title: Andorra
text: Iste articlo tracta sobre o Prencipau d'Andorra. Ta atros emplegos se veiga Andorra (desambigación).
  
  O Prencipau d'Andorra (Principat d'Andorra en catalán), u simplament Andorra, ye un chicot país y estato montanyoso con 65 picos de mas de 2.500 m d'altaria y sin costa situato en los Pireneus, entre Espanya y Francia. Mug a o norte con os departamentos franceses de Pireneus Orientals y Arièja y a o sud con Catalunya, estando uno d'os países mas chicoz d'o mundo y o mayor microestato d'Europa, con os suyos 468 km² de superficie, encara que por a suya población en ye nomás que o segundo, con os suyos 84.484 habitants.
  
  Mientres muito tiempo estió probe y aislato, pero ha conseguito prosperar muito dende a Segunda Guerra Mundial gracias a o turismo y por estar un paradiso fiscal. No tien exercito, a suya esfensa ye responsabilidat d'Espanya y Francia, herencio d'a situación historica d'Andorra, que dica 1993 estió o zaguer estato feudal d'Europa: dende 1278 y mientres 715 anyadas, o país estió un territorio de soberanía feudal compartita, d'una man por o bispe d'Urchel y d'atra man d'o conte de Foix, a qui succedió en primeras o rei de Francia y dimpués a Republica Francesa. En l'actualidat, Andorra se define como un estato social y democratico de dreito rechito por un coprencipau parlamentario, estando os coprencipes actuals Joan Enric Vives (bispe d'Urchel) y Emmanuel Macron (president de Francia). L'actual chefe d'o Gubierno d'Andorra ye Antoni Martí Petit.
  
  A luenga oficial d'Andorra ye o catalán, estando o catolicismo a relichión d'a mayor parti d'os suyos habitants.
  
  Historia 
  
  Seguntes diz a leyenda, Andorra fue fundata por l'emperador Carlo Magno. Se diz que cinco mil andorranos, a las ordens de Marco Almugaver, aduyoron a os exercitos imperials, que se trobaban en o cuello de Pimorent y en Campcardós, a luitar contra os musulmans d'Al-Andalus. Carlos Magno, en reconoixencia a l'aduya que li heban feito os suyos habitants, atorgó a suya protección a Andorra, declarando-la pueblo sobirán l'anyo 805. En l'Archivo d'o Prencipau, se i conserva una carta d'a fundación d'Andorra, atorgata por Carlos Magno, encara que ixa carta no ye acceptata por toz os historiadors en haver estato redactata en una epoca muit posterior.
  
  Prehistoria y Edat Antiga 
  Mientres o Mesolitico, bellos chicoz grupos humans s'instaloron en cuevas amanatas a la Valira, como por eixemplo a Balma de la Margineda (9000 aC - 8000 aC), o mas antigo chacimiento arqueolochico d'Andorra. D'o Neolitico meyo s'han trobato os apedacamientos de la Feixa del Moro en Juberri. O 5 de chunio de 2001 se troboron en Ordino un sarcofago feito con losas de pizarra que conteneba os repuis humans mas antigos d'as vals, amás de brazalets y recipients d'alfarería de ceramica con alimentos. Y entre as edaz de Bronze y d'o Fierro s'han trobato os d'el Cedre en Santa Coloma (2000 aC - 1000 aC).
  
  Os repuis arqueolochicos tamién preban a existencia d'una civilización prelatina, que charraba una luenga basco-aquitana, que ha dixato repuis prou evidents en a toponimia andorrana, que podría estar o pueblo d'os andosins. O que ye indiscutible ye que en o chacimiento de l'Oral, en a parroquia d'Encamp, s'han trobato repuis d'a cultura iberica. A primera referencia escrita sobre os andosins se troba en a descripción que en fació o historiador griego Polibio sobre o paso d'Aníbal por os Pireneus. As fuents historiograficas describen a os andosins como un grupo organizato arredol d'una ciudat en as vals d'Andorra con un espacio rural y que fácil que siga un subgrupo d'os cerretans d'a part alta d'a val d'o río Segre. Se conoix tmién que os andosins heban establito relacions comercials a traviés d'a vía romana Strata Ceretana de l'Alto Urchel y a Cerdanya. En Sant Vicenç d'Enclar, encara que ye un chacimiento medieval, tamién se i han trobato monedas i ainas romanas.
  
  Mientres o sieglo V os visigodos fuoron prenendo o control de territorios d'o sud de Galia y Hispania adintro de l'Imperio Romano d'Occident. En ixas envueltas, Andorra siempre estió a la marguin d'o reino visigodo de Tolosa y dimpués d'o reino visigodo de Toledo en estar-ne prou luent y estar-ne prou aislata, pero a un ran local ya feba parte d'a diocesi d'Urchel.
  
  Edat Meya 
  Tres sieglos dimpués, os musulmans berbers y arabes d'o Califato Omeya de Domás conquerioron a peninsula iberica, trescruzando dillá d'os Pireneus t'atacar o Reino franco. Mientres bels anyos, as vals d'Andorra dependeban indreitament d'os sarracins dica l'anyo 785. L'anyo 732, Carlos Martel los redotó en a batalla de Piteus, aturando asinas a suya expansión enta o norte, encara que continoron asentatos en os Pireneus. Posteriorment Carlos Magno creyó a Marca Hispanica integrando-ie Andorra a l'Imperio Carolinchio l'anyo 817.
  
  Organización politico-administrativa 
  
  Andorra se divide en siet parroquias, tanto eclesiasticament como civil. Civilment, a parroquias son o primer y unico ran administrativo por debaixo d'o Gubierno d'Andorra, encara que belunas tienen organizacions menors com os cuarts (Ordino, la Massana y Sant Julià de Lòria) u os veïnats (en Canillo). O gubierno que chestiona a parroquia se diz común, formato por os consellers comunals (cargo esleito equivalent a o consellero) y os que encabezan o gubierno comunal o consul mayor (equivalent a l'alcalde) y o consul menor.
  
   Canillo, ye a parroquia mas ampla d'o país.
   Encamp.
   Ordino, ye a parroquia mas a o norte d'o país.
   La Massana.
   Andorra la Viella, ye a parroquia mas poblata, a suya ciudat prencipal ye a capital d'o país.
   Sant Julià de Lòria, ye a parroquia mas a o sud d'o país (muga con Espanya).
   Escaldes-Engordany, ye a parroquia de mas recient creyación (formata en 1978).
  
  Popularment as parroquias d'as vals d'a Valira d'Orient y d'a Valira d'o Norte, ye decir as parroquias d'Encamp, Canillo, la Massana y Ordino, s'han conoixito como os parroquias altas. Por contraposición a la resta de parroquias se les diz, pero no tanto sobén, parroquias baixas. Encara que tamién se puet trobar a denominación de parroquias centrals ta as d'Andorra la Viella y Escaldes-Engordany.
  
  Cheografía fisica 
  
  Andorra se troba en a Peninsula Iberica, en a cordelera d'os Pireneus en una rechión montanyosa formata por l'alta cuenca d'a Valira. Bi ha 65 picos con mas de 2.500 m d'altaria, d'os que o Comapedrosa en ye o mas alto con 2.942 m. Ye una rechión de cinglos y de vals estreitas por a on fluyen numerosos cursos d'augua que s'unen ta formar os diferents ríos prencipals. Bi ha dos vals prencipals situatas en o Pireneu axial, afluents d'a Valira: a ribera d'Ordino u Valira Norte y a Valira d'Encamp u d'Orient, que s'unen en Les Escaldes. En 2004, a val d'o Madriu-Perafita-Claror fue declarada Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco. Andorra la Viella ye a capital mas alta d'Europa.
  
  Relieve 
  O país se caracteriza por as suyas tucas de materials paleozoicos, que se debantan por dencima d'os 2.600 msnm y tienen o suyo punto mas alto a 2.942 msnm amán d'o Plan de l'Estany en a muga hispano-francesa. A obertura d'as vals en planas se debe a l'orichen glacial de belunas d'ellas, entreficatas entre fuertes pendients y en as partis altas bi ha culs. L'actividat humana se centra en a val transversal norte-este - sudueste, que a partir d'o puerto d'Envalira, con 2.407 msnm, baixa dica os 840 msnm, cuan a Valira dentra en Catalunya.
  
  Hidrografía 
  O país ye travesato por tres ríos prencipals. A Valira d'Orient naixe en a parti mas oriental, tien un recorrito de 23 km y pasa por as poblacions de Canillo y Encamp, confluindo con o río Valira d'o Norte, que naixe en os lacos de Tristaina, tien un recorrito de 14 km y pasa por as poblacions d'Ordino y la Massana ta en zaguerías, plegar a la localidat d'Escaldes-Engordany, a on confluye con dos ríos ta formar a Gran Valira, con un recorrito d'11,6 km y un cabal anyal meyano de 13 m3 cubicos por segundo. Iste zaguero, en a suya baixada enta o sud, remata desembocando en o río Segre en la Seu d'Urgell que, a la vegada, ye afluent d'o Ebro.
  
  Andorra tien mas de 60 lacos. Os mas representativos son o laco de Juclar, a superficie d'o cual ye a mas ampla de toz os lacos d'o Prencipau con 21 hectarias y que, mientres a epoca estival y debito a la manca d'augua, puet veyer-se dividito en tres lacos diferents, encara que en realidat ye o mesmo, o laco de l'Illa con 13 hectarias, o estanyo d'Engolasters con 7 hectarias y os tres lacos de Tristaina.
  
  Vechetación 
  A vechetación ye tipica d'a versant meridional d'os Pireneus, de tipo montanyosa continental con pisos bioclimaticos: selva submediterrania de caixicos y carrascas, mas entalto abet y pinars de pin royo  (piso montán), pinars de pin negro (piso subalpín), y a la fin tascas u pratos alpins en as tucas.
  
  Fauna 
  A fauna que ye a tipica d'alta montanya con presencia de vueitre, craba salvache, sarrio, rabosa, gralla de pico royo, liebre, garza, esquiruelo, chabalín, truita etc. Se pueden trobar especies autoctonas, d'o Pireneu catalán, como a vaca parda d'os Pireneus y l'onso pardo.
  
  Clima 
  
  O clima ye mediterranio d'alta montanya ixuto, suau y fresco por a nueit mientres o verano y fredo con precipitacions en forma de nieu d'hibierno, se producen variacions en o clima pendendo de l'altaria y a orientación y tien un porcentache alto de días soliatos. D'hibierno a temperatura meyana d'as poblacions d'altaria meyana como Les Escaldes ye de -1 °C de minima y 6 °C de maxima, en o verano a meyana oscila entre os 12 °C (min.) y 26 °C (max.).
  
  Economía 
  
  Tradicionalment Andorra ha estato un país agrícola y ganadero encara que, dende a decada de 1950, o sector primario ha ito perdendo importancia. A producción agrícola ye limitata, ya que nomás o 2% d'a tierra ye cautivable, plantando-se tabaco en buena parti d'o terreno, y a prencipal actividat ganadera ye a crianza bovina y equina, basatas en un sistema d'espleitación extensivo. En o sector secundario predominan as industrias de transformación (fumarretz, puros y muebles) y industrias primarias.
  
  Respective a las exportacions y importacions, o 60% d'as importacions y o 70% d'as exportacions provienen u tienen como destín o mercato espanyol. En zaguerías d'o sieglo XX o prencipal suministrador yera Francia dica 1999 que ha baixato un anyo dezaga d'atro dica o 19% actual, se creye que o motivo en ye cultural, a presencia de muitos interpresarios d'orichen espanyol, a mayor facilidat de transporte con o sud y o pre mas economico d'os productos manufacturatos d'Espanya.
  
  Actualment o sector terciario representa, seguntes estimacions, o 80% d'o PIB andorrano, estando o turismo o sector prencipal d'a economía andorrana. Nueu millons de personas la visitan anyalment, atraitas por a suya condición de paradiso fiscal, as suyas estacions d'esquí y a diferencia de pres en o comercio respecto d'os países vecins, encara que iste zaguero s'ha erosionato recientment mientres as economías francesa y espanyola s'han ubierto, proporcionando una disponibilidat mas ampla de biens y tarifas mas baixas. En anyo 2005, o país recibió 11.049.490 vesitants, d'os que o 57,2% yeren espanyols, o 39,8% franceses y nomás un 3,0% veniban d'atros estatos.
  
  O sector financiero, constituito por 5 entidaz bancarias perteneixients a l'Asociación de Bancos Andorranos que, a la vegada, ye miembro d'a Federación Bancaria d'a Unión Europea, tamién contribuye substancialment a la economía.
  
  Os achents socials son:
   Organizacions sendicals. En aviento de 2008, o numero d'asalariatos yera de 40.694.
   SAT.
   USdA.
   Organizacions interpresarials.
   CEA.
   PIME.
  
  Andorra no ye un miembro de pleno dreito d'a Unión Europea pero, dende 1990, tien una relación especial y ye tractata como si fese parti d'ella ta o comercio de biens manufacturatos (libres d'impuestos) y como no miembro d'a UE ta os productos agricolas.
  
  Politica impositiva y bancaria 
  
  Tradicionalment Andorra ha estato un paradiso fiscal, tanto por l'ausencia de bels impuestos como por a existencia d'a protección legal d'o secreto bancario pero con un control muit estricto sobre o blanqueyo de diners procedent d'o crimen organizato.
  
  Actualment Andorra no apareixe en a lista grisa de países no cooperants d'a OCDE, porque o 10 de marzo de 2009, o gubierno andorrano sinyó a Declaración de París con França, en a reunión d'o G-20 en Londres, ta deixar d'estar considerato paradiso fiscal por a OCDE ya que Nicolas Sarkozy heba menazato con dimitir como chefe d'estato andorrano. A causa d'istas presions, Andorra ha sinyato tractats d'intercambeo d'informació fiscal con Austria, Monaco, Liechtenstein, San Marino, Francia, Belchica, Archentina, Países Baixos, Portugal y Espanya.
  
  Ta as autoridaz espanyolas, por eixemplo, Andorra deixó d'estar considerato un paradiso fiscal o 10 de febrero de 2011 cuan dentró en vigor l'alcuerdo d'intercambeo d'información fiscal sinyato en l'anyo 2009 entre os dos países.
  
  Con o paso d'o tiempo Andorra ha aumentato a presión impositiva en creyar os impuestos de mercancías (IMI), de servicios (ISI), de producción interna (IPI), actividaz comercials (IAC) y sociedaz, amás d'os prochectos impositivos de creyación d'un IVA (4'5% y reducción d'1%) y impuestos d'a renda ta treballadors no residents en o país.
  
  Moneda 
  
  Encara que o Prencipat no tien moneda oficial, dende l'1 de chinero de 2002 se fa servir l'euro como moneda de facto. Antis d'a dentrata d'a moneda unica europea, os presupuestos estatals se feban en pecetas, encara que comercialment tamién s'emplegaba o franco francés. Excepcionalment s'ha emetito una moneda propia sin valor legal, o diner.
  
  A diferencia d'atros chicoz estatos europeus que fan servir l'euro, Andorra no emite os suyos propios euros, encara que en octubre de 2004 s'inicioron as negociacions entre Andorra y a Unión Europea ta formalizar un alcuerdo que le permita emitir as suyas propias monedas. En 2010 s'han aturato momentaniament as negociacions ya que habría d'adaptar-se a normativa a la europea, que entre d'atras encluyiría a conversión d'o Institut Nacional Andorrà de Finances en un banco central, permitindo a instalación de bancos europeus en Andorra, etc.
  
  Infraestructura
  
  Transportes 
  
  Andorra se comunica con l'exterior por vía terrestre, fueras d'os camins rurals, nomás bi ha tres carreteras ta salir d'o Prencipau. A via duanera de la Farga de Moles N-145/CG-1, a via duanera de Pas de la Casa CG-2/N-22 y a CS-110 ta ir a Os de Civís, un periclave urchelenco ya que no ye conectato por carretera con o rete viario catalán.
  
  Actualment son construindo-se cuantas obras en infraestructuras viarias como, por eixemplo, a enamplación de carrils en as carreteras prencipals, a supresión de puntos negros en o rete viario y a construcción de cuantos túnels, d'os que s'han prencipiato treballos en o Túnel d'as dos Valiras ta conectar istas parroquias.
  
  Respective a o transporte publico, disposa tanto de servicios d'autobuses urbans como interurbans que conectan con la Seu d'Urgell, Barcelona ciudat y os aeropuertos catalans (el Prat, Reus, Chirona y Leida) d'una man, y con poblacions francesas d'atra, como Tolosa.
  
  No existe un rete ferroviario ni instalacions d'aviación comercial, si helipuertos. L'aeropuerto mas amanato ye l'aeropuerto de la Seu d'Urgell, d'aviación esportiva, y os de Leida-Alguaire, Tolosa y Barcelona - el Prat. O ferrocarril mas amanato se troba en l'Ospitalet, a diez kilometros d'a muga francesa en a gara internacional Andorra-l'Ospitalet y existen connexions d'autobús con a gara d'alta velocidat (AVE) de Leida Pireneus.
  
  Telefonia y internet 
  O proveedor de telefonía fixa, móbil y Internet ye Servei de Telecomunicacions d'Andorra con o nombre comercial de Andorra Telecom, que tamién chestiona o dominio de primer ran territorial (ccTLD) .ad. O rete telefonico ye composato por connexions de relés de radio con microondas entre centrals ta as connexions locals, y cercuitos terrestres enta Espanya y Francia ta as comunicacions internacionals.
  
  Correu postal 
  
  O servicio de correu lo atienden as companyías publicas espanyolas y francesas, Correus (Sociedad Estatal Correos y Telégrafos) dende 1928 y la Poste dende 1931.
  
  En 2004, s'introducioron os codigos postals seguntes l'orden protocolario d'as parroquias:
   Canillo: AD100.
   Encamp: AD200.
   Ordino: AD300.
   La Massana: AD400.
   Andorra la Viella: AD500.
   Sant Julià de Lòria: AD600.
   Escaldes-Engordany: AD700.
  
  Demografía
  
  Relichión 
  A población autoctona d'Andorra ye catolica; Andorra pertanye a la diocesi d'Urchel.
  
  Vinclos externos 
  
    Pachina web oficial d'Andorra.
    Cambra de Comercio, Industria y Servicios d'Andorra.
    Bispato d'Urchel en Andorra.
    Andorramania.
    Andorra Portal.
    Pachina web oficial d'o Gubierno d'Andorra.
    Web d'o coprencipe francés.
  
  Referencias