title: Plan
text: Plan ye una villa, antigua cabecera de la Val de Chistau (Uesca) y actual capital d'el municipio que en fan tamién parte es lugars de Saraviello, Senyés y Serveto. La villa se troba en a planeta que fan es campos de La Bergada y las faixas de Casul·las, en ribera de baixo d'el Cinqueta respeto d'es atros lugars de la val.
  
  El municipio de Plan encluye tamién la més gran parte de la baixa Chistau, d'entre la clamor de Semierre (que parte per entre la villa y el vecín Sant Chuan) y la man de Boltorín de la Punta Llerga, ta baixo, ta la part de Salinas. De tot el troz que i tiene ta'l sud, ta la man de Cotiella, se fa el municipio que més kilometros quadraus i tiene d'esta sierra, y con las numerosas valletas que enfilan el mallal per on i corren es barrancos como Galliners (que baixa per la part d'es tonels de Saravillo y la penya La Inclusa) y l'altro que ye el barranco de l'Ibón (que naixe de la Basa de la Mora y se desaugua en el Plan d'Escún). Per el sud-este  parte el municipio la clamor que baixa de la Semierre, el pinar que s'ha de pasar quan s'enfila el paso de La Canal Pedrosa y la collada de Sagún ta Benás.
  
  Historia
  
  La villa de Plan se va poblar ya de tiempos antiguos, son preba d'esto que en as inmediacions d'el lugar s'haya trobau un chicot chacimiento neolitico de la Edat de Bronze, pos diz que ya se feba paixentar es ganaus en a val habe tantos tiempos como la prehistoria. En a Edat Meya ya feban peleya aragoneses y gascons per tener es drechos de la val y las estivas que ésta i tiene per alto, en es puertos que la deseparan de Francia. D'esto, que las sangrías se van fer de contino per es siguients anyos, anque diz que se van metigar per la politica d'alianzas que van tener es sinyors de l'uno y l'altro canto mientres a reconquista.
  
  La situgación se va tornare més fura con es sieglos XV, XVI y XVII, quan se diz que Chistau, el mesmo que atras vals que i son amparadas como Broto, Bielsa, Benás u Arán, yeran de tot ficadas ne'l contrabando con el país vecín, especialment de bestiar, que mesmo que las heba fecho que tenesen una edat dorada en el correr de diners las va fer dimpués més sensibles a la creixent tensión entre las dos monarquías, pus que primer es monarcas en van prohibir tot el trasiego y dimpués van comenzar a posar-ie tropas, mirando de blindar-se las mugas, que mesmo castigaban la población local que feban favorable que s'esen de concarar con es bandolers (pos el resultau ye qu'el contrabando s'heba convertiu més que més en un oficio d'armas) de l'altro canto de la montanya y d'este tamién.
  
  El contrabando, defuera d'ixes conflictos puntuals, va estar la més lucrativa fuent d'ingresos de la redolada de Chistau dica bien dintrau el sieglo XX (els que la conoixen consideran que el van deixar de fere dimpués de la Bolsa de Bielsa y el pasar de la Guerra Civil per ixes mundos, que va deixar Chistau y tot el Sobrarbe bien afogau en l'autarquía). Una preba d'esto son es casals sinyorials y las torres que teneba (y que encara en conserva 2 u 3) el lugar de Chistén, que per la suya ubicación heba puesto controlar el paso de Viadors per las Anyes Cruces ta las Auguas Tuertas, que son ya en Aure.
  
  Edificios singulars
  
  D'ixas torres que teneba la villa n'ha quedau només una, d'el sieglo XVI, que la chent de Plan en dicen "el Castiello". Ye una tipica edificación defensiva de tantas que n'i heba en ixes tiempos en la val, situada en el cobalto de la villa.
  
  La ilesia actual ye una edificación, restaurada en habe poquetz anyos, d'el sieglo XVI, que va tener reformas d'es tiempos dimpués, anque la estructura actual de l'edificio ye de como se va rematar en el sieglo XIX.
  
  L'empinamiento d'es tellaus ye bien destacable, que en baixa ta una altura de menos de 3 m per es costaus de la ilesia, y la estructura cheneral de l'edificio, que pareix d'as altras ilesias de la val, anque més graniza, recuerdan prou a las que se troba a l'altro canto d'el Pireneu, como tamién recuerdan a las de Benás y Bielsa.
  
  La "Caravana de Mullers" 
  En l'anyo 1985 el nombre de Plan va blincar ta's medios de comunicación, mesmo es d'ambito nacional, per la iniciativa d'es suyos vecins d'organizar una "Caravana de Mullers" en haber-se mirau la cinta homonima Caravana de Mujeres (Westward the Womentítol orichinal en anglés,) de William Wellman (1951, pos en verdat i heba en aquells diyas en el lugar més de 40 maciellos, hombres casaders, que no teneban sique una muller soltera, pos la més gran parte de las mullers de la val, como en toda la montanya, emigraban malas que podeban. Asinas, l'anuncio en l'Heraldo de Aragón en que se demandaba "mujeres de entre 20 y 40 años con fines matrimoniales para pueblo en el Pirineo aragonés" van fer ir-ie a una colla de solteras de tot a l'arreu d'Espanya que en van resultar 33 matrimonios que van meter més vida a la villa.
  
  Demografía
  
  Administración
  
  Reparto de concellers
  
  Alcaldes
  
  Presonalidatz naixitas de Plan 
   :Categoría:Naixius de Plan
  
  Fiestas
  
  17 de chinero de nueit, se fa la romería dEs trucos de Sant Antón'' que baixa la chent ta baixo per la carretera ta Saraviello fendo trucar es trucos cerimonials, que más d'antes yeran es d'es bueis pero que hue se fan de propio ta la ocasión.
  Un cabo de semana de febrero, Santa Agueda el viernes (fiesta de las mullers) y el Carnaval de Chistau el sabado y domingo.
  El domingo segundo de chunio, romería t'alto ta San Mamés, tradicionalment, tamién se i repartiba torta.
  8 de setiembre, Fiesta Mayor''', perque ye la Natividat de la Virchen.
  El 15 d'octubre, feria d'el bestiar de Chistau en la villa.
  
  Referencias
  
  Vinclos externos
   
    La Caravana de Mullers de Plan.
    l'Archivo Audiovisual de l'Aragonés; "El Chistabín", emparau per CharrandoTB.com en YouTube.
    Estadisticas d'el municipio de Plan.