title: Asturianos
text: Os asturianos (en asturiano asturianos) son os habitants d'Asturias. Charran l'astur-leyonés, una luenga romanz en camín de desapareixer debant o castellano, y son cristianos catolicos.
  
  Modo de vida tradicional 
  Os modos de vida tradicionals son l'agricultura (os asturianos xaldos), a ganadería transhumant (os vaqueiros) y pesca (os marnuetos), destacando o desembolique menero dica fins d'o sieglo XX.
  
  Os pastors transhumants son conoixitos como vaqueiros y presentan una cultura orichinal con unas chozas y una parla caracteristica.
  
  Luenga 
  
  A luenga astur-leyonesa tradicionalment cuasi tot Asturias, de fueras d'a muga con Galicia, on bi ha una zona gallegoparlant y una zona de transición gallego-asturiano, (como se desvién en Ribagorza con l'aragonés y lo catalán y parlas transicionals). L'astur-leyonés en Asturias recibe a denominación eufemistica de bable (como l'aragonés "fabla"), encara que agora se reivindique como asturianu. As parlas asturianas se dividen en tres grupos (occidental, central y oriental) que continan fuera d'Asturias: cabo nororiental de Portugal, Zamora, Cantabria, pero sobretot en Leyón costituindo l'astur-leyonés occidental, astur-leyonés central y astur-leyonés oriental. L'asturiano oriental ye o que mes periglo de desapareixer corre. L'asturiano central ye a base d'a luenga standard. L'asturiano occidental ye percibito por muitos asturianos (castellanoparlants u asturianoparlants) como con trazas gallegas pero ye mes puro y menos castellanizato que l'asturiano central, que perdió os diftongos decreixents -ei- y o grupo –it- exclusivos actualment de l'asturiano occidental y comuns con o galaicoportugués.
  
  Antropolochía biolochica 
  En Asturias bi ha dos focos de braquicefalia centratos en a costa.
  
  Relichión 
  Os asturianos son tradicionalment catolicos. En o folklore asturiano bi ha pervivencias paganas como por eixemplo a creyencia en as xanes, herencio d'as ninfas y que tienen un nombre derivato d'a diosa Diana, a l'egual que o toponimo Fontchanina en Ribagorza.
  
  Historia 
  O territorio actual d'os asturianos yera ocupato en l'Alta Edat Meya por os asturs (a l'ueste d'o río Sella) y cantabros (a l'este d'o Sella). Os dos pueblos celtas yeran en grau de romanización abanzata pero s'heban independizato d'os romanos. Os visigodos prebaban de sozmeter-los.
  
  A invasión musulmana fació que a monarquía visigoda cristiana mirase posicions de resistencia en a cordelera Cantabrica. Consiguioron asegurar a suya resistencia dimpués d'a batalla de Covadonga. Se creyó un estato cristiano, o Reino d'Asturias.
  
  Dimpués d'una guerra civil entre berbers y arabes en l'Al-Andalus un rei d'Asturias avanzó por a Meseta Norte, y no podendo asegurar-ie as suyas posicions se'n retiró ta las suyas posicions inicials trayendo-se muitos cristianos que aumentoron a población d'o reino. Os cristianos traitos facioron que os cantabros desapareixesen ya de tot como pueblo diferent.
  
  En os sieglos VIII y IX i heba una brillant cort en Oviedo, on i habió una florata d'a cultura artistica orichinal, que puede trobar-se en os manuscritos y edificios conservatos d'ixos tiempos.
  
  Dende o sieglo IX a expansión d'o reino por a Meseta Norte, por l'antiga Gallaecia y por l'alta val de l'Ebro fació que Asturias perdese importancia en o reino, que dende ixe inte se deciba Reino de Leyón. O Reino de Leyón perdió importancia debant de Castiella, (a lo principio un condau d'o mesmo reino), y Asturias chunto con os territorios leyoneses quedoron adhibitos a la Corona de Castiella, pa fer part d'Espanya dende os Reis Catolicos.
  
  A decada de 1930 estió un tiempo de muita conflictividat social en as cuencas meneras asturianas. Franco como menistro d'a guerra en os gubiernos de dreitas d'a Segunda Republica reprimió una revuelta menera que estió preludio d'a guerra civil. En a Guerra Civil buena parte d'Asturias yera a lo principio en a zona roya y resistió sin exito l'abance d'as tropas nacionals sublevatas.
  
  A fins d'o sieglo XX l'asturiano yera ya en camín desapareixer. Os medios de comunicación y o sistema educativo ixemenaban o castellano. As cuencas meneras yeran focos d'atracción d'espanyols d'atras rechions. Dende 1978 Asturias ye una comunidat autonoma y a cultura folclorica asturiana ha tenito un empentón con presupuestos oficials: os trahes rechionals en as fiestas, as bandas de gaiters. Bels intelectuals se sensibilizoron por a luenga asturiana y s'han embrecato en a suya defensa. Debant d'esta florata cultural a decada de 1990 ha significato una decadencia de l'actividat menera (producindo-se muitas prechubilacions) y d'a pesca, y muitos asturianos chóvens han habito d'emigrar t'atras rechions.
  
  Referencias
  
  Pueblos latinos
  Etnias d'Espanya