title: Ansó
text: Ansó ye un municipio aragonés d'a provincia de Uesca, en a comarca de Chacetania y partiu chudicial de Chaca.
  
  A suya población ye de  habitants en una superficie de 224,05 km² y una densidat de población de  hab/km².
  
  Cheografía 
  O municipio d'Ansó ye situau en o cabo norueste d'Aragón, fendo búa con Navarra, y tamién con Francia en muitos kilometros. Muga a l'ueste con a val de Roncal; a o norte con Francia (58 km de longaria de muga), a l'este con a val d'Echo; y tamién fa búa con a val d'Aragüés a o sur por o costau mas oriental.
  
  O Veral ye o río que vertebra ista val, se li clama, asina, O Veral, sin a parola "río", ye o río, por anonomasia, no fa falta calar-le por debant pon. Naixe con o nombre d'o barranco Petrechema, u sía en a val de Linza, que ye o mas ta o norte d'a val, dimpués baixa ta val de Zuriza, do se chunta con o barranco d'A Taixera, dende astí se li clamará Veral. Pa acabar o suyo curso chuntando-se con o río Aragón en a Canal de Berdún, en o termino de Villa-reyal d'a Canal. As suyas aguas baixan furas por a diferencia d'o nivel que se troba en ista zona de monts, por ixo bi'stá una fuerte acción sobre as rocas d'os suyos costaus y ye normal trobar-se grans zaborros en a metat d'o Veral por a fuerza d'istas aguas furas.
  
  As vals d'o Pirineu son, en a suya mayoría, tanto en costau de Francia como d'Espanya, perpendiculars ta a suya linia central, que ye paralela t'as linias d'os paralelos terrestres, este-ueste u viceversa. Ista val d'Ansó ye estreita y por ixo, estió sempre muito deficil treballar en as tareas agricolas, no bi'sta espacio pa cultivar en os lugars cercanos t'a villa. Pero, agún, en Ansó pueden vier-se muitos huertez en as eslinaderas que baixan ta o puente Veral y tamién en otris lugars similars de barranqués. Muitos huertez baixan dende as mesmas casas, en o cobalto, ta orilla d'o Veral. As practicas agricolas intensas se deixoron de fer muitas anyadas antis, cuando comencipia a crisi d'a sociedat tradicional u sía en as anyadas de 1960.
  
  Demografía
  
  Administración
  
  Reparto de concellers
  
  Alcaldes
  
  Puestos d'intrés 
   Ilesia de Sant Per, d'estilo gotico, en o suyo atrio firmoron as chents d'as vals de Baretous y de Roncal o acuerdo de pastar con os abríos y ganau, en os terrenos d'istos zagueros. Iste acuerdo medieval se immortaliza con iste rito clamau Tributo d'As Tres Vacas que os baretoneses entregan cada anyada ta os roncaleses en os altos puertos d'a búa. Os ansotanos estioron os testigos neutrals d'ista alcordanza pirinenca.
   A Torraza u Torreta. Una torre defensiva d'o sieglo XVI. En ista torre s'ha feito un prochecto, con aduya d'as administracions, pa fer o Museu d'o Trache Ansotano ya que agora no ye posible vier as variedaz que iste tiene, asina como una adecuada amostranza etnolochica de todos.
   Museu Parroquial. En a ilesia de Sant Per se troba o Museu Parroquial, que ye en realidat un museo etnológico con muita información, astí bi'sta dende os traches tipicos d'a villa hasta as ferramientas de treballar en os diferents oficios. Iste museu s'ubrió en as anyadas de 1980, estando uno d'os primers d'Aragón y naixió por a iniciativa d'o que estió mosén d'o lugar durante muitas anyadas, Dámaso Lapetra, natural de Luesia (Cinco Villas) que tenió ista ideya pionera.
   Os Dolmens d'Achar d'Aguatuerta y o Dolmen d'Aguatuerta Sud en o parache d'Aguatuerta, y o dolmen de l'Acherito amán de l'ibón de l'Acherito.
  
  Fiestas 
   Día d'o Trache Ansotano, o zaguero domingo d'agosto. En iste día muita chent d'o lugar, y tamién forasters, se calan os viellos traches d'a suya familia u os traches d'o Ropero Municipal. Os mellors y mas polius son os traches d'as mullers y d'os chicorrons. En bi-stá una gran variedat, en o caso d'os traches d'as mullers. O trache d'os hombres ye pareixiu con os que visten en a comarca y ye mas común y simple. Enta o final d'o sieclo pasau, se podeban vié por as carreras d'Ansó bellos viellos con o trache típico qu'heban bestiu dende que yeran mocet y comencipiaban a treballar como adultos. As zagueras presonas que vistioron o trache enta o fin d'os suyos días estioron, por as mullers, María de Casa Soro enta 1987 y por os hombres Jorge Puyó de Casa Monreal, que se'n fue en 1997. Agora as chents que si lo calan, o fan rememorando o que feban os suyos lolos.
   Fiestas patronals, 21 de setiembre. En realidat o patron d'a villa ye Sant Sabastián, 20 de chinero, pero se celebra en ixa fecha en razón qu'as chents d'o lugar que feban "cabanyera" u que veniban de Francia de treballar en as fabricas de Maulion, podeban chuntar-sen en ixas fechas.
   Os Carnavals (metat d'o mes de chenero). O Carnaval d'Ansó yera dormiu dende as anyadas d'a Guerra Civil Espanyola,dende entonces estió vetau, como en muitos otris lugars d'Espanya y s'oblidó. En iste sieglo XXI, cuan yera alcalde d'a Villa Enrique Ipas, y con a suya rasmia, se fició a primera reedición d'O Carnaval d'Ansó, dimpués de muitas anyadas. Agora se fa chunto con as chents d'o Biarn que plegan t'a villa con o personache clamau Sanpanzard. Iste presonache ye conoixiu en os dos costaus d'os Pireneus y tamién en as vecinas vals d'os Pireneus de Navarra.
   Romería de Puyeta. Se fa en o primer domingo de setiembre, sempre que sia dezaga d'a Virchen de setiembre. Como a mayoría d'istas romerías, o sincretismo ye present, con a mezcla d'as practicas cristianas con as paganas que fan o sustrato d'a suya realidat. Agora, como en muitas otras romerías, s'han perdiu muitos d'os viellos rituals. O mas conoixiu y caracteristico yera a existencia d'a Cofradía de Puyeta, que teneba y expresaba muitas d'as claves d'o poder d'as chents d'o lugar.
  
  Presonalidaz naixitas d'Ansó 
  Categoría principal: Naixitos d'Ansó.
  
  Referencias