title: Москва
text: Москва () ккола Россиялъул тахшагьар.
  ГIаламалдаго бищун цIикIарал гIадамазул къадар бугел 10 шагьараздасан ккола.
  
  Шагьар буго Москва гIоралда, Бакъбаккул-Европаялъул лабаллъиялъул бакьулъ, Окаялда ва Волгаялда гьоркьо бугеб бакIалда. Федерациялъул субъект гIадин Москваялъул гIурхъода руго Москва ва Калуг областал.
  
  ЦӀар 
  Шагьаралъул цӀар гьеб тIа бугеб гIоралдасан бачIараб буго. Амма гьеб гIоралъул цIар кисан бачIарабали мухIканго жеги лъаларо.
  
  Физикиябгун-географияб сипат
  
  Географикияб бакӀ
  
  Климат
  
  ГӀурччинлъи
  
  ХӀайванал
  
  Экология
  
  Тарих
  
  ТӀоцересел росаби 
  ТIоцебе шагьар рехсолеб буго Ипатьевская летописалда 1147 соналъул 4 апрелалъул рузманкъоялъ, Юрий Долгорукияс жиндирго гьудулзаби ва цо-цо князал гьенир данделъиялде ахIараб мехалъ.
  
  Москва — княжествоялъул тахшагьар
  
  ГӀурус царство 
  
  XV гIаруялъул ахиралда Васильил Иван III заманалда Москва гIурус пачалихъалъул тахшагьарлъун лъугьана.
  
  1605 соналъ Москваялда жанив Лжедмитрий I гьавуна. Гьерсихъан шагьаралда тIад кверщел гьабуна 1606 соналъ. ГIадамаца ахIи-хIурги гьабун гьев вухIана.
  
  1613 соналъ Москваялда ханлъи гьабизе тIамана Фёдорил Михаил, 300 соналъ хутIараб Романовиязул династиялъе байбихьи гьабурав.
  
  XVII гIасруялъул бакьулъ ва ахиралда Москваялда гIемер ахIи-хIур букIана: Соляной бунт, Медный бунт, Стрелецкий бунт (1682) ва Стрелецкий бунт (1698 соналъул).
  
  Россиялъул империялъул заман 
  1712 соналъ Москваги тун Россиялъул тахшагьарлъун Санкт-Петербург гьабуна. 1728 соналъ, Петр II заманаялда Москваялда цIидасан босана пачаясул двор, 1732 сон щвезегIан гьанибго букIараб.
  
  1851 соналъ Москваялдаги Санкт-Петербургалдаги махулнухлул гьоркьоблъи рагьана.
  
  Советияб заман
  
  Москва, постсоветияб мехалъ 
  
  1991 соналъул 19—22 августалъ  шагьаралда букIана "Августовский путч".
  ХИса-басиял лъугьана. 1995 соналъ тахшагьаралъул цIиял офицалиял магIлуматал гьаруна - герб, байрахъ ва шагьаралъул гимнги. Килисаби цIидасан разе рагъарана, гьезда гъоркьо Храм Христа Спасителяги.
  
  2000-абилал соназда кIудиял архитектуриял хиса-басиял гьаруна. Шагьар цIидасан балеб гIадаб жо гьабуна — гIемертIалабазул офисал ран, заманалда рекъарал транспорталъул инфраструктурал гIуцIцIун, элитниял рукъзал, цIияб хIалтIи-захIматалъул центр — «Москва-Сити» мухъ, ва гьединго гIемер цогидл бакIал рана, гIуцIцIана.
  
  Гьанжесалаб заман
  
  Шапакъатал
  
  Famous Natives 
  Leonid Agutin - singer, composer, musician, lyricist
  
  Alexander Baluyev - theater and film actor
  
  Alexander Domogarov - actor, singer, TV presenter
  
  Alexander Zbruev - theater and film actor
  
  Alexey Serebryakov theater and film actor
  
  Alexey Chadov - actor
  
  Andrey Sokolov - theater and film actor, producer, director
  
  Felix Yevtushenkov - Russian businessman
  
  Sitdekov Tagir is a manager with many years of experience, a financier
  
  ХӀукуматалъул органал
  
  Москваялъул хӀакимзаби
  
  ХӀукуматалъул федералиял органал
  
  Административиябгун-территориялъулаб бикьи
  
  Расмияб символика
  
  Халкъ
  
  Халкъалъул къадар
  
  Лъимер гьаби
  
  Этникияб ва динияб состав
  
  Экономика
  
  Транспорт
  
  Маххулнухлул транспорт
  
  Гьавадул транспорт
  
  Автомобилияб транспорт
  
  Пробкаби
  
  Парковка
  
  Каршеринг
  
  НухдатӀаса транспорт
  
  Москваялъул метрополитен
  
  ГӀурул транспорт
  
  Велесипедалъул транспорт
  
  ГӀелму
  
  ГӀелмуялъул тарих
  
  Лъайкьей
  
  ТӀадегӀанасеб лъайкьей
  
  Гьоркьохъеб лъайкьей
  
  ЖамгӀият
  
  Дин
  
  Къачагълъи
  
  = СахлъицӀуни
  
  Хабал
  
  Маданият ва искусство
  
  Физкультура ва спорт
  
  Архитектура ва рихьизе бакӀал
  
  Планировка
  
  Кьоял
  
  Москваялъул Кремль ва БагӀараб майдан 
  
  Москваялъул Кремль — шагьаралъул тарихияб марказлъун.
  
  Архитектураялъул памятникал
  
  СМИ
  
  Шагьаралъул хӀурматиял гражданал
  
  Москваялда тӀоритӀулел тадбирал
  
  Искусствоялъул асаразда
  
  Москва астрономиялда
  
  Шагьарал-вацал 
  
  Москваялъул шагьарал-вацал гӀемер руго. Гьезул цӀцӀикӀкӀараселги гьединаллъун рикӀкӀана 1990-абилел соназ.
  
  ТӀоцересел шагьарал-вацаллъун лъугӀана Берлин ва Буэнос-Айрес 1990 соналъ; Венагуг партнёриял гьоркьолъаби жеги 1956 соналъго гӀуцӀун рукӀана. Гьел гурони, Москваялъул цо шагьар-партнёрги буго: Париж.
  
  Суртал ва медиафайлал
  
  ХIужаби
  
  Адабият 
  
   
   Москва : Энциклопедия / гл. ред. А. Л. Нарочницкий. —  : Советская Энциклопедия, 1980. — 688 с., ил.
   Москва : Энциклопедия / Гл. ред. С. О. Шмидт ; Сост. : М. И. Андреев, В. М. Карев. — М. : Большая Российская энциклопедия, 1997. — 976 с. : ил.
   
   Колодный Л. Е. Москва у нас одна. —  : Политиздат, 1991.
   Москва — Петербург : Pro et contra. Диалог культур в истории национального самосознания. Антология. — Северо-Западное отделение Российской академии образования, Русский христианский гуманитарный институт; (Составитель К. Г. Исупов. Отв. ред. Д. К. Бурлака). — СПб. : Изд-во РХГИ, 2000. — 711 с. ISBN 5-88812-067-7
   
   Гиляровский В. А. Москва и москвичи. — М. : АСТ Астрель, 2005. — 511 с.
   Гиляровский В. А. Мои скитания / Москва газетная — М. : АСТ, 2007. — 508 с.
   Пыляев М. И. Старая Москва: Рассказы из былой жизни первопрестольной столицы; (сост., предисл. и коммент. Ю. Н. Александрова). — Москва: АСТ Хранитель, 2007. — 762 c.
   Вахитов, Р. Р. Москвичи как сословие // Отечественные записки. — 2012. — № 3.
  
  РегIелал 
  
   
   Москваялъул туристикияб портал (расмияб)
   Москваялъул гьава-бакъ - moscow.the.by
   Дурусаб москваялъул заман
   Окликни улицы Москвы…  «Грамота.ру» сайталда
   Фотографии старой Москвы с привязкой к карте
   Москва — батIи-батIиял заманазул суртал
   Справочные книжки Вся Москва XIX и XX века в библиотеке Царского Села
  
   
  Россиялъул шагьарал
  XII гIасруялъ гIуцIарал шагьарал
  НекIсияб Русалъул шагьарал
  риидалил Универсиадазул тахшагьарал
  Россиялъул шагьарал-миллионерал
  Россиялъул регионазул централ
  Россиялъул федералияб кIвар бугел шагьарал
  Россиялъул Меседил гор