабиялъукь (рука́ ‘квер’) — [а] гьаракь гӀадин;
   кьабизабиялда цебесеб гьижаялъулӀ (паро́м) — [] гӀадин; гьединго -ао-, -оа- ва ц. хӀарпазул дандраязда: баоба́б, коагуля́нт;
   цогидал кьабизабиялъукь гьечӀел позициязда (кьабизабиялда хадуб ва кьабизабиялде щвелалде цоялдаса цӀикӀкӀун гьизаялъе цебе) — [] гӀадин
   цоц-о кьабиязабул гуреб позициялда — [] гӀадин: часы́ 'сагӀат', к сожале́нию ‘талихӀъиналъе’.
   Кьабизабиялъукь гьечӀел гьижабазда А цӀалула О хӀарпго гӀадин: «пора́» [пра́] 'ригь', «росла́» [рсла́] 'гӀолеб букӀана'.
  
  ГӀурус рагӀаби А хӀарпалдаса байбихьулел, аслияб къагӀидаялъ руго цогида мацӀаздаса рачӀарал, цо-цо гьоркьоберехал яги гьаркьахъе абулел рагӀаби ва "а" рагӀи хутӀизегӀан.
  
  Хурхарал хӀарпал ва цогидал релълъарал ишараби
  A a : латин A хӀарп
  Α α : грек Α хӀарп
  Ă ă : латин A хӀарп бревисгун
  Â â : латин A хӀарп циркумфлексгун
  Ā ā : латин A хӀарп макронгун
   Æ æ  исланд Æ хӀарп
  
  Кодал
  
  Ралагье гьединго
  Юникодалда кириллиял ишараби
  
  Баянкьелал
  
  Адабият
  
  КъватӀисел регӀелал
   А хӀарпалъул хӀакъалъулӀ
  
  Рагьарал хӀарпал
  Кириллицаялъул хӀарпал
  Авар алипба
  Украин алипба
  Македон алипба
  Булгъар алипба
  Басрияб славян алипба
  ГӀурус алипба
  Белорус алипба
  Чуваш алипба
   
  Вуковица