title: Диктатура
text: Диктатура — хӀакимлъиялъул форма, жиндир сипатлъун бугеб гӀурхъи гьечӀеб хӀукуматиял ихтиярал кодор ругел цевехъан яги церехъабазул къокъа букӀин. Диктатураялъул цевехъан ккола диктатор. Политика диктатураялда букӀуна диктаторасдаги, гьесул горсверудаги ва оппозициялдаги гьоркьоб, букӀине бегьула ракълилаб яги зулмуяб. Диктатура гӀуцӀизе бегьула рагъулаб инкъилабалдалъун, жинца къуват хӀалтӀизабиялдалъун цебе букӀараб хӀукумат тӀаса рехулеб, яги жибго-инкъилабалдалъун, халкъалъ вищарав цевехъанас жиндирго хӀакимлъи кидагояблъун гьабун. Диктатураби рукӀуна авторитариял яги тоталитариял ва классификатинаризе бегьула милитариял диктатураби, цо-партиял диктатураби, персоналистиял диктатураби яги  абсолютиял монархияби гӀадин.
  
  Диктатура абураб термин лӀугьараб буго Румалъул республикаялда хӀалтӀизабулеб букӀаралдаса. Цересел рагъулал диктатураби цӀеретӀуна пост-классикияб периодалда, хасго шогунзабазул эпохаялъул Япониялда. Гьанжесел диктатураби лӀугьана XIX гӀасруялда, каудилйозабаз Латин Америкаялда хӀакимлъи ккведал. Фашистиял ва коммунистиял пачалихъал раккана Европаялда 1920–1930-абилел соназ. Фашизм тӀагӀинабуна КӀиабилеб дунялалъулаб рагъалдаса хадуб, гьебго заманалда коммунизм тӀибитӀана цогидал континентазде. Африкаялда персоналистиял диктатурабиги, Латин Америкаялда рагъулал диктатурабиги загьирлъана 1960-абилел ва 1970-абилел соназда. ГӀемерисел диктатураби щапана ЦӀорораб рагъ лӀугӀулеб заманалдаги демократизациялъул лъабабилеб карачелалъул заманалда. ГӀезегӀан диктатураби руго жакъа къоялъги, хасго Африкаялда ва Азиялда.
  
  Диктатурабаз гӀемериселъ гьарула рищиял жидерго легитимлъи чӀчӀезабизе яги бетӀерлъуда бугеб партиялъул гъорлӀчагӀазе стимул гьабизе, амме гьел рищиял рукӀунаро конкурентиял оппозитионалъе. Стабиллъи дитатураялда чӀчӀезабула коэркитионалдалъун, ай хӀалица гьабизабиялдалъун, гьелде гъорлӀе уна информациялде изнуялъе гӀурхъи лъей, политикияб оппозитионалда хадуб халкквей ва зулмуялъул актал. Къуватал оппозитиониял группаби сабаблъизе бегьула инкъилабалделъун яги революциялдалъун диктатураби щапиялъе.
  
  Этимология 
  Диктатор абураб рагӀи бачӀараб буго латин мацӀалъул dictātor абураб рагӀудаса, гьеб ккола агент цӀарел dictare (dictāt-, араб заманалъул партикипалъул аслу dictāre dictate v. + -or -or суффикс) гьабелалъул. Латин хӀалтӀизабиялда, диктатор кколаан Румалъул Республикаялда махӀкамчи, жиндихъе заманалъ абсолютияб хӀакимлъи кьурав. БилӀахъе, диктаториалияб режималда пачалихъалъул бетӀерасе гӀахьал гьабула диктаторасул титул; букӀаниги, гьезул формалияб титул гӀемериселъ букӀине бегьула лидер, цевехъан гӀадал.
  
  Структура 
  Диктатураялъул лидерасда цӀарула диктор абун. Диктатурабазул хӀакимлъул структураби рукӀуна батӀи-батӀиял, ва диктатураялъул батӀи-батӀиял баянабияз хал гьабула гьеб структураялъул батӀи-батӀиял элементазул. Political scientists such as Хуан Хосе Линц ва Самуел П. Гьантингтон  гӀадал политологаз ратӀа рахъула аслиял атрибутал, жидеца баянабулеб диктатураялъул хӀакимлъиялъул структура, гьенирго гъорлӀ цо цевехъан яги церехъабазул къокъа букӀин, дагьалго гӀурхъичӀаялгул хӀакимлъи гьаби, гӀорхъагъинабураб политикияб плюрализм ва гӀорхъагъинабураб массияб мобилизация. Диктатура гьединго баян гьабун букӀине бегьула демократикълъи гӀадинги.
  
  Диктатурабазул тайпаби 
  Диктарурабазул классификациялъ, 1999 соналъ политолог Барбара Геддесица жиндие байбихьи лъураб, фокус гьабула контролалъул хӀакимлъи бугеб бакӀалде.  Гьеб традициялда рекъон, буго лъабго тайпа диктатурабазул: милитарияб (рагъулаб), цо-партиялъулаб ва персоналистияб (цо чиясулаб). Милитариял диктатураби контролинарула рагъулал офицераз, цохӀо-партиялъулаб диктатураби контролинарула политикияб партиялъул гъорлӀчагӀаз, персоналистиял диктатураби контролинарула цохӀо чияс. Цо-цо ахӀвалазда монахиябиги гьединго рикӀкӀуна диктатурабилъун, монархасул кодоб цӀикӀкӀараб политикияб къуват бугони. Гьибридиял диктатураби ккола гьел классификациябазул комбинация гъорлӀ бугел режимал.
  
  Ралагье гьединго 
  
   Автократия
   Хайратаб диктатура
   Коммунизм
   Конституционияб диктатура
   Деспотизм
   Элективияб диктатура
   Фашизм
   Генералиссимус
   Гьоджаизм
   Чучгье
   Диктаторзабаз хӀалтӀизарулел титулазул сияхӀ
   Тоталитариял режимазул сияхӀ
   Маоизм
   Мобутизм
   Нацизм
   Халкъалъул демократияб диктатура
   Путинизм
   Селектораталъул еория
   Сталиниз
   Къуватчи
   ТӀадегӀанав цевехъан
   Тоталитаризм
   Тирания
  
  МугъчӀваял
  
  Библиография
  
  ТӀадеги цӀалиялъе 
  Ингилисалда
   Behrends, Jan C. Dictatorship: Modern Tyranny Between Leviathan and Behemoth, in Docupedia Zeitgeschichte, 14 March 2017
   Dikötter, Frank. How to Be a Dictator: The Cult of Personality in the Twentieth Century (2019) scholarly analysis of eight despots: Mussolini, Hitler, Stalin and Mao, as well as Kim Il-sung of North Korea; François Duvalier, or Papa Doc, of Haiti; Nicolae Ceaușescu of Romania; and Mengistu Haile Mariam of Ethiopia. online review; also excerpt
   
   Finchelstein, Federico. The ideological origins of the dirty war: Fascism, populism, and dictatorship in twentieth century Argentina (Oxford UP, 2017).
   Fraenkel, Ernst, and Jens Meierhenrich. The dual state: A contribution to the theory of dictatorship. (Oxford UP, 2018).
   
   
   
   
   Ridenti, Marcelo. "The Debate over Military (or Civilian‐Military?) Dictatorship in Brazil in Historiographical Context." Bulletin of Latin American Research 37.1 (2018): 33–42.
   Ringen, Stein. The perfect dictatorship: China in the 21st century (Hong Kong UP, 2016).
   Ward, Christoper Edward, ed. The Stalinist Dictatorship (Routledge, 2018).
  
   
  Авторитаризм
  Олигархия