title: Muller
text: Una muller ye un ser humano de sexo femenino. O vocable ye de costumbre usato ta referir-se a la persona adulta, encara que tamién s'emplega con caracter cheneral, como quan se parla per ixemplo d'os "dreitos d'a muller". Puede igualment significar "esposa".
  
  Etimolochía 
  L'aragonés "muller" provién d'o latín muliere, an ya feba referencia tanto a la muller como a la muller casata. O vocable tamién se troba en muitas altras luengas romanicas, bien con a mesma valor cheneral que en aragonés, como en as luengas iberorromanicas (mulher y muller en portugués y gallego, muyer en asturiano, mujer en castellano), bien con a valor de "muller casata", como ye o causo d'o catalán muller y o italiano moglie, perque ya fan servir un altra parola ta muller en cheneral (dona, donna).
  
  Biolochía 
  A muller poseye bellas caracteristicas biolochicas que la diferencían de l'hombre, encara que os factors biolochicos no son os solos que determinan si una persona puede estar considerata como muller, u considerar-se-ne ella mesma. Bellas mullers pueden veyer-sen afectatas per diferiencias cromosomicas u hormonals anormals (como la hiperplasia adrenal conchenita, a sindrome d'insensibilidat androchenica, total u parcial, u belaltras condicions intersexuals) y bi ha mullers que, a lo menos en una primer etapa d'a suya vida, pueden veyer-sen mancatas d'una fisiolochía femenina tipica (mullers transexuals).
  
  Biolochicament, os organos sexuals femeninos son relacionatos con o sistema reproductivo, mientres que as caracteristicas sexuals secundarias son as relacionatas con a notrición infantil u, en bellas culturas, con o proceso d'atracción d'una parella.
  
  Encara que en o mundo naixen menos mullers que hombres, con un porcentache aproximato de 1:1.05, l'asperanza de vida ta la muller ye més gran debito a una combinación de factors de tipo chenetico y sociolochico. O estrocheno, per ixemplo, tien un efecto cardioprotectivo en as mullers premenopausicas.
  
  Zaga lo encomienzo d'a menarquía, a mayoría de mullers pueden quedar-sen embarazatas y tener fillos. O estudio d'os organos reproductivos d'a muller y d'a reproducción femenina en cheneral se clama chinecolochía. As mullers plegan per un regular ta la menopausa pocos anyos antis u dimpués d'os 50, en l'inte que os ovarios diexan de producir estrocheno y pierden a posibilidat de quedar fecundatos.
  
  As mullers sofren en cheneral as mesmas dolencias que os hombres. Manimenos, bellas malautías afectan prencipalment a las mullers, como lo lupus. Belaltras son tamién més freqüents u exclusivas d'o sexo femenino, como lo cáncer de mama u d'ovario. Mullers y hombres pueden responder con sintomas diferents a una mesma dolencia u a lo suyo tractamiento medico.
  
  Sociedat 
  
  En muitas culturas protohistoricas, as mullers teneban asignata una función cultural particular. En as sociedatz de cazataires y recolectadors, as mullers yeran per un regular as que replegaban os alimentos d'as plantas, animalons chicotz y peixes, y as que alprendeban a usar os productos láctios, mientres que os hombres conseguiban a carne d'os animals grans. Bells antropologos aseguran que se plegó ta la Revolución Neolitica gracias a lo conoiximiento d'as plantas que adquirioron as mullers, tornando-sen asinas as pioneras de l'agricultura.
  
  En a historia més recient, o papel d'a muller ha experimentato notables cambios. As funcions tradicionals d'as mullers de clase meya se centraban en quefers domesticos, con emfasi especial en o cudiato d'os ninos, sin que se pensase a la suya inserción en o mundo laboral. Ta las mullers de clase baixa, a necesidat economica las feba precurar-sen un treballo difuera de casa, encara que as faínas que conseguiban yeran en cheneral de salario y prestichio menors que os d'os hombres.
  
  O 8 de marzo ye declarato Día Internacional d'a Muller.
  
  Dreitos d'a muller 
  A lo largo d'a historia, en a mayoría de culturas, as mullers se son vistas sozmesas a estructuras patriarcals que lis n'han negato los dreitos humanos més fundamentals. Encara que s'ha produeito cambios importans en bellas partis d'o mundo ta mirar de que os dreitos humanos sigan parellos ta mullers y hombres, en muitas altras a muller contina tenendo poca valura legal, presionata ta cumplir funcions socials a ormino en contra d'os deseyos propios. Si bien per o suyo numbro, as mullers constituyen a mayoría d'a población mundial, per contra o suyo poder en as esferas socioeconomica, politica ye desproporcionatament baixo. A chent que aboga per os dreitos d'as mullers precuran de correchir ixos desequilibrios de poder per meyo d'a concesión ta las mullers d'os mesmos dreitos y responsabilidatz que se conceden ta los hombres.
  
  En bellas sociedatz como la occidental, una combinación de factors, como los cambios economicos u os esfuerzos reivindicaders d'o movimiento feminista, han feito que en as zaguers decadas as mullers puedan tener acceso ta una millor educación y un mercato laboral més amplo, amés d'altros abances importants en a suya consideración social, si bien encara i permaneixen buena cosa de dificultatz y estereotipos a os quals han d'acarar-sen con freqüencia.
  
  Simbolochía 
  O simbolo utilizato ta referir-se a la muller u a lo sexo femenino en cheneral, en biolochía y en altros campos, ye un cerclo con una cruceta equilatera debaixo, o simbolo que represienta a Venus (u Afrodita), diosa de l'amor en a mitolochía grecorromana.
  
  Se veiga tamién 
   Feminismo.
  
  Referencias 
  
  Muller
  Antropolochía
  Sociolochía
  Feminismo