title: Европаялъул суверениял пачалихъазул ва чиядрарал территориязул сияхӀ
text: Европа — анлъго гӀаламалъул бутӀаялдасан цояб ккола. Европаги Азияги данлъун лъугьула Евразия - бищунго гӀемер гӀадамал ругеб ва бищунго цӀикӀкӏараб материк. Европаялъул халалъи — 10 млн км², Европаялда гӀадамазул къадар бахуна — 730 млн чиясде.
  
  Европаялъул пачалихъал рикьула ункъго бутӀаялде: БакътIерхьулаб, Бакъбаккулаб, Хундасеб ва Бакъдасеб. Цо-цо ракьхъвайчагӀаз гьелда тӀад жубала — Гьоркьохъеб. Рагъ ккезехъинаб заманаялъ Европа бикьулаан кӀиго бутӀаялда: БакътIерхьул Европа - капиталистиял пачалихъал, Бакъбаккул Европа — социалистиял пачалихъал.
  
  Кинго Европаялда буго 65 пачалихъ: гьезда гьоркьосан 50 эркенал, 9 эркенлъи щвечӀел ва 6 рикӀкӀинчӀел жумгьуриятал.
  
  Лъабго пачалихъазул — Россиялъул, Туркиялъул ва Хъазахъистаналъул, киналго хӀужабазда рекъон, ракьал руго Европаялдаги Азиялдаги; ва гьединго кӀиго пачалихъ (Азарбижан ва Гуржистан) гӀемерисел гӀурусазул ва Бакътӏерхьул Европаялъул хӀужабазда рекъон, Азиялъул пачалихъаллъун рикӀкӀуна, амма америкаялъул хӀужабаз бицула буго гьел пачалихъазул цо-цо ракьал Европаялдаги ккола ругин. ТӀубанго Азиялда ругел пачалихъал: Эрменистан ва Кипр Жумгьурият - цо-цо геополитикиял хӀужабаздалъун рикӀкӀуна Европаялъулин.
  
  Европаялъул ракьалда буго бищунго кӀудиябги (Россия), ва гьединго бищунго гьитӀинабги (Ватикан) пачалихъал.
  
  Баян кьей 
   Пачалихъал рикьун руго цо чанго икълималда, ЦМГIялъул цIаразда рекъон.
   СияхIалда пачалихъал рихьизарун руго алипбаялъул тартибалда.
   Ракь (площадь) бихьизабун буго Ункъбокӏонаб километралдалъун, халкъалъул гъунки цо чи/км², ГIЖП миллиард доллараздалъун ва (ГIЖП халкъалдаса цо чиясе доллараздалъун).
   Пачалихъазул кьерал географияб бугеб бакIалда рекъон: чIинкIиллъиял, ралъдаде раккуларел, ралъдал рагIалда ругел.
   Пачалихъазул кьерал хIукмуялъул низамалда рекъон:  конституциялъулаб, парламенталъулаб монархиял, президентасулаб, парламенталъулаб, жубараб республикаби.
  
  Аслиял икълимал
  
  БакътIерхьул Европа 
  
  БакътIерхьул Европа — геополитикияб Европаялъул бутӀа. Гьелда гъорлъе уна латин мацӀазул пачалихъал, ва гьединго кельт ва немцазул мацӀазул пачалихъалги. Экономикаялъул рахъалъ бищун цӀебетӀураб икълимлъун ккола гьеб.
  
  Аслиял диназдасан ккола католицизмги протестантизмги. Ахир заманалъ гьениб Исламги лъикӀалан щущан ина буго.
  
  Бакъбаккул Европа 
  
  Бакъбаккул Европа — геополитикияб икълим, Европаялъул бакъбаккул рахъалдехун кколеб. Ракьалъул гIатIилъиялъул рахъалъ европаялда бищун кIудияб икълим.
  
  Икълим гIуцIцIана Византияб империя тIегьалеб ва цебетIолеб букIараб заманаялда.
  
  Аслияб дин ккола православие ва католицизм. Икълималда хIалтIизабула кириллияб хъвай-хъвагIай (славяназул пачалихъазда) ва латиница.
  
  Россиялъул цIикIкIунисеб бутIа Азиялда ккола, кинго гьеб рикIкIуна Бакъбаккул Европаялда гъорлъ, культуриябгун-тарихиял ва цогидалги гIиллабазе гIоло.
  
  Хьундасеб Европа 
  
  Хьундасеб Европа — геополитикияб икълим, жинца скандинавиялъул ва прибалтикаялъул пачалихъал данде гьарулеб, Европаялъул хьундасеб рахъалдехун кколеб.
  
  Икълим лъугьана нилъер рикІкІеналъул тIоцебесеб азаргосоналъул кIиабилеб бащалъиялда алманиязул колонистазул кьучIалда, ва гьеб халкъалъул гIемерал хаслъаби  ирсалъеги щвана.
  
  Икълималда тIобитIарал диналлъун ккола лютеранство ва протестантизмаялъул батIи-батIиял мазгьабал .
  
  Бакъдасеб Европа 
  
  Бакъдасеб Европа — геополитикияб икълим, жинца Европаялъул бакъдасеб рахъалда ругел бакъдасел славянал, романиял ва грек мацІазул пачалихъал цо гьабулеб икълим.
  
  Икълим лъугьана НекІсияб Грециялъул заманалда, Нилъер рикIкIеналда цебе гIага-шагарго 2 азарго соналъ цебе. Гьеб ккола Европаялъул бищун хера ва цебегосеб икълимлъун.
  
  ЦIакъго тIоритIарал диналлъун ккола православие ва католицизм.
  
  Хасал икълимал
  
  Европаялда бутIаби ругел Азиялъул пачалихъал 
  ЦIикIкIунисеб бутIа Европаялда гъорлъе унарел пачалихъал
  
  Цогиязда рарал территориял 
  Список территорий, находящихся под управлением другого государства, но официально не входящих в его состав, а также территорий, формально входящих в состав государств, но обладающих особым международным статусом или международной правосубъектностью.
  
  РикIкIинчIел ва цо-цояз рикIкIарал пачалихъал 
  ТIубанго пачалихъаллъун рикIкIинчIел пачалихъазул сияхI.
  
  Балагье гьединго 
  
   Европаялдаги Азиялдаги гьоркьоб гІорхъи
  
  ХIужаби
  
  Ссылки 
   Европаялъул Советалъул Официалияб сайт 
   Евроцолъиялъул Официалияб сайт  ва цогидал ЕЦ мацIал
  
  Пачалихъазул сияхIал
  Европа
  СияхIал:Европа