title: Verbo estar-ser
text: O verbo estar-ser ye en aragonés un verbo copulativo resultau d'a evolución y unión d'os verbos latinos STARE y ESSERE. En qualques tiempos verbals coexisten formas feitas a partir d'as dos radices con significaus diferents, pero en a mes gran part d'os tiempos verbals a evolución ha feito que se'n impose una d'as dos.
  
  En latín STARE indicaba "estar dreito" y "immobil" sobre tot, pero tamién "permaneixer", "persistir", "habitar", "aguantar-se" y "depender".. O verbo STARE yera un verbo de posición. En aragonés o significau de "permaneixer" lo mantién a forma pronominal estar-se, con formas presonals que no se fan que con a radiz est-.
  
  En latín o verbo ESSERE yera un verbo copulativo indicador d'existencia, politematico con diferents radices. O verbo que deriva en luengas romances ye ser y en belunas d'ellas ha feito u fa de verbo auxiliar. Quan en aragonés se fa servir o verbo estar-ser como verbo auxiliar se fan servir as formas derivadas d'o verbo ser derivadas d'o ESSERE latín.
  
  Infinitivo 
  En o infinitivo a evolución de l'aragonés ha feito que s'haiga imposau a forma estar debant d'a forma ser (u seyer en textos medievals). Manimenos en aragonés benasqués s'ha imposau a forma ser en a zona C y a mes gran part d'o zona B  (sin Ramastué y Sos).
  
  Eixemplos d'uso en parlas altoaragonesas que conservan o infinitivo estar heredando os usos d'os infinitivos ESSERE y ESTARE:
  ¿Estes guantes de qui pueden estar?.
  ¿D'an heban a estar?.Una antosta puede estar de hierba, de palla, de fiemo...Manimenos en aragonés meridional y aragonés fovano distinguen ser y estar seguindo o modelo d'o castellano, y puet estar una castellanización recient.
  
   Cherundio 
  En o cherundio a evolución de l'aragonés ha feito que s'haiga imposau a forma estando (y estand en a zona A d'o benasqués). Manimenos en a zona C y a mes gran part d'a zona B d'o benasqués s'ha imposau a forma send, y en belsetán existe a forma sendo quan o verbo estar fa de verbo auxiliar.
  
   Participio 
  En o participio s'ha imposau a forma estau/estato. Manimenos en a zona C y quasi tota a zona B d'o benasqués s'ha imposau a forma seu.
  
   Present d'indicativo 
  En o present d'indicativo s'han imposau as formas derivadas d'o present d'o verbo ESSERE latín: Yo soi.
  
  En benasqués a primera persona singular ye sigo. En cheso a primera presona ye so.
  
  A causa d'un apocope muito antigo de tiempos d'o latín vulgar que afecto a tierras entre Dacia, Galia y norte d'Hispania, en gran part de l'aragonés oriental a terminación d'a primera presona plural se puet pronunciar -m (som) u -n (son), u de forma vacilant como archifonema. D'alcuerdo con a ortografía proposada por l'Academia de l'aragonés s'ha d'escribir con -m (som) por corresponder a la terminación -mos de l'aragonés cheneral.     
   
  
  Eixemplos d'uso en diferents parlas altoaragonesas:El cielo ye estrellauSotz tranquils (quan se fa enfasi en o carácter estatico dicen estetz tranquils).Les nubels son cargades d'aigua.Demá el correu será ubierto to'lo día.Yo yere en Ordiceto¿Qué yes, per Espierba?Ye o lugar d'os aborrals cerca de Sant Huan.
  
  En muitas parlas altoaragonesas se fa servir formas derivadas d' ESSERE pa indicar existencia y formas derivadas d' ESTARE pa indicar situación coincidindo con o modelo castellano. Esto se desvién por eixemplo en aragonés meridional y en aragonés fovano. Talment esto reflecte un proceso de castellanización recient. En ansotano o filologo Saroïhandy replegó formas chenuínas derivadas d'o verbo ESSERE pa indicar posición (i ye, i yes), pero d'alcuerdo con Miguel Ánchel Barcos estas formas ya no se rechistran en ansotano actual, en o que s'obserba un uso deseparau d'estos verbos coincidindo con o castellano. Manimenos María Pilar Benítez podió rechistrar: ye o lugar d'os aborrals cerca de Sant Huan.
  
   Pasato imperfecto d'indicativo 
  En o pasato imperfecto d'indicativo s'han imposau as formas derivadas d'o pasato imperfecto d'o verbo ESSERE latín ((Yo) yera < (EGO) ERAM), a on bi heba una irregularidat por rotacismo: . 
  
  En ansotano a primera presona presenta o morfema de primera presona -i natural en ansotano y d'antes en atras parlas occidentals y navarras. Se suposa que a terminación en -e pa la primera presona singular en belsetán, tellán y chistabín deriva d'a evolución fonetica d'o diftongo decreixent -ai- ta -e-.
  
  En part d'o benasqués (en tota a "zona C", en Castilló de Sos, en Gabás, en Bisagorri Gunther Haensch: Las hablas de la Alta Ribagorza. Gara d'Edizions, 2003, p 120 adintro d'a "zona B" y Saúnc adintro d'a "zona A"), o pasau imperfecto d'indicativo presenta formas en yeba, que continan en o baixo-ribagorzano con as formas en eba. En Saúnc estas formas son diferents en dos presonas (yo yebe y nusaltros yeben)
  
  D'alcuerdo con a grafía de l'Academia de l'Aragonés a primera presona plural d'o benasqués s'ha d'escribir con -n y no con -m por corresponder a la terminación en -anos sin apocope d'a primera conchugación de l'aragonés cheneral.
  
  En part de l'aragonés s'han perdiu as formas chenuínas con diftongación y han estau sustituitas por as formas castellanas era, eras, ecetra.
  
  Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:Yera plen de pus. Quan yenos astí.
  
   Pasato perfecto simple d'indicativo 
  En o pasato perfecto simple d'indicativo s'han imposau as formas derivadas d'o pasau perfecto d'o verbo STARE en latín (Yo estié) sustituindo a las formas derivadas d'o pasau perfecto d'o verbo ESSERE en a mes gran part de l'aragonés, plegando a forma sintetica a l'ueste dica a Val d'Ansó y a l'este por o menos dica La Comuna y Sierra Ferrera.
  
  Eixemplos d'uso en parlas altoaragonesas en as formas d'este tiempo derivadas d'o STARE latín prenen o puesto d'as formas derivadas d'o ESSERE latín:Estiei soldau:
  
  Entre as variants por diferent uso de morfemas presonals tenemos estiei pa la primera persona singular en ansotano, y estié en cuenta destió pa la tercera singular presona en cheso y pa la tercera presona plural estieron en cheso y estioren en belsetán.
  
  En ribagozán y part d'o chistabín (sin contar o chistabín de la Comuna) as formas d'o STARE tamién preñen o puesto d'as formas d'o ESSERE pero se fa servir as formas propias d'o pasau perfecto perifrastico local. A primera persona d'este verbo en chistabín de Chistén ye voi estar.
  
  En belsetán y en aragonés tellán no s'han imposau as formas derivadas d'o STARE latín sobre as formas derivadas d'o ESSERE latín, ye una variant d'aragonés que conserva a deseparación orichinal d'os dos verbos en este tiempo verbal:Estiemos en Parzán.Fuéretz poco apiertos de aguardat-tos una miqueta més.¿Cómo fue pa que vulcás?.Nunca fue bailador.A que estió en A Miana no vale pa cosa.Quan estietz en casa.
  
   Futuro 
  En o futuro simple s'han imposau as formas derivadas d'o verbo ESSERE latín (Yo seré).
  
  Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:¿ quan i serás en casa? Condicional 
  En o condicional simple s'han imposau as formas derivadas d'o verbo ESSERE latín (Yo sería).
  
  Eixemplos d'uso en diferents variants d'aragonés:Sería d'el camín d'alto.Alavez el tío Pella no i sería si no torno de Francia.Perque cuenta que es de casa serían n'a boda.
  
  En aragonés tellán se fa servir as formas derivadas d' ESSERE pa existencia y as formas derivadas de STARE pa posición u localización coincidindo con l'uso en castellano:Ixe ta craber sería mejor.No estaría en Tella ixe día.
  
   Present de subchuntivo 
  En o present de subchuntivo s'han imposau as formas derivadas d'o verbo ESSERE latín (Yo siga). 
  
  En belsetán bi ha formas en sía, en atras variants d'aragonés ye posible sentir formas en seiga. Eixemplos d'uso:Quan sía con tu charraré en belsetán.Talmente i sía en a limanda.
  
   Pasato imperfecto de subchuntivo 
  En o pasau imperfecto de subchuntivo bi ha formas que derivan d'o ESSERE latín y formas que derivan d'o STARE latín (Yo fuese, yo estase), indicando as primeras existencia y as segundas posición u localización.
  
  As variants d'as formas d'o verbo ESSERE son:
  
  As formas derivadas d'o verbo STARE se presentan egual dende l'aragonés cheso dica l'aragonés baixo-ribagorzano, pasando por l'aragonés chistabín. As formas diferents son pocas, y se deben a uns diferents morfemas presents en ansotano, y a l'apocope antiga d'un morfema en part de l'aragonés de Sobrarbe.
  
  En aragonés cheso actualment bi ha diferencia entre as formas derivadas d'o latín STARE y as formas derivadas d'o latín ESSERE. En cheso as formas derivadas d'o STARE latín indican siempre posición y as formas derivadas d'o ESSERE existencia (pero tamién a vegadas posición como en belsetán).Con que estasen unos días de cara enta lo sol (posición)Si fueses a la hora(posición)
  
  En aragonés belsetán y en o d'a Valle de Tella s'han imposau as formas derivadas d'o verbo ESSERE debant d'as formas d'o verbo STARE:Anque fues era.Te digo por ejemplo que fues n'a Villa.Se fues un obrero no me deixarían troballar de lo mío.Si fues hombre no habría iu ta la mili.Si fues allí, lo trobarías.
  
   Imperativo 
  En o imperativo se fan servir as formas de ser.Sé bueno.De hue ta debán setz''' mes troballadors.
  
  Conservación de l'uso d'o verbo estar-ser 
  En as variants mes conservaderas de l'aragonés, propias d'as vals d'o Pireneu axial ye a on se conservan estos usos, en muitas zonas de l'Alto Aragón usos d'o verbo ser y estar coinciden con os usos castellanos por a castellanización.
  
  Referencias
  
  Bibliografía 
   Grupo d'estudios de la Fabla Chesa: De la gramatica de lo cheso. Fabla altoraragonesa.
   KUHN, Alwin: El Dialecto Altoaragonés (traducción de l'orichinal de 1935); Xordica Editorial. Zaragoza, 2008. ISBN 978-84-96457-41-6
   Domingo Miral: El verbo ser en el cheso (dialecto del Pirineo aragonés). Archivo de filología aragonesa, ISSN 0210-5624, Vol. 61-62, 2005-2006 , pachinas. 377-384.
   Santiago Paricio: Verbos ser y estar en aragonés. O Espiello, numero 30. Agüerro-hibierno 2009.
   José Antonio Saura Rami: Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas. Gara d'Edizions, Institución Fernando el Católico, 2003.
   Lozano, Ch., Saludas, Á.L.: (2005). Aspectos morfosintácticos del belsetán. Zaragoza: Gara d'Edizions - IFC.
   Francho Nagore Laín: La conjugación verbal compuesta en aragonés medieval. Alazet: Revista de Filología, ISSN 0214-7602, Nº 13, 2001 , pachinas. 65-88.
  
  Verbos auxiliars en aragonés
  Sintaxi de l'aragonés
  Verbo ESSE
  Verbo STĀRE
  Verbos irregulars