title: Dialecto madeirense
text: O dialecto madeirense ye un dialecto d'o portugués europeu parlato en o archipielago de Madeira.
  
  Iste dialecto ye por un regular clasificato como un dialecto d'o "portugués insular" tenendo rasgos comuns con os dialectos d'as Azores, d'o nord-este de Brasil y d'o sud de Portugal.
  
  O dialecto madeirense ye parlato por os alto u baixo 250 mil habitants de Madeira y por bellas centenas de mils d'emigrants madeirenses en o mundo.
  
  Caracteristicas 
  En haber estau l'archipielago poblato dende primerías d'o sieglo XV, o dialecto madeirense tien os suyos orichens en os dialectos d'o portugués arcaico trayitos por os primers colonizadors, provenients mas que mas d'as rechions d'o Minho y de l'Algarve, a os que posteriorment se chuntarán comerciants de quantos orichens y esclaus provenients d'as Canarias y Marruecos, entre atros.
  
  Ista mezcla d'influencias, chunto a o relativo isolamiento de l'archipielago y o suyo papel en a historia como puerto de paso en o comercio y a exploración colonial, han feito d'o madeirense un dialecto de caracteristicas propias y peculiars tanto a nivel fonetico como gramatical y de vocabulario.
  
  Foneticas 
  O dialecto madeirense presenta una considerable variación fonetica, no nomás entre as islas de Madeira y Porto Santo, sino mesmo aintro d'a mesma isla de Madeira. Isto podría deber-se a la accidentata orografía d'o territorio, que chunto a la sinuosas vías de comunicación han creyato mientres sieglos o isolamento relativo entre as diferents localidatz.
  
  Caracteristicas comuns a totz os subdialectos:
   Palatalización d'a consonant 'l' quan leva debant a vocal 'i'. Eixemplos: «família» (se pronuncia famílhia), vila (se pronuncia vilha), aquilo (se pronuncia aquilho), Filipe (se pronuncia Filhipe).
   Diftongación d'a 'i' u 'u', como repetición d'a mesma, quan ista se troba en a posición de silaba tonica. Eixemplos: «rua» (dito  ru-ua), «via» (dito vi-ia), «fazia» (dito fazi-ia),  «ilha» (dito i-ilha).
   A conservación d'a vocal final 'e' en os verbos, como por eixemplo «fazer» (dito fazêre), «comer» (dito comêre), «falar» (dito falare).
  
  Caracteristicas no presents en totz os subdialectos:
   Diftongación d'a vocal tonica, metendo una 'u' debant d'a mesma vocal, como por eixemplo «olho» (dito uôlhe), «formiga» (dito formúiga), «livro» (dito lúivru),
   Substitución d'a rematanza 'o' en a final d'as parolas por 'e'. Eixemplos: «osso» (dito osse), «macaco» (dito macaque), «carro» (dito carre), «Ronaldo» (dito Ronalde).
   Substitución d'as terminacions "agem" por "age". Eixemplos: «paragem» (dito paraje), «viagem» (dito viaje).
   A tercera persona d'o plural d'o preterito perfecto d'indicativo 'am' se reduce a 'u'. Eixemplos: «ficaram» (dito ficáru), foram (dito fôru).
   Substitución de "os" y "as" por "ui" y "ai", respectivament.
  
  Gramaticals 
  Igual que en o sud d'o Portugal Continental, as Azores y Brasil, o dialecto madeirense presenta una preferencia en l'uso d'o cherundio y d'o pronombre a gente en cuentas de nós. O pronombre vós (2ª persona d'o plural), que se fa servir en a mayor parti d'o país, no ye emplegato y en cuentas s'emplega vocês.
  
  En a mayoría d'os concellos de l'archipielago de Madeira se gosan meter os pronombres personals (me, te, se, nos, vos, se) debant d'o verbo (proceso que se conoixe como proclisi) en qualsiquier situación d'a parla. Amás tamién s'emplegan mas a soben, por eixemplo, os modos "Eu disse a ela" y "Eu assustei ele" que "Eu disse-lhe" y "Eu assustei-o", respectivament.
  
  Rechistros sonoros 
    Ouvir rechistro sonoro replegato en Câmara de Lobos.
    Ouvir rechistro sonoro replegato en Porto Santo.
    Ouvir rechistro sonoro replegato en Porto da Cruz.
    Ouvir rechistro sonoro replegato en Caniçal.
  
  Rechionalismos 
  Os rechionalismos madeirenses se troban presents en diferents aspectos d'a luenga como parolas, esprisions, intercheccions, y atros.
  
  Parolas
  
  Esprisions 
   Aind'agora - Fa poquet tiempo
   Bicho do buraco - Timido.
   Fazer focinho - Quan s'esprisa facialment como decindo que no le fa goyo.
   Jogar a apilhagem - Chugar a pillar.
   Mais velho que o norte - Muit viello (literalment Mas viello que o norte).
   Não é filha de minha mãe - No soi yo (literalment No ye filla de mi mai).
   O dinheiro é meu moço - Con diners merco o que quiero.
   O relógio da Sé é que repete - No voi a repetir (literalment O reloch d'a Seu ye qui repite).
   Paciência de corno - Tien muita paciencia.
   Pata rapada - Descalzo.
   Saltar a laje – Adulterio.
   Se cair não passa do chão - Si se caye no muere.
   Ter o diabo no coiro - Fer chandríos (literalment Tener o diaple en o coro).
   Ver um mosquito nas Desertas - Buena visión.
  
  Intercheccions 
   Ah, cão! - esprisión de enoyo
   Ah, diacho! - significa Oh, Dios mio!
   Ah, estepilha! - significa Holio!
   Que consciência! - significa Qué pena!
  
  Gentílicos populares 
   Bragado - habitant de Santana
   Broquilha - habitant de Porto da Cruz
   Burreiro - habitant de Caniçal
   Cabreiro / Curaleiro - habitant d'a freguesía de Curral das Freiras
   Charnota - habitant de Machico
   Chavelha - habitant de Câmara de Lobos
   Cubano - habitant de Portugal Continental
   Faquista - habitant d'a freguesía d'o Estreito de Câmara de Lobos
   Lancha - habitant de Funchal
   Pesquito - habitant d'a freguesía de Câmara de Lobos
   Profeta - habitant de Porto Santo
   Vilão / viloa – habitant de l'aria rural d'a isla de Madeira
  
  Referencias
  
  Vinclos externos 
    Chicota lista de rechionalismos de Madeira
    Diccionario de rechionalismos madeirenses
    Colóquios da lusofonia
    Variants dialectals en territorio portugués
  
  Madeirense
  Cultura de Madeira