title: Sefarditas
text: Os sefarditas (en hebreu יהודי ספרד) son os chodigos orichinarios d'a Peninsula Iberica, ixemenatos dende fins d'o sieglo XV por diferents países d'Europa y d'a resta d'a cuenca mediterrania. En a diaspora desembolicoron una luenga romanz dita chudeocastellano, que en o sieglo XX han ito deixando de charrar. Son seguidors d'o chudaísmo ortodoxo.
  
  Pero si tradicionalment s'ha incluyiu tota la diaspora iberica en un solo grupo, la investigación historiografica moderna revela que aquell mundo que se creyeba homogéneo, en realidat estaba dividiu en dos grupos clarament diferenciaus: los sefardís —procedents d'os países d'a Corona castellana—; y los katalanim (orichinarios d'a Corona Aragonesa). Dau que las comunidatz sefarditas yeran poblacionalment mas grans que las katalanim, tot y conservar particularidatz, con o pas d'os sieglos, estas zagueras se fueron mesclando en as primeras.
  
  Luenga 
  
  Os chodigos d'Al-Andalus enantes d'a reconquiesta parlaban arabe, pero en os primers sieglos de dominio musulmán conservaban o romanz autoctono mozarabe. En a Marca Superior tenemos o testimomio d'Ibn Chabirol (1021-1070) que diz que a metat charraba en romanz (bi l-rumiyyal) y l'atra metat en arabe, y retraye a los chodigos de Zaragoza que uns charren idumeu (romanz) y atros kedar (arabe) y no parlen hebreu.
  
  En os reinos cristianos y chusto enantes d'a expulsión parlaban os romances d'as rechions d'orichen, y por eixemplo existe a teoría que en Aragón y Ribera Navarra charraban un chudeoaragonés (en realidat os textos medievals d'as comunidatz de Tudela y Tarazona amuestran que yera o mesmo luengache que o d'os cristianos pero con lexico asociato a la vida d'os chodigos). En as primeras anyatas dimpués d'a expulsión os chodigos sefarditas de diferents zonas se manteneban en barrios u carreras deseparatas con sinogas propias en ciudatz on s'heban establito como Tesalonica y como deciban os viachers que i pasaban yera posible sentir "totz os accentos d'Espanya".
  
  Con o tiempo os diferents romances d'as zonas d'orichen d'os sefarditas converchioron en un luengache de base castellana, o chudeocastellano. Se sabe que o chudeocastellano de Tesalonica teneba aragonesismos y que conserbaban a f- inicial en cuenta d'aspirar-la, y talment d'a parla sefardita d'atras localidatz balcanicas, o mesmo se'n podría decir. Os sefarditas que proveniban de Portugal manimenos mantenioron o chudeoportugués.
  
  Os sefarditas que s'establioron en Francia en o sieglo XIX prenioron a luenga francesa, mientres os sefarditas d'os países musulmans y costas d'a Mar d'o Norte seguiban mantenendo o chudeocastellano. En o sieglo XX as mortaleras d'a Segunda Guerra Mundial, a emigración ta Israel y atros factors han feito que o chudeocastellano siga un luengache en camín de desapareixer.
  
  Historia 
  Os chodigos d'Hispania ya fuoron perseguitos en o Reino Visigodo de Toledo quan os visigodos se convirtioron a lo catolicismo. Os musulmans lis dioron o estatuto de Dhimmi, protechitos.
  
  Os almuades los persiguen en o S XII y emigran ta o norte, on obtienen estatutos aventallosos y fan un paper important en a economía d'o sieglo XIII como comerciants, financiers, consellers y achents d'os sobirans.
  
  En 1391 bi ha mortaleras en Andalucía, Toledo y a Corona d'Aragón comparables a los pogroms modernos. Quan as mortaleras de 1391 muitos chodigos s'establixen en Tudela, on a situación yera més tranquila. Muitos chodigos se convierten a lo cristianismo pero a población cristiana desconfía d'estas conversions. A diaspora sefardita fuera d'a Peninsula Iberica ya encomenzó en as mortaleras de 1391.
  
  En zaguerías d'o sieglo XV Espanya yera o zaguer país cristiano d'Europa occidental on persistiba una comunidat chodiga numerosa y con cierto grau de prosperidat, encara que menor que en sieglos anteriors. Se calcula que en yeran uns 200.000 u més, sin contar os conversos. O 30 de marzo de 1492 os reis catolicos decretan a expulsión d'os chodigos d'Espanya. O 30 de marzo de 1492 totz heban acceptato o baptismo u ya se'n heban ito.
  
  Dende a expulsión d'Espanya uns 100.000 sefarditas s'establioron en Portugal, (on cinco anyatas més tarde fuoron baptizatos a la fuerza), en o sud d'Italia. Arriboron en Sicilia chodigos sefarditas que se sumoron a los chodigos que ya i heba, pero Sicilia feba part d'Espanya y yera un puesto on se podeba aplicar o decreto d'expulsión. Muitos sefarditas rematoron arribando en l'Imperio Otomán, en Marruecos y en os Países Baixos. Dende fins d'o sieglo XV a Enquesición espanyola persigue a los conversos.
  
  En bells países d'acollita on i heba comunidatz os sefarditas absorbioron a ixas comunidaz, y d'esta traza en l'Imperio Otomán os chodigos bizantins que parlaban griego s'asimiloron a los sefarditas. En Marruecos i heba distinción entre os chodigos que i yeran dende feba bells sieglos y os chodigos sefarditas, que acaboron predominando y asimilando a los anteriors en ciudatz d'o norte como Tetuán. En Siria i heba coexistencia entre comunidatz de chodigos orientals locals arabofonos y chodigos sefarditas. O exodo sefardita condució a la formación de comunidatz chodigas en Tierra Santa muito anteriors a lo estato d'Israel.
  
  Estioron os primers chodigos en plegar t'America. O barrio d'o Bronx (Nueva York) estió un barrio de chodigos sefarditas, en parte provinients d'Esmirna, pero pronto a emigración chodiga askenazí se fació més important que no pas a sefardita y os sefarditas quedoron en minoría u s'asimiloron a los askenazís.
  
  En a Segunda Guerra Mundial a mas gran part d'os sefarditas de Tesalonica fuoron exterminatos en o Campo de Concentración d'Auschwitz. Os chodigos de Ragusa fuoron exterminatos en o Campo de Concentración de Jasenovac. Bell sefarditas d'os Balcans consiguioron refuchiar-sen en Bulgaria u Israel, en bell caso con a colaboración amagata u indirecta d'a Espanya Franquista.
  
  Dimpués d'a independencia de Marruecos y Archelia muitos sefarditas emigroron ta Francia (por eixemplo os creyadors d'o FNAC), u ta Israel. O solo país d'o norte d'Africa con una comunidat chodiga encara lumerosa ye Marruecos. En a Guerra de Bosnia os chodigos de Sarajevo fuyoron d'a ciudat.
  
  Referencias
  
  Bibliografía 
   Jean Sellier. "Atlas de los pueblos de Europa Occidental". Editorial Paidós.
   Juan Ramón Azaola "El pueblo judío. Odisea a través de los siglos". Folio. Ediciones del Prado.
  
  Pueblos chodigos
  Pueblos latinos
  Etnias d'Israel
  Etnias d'Espanya