title: ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ
text: ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъ, гьединго лъалеб КӀудияб рагъ абун ва цогидал цӀараздалъунги, — интернационалияб конфликт, жибги байбихьараб 1914 соналъул 28 юлалда ва лӀугӀараб 1918 соналъул 11 новембералда. Гьеб тӀибитӀана Европаялъул кӀудияб бутӀаялде, гьединго Россиялде, Цолъарал Штатазде ва Туркиялде, ва гьединго унеб букӀана ГӀагараб Машрикъалда, Африкаялда ва Азиялъул бутӀаялда.  тарихалда бищун хвел цӀикӀкӀарал конфликтазул цояб, жиндир заманалда, кьурал къиматазда рекъон, рагъда 9 миллион чӀвараб, 5 миллионалдаса цӀикӀкӀун ватӀанчилъиял гӀадамал оккупация, бомбагъинаби, ракъи ва унтаби сабаблъун хвараб. ГӀусманияз гьабураб геноцид ва рагъул заманалъ комбатантазул багъа-бачариялъ тӀибитӀизабураб 1918 соналъул Испан гриппалъул пандемия сабаблъун тӀолго дунялалда хвана чанго миллион чи.
  
  1914 соналъ КӀудиял къуватлъаби рикьун рукӀана цоцаде данде чӀараб кӀиго алянсалде: Лъабгоязул Антанта, жинда гъорлӀ КӀудияб Британия, Франсия ва Россия ругеб, ва Лъабгоязул Алянс, Германиялдасаги, Австриягин Гьунгариялдасаги, Италиялдасаги гӀуцӀараб. Балкъаназда букӀараб хӀалуцин ботӀроде бахана 1914 соналъул 28 юналда Босниялдаса сербав Гаврило Принципица Австриягин Гьунгариялъул варисав, эрцгерцог Франц Фердинанд чӀван хадуб. Австриягин Гьунгариялъ гӀайиб гӀунтӀизабуна Сербиялде, ва цоцада рухьарал алянсаз къуватлъаби цӀана дипломатиял дандрайиязул сериялде, жал юлалъул кризис абун лъалел. Австриягин Гьунгариялъ рагъ лъазабуна Сербиялда; Россия бахъана Сербия цӀунизе, в 4 августалде конфликт тӀибитӀана Германиялде, Парансалде ва КӀудияб Британиялде гьезул колониалиял империялгун цадахъ. Новембералда ГӀусманияб империялъги, Германиялъги Австриялъги гӀуцӀана Централиял къуватлъаби, 1915 соналъул априлалда абуни Италия (жиб Централиял къуватлъабазул цояб букӀараб) ана КӀудияб Британиялъулги, Франсиялъулги, Россиялъулги, Сербиялъулги рахъалде Алянсалъул къуватлъи хӀисабалда.
  
  КӀиго фронталда рагъда цебе 1914 соналъ германиязул стратегия, Шлиффенил план абун жиндир цӀар араб, букӀана цин Франсиялда тӀад бергьенлъи босизе, хадур жидерго къуватал бакъбаккуде рехизе ва Россия рагъулӀа бахъизе. Гьелъул жо ккечӀо Франсиялде цереин Марнаялда чӀезабиялъ; 1914 соналъул ахиралде кӀиябго рахъ цоцаде данде чӀун букӀана бакътӀерхьул фронталда — гьеб букӀана Ла-Маншалдаса Швейцариялде щвезегӀан халатбахъараб траншеязулаб мухъ, жиб 1917 соналде щвезегӀанги кӀудияб хисичӀеб. Гьелде дандеккун, бакъбаккул фронт букӀана хисардулеб: Австриягин Гьунгариялъ ва Россиялъ цин рахъулел рукӀана чӀахӀиял территориял, хадур гьел гьезухъа унел рукӀана. Цогидал кӀвар бугел театразда гъорлӀе унел рукӀана ГӀагараб Машрикъ, Алпазулаб фронт ва Балкъанал, рагъулӀе Булгарияги, Руманияги, Грецияги цӀан.
  
  Алянсалъ рагъулабгин ралъдалаб блокада лъеялъ лӀугьараб дефицит сабаблъун, 1917 соналъул авалалда Германиялъ гӀорхъи гьечӀеб лъекьаб рагъ байбихьана, гьелъул хӀасилалда 1917 соналъул 6 априлалда церегӀан нейтралиял  рукӀарал Цолъарал Штататал рагъулӀе лӀугьана. 1917-лъул Октобералъул революциялъул хӀасилалда Россиялда хӀакимлъм бахъана болшевиказ ва рекъел хъвана 1918 соналъул марталда Брест-Литовскалда хъвараб сепаратияб къотӀиялда рекъон, гьелдалъун германиязул аскаразул кӀудияб къадар эркенлъана бакъбаккул фронталдаса. Гьел бакътӀерхьул фронталде реххулаго, Германиялъул генералияб штабалъул хьул букӀана тӀубан бергьенлъи босизе, американ кумекалъ рагъалъел иналде асар гьабилалде, ва гьез байбихьана германиязул ихдалилаб гьужум 1918 соналъул марталда. Байбихьуда битӀ ккканиги, кватӀичӀого гьеб чӀчӀезабуна захӀматал камиязги ачуяб дандечӀеялъги; августалда алянсчагӀаз байбихьана нускъойил гьужум, германиязул аскар хӀалуцун данде чӀолеб букӀаниги, гьелда тӀокӀаб кӀвечӀо гьезул тӀаде рачӀин чӀезабизе.
  
  1918 соналъул ахиралда Централиял къуватлъабаз байбихьана рикьа-риххун ине; 29 септембералда Булгариялъ хъвана рекъел, 31 октобералъ — гӀусманияз, 3 новембералъ абуни — Австриягин Гьунгариялъ. Живго цо ххутӀарав, рокъоб революциягун ва аскар питнадиналда хӀинкъараб хӀалгун дандчӀварав Вилгьелм кайзерас инкар гьабуна тахидаса 9 новембералда, ва цӀияб герман хӀукуматалъ заманалъе рекъел хъвана 1919 соналъул 11 новембералда, рагъелазе ахирги лъун. 1919-лъул Парижалъулаб ракълилаб конференциялъ къурал къуватлъабазда хъвазаруна батӀи-батӀиял къотӀи-къаял, жидер бищун цӀар араблъун Версалалъулаб къотӀи букӀараб. Россиялъул, Германиялъул, ГӀусманиязул ва Австриягин Гьунгариялъул империял риххиялъ лӀугьана гӀемерал революциял, гӀуцӀана чиядарачӀел пачалихъал, гьезда гъорлӀ Полша, Чехословакия ва Югославия. Жакъа къоялъги тӀасан бахӀс бугел гӀиллаби, рагъазда гьоркьоб периодалъ баккараб хисарди инабизе бажарунгутӀи сабаблъана КӀиабилеб дунялалъулаб рагъ байбихьиялъе 1939 соналъ.
  
  ЦӀарал
  
  Цебетарих
  
  Багьанаби
  
  Рагъул ин
  
  ХӀасилал
  
  Технология
  
  Рагъулал такъсирал
  
  Солдатияб хӀалбихьи
  
  Рагъалъул рахъкквей
  
  Рагъалде дандечӀей
  
  Рагъулаб хъулухъалде ахӀи
  
  Дагъистаниял Дунялалъул ТIоцебесеб рагъалда 
  Дагъистаналъул чотIахъабазулин (яги ГIалхулаб дивизия) цIар лъураб кIиго полк машгьурлъана гьеб рагъда букIана. Амма гьенир хъулухъ гьабулел рукIун руго дагъистаниял гурелги, Кавказалъул цогидал халкъалги.
  
  1852 соналдаго гIурус пачаясул генерал Аргутинский-Долгоруковас кьураб гIакълу букIун буго пачаясе гьеб – имам Шамилида дандечIезелъун хас гьабун дагъистанияздасан полк гIуцIизе. Гьедин гьелда гъорлъе рачун руго Шамилидаса рази гьечIел магIарулалги, бидулалги, имамасе хиянатлъарал чагIиги.
  
  Гьедин гьеб полк дунялалъул тIоцебесеб рагъдаго гIадин, гIурусазулгун япониязул рагъдаги, гIурусазулгун турказул рагъдаги гIахьаллъун буго.
  
  Гьенив гIахьаллъарал дагъистаниязул цоявлъун шагIир ХъахӀабросолъа МахӀмудги ккола.
  
  Дипломатия
  
  Ирс ва ракӀалде щвей
  
  Ралагье гьединго 
   ТӀоцебесеб дунялалъулаб рагъалда хурхарал темабазул сияхӀ
   ТӀоцебесеб дунялалъул рагъалъул хӀакъалъулӀ хъвай
  
  Баянкьелал
  
  МугъчӀваял
  
  Библиография 
  
  Ингилис мацӀалда
  
  Иццал 
   
   
    (translated from the German)
   
   , reviewed in  (via Highbeam.com)
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
    
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
    also published by Harper as "Ludendorff's Own Story, August 1914 – November 1918: The Great War from the Siege of Liège to the Signing of the Armistice as Viewed from the Grand Headquarters of the German Army"  (original title Meine Kriegserinnerungen, 1914–1918)
   
   
   
   
   
   
   
  
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
   
  
    Deals with technical developments, including the first dipping hydrophones
  
  Primary sources 
   
    Containing Large Scale Maps of All the Battle Fronts of Europe and Asia, Together With a Military Map of the United States.
  
  Тариххъвай ва ракӀалде щвеял 
   Cornelissen, Christoph, and Arndt Weinrich, eds. Writing the Great War – The Historiography of World War I from 1918 to the Present (2020) online free 
   
   
   
   
    Excerpt 
   
   
   
    Excerpt and text search 
   
   
   
   
    excerpt
  
  ТӀадеги цӀалиялъе 
   
   
   
   
    Comprises the 11th edition plus three new volumes 30-31-32 that cover events since 1911 with thorough coverage of the war as well as every country and colony.
   
   scans of each page of vol 30-31-32
   
   
   
   
   
   
   
   
    cites "Cf. articles signed XXX in La Revue de Deux Mondes, 1and 15 March 1920"
  
  КъватӀисел регӀелал 
  
   Records on the outbreak of World War I from the UK Parliamentary Collections
   The Heritage of the Great War / First World War. Graphic color photos, pictures and music
   A multimedia history of World War I
   European Newspapers from the start of the First World War and the end of the war
   WWI Films on the European Film Gateway
   The British Pathé WW1 Film Archive
   World War I British press photograph collection – A sampling of images distributed by the British government during the war to diplomats overseas, from the UBC Library Digital Collections
   Personal accounts of American World War I veterans, Veterans History Project, Library of Congress.
  
  Анимациониял картаби 
   "Europe plunges into war" 
   Europe at the end of the war
  
  Библиотекабазул гидал 
   ЦӀияб Зеландиялъул Националияб Библиотека (инг.)
   ЦӀияб Жанубияб Велсалъул Пачалихъияб Библиотека (инг.)
   ЦШ-ялъул Конгресалъул Библиотека (инг.)
   Индианаялъул Университеталъул Блумингтон (инг.) 
   Ню Йоркалъул Университет (инг.)
   Албертаялъул Университет (инг.)
   California State Library, California History Room. Collection: California. State Council of Defense. California War History Committee. Records of Californians who served in World War I, 1918–1922.
  
   
  Дунялалъулал рагъал
  Рагъ
  Видео клипал ругел макъалаби
  Глобалиял конфликтал
  ГӀурусгин турк рагъал
  Армения гӀахьаллъарал рагъал
  Австралия гӀахьаллъарал рагъал
  Азербайжан гӀахьаллъарал рагъал
  Белгия гӀахьаллъарал рагъал
  Боливия гӀахьаллъарал рагъал
  Бразилия гӀахьаллъарал рагъал
  Британ Гьиндустан гӀахьаллъарал рагъал
  Булгария гӀахьаллъарал рагъал
  Канада гӀахьаллъарал рагъал
  Коста-Рика гӀахьаллъарал рагъал
  Куба гӀахьаллъарал рагъал
  Франсия гӀахьаллъарал рагъал
  Германия гӀахьаллъарал рагъал
  Греция гӀахьаллъарал рагъал
  Гватемала гӀахьаллъарал рагъал
  Гьаити гӀахьаллъарал рагъал
  Гьондурас гӀахьаллъарал рагъал
  Ирландия гӀахьаллъарал рагъал
  Италия гӀахьаллъарал рагъал
  Япония гӀахьаллъарал рагъал
  Корея гӀахьаллъарал рагъал
  Либерия гӀахьаллъарал рагъал
  Малта гӀахьаллъарал рагъал
  Черногория гӀахьаллъарал рагъал
  Непал гӀахьаллъарал рагъал
  ЦӀияб Зеландия гӀахьаллъарал рагъал
  Никарагва гӀахьаллъарал рагъал
  Панама гӀахьаллъарал рагъал
  Португалия гӀахьаллъарал рагъал
  Родезия гӀахьаллъарал рагъал
  Румания гӀахьаллъарал рагъал
  Россия гӀахьаллъарал рагъал
  Сербия гӀахьаллъарал рагъал
  Жанубияб Африка гӀахьаллъарал рагъал
  Шри-Ланка гӀахьаллъарал рагъал
  Судан гӀахьаллъарал рагъал
  Тайван гӀахьаллъарал рагъал
  Таиланд гӀахьаллъарал рагъал
  Гьабсбургазул Монархия гӀахьаллъарал рагъал
  ГӀусманилазул Империя гӀахьаллъарал рагъал
  Синалъул Республика гӀахьаллъарал рагъал
  Океаниялъул пачалихъал ва халкъал гӀахьаллъарал рагъал
  Цолъараб Къиралат гӀахьаллъарал рагъал
  Цолъарал Штатал гӀахьаллъарал рагъал