title: Tarazona
text: Tarazona, capital d'a comarca de Tarazona y Moncayo, se troba en a val meya d'o río Queiles, a una distancia de 86 km de Zaragoza. Crucillada de camins entre las comunidatz autonomas de Castiella y Leyón, A Riocha y Navarra, tien una población d'11.000 habitants.
  
  Ye capital d'una d'as comarcas aragonesas con una presonalidat mas definita, tierra mugant con os antigos Reinos de Navarra y Castiella.
  A comarca natural presidita por a mole de Moncayo y o rico pasato que esplanican os suyos molimentos proporcionan a la ciudat un singular embeleco.
  
  Municipio romano, chunto con a población nativa hispanorromana primero pagana y dimpués catolica en a ciudat s'asentoron visigodos, chodigos, musulmans, ecetra, esdevenindo Tarazona un d'os puestos mas importants d'Aragón. Estió a seu d'as Cortz de Tarazona, en 1592.
  
  Luengas y parlas 
  A luenga actual de Tarazona ye o castellano d'Aragón, que por o suyo substrato lingüistico mantién muitos aragonesismos, sobre tot en o lexico, como reflexo de l'aragonés que se i charraba dica por o menos o sieglo XVI. O lexico aragonés documentato y conservato de Tarazona presenta diferencias con respecto a lo que s'ha conservato en a part central y oriental d'a Val d'Ebro, encara que puet influir que os estudios lexicos son d'un periodo prou anterior, quan se feban servir estas parolas.
  
  L'aragonés se feba servir en Tarazona y a suya redolata en a baixa Edat Meya como luenga oficial chunto con o latín, y en tenemos muestras en textos notarials, y tamién lo feba servir o bispato de Tarazona, como veyemos en o "Libro Chantre". Tamién charraban y escribiban en aragonés os chodigos y os moriscos, estos zaguers en alfabeto arabe (textos alchamiaus). Manimenos no se puet identificar dreitament a luenga d'estos textos con a fabla aragonesa de Tarazona. A scripta aragonesa yera un standard uniforme en tota a Val d'Ebro y Alto Aragón, y en conseqüencia tamién en Tarazona. Por a toponimia medieval y actual y por o lexico conservato se puet saber que l'aragonés d'a zona moncaína no yera como l'aragonés d'o sureste que se charraba en a Comunidat de Calatayú, y yera como l'aragonés d'a val d'Ebro que se charraba en Cinco Villas, Ribera Alta y Ribera Navarra, mantenendo os caracters chenerals d'a fonetica aragonesa, como a evolución en -ll- d'os grupos -C'L- y -LY- (PANICULA > panolla, toponimo "Torrellas" que deriva de TURRICULA), caracters que irán converchendo con o castellano dende o sieglo XV (regacho en cuenta de "regallo", microtoponimo El Forcacho).
  
  En l'actualidat en Tarazona bi ha un chicot nuclio de neoparlants de l'aragonés, que se remonta a chent que dende a decada de 1980 lo ha apreso en cursos feitos en Zaragoza, Tarazona u en plan autodidacta. En zaguerías d'ixa decada bi heba un grupo local d'o Ligallo de Fablans de l'Aragonés en Tarazona que ya no existe. Actualment beluns d'os neoaragonesoparlants de Tarazona perteneixen a l'asociación Nogará.
  
  Toponimia 
  O toponimo Tarazona deriva d'o toponimo celtibero Turias(s)o transmeso a traviés d'o latín TURIASSO, TURIASSONIS. A terminación -ona se debe a lo predominio d'o caso ablativo d'o toponimo y ya se documenta a mitat d'o sieglo V.
  
  Bi ha bell microtoponimo en idioma aragonés: Plana Melero, Bardalero, Casa de la Noguera, Ordigal, La Tolla y La Figuera. Toponimos como El Forcacho se remontan a la etapa de desaparición de l'aragonés, quan as parolas con -ll- se castellanizaban foneticament y no existiba l'actual j velar en castellano.
  
  Historia 
  Tarazona yera una población celta perteneixient a os lusons. En 178 adC istos estioron vencius y sozmetius por Tiberio Sempronio Gracco.
  En epoca romana yera una ciudat con o nombre de Turiaso.
  En a primera metat d'o sieglo V bi heba una guarnición defensiva visigoda a lo servicio d'os romanos que fue destruita por os bagaudas en l'anyo 449.
  
  Tarazona ya teneba cierta importancia en tiempos d'o Reino Visigodo de Toledo. A ceca de Tirasona estió en funcionamiento con os reis Recaredo I, Gundemaro, Sisebuto y Suintila (586-631).
  
  Estió conquerida por os arabes en o sieglo VIII con o que pasó a clamar-se Tarasuna.
  
  Tarazona fue reconquiesta por Alifonso I lo Batallero en 1119.
  
  En 1162 se celebró a voda d'Alifonso II d'Aragón y Sancha de Castiella y Polonia, fundadora d'o Reyal Monesterio de Santa María de Sixena.
  
  En 1170 se celebroron aquí a voda entre Alifonso VIII de Castiella y Alionor de Plantachenet baixo l'auspicio d'o rei Alifonso II d'Aragón.
  
  En 1301 se concede a Tarazona o dreito a celebrar ferias.
  
  En 1329 se celebroron as vodas entre Alifonso IV d'Aragón y Alionor de Castiella.
  
  O 9 de marzo de 1357 tropas castellanas conquieren a ciudat entre a Guerra d'os Dos Peros. En 1360 estió tornada enta Aragón. En 1362 tornaría a estar conquerida por Castiella.
  
  En 1495 se celebroron astí as Cortz d'Aragón.
  
  En 1592 se celebroron astí as Cortz d'Aragón que presidió Felipe II d'Espanya an se retalloron as libertatz aragonesas dimpués d'a Rebelión d'Aragón de 1591.
  
  En 1980 a Institución Fernando el Católico estableix o Centro d'Estudios Turiasonenses.
  O 3 d'aviento de 1987 as Cortz d'Aragón reunidas en a ilesia d'a Magdalena restauran a figura historica d'o Chusticia d'Aragón.
  En 1988 se funda a Casa de Traductors.
  
  Demografía
  
  Administración
  
  Reparto de concellers
  
  Alcaldes
  
  Puestos d'intrés
  
  Edificios relichiosos 
   Seu de Nuestra Sinyora d'a Huerta.
   Ilesia d'a Virchen d'o Río, un edificio d'estilo barroco, 1667.
   Ilesia de Santa María Malena.
   Ilesia de Sant Francisco, sieglo XV.
   Ilesia de Sant Miguel.
   Ilesia de Sant Atilano.
   Ilesia de Nuestra Sinyora d'a Mercé.
   Convento de Sant Chuaquín.
   Convento de Santa Ana.
   Ermita de Sant Chuan.
   Convento d'o Carmen, sieglo XVII.
  
  Edificios civils 
   Palacio Episcopal.
   Casa d'a Ciudat.
   Plaza de toros viella, 1790.
   Palacio d'Eguarás, sieglo XVI.
  
  Edificios melitars 
   Restas d'a muralla meyebal, sieglo XV.
  
  Fiestas 
   Cipotegato, 27 d'agosto.
   Sant Atilano, agosto.
   Romería d'o Quililay, chulio.
  
  Liendas 
   O pantasma d'o Palacio d'Eguarás.
   A mora d'a espluga de Bayona.
  
  Esportes 
   O fútbol ye representato por a Sociedad Deportiva Tarazona.
  
  Presonalidatz naixitas de Tarazona 
   :Categoría:Naixius de Tarazona
  
  Vinclos externos 
  
  Turiaso.com.
  
  Referencias