title: Ilesia de Santa María d'Uncastiello
text: Iste articlo ye sobre a ilesia de Santa María la Mayor d'Uncastiello, en Cinco Villas; ta atros usos, se veiga Ilesia de Santa María y Ilesia de Santa María la Mayor.
  
  A ilesia de Santa María d'Uncastiello u ilesia de Santa María la Mayor d'Uncastiello ye una ilesia, consagrata a Santa María, que se troba situata en o municipio aragonés d'Uncastiello, en a comarca de Cinco Villas y provincia de Zaragoza.
  
  A ilesia actual fue construita en 1135, en tiempos d'o rei Remiro II d'Aragón, encara que se construyó dencima d'una ilesia anterior en estilo mozarabe (ista ilesia anterior ye citata en recibindo donacions de Pero I en 1099), y ye construita en estilo romanico, encara que o remate d'a suya torre ye posterior, en estilo gotico, d'o sieglo XVI. A ilesia fue declarata Molimento Nacional o 3 de chunio de 1931 por o nuevo Gubierno d'a Segunda Republica Espanyola, y ye protechita legalment en l'actualidat con a suya declaración como Bien d'Intrés Cultural, a fegura legal que sustituye a la de Molimento Nacional. Estió considerata como una colechiata, estando considerada a ilesia de mayor importancia d'a villa d'Uncastiello. Ye asinas una d'as muitas ilesias romanicas d'Uncastiello, chunto con as ilesias de Sant Martín, Sant Felices, Sant Chuan, Sant Lorién y Sant Miguel.
  
  A ilesia se troba situata a la dentrada d'a villa d'Uncastiello, a o canto d'o río Cadena, amán d'a suya confluencia con o río Riguel, con a suya frontera prencipal en a Plaza de l'Urmo, con una dentrada segundaria por a paret sud, dende a plaza de Santa María. Ye situata a o piet d'a carretera ta Sos d'o Rei Catolico, a bells metros d'a carretera Sadaba-Ayerbe por Luesia, clavata asinas en una d'as prencipals vías historicas de comunicación en comarca de Cinco Villas.
  
  A suya frontera prencipal ye d'epoca renaixentista, encara que mantiene bells repuis d'elements en estilo romanico, como una epifanía a o canto d'a puerta. Antiparte, a suya portalada sud ye d'estilo romanico, como tamién os suyos elements decorativos, y ye considerata una d'as prencipals fronteras romanicas d'Espanya.
  
  A ilesia de Santa María ye l'actual ilesia parroquial d'Uncastiello y pende, eclesiasticament, de l'arcipestrau d'Erla-Uncastiello, que depén d'a diocesi de Chaca, y ista d'a diocesi de Pamplona, encara que historicament depenió dreitament d'a diocesi de Pamplona, y no pas de Chaca.
  
  Historia 
  
  A ilesia ya existiba a finals d'o sieglo XI, quan recibió bellas donacions d'o rei Pero I, como a mesma ilesia de Sadaba. Sindembargo, l'edificio actual ye de 1135, encara que ta atros autors ye una obra d'a segunda mitad d'o sieglo XII. As obras prencipioron en 1135 dimpués de recibir fondos d'o rei Remiro II d'Aragón, que trescruzó a villa camín de Pamplona, ta la construcción d'una ilesia adedicata a la Virchen María.
  
  Seguntes Marisa Melero Moneo, en Uncastiello bi habió un important taller d'escultura activo a meyatos d'o sieglo XII, formato por escultors que proveniban d'a Gascunya. Ixos mesmos escultors treballoron en as ilesias de Santa María la Reyal de Sangüesa y San Martín de Unx, totas d'a diocesi de Pamplona. Por ixo bells autors dicen que a portalada romanica de Santa María ye obra d'un mayestro anonimo, dito o mayestro d'Aulorón, por o suyo orichen ye fácil que d'Aulorón, en Occitania. En istas obras treballó tamién, en as suyas primeras anyadas, un choven mayestro d'Agüero (u mayestro de Sant Chuan d'a Penya, por o suyo treballo en o monesterio de Sant Chuan d'a Penya).
  
  Istas construccions d'ilesias en Uncastiello estioron vinculatas con a posesión en ixas envueltas d'a villa por o bizconte de Biarn Gastón IV y a suya esposa Talesa, tenients d'a villa d'Uncastiello. Antiparte, as ilesias uncastilleras tienen muita relación con ilesias occitanas. Concretament, con a ilesia de Santa Blasa y o hespital de La Comanda; con a ilesia de Santa Fe de Morlans (ista zaguera, fundata por Céntol V); y con a Seu de Santa María d'Aulorón y a Seu de Nuestra Sinyora de Lescar, reconstruitas por Gastón IV de Biarn.
  
  En l'anyo 1155, as obras d'a debantadera d'o nuevo templo ya yeran prou abanzatas como ta fer a suya consagración, que fació o bispe de Pamplona, encara que bi habió una segunda consagración en 1246, ye fácil que luego de rematar de raso as obras de l'edificio.
  
  En as suyas primeras anyadas, os sacerdotz de Santa María, que yeran d'orichen navarro, tenioron querellas con os sacerdotz d'a ilesia de Sant Felices, que yeran aragoneses, en as luitas que bi habió en a diocesi de Pamplona por o suyo control en 1159-1164. Asinas, os de Santa María no permitioron a construcción d'a ilesia de Sant Felices en l'interior d'o recinto murallato d'Uncastiello, y ista zaguera ilesia se construyó fuera d'Uncastiello, en trescruzando o río Cadena.
  
  En 1169 se i concedió por o rei Alifonso II o Fuero de Chaca a totz os habitadors de propiedatz d'a ilesia de Santa María.
  
  Descripción
  
  Exterior 
  A ilesia de Santa María tien una unica nau con vuelta de canyón reforzata por arcos faixons, con abside semicercular, y con a suya torre adosata, que remata en un esbelto pinaclo (encara que a torre ye ya en estilo gotico). L'abside tien 5 finestrals (encara que uno ye cegato por o claustro, que ye muit posterior).
  
  O suyo rafe ye rematato con un aixedrezato chaqués, un elemento arquitectonico decorativo tipico d'o romanico aragonés de Cinco Villas y Chacetania.
  
  A suya frontera prencipal ye mas moderna, encara que emplegando ta la suya construcción repuis en estilo romanico, ye fácil que de l'antiga frontera romanica hue desapareixita, como o grupo escultorico que ye situato dencima d'a puerta de dentrada a l'edificio.
  
  A suya frontera meridional 
  
  Sindembargo, a suya frontera meridional ye en puro estilo romanico. Ni os suyos chapitels ni as suyas arquivoltas ni os suyos canecillos no tienen pas un programa iconografico definito, mostrando nomás que una succesión inconexa d'imáchens. Sindembargo, cal parar cuenta que en as arquivoltas no se troban imáchens de tipo relichioso so que social, con presencia de musicos, bailarins y d'atros artistas, y que en o chapitels as scenas son alusivas a la Biblia.
  
  Interior 
  O suyo interior muestra la nau solenca d'a ilesia, con a suya cobertura con una vuelta de canyon, que ye reforzata por arcos faixons. En l'interior de l'abside, un celindro absidial con 5 uberturas (encara que una cegata), y con una muit rica decoración interior. O coro bi fue adhibito en epoca renaixentista, en o sieglo XVI.
  
  O suyo claustro, rematato en 1556, s'atribuye a l'arquitecto bizcaíno Juan de Landerrayn.
  
  Se veiga tamién 
  
   Sant Martín d'Uncastiello.
   Sant Felices d'Uncastiello.
   Sant Chuan d'Uncastiello.
   Sant Lorién d'Uncastiello.
   Sant Miguel d'Uncastiello.
   Castiello d'Uncastiello.
   Castiello de Sibirana.
  
  Referencias
  
  Vinclos externos 
  
   A ilesia de Santa María d'Uncastiello en a pachina web oficial municipal d'Uncastiello.
   Santa María d'Uncastiello en www.RomanicoAragones.com.
  Planta de Santa María.
   Iglesia de Santa María la Mayor de Uncastillo en CAIAragón.
  
  María d'Uncastiello
  Uncastiello
  Uncastiello
  Santa María d'Uncastiello
  Uncastiello
  Ilesia de Santa María d'Uncastiello
  Ilesia de Santa María