title: O Elsón
text: Iste articlo tracta sobre o lugar d'o Elsón. Ta atros articlos que contienen «o Elsón» en ista Biquipedia, se veiga O Elsón (desambigación).
  
  O Elsón (prenunciau /ol'son/, anque tamién ye freqüent sentir o nombre sin l'articlo, y alavetz o prenuncian /el'son/; oficialment, en castellano, «Olsón») ye un lugar aragonés d'o municipio de l'Aínsa-Sobrarbe, en a comarca de Sobrarbe y a provincia de Uesca. A suya población ye de 18 habitants (2018).
  
  O Elsón fue capital d'un municipio que tamién se deciba o Elsón, present en os censos dende a constitución d'os achuntamientos modernos en 1834 dica la suya absorción en o municipio d'Alto Sobrarbe en a decada de 1960. O municipio se formaba con as localidaz d'o Elsón y dos aldeyas: Mondot y Chabierre d'o Elsón.
  
  Cheografía
  
  O Elsón ye a 686 metros d'altaria sobre o nivel d'a mar, en as estribacions de a sierra de Sant Benedet por a man de a valle d'o río Susía. Fa parte, en chunto con as suyas aldeyas Mondot y Chabierre y con a resta de nuclios d'a valle (Castillón, Lamata, etc.) de a subcomarca que se'n diz o Viello Sobrarbe, que s'extiende d'entre o centro-sud y o sud-sudueste de a comarca de Sobrarbe.
  
  A mayoría de casas d'o Elsón se troban en alto, por a baixant sud-sudueste d'un tozal que sinyorea la ilesia de Santa Olaria, que ye a zaguer altura de o sarrato que en dicen d'o Elsón, que desepara por una man a valleta d'o barranco de Sant Chils, y por l'atra o barranco Solano.
  
  O nuclio d'o Elsón no tiene una estructura urbana compacta. Forman a población dos barrios prencipals. La uno, dito barrio d'Abaixo, se troba debaixo de o tozal a on s'envista en l'altura a ilesia, arredol d'una fuent natural que dimana de a penya. L'atro, o barrio d'Alto u barrio d'a Ilesia, o forman as casas deseparadas arredol de dos carreras que divierchen en formando una Y dende una placeta, que en dicen a Plaza d'Abaixo u Plaza Baixa, que ye a on remata la pista d'acceso a lugar, y se i puede puyar chusto por a man cuentra de o tozal de por a on que s'accede a lo barrio d'Abaixo.
  
  As dos carreras se deseparan tot enfilando-se, cadaguna, en dirección a os dos cerretz que dominan a población, pus ista se troba en o grau d'entre os dos. As casas d'o barrio d'Alto se consideran dos barrios diferents (tres si se considera o barrio d'a Fuent, que son qualques casas deseparadas a on remata la carrera d'o sudeste), y cadaguna tiene a suya propia plaza, anque si se cuenta con a distancia y diferenciación que tiene o dito barrio d'Abaixo millor valdría parlar de dos subbarrios que de barrios diferents. 
  
  En a carrera que marcha camín ta'l sudeste, o barrio d'a Plaza d'Abaixo, se troba l'edificio que fizo de casa d'a Villa quan o Elsón teneba achuntamiento. Existen casas nobles en os tres subbarrios de o barrio d'Alto.
  
  Historia
  
  Como en muitas poblacions pasa, se tiene as primeras noticias d'existencia d'o Elsón relacionadas con o suyo castiello. Se troba documentau en o sieglo XI baixo reinau de Remiro I con os nombres de «lo Elson» y «Eleson» y se'n tiene conoixencia d'os tinents que tuvo dica las zaguerías d'o sieglo XII (en 1182 muere o suyo tinent Pero de Sant Vicente).
  
  En o sieglo XVI o Elsón yera un lugar con numerosos infanzons, y d'alcuerdo con os testimonios arquitectonicos que mos n'ha quedau, como a suya portentosa ilesia, teneba prou riqueza. En 1626 acuden ta Balbastro tres infanzons de a localidat, Sinyó Miguel Blanc, Sr. Cosme de Mata y Sr. Chuan Miguel, que arriban a las Cortz convocadas en un grupo que vienen totz de Sobrarbe.
  
  Demografía
  
  Monimentos
  
  O monimento prencipal en o Elsón ye a suya ilesia. A ilesia de Santa Olaria, que en buena cosa de Sobrarbe se conoix como a «Catedral de Sobrarbe» por a suya monumentalidat, ye un templo de grans dimensions debantau en estilo barroco en o sieglo XVI y firmau por Chuan Tellet en 1546, mayestro d'obras tamién en a ilesia de l'Asumpción de Castillón de Sobrarbe.
  
  A ilesia, que ye declarada Bien d'Intrés Cultural (codigo SIPCA 7-INM-HUE-003-907-002) como enantes en fue de Monumento Nacional espanyol, tiene una portalada renaixentista completament atipica en a montanya altoaragonesa, y pinturas a'l fresco y un retablo de piedra de os sieglos XVI y XVII.
  
  Dezaga de a ilesia, y tamién en l'altura d'o tozal, i ha las restas d'o castiello d'o Elsón (SIPCA 1-INM-HUE-003-907-012), d'o sieglo XI y d'o qual no en queda de piet sique dos trocetz de lienzo y as rastras de piedras por tierra en o que podeba haber estau o perimetro fortificau.
  
  Amás, en os arredols d'o Elsón i ha quatro cruces de sól que tamién son consideradas Biens d'Intrés Cultural, o que fa que o Elsón sia un d'os lugars de Sobrarbe con mas cantidat de construccions declaradas Bien d'Intrés Cultural.
  
  Imáchens
  
  Toponimia 
  
  D'alcuerdo con o investigador Manuel Benito Moliner, o toponimo «o Elsón» tien orichens antroponimicas en latín en o nombre de bell propietario: *ELISEUS > Elsón,<ref name="BENITOíndice"> [https://web.archive.org/web/20130403013539/http://www.aragob.es/edycul/patrimo/etno/pueblos/indice.htm Índice de pueblos del Alto Aragón, el orígen de sus nombres]. Por Manuel Benito Moliner. Consultau o 12 de chulio de 2012.</ref> pero tamién podría venir de a forma diminutiva *ELISEO(NE)'' > Elsón.
  
  O nombre de lugar tendría as suyas oríchens en a epoca tardo-romana u visigotica.
  
  Fiestas
  21 de marzo, romería ta la ermita de Sant Benedet, fendo-le honras a ixe santo.
  12 de chunio, fiesta menor, fendo-le honras a Sant Chuan de Sahagún. Se torna a puyar en romería ta la ermita de Sant Benedet.
  O sabado en o cabo de semana mas amanau a la virchen d'agosto, Fiesta Mayor tresladada pus a fiesta tradicionalment se feba en hibierno y a mayoría d'os elsoneses que viven fuera no i podeban asistir.
  10 d'aviento, Fiesta Mayor tradicional, fendo-le honras a Santa Olaria de Mérida.
  
  Referencias
  
  Se veiga tamién 
  
  Chuan Ralla.
  
  Vinclos externos
  
  Lugars de l'Aínsa-Sobrarbe
  Localidaz d'Aragón con fiestas patronals ta Santa Olaria de Mérida
  Localidaz d'a diocesi de Uesca en Sobrarbe