title: Авар фонология
text: Авар фонология — авар мацӀалъул стандартияб абулеб къагӀида яги акцент. Гьаб макъалаялда хал гьабулеб буго стандартияб авар мацӀалъулъ фонологиялъулаб системаялъул. Авар мацӀалъул сверелазул фонологиял хаслъиял ралагье Авар мацӀалъул свералалмакъалаялда.
  
  Рагьаразулги рагьукъазулги къадаралъул рахъалъ цогидал кавказалъулал мацӀазда гьоркьоб авар мацӀалъ ккола гьоркьохъеб бакӀ. Авар мацӀалда рагьарал гьаркьал цӀикӀкӀун руго абхаз ва адигъ мацӀазде данде ккун, амма гӀандисезул, цӀунтӀисезул, лезгиязул ва чачаназул мацӀазде данде ккун гьел руго дагьал; картвел, нах, ва дагъистаналълал мацӀазде данде ккун, рагьукъал руго гӀемерал, амма абхаз ва адигъ мацӀаздаса дагьал.
  
  Рагьарал
  
  Рагьараб фонема авар мацӀалда  буго щуго: , , , , . Гьезул цобутӀаби данде лъеял мухӀканго загьирлъула кӀиго параялъул хутӀизегӀан:  —  ва  —  параязул цобутӀаби данде лъей кидаго гуро мухӀканаб букӀунеб.
  
  РагӀул байбихьуда рагьарал рацӀцӀадго дандчӀваларо, гьеб позициялда гьезда цебе букӀуна глотталияб ккураб рагьукъаб (яги плозив, яги жибго гьамза) , жиндир гьеб бакӀалда, цо-цо лингвистаз рикӀкӀухъе, фонетикияб магӀна букӀунареб, мисалалъе: эбел , анкьго , ине . Амма гьамза мухӀканго загьирлъула рагӀабазул бакьулӀ, кӀиго рагьараб аскӀобе ккун, гьиатус лӀугьинчӀого букӀиналъе: рии , роол  (ген.), беэнаб . Гьединго гьиатус лӀугьинчӀого букӀиналъе, гьамза гуребги, хӀалтӀизабула зирараб палаталияб аппроксимант : цӀияб , лъабгоял , дие .Гьеб къагӀида гӀемерисеб дандчӀвала морфемабазул рацӀцӀиялда.
  
  Рагьаразул классификация 
  Рагьаразе классификация гьабула чанго батӀияб къагӀидаялъ. Артикуляция лӀугьунаго кӀутӀбузул позициялде балагьун, авар мацӀалъул рагьарал рикьула лабиаллъараздеги (кӀутӀбузулал) лабиаллъичӀездеги (кӀутӀбузулал-гурел). Лабиаллъарал ккола , . КӀутӀбузул позициялъул рахъалдаса, гьезде данде лъола кӀутӀбузулал-гурел: , , .
  
  Артикуляциялда мацӀалъул гьоризонталалда рекъон бугеб позициялъ баянлъизабула цебесеб кьералъул  ва  рагьаралги нахъисеб кьералъул  ва  рагьаралги данде лъей. Гьезде данде ккуна  буго гьоркьохъеб кьералъул.
  
  Вертикалалда рекъон мацӀалъул позицияллъ баянлъизабула тӀасияб борхиялъул  ва  рагьаралги гъоркьияб борхиялъул  рагьарабги данде лъей. Гьеб кӀибго борхиялда гьоркьор руго тӀасияб-гьоркьохъеб борхиялъул рагьарал:  ва .
  
  Палатализация ва назализация
  Адабияталъулаб авар мацӀалъе палатализация хасиятаб гьечӀо, амма гьеб дандчӀвала цӀоралъулаб сверелалда позиционияб палатазизация хӀисабалда. Мисалалъе: адаб. тӀад  — цӀор. кӀ´ад  , адаб. бетӀер  — цӀор. бикI´ер , адаб. дуца  (эрг.) — цӀор. духьхь´а , адаб. гени  — цӀор. г´ени   ва ц.
  
  Назализация авар адабияталъулаб мацӀалъе буго дагьго хасиятаб, дандчӀвала дагьалго рагӀабазулъ: у , у(н)гьи . Аслияб хӀалалъ, назализация дандчӀвала гьаркьазул къагӀидаби кьолел рагӀабазулъ: гьа , хIе  (хӀама хъамизе абулеб).
  
  Кьабизаби
  Авар мацӀалъул кьабизабиялъе хасиятал сипатал руго хадусел: хьвадарулеб (динамикияб) букӀин, эспираторияб букӀин, гӀезегӀан мухӀканго загьираб ва рагӀул цоккураб гьижаялде тӀаде кколеб букӀин. Кьабизаби кидаго тӀаде ккола рагӀиялъул тӀоцебесеб яги кӀиабилеб гьижаялде; ва киданиги рагӀул байбихьудаса бугеб кӀиабилеб гьижаялдаса добегӀан унаро: на́ку, кере́н, бéрцинаб, квара́наб, гьабу́ларо, у́на.
  
  Кьабизабиялъул хьвадари (динамика) загьирлъула рагӀи хисулелъуб, ва гьелъул хӀасилалда рагӀулӀ лӀугьуна батӀи-батӀиял хиса-басиял. Кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде бачӀунеб бугони, кьабизабиялда цебесеб рагьараб тӀагӀуна (синкопа): бетӀе́р  () — ботӀро́-л (), кагъа́т () — кагъти́ца (), гомо́г () — гонги́ца () ва ц.
  
  РагӀиялъул гӀемерлъул форма лъугьунелъул, кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде ккани, тӀагӀуна кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб: гама́чӀ — га́нчӀал; гIере́къ — гIе́ркъал, лъеле́хь — лъе́лхьал ва ц.
  
  Кьабизабиялъ хасаб роль хӀала рагӀиялъул хъвалсараб аслу лъугьиналда, мисалалъе, аблаутияб хисунккей, рагӀулъ кьабизабиялъул бакӀалда бараб гьечӀониги, цадахъ регӀула кьабизаби хьвадигун: тӀехь ( ) — тӀахь-а́л (  — тӀохь-а́л (), гъе́ду ( ) — гъуд-у́л ( ) — гъад-и́л ().
  
  Кьабизабиялъ хӀала батӀи-батӀиял релъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъул роль: рагъи́ (цӀар.) — ра́гъи (), лъикӀлъи́ (цӀар) — лъи́кӀлъи (), рикьи́ (цӀар) — ри́кьи ().
  
  Гьединго кьабизабиялъ хӀала рол номинативалъулги хъвалсараб аслуялъул форма релълъарал рагӀабазул магӀна батӀа бахъиялъеги: лъар () — лъа́рал ( ) — лъара́л (); тIул ()  — тIу́лал ( ) — тIула́л (); цIул ()  — цIу́лал ( ) — цIула́л ().
  
  Кьабизабиялъул бакӀалда бараб чӀедерал ва гӀатӀидал рагьарал данде лъей ккола батӀи-батӀиял категориалиял формаби лӀугьиналъул къагӀидалъун: рухье́н (цӀар) — ру́хьин (), къотIе́л (цӀар) — къо́тIи (), рате́л (цӀар) —  ра́ти (). Кьабизабиялъул бакӀ ккола гьел рагӀабазул статус мухӀкан гьабиялъул критерияздаса цояб. Жубараб рагӀиялъул кӀиабилеб компоненталъул кьабизаби тӀагӀуна, щай гурелъул гьеб кӀиабилеб гьижаялдаса хадуса букӀине бегьуларо, мисалалъе: на́хъарукъ, бетӀе́рчIахъад, бетӀе́ргьанчи. Цогидал мацӀаздаса рачӀарал лъаб- яги цӀикӀкӀун журарал рагӀабазулъ кьабизаби бачӀуна кӀиабилеб къотӀелалде тӀаде: теле́пон, гене́рал.
  
  Рагьукъал
  
  Халалъиялъул ⟨ː⟩ ишараялдалъун рагьукъазе транскрипция гьабиялъул анализалъул буго кӀиго батӀияб къагӀидаю. Халалъи ккола батӀабахъилъул бутӀалъун, амма гьединго гьеб ккола артикуляциялъулаб къуватлъунги, гьединлъидал рагьукъал гьанир баян гьарун руго фортис ва ленис хӀисабалда. Фортис аффрикатал, ай къуватал аффрикатал халатал руго фрикативияб бутӀаялда, мисалалъе  (tss), контуралъул плозивияб бутӀаялда гуреб, итал мацӀ гӀадазда геминатиял аффрикатазда гӀадин  (tts). Лейверица (1994) анализ гьабулеб буго, мисалалъе,  гьаракьалъе кӀисегментияб аффрикативиябгин фрикативияб тартиблъи кинниигин  ().
  
  Рагьукъазул классификация 
  Авар мацӀалъул рагьукъал гьаркьал рикьула кӀиго тӀелалде: обструэнтал (хъуй-бугел) ва соноратал. Жиндирго иргаялда обструэнтазул аслияб система бикьула жеги лъабго системалде: 1) окклюзивазул лъабилаб система; 2) аффрикатазул ункъилаб система; 3) спирантазул лъабилаб система.
  
  Соноратал 
  Сонориял рагьукъал, ай жал гьаракьалъул тракталда хӀухьелалъул турбулентияб чахи гьечӀого лӀугьунел, руго хадусел: , , , , , .
  
  Фонологиял процессал
  
  Рагьаразул системаялда лӀугьунел хиса-басиял
  
  Анаптиксис 
  Анаптиксис, яги тӀаде рагьараб гьаракь бачӀин, загьирлъула жибго рагьараб бачӀиналдулъунги рагьукъалда цадахъ гьижаялъулъ гьеб ккеялдалъунги рагӀи хисулелъуб: оц — оц-о-ца (эргатив), АхIмад — АхIмад-и-ца (эргатив) ва ц.
  
  Аблаут
  Аблаут (рагьарал хиси) — форма яги рагӀи лӀугьунаго, рагӀи хисулаго: /: налъи — налъуца (эргатив); /: тиризе — терезе (гӀахьалаб заман); /: кьили — кьолоца (эргатив); /: тункизе — тенкезе (гӀахьалаб заман); /: нус — носоца (эргатив); /: хleтle — хIатIица (эргатив); /, кету — кутул (гӀем. ф.); /: пер — пороца (эргатив); /: бече — бачица (эргатив); /: чохтIо — чахтIица (эргатив); /: гьоло — гьалица (акт. игӀр.); /: бугъа — бугъица (эргатив); /: хъала — хъулби (гӀем. ф.); /: гIаштIи — гIоштIоца (эргатив) ва ц.
  
  Рагьаразул элизия
  Элизия, яги рагьарал тӀагӀин, загьирлъула рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго, кьабизаби лъабабилеб гьижаялде тӀаде ккеун, кӀиабилеб гьижаялъул рагьараб тӀагӀиналдалъун (кӀижурарал рагӀабазул хъвалсараб аслуялъул кӀидаго ккола кьабизабиялъулаблъун): буру́тI — буртIи́ца (эргатив), гомо́г — гонги́л (ген.), кагъа́т — кагъти́ца,  гlepeтl — гIертIица (эргатив) ва ц.
  
  Рагьаразул ассимиляция
  Ассимиляция, яги цо гьаракь цогидалда релъин, авар мацӀалда дандчӀвала прогрессивиябги регрессивиябги ассимиляция хӀисабалда. 
  
  Прогрессивияб ассимиляция, яги цебе бугеб гьаракьалъ хадуб бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
  
   гӀемерлъул формаялъулъ кӀижурарал рагӀабазул, гьел игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб гьижа тӀагӀиналъ (кьабизаби бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): бетIе́р — бу́тIрул (), кьенсе́р — кьу́нсрул (), лаче́н — лу́чнул (), габу́р — га́рбал (), тIагъу́р — тIа́гърал (). Аслуялъул рагьаразул элизия лъугьине бегьула гӀемерлъул формаялъулъ кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде бачӀинчӀогоги: кьиби́л —  кьалба́л (), хьиби́л — хьалба́л (), миччи́л — маччли́л (), ва ц.
   гӀемерлъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулъ (аслуялъул рагьараб гьениб тӀагуна): кечӀ — ку́чӀдул (), тӀегь — тӀу́гьдул (), хӀехь — хӀу́хьдул (), ва ц.   
  
  Регрессивияб ассимиляция, яги хадуб бугеб гьаракьалъ цебе бугелде асар гьаби, лӀугьуна:
  
   цолъцъул формаялъулъ, кӀижурарал рагӀабазул, игӀрабияб ва цолъул яги гӀемерлъул формаялъулаб къагӀидаялъ хисулаго, кӀиабилеб гьижа тӀагӀиналъ (кьабизаби бачӀуна тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде): бетIе́р — ботIро́л (), кьенсе́р — кьонсро́л (), лаче́н — лочно́л (), габу́р — горбо́л (), тIагъу́р — тIогъро́л ().
   цолъул формаялъул цожурарал рагӀабазул кьибилалъул рагьаразе хъвалсараб аслуялъулъ: кечӀ — кочӀо́л (), тӀегь — тӀогьо́л (), хӀехь — хӀохьо́л ().
   рагӀи хисулаго кьабизаби тӀоцебесеб гьижаялде тӀаде бачӀинчӀони: тӀехь — тӀохьо́л (), чехь — чохьо́л (), кьили́ — кьоло́л (), ва ц.
  
  Хъвалсараб аслуялъулъ ва гӀемерлъул формаялъул ассимиляиялъул данде кколел формаби кидаго гуро рукӀунел, ва гьеб процесс лӀугьуна гӀицӀго цолъул формаялъул хъвалсараб аслуялъулӀ, гӀемерлъул формуялъул рагьараб абуни хисуларо: гIус — гIосо́л () — гIуса́л (), гIучI — гIочIо́л () — гIучIа́л (), рукъ — рокъо́б () — рукъза́л (), ракI — рекIе́л () — ра́кIал (), цIа — цIе́л () — цIа́ял (), лъим — лъел () — лъи́нал (), ва ц.
  
  Цо-цо букӀине бегьула гӀемерлъул формаялда ассимиляцияги, цолъул формаялда — диссимиляцияги загьирлъи, гьениб байбихьулаблъун рикӀкӀуна хъвалсараб аслуялъул формаби: гьоко́ — гьаки́л () — гьака́л (), сордо́ — сарди́л () — сарда́л (),  чӀорто́ — чӀарти́л () — чӀарта́л (), ва ц.
  
  Редукция
  Авар мацӀалда редукциялъул, ай кьабизабуларел рагьаразул гьаркьилаб тӀабигӀат хисиялъул даража буго дагьа-макъаб, гӀаммго абуни, редукция буго къадаралъулаб. Гъоркьияб борхиялъул гьоркьохъеб кьералъул лабиаллъичӀеб рагьараб  кьабизабуларел гьижабазда редуцилъула загӀипго: рахIáт, хали́ча, рачéл, вáчIана . Цогидал рагьаразеги лӀугьуна гьединалго загӀипал хиса-басиял, жидеца гьезул фонологияб статусалъе асар гьабуларел: къебéд, керéн, векéрухъан, тIокъó, бусéн, бигьáро ва ц.
  
  Сингармонизм 
  Сингармонизм, ай кьералдалъул ва лабиализациялдалъун загьирлъулеб прогрессивияб ассимиляция, авар мацӀалда загьирлъула ахиралда бугеб рагьараб кьибилалда бугеб рагьаралда релъиналдалъун:  кечI — кочIол () — кучӀдул; цер — царал () — цурдул, ва ц.
  
  Рагьукъазул системаялда лӀугьунел хиса-басиял
  
  Рагьукъазул ассимиляция
  Ассимиляция  >  лӀугьуна мацӀалъул цересел ва нахъисел рагьукъазда цебе рагӀи ва форма лӀугьунагоги, рагӀи хисулелъубги: гъамас — гъансил (), гамачI — ганчIил (), тамахьу — танхьил, чIимих — чIинхал (); цо-цо мехалъ гьел гьаркьал хисичӀогоги хутӀула: ханжар — хонжроца () ва ц.
  
  Диссимиляция
  Диссимиляция  >  лӀугьуна  гьаракьалда хадуб: гъаран — гъармил (генетив); чаран — чармил (генетив) ва ц.
  
  Лабиализация
  Лабиализация, яги артикуляциялъулъ кӀутӀби цебе цутӀи, буго авар мацӀалъе гӀемер хасиятаб ва дандчӀвала кидаго рагӀабазул байбихьуда (журарал рагӀабазулӀ гьоркьобги букӀине бегьула): гвай, гвенд, квар, кквезе, квер, кӀвар, свак, ххвел, хъвазе ва ц.
  
  Делабиализация
  Делабиализация, яги лабиализация тӀагӀин, лӀугьуна рагӀи хисулаго лабиалиял рагьукъазда хадур лабиалиял, яги гургинлъарал рагьарал  ва  рачӀиналъ: кlветl — кIутIби (); гъветI — гъутIби (гӀем. ф.), гъотIоца (эргатив) ва ц.
  
  Метатеза 
  Метатеза лӀугьуна диссимиляциялъул аслуялда лабиалияб гьаракьалдаги соноранталдаги гьоркьоб бугеб рагьараб тӀагӀун ва гьеб кӀиябго рагьукъалъ тартибияб бакӀ хисун (лабиалияб + сонорияб > сонорияб + лабиалияб): габур — гарбал (гӀем. ф.); хабар — харбил (генетив); тIамур — тIармил (генетив); цIибил — цIолбол (генетив) ва ц.
  
  Рагьукъазул элизия 
  Элизия, яги гьаракь тӀагӀин, лӀугьуна , , ,  рагьукъазе рагӀи хисулаго, форма ва рагӀи лӀугьунаго: рехъен — рехъаби (гӀем. ф.); бусен — бусадул (ген.); хIалтIухъан — хIалтIухъаби (гӀем. ф.), лъим — лълъел (ген.) — лъадаца (акт.), гӀaтӀид (тӀадрагӀи) — гӀатӀилъи (цӀар); къебед — къебелъи, щулат(го) (тӀадр.) — щулалъи (цӀар) ва ц.
  
  Эпентезис
  Эпентезис, яги тӀаде рагьукъаб гьаракь бачӀин, загьирлъула гӀицӀго рагьарабгун цадахъ, ай гьижа хӀисабалда, рагӀи хисулелъуб: рахь — рахь-да-ца (эргатив); моцI — моцI-ро-ца (эргатив); бер — бер-зу-ца (эргатив) ва ц.
  
  Ралагье гьединго
   Авар орфография
  
  МугъчӀваял
  
  Адабият
  ГӀурусалда:
  
   Алексеев М. Е., Атаев Б. М. Аварский язык. М., 1997.
  
  РегӀелал
   Мадиева Г. Аварский язык (из: Языки народов СССР)
   Алексеев М. Е. Аварский язык (из: Языки мира: Кавказские языки)
   
   Аварский язык
  
  Авар фонология