title: Elemento quimico
text: O termin elemento quimico fa referencia a una clase d'atomos, totz ells con o mesmo numero de protons en o suyo nuclio. Sindembargo, por tradición, se gosa decir elemento quimico a ixa substancia que puede descomponer-se, por medio d'una reacción quimica, en atras mas simplas.
  
  Cal diferenciar un "elemento quimico" d'una substancia simpla. Asinas l'ozón (O3) y o dioxicheno (O2) son dos substancias simplas, cadaguna d'ellas con propiedatz diferents. Sindembargo, l'elemento quimico que forma istas dos substancias simplas ye l'oxicheno (O). Trobamos un atro eixemplo en o carbonio, que se presienta en a naturaleza como grafito u como diamant (estaus alotropicos).
  
  Se'n conoixe mas de 118 elementos. A mas gran parte s'han trobau en a naturaleza, fendo parte de substancias simplas u de compuestos quimicos. Atros s'han creyau artificialment en acceleradors de particlas u en reactors atomicos. Istos zaguers elementos gosan estar instables y nomás existen que mientres bellas milesimas de segundo.
  
  Os elementos quimicos se troban clasificatos en a tabla periodica d'os elementos. 
  Contino se detallan os elementos conoixius, ordenaus seguntes o suyo numero atomico.
  
  (**)O descubrimiento de l'elemento 118 por un equipo d'o Lawrence Berkeley National Laboratory en 1999 fue dimpués retractau porque no se podio repetir de nuevas o experimento.
   Retractación d'o LBNL por o escubrimiento de 1999.
   Experimento de JINR/LLNL (2005)
  
  Acronimos incluyius en a tabla 
   GSI, Gesellschaft für Schwerionenforschung (Sociedat t'a Investigación d'Ions Pesatos), Wixhausen, Darmstadt, Alemania
   JINR, Joint Institute for Nuclear Research (Instituto Unito t'a Investigación Nucleyarñ), Dubna, Moskvá Oblast, Rusia
   LLNL, Lawrence Livermore National Laboratory (Laboratorio Nacional Lawrence de Livermore) Livermore, California, Estados Unitos
   LBNL, Lawrence Berkeley National Laboratory (Laboratorio Nacional Lawrence de Berkeley) Berkeley, California, Estados Unitos
  
  Notas sobre a tabla 
    L'elemento no tiene un nuclioide estable, y a valura entre gafetz, (por eixemplo, [209]), indica o numero masico de l'isotopo d'ixe elemento con mayor durada.
    A composición isotopica de bells elementos presents en bells fragmentos cheolochicos puet cambear d'a que se da en a tabla.
    A composición isotopica puet cambear en os materials comercials, por o que o peso atomico puede cambiar significativament.
    A composición isotopica de quantos metals terrestres que amenistan una precisión mayor en o suyo peso atomico no se puede dar.
    O peso atomico d'o litio comercializau puede variar entre 6.939 y 6.996.
  
  Procedencia d'os nombres d'elementos químicos 
  Os nombres d'os elementos proceden d'os suyos nombres en griego, latín, anglés u levan o nombre d'o suyo escubridor u ciudat en que s'escubrioron.
   Hidrocheno (H): d'o griego ‘chenerador d'augua’.
   Helio (He): de l'atmosfera d'o Sol (o dios griego Helios). S'escubrió por primera vegada en o espectro d'a corona solar mientres un eclipse en 1868, encara que a mayoría d'os scientificos no lo acceptoron dica que se isoló en a Tierra.
   Litio (Li): d'o griego lithos, ‘roca’.
   Berilio (Be) de beriio, esmeralda de color verda.
   Boro (B): de l'arabe buraq.
   Carbonio (C): carbón.
   Nitrocheno (N): en griego nitrum, ‘chenerador de nitratos’
   Oxicheno (O): en griego ‘chenerador d'oxidos’ (oxys).
   Fluor (F): d'o latín fluere.
   Neón (Ne): nuevo (d'o griego neos).
   Sodio (Na): d'o latín sodanum (sosa). O símbolo Na viene d'o latín nátrium (nitrato de sodio).
   Magnesio (Mg): de Magnesia, comarca de Tesalia (Grecia).
   Aluminio (Al): d'o latín alumen.
   Silicio (Si): d'o latín sílex, silice.
   Fosforo (P) d'o griego phosphoros, ‘portiador de luz’ (o fosforo emite luz en a escuridat porque se crema en combinar-se lentament con l'oxicheno de l'aire).
   Ixufre (S) d'o latín sulphurium.
   Cloro (Cl) d'o griego chloros (amariello verdoso).
   Argón (Ar) d'o griego argos, ‘inactivo’ (debiu a que os gases nobles son poco reactivos).
   Potasio (K): de l'anglés pot ashes (‘cenisas’), ya que as cenisas de bellas plantas son ricas en potasio. O simbolo K proviene d'o griego kalium.
   Calcio (Ca) d'o griego calx, ‘calsina’. A calsina ye formada por Ca2CO3.
   Escandio (Sc) de Scandia (Escandinavia).
   Titanio (Ti): d'os Titans, os primers fillos d'a Tierra segunte a mitolochía griega.
   Vanadio (V): d'a diosa escandinava Vanadis.
   Cromo (Cr): d'o griego chroma, ‘color’.
   Manganés (Mn): de magnes, magnetico.
   Fierro (Fe): d'o latín ferrum.
   Cobol (Co): segunte una versión, proviene d'o griego kobalos, ‘mina’. Unatra versión diz que provién d'o nombre d'un espritu maligno d'a mitolochía chermanica.
   Niquel (Ni): provién d'o termino sueco koppar nickel y de l'alemán kupfer nickel, ‘arambre d'o dimonio Nick’ u arambre falso (metal que amaneix en as menas d'arambre, pero no pas ye arambre).
   Arambre (Cu): d'o latín aeramen, bronze.
   Zinc (Zn): de l'alemán zink, voz d'orichen fosco.
   Galio (Ga): de Gallia (nombre latín de Francia).
   Chermanio (Ge): de Chermania (nombre latín d'Alemanya).
   Arseni (As): arsenikon, orpiment (auripigmentum) amariello.
   Selenio (Se): de Selene (nombre griego d'a Luna).
   Bromo (Br): d'o griego bromos, ‘hedor’.
   Criptón (Kr): d'o griego kryptos, ‘oculto, secreto’.
   Rubidio (Rb): d'o latín rubidius, royo muit intenso (a la flama).
   Estroncio (Sr): de Strontian, ciudat d'Escocia.
   Itrio (Y): de Ytterby, pueblo de Suecia.
   Zirconio o Zirconio (Zr): de l'arabe zargun, ‘color dorau’.
   Niobio (Nb): de Níobe (filla de Tantal).
   Molibdeno (Mo): de molybdos, ‘plomo’. (Pareixe que os primers quimicos creyeban que yera mena de plomo).
   Tecnecio (Tc): de technetos, ‘artificial’, porque fue un d'os primers sintetizaus.
   Rutenio (Ru): d'o latín Ruthenia (nombre romano de Rusia).
   Rodio (Rh): d'o griego rhodon, color rosau.
   Paladio (Pd): d'a diosa griega d'a sabiduría, Palas Atena.
   Archent (Ag): d'o latín argentum.
   Cadmio (Cd): d'o latín cadmia, nombre antigo d'o carbonato de zinc. (Probablement porque quasi tot lo cadmio industrial s'obtiene como subproducto en o refinau d'os minerals de zinc).
   Indio (In): debiu a la color indigo que se veye en o suyo espectro.
   Estanyo (Sn): d'o latín stannum.
   Telurio (Te): de tel-lus, ‘tierra’.
   Antimonio (Sb): d'o latín antimonium. El símbolo Sb, del latín stibium.
   Yodo (I): d'o griego iodes, violeta.
   Xenón (Xe): d'o griego xenon, ‘forano, raro’.
   Cesio (Cs): d'o latín caesius, color azul celeste.
   Bario (Ba): d'o griego barys, ‘pesau’.
   Lantán (La): d'o griego lanthanein, ‘chacer oculto’.
   Cerio (Ce): por l'asteroide Ceres, escubierto dos anyos antis que l'elemento O cerio metalico se troba mas que mas en una aleyación de fierro que se fa servir en as piedras d'os briquetz.
   Praseodimio (Pr): de prasios, ‘verde’, y dídymos, ‘chemelo’.
   Neodimio (Nd): de neos-dýdimos, ‘nuevo chemelo (d'o lantán)’.
   Prometio (Pm): d'o dios griego Prometeu.
   Samario (Sm): d'o ruso samerskite (`mineral de samario´).
   Europio (Eu): d'Europa.
   Gadolinio (Gd): d'o finés Gadolin (antroponimo).
   Terbio (Tb): de Ytterby, lugar de Suecia.
   Disprosio (Dy): d'o griego dysprositos, de dificil acceso.
   Holmio (Ho): de Holmia (nombre latín d'Estocolmo).
   Tulio (Tm): de Thule, nombre antiguo de Escandinavia.
   Lutecio (Lu): de Lutetia, antigo nombre de París.
   Hafnio (Hf): de Hafnia, nombre latín de Copenaguen.
   Tantal (Ta): de Tantalo, un personache d'a mitolochía griega.
   Tungsteno (W): d'o sueco tung sten, ‘piedra pesada’.
   Renio (Re): d'o latín Rhenus (nombre latín d'o Rin).
   Osmio (Os): d'o griego osme, olor (debito a la pudor que fa o OsO4).
   Iridio (Ir): d'o iris.
   Oro (Au): daurum, ‘aurora resplandecient’.
   Platín (Pt): d'o castellano '''platina, ‘lamina d'archent’.
   Mercurio (Hg): o suyo nombre se debe a la planeta d'o mismo nombre, pero a suya abreviadura ye Hg  porque Dioscorides le deciba  «archent aquatico» (en griego hydrárgyros, hydra: ‘augua’, gyros: ‘archent’).
   Talio (Tl): d'o griego thallos, tallo.
   Plomo (Pb): d'o latín plumbum.
   Bismuto (Bi): de l'alemán weisse masse, masa blanca.
   Polonio (Po): de Polonia, en honor a o país d'orichen de Marie Curie, co-descubridora de l'elemento, chunto con o suyo mariu Pierre.
   Astato (At): d'o griego astatos, instable.
   Radón (Rn): de l'anglés radium emanation (‘emanación radiactiva’).
   Francio (Fr): de Francia.
   Radio (Ra): d'o latín radius, ‘rayo’.
   Actinio (Ac): d'o griego aktinos, ‘rayo’.
   Torio (Th): de Thor, dios d'a guerra escandinavo.
   Protoactinio (Pa): d'o griego protos (primer) y actinium (nombre latín de l'actinio).
   Uranio (U): d'a planeta Urano.
   Neptunio (Np): d'a planeta Neptuno.
   Plutonio (Pu): d'o planetoide Plutón.
   Americio (Am): d'America.
   Curio (Cm): en honor de Pierre y Marie Curie.
   Berkelio (Bk): de Berkeley, a on se troba una important universidat californiana.
   Californio (Cf): d'o estau estausunidense de California.
   Einsteinio (Es): en honor d'Albert Einstein.
   Fermio (Fm): en honor d'Enrico Fermi.
   Mendelevio (Md): en honor d'o quimico ruso Dmitri Ivánovich Mendeléiev, precursor de l'actual tabla periodica.
   Nobelio (No): en honor d'Alfred Nobel.
   Laurencio (Lr): en honor d'E. O. Lawrence.
   Rutherfordio (Rf): en honor a Ernest Rutherford, scientifico colaborador d'o modelo atomico y fisica nucleyar.
   Dubnio (Db): en honor a o Joint Institute for Nuclear Research, un centro de investigación ruso localizado en Dubna.
   Seaborguio (Sg): en honor a Glenn T. Seaborg.
   Bohrio (Bh): en honor a Niels Bohr.
   Hassio (Hs): se debe a o estau alemán de Hesse a on se troba o grupo d'investigación alemán Gesellschaft für Schwerionenforschung (GSI).
   Meitnerio (Mt): en honor a Lise Meitner, matematica y fisica d'orichen austriaco y sueco.
   Darmstadtio (Ds): en honor a lo puesto a on fue descubierto, Darmstadt, a on se localiza o GSI.
   Roentguenio (Rg): en honor a Wilhelm Conrad Roentgen, descubridor d'os rayos X.
  
  A partir d'o numero atómico 112', se nombra a os elementos con a nomenclatura temporal d'a IUPAC, an que a cada elemento le corresponde como nombre o suyo numero en latín.
  
   Se veiga tamién 
   Tabla periodica d'os elementos quimicos
  
   Vinclos externos 
  
   IUPAC.org/News/Archives/2005/Atomic-Weights_Revised05.html (pesos atomicos revisaus por a IUPAC en 2005).
   IUPAC.org/Publications/Pac/2003 («Atomic Weights of Elements 2001», en Pure Appl. Chem. 75(8), 1107-1122, 2003, preso o 30 de chunio de 2005. Os pesos atomicos d'os elementos 1 ta 109 s'han preso d'ista fuent.
   WebElements.com (os pesos atomicos d'os elementos 110 ta 116 s'han preso d'ista fuent).
  
   Referencias 
  F. Rodés Orquín. Proposa d'una metodolochía lesicochica de l'aragonés estándar ta zenzias esperimentals con un eixemplo: a tabla periodica d'os elementos, en Luenga & fablas'', num 8-9 (2004-2005). Consello d'a Fabla Aragonesa. ISSN:1137-8328.