title: Platón
text: Platón (en griego Πλάτων) (ca. 427 adC – 347 adC) estió un filosofo griego, disciplo de Socrates y mayestro d'Aristótil.
   
  As suyas obras más importants son: A Republica, O Fedro, O Timeu, O Banquete, O Teeteto y O Critias.
  
  Ye nombrato en o "Liber Regum":
  
  Sobre las esquenas de Platón se devanta l'edificio d'a filosofía occidental.
  
  Entre o 427 e 347 a.C. estió discilo de Socrates. Conoixe la escuela pitagorica. Funda L'Academia, una escuela ta estudiar matematicas e filosofía (u Dialectica u sciencias d'as Ideas). Tien una gran preocupación per qüestions politicas (influyito per a condemna a muerte de Socrates, tracta de resolver a inchusticia d'a ciudat).
  
  Escribe a suya filosofía en traza de dialogos, car ye lo metodo ta que la intelichencia arribe a conoixer a verdat. A ormino fa servir-ne de mitos, con valor metaforica, ta exposar as suyas ideas.
  
  O nuclio d'a filosofía platonica: a Teoría d'as Ideas
  
  Sobre ista teoría influyen: a confitanza socratica en a existencia de verdatz universals; a ontolochía de Parmenides, car as ideas son unicas, eternas e immutables; a teoría pitagorica d'os numeros, car as ideas son immaterials.
  
  A razón nos permite conoixer-ne d'entidatz universals e immaterials (la idea de blanco, la de caballo, la de manzana...) distintas d'a realidat que nos amostran os sentitos (caballos, manzanas, graus diferents de blancura...), e no podérbanos plegar a conoixer-las si no existisen, doncas existen realment.
  +
  As Ideas son a verdadera realidat e conoixer-las en proporciona de sciencia (ἐπιστήμη):
   Son universals e perfectas, cada una d'ellas contién d'un modo perfecto la esencia común a totas as cosas d'una determinata mena.
   Existen per ella mesmas (a causa d'a suya existencia ye en ellas mesmas), estando per tan eternas e independients d'a nuestra ment. Se troban en un mundo deseparato d'o sensible, en o Mundo d'as Ideas u κόσμος νοητός.
   Cada Idea, d'alcuerdo con a ontolochía de Parmenides, ye unica e immutable.
   Entre las Ideas bi ha una cherarquía: a superior a totas ye a Idea de Bien, e immediatament per debaixo d'ella se troban as Ideas de Chusticia e Polideza.
   Antimás, as cosas d'o Mundo Sensible (u mundo d'as entidatz particulars que captamos per os sentitos) només que existen a causa d'as Ideas, en quanto participan d'o ser d'as Ideas, imitando-las. Son, doncas, copias materials e imperfectas d'as Ideas.
   En os zaguers dialogos, Platón afirma que las cosas d'o mundo sensibles son estatas feitas per un ser divino, bueno e intelichent, a qui diz Demiurgo (que quier dicir "artesán" u "feitor", que identifica con a Idea suprema d'o Bien), o qual dio forma a una materia (indeterminata y existent dende cutio) habendo como modelo a las Ideas.
  
  Ista concepción d'os dos mundos -o sensible e lo d'as Ideas'''- la exposó Platón en o dialogo Republica meyant o famoso "Mito d'a Espluga: Nos bi presenta a bells hombres encatenatos que se troban dintro d'una espluga subterrania e que només pueden dirichir a suya vista enta la parete d'o fundo d'a espluga, en a qual se prochectan ombras producitas per un fuego exterior cuya luz dentra a traviés d'una apertura situata en una elevación d'o terreno a esquena d'aquells hombres. Con iste mito Platón pretende de significar que nusatros en veyemos habitualment d'ombras (as cosas d'o Mundo Sensible), mientres que la verdadera realidat que las causa u produce només puet arribar a conoixer-se meyant una ruptura con o costumbre de veyer-ne d'ombras u apariencias gracias a una educación que nos permita ir ascendiendo per os distintos sapers -Arte, Fisica, Matematicas e Dialectica- dica alcanzar a "veyer" con os "uellos de l'alma", ye dicir, con a razón, a verdadera realidat eterna e immutable, a d'as Ideas.
  
  A teoría d'o conoiximiento
  
  Influyito per Parmenides, Platón distingue dos menas de conoiximiento: o sensible (o que nos proporcionan os sentitos, que tien como obchecto o devenir e que ye simpla opinión -δόξα-) e l'intelichible (o d'a razón, que tien como obchecto a esencia d'o real u εἶδος), ye dicir, as Ideas, e que ye propiament intelección, y en o suyo grau superior se clama sciencia u ἐπιστήμη.
  
  O conoiximiento, si quier arribar a estar sciencia (ἐπιστήμη), ha de pasar per quatre graus, d'abaixo ent'alto:
   Conchectura u imachinación (εἰκασία): o saper d'iste grau ye o que nos proporciona l'Arte (conoiximiento d'imachens d'obchectos d'o mundo sensible).
   Creyencia (πίστις): o saper que nos da iste grau de conoiximiento ye la Fisica (conoiximiento d'os obchectos fisicos, d'o mundo sensible).
   Intelichencia discursiva-deductiva (διάνοια): o saper d'iste grau son as Matematicas (conoiximiento d'os obchectos matematicos alcanzatos meyant deducción e demonstración a partir d'hipotesis u axiomas).
   Intuición intelectual (νόησις): o saper propio d'iste grau ye a Dialectica u Sciencias d'as Ideas (conoiximiento intuitivo d'a esencia immutable d'as cosas).
  
  Influyito per Socrates, Platón afirma que plegar a conoixer as Ideas no ye sino que remerar-las. A educación (παιδεία), per tanto, persigue l'anamnesi u reminiscencia (remerar as verdatz que l'alma ha xuplidatas).
  
  A teoría de l'alma
  L'hombre ye composato de cuerpo (material e sensible) e alma (racional e immortal).
  
  L'alma de cada hombre vivió en o Mundo d'as Ideas antis de "cayer" e "quedar enzarrata" en o cuerpo. Per ixo, conoixer as Ideas consiste en remerar-las. E per ixo, as Ideas son verdatz universals, validas ta totz. Quan o cuerpo s'amorta, torna a lo suyo puesto propio, ye dicir, a lo Mundo d'as Ideas.
  
  L'alma ye unica, pero en chuntar-se con o cuerpo parixen orichinar-se-ne en ellas de partis. Platón lo exposa meyant o Mito d'o Carro Alato: l'alma ye representata con a imachen d'un carro menato per un auriga e tirato per dos caballos, uno blanco e atro negro. L'auriga representa la intelichencia u alma racional; o caballo blanco, docil ta os dictatos d'a intelichencia, ye l'alma irascibe; e o caballo negro, impulsivo sinse moderación e atrayito per tota mena de deseyos, ye l'alma concupiscible. Estará la educación (παιδεία) a encargata de conseguir l'harmonía entre la parti de l'alma, o que significa alcanzar a virtut d'a Chusticia, qualque cosa que només que ye posible quan a parti racional diriche u gubierna con sabiduría a las atras dos.
  
  A etica
  Cada una d'as partis de l'alma ha d'alcanzar una virtut (u una excelencia en o suyo modo d'estar).
   A la "parti racional" u "intelichencia" li corresponde alcanzar la Sabiduría (σοφία) u Prudencia (φρόνησις): que consiste en saper dirichir bien a las atras partis de l'alma, alcanzando l'harmonía entre ellas.
   A la "parti irascible" li corresponde alcanzar la "Valentía" (ἀνδρεία): fuerza u corache ta seguir as indicacions de l'alma racional.
   E a la "parti concupiscible" li corresponde alcanzar a Templanza (σωφροσύνη): moderación racional u prudent d'as apetencias e deseyos corporals.
  Quan a "parti racional" consigue, a traviés d'a Sabiduría, dotar-ne de Valentía a la parti irascible e moderar con Templanza las apetencias d'a parti concupiscible, allora l'alma entera alcanza la virtut suprema e fundamental: a Chusticia (δικαιοσύνη), que consiste en l'harmonía u equilibrio entre as partis.
  
  A teoría politica
  En o dialogo Republica exposa Platón a suya teoría d'a Ciudat Chusta e de cómo deben estar gubernatos os suyos ciudadans ta conseguir-la.
  
  A Ciudat ideal que Platón disenya ye composata (a semellanza de l'alma) per tres partis u clases de sers humans, cada una d'as quals será educata ta cumplir una función dintro d'a ciudat:
  
   Os treballadors e artesans (hombres de bronze): en producen d'alimentos, vestitos, viviendas etc... que a ciudat necesita. Serán aquells ciudadans en os que predomine l'alma concupiscible (son a mayoría). Serán educatos en a virtut d'a Templanza: moderación d'as apetencias.
   Os guerrers (hombres d'archent): esfienden a ciudat, exercitando-se en l'arte d'a guerra. Serán aquells ciudadans en os que predomine l'alma irascible. Levarán un modo de vida comunista, ye dicir, no n'habrán de propiedat privata ni familia, estando educatos per a Ciudat, que se convierte asinas en lur gran familia. Lur educación habrá como obchectivo la consecución d'a Valentía'', fuerza u voluntat ta seguir as indicacions d'a intelichencia.
   Os gubernants (hombres d'oro): gubiernan a ciudat fendo "leis chustas" (que persiguen o "bien común") introducindo-ne d'harmonía en o tot social). Ta ixo, cal que sigan filosofos, ye dicir, aquells en qui predomina l'alma racional. Serán educatos en a Dialectica, en a Sciencia que lis permita d'alcanzar o conoiximiento racional d'as Ideas y, en zaguer termin, a suprema e principal entre ellas, ye dicir, a Idea de Bien. Lur educación perseguirá fomentar-ie a Sabiduría u Prudencia, capacidat d'a intelichencia ta enfilar enta lo Bien a tota la Ciudat). Tampoc en poseyerán de propiedat privata ni familia.
  
  Pero la virtut més important d'a Ciudat ye la Chusticia, solo alcanzable quan cada parti d'a ciudat cumple bien con a suya función propia e, doncas, existe harmonía u equilibrio en o tot social.
  
  En a ciudat platonica, as mullers participan en a vida politica en condicions d'igualdat con os hombres.
  
  En o respective a las formas de gubierno, bi ha bellas que son prebants (persiguen o Bien común) e atras que son malaudas (han tresbatito l'equilibrio entre las partis, perseguindo un bien parcial): Entre las prebants, e como a mes perfecta, Platón prefiere l'aristocracia, o gubierno d'os millors, d'os mes sabios (os filosofos), d'aquells cuya intelichencia levará necesariament a la ciudat enta la Chusticia, e per tanro, enta lo Bien Común.
  
  Si lo gubierno d'os millors se corrompe, ye dicir, si a polis abandona la racionalidat u equilibrio, bi apareixen formas de gubierno inchustas:
   A timocracia u gubierno d'os guerrers, solo menatos per lur anglucia e deseyo de gloria;
   A oligarquía u gubierno d'os mes ricos, només que guiatos per lur cobdicia;
   A democracia u gubierno d'a mayoría, guiata per tota mena de deseyos sinse moderación; remata perén en o libertinache y lo disprecio d'as leis chustas;
   E a tiranía''' u gubierno d'un despota u dictador; ye la forma de gubierno mes baixa, ruina absoluta d'a Chusticia en a ciudat; gosa apareixer como conseqüencia d'a immoderata libertat (libertinache) d'a democracia, car arriba un inte en que la mesma mayoría, tractando d'"apanyar" a ixartigada existent, li da totz os poders de l'Estato a un solo individuo, o qual se convierte asinas en o tirán.
  
  Escritors de l'Antiga Grecia
  Filosofos de l'Antiga Grecia
  Naixius d'Atenas
  427 aC (naixencias)
  347 aC (muertes)