title: Tonga
text: Tonga (oficialment Reino de Tonga, Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga en tongano), a sola monarquía d'Oceanía (de fueras de bells países d'a Commonwealth), ye un chicot país y estato situato a l'este d'Australia y 800 km a lo nord-este de Nueva Zelanda, a lo sud de l'Oceano Pacifico. Ye formato por mas de 160 islas grans y chicotas, encara que nomás que 36 en son habitatas de contino, estendillatas por una superficie oceanica d'alto u baixo 700.000 km².
  
  A suya población ye de 112.422 (estimación de chulio de 2005) en una superficie de 748 km², con una densidat de población de 150,3 hab/km². A capital d'o país se troba en a ciudat de Nuku'alofa, que ye amás en ye a ciudat con mayor numero d'habitants.
  
  Tonga ye, dende o punto d'anvista politico, una monarquía constitucional, estando l'actual rei de Tonga Taufa'ahau Tupou V, y o primer menistro Siale'ataonga Tu'ivakano. Ye independient dende o 4 de chunio de 1970, estando d'antis mas una colonia d'o Reino Uniu. A suya moneda nacional ye o pa'anga.
  
  Tonga ye tamién a sobén conoixito con o nombre de islas de l'amistat por a recepción que se i fació en 1773 a o capitán britanico James Cook quan i plegó en a suya primera vesita; o feito ye que plegó en mel meyo d'o ʻinasi, ye decir, a ofrenda d'as primicias a o Tuʻi Tonga (o prencipal rei d'as islas), estando convidato a las celebracions. Sindembargo, seguntes o escritor William Mariner, en realidat os tonganos heban previsto de cocinar y minchar-se a o capitán britanico, pero en zaguerías no podioron alcordar un plan ta fer-lo.
  
  Cheografía 
  
  L'archipielago de Tonga se sitúa en a Polinesia Occidental, una mica a o norte d'o tropico de Capricorno. A suya capital, Nuku'alofa, se localiza a bell 1.770 km a o nord-este d'Auckland, a mayor ciudat de Nueva Zelanda, y a 690 km de Suva, capital y ciudat mas important de Fichi. 
    
  L'aria total ye d'alto u baixo 748 km², d'os que 30 son constituyitos d'augua. O país ye formato por 176 islas, d'as que nomás 36 son habitatas de forma permanent, lo que se traduce en que poco menos d'o 80% (670 km²) d'o territorio ye habitato. Bi ha tres grupos prencipales d'islas: Tongatapu, a o sud, a on se concentra mas d'a metat d'a población; Vava'u, a o norte; y Ha'apai, en o centro.
    
  Tonga ye un archipielago localizato chusto a o sud de Samoa. As suyas 169 islas, d'as que 96 son habitatas, se dividen en tres grupos prencipales: Mayorga, Gálvez y Amsterdam, que forman una linia norte-sud de 800 kilometros de largaria. Amsterdam, a isla mas gran y a on ye a capital Nuku'alofa, cubre 257 km². Cheolochicament, as islas de Tonga son de dos tipos: a mayoría tienen una base de calsinera que s'orichinó a partir de formacions de coral debantatas; a resta se composan de calsinera sobre un alazet d'orichen vulcanico. As islas de procedencia vulcanica son montanyosas, mientres que las d'orichen coralino son planas.
  
  O clima ye subtropical, templato con plevias, con veranos muit calidos. En o periodo calido (d'aviento enta abril), a temperatura puya por dencima d'os 32 °C, y en o periodo mas fredo (de mayo enta noviembre), as temperaturas no gosan blincar d'os 27 °C. A temperatura meyana va de 23 °C a 27 °C, y a precipitación anyual varía de 170 a 297 centímetros si se viacha dende a isla d'Amsterdam en o sud dica as islas d'o norte mas amanatas a o equador. A humidat meyana diaria ye d'o 80%.
  
  A tierra, fértil, s'emplega ta cautivar plantacions de platano, palmito y coco. O punto mas alto d'o país, situato a 1.033 msnm, se troba en a isla de Kao.
  
  Esporte 
  
  O esporte mas popular y mas practicato en Tonga ye o rugby. L'organismo rector ye l'Unión de Rugby de Tonga, afiliata a l'Alianza de Rugby d'as Islas d'o Pacifico. A suya selección nacional tamién tién un dance de guerra pareixito a la Haka anomenato Sipi Tau y ye conoixita como Ikale Tahi (as Alicas d'a mar). Con una población de poco mas de 100.000 habitants bi ha partecipato 7 vegatas en a Copa Mundial de Rugby dende 1987, a zaguera en l'anyo 2015.
  
  Tamién ye popular o fútbol australiano practicato dende o 2004, anyo en que estió establita l'Asociación de Fútbol Australiano de Tonga. A suya selección nacional ye conoixita como os Black Marlins.
  
  O fútbol tamién ye practicato pero a suya selección nacional ye una d'as más débils d'o mundo, garra vegata bi ha claseficato ta partecipar en a Copa d'as Nacions d'a OFC y o suyo millor puesto, en a Claseficación mundial d'a FIFA de seleccions nacionals garra vegata bi ha puyato mes d'o puesto 163 (en 1998) de 208 seleccions mundials reconoixitas por a FIFA.
  
  Referencias
  
  Vinclos externos 
  
    Pachina web oficial d'o gubierno de Tonga.