title: Fallas de Sant Chuan
text: As Fallas de Sant Chuan ye una celebración o día de Sant Chuan Baptista (23 de chunio) en a que se portan torchas y se fa una foguera. Son tradicionals en o Pireneu, y os lugars d'o Pireneu aragonés a on encara se celebran son Chistén, Sant Chuan de Plan, Saúnc, Senet.
  
  Sindembargo o termin ye més conoixito aplicato a las fallas valencianas en marzo.
  
  Etimolochía 
  Lo termin Falla ye a evolución d'o latín FACULA (antorcha) seguntes a fonetica aragonesa, catalana y mozarabe:
  CUNICULUS > coniclo > conillo.
  OVICULA > ovecla > ovella.
  FACULA > facla > falla.
  
  Fallas de Sant Chuan en Aragón
  
  Chistén 
  En as fallas de Sant Chuan (huei més conoixitas como Sant Juan) de Chistén fan una foguera u fallaral en un puesto clamato planeta de la falla. Dan una propina a lo primero que baixa a Sant Chuan con una tieda.
  
  En as falletas de Sant Chuan de Plan d'o 23 de chunio prenden a falleta por alto por Sant Mamés, on bi ha una ermita y unas bordas y pretan a correr os chovens con tiedas ta baixo t'o lugar, fendo una cursa que remata quan s'apilan as tiedas y atras cosas de fusta en a plaza u una era y i fan una foguera.
  
  Senet 
  En as fallas de Senet, en a verbena d'o día 23 de chunio, baixan fallas dende a montanya.
  
  Saúnc 
  En Saúnc creman antorchas a nueit d'o 23 de chunio. D'antes yeran os chovens solters d'o lugar qui puyaban por o camín d'a montanya dica l'arena, un poco més abaixo d'o Fort de calsina, y lo zaguer casato encendeba a foguera que heban preparato tot lo día. En ixa foguera iban cremando-se les falles que baixaban correndo dica a plaza on yeran os materials pa encender a gran foguera d'o lugar. Repetiban asinas de seguro sin saber-lo, lo viello mito de Prometeu robando o fuego a los dioses de l'Olimpo y entregando-lo a los sers humans.
  
  Por tot o camín que bien de Sant Per Martir, por a costera d'a montanya se podeba veyer ixa sorprendent procesión de grans antorchas que os mozos baixaban contra més a escape millor pa plegar os primers enta la plaza.
  
  Dimpués, una vegata consumitas, replegaban os restos de les falles los clavaban en meyo d'os hortals pa protecher-los d'o polegón.
  
  Huei son os ninos y ninas y presonas chóvens, a vegatas bella presona gran, qui tornan a encender y mover les falles cada anyata y lis dan vueltas y vueltas sobre as suyas capezas, lo que requiere muita habilidat y valor, dica que apagan os suyos zaguers calivos.
  
  Ye impresionant veyer ixas grans bolas de fuego en a nueit chirando y chirando sobre as capezas d'os mozos, y d'as mozas que ya participan, soltando a saber-lo de chicotz trozos d'albar encenditos que van plenando o cielo y o suelo, como una alfombra de flamas, con a suya machia. A més, o sonito d'o fuego chirando en l'aire completa un espectaclo misterioso y inolvidable que mos retrotraye a la nueit d'os tiempos.
  
  Fiestas
  Tradicions aragonesas