title: МухӀаммад
text: МухІа́ммад  ( ), 570 соналъул 26 апрелалъ Маккаялда гьавурав ахирисев авараг. Аллагьас гьесухъе  рещтІана вахІйалдалъун Къуръан. МухІаммад  вукІана цеветІурав сиясатчилъунги, рагъул цевехъанлъунги ва гьединго тІоцебе бусурбабазул умма жинца гІунцІцІаравлъунги. Гьев чІаго вугев мехалда, тІолабго ГІарабазул бащадабчІинкІиллъи букІана исламалъул ракьлъун.
  
  ЦІар 
  Исламалда цІаралъе кІудияб кІвар кьола. «МухІаммад» абураб цІаралъул магІна буго «Жиндие рецц гьабулев», «Реццалъе мустахІикъав». Къуръаналда жаниб гьеб цІаралдалъун аварагасул рхсей ункъго нухалъ гурони гьабун гьечІо. Къуръаналда аварагасул бицен гьабун бицунеб бакІазда гьесде абулел руго батІи-батІиял цІарал: (ан-Наби) - авараг, (Расул) - чапар, (ГІабд) - Аллагьасул лагъ, (Башир) - рохел бицунев, (Назир) - хІинкъи кьолев, (Музаккир) - ракІалде щвезабулев, (Шагьид) - нугІлъи гьабулев, (ДагІий) - Аллагьасда гьардолев ва гь.ц. 
  
  Аварагасул цІар бахъун хадуб, гьесде «Салла-л-Ла́гьу гІалайгьи ва саллам» () -абун салават битІула.
  
  Муъминзабаз аварагасде  хитІаб гьабун кІалъалел маехалъ, Абул-Къасим абун тІокІцІар ахІун гьабулаан гьесде хитІаб ва авараг чІаго вугев мехалда цо гьесул гурони букІинчІо гьединаб тІокІцІар. Гьесде данде тущманлъи гьабулел капурзабаз гьесде Ибн Абу Кабша абун ахІулаан, гьелъул магІна буго Абу Кабшал вас абураб, Абу Кабша вукІана аварагасул  рахьдал эбел ХІалиматил бетІергьанчи.
  
  Сипат 
  ИсмагІил аварагасул гІалайгьи ссалам наслуялъул МухІаммад авараг, кутакалда батІа вахъулев вукІана хутІарал гІарабаздаса, гьесул черхалъул хъахІаб кьералдалъун. Гьесул заманаялъ рукІарал асхІабзабазул р.гІ. рагІабазда рекъон, авараг вукІана кІигъажалъан гІебав, гьоркьохъеб халатлъиялъул, кверал ва угъдул чІахІияв. Гьесул  мегеж букІана ризаб, кІалги бералги гІатІидал. Гьодида кІигъажада гьоркьоб букІана авараглъиялъул хатму (печать).. Гьесул  рукІана халатал берзул тІелхал, гургин ккарал кьунсрул ва халатаб габур.
  
  Исламалъул кІудияв гІалим ва тарихчи Абу ЖагІпар МухІаммад атІ-ТІабарияс жиндирго «Тариху атІ-ТІабари» абураб тІехьалда хъван буго аварагасул сипаталъул хІакъалъулъ гьадин:
  
  Аварагасе  бокьулаан хъахІаб кьералъул ретІел ретІине. ГІемерисеб нухалда гьес  ретІунаан халатаб горде ва мухъахараб йаманалъул гужгат ва гьединго чалмаги изарги (тІажуги). Квералда гьес  хун букІана баргъич, жинда тІад «МухІаммад — Аллагьасул авараг» - абун хъвараб. Гьев  вукІана вацІцІадав, мискалъул махІ гьабулаан ва мисвакалдалъун гІусал чурулаан Гьев  кІалъаан пасахІатго, къокъго баянго, цо-цо мехалда лъабго нухалъ такрар гьабулаан бицараб жо, гІадамазда рекІелъ бессизегІан. Гьев  гьоркьо-гьоркьов гьимулаан ва цо-цо нухалъ велъанхъулаан ва гьесул ракьандаса гІусал рихьулаан.
  
  Цоги аварагзабазда гьоркьоб МухІаммад аварагасул  къадру
  
  Инжилалда МухІаммад авараг  вачІинаялъул бицен 
  
  МухӀаммад авараг  Маккаялда гьавуна ГӀабдуллагь инсуе Аминат эбелалъе. Эбелалъул ургьив вукӀаго гьесул эмен хвана, анлъго сон тӀубан хадуб эбелги хвана. ХӀалиматица хахизавуна, эбел эмен хун хадув кӀудияв эмен ГӀабдулмутӀалибица хьихьана, гьев хун хадуса инсул вац АбутӀалибица хьихьана. ГьитӀинаб къоялдаса нахъе гӀамал тӀабигӀат берцинав, намус бацӀцӀадав, битӀараб гурого бицунарев, киналго квешал гӀадатаздасаги рекъечӀеб хьвадиялдасаги вацӀцӀадав вукӀана. КӀикъого сон барав мехалъ Аллагьас гьев Авараглъун гьавуна, расуллъунги витӀана. Гьев Аллагьасул
  аварагги расулги вукӀин лъазе Аллагьас гьесие гӀемерал мугӀжизатал кьуна: моцӀ хъвалхьи, лъималаз, рухӀ гьечӀел жалаз, хӀайваназ Аллагьасул расул вугилан нугӀлъи гьаби, килщаздаса бодуе гӀураб лъим бакки ва гь. ц. Гьесие кьурал мугӀжизатазул бищун кӀудияб мугӀжизат ккола хирияб Къуран. Аллагьасул рахъалдаса Жабраилас босун бачӀун дагьдагь ккун къоло лъабго соналъ гьесде рещтӀана Къуръан. Гьес Аллагь цо гьавиялде, ай Аллагьасул диналде къоло лъабго соналъ халкъ ахӀана. Гьесул дин гьукъизеян абун мушрикиназги, мунафикъзабазги, ягьудиязги, насраниязги гӀемераб дандечӀей гьабуна. Гьесги гьесул асхӀабзабазги Аллагьасул диналъе гӀоло гӀемераб сабру гьабуна. Гьездаги капурзабаздаги гьоркьор рагъал ккана. ГӀараб чӀинкӀиллъиялда Ислам тӀобитӀун хадуб дунялалдаго тӀобитӀизе гьебги биччан камилаб куцалда гьеб дин халкъазда малъун гӀумруялъул лъабкъоялда лъабго сон тӀубан хадуса гьев хвана, Мадинаялда вукъизеги вукъана.
  
  Аварагасул наслу-насаб 
  
  МухӀаммад авараг , гьесул эмен ГӀабдуллагь, цинги ГӀабдулмутӀалиб, Гьашим, ГӀабдулманап, Къусаййу (Къусай), Килаб, Муррат, КагӀбу, Луаййу (Луай), Гъалиб, Пигьру (Пигьр), Малик, Назр, Кинанат, Хузаймат, Мудрикат, Иляс, Музар, Низар, МугӀад, ГӀаднан.
  
  МухӀаммад аварагасул  эбелалъухъан умумузул тартибалъул бицани, гьев ккола Аминатил вас, Аминатги ккола Вагьбил яс, Вагьбу ккола ГӀабдулманапил вас, гьевги – Зугьратил вас, Зугьратги – Килабил вас. Гьев Килабилъ хирияв Аварагасул эбелалъулги инсулги кӀиябго насаб жубала. Гьаб ккола, тарихалъул гӀалимзабиги насаб лъалел гӀалимзабиги – киналго тӀад рекъараб, гьесул умумузул тартиб. Гьаниса тӀадехун рехсараб насабалда сверухъ хилаф буго. Амма киналго тӀадрекъараб хӀукму ккола МухӀаммад аварагасул насаб Ибрагьим аварагасул вас ИсмагӀил аварагасда хурхараб букӀиналда. Гьесул киналго умумул рукӀана тавхӀидалда, ай, Аллагь цо гьавулеллъун, хъанчие лагълъи гьабулареллъун. («ПатхӀул гӀалам» т. 1, гьум. 152). Гьесул умумул, инсухъан рукӀа, эбелалъухъан рукӀа, киналго рукӀана жидер заманалъул бищун къимат-къадру бугел, заманалда рекъон, шаргӀияб магьари лъун гурого, жал данделъичӀел, зина гьаби гӀадал квешал пишабаздаса жал цӀунарал. Хириясул хӀадисалда буго: «Дун загьирлъана никахӀалдалъун, дун загьирлъичӀо зинаялдалъун, Адамидаса байбихьараб дир эбел-инсухъе щвезегӀан дун, умумуз магьариги лъун, загьирлъана» - абун (Ибну ГӀадди, ТӀабарани).
  
  Хирияв аварагасул инсухъан тартибалъул хӀакъалъулъ дагьаб гӀатӀидго:
  
  1. ГӀабдуллагь къурайшиязда гьоркьов бищун берцинав чиги, бищун инсуе вокьулев васги вукӀана.
  2. ГӀабдулмутӀалиб вукӀана, цо жо ккани, къурайшиял жиндихъе кӀанцӀулев, гьезда гьоркьов хирияв, къимат-къадру бугев, мискин-пакъирзаби кваназарулев, хӀатта, магӀарде унгицин хӀанчӀазе кваназе жо балев, гӀаракъи гьукъулев, зулму гьукъулев, къурайшиязда гъорлъ гӀакълу-лъай цӀикӀкӀарав къадруяв чи.
  3. Гьашим вукӀана къварилъи-гӀатӀилъи ккараб заманалда кидаго ракъарал гӀадамал мискин-пакъирзаби кваназарулев. Гьесул гьурмада МухӀаммад аварагасул нур букӀана, жиндие къурайшиял мутӀигӀалги вукӀана, гьесул берцинлъиялде балагьун гӀадамаз гьесда Маккаялъул моцӀилан абулаан.
  4. ГӀабдулманап вукӀана цӀакъго берцинав чи, гьесде БатӀхӀаалъул моцӀилан абулаан гӀарабаз.
  5. Къусаййу вукӀана къурайшиязул тухум-кьибил цолъизабулев, гӀадамазе гӀаракъи гьукъулев, гьезие лъикӀалдалъун вагӀза гьабулев, камилав чи.
  6. Килаб – бахӀарчияв, гьабиги рачун, кидаго чанаве унев чи вукӀана.
  7. Муррат – тушбабаздаса бергьунев, къимат-къадру бугев чи вукӀана.
  8. КагӀбу – жиндирго къавмалъе вагӀза-насихӀат гьабулев, нахъа загьирлъизе вугев Аварагасул бицен гӀемер гьабулев чи вукӀана.
  9. Луаййу – гӀодове виччан, ургъун жо гьабулев чи вукӀана.
  10. Пигьру – ворхатав, къвакӀарав, гӀадамазул хӀажат цӀехон, гьеб тӀубалев чи вукӀана.
  11. Малик – гӀарабиязул хан гӀадав чи вукӀана.
  12. Назар – гьумер гвангъарав, гьайбатав чи вукӀана.
  13. Кинанат – гӀумру эхеде бахарав, къадру кӀудияв, жиндихъе гӀарабиял хьвадулев чи вукӀана.
  14. Хузаймат – халкъалда гьоркьоб рекъел-маслихӀат гьабулев, къадру кӀудияв чи вукӀана.
  15. Мудрикат – кинабниги тӀадегӀанлъи, чӀухӀи щварав чи вукӀана. Жив тӀаса вищарасул – Аварагасул нурги гьесулъ загьирлъун букӀана.
  16. Иляс – бергьараб берцинлъи бугев, гӀарабиязда гьоркьов цӀакъ къадру кӀудияв, жинда дандбан гурони, гьез хӀукму къотӀуларев чи вукӀана.
  17. Музар – жиндир берцинлъиялъ ракӀал тӀаде цӀалев, гьаракь берцинав, гӀакъилаб каламалъул чи вукӀана.
  18. Низар – тӀоцебе гӀарабиязда жаниб хъвай-хъвагӀай гьабурав, гьавураб къоялъги МухӀаммад аварагасул  нур жиндир гьурмалъ бихьулев чи вукӀана.
  19. МагӀад – Бану-Исраилазулгун гӀемерал гъазаватал гьаруна гьес. Кидаго, бергьенлъигун гурони, тӀадги вуссунароан.
  20. ГӀаднан – гӀадамазул, жиназул зарал ккеялдасаги бер ккеялдасаги цӀунарав чи вукӀана.
  
  Аварагасул хIадисал
  
  ХӀужаби 
  
  Къурайшиял
  Исламалъул аварагзаби
  Аварагзаби
  Диниял церехъаби
  Википедия:Жакъа тІаса бищараб макъала