title: Ibón
text: Os ibons son chicotz lacos de montanya d'orichen glacial que abundan en o Pireneu, por un regular por dencima d'os 2.000 m. Son, en muitos casos, o comencipio d'os ríos de l'Alto Aragón.
  
  Etimolochicament, ye quasi con seguranza una parabra d'orichen basco relacionata con ibai, "río".
  
  En Aragón, i son "censatos" uns 195 ibons de muit diferents grandarias y formas; beluns son entibatos y emplegatos ta alimentar chicotas centrals hidroelectricas. D'istos ibons, 13 se'n troban en a compleganza de l'Aragón, 57 en la d'o Galligo, 36 en la de l'Ara-Cinca, 60 en o Esera y 29 en a Noguera Ribagorzana. En total bi ha bells 1.035 ibons en tota la cordelera.
  
  Ta que un laco de montanya sía considerato ibón ha de tener dos caracteristicas prencipals, a primera ye que debe tener una superficie minima d'alto u baixo 0,5 hectarias (anque bi ha lacos mas chicotz que tamién se consideran ibons por atras propiedatz) y a segunda y mas important que o suyo orichen ha d'estar glacial, ye decir que s'han orichinato por o retacule d'un antigo glaciar en un fondón formato por sobreexcarvación glacial.
  
  Dimpués de desapareixer o glaciar, os ibons s'han formato por embadinar-se o fondón d'un antigo circo glacial (n'este caso l'ibón ye un tarn), u por una barra rocosa (umbral rocoso) u una morrena que atura l'augua en un fondón.
  
  Os ibons pirenencos se situan siempre por dencima d'os 1.600 metros d'altaria, encara que a mayor parti d'ells se troban entre os 2.000 y os 2.600 metros. Muitos d'os ibons actuals apareixioron fa entre 15.000 y 20.000 anyos, anque bi ha atros muito mas chóvens que nomás tienen bells sieglos de vida como los ibons de Lliterola.
  
  A temperatura de l'augua d'os ibons ye en hibierno de bells 4 °C encara que a suya superficie ye a sobén chelata dica 8 meses a l'anyo. En verano as temperaturas gosan estar entre os 5 y os 21 °C. L'augua ye a ormino prou transparent y pura, pero l'actividat ganadera y o turismo a vegatas fa que i haiga bella contaminación en istos ibons.
  
  Seguntes a mitolochía popular, bi ha ibons encantatos, a on que viven fadas, como lo de Plan. Ibons conoixitos son o d'Anayet y o de Sabocos.
  
  En atros puestos d'o Pireneu tienen atros nombres como boum en buena part d'Occitania, estanh en Arán, estany en Catalunya y Andorra. D'atra man en a Baixa Ribagorza tamién bi ha bells lacos de montanya ditos estanys que son d'orichen karstico y por tanto no son ibons.
  
  Se veiga tamién
  
  Ibón chelau
  Estany
  Lista d'ibons d'o Pireneu aragonés
  
  Referencias
   La Magia de Viajar por Aragón 26, Agosto 2007. pp. 18–29. Fernando Lampre Vitaller
  Jorge Abad, José Luis Burrel. Los humedales de Aragón. CAI00.