title: Idioma suahili
text: O suahili (dito kiswahili en swahili) ye una luenga bantú amplament parlata en l'Africa Oriental. O suahili ye a luenga materna d'os suahilis, que habitan una extensión de 1.500 km d'a costa africana Oriental dende o sud de Somalia dica o norte de Mozambique, encluyindo-ie as isles costeras como l'archipielago de Zanzíbar. Mientres o dominio de l'Imperio Britanico, a suya administración la fomentó como luenga de relación; actualment ye a luenga negroafricana mas estendillata. Tien alto u baixo uns cinco millons de parlants como primera luenga y entre cinquanta y cient millons de parlants como segunda luenga. 
  O suahili ha esdevenito una lingua franca ta Africa Oriental y arias circumdants.
  
  Ye luenga oficial (cooficial) en Kenya (chunto a l'anglés), Tanzania (chunto a l'anglés), Republica Democratica d'o Congo (chunto a o lingala, o kikongo, o chiluba y u francés) y Ruanda (chunto a o kinyarwanda, l'anglés y o francés). A forma stándard ye basata en o dialecto d'a isla d'Unguja, en Zanzíbar, o kiunguja. O kingwana ye un dialecto muit diferenciato emplegato a l'este d'a Republica Democratica d'o Congo.
  
  Consideracions socioculturals
  
  Glotonimo 
  O glotonimo suahili, procede d'o termin arabe sawāhil ("costas"), que significa "costero". Ista denominación s'aplicó a os habitants d'a costa d'Africa Oriental que pendeban de l'antigo soldanato d'Omán (dende Kilwa dica Berbera). O nombre de l'idioma en a propia luenga ye kiswahili. O prefixo ki- s'adhibe a toponimos ta referir-se a la luenga d'istos. Por eixemplo, d'a parola Hispania (Espanya) se forma kihispania ("(idioma) espanyol").
  
  Evolución historica 
  O suyo orichen no ye guaire preciso y s'ha de situar en o contacto en a costa africana de l'Ocián Indico, en particular en a isla de Zanzíbar, entre comunidatz bantús, arabes y persas, que dioron orichen a la civilización suahili entre os sieglos VIII a XII. O suahili tien literatura escrita en alfabeto arabe a partir d'o sieglo XIII. Un d'os primers documentos conoixitos en suahili ye un poema epico titulato Utendi wa Tambuka ("A Historia de Tambuka"), que se data en l'anyo 1728.
  
  Ye a luenga oficial d'Uganda, Tanzania y Kenya, asinas como d'a Unión Africana (chunto l'anglés, o francés, l'arabe, o espanyol y o portuguès). A la Republica Democratica d'o Congo tien a consideración de "luenga nacional". Ye utilizata por bells 80 millons de personas en l'Africa Oriental y se considera una "lingua franca" en un territorio a on bi ha decenas d'atras luengas. Curiosament, en as enqüestas sociolingüisticas, nomás o 2% d'a población local la considera a suya luenga materna.
  
  Se preveye un constant aumento d'os parlants de suahili, gracias a la importancia concedita mas que mas por as institucions educativas de Kenya y Tanzania, a on ye luenga oficial, asinas como por o creixient intrés por parti d'a comunidat afroamericana en o suyo estudio y difusión como luenga de construcción panafricana.
  
  Alfabeto 
  O suahili s'escribió con l'alfabeto arabe dica o sieglo XVIII, pero a forma escrita habitual en l'actualidat fa servir l'alfabeto latino. Recientment se desembolicó o sistema d'escritura mandombe ta diversas luengas centroafricanas, entre ellas o suahili, encara que o suyo uso ye minoritario. A ortografía moderna ye altament fonemica, por lo que a suya lectura y pronunciación ye prou simpla, a esferencia de l'anglés y francés, a on as grafías etimolochicas predominan sobre as fonemicas, particularment en as vocals.
  
  Vocabulario 
  Una parola aragonesa provenient d'o suahili ye safari, que s'escribe igual y quiere decir "viache". Atras parolas y esprisions en suahili que son conoixitas en o nuestro contexto cultural provienen mas que mas d'o cine, como son:
  
   Simba: lión (nombre d'o protagonista d'o Rei Lión)
   Rafiki: amigo (nombre de l'amigo d'o protagonista d'o Rei Lión)
   Hakuna matata: garra problema (canción d'o Rei Lión y emplegata a sobén en a serie O imperdible Parker Lewis. En realidat ye una forma dialectal emplegata muito por os toristas, y en stándard sería hakuna matatizo)
   Tembo: elefant (d'as cintas de Tarzan)
   Bwana: senyor (d'as cintas de safaris)
   Bibi: senyora  (d'as cintas de safaris)
   Malaika: ánchel (títol d'una canción popularizata por Boney M)
  
  Encara que a sobén se diz que ye un dialecto de l'arabe, o suahili ye una luenga bantú que ha asimilato a-saber-los amprens d'atras luengas, mas que mas de l'arabe, en efecto, pero tamién d'o portugués y de l'anglés. Por eixemplo, de l'arabe:
  
   Kitabu: libro
   Darasa: clase
   Barua: carta
   Kalamu: lapiz (en realidat l'orichen primero viene d'o latín calamus, d'on pasó a l'arabe y d'astí a o suahili)
  
  D'o portuguès:
   Meza: mesa
   Tarumbeta: trompeta
   Kireno: portugués (de ki-, que ye o prefixo propio d'as luengas, como l'aragonés -és, y reno, que fa referencia a o reino de Portugal)
  
  De l'anglés:
   Benki: banco
   Dereva: conductor (de driver)
   Gari: auto (de car)
  
  Pronunciación 
  As reglas de pronunciación d'o suahili son muit simples. Totas as parolas son planas, fueras de Zanzíbar que ye esdrúixola (/'θan.θi.bar/). Totas as letras que s'escriben se pronuncian.
  
  Totas as silabas rematan en vocal, pero una m u una n pueden estar por si solas una silaba. As vocals son como en aragonés stándard, nomás en tienen que cinco. As consonants, tamién igual que en aragonés, con as sigüients puntualizacions:
  
   Se distingue entre b y v. A b sería siempre pareixita a la b aragonesa intervocalica (AFI: [ɓ]), encluyindo a principio de parola.
   A c nomás s'usa en o dígraf ch pronunciato igual que en aragonés (AFI: [tʃ]).
   A d sería siempre como a d aragonesa intervocalica (AFI: [ð]), encluyindo a principio de parola.
   A g ye siempre como l'aragonesa en ga tamién debant d'e u i. Sería alto u baixo como a g aragonesa intervocalica (AFI: [ɠ]) en qualsiquier posición, encluyindo a principio de parola.
   O digrafo gh, emplegato nomás en bells amprens, sona como una r francesa, gutural (AFI: [ʁ])
   A h ye aspirata (AFI: [h])
   A i ye siempre vocal (AFI: [i])
   A j ye como a pronunciación d'o catalán valenciano, como si fuese una tj (AFI: [ɗʒ])
   O digrafo kh ye como a j en castellano, una mena dh aspirata mas cerenya, como en Khomeini u Khartum (AFI: [x])
   O digrafo ng se pronuncia como una n y una g (AFI: [ŋɡ])
   O digrafo ng se pronuncia como una n nasal, como os cherundios en anglés, por eixemplo walking (AFI: [ŋ])
   O digrafo ny ye como en aragonés (AFI: [ɲ])
   A q no existeix
   A r ye siempre, ya sía a o prencipio de parola en intersilabica, un entremeyo entre r y rr. A sobén a chent la pronuncia l y os ultrapuristas rrr (AFI: [r])
   A s ye siempre xorda (AFI: [s])
   O digrafo sh ye pronuncia como en aragonés a x en "baixar" (AFI: [ʃ])
   A u ye siempre vocal (AFI: [u])
   A v s'esferencia d'a b como en francés (AFI: [v])
   A w ye a u semivocalica (AFI: [w])
   A x no existe.
   A y ye a i semivocalica (AFI: [j])
   A z ye como a s sonora en catalán (AFI: [z])
  
  As consonants 
  O siguient quatrón presenta o inventario de consonants en suahili. En parentesi apareixen os alofonos, en cursiva a grafía y entre barras os fonemas.
  
  Luengas bantú
  Luengas de Burundi
  Luengas de Kenya
  Luengas d'a Republica Democratica d'o Congo
  Luengas de Malawi
  Luengas de Mozambique
  Luengas de Ruanda
  Luengas de Somalia
  Luengas de Tanzania
  Luengas d'Uganda
  Luengas de Zambia