title: Canis lupus
text: Iste articlo ye sobre o Canis lupus. Ta o lupo como animal mitolochico se veiga lupo (mitolochía).
  
  O lobo u lupo (Canis lupus, Linné 1758) (también clamau llobo u llop en es charres ribagorzans) ye un mamifero carnivoro d'a familia d'es canidos, l'especie més gran d'ista familia y, a més, l'antipasato d'es cans domesticos.
  
  Yera profusament distribuito per tot l'hemisferio norte pero actualment en Europa se troba redueito ent'á només bells recolons muntanyencs d'a Peninsula Iberica, Escandinavia y Europa de l'este den'que estiere cazau per motivos economicos y no pocas vegatas también de superstición.
  
  Zoonimia 
  Os zoonimos aragoneses pa clamar a esta especie son patrimonials y se remontan a lo latín LUPUS. A forma mes estendillada ye lobo, propia de l'aragonés occidental, l'aragonés meridional, a scripta medieval aragonesa y as zonas de l'aragonés oriental a on no se palataliza. A forma con palatalización llobo ye baixo-ribagorzana y a forma palatalizada y apocopada llop ye meyo-ribagorzana y benasquesa, en continuidat cheografica con a mesma forma en catalán. A forma lupo presenta conservación d'a xorda intervocalica -P- caracter fonetico mes común en aragonés central, documentando-se en panticuto y en o Viello Sobrarbe. Tamién i ha interveniu una metafonía que ha interferiu en a evolución d'as vocals u y o d'o sistema vocalico d'o latín vulgar como en as formas sobre tot locals turmo, urmo, curto, churro, puzo, cumo, buixo y furco.
  
  Subespecies 
  Se'n consideran 31 subespecies en o mundo, d'entre ás quals en as zagueras anyadas bi han estau eleminatas diversas per a suya resemblanza ent'atras. Es cans y es dingos son consideratos, tot y ixo d'as multiples formas que se'n troban huei día, como a subespecies domesticas d'o lupo: Canis lupus familiaris y Canis lupus dingo respectivament. Lo dingo y bells cans parias d'o sudueste asiatico descienden d'a subespecie india, més chicota clamata Canis lupus pallipes.
  
  Es lupos d'Aragón (que ya no se'n troban) estieren perteneixents ent'a subespecie Canis lupus signatus (o lupo iberico) que actualment vive només en as vals d'Asturias, Galicia, Cantabria y Castiella y Leyón, asinas como a bells puestos de Portugal y Sierra Morena. Istes animals perteneixen ent'o grupo d'as variedatz lupinas d'Europa y Asia, clarament distinguibles d'as norteamericanas per a suya coloración més terrosa per cuentas d'a grisa d'es lupos d'o Nuevo Mundo. A subespecie actual més parellana ent'o lupo iberico, per a mida suya més redueida que d'es lupos nortencs, ye lo lupo italiano (Canis lupus italicus) que només troba-se en a cordelera d'es Apenins.
  
  Una atra variedat més chicota creye-se que existiba en tiempos historicos en as cordeleras costaneras d'a costa mediterrania espanyola. Clamada Canis lupus deitanus (u lupo levantín) per Cabrera en o 1907, per haber estau descrita a partir d'animals cativos en un zoolochico de Murcia no ye considerada a tal, si que un grupo local d'exemplars chicotetz d'o lupo iberico. D'ista posible subespecie no se'n tien noticias dend'a prencipanza d'o sieglo XX.
  
  Atras subespecies d'iste grupo (es lupos europeus) se troban en Escandinavia y Rusia en numbros bastante abundants encara huei, y con as suyas colors marronosas fan diferencia d'as variedatz d'America d'o Norte, per an también bi son numbrosos, pero que fan una mida bella suerte més gran y con una color cheneral d'a capa grisosa.
  
  Atras variedatz se trobaban antigament en rechions como lo norte d'Africa, Arabia, la India, y encara paises de l'estremo d'Asia como lo Chapón. Huei, muitas d'ixas subespecies se troban extinguitas o només presents en bells zoolochicos d'o mundo (como a lo caso de lupo d'Arabia Canis lupus subesp. arabs.).
  
  Es lupos de l'arctico, Canis lupus subesp. arctos, son de color totalment blanca u bellas vegadas con l'espalla grisa, y constituyen asinas una d'as variedatz més bonicas, pero se troban restrinchitos t'as banquisas de chelo de l'arctico, totalment aintro d'o circlo polar arctico.
  
  O lupo en Aragón 
  Es lupos d'Aragón estioron perteneixents ent'a subespecie Canis lupus signatus (o lupo iberico), pero ya no s'en troban por que en a primera mitat d'o sieglo XX estioron cazatos dica a suya desaparición; zaguerament en l'anyo 2017 bi ha presencia ocasional en a zona de Lecinyena de qualque eixemplar procedent de Catalunya pero d'a subespecie Canis lupus italicus u lupo italiano.
  
  Referencias
  
  Vinclos externos 
  
    Signatus.org En defensa d'o lupo iberico. 
    Lupo Iberico: Especie a Protecher.
    Ascuita l'odoliu d'es lupos.
    Fauna Iberica: O lupo Información sobre animals d'a fauna iberica.
  
  Articlos destacaus en atras Wikipedias
  lupus
  Fauna d'America
  Fauna d'Asia
  Fauna d'Europa
  Mamiferos desapareixius en Aragón