title: Chudería de Teruel
text: A chudería de Teruel ye situada adintro d'o casco historico d'a ciudat de Teruel (Aragón), y corresponde a o barrio a on, mientres os sieglos XIII, XIV y XV, vivió mas que mas a suya comunidat chodiga. Situada en l'extremo oriental d'a ciudat medieval, o suyo centro cheografico ye formau hue en día por a plaza de la Judería. Actualment, o barrio mantiene perfectament l'urbanismo d'orichen medieval, con carreras estreitas que s'estendillan entre o torretón d'Ambeles, o Tozal u antiga puerta de Zaragoza y a ilesia de Sant Pero.
  
  Historia 
  A ciudat de Teruel, fundada en l'anyo 1170 por o rei Alifonso II d'Aragón, contó dica a suya expulsión de 1492, con una important comunidat chodiga, estando a quinta alchama chodiga d'o Reino d'Aragón si se para cuenta en os impuestos que obteneba a Corona. Plegó a tener una población de 350 u 400 vecins, quala vida chiraba arredol d'a sinoga, encara que tamién contó con quantos oratorios privaus financiaus por familias ricas como os Naharí y os Abenmale, asinas como de una carnicería.
  
  L'arribada de chodigos ta Teruel se sitúa a partir d'os anyos 1250, alto u baixo, estando a partir de 1270 quan se datan as primeras referencias dreitas a vecins teruelanos chodigos. Manimenos, pronto se consolidará ista comunidat, ya que en 1279 ya existiba a sinoga. O rei Pero III d'Aragón refirmó dreitament a instalación de nuevos pobladors chodigos y musulmans en a ciudat de Teruel. Enta 1460 o barrio enceta una rapida baixada debido a la emigración, consecuencia d'a politica antichodiga de Ferrando II d'Aragón, que rematará con a expulsión en 1492.
  
  O barrio 
  
  Ye situau chunto a las antigas murallas, y s'articula arredol d'as actuals carreras Ambeles, Judería, Valcaliente, Esteban, Horno, Caracol, Hartzenbusch, Aínsas y Comadre, cruzando-se belunas en l'actual plaza de la Judería. Presenta una trama urbana de carácter radial, y ocupa a parti superior d'una ladera en a quala cima se situó un d'os castiellos que o rei d'Aragón teneba en Teruel, o dito castiello menor u castro superiori judeorum, referencia dreita a la suya proximidat con a chudería.
  
  Como consecuencia d'a Guerra Civil espanyola, a mayor parti d'o caserío fue estricallau, d'astí que una parti d'os actuals edificios haigan estau construyius mientres a segunda metat d'o sieglo XX. Si bien a livel constructivo, tasament se conserva garra edificio por as razons ya sinyaladas, dende o punto d'anvista arqueolochico a chudería de Teruel constituye un d'os millors conchuntos en Aragón. Ya en primerías d'o sieglo XX se produció o escubrimiento d'o fosal chodigo, que reporto un intresant axovar de choyas, pero estió en 1978 quan se fació o escubrimiento d'un amplo espacio soterranio, identificau por ixas envueltas como a sinoga. Manimenos, as numerosas excavacions arqueolochicas reyalizadas en iste sector d'a ciudat han permitiu escubrir y conoixer una buena parti d'o barrio medieval, encara que a mayoría d'estudeos permaneixen ineditos. Baixo l'actual plaza de la Judería s'han trobau as restas de quatre viviendas, que contaban con amplas bodegas soterranias refirmadas por arcos apuntaus, construyidas a partir de 1360 alto u baixo.
  
  Actualment, se tracta d'un barrio esviellau y con muita vida, gracias a la suya proximidat a o centro d'a ciudat.
  
  Puestos destacaus 
  
  Actualment, qualsiquier vesitant puet contemplar bels edificios emblematicos relacionaus con a historia d'os chodigos en Teruel, y que se troban a 2 menutos d'a plaza de la Judería, como son:
   Torretón d'Ambeles, restas de l'antigo castiello menor u d'os chodigos
   Torre y ilesia de Sant Pero, Arquitectura mudeixar d'Aragón declarada Patrimonio d'a Humanidat
   Mausoleyo d'os Aimants de Teruel
   O Tozal u puerta de Zaragoza
   Plaza del Torico u del Mercado
   Muralla y torre d'a Bombardera
   Torre de Sant Martín, Arquitectura mudeixar d'Aragón declarada Patrimonio d'a Humanidat
   Torre, teito y cimborrio d'a seu de Santa María de Mediavilla, Arquitectura mudeixar d'Aragón declarada Patrimonio d'a Humanidat
  
  L'axovar ceramico 
  
  As excavacions arqueolochicas reyalizadas en as zagueras decadas en quantos puntos de l'antiga chudería han recuperau a-saber-las piezas ceramicas que facioron parte d'a vida domestica d'os chodigos en a Edat Meya, y que constituyen un d'os mas importants conchuntos de l'axovar domestico de Sefarad. Os recients treballos d'investigación reyalizaus sobre restas trobadas en 2004 han identificau dos conchuntos zarraus dataus, alto u baixo, entre 1260 y 1320. O material replegau en 1978 ye un eixemplo d'a vaxiella emplegada enta 1460, poco antis d'a suya expulsión, habendo feito parti belunas d'istas piezas d'exposicions a livel estatal.
  
  Una triga d'istos materials ceramicos puet veyer-se en a exposición permanent d'o Museu de Teruel, entre os que destacan tres eixemplars de Hanuquiá u lampas rituals emplegadas en a fiesta de Hannukah, elaboradas en ceramica pintada y datadas en o sieglo XV.
  
  Referencias
  
  Bibliografía 
    Motis Dolader, M. A. (2005), Los judíos de Teruel en la Edad Media, IET, Teruel.
    Motis Dolader, M. A. (2008), "La judería de Teruel", La magia de viajar.
    VV. AA. (2002), Aragón Sefarad, vol. II, Hebraica Aragonalia. El legado judío en Aragón, Catálogo de la exposición, DPZ, Zaragoza.
    VV. AA. (2002), Memoria de Sefarad, Catálogo de la exposición, Toledo, SEACEX, Madrid.
  
  Teruel
  Teruel