title: Cartularios de Valpuesta
text: Os cartularios de Valpuesta son manuscritos en latín vulgar hispanico d'os anyos 804–1200, trobatos en o monesterio de Valpuesta, en a provincia de Burgos. Según as zagueras investigacions, realizatas por a sociedat Eusko Ikaskuntza y l'Asociación de Amigos de Valpuesta, istos cartularios incluyen as primeras parabras en castellano primitivo, antimás os primers recuerdos escritos en una luenga romance, anteriors a los Churamentos d'Estrasburgo en francés antigo, consideratos dica l'inte os primers textos neolatinos.
  
  A primera noticia amaneixió en o periodico castellano El Mundo en l'anyo 1999. A investigación fue dirichita por Emiliana Ramos Remedios, filologa d'a Universidat d'o País Basco (UPV) y los documentos fuoron presentatos en o Congreso Internacional sobre los Orichens d'o Castellano (Congreso Internacional sobre los Orígenes del Castellano), dirichito por Gonzalo Santonja, director d'o Instituto Castellano y Leyonés d'a Luenga (Instituto Castellano y Leonés de la Lengua) o 13 d'octubre de 2004.
  
  Fragmento d'os textos 
  O siguient texto d'o anyo 844, escrito en estilo gotico, ye fácil que siga un tractau de propiedat.
  
  Traducción d'o texto a lo castellano actual:
  
  Altro texto que ye d'o sieglo XII, anyo 1107:
  
  En castellano actual:
  
  Caracterización 
  Os Cartularios de Valpuesta ditos «Gotico» y «Galicán» (este zaguer copiato en 1236), son documentos latinos referents a lo Monesterio de Santa María de Valpuesta que abracan textos calendatos dende l'anyo 804 dica o 1200, anyo dende quan amaneixerán textos escritos en romanz castellano de tot, a l'egual que se desvién con atras luengas iberorromanicas, que amostrarán os suyos primers testimonios d'un romanz desembolicau de tot a principios d'o sieglo XIII.
  
  Estos documentos latinos deixan veyer caracters propios d'o que serán as luengas romances que permiten amanar-se a lo proto-romanz charrato n'esta zona dende o sieglo IX a lo XII.
  
  Como sinyala Emiliana Ramos Remedios:
  
  Caracters romances d'o texto latín d'os Cartularios:
  
   Diftongación de Ĕ y Ŏ curtas latinas: pielle (PELLE), fueros (FOROS)
   Perduga de vocals átonas interiors: Elcedo (<ELICETUM), fresno (<FRAXINUM)
   Sonorización d'as consonants oclusivas xordas intervoclicas latinas: Cabezas (<CAPITIA), montadgo (<MONTATICUM)
   Desembolic de consonants palatals y silbants a partir de grupos consonanticos latinos con yod: poço (<PUTEO), Spelio/Spegio (<SPECULUM), vinga/vineis (<VINEA)
   Desaparición d'o sistema latino de declinación, debant de l'uso de l'acusativo pa qualsiquier función sintactica y desembolic d'as preposicions para marcar-la.
   Formación d'o plural romance en -s: sos sobrinos
   Evolución de l'articlo a partir d'o demostrativo latino ILLE: Illa Torka
   Formas verbals fiço, dono ('donó'), es, pertenez, ba, son
   Ordenación romanz d'as estructuras oracionals: subchecto + verbo + complementos d'o verbo, debant d'a posición normal final d'o verbo en latín.
  
  Adintro d'estos elementos comuns a bella luengas iberorromanica, bi'n ha beluns que caracterizarán expresament o castellano d'o sieglo XIII, y reflectan, doncas, un proto-romance castellano:
  
   Ausencia de diftongación debant de Yod
   Inexistencia de variants pa os diftongos -ie- y -ue- (sobre tod en ie)
   Reducción d'o diftongo ie debant palatal (novillo en cuenta de noviello)
   Reducción d'os diftongos decreixients (carrera en cuenta de carreira), coincidindo o castellano con o catalán y l'aragonés.
   Perduga de F- inicial (Heliz en cuenta de Felix)
   Evolución a prepalatal d'o grupo -LY- (grafías <gi>, <g>, <i>; paregios 'pares, parejos' <*PARICULUM, en cuenta d'a palatal lateral parellos)
   Evolución a africata d'o grupo -SCY- en c (grafía <z>, <ç>, açadon en cuenta d'axadon)
   Palatalización de -KT- en ch (grafías <g>, <gi>, <x>, Fontetegia —Fontecha— en cuenta de teita <TECTA)
  
  D'alcuerdo con estos caracters Emiliana Ramos conclui que «os documentos de Valpuesta son os primers en dar fe d'elementos lingüisticos d'o primitivo dialecto castellano tarcual».
  
  Referencias
  
  Vinclos externos 
   Los Cartularios de Valpuesta – pachina oficial que presenta los estudios
   Descubren testimonios anteriores a las Glosas Emilianenses – El Mundo
   As primeras anotacions en romance son anteriors a lo sieglo X, seguntes los Cartularios de Valpuesta
  
  Luengas romances