title: Харахьи
text: Ха́рахьи — Дагъистаналъул Хунзахъ мухъалда бугеб росу.
  
  Уна росдал поселениялъул статус бугеб Харахьи росу абураб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе, цо бугеб чӀел-бакӀ хӀисабалда.
  
  Ккола Хунзахъ мухъалъул бищун чӀахӀиял ва некӀсиял росабазул цояблъун.
  
  Этимология
  Росдал цӀар бачӀараблъун рикӀкӀуна «хвараб лъим» абураб рагӀудаса. Биценазда рекъон, цебе заманалъ, КъвекӀада ва ЩулалъутӀа абулеб бакӀалада букӀун буго кӀиго гьитӀинаб росу, гьабсагӀат росу бугеб бакӀалда букӀун буго хьуцӀ, жиндир лъиналда, гьекъезе бегьунгутӀиялъ, абулеб букӀун буго «Хвараб лъим». Цогидаб къагӀидаялъ, цӀар бачӀун буго «хваразухъе» абураб рагӀиялдасан. ХьуцӀалде аскӀорегӀан, харибакӀал хвезаричӀого рукӀине, гьарун рукӀун руго хабзалаби, ва гӀадамазда гьоркьоб, хабзалъа руссараз, кир рукӀарал-ян цӀехедал, абулеб букӀун буго «хваразухъе ун рукӀанин».
  
  География 
  Росу буго Хунзахъ мухъалъул бакътӀерхьуда, Нахъа-Хьиндаллъиялда.
  
  Тарих
  Харахьи росу ккола аваразул некӀсиял росабазул цояблъун, жиб гӀарабал рачӀиналдего букӀараб. КъвекӀада букӀараб росу, букӀун буго щула гьабураб росулъун. Гьенир рукӀарал гӀадамазул дин цин хъанчи лагълъи гьаби, хадуб насранияб дин букӀиналъе нугӀлъи гьабула гьенир ратарал хъанчаз.
  КъвекӀада ва ЩулалъутӀа росабазда гьоркьоб букӀун буго кьал. КъвекӀадисел тӀаде кӀанцӀун руго ЩулалъутӀа росдаде, амма гьелъул гӀадамал къезаризе кӀун гьечӀо, ва цинги къвекӀадисез ургъун буго хӀилла: биценазда рекъон, гьез гӀодобе бак буго гӀодобе гӀеч, ва гӀеч бакӀаризе лъугьарал ЩулалъутӀа росдал гӀадамазде тӀеги кӀанцӀун, гьел къезарун руго. Гьелдаса хадуб кӀиябго росу цолъун буго. ГӀага-шагарго XV гӀасруялъ, хӀуцӀ бакъвазабун, гӀадамал гьенире рахъун руго.
  
  Байбихьуда гӀемерисел гӀадамазул чӀей букӀун буго «ГохIда кавудахъ» абулеб бакӀалда, жибги тушманасде данде чӀезе санагӀалъи бугеб. Гьенир рукӀун руго кӀудиб каву, къасе мехалъ рахалеб; бицен буго, гьеб каву къалеб гьаракь Гьарадерихъ росулъецин рагӀулеб букӀанин.
  
  Харахьи росу гъорлъе унаан Авар ханлъиялде. Росу букӀана узденаб. Щибаб лъагӀелалъ росдаца кьезе кколеб магъало букӀун буго 264 къали тӀорщалил. Жиндир заманалда гьеб кьечӀони, конфискация гьабулеб букӀун буго рукъалъул ялъуни бекьулеб ракьалъул. Нуцаласе вас гьавидал, гьесие сайгъаь хӀимабалда кьезе кколеб букӀун буго бекьулеб ракьалъул ялъуни харибакӀалъул бутӀа. Гьединго херехьдерица кьезе кколеб букӀун буго нуцалалсе магъало, ТӀекӀитӀа боцӀи кваназабуралъухъги Харикь ругел харибакӀал хӀалтӀизаруралъухъги.
  
  Демография
  
  Ккола моноэтникияб авар росулъун.
  
  Административияб гӀуцӀи 
  Харахьи росу ккола гьебго цӀар бугеб муниципалияб гӀуцӀиялде гъорлӀе. 
  
  Муницпалияб гӀуцӀиялъул гӀатӀилъи буго 7,45 км².
  
  Машгьурал гӀадамал
  Харахьиса ТӀайгиб — машгьурав гӀалимчи.
   ХӀажилазул Маликил ХӀайдархан — Россиялъул Федерациялъул бачӀарчи.
  
  МугъчӀваял 
  
  Аваразул росаби
  Хунзахъ мухъалъул чӀел-бакӀал
  Хунзахъ мухъалъул муниципалиял гӀуцӀиял
  Дагъистаналъул росдал поселениял