title: Al-Andalus
text: Al-Andalus ye como se diz en arabe a Peninsula Iberica y part d'Occitania. Al Andalus ye tamién a denominación que dan os historiadors a lo territorio d'a Peninsula Iberica sozmeso a los musulmans en a Edat Meya. A Peninsula Iberica, (y efimerament Septimania) encomenzó a estar baixo poder d'una clase dirichent militar de relichión musulmana dende l'anyo 711, cuan vencioron a l'exercito de lo Reino Visigodo de Toledo, prolongando-se o dominio musulmán bels sieglos, sobre tot en as arias centrals, orientals y meridionals. O proceso de reconquiesta cristiana iba fendo menor a extensión d'os estaus musulmans de l'Al Andalus, y se iban restrinchindo cada vegada mes a lo sureste. O zaguer estau islamico en desapareixer en a Peninsula Iberica estió o Reino Nazarín de Granada, en 1492.
  
  Toponimia 
  Existe a hipotesi toponimia que interpreta o toponimo Al-Andalus a partir d'os vandalos, pueblo que creyó lo Reino Vandalo d'Africa dimpués haber estau bel tiempo ocupando Hispania. Manimenos esta hipotesi tien detractors.
  
  En a literatura alchamiada en aragonés encara se fa servir a denominación arabe d'a peninsula, por eixemplo en o "Manuscrito alchamiau d'Urreya de Xalón":
  
  Economía 
  Una d'as bases d'a economía yera l'agricultura. Os invasors musulmans se troboron con una agricultura desembolicada con reganos en Levant y a val d'Ebro, que ya existiban dende tiempos d'os romanos, y que continoron desembolicando-sen. No ye cierto que os musulmans introducisen muitos cautivos como as mengraneras u as presqueras, que ya se conoixeban de periodos anteriors.
  
  Composición etnica 
  Enantes d'a invasión musulmana a mayor part d'a población yera d'orichen hispanorromano y en principio cristianos catolicos en a suya mayoría. Bi heba una minoría dirichent visigoda, una minoría chodiga y poblacions poco romanizadas en o norte, belunas lingüisticament no romanizadas como os bascons. Dimpués d'a invasión musulmana población autoctona recibió a denominación d'andalusís y se distinguiba entre andalusís cristianos (mozarabes) y andalusís convertius a lo Islam (muladís). En os primers sieglos conservaban a luenga romanica propia (parlas mozarabes).
  
  A primera invasión musulmana trayó bels mils de berbers y una menor cantidat d'arabes. Se calcula que os arabes yeran uns 50.000, acompanyatos por mes d'o doble de berbers, que sozmetioron a una población de talment menos de 3 millons d'habitants, en un d'os minimos demograficos d'a historia. Manimenos os arabes yeran os que teneban mas poder politico y s'establioron en as millors tierras: Cuenca d'o Guadalquivir, Levant y part d'a ribera d'Ebro. Os berbers s'establioron en a Meseta Central y en zonas montanyosas de tota a Peninsula.
  
  Os diferents procesos historicos trayoron sobre tot nuevas poblacions militars berbers, pero tamién sirians y chodigos forans d'orichen oriental. Tamién yeran presents esclavos d'orichen centroeuropeu, esteuropeu y d'o norte d'Espanya, que en conchunto los historiadors los denominan eslavons, pero que no necesariament son d'orichen eslau.
  
  Dende o periodo d'o Emirato s'aceleró o proceso d'arabización y os sirians, os berbers y os muladís esdevinioron arabes andalusís. Si en os primers tiempos d'a ocupación musulmana os cristianos autoctonos mozarabes diferenciaban clarament entre os berbers, a qui diciban moros, mauros, mouros, y os arabes, a qui diciban de trazas equivalents a l'aragonés caldeus u sarracins, con o tiempo a parabra moro esdevinió archilexema y denominación común pa toz os musulmans, mesmo pa os musulmans de cualsiquier part d'o mundo.
  
  O proceso d'arabización estió lento, y a penar d'a igualación que introduciba entre os creyents o principio relichioso de comunidat u umma, arabes, berbers, sirians, eslavons y muladís no deixoron de distinguir-sen entre ellos en o primer periodo de reinos taifas, y a diversidat etnica estió un d'os factors principals de que o Califato s'esminglanás en reinos taifas.
  
  Os arabes andalusís son un grupo etnico que encara existe en o norte de Túniz y ciudaz d'o norte d'Africa como Tetuán, enta on emigroron u fuoron forachitaus entre os sieglos XIV y XVII.
  
  Relichión 
  As relichions mayoritarias yeran a cristiana y a musulmana. Con o tiempo a relichión islamica esdevinió a mayoritaria a causa d'as conversions d'a población autoctona pa evitar pagar impuestos u pa puyar politica y socialment. Ye bien documentada a conversión d'os visigodos, que dica feba poco tiempo heban estau arrians enantes que catolicos. No bi n'ha guaires informacions de supervivencia d'o paganismo en l'Al-Andalus, pero ye posible que en o norte en quedasen, sobre tot en territorios marguinals d'o norte que temporalment pagaban impuestos a los musulmans.
  
  O islam de l'Al-Andalus yera a lo principio relativament ubierto y liberal y con pocos movimientos realment heterodoxos. Esto remató con a intervención d'os Almurabiz y Almuades, que imposoron una traza ortodoxa y rigurosa de l'Islam.
  
  Os cristianos conoixioron movimientos hereticos, que manimenos no s'imposoron. Si que conservoron o rito visigotico, conoixiu tamién como rito mozarabe.
  
  A practica d'o chudaísmo se desembolicó sin guaires problemas dica o periodo almuade. Estió present o chudaísmo ortodoxo y o chudaísmo no talmudico u caraísmo.
  
  Dreito 
  As escuelas churidicas sunnitas prenominants yeran a maliquí, orichinaria de Medina y imposada por os almurabitz y a zahirí.
  
  Cultura 
  Os reis protecheban l'arte y a ciencia, y aplegaban arredol d'ellos a astronomos, filosofos y poetas. A ciencia andalusí destacó en botanica-farmacia y en astronomía, herencio d'a cultura clasica y d'a escuela aleixandrina griega.
  
  En historiografía y relichión destacan Ibn Basan y Ibn Khaldun. Ibn Hazm estió mayor teologo y churista d'o sieglo XI. Avempace y Averroes destacoron en filosofía.
  
  Historia 
  En os sieglos de dominio musulmán se sucedioron diversos periodos temporals.
  
  Emirato dependient d'o Califato de Domás
  
  Emirato independient
  
  Califato independient
  
  Primeras taifas
  
  Dominio Almurabit
  
  Segundas taifas
  
  Dominio Almuade
  
  Terceras taifas
  
  Reino Nazarín de Granada
  
  Referencias
  
  Vinclos externos 
   Darío Fernández-Morera: "The Myth of the Andalusian Paradise", The Intercollegiate Review, 2006
  
  Al-Andalus