title: Broto
text: Broto (en grafía medieval Brotto) ye una villa situata en a valle de Broto, a o norte d'a provincia de Uesca, en a comarca de Sobrarbe. O municipio tien un total de  habitants, repartitos en 11 nuclios, d'entre os cuals Broto ye o mas gran, con 255 habitants (2005).
  
  O lugar de Broto ye a cabezana tradicional de tota a valle de Broto, y tradicional seu d'o Concello de Broto, institución d'a valle que d'antigos feba funcions de parlamento u deputación de toz os lugars d'a valle, a on que s'empentaban as decisions que heban d'implicar toz os habitants d'ella; concesions d'exploitacions agropecuarias, regulacions economicas y de logueros, facera (especialment importantes con as valles gasconas), tribunal, etc. A institución encara ye funcional, y hue en tiran os municipios de Torla y o mesmo Broto, con funcions mas minguatas que no en os tiempos d'os antigos fueros reyals, que con auspicio d'a casa reyal aragonesa la regulón por primera vegata en o siaglo XVIII.
  
  O concello feba as suyas reunions adintro de l'edificio d'a cárcel, edificio que enclui dependencias que s'emplegón dica o siaglo XVIII como a prisión, y a on que bels reclusos i deixón gravatos en as paretz, que son hue uno d'os atractivos toristicos d'a villa.
  
  O nuclio de Broto s'estructura arredol d'a carretera nacional, dita Avenita d'Ordesa en o suyo paso por o lugar, con toz os comercios encaratos enta ella. A ilesia se troba en o cobalto d'o lugar, en o mesmo canto d'a carretera que a cárcel, anque a segunda ye a man d'o río. Por o canto sud d'a carretera s'ha de mirar a Plaza d'as Ferrerías (tamién dita "d'a Santa Cruz" u "d'os Suportals") que ye una d'as mas bonicas visions d'o lugar.
  
  Os dos barrios de Broto son separatos uno a cada ripa de l'Ara, con o barrio d'a Santa Cruz en o norte, y o barrio d'os suportals en o sud. D'antis mas, yeran chuntos por un puent romanico, que estiore destruyito en a Guerra Civil espanyola, hue soztituyito por uno de formigón. Actualment, de puents romanicos nomás que bi ha remaso l'uno que trescruza por alto d'o Sorrosal a man d'a Cadreita d'o Sorrosal que brinca bien d'alto d'a paret de roca y cai por baixo d'o lugar. O puent viello d'o Sorrosal ye hue en diya trancato a o paso de personas, que han de pasar por l'uno de paralelo, que s'alza a bien pocos metros y que mesmo endreita ta Oto.
  
  Historicament, o lugar de Broto amaneix en os documentos a l'anyo 1076, anque a primera referencia clara a o numbro d'os suyos pobladors ye de 1488, cuan se i cuentan 41 fuegos. A ilesia orichinal, a on s'heban fetos toz os eventos relichiosos d'o lugar, yera d'o siaglo XVI, d'estilo romanico aragonés, pero dende o siaglo XVI os oficios relichiosos se fan en a mas gran ilesia de Sant Per. De l'antiga ilesia hue se'n diz a ermita d'a Piedat.
  
  Toponimia 
  O toponimo Broto ye formato a partir de Bergua y de Oto. O segundo formant ye o resultato d'a evolución d'o latín ALTU d'acuardo con una lei fonetica que perdió fuarza en o siaglo XII, por o que significa "Bergua Alto" y ye un caso de toponimia correlativa.
  
  Demografía
  
  Administración
  
  Reparto de concellers
  
  Alcaldes
  
  Ilesia de Sant Per 
  
  A ilesia actual, a ilesia de Sant Per Apóstol de Broto, que ye la ilesia parroquial d'o lugar, s'alzó en o siaglo XVI con una caracteristica forma, de caracters transicionals d'os estilos predominants d'ixa epoca, d'o gotico aragonés enta o renaixentista. Ye un edificio muito mas gran que no l'usual en as ilesias d'a valle, poderosa y de formas firmeras, tien o campanar ramatato en almenas y bi son visibles por tota a suya frontera una serie d'aspilleras t'a suya defensa. Ye un eixemplo caracteristico d'ilesia fortificata altoaragonesa.
  
  A portalada tien cinco arquivueltas que, superpuestas, deixan as fuallas d'a puerta cubiertas. Actualment, ta privar a dentrada cuan a ilesia ye cerrata, bi son mesas unas Baranas de fiarro de forcha, con motivos ornamentals. A portalada tien tamién figuretas de santos trucatas en a penya, con una d'ellas que diz "S. IOAN" en o nombre d'o santo que representa. Tamién se i lei l'anyada d'a construcción d'o templo: 1578.
  
  A man d'a villa de Broto tamién se pueden trobar as ermitas de Sant Blas (que teneba un retablo actualment expuesto en Zaragoza) y de Sant Climente, as dos d'o siaglo XVI.
  
  Fiastas
  O primer cabo de semana d'octubre, Fiastas mayors fendo honor t'a Virchen d'o Rosario. D'entre as actividaz mas clasicas d'a festividat cal indicar o Palotiau que a colla local de danzaires executan con vestuache caracteristico.
  3 de febrero, Fiasta d'hibierno fendo honor ta Sant Blas. Chunto con os pobladors de Saruisé, romería enta a ermita d'o santo en o camín de Torla.
  1 de mayo, romería enta a ermita d'a Virchen de Muriello, reconstrucción d'un templo a on que en a Edat Meya s'alzaba tot una fortaleza.
  O segundo domingo de chunio, romería ent'a ermita de Santa Helena.
  25 de setiambre, Feria d'a ganadería.
  
  Referencias
  
  Vinclos externos 
  
    Estadisticas de Broto en o portal AragonEsAsi.
    Pachina oficial de l'Achuntamiento de Broto.
    Información sobre o municipio de Broto.
    O municipio de Broto.