title: Río Susía
text: O río Susía ye un río d'Aragón, afluent d'o río Cinca por a dreita, que recorre bells 16 kilometros dica la suya desembocadura en o pantano de o Grau d'entre o Mesón de Ligüerre (nivel maximo d'o pantano) y Ligüerre d'a Cinca (a suya desembocadura orichinal). Recorre toda la suya lonchitut adintro de a comarca de Sobrarbe.
  
  Naixedero
  O vivero d'a on que naixe o río ha estau historicament muit debatido, pus por motivos de rivalidat tradicional se'l disputan, por una parte, os habitants de l'Arcusa, que aseguran que o río naixe en as espuendas de debaixo d'o castiello de l'Arcusa y que en realidat ye a continación natural d'o barranco de Tricasa, y por l'atra os d'o Elsón, Mondot y l'Hespitalet d'Espluguiello, que consideran que o Susía ye a continación d'o barranco de Sant Chils que naix debaixo d'o castiello d'Espluguiello, en os arredols d'Hespitalet.
  
  Ista confrontación por estar a fuent de o Susía en l'actualidat se vive con buen humor, y ye motivo de chanzas populars en a redolada.
  
  A desparte d'ixas sinconixions, os datos hidrolochicos pareix que indican que o verdader naixedero ye, con mas probabilidat, o barranco de Sant Chils, pus ye iste corso o que mas cabal alporta a'l punto d'unión.
  
  Valle
  
  O río Susía drena una cuenca hidrolochica aproximada de bells 100 km², situada en o sud de a comarca de Sobrarbe, tot salvando un desnivel de 380 metros d'altaria, dende o vivero d'o barranco de Sant Chils (si s'accepta que ixa ye a suya fuent) debaixo d'Espluguiello, dica la suya desembocadura quan o pantano ye mas baixo, en Ligüerre, a 460 metros sobre o nivel d'a mar.
  
  A  compleguera queda delimitada por l'este por o tozal de Sant Mitier u tozal Corona que a desepara d'a valle d'a Cinca, y que condiciona a redirección sud-sudeste de o zaguer trampo d'o río. Por o nord-este, o sistema de Buil y Camporretuno, representau por o Sarrastanyo lo mas en nortre, y por os tozals d'a Sierra (800 m) y o Comarrón (690 m) meten a divisoria d'auguas con as complegueras d'os barrancos d'a Capana y Camporretuno, afluents directos d'a Cinca.
  
  Por o nort-ueste, o tozal d'a Güerra (/'gwara/~/'gwæra/) (949 m) marca o final d'o Sarrastanyo en as mugas d'a valle, y o Sant Bernabín (1.049 m), en as garras d'o qual se troba o castiello de l'Arcusa, indica o final d'os sarratos que delimitan a cuenca alta d'o Susía. Dillá de l'Arcusa, a loma divisoria d'auguas con a vecina valle d'o río Vero a debuixan as espuendas por a on vence l'altiplano de l'Arcusa mientres bells kilometros en dirección sud.
  
  En o tozal de Sant Chaime (919 m) prencipia a marcar a divisoria d'auguas unatro sarrato, en iste caso o sarrato d'os Altos d'Eripol, que zarran a cuenca d'entre Eripol y l'Hespitalet. Dende Hespitalet d'Espluguiello, se devanta as estribacions d'a sierra d'Arbe, que incluye a Penya Arrueba (1.107 m), y que marca a muga no solo que d'a cuenca d'o río Susía, sino tamién d'a comarca de Sobrarbe con o vecino termin municipal de Naval, en o Semontano de Balbastro. Una loma d'entre o tozal de Sant Benedet (1.075 m) y o tozal Tellero (765 m) delimita as baixants d'auguas de o barranco d'a Solana y o d'Escaniella, encara afluents d'o Susía, y o barranco d'o Río, que esnaviesa por l'Abizanda de camín cara t'a Cinca.
  
  Afluents
  
  O Susía recibe, por orden descendent y por a dreita, o barranco de Sant Chils (si se considera como naixedero l'Arcusa), que ye o suyo principal afluent pus drena toda l'aria que i ha d'entre o Elsón, Mondot, a divisoria d'Espluguiello y os Altos d'Eripol, quasi una seisena parte d'a cuenca total. Dimpués, a pocos cientos de metros, recibe o barranco d'o Solano, que baixa, por l'atro costau d'o sarrato d'o Elsón, dende as alturas d'a sierra d'Arbe.
  
  Una vez absorvido o barranco Solano, o cauz d'o río se suaviza, y se torna meandriforme, con una glera mas ampla y solana, que conserva dica la suya desembocadura. Por a valleta que i ha dezaga d'o sarrato d'o Plano, tamién por a dreita d'o río y a ran de Chabierre d'o Elsón, recibe o barranco de Chabierre y o barranco de Vizcortué. O barranco Caixigar drena toda l'aria agricola que i ha d'entre Chabierre y Lamata, y desemboca pocas decenas de metros d'antes que o río toque a suya desembocadura más alta, quan o pantano d'o Grau ye pleno, aman de o Mesón de Ligüerre.
  
  Por debaixo d'Escaniella y adebant de Ligüerre, o Susía recibiba l'augua d'o barranco d'Escaniella, o suyo zaguer afluent por a dreita, que l'alportaba tamién o cabal d'o barranco d'a Solana que iste hiba absorvido bells 200 metros enantes. Actualment, debido a la construcción d'o pantano de o Grau, o barranco d'Escaniella acostumbra a desembocar-se directament en o pantano, y nomas en as anyadas de sequera quan o pantano sia excepcionalment baixo, arriban a achuntar-se totz dos corsos d'antes d'albocar-se en ell.
  
  Por a ezquierda, o río Susía recibe a o barranco de Tricasa (si se considera que o naixedero ye o bco. Sant Chils) por debaixo de Mondot, que baixa dende l'Arcusa. Dimpués d'ista alportación, o río no recibe sique barranquetz chicorrons en lo menos 2,5 km, conseqüencia de que a man septentrional d'a suya cuenca ye mas seca y solana, y remata en menors altitutz que a compleguera meridional. Son eixemplos d'istos barranquichons menors o d'a Penya Ledriera, o de Penyacingla y o barranco d'a Escapa, una casa deshabitada que i ha por debaixo d'a Torre y a Pardina.
  
  De toda la partida de monte de Castillón, o Susía recibe o barranco de Castillón, con una aria hidrolochica equivalent a quasi una tercera parte de toda a cuenca d'o Susía, anque con un cabal muit inferior a os de o barranco de Tricasa u o de Sant Chils.
  
  O barranco de Talavera baixa dica o Susía dende a sierra de Buil-Camporretuno, y replega l'augua d'o barranco d'a Pardina d'antes d'unir-se con o río.
  
  Hidrolochía
  
  O río Susía tiene una d'as cuencas hidrolochicas mas secas de Sobrarbe, que puede estar que no a supere sique a cuenca de l'Alto Vero (u "Tierra de Buxo"). Con un cabal especifico de 5 l/s/km2 de veranos, y temperaturas que puyan con freqüencia por alto d'os 32 °C en a dita estación, numbrosos d'os suyos afluents s'ixecan en os meses centrals de l'anyo, y no guardan corredera l'augua sique Sant Chils y os atros que esnaviesan por l'ubago d'a sierra d'Arbe, y con ixo l'augua no i ye nian perén.
  
  En a temporada estival, pasa con freqüencia que bells trozos d'o río quedan reducius a una concatenación de basetas y badinas, y l'augua no corre. En ixas condicions, a fauna aquatica se gosa concentrar, y se torna facilment observable.
  
  O rechimen d'o río ye mediterranio pluvial, con cabals maximos de primaveras y d'agüerros, y fuertes estiaches en verano (que pueden alterar-se con as tronadas estivals) y moderaus en hibierno. L'alportación nivosa ye despreciable, a la contra de como gosa pasar con os ríos prencipals en a comarca y totz os que tienen as cabeceras en o Pireneu axial, que son de rechimen nivo-pluvial. O cabal especifico maximo estimau s'adube de primaveras, con bells 20 l/s/km2 de precipitacions.
  
  Riadas historicas
  
  O Susía ye un río propenso a sofrir creixidas fuertes y imprevistas quan pleve con intensidat. Isto se produce porque buena cosa d'a superficie d'a suya cuenca ye de sallagons (tierra de terrers) y belatros materials impermeables, y a vechetación ye de corroldes y selvetas que s'intercala con campos y faixas, por o que tampoco no i hai una gran capacidat de retención en as masas forestals.
  
  Anque a mayoría d'as poblacions que i ha en a suya cuenca son luent d'o corso prencipal, sí que historicament han teniu molins a par de l'augua, que han sufierto en bellas ocasions as conseqüencias de a puyada de nivel.
  
  O 3 d'agosto de 1963 se produció una riguada historica de a que se'n ha conservau alcordanza. A creixida d'o río rancó os ripazos de buena cosa d'o cauz, y en muitas faixas que i heba abaixo, a'l costau d'o río, se'n lievó buena cosa d'a tierra (y encara l'arbolau) además de a espuenda correspondient, por o que os danyos a l'agricultura i fuen quantiosos. Bells vecinos a consideran determinant ta la emigración que sufrió a redolada en os anyos siguients.
  
  Nuclios de población
  
  Son nuclios de población que se troban adintro d'ista valle u que la sinyorean dende alto pero en mirando ta ella (en sentido descendent):
  L'Arcusa.
  Eripol.
  A Coloma
  Frontinyán
  Mondot.
  O Elsón.
  Castillón de Sobrarbe
  Chabierre d'o Elsón.
  A Torre
  A Pardina
  A Escapa
  Lamata
  Sant Mitier
  O Mesón de Ligüerre
  Escaniella
  Ligüerre d'a Cinca
  
  A Escapa y Frontinyán son pardinas despobladas en l'actualidat, o Mesón de Ligüerre ye rehabilitau dimpués que estase deshabitau a-saber'ls anyos, anque no i vive denguno, y Ligüerre de Cinca torna a estar poblau dimpués que o sendicato UGT o reconvertise en un centro vacacional.
  
  Se veiga tamién
  
  Val d'o río Susía.
  Prochecto d'entibo d'o río Susía.
  Asociación Río Susía.
  Viello Sobrarbe.
  
  Referencias
  
  Vinclos externos
  
  Ríos d'a provincia de Uesca
  Ríos de Sobrarbe
  Viello Sobrarbe
  Afluents d'o río Cinca