title: Sus scrofa scrofa
text: O chabalin (de l'arabe chabali, Sus scrofa scrofa (L., 1758)) ye un mamifero salvache d'Eurasia, d'a familia d'es suidos, omnivoro, prolifico y oportunista, muito freqüent en o continent, y que ha estato introdueito ta altros paises, especialment per estar apreciato como a presa de caza mayor. Antes d'imposar-se l'arabismo chabalín se deciba en aragonés medieval puerco u puerco montés.
  
  Tien una capeza gran, con uellos chicos y o cuello muy desarrollato. As patas suyas son curtas, y se troban més desarrollatas as unas de debant que no las de dezaga, a diferencia d'o tocín domestico, en o qual ta obtener-ne o millor resultato economico, s'ha seleccionato cheneticament ta que es animals mudernos en tiengan as zaguereras més grans, perque ye d'allá d'á on ne obtienen as millors piezas de carne. A vista ye estremadament pobre, y ta compensar-se-ne, es chabalins han desarrollato un olfacto prou més bueno que les permit de ixolomar alimentos incluso a baixo d'a tierra.
  
  Es pelos tienen midas y colors diferents pendendo d'o puesto d'o cuerpo d'on se miren. En alto d'a crinera fan de 10 ta 13 cm de lonchitut (dica 16 cm en a coda) y son fuscos y bastos, en a cara y las patas els tienen més fuscos que en a resta d'o cuerpo, y per es cantos més que més bi predominan colors més claretas. En as crías chiquetas, o pelache ye caracteristicament rayato lonchitudinalment, cosa per a qual se'n diz rayencos d'es chabalins chicotz. Con a edat en mudan a color, y arredol d'es primers 6 meses (fraixencos) ya son quasi de tot d'a mesma color que os adultos.
  
  En a peninsula ye especialment abundant, y només que en ella ya bi tien dos subespecies: Sus scrofa castilianus, d'a metat norte y con o pelache caracteristicament compuesto de cerras y burda, y Sus scrofa baeticus, d'a metat sud, que tien o pelache unicament compuesto de cerras duras. Una tercena subespecie d'o mesmo animal ye lo tocín domestico.
  
  Es masclos tienen una mida d'á redol d'es 70 cm d'altaria en a cruz, plegando-be enta es 120 cm de lonchitut y 70–90 kg de peso, excepcionalment superando os 100 kg, y las fembras son mica més chicotas, con pesos d'entre es 40 y es 60 kg.
  
  Habitat 
  Es chabalins habitan a qualsiquier puesto a on que no manque cobertura vechetal u alimentos. Es puestos a on ye més habitual de trobar-los son as selvas d'árbols caducifolios con matical a on que poder-se amagar. Os carrascals, fabars y caixigars ne fan d'habitat més a sobén, anque se troban tamién en matullars meditarranios y marismas. En as arias rurals no ye dificil de trobar-los en campos caultivatos quan no bi son guaire luent es arbolaus. Ye un gran nadador y se-en han trobato a alta mar a-saber-las vegadas; se sape que d'ixa mesma traza bi plegoren ent'as Islas Balears y ent'as Islas Canarias.
  
  Banyos en fango 
  
  O costumbre de banyar-se ye important ent'a ecolochía d'a especie, y se considera que tien diversas funcions; D'una man aseguran a regulación termica d'o cuerpo de l'animal, perque es chabalins no pueden pas sudar perque mancan-les as glandulas sudoriparas, y tamién se considera que es banyos en o fango tienen importants implicacions ent'as relacions socials d'a especie, plegando t'a més important implicación en referencia ent'a selección sexual, a on que, seguntes el que se-en conoix, as pilonas las emplegan totz es chabalins mientres toda l'anyada, en plegar o zelo as balsetas las emplegan només que es masclos adultos, asinas s'ha considerato que es banyos pueden estar durantes d'ixe periodo vinclatos con a persistencia d'olors corporals. Per el regular, a presencia de fango a l'alto d'a piel els proteche d'es insectos y d'es parasitos cutánios.
  
  Comportamiento 
  
  O chabalin ye un animal de comportamiento sociable, no territorialista, y migra nomadicament en trapadas matriarcals lure estructura central la componen de 3 ta 5 fembras con crías. A fembra dominanta ye la una de més edat (qui gosa, de vez, a ser a una més gran tamién), es masclos chovenons (fraixencos) que no superan l'anyo de vida las acompanyan anque no gosan a fer parte d'o grupo. Es masclos, en cambeo, son solitarios y només que es més viellos gosan a disponer d'altro masclo més chóven que els acompanya, dito escudero, de traza semilar a como fan es lupos.
  
  Cutianament 
  O chabalín durantes d'o día ye regularment sedentario, encara que a la nueit puet fer grans distancias que bailan d'es 2 enta es 14 km de camín, a paso cruzato u trote levero (J. Reichholf, 1995), mientres que en fuyir puet pretar una galopada rapida que no dura pas guaire, que no ye guaire resistent.
  
  En as selvas emplega quasi siempre es mesmos pasaches ta fer-be as bribadas suyas. Ye clasico trobar pistas d'ixas que bi fan en o matical, que rematan marcando-se en a vechetación de tan a sobén como en fan uso.
  
  Periodo de zelo 
  
  mientres o periodo de zelo, d'entre noviembre y chinero, o chabalín masclo mira as fembras que sían receptivas ta cubrir-las con tanta d'esma que a sobén s'oblida de minchar. En trobar una porcada, n'enzata la conquiesta enrestindo es fraixencos naixitos de l'anyo anterior, que de l'inte han d'ixopar-se, y quan cal tamién se concara con altros masclos adultos prebando de conseguir o més gran numbro de cutas que puet. Es harems cheneralment incluyen dos u tres fembras, anque ocasionalment se n'han visto que en teneban dica ueito.
  
  Vinclos externos 
   
    Claus ta indentificar es chabalins en a naturaleza
    Recetas gastronomicas con carne de chabalín
    O chabalín en VertebradosIbéricos.org
  
  scrofa scrofa
  Mamiferos presents en Aragón