title: Val d'Arán
text: A val d'Arán (en occitán aranés vath d'Aran, en occitán val d'Aran, en catalán vall d'Aran) ye una val pirenenca y una comarca semiautonoma occitana y administrativament perteneixient a Catalunya situada en a provincia de Leida. Arán ye una palabra d'orichen basco que significa "val" ("haran"), asinas que Val d'Arán puet ser un pleonasmo que significás val de la val.
  
  A suya capital ye Vielha, y lo chentilicio d'es suyos pobladors ye aranés u aranesa.
  
  Cheneralidatz 
  A val d'Arán ye la unica val d'es Pireneus espanyols que s'esaugua ent'a man atlantica. S'estendilla fendo una parzana d'arredol d'es 620 km², con a muga nortenca con Francia (departamento de l'Alta Garona), a meridional con l'Alta Ribagorza y lo Pallars Sobirán, en o sud-ueste con a Ribagorza d'Aragón (municipios de Montanui y Benás).
  
  O río principal d'a val, a Garona, trescruza la val d'alto d'o plan de Beret dic'a suya boca a l'Atlantico (á par de Bordeus). Ixa orientación cheografica, per a suya embocadura natural ent'as tierras d'Occitania, que ligatas con a manca de buenas comunicacions con es territorios peninsulars de Catalunya y Aragón, en han fetas manifiestas diferencias con a resta d'as comarcas catalanas, tanto fisica como culturalment. A diferencia mes esclatera se fa manifiesta en que la val tienga como a propia una luenga diferent d'a resta d'es territorios, l'occitán, que diz que n'han dito siempre aranés en a val. A población recensada ye de  habitants, y la suya economía yera plenament alazetada en o sector d'es servicios.
  
  Cheografía 
  A val d'Arán muga con Francia a lo norte y a l'ueste; con Aragón a lo sudueste; con l'Alta Ribagorza a lo sur y con Pallars Sobirán a l'este.
  
  Fa parti d'a Gascunya, rechión d'Occitania. O río Garona naixe en a val d'Arán, bell centenar de metros dillá d'a libradera d'a Noguera Pallaresa, ixaltro río que encieta la baixada per o canto mediterranio.
  
  Organización administrativa
  
  Municipios 
  As poblacions d'a val son un total de 33 lugars, repartitos d'entre 9 municipios:
  
  Per tot que respecta la suya división administrativa, de l'altra man, a comarca se troba singularment dividita en 6 termins (ditos terçons allá):
  
   Quatre Lòcs.
   Lairisa.
   Marcatosa.
   Pujólo.
   Castiero.
   Arties e Garós.
  
  As capiellas d'a val penden d'a diocesi d'a Seu d'Urchel d'o sieglo XVIII dica l'inte; d'antis més pendeban d'o bispato de Comencha.
  
  Economía 
  
  A economía tradicional d'a val d'Arán, como en a más gran parti d'as vals pirenencas, yera alazetada en o bestiar y as expleitacions forestals. En o sieglo XX, dos factors trascendentals marcoron o devenir-se de l'apuyanza economica d'a val, a construcción d'a carretera d'o tonel de Vielha en es anyos 40, y l'apertura d'as pistas d'esquí de Baquèira-Beret. A combinación d'os dos escaicimientos condicionó que una tierra de pastors y picadors se convertise en o important foco turistico que ye a l'actualidat, y tamién que se producise una rapeda transición dica que se fese una d'as comarcas con a renta per capita més altera de Catalunya.
  
  Comunicacions 
  Existen quatro vías d'acceso ent'a val:
  
   De Pallars per alto d'o Puerto d'a Bonaigua (2072 m) enna carretera C-28 (l'antiga C-142) que pasa per a man d'o complexo de Baquèira.
   de Ribagorza per o Túnel de Vielha (5173 m de lonchitut) enna carretera N-230 que puya de Leida. Dimpués d'atravesar o tonel, a carretera N-230 marcha t'a Vielha, Es Bòrdes, Bossòst y Les, y la muga de Francia enno endreito d'Eth Pont de Rei.
  
   De Francia per o Pont de Rei y seguindo la carretera N-230 que ye cuntinuadora, en territorio espanyol, d'a carretera francesa N-618.
   De Banyeras de Luixón (Francia) per alto d'o Puerto de Portilló, d'á on que la carretera francesa N-125 se conviert enna carretera N-141 espanyola, baixadera enta Bossòst.
  
  Historia 
  A val ye poblata dend'a prehistoria, como totas as vals pirenencas. A val d'Aran estió adhibita a l'Imperio Romano anque la calendata exacta d'a suya adquisición ye encara huei una incognita. Diz que quan César encetó a conquiesta d'as Galias, a val més alta d'a Garona yeba ya incorporada enta l'imperio. O proceso de romanización se fació alavez a traviés d'a via romana que en rancando de Tolosa marchaba ta o Pallars per alto d'a Bonaigua. A importancia d'a romanización se fa patent enna presencia de toponimos como mesmo Vielha (alavez Vetula), y de lapidas y estelas funerarias, y en cayer l'imperio, a val como totz es puestos d'a cuerda pirenenca, se dixoron perder enna suya suerte, sucedindo-se bells sieglos a on que no se'n sabe cosa d'a situación d'a tierra aranesa.
  
  Edat Meya 
  As primeras recensadas medievals el dixan veyer como a que feba parti d'o Condau de Comenche (Comenge, Comminges), que feba dominio de tota l'Alta Garona. Enno 1175, a val s'enclui enna Corona d'Aragón per o tractau d'Emperanza que sinyó o rei Alifonso II. En 1195 diz que i-heba referencia d'a construcción d'o Hespital de Vielha, que como mutos d'altros pirenencos yera adedicato ta l'auspicio de viachers.
  
  A val cambeó de mans a soben mientres es sieglos XII y XIII, pasando-se'n d'es reis d'Aragón enta es soberans de Bigorra u d'o condau de Comenche. Alifonso I d'Aragón en reconoixió a soberanía de Céntol de Bigorra en compensación per l'aduya que ell le prestó en a reconquiesta contra es musulmans (Céntol y lo suyo chirmán o bizconte de Bearn compartioron o sinyorau d'Uncastiello y d'a mesma Zaragoza, d'entre altros, en 1119). Ixa sección la fació sin de parar garra cuenta que la val yera alavez baixo es dominios d'o primo d'aquells dos, o comte Bernal II de Comenche. Alavez, o comte de Comenche decidió d'atacar y les prenió diversos senyoratos de Bigorra, como Labrust.
  
  Pero II d'Aragón se deixó d'asumir as pretensions d'a val en plegar ta un alcuerdo con Bernal IV de Comenche d'alcuerdo con o qual Bernal se feba esvurciar d'a suya muller María de Montpeller ta que ella s'acomodase con o monarca aragonés. No s'ha tenito garra constancia que es contes de Comenche nunca hesen estau vasallos d'es reis d'Aragón per a val d'Arán, per o qual cal suponer que la suya soberanía a l'alto d'a val yera de tot plena.
  
  En o 1298, pos d'o convenio d'Argelers, se determinó que la val d'Arán heba de permaneixer temporalment baixo d'a churisdicción d'o reino de Mallorca mientres que las partis que feban baralla no plegasen dica garra alcuerdo respective. Finalment, en 1313 es araneses decidioron de votar popularment a remanencia d'a val en a Corona d'Aragón pos o conte de Comenche heba abandonato plenament as suyas pretensions dinasticas d'a val, d'a mesma vez que o rei Chaime I le daba a la val o conchunto de privilechios conoixitos como a Era Querimònia, a verdadera Carta Magna d'a val d'Arán, que se ratificó per man de totz es reis dica Ferrando II.
  
  En o 1411, o sindico (síndic) d'Arán ufrió d'unir-se libre y pactadament con es condaus catalans, y las Cortz de Catalunya en aceptoron l'ofreiximiento.
  
  A val d'Arán tammién estió asolada mientres a Sublevación de Catalunya d'o 1640, en l'anyo 1645, pos heba remaso fidel ent'o rei Felipe IV.
  
  Demografía
  
  Referencias
  
  Val d'Arán