title: Castiello de Sibirana
text: Castiello de Sibirana (u de Sibrana), Torres de Sibirana (u de Sibrana), u simplament Sibirana (u Sibrana), ye o nombre por o cual se conoixen os repuis d'un castiello d'estilo romanico, d'una ilesia tamién en estilo romanico (l'ermita de Santa Quiteria) y d'un despoblato que se troba a o piet, y que se troban toz situatos en o lugar tamién dito "Sibirana", que actualment fa parte d'o termin municipal d'Uncastiello (encara que o suyo acceso se fa a traviés d'una pista que s'alaceta en o Pozo de Pigalo, en termin de Luesia), a cantos d'o río Arba de Luesia, a o piet d'a sierra de Santo Domingo, en a comarca aragonesa de Cinco Villas y en a provincia de Zaragoza. Se troba situato a una distancia de 12 km d'Uncastiello, y de 10 km de Luesia.
  
  O castiello de Sibirana se troba protechito legalment con a suya declaración chenerica como Bien d'Intrés Cultural (en estar un castiello) por o Gubierno d'Aragón, estando de propiedat particular, como tota a finca a on se i troba.
  
  Seguntes Agustín Ubieto Arteta, a primera cita d'o lugar de Sibirana ye de 1063, trobando-se recullita en a obra de Dámaso Sangorrín Libro de la Cadena del Concejo de Jaca, en Colección de documentos para el estudio de la Historia de Aragón, XII (Zaragoza, 1931) y documenta as variants Sibrana y Siurana.
  
   Contexto historico 
  Con a invasión d'a peninsula iberica por os arabes a principios d'o sieglo VIII y o esboldregamiento a escape d'o Reino visigodo de Toledo, a redolada que hue se conoix con o nombre de comarca aragonesa de Cinco Villas, amás de partes de Navarra y d'a Riocha, s'adhibioron a os dominios islamicos por meyo d'una capitulación pactata, alcordata por un conte visigodo (fácil que d'orichen hispano-romano, seguntes o suyo nombre), o comes Casius, de qui dimpués naixió a poderosa familia muladí d'os Banu Qasi, con una destacata presencia en a Historia d'Aragón y tamién en a Historia d'Espanya.
  
  Como afirman cuantos historiadors, en os tiempos d'a dita primera dinastía pamplonesa, cuan s'establió o reino de Pamplona, orichen d'o reino de Navarra, mientres a mayor parte d'o sieglo VIII, bi habió buenas relacions entre o reino de Pamplona y a familia d'os Banu Qasi, encluyendo-ie matrimonios entre os suyos miembros, asinas que en ixas envueltas bi heba prou tranquilidat en a muga entre os dominios navarros y os territorios que yeran baixo o control d'o Califato de Cordoba.
  
  Sindembargo, en o sieglo IX ya s'heban producido cambeos en a situación politica, un feito relacionato con o cambeo de dinastía en Navarra, y en a nueva situación ya yera menester devantar-ie de fortalezas, castiellos y torres esfensivas que podesen protecher os territorios cristianos d'as incursions musulmanas, emplegando-se tamién como punto de partita t'as incursions que fesen os cristianos en territorio musulmán.
  
  En iste marco, a prencipios d'o sieglo X, o rei Sancho Garcés I de Navarra optó por protecher os suyos dominios orientals, en a redolada de Sangüesa, val de Roncal, val d'Onsella y partes d'a val d'o río Aragón; ta ixo fació una maniobra prou intresant, que consistiba en a ocupación d'as tucas (y d'a parte alta d'as mesmas vals) d'as sierras de Santo Domingo y Sant Chuan d'a Penya, amás d'a Guarguera (a val d'o río Guarga), y con ixo podeba amás bloqueyar a posible dentrada d'os musulmans enta zonas occidentals d'o primitivo condau d'Aragón, erichito con centro en o nuclio d'a ciudat de Chaca y a cuenca alta d'o río Aragón, amás d'a val d'Echo y a val d'Ansó. Antiparte, ista maniobra li premitiba tamién evitar a expansión enta o sud d'o condau aragonés, fendo amás presión sobre a mesma ciudad de Uesca, que se trobaba en ixas envueltas en mans d'os arabes encara que os suyos chefes teneban tamién buenas relacions con a familia Aznar, titular d'o condau d'Aragón.
  
  Asinas, en una linia contina que s'alacetaba en Vadoluengo (a on hue se troba a ilesia de Sant Adrián de Vadoluengo, a o canto de Sangüesa), se devantoron entre l'anyo 905 y l'anyo 925 os castiellos de Royta, Sibirana, Uncastiello (en l'actual villa homonima), Luesia (en Luesia), Biel (en Biel) y torres fortificatas u torrazas en cuantos atros lugars, como Agüero, Sos, Navardún, Petiella d'Aragón, Liso, Moriello de Galligo, y atros, plegando dica Secrún, hue un despoblato en o termin municipal de Samianigo.
  
  Sindembargo, seguntes diz José Luis Aramendía, recullindo o que se diz en a obra El nacimiento del arte románico en Aragón, d'E. Lorente, F. Galtier y García Guatas, o castiello de Sibirana fue conquiesto por o rei Sancho Garcés I de Navarra en l'anyo 921. Fácil que se tracte en realidat d'una reconquiesta u mesmo d'a conquiesta d'una torre islamica anterior sobre a cuala se devantó l'actual castiello, torre que habría estato conquiesta por os Banu Qasi en 891 seguntes bellas fuents.
  
  Cuan se devantoron toz istos castiellos y torres, a sobén se creyeron chunto con nuclios de población a o suyo canto, encara que belluns, como os de Royta, Liso y mesmo o de Sibirana, hue han desapareixito. Cal parar cuenta tamién que a mayor parte d'os tenentes (o termin con o cualo se conoix a os chefes militars que se trobaban a o mando d'os castiellos, torres y torrazas) yeran d'orichen navarro, encara que a población que hi plegaba teneba cuantos oríchens, habendo-ie navarros, aragoneses u tamién occitans que proveniban de l'atro canto d'os Pireneus y que estioron l'alacet d'os muitos occitans que aduyoron a conformar l'actual pueblo aragonés.
  
  Con tot ixo, se logró adhibir a o reino navarro no nomás toz istos territorios, sino que tamién d'o mesmo condau aragonés, continando unitos istos dos países dica a muerte en 1035 de Sancho III o Mayor de Navarra, cuan toz, dende Vadoluengo, pasoron a mans de Remiro I d'Aragón, fillo borde d'o rei Sancho.
  
  En l'anyo 1086, o castiello de Sibirana y o pueblo que se trobaba a o piet facioron parte d'a dote que s'entregó a la reina consort Felicia de Roucy, cuan fació a suya voda con Sancho Remíriz d'Aragón.
  
  Antiparte, o rei Alifonso I d'Aragón atorgó carta de población a Luesia, a on se deciba y desde allí baxando a donde el río Sibrana''. Dende 1159 dica 1162 estió baixo a tenencia de Pero López de Luna.
  
  Caracteristicas 
  Asinas, o castiello de Sibirana se devantó en una chicota val en o curso d'o barranco de Sibirana, un afluent por la marguin dreita d'o río Arba de Luesia encara que muit amán d'iste zaguero, y a suya finalidat yera de controlar o paso que dende Uncastiello y dende Luesia permite d'acceder a la val d'o río Onsella (a dita val d'Onsella) y, a traviés d'a val d'Onsella, a Sos y Sangüesa, y a la val d'o río Aragón.  Cadaguna d'as dos torres teneba tres pisos d'altaria, devantantos en fusta. A suya longaria ye de 25 metros, con 4 metros d'amplaria.
  
  Ta o puesto a on devantoron o castiello, que consiste en dos torres unitas por un lienzo conformando una chicota plaza d'armas, esleyoron un promontorio rocoso muit escarpato, con un cinglo sobre o camín, bloqueyando-se asinas de raso o paso por ixe puesto a cualsiquier posible enemigo; amás, podeba emplegar-se como segunda linia esfensiva dezaga d’a linia que formaban os castiellos de Uncastiello y Luesia, apoyando-se en o castiello de Royta, en o de Petiella y en o de Castiliscar por a suya dreita y en os de Luesia y Biel por a suya ezquierda. Antiparte, os musulmans teneban ta fer-lis frent l'important castiello de Sadaba, y tamién as torres esfensivas devantatas en Biota y en Malpica d'Arba, amás d'atras chicotas torres de guaita.
  
  O suministro d'augua potable t'o castiello proveniba d'o cauz d'o barranco que se troba a o piet d'o castiello, y t'os alimentos que yeran de menester se prencipió o cautivo d'as tierras d'arredol, tenendo amás os recursos d'a ganadería, que yera en ixas envueltas a ormino una fuent important de subsistencia.
  
  Acceso 
  Ta plegar en Sibirana, cal partir d'a pista (hue asfaltata) que dende Luesia porta enta o pozo de Pigalo y contina enta as Penyas de Santo Domingo, Longars y Lobera d'Onsella, prenendo una pista que marcha enta a ezquierda, por o cauz d'o barranco de Sibirana, en dirección a o norueste.
  
  Antiparte, tamién se puet plegar en o castiello a piet, dende Petiella d'Aragón u a traviés d'o GR que dende Sos d'o Rei Catolico marcha enta o castiello de Royta, a traviés d'un camín prou intresant dende os puntos de gollata historico, natural u paisachistico.
  
  Arquitectura
  
  As torres y o castiello 
  As dos torres que conforman o castiello, construitas en estilo romanico, amanixen de frent a o canto mesmo d'o camín que cosiran, devantatas dencima d'una penya a on ye imposible de puyar-ie por a suya versant sud, encara que se accede con muita facilidad dende a suya versant norte.
  
  Ta aproveitar millor a configuración orichinal d'o puesto, o lienzo sud d'a torre oriental se troba devantato parcialment en un nivel inferior a o nivel d'a torre occidental, apareixindo asinas aparentment como mas gran si se fa a mesura de l'altaria d'a edificación, encara que en realidad a suya altaria ye menor. As dos torres son de planta rectangular.
  
  As torres son en perfecto estato de conservación exterior, conservando encara mesmo cuantas d'as suyas almenas.
  
  En estar una edificación funcional d'arquitectura militar, o castiello ye pensato mas que mas ta cumplir finalidaz militars, no fendo asinas muitas concesions a la comodidat. En consecuencia, as uberturas enta l'exterior son muit poquetas, y concebitas nomás que en termins militars en un territorio perigloso en estar territorio de muga.
  
  En a suya versant sud, a torre oriental tién un primer forato estreito, concebito como sayetera, y con una finalidat nomás que esfensiva. Una mica por dencima y un poquet a la dreita se troba tamién una ubertura mas cuadrata, que en iste caso ye concebita no nomás con finalidaz esfensivas, sino que tamién ta iluminar o suyo interior. En ista frontera se troba tamién un desaugüe, que se puet veyer perfectament, y que ha contribuito a desgastar parti d'as piedras picatas inferiors d'a torre, construitas en piedra d'arena encara que muit dura, que ye a piedra que se troba en a redolada y en a cuala se devantan toz y cadagún d'os castiellos, ilesias y edificios civils.
  
  La frontera oriental d'a torre oriental tién nomás que dos sayeteras.
  
  En a suya frontera occidental, a torre oriental tién una puerta en arco de meyo punto con as suyas dovelas perfectament conservatas.
  
  A torre occidental, en a suya versant sud, nomás tién que una sayetera.
  
  En a suya frontera occidental, a torre occidental amuestra una ubertura de buen tamanyo, con os cuatre chicoz foratos ta devantar-ie una superestructura en fusta perfectament visibles.
  
  En a frontera oriental d'a torre occidental se puet veyer una puerta de dentrada con arco de meyo punto, con una piedra tallata de gran tamanyo que cumple funcions de cabecero, y tamién una ventana en a suya parte superior, en a cuala se hi puet veyer tamién os foratos ta devantar-ie superestructuras en fusta.
  
  Cal parar cuenta que denguna d'as torres tién uberturas en a suya frontera norte, por dos motivos diferents. D'una man, ye dende o norte d'a on en plegan os vientos fríos d'o norte, o dito cierzo, que en a comarca de Cinco Villas gosa plegar en velocidaz amanatas a os 100 km/h (encara que as construccions de Sibirana se troban en parti a cubierto d'o viento por a configuración d'as montanyas, en estar en a versant sud d'a sierra de Santo Domingo). D'atra man, bi ha tamién finalidaz esfensivas en ixa carencia d’uberturas, en estar ixa a parte mas accesible d'o conchunto esfensivo.
  
  Sindembargo, no ha plegato dica hue o lienzo que uniba as dos torres, ni tampoco as posibles edificacions exteriors d'o castiello, encara que sí que se conservan bellos repuis de paretz baixo as partes inferiors d’a torre occidental, fácil que ta reforzar a impenetrabilidat d'a edificación esfensiva.
  
  A ilesia romanica de Santa Quiteria 
  A o norte d'o conchunto, se troba una ampla plaza, podendo-se-ie acceder en bordeyando o castiello por a suya parte occidental. De l'atro canto d'ixa mena de plaza natural, bi ha una edificación moderna y, inmediatament dezaga, un chicot pueyo, que hue ye de raso cubierto de vechetación, y sobre o cualo se devanta una chicota ilesia, a dita ermita de Santa Quiteria.
  
  Ista ilesia, fácil que coetania d'o castiello, ye tamién construita en estilo romanico, estando ornamentalment una construcción muit simpla. José Luis Aramendía diz que ye de prencipios d’o sieglo XIII, decindo tamién que s'encluye en o subestilo d'o romanico chaqués.
  
  L'ermita s'orienta enta l'este, tenendo una sola nau, con tellato de vigas de fusta y tella arabe, esboldregato cuasi de raso en os anyos 2000. Fácil que cuan lo devantoron fuese un tellato nomás que en fusta, u puet estar que con un tellato de loseta, como se feba tradicionalment en a redolada y se documenta en construccions parellanas.
  
  L'ermita de Santa Quiteria tién nomás que un solo abside en o suyo canto oriental. La construyoron con piedras picatas perfectament tallatas y de gran calidad, tenendo por ixo una serena belleza arquitectonica.
  
  A parte mas treballata de l'ermita ye a suya frontera, muit simpla, y que nomás tién que un simple timpano en forma de semicerclo, en o cualo se troba un crismón y dos chapitels, toz dos encalatos en color blanca, enmarcado-se tot en una sola arquivolta en arco de meyo punto. Sindembargo, fa pena que a frontera sud de l'ermita ya s'ha esboldregato cuasi de raso.
  
  En a suya frontera oriental bi ha nomás que una sola finestra, tamién en arco de meyo punto, estando a suya función a de dotar a l'interior de l'edificio d'una minima iluminación.
  
  A dentrada a l’interior de l'ermita gosa estar difícil, en trobar-se en a suya puerta una gran mata de barzas.
  
  O lugar 
  A o canto d'o camín, a la suya dreita y a o piet d'o castiello, se troban os repuis de l'antigo lugar de Sibirana, hue albandonato.
  
  Ye un chicot grupet de viviendas, fácil que no mas de diez u doce, encara que en l'arredol se puede trobar cuantos atros repuis d'edificios.
  
  Toz os edificios son hue espaldatos y parcialment cubiertos de vechetación, encara que se i puet veyer prous elementos como ta poder fer un plano d'as edificacions. Cal esmentar os pilars centrals en os cualos descansaban as vigas de fusta, pilars que hue continan parcialment en piet, encara que s'esboldregoron a resta de partis d'os edificios. Tamién continan en piet bellas parez prou recias, construitas con piedra de buena calidat, a cuala cosa ha feito posible a suya subsistencia dica hue.
  
  No ye posible precisar con exactitut cuan se despobló o lugar d'os suyos habitants, pero ye fácil que ixo s'escaiciese mientres os sieglos XVII y XVIII. As causas d'ixe albandono se puede trobar en a suya ubicación, en una zona difícil ta l'agricultura, chunto con as cuantas epidemias que despobloron muitos otros lugars d'Aragón a finals d'a Edat Meya y prencipios d'a Edat Moderna. Cal fer constar, sindembargo, que fácil que o lugar continase habitato, encara que ya no como lugar sino como pardina; asinas, encara se troban referencias a chent que i viviba a meyatos y finals d'o sieglo XVIII, en o libro de baptismos de Petiella d'Aragón.
  
  Vinclos externos 
    Castillo y ermita de Sibirana, Uncastillo (Zaragoza) en www.arteguias.com.
    Sibirana en www.romanicoaragones.com.
    Santa Quiteria en www.romanicoaragones.com.
    Castillo de Sibirana en www.castillosdearagon.es.
    Castillo de Sibirana en www.castillos.net.
    Castillo de Sibirana (Uncastillo) en un blog.
  
  Notas y referencias 
  
  Biens d'Intrés Cultural d'Aragón
  Sibirana
  Sibirana
  Historia de Navarra
  Arquitectura romanica en Aragón
  Uncastiello