title: Туплис
text: Тулпис, Тбили́си ( tʰ'biliˌsi  — «хинаб ицц», цебесеб (1936 соналде щвезегІан) цІар — Тифлис) — Хъизихъалъул тахшагьар ва кІудияб шагьар, жиб Кор гІоралъул рагІалдаги бугеб, жиндир хакъалъул къадарги гІага-шагарго 1,1 миллион чиясде бахунеб. Шагьаралъе кьучІ лъун буго V гІасруялда.
  
  Тулпис ккола Хъизихъалъул бищун кІвар цІикІараб магІишаталъулаб, жамгІияб ва маданияб центр. Шагьар гьединго ккола трансмиллиял энергетикиял ва дармилал проетазе кІвар бугеб транзитивияб центрлъун.
  
  Шагьаралъ гІуцІула улкаялда жиндир даража бащад гьабураб Тулпис муниципалитет, жиндир гІатІилъи  бугеб, халкъалъул къадар —  чи, 2020 соналде баяназда рекъон, ялъуни  чи (2014 соналъул къадар рикІкІиналда рекъон), гьенирго жибго шагьаралъул  чиги (2014 сон),  4 шагьаралъул тайпаялъул гьеналъул  чиги (2014 сон), 22 росдал —  чиги (2014 сон).
  
  Этимология 
  «Тбилиси» абураб цӀар тӀоцебесеб нухалъ рехсолеб буго  IV гӀасруялда; гьеб цӀар бачӀин хурхинабулеб буго шагьаралда чӀабтӀил хинал иццал ( [Тбилиси]; тбили — «хинаб») рукӀиналда; 1936 соналде щвезегӀан хӀалтӀизабулеб букӀана грек адабияталдаса бачӀараб «Тифли́с» абураб цӀар. 1936 соналдаса расмияб хӀисабалда тасдикъ гьабуна жиб абулеб къагӀидаялъул рахъалъ миллиялде гӀагараб  «Тбилиси» абураб форма.
  
  Физикиябгин географиялъулаб сипат-сурат
  
  Бугеб бакӀ 
  Тулпис буго 30 км халалъиялъул Тулписалъул жаниблъиялда, жиб Кор гӀоралъул расалъиялде кколеб ва лъабго рахъалъ сверун кьурабаз къараб. Ралъдал гьумералдаса борхалъи буго 380–770 метра. Тулписалда сверухъ руго 6-, 7- и 8-балл сейсмолъи бугеб бакӀал. Бахъбаккудаса, жанублъияб рахъалдасаги ва бутӀаккун  бакътӀерхьудасаги Тулписалъу гурхъи буго  Гардабан мухъалъулгун, шималияб рахъалдаса ва хутӀараб бакътӀерхьудаса  —  Мцхет мухъалъулгун.
  
  Климат 
  Климат буга рагьаяб субтропикияб, халатаб багӀарараб риигун, къокъаб хинаб иххгун, тамахаб, амма ракъадалаб хаселгун. 
  
   ЛъагӀалил гьоркьохъеб температура: +13,3 °C.
   ЛъагӀалил гьоркьохъеб  гьуриялъул хехлъи: 1,5 м/сек.
   ЛъагӀалил гьоркьохъеб гьаваялъул рагьай: 67 %.
   Температурабазул экстремаллъи: минимум — −24,4 °C 1883 соналъул 21 январь); максимум — +42,0 °C (1882 соналъул 17 июль).
  
  Тарих 
  
  РикӀкӀунеб буго, Тулписалъе кьучӀ лъунин Ибериялъул пачахӀ Вахтанг Горгасалица нилъер заманалъул V гӀасруялда, ва тахшагьарлъун лъугьанин VI гӀасруялда, амма  «Тбтлада»цӀар буго дагьалги цересел румазулал картабазда, Тулписалъул тарихияб централда рухъа-хъван рагьун руго I–II гӀасрабазул термалият хӀамамал мозаика ккурал хӀавузалги, ретӀел хисизе бакӀалги ва керамикиял рогӀразул церетӀурал системабиги ругел. Шагьаралъул цогидал бакӀазда ратун руго н. щ. VI–III гӀасрабазул росаби.
  
  Административияб рикьи 
  
  Жакъа къоялъ Тулпис шагьар бикьула хадусел административиял районазде: 
  
   Ваке (ვაკე)
   Сабуртало (საბურთალო)
   Исани (ისანი)
   Самгори (სამგორი)
   Дидубе (დიდუბე)
   Чугурети (ჩუღურეთი)
   Крцаниси (კრწანისი)
   Мтацминда (მთაწმინდა)
   Глдани (გლდანი)
   Надзаладеви (ნაძალადევი)
  
  Цере рукІарал:
    (დიდგორი) — 2007–2013
    (ძველი თბილისი) — 2007–2013
  
  Тбилиси муниципалитеталде гъорлъе 2008 соналдаса байбихьун уна: 4 шагьаралъул тайпаялъул гьен гІадамазул къадар  чи вугеб ( 014) — Диди-Лило (2417 чи, 2014), Загэси (5200чи, 2014), Коджори (1232 чи, 2014), Цхнети (7166 чи, 2014) — ва 22 росу гӀадмазул гӀамаб къадар  чи вугеб (2014). Гьанжесеб статистикаялъ гьел киналго рикӀкӀуна Тулписалда гъорлъ, амма халкъалъул къадар рикӀиналъул рахъал гьел рикӀкӀуна батӀаго.
  
  ХӀакимлъиялъул органал
  
  Шагьаралъул хӀакимлъи 
  Шагьралда буго Тулписалъул халкъияб мажлис (Сакребуло) ва Тулписалъул хӀукумат, жинда цебе шагьаралъул мэрас хисаб кьолеб.
  
  Хъизихъалъул хӀакимлъи 
  Тулписалда руго пачалхъилъул хӀакимлъиялъул киналниги тӀубазабиялъул ва диваналъулал (Конституциялъулаб хутӀизегӀан) органал. Тарихияб район Авлабариялда, М. Абдушелашвилил къотӀноб буго президентасул кӀалгӀа — Хъизихъалъул президентасул расмияб резиденция ва хӀалтӀул бакӀ.
  
  Галерея
  
  ХӀужжаби
  
  Адабият
  
  Ссылки 
  
   Тулпис шагьаралъул мерия
   Символика, история, информация и многое другое о Тбилиси 
   Тбилиси в энциклопедии «Кругосвет»
   Путеводитель «Тифлисъ и его окрестности» 1913 год
   
   
  
   
  Шагьарал-миллионерал
  Хъизихъалъул тахшагьарал