title: Sierra d'a Monchoya
text: A sierra d'a Monchoya u d'a Manchoya ye una sierra de materials sedimentarios cenozoicos situata en os Pireneus d'Aragón, concretament en as sierras interiors pirenencas, en l'aria occidental d'o que actualment ye a comarca de Sobrarbe. A suya mayor altura ye a punta d'a Monchoya, que le da nombre, con 2033 msnm.
  
  O macizo d'a Monchoya, que popularment se conoix tamién como «cerro» d'a Monchoya/Manchoya, ye una d'as barreras naturals que delimitan o Sobrepuerto, concretament por a valle d'Otal, contra la valle de Broto, en a qual a d'Otal afluye. Dende o punto d'envista de la dita valle d'Otal, a «sierra» d'a Monchoya determina toda la suya baixant oriental, en cheneral más solana, y la zarra dica alto, en as estivas d'Otal, a on que arriba a achuntar-se con o tozal de Pelopín a traviés d'una cresta u lumera en a que se concatenan cerros menors, como o tozal de Matils (1909 m).
  
  Orografía 
  
  O macizo de Monchoya tiene una cresta con forma de "C", leverament escorada ta la esquerna, y tiene puntas que son fiteras ta tres valles, despartindo por igual a valle de Broto (costau oriental), a valle d'Otal de Sobrepuerto (costaus occidental y sud) y una chiqueta parte d'a valle d'o río Sorrosal (valle de Linars) en norte, por as garras d'o Pelopín.
  
  Por o nord-este, se despincha dende o Pelopín de camín ta la villa de Broto un sarrato important, que recibe o nombre de sarrato de Yosa y delimita la valleta de Yosa, cuenca d'o barranco de Yosa y puesto a on que se troba un solo despoblau: Yosa.
  
  En as diferents garras d'o macizo se troba os lugars de Yosa, Ayerbe de Broto y Escartín, más a Isuala, pardina despoblada que como a vegadas pasa s'ha emplegau pa bordas mientres os nuclios yeran habitaus.
  
  Puertos 
  
  Cuello d'Otal, a 1894 msnm, comunica a valle d'Otal con a valle de Linars de Broto por entre a Penya Ronata (1934 m) y o Pelopín (2007 m).
  Cuello Pelopín u puerto de Yosa, a 1926 m, comunica a valle d'Otal con a valle de Yosa por en sud d'o Pelopín, con o camino que tradcionalment partiba d'Otal.
  Collada d'as Fuendes Blancas, a 1903 m, tamién mete en comunicación a valle d'Otal con a de Yosa, pero en iste caso o camino puya dende Escartín y pasa por o nor-ueste d'a punta la Manchoya.
  
  Barrancos 
  
  En sentiu anti-horario:
  Barranco de l'Artosa, que naixe en as garras d'o Pelopín y baixa por a izquierda d'Otal dica achuntar-se con o barranco de la Banyera, que da naiximiento a o río Forcos.
  Barranco d'a Fuent d'o Reguero, afluent de l'anterior.
  Barranco de Capanalda.
  Barranco d'Aratiello.
  Barranco de la Codera.
  Barranco d'as Eretas, ya en o mont d'Escartín, ye afluent d'o de la Codera.
  Barranco d'Escartín, que s'une a o Forcos chusto antes d'o parache d'o Puent d'as Crabas.
  Barranco de Bergazo.
  Barranco de Grixal que, como l'anterior, baixan la uno por un costau y l'atro, por la otro, d'o sarrato de Grixal, en mont d'Escartín.
  Barranco d'as Penyas Blancas, muga entre o mont d'Escartín y o d'Ayerbe, chusto por debaixo d'a pardina d'a Isuala.
  Barranco de Sant Pero, chusto a'l costau d'Ayerbe de Broto. Muere directament en l'Ara.
  Barranco de Gabalos, que baixa por l'atro costau d'o sarrato en Ayerbe que en dicen «sarrato de Campo Calzón». Afluent directo de l'Ara.
  Barranco de Sant Martín, en a man cuentra de Sarvisé.
  Barranco de Carboneras, entre Sarvisé y Oto.
  Barranco de l'Abate, afluent d'o barranco de Yosa, que s'achunta con aquell antes d'arribar ta Oto.
  Barranco de Yosa, o más gran d'os barrancos que baixan d'o macizo cara ta l'Ara. Traza la suya propia valleta subsidiaria d'a de Broto, en a que nomás i hai un lugar: o despoblau de Yosa.
  Barranco d'a Bocona, afluent d'o río Sorrosal, por a baixant norte d'o sarrato de Yosa.
  barranco de Faceras, afluent d'o barranco de Volande chunto a Linars de Broto.
  Barranco de Volande, o principal afluent d'o Sorrosal en a valle de Linars, naixe entre o Pelopín y o cerro Leturiacha (perforau por o tunel de Cotefablo), debaixo d'o puerto de Cotefablo tradicional.
  
  Toponimia 
  
  O toponimo Monchoya dimana de <*MONS GAUDII («mont d'o goyo»), seguntes Jesús Vázquez Obrador. O toponimo ye común en os territorios a on que se parla o catalán con a forma Monjoia, y se gosa referir a fitas importants en os camins, especialment en os que se feba con razón de bella pelegrinación relichiosa. Vázquez Obrador considera que o más probable ye que o toponimo arribás t'aquí, no pas a traviés d'o catalán, sino a traviés de l'occitano.
  
  Iste tipo de rebaptismos relichiosos con a toponimia fuen freqüents en os primers sieglos medievals y d'expansión d'o cristianismo. S'ha de pensar que as autoridatz relichiosas por ixas envueltas miraban de rodeyar a os fidels de referents cristianos que achudasen a substituir as suyas anteriors creyencias paganas. Muit a sobén, isto pasaba por re-baptizar os referents cheograficos d'o entorno a on que viviban. En o caso de Sobrepuerto, que fue obchecto de repoblación u evanchelización por medio d'a implantación de tres monesterios impulsaus por o bispau de Chaca y os reis de Pamplona entre l'anyo 900 y l'anyo 1000, os toponimos relichiosos y especialment os hachiotoponimos (toponimos «con nombre de santo») son especialment abundants, o que podría respaldar ixa tioría.
  
  Referencias
  
  Se veiga tamién 
  
  Monesterio de Sant Úrbez de Basarán.
  Monesterio de Sant Per de Rava, que yera en Ayerbe de Broto.
  Auturía u Oturía.
  Macizo d'a Erata.
  Cuello d'Ainielle.
  Cuello de Basarán.
  Cruz de Basarán.
  Río Forcos.
  
  Monchoya
  Sierras de Sobrarbe
  Sobrepuerto
  Sierras d'a provincia de Uesca