title: Calatayú
text: Calatayú  (Calatayud en castellano) ye una ciudat y municipio aragonés situata en a provincia de Zaragoza, comarca de Comunidat de Calatayú (en ye a suya capital) y partiu chudicial d'o suyo nombre (tamién en ye a suya capital).
  
  A suya población ye de  habitants , en una superficie de 154,20 km².
  
  Cheografía 
  Ye situato a o canto d'o río Xalón, en un aria estratechica on o río Xiloca s'achunta con o Xalón, y s'achuntan doncas dos vias naturals de comunicación, a 534 metros d'altaria sobre o livel d'a mar y a una distancia de 86 km de Zaragoza, a capital d'a suya provincia.
  
  Demografía
  
  Historia 
  As enrunas d'a ciudat romana de Bilbilis son en o termin de Calatayú, ocupando as costeras d'os cerros Bambola, Sant Paterno y Santa Barbara, entre a marguin ezquierda d'o río Xalón y a rambla de Ribota, cerca de Uermeda.
  
  En l'anyo 716 los musulmans andalusís encomenzoron a fortificar un cinto que dió nombre a la ciudat de Calatayú, y costruyoron cinco castiellos unius con murallas. En l'anyo 937 Abderramán I asitió y prenió Calatayú. En l'anyo 1031 Calatayú yera una d'as principals ciudaz d'a Taifa de Zaragoza y capital d'o suyo propio districto. Entre 1046 y 1055 bi habió una Taifa de Calatayú independient.
  
  O 24 de chunyo de 1120 Alifonso I lo Batallero conquirió a ciudat y li dió Carta de población en a mesma anyada, y dimpués Fuero en 1131 mientres asitiaba Bayona. Alifonso I ordenó en o Fuero de Calatayú que as ilesias d'ixa villa y tierra fuesen patrimonials, cosa que confirmará o papa Lucio III en 1182 con una bula en a que declaraba totas as ilesias que baixo ixe privilechio s'heban de conferir a personas naturals d'a mesma tierra. Con a reconquiesta vinioron repobladors cristianos y se creyoron nuevas 10 parroquias dica plegar ta 14, en as que s'agruporon seguntes os suyos orichens. A parroquia de Sant Per la dividioron en Sant Per de los Francos y Sant Per de los Serranos, a primera pa os de Baigorri y a segunda pa os montanyeses de l'Alto Aragón. Por haber-se preso a ciudat o día de Sant Chuan Baptista, li se dedico una ilesia a piet d'o castiello, a Ilesia de Sant Chuan lo Viello u Sant Chuan de Vallupiel. Unatra ilesia que se fació a piet d'o castiello estió Sant Miguel. Poco dimpués d'a conquiesta a mezquita mayor fue trasformada en a Ilesia de Santa María la Mayor, adscrita a lo bispato de Zaragoza, seguindo a tradición de desfer as mezquitas y convertir-las en ilesias u seus. En o barrio mozarabe costruyoron as ilesias de Sant Chaime y lo Salvador. A lo norte d'a Ilesia de Santa María construyoron a ilesia de Sant Andreu, y a lo sur a de Sant Torcuat.
  
  Calatayú fue ocupada por Alifonso VII de Castiella dimpués d'a muerte d'o Batallero. Alifonso VII disposó que as ilesias de Calatayú perteneixesen a la diocesi de Sigüenza. Calatayú tornó a lo reino d'Aragón chunto con Zaragoza, y en 1139 Calatayú pasó a depender d'a diocesi de Tarazona.
  
  O Monesterio d'Oña recibió de Remón Berenguer IV o barrio poblau con mozarabes, encara que no se sabe si yeran mozarabes nativos u mozarabes traitos d'Andalucía por o Batallero. A Orden d'o Temple tenió una comanda en Calatayú, igual que a Orden d'o Hespital, que ya en 1167 i tenió un comandador conoixiu como Galindo, pero estió a Orden d'o Santo Sepulcre a mes poderosa, por un alcuerde de Remón Berenguer IV con o patriarca y o capítol de Cherusalem en 1141. Seguntes este alcuerde concedioron a los d'o Sepulcre extensos biens pa fundar una ilesia en a ciudat, con o cual o mesón de Calatayú esdevenió o mesón matriz d'as atros mesons d'o Sepulcre en Espanya, y o prior muitas vegadas se titulaba gran prior d'a orden.
  
  En 1249 o bispe de Tarazona consagró dos colechiatas con l'asistencia de Chaime I: Santa María y Santo Sepulcre.
  
  En 1252 i heba 14 parroquias, contando en total 1062 habitadors, estando la mes poblada a Parroquia de Sant Per de los Francos, y la que menos la d'o Santo Sepulcre. A lo largo d'o sieglo XIII atras ordens s'establioron en Calatayú creyando conventos intramuros: Franciscanos, Dominicos, Mercedarios, Carmelitans y Monchas Menoretas de Santa Clara. En 1276 se concede a Calatayú o dreito a celebrar ferias.
  
  En 1362 Calatayú se rindió a las tropas castellanas dimpués d'un sitio prolongau. Los castellanos ocuporon la ciudat con 1000 caballers y 2000 ballesters entre 1362 y 1366.
  
  O 27 d'abril de 1838, mientres a Primera Guerra Carlista (Guerras Carlistas) tropas carlistas mandadas por o cheneral Juan Cabañero y Esponera dentroron en Calatayú.
  
  Toponimia 
  O suyo nombre ye d'orichen arabe, con a radiz Qalat, castiello, y un antroponimo, significando o castiello d'Ayub (Qal’at 'Ayyūb). En textos medievals cristianos se diz calataiub, pero bi'n ha muitas variants, producto de que a -b final no se troba guaire a sobén en aragonés. Asinas, alternarán variants rematatas en -f, -t, y -d, u con -e u -o paragochica. A variant rematata en -d, ya se troba en o sieglo XIII, y será a que s'imposará en l'oficial con o tiempo en castellano, encara que no toz os castellanofablants la pronuncien.
  
  Dende o sieglo XVI s'irá emplegando o chentilicio bilbilitano propuesto por l'humanista y poeta neolatín Antón Serón. Este chentilicio s'irá fendo mes y mes oficial a costa d'atros como calatayucense (tamién culto), y calatayubín (chentilicio d'orichen arabe).
  
  Administración
  
  Reparto de concellers
  
  Alcaldes
  
  Molimentos
  
  Molimentos d'a Edat Meya musulmana 
  Destaca o recinto fortificato de Calatayú d'a epoca musulmana:
  Castiellos
  Muralla
  Puertas
  
  Molimentos d'a Edat Meya cristiana 
  Colechiata d'o Santo Sepulcre, una d'as pocas seus espanyolas d'a orden d'os Caballers d'o Santo Sepulcre.
  Colechiata de Santa María la Mayor.
  Ilesia de Sant Per de los Francos, dita asinas pa diferenciar-la d'a Ilesia de Sant Per de los Serranos, estando a ilesia d'os repobladors que proveniban de Baigorri. Ye un puesto historico por dos razons. En 1461 fue proclamau en esta ilesia o infant Ferrando I hereu d'o reino d'Aragón y en 1978 se i constituyó formalment a Deputación Cheneral d'Aragón.
  Ilesia de Sant Andreu.
  Ilesia de Sant Chuan o Reyal, con pechinas de Francisco de Goya y Lucientes. Recibió l'advocación de Sant Chuan Baptista en 1770 cuan trayoron a ella o culto de l'antiga parroquia de Sant Chuan de Ballupiel, que yera en estau ruinoso y huei desapareixida.
  
  Esporte 
  O fútbol ye representato por l'Atlético Calatayud Club de Fútbol.
  
  Personalidaz naixitas de Calatayú 
   :Categoría:Naixius de Calatayú
   Ricardo Anlló Orrio, Nacional, torero (1891-1977).
   Juan Blas y Ubide, escritor costumbrista y politico.
   Chuan Carlos Bueno Chueca, escritor y lingüista.
   Sixto Celorrio,  narrador, poeta, folclorista y politico.
   Pascual Marquina, compositor.
   Marco Valerio Marzal, poeta hispanorromano d'orichen celtibero.
   Ángel Petisme, musico, compositor musical y escritor.
  
  Fiestas 
  As prencipals celebracions en a ciudat son as fiestas en honor a Sant Roque (agosto) y as ferias en honor a la Virchen d'a Penya (setiembre). As dos compachinan actos relichiosos en as suyas respectivas armitas con actos d'ocio de distinta mena.
  
  Atros aspectos d'intrés turistico 
  
  Son d'intrés turistico os actos relichiosos d'a Semana Santa bilbilitana. Calatayú fa parte d'o rete turistico de ciudaz AVE.
  
  Localidaz achirmanatas 
   Dueville (Italia).
   Gáldar (Canarias).
   Glen Ellyn (Illinois, Estaus Unius).
   Aush (Gers, Occitania).
  
  Vinclos externos 
  
   CalatayudDigital.net, web d'o Concello de Calatayú.
  Calatayud.es, web d'o Concello de Calatayú.
  
  Se veiga tamién 
  
  Linia 200 d'Adif.
  
  Referencias