title: Mitolochía maorí
text: A mitolochía maorí y as tradicions maorís son as dos categorías prencipals en as que por lo cheneral s'agrupan as leyendas d'o pueblo maorí de Nueva Zelanda. Os rituals, creyencias, y a concepción d'o mundo d'a sociedat maorí se basan en una elaborada mitolochía que heredoron d'a suya tierra nativa en Polinesia y adaptoron y desenvolicoron en o suyo nuevo asentamiento (Biggs 1966:448).
  
  Formas d'as leyendas 
  As tres formas prencipals d'esprisión en a literatura oral maorí y polinesia son o recitau chenealochico, a poesía y a prosa narrativa.
  
  Recitau chenealochico 
  O recitau d'as chenealochías (whakapapa) yera muit desenvolicau en a literatura oral maorí, a on cumpliba quantas funcions en relación a o mantenimiento d'a tradición. D'una man serviba ta proveer un tipo d'escala temporal que unificaba a totz os mitos, tradicions y historias maorís, dende o pasau remoto dica o present. D'atra man conectaba a las personas con os suyos dioses y os suyos herois lechendarios. En fer referencia a determinadas linias chenealochicas, o narrador empondera a suya conexión con os personaches d'os que se describen as suyas proezas, y ista conexión tamién preba que o narrador se trobaba habilitau ta dirichir-se a ells.
  
  Poesía 
  A poesía maorí siempre se cantó; s'emplegoron ritmos musicals en cuentas d'artefactos lingüisticos ta esferenciar-la d'a prosa. Ni a rima ni l'asonancia yeran recursos emplegaus por os maorís. Nomás quan un determinau texto ye cantau se manifiesta la metrica. As linias s'indican a traviés d'as caracteristicas d'a musica. O lenguache d'a poesía gosa esferenciar-se dende un punto d'anvista estilistico d'o d'a prosa. Bells elementos tipicos d'a dicción poetica son l'uso d'os sinonimos u antonimos, y a repetición de parolas clau.
  
  Prosa narrativa 
  A prosa narrativa constituye o cuerpo prencipal d'o material de leyendas maorís. Belunas pareixe que pueden haber estau sagradas u esotericas, pero muitas d'as leyendas son historias muit conoixidas, recentadas como entretenimiento mientres as luengas nueitz d'hibierno.
  
  Mitos 
   
  Os mitos se troban ambientaus en o pasau remoto y o suyo conteniu a sobén se relaciona con lo sobrenatural. Ells representan as ideyas maorís sobre a creyación de l'universo y l'orichen d'os dioses y d'as personas. A mitolochía s'ocupa d'os fenomenos naturals, o clima, as estrelas y a luna, os peixes d'a mar, as aus d'a selva, y as propias selvas. Muitos d'os comportamientos culturalmente arraigaus d'as personas poseyen as suyas radices en o mito. Talment a caracteristica distintiva d'o mito comtimparau con una tradición ye a suya universalidat. Cadagún d'os mitos prencipals ye conoixiu a traviés de bella versión no nomás a o largo de Nueva Zelanda sino tamién por toda a Polinesia" (Biggs 1966:448).
  
  A comprensión d'os maorís d'o desenvolique de l'universo yera esprisada en forma chenealochica. Istas chenealochías existen en numerosas versions, en as que se repiten determinaus temas simbolicos. "A evolución puet estar conectada a una serie de periodos d'oscuridat (pō) u vueito (kore), cadagún enumerau en secuencia u calificau seguntes un termín descriptivo. En bells casos os periodos d'oscuridat son seguius por periodos de luz (ao). En atras versions a evolución de l'universo ye comparable a un árbol y a suya base con radices prencipals, ramificacions d'as radices y pelos en as radices. En atro enfoque se contimpara a evolución con o desenvolique d'un nino en o vientre, tal como en a seqüencia “a busqueda, a concepción, o creiximiento, o sentimiento, o pensamiento, l'esmo, o deseyo, o conoiximiento, a forma, a vida independient”. Beluns u totz istos temas pueden apareixer en a mesma chenealochía" (Biggs 1966:448).
  As chenealochías cosmogonicas son por un regular completadas con os nombres de Rangi y Papa (pai cielo y mai tierra). A unión d'ista parella celestial produce os dioses, y a o suyo debiu tiempo totz os sers vivos que habitan en a tierra (Biggs 1966:448).
   
  O relato mas antigo sobre os orichens d'os dioses y d'os primers sers humans se troba en o manuscrito titulau Nga Tama a Rangi (Os Fillos d'o Cielo), escrito en 1849 por Wī Maihi Te Rangikāheke, d'a tribu Ngāti Rangiwewehi de Rotorua. O manuscrito "poseye un relato claro y sistematico d'as creyencias relichiosas maorís y as creyencias sobre l'orichen de muitos fenomenos naturals, a creyación d'a muller, l'orichen d'a muerte, y o surchimiento d'a tierra. Denguna atra versión d'iste mito se presenta d'una traza tan articulada y sistematica, pero totz os relatos antigos, independientment de que rechión u tribu proviengan, confirman a valideza cheneral d'a versión de Rangikāheke. A mesma prencipia con istas frases:
  
  Conchunto de mitos maorís 
  Seguntes Biggs (1966:448), os components prencipals d'a mitolochía maorí se desenvolican en tres ciclos u complexos d'historias:
   As chenealochías cosmogonicas relacionadas con l'origen de dios y d'as personas
  
   Rangi y Papa
   Hine-nui-te-pō
   O complexo de mitos Māui
  
   Māui
   Irawaru
   Tinirau y Kae
   O complexo de mitos Tāwhaki
  
   Tāwhaki
   Wahieroa
   Rātā
   Matuku-tangotango
   Tūwhakararo
   Whakatau
   Whiro
  
  Referencias
  
  Bibliografía 
  E. Best, Tuhoe, the Children of the Mist, fourth edition. 2 Volumes. First published 1925. (Reed: Auckland), 1996.
  B.G. Biggs, 'Maori Myths and Traditions' in A.H. McLintock (editor), Encyclopaedia of New Zealand, 3 Volumes. (Government Printer: Wellington), 1966, II:447-454.
  G. Grey, Polynesian Mythology, Illustrated edition, reprinted 1976. (Whitcombe and Tombs: Christchurch), 1956.
  G. Grey, Nga Mahi a Nga Tupuna, fourth edition. First published 1854. (Reed: Wellington), 1971.
   T. R. Hiroa (Sir Peter Buck), The Coming of the Maori. Second Edition. First Published 1949. Wellington: Whitcombe and Tombs) 1974.
  C. Tremewan,  Traditional Stories from Southern New Zealand: He Kōrero nō Te Wai Pounamu (Macmillan Brown Centre for Pacific Studies: Christchurch), 2002.
  J. White, The Ancient History of the Maori, 6 Volumes (Government Printer: Wellington), 1887-1891.
  
  Vinclos externos 
    First peoples in Māori tradition in Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand
    Tradicions de creyación maorí en Te Ara - La Enciclopedia de Nueva Zelanda