title: Парсал
text: Парсал ( [fɒːrsi-zæbɒːn],  [irɒːni],  [fɒːrs], некӀс.  [pɒːrs]) — иранияб миллат, Ираналъул аслияб халкъ (батӀи-батӀиял иццазда рекъон 56 % бахъараб 63 % щвезегӀан), гӀемерал регионалиял Ираналъул, Тажикистаналъул ва Афгъанистаналъул миллатаpул этнолингвистикиям жамгӀият батӀи-батӀиял диалектаздалъун тӀибитӀараб парс мацӀ жедер рахьдал мацӀлъун рикӀкӀулеб. Парсал ккола иранияб миллаталъул бищун кӀудияб ва аслияб халкъ, жинца цо гӀаммаб шагьарияб ва росдал маданият ккураб.
  
  Этногенез ва терминология
  
  НекӀсияб заманалда
  
  Халкъалъул тӀибитӀи 
  
  Ираналда парсазул халкъалъул къадар бащалъиялдаса дагьаб цӀцӀикӀкӀараб гурони гьечӀониги (51 %, гӀ-ш. 35 млн чи), парсаз гӀумру гьабула тӀолго пачалихъалъул территориялда, амма хасго гӀемер гьел руго марказиял, жунубиял ва бакъбаккул останазда. ГӀадатияб къагӀидаялъ парсал чӀараб бакӀал ккола мугӀрузул ахалъуда гӀорал ккун ругел инсанас лъалъалел рекьарудул оазисал, жидеда гъоркьан каризал рачарал.
  
  Активияб урбанизация байбихьухъ парсазул шагьарал рагъарула хехаб къагӀидаялъ кӀодолъизе. Гьезул гӀемерисел жакъа-къоялда руго проммышлениял марказал ва шагьарал-миллионикӀал (Тегьран, Машгьад, Карадж, Исфагьан, Шираз, Къум).
  
  Маданиялгун-тарихиял регионал ва субэтносал 
  
  Парс этникияб массив тӀибитӀула чанго Ираналъул тарихиял регионазда, жедер халкъалъул цӀцӀикӀкӀарасаб къадар парсал ругел, ва жиб-жиб регионалда маданияталъул рахъалдаса гьезул жедерго хаслъиги батӀалъиги батиялъ гьенир гӀумру гьабулел гӀадамал рикӀкӀизе бегьула «субэтносаллъун». Гьездаса ккола:
  
   Парс ГӀиракъ (Эрак-е Аджам, )
   ХӀамадан
   Къазвин
   Маркази (яги жибго Эрак)
   Къум
   Тегьран (некӀо Рей)
   Исфагьан (Кашанги гьоркьоб бачун)
   Хурасан ()
   Семнан (Шагьруд, Дамган, Гармсар)
   Хурасан-Резави (Машгьад, Нишапур, Сабзевар ва ц.)
   Жунубияб Хурасан (Кугьистан)
   Систан () — останалъул шималияб бутӀа Систан ва Балучистан
   Жунубияб ва Марказияб Иран («КӀудияб Парс», )
   Парс
   Йазд
   Керман
   РагӀаллъи (парсал-бандари, )
   Бушер
   Хурмузган
  
  Цогидал ираниял мацӀалгун къокъаби 
  Парс- ва къажар мацӀалъ кӀалъалел гӀадамал чӀарал регионазда гьоркьо руго цо-цо ираниял мацӀал ва диалектал (яги континуумал) тӀиритӀал мухъал.
  Гьел мацӀазда ва диалектазда кӀалъалел гӀадамазул, жедеца жедедаго гӀел гьабун, миллат хӀисабалда лъугӀарал курдал, лурал, гиланал, мазандаранал ва цогидагда балагьун, абизегӀан парсаздаса батӀалъиги гьечӀо ва гьезие жедеегоги жалго батӀаял миллаталлъунги рихьулел гьечӀо ва гьединлъидал «персал» ругилан рихьизарун руго. Гьел диалектал 
  ккола Ираналъул некӀсиял мацӀазул хутӀелал, жал заманалдаса классикияб парс мацӀалъ букӀнилълъ къазарурал (персизация). ГӀадамаца гьел диалектал «парс мацӀалъул диалектал» хӀисабалда рикӀкӀула.
  
   Жунубгун-бакътӀерхьул диалектал:
   Парсалъул диалектал — Парсалъул Казерун мухъалда чӀарал «таджиказул» деалектал
   Ларестаналъул диалектал (Парс останалъул жунубияб рахъ)
   Башкарди (Бандар-ГӀаббасалдаса жунубгун-бакъбаккуда, Хурмузган остан)
   Шималгун-бакътӀерхьул диалектал:
   Тати — «азарбижаналъул парсазул» диалектал, ираниял азарбижанал чӀарал бакӀал. Гьеб ккола Иранияб Азарбижаналъул азери мацӀалъул ирсилаб.
   Семнаналъул мацӀ — Семнан, Сангесар шагьаразул ва гьезул сверухълъиялда (Семнан остан) хӀалтӀизарулел жуба-хъубарал диалектал.
   Марказиял ираниял диалектал — Деште-Кевир пустыняялда аскор ругел мухъазда ва цогидал останазда (Исфагьан, Маркази, Йазд, ХӀамадан, Парс останал) тӀиритӀарал диалектал.
  
  Парс мацӀалъ кӀалъалел Ираналдаса къватӀир 
  
  Парс мацӀалъ кӀалъалел (суб)этносаца гӀамаб этнокультурияб ареалккун гӀумру гьабула Ираналдаса шималалда ва бакъбаккуда:
   Фарсиванал (къваридаб магӀнаялда) — ккола Хурасаналъул ва Систаналъул шигӀиязул къавм, XVIII гӀасруялъ Афгъанистаналда гъорлъ ккарал.
   Татал — «нахъкавказиял парсал».
  
  МацӀ ва адабият 
  
  Парс мацӀ — ккола бищунго некӀсияб кьучӀ баянаб тарихгун бугеб мацӀаздаса цояб. Гьелъул кьибил уна Парсалъул некӀсиял ираниял диалектазухъе, жедедаса гьелъул цересел мацӀал лъугӀарал, гьездаса ккола: гьоркьохъеб парс ва некӀсипарс мацӀал.
  
  Жиб Хурасаналда ва Мавараннагьралда бижараб ва жинда гӀараб мацӀалъул кӀудияб асар ккараб классикияб цӀипарс мацӀалъул цӀакъ бечедаб адабият буго, гьадинал цӀаррагӀарал шагӀирзаби жинда гъорлъ рачунеб: Рудаки, Фирдауси, ХӀафиз, Хайям, СагӀади, Низами, Руми, Джами, ГӀатӀар, Санаи ва цог.
  
  Чанго гьоркьосел гӀасрабазул пачалихъазда гьеб адиминистрациялъул ва рагъидул расмияб мацӀлъун букӀана. Гьезда гьоркьо рукӀана ГӀусманияб империя, Кавказ, Меседил Орда, Гьоркьохъеб Азия, Бакъбаккул Туркестан, Индия (Жунубияб Азия) ва цог.
  
  Жакъасеб Ираналда парс мацӀ буго цохӀогояб хӀукуматияб ва расмияб мацӀ, миллат батӀабахъичӀого тӀолго халкъалдаги гьеб лъала.
  
  Дин
  
  Антропология 
  Антропологиялъул рахъалдаса парсал аслияб къагӀидаялда ккола индгун-иранияб расаялъул гӀадамал.
  
  ГӀадатияб маданият
  
  МагӀишат
  
  РукӀа-рахъиналъул гӀадатал
  
  Маданият
  
  Музыка 
  
  Ираналъул музыкалияб маданият буго бечедаб ва гӀасрабаца ина букӀараб мазыкалиял гӀадатал гӀуцӀиялъул ва жинца иранияб халкъалъе бечедаб музыкалияб ирс тараб тарихияб процессалъул хӀасил.
  
  Байрамал 
  
   Навруз (Ноуруз) (парс мацӀалдаса тармжамаялъул магӀна ккола цӀияб ко) — ихдал сордоги къоги бащалъиялдаса хадуб 13 къоялъ кӀодо гьабула
   Чагьаршанбе-Сури — праздник костров перед зимним солнцестоянием
   Ялда — хасалил бищун халатаб сордо, Митра гьавураб къо
   Мегьреган — Митраялъул цӀарул къо
   Сиздагь-бе-дар — ТӀабигӀаталъул къо
  
  Архитектура
  
  Ахал
  
  ТӀансаби
  
  ХІужаби
  
  Адабият 
   Народы и религии мира, под ред. В. А. Тишкова, М., 1998.
   Народы Передней Азии, М., 1957.
   Васильев Л. С. История востока // том 1, М., 2001.
   Иванов С. А. Персы // Большая советская энциклопедия, том 19, М., 1975.
   Родригес А. М. Абу Ханифа и его время: арабский и иранский народы в начале формирования ислама и халифата // Учёные записки Комсомольского-на-Амуре государственного технического университета. No. 7 (2011), p. 19—26.
   Фролов Э. Д. Представление персов как варваров в греческой литературной традиции V в. до н. э. // Мнемон: исследования и публикации по истории античного мира. No. 4 (2005), p. 125—166.
   Minorsky V. [Rev.:] Persia (by Wilson A. T.) // Bulletin of the School of Oriental Studies. 1934. No. 2, p. 461—463.
   Myres J. L. [Rev.:] Climnate and the energy (by Markham S.F.) // The Classical Review, 1943. No. 1, p. 48—49.
   Wilson A. T. The military record and potentialities of the Persian Empire // Journal of the Royal Society of Arts. 1926. No. 3843, p. 823—841.
  
  РегӀелал 
  
   
  
  Ираниял миллатал
  Ираналъул миллатал