title: Dinamarca
text: O Reino de Dinamarca, u Dinamarca ye un país que se troba situato en a peninsula de Chutlandia a lo norte d'Europa, que fa parte d'a Unión Europea (UE), d'a OTAN, d'a Organización d'as Nacions Unidas, d'a OCDE y d'a OSCE. Encara que o país ye miembro d'a UE, no en fa parte d'a Eurozona, en mantener como moneda a corona danesa en cuentas d'o euro.
  
  O territorio d'o país ye rodiato por a Mar Baltica y a Mar d'o Norte, en una peninsula (Chutlandia) y quantas islas a lo norte d'Alemanya y a lo sudeste de Suecia. O suyo territorio continental muga a o sud con Alemanya, a l'este con a mar Baltica y a l'ueste con a mar d'o Norte. A o norte, o Skagerrak separa Dinamarca de Noruega, y a l'este o Kattegat, l'Øresund y l'estreito de Bornholm la separan de Suecia. Antiparte, tamién fan parte d'o país dos territorios autonomos: as Islas Feroe y Gronlandia (ista zaguera esleyó no fer parte d'a Unión Europea).
  
  A suya población ye de 5.397.640 habitants (2004) en una superficie de 43.094 km², con una densidat de población de 125 hab/km².
  
  Politicament, Dinamarca ye una Monarquía constitucional, estando l'actual reina d'o país Margalida II, y l'actual Primer menistro o politico Mette Frederiksen. A capital de Dinamarca ye a ciudat de Copenaguen.
  
  Encara que Dinamarca ye un país chicot, ye un pais con muita importancia en a Historia d'Europa, y no només por estar o puesto d'orichen de quantos pueblos chermanicos como os chutos u os vikingos daneses, sino que tamién por o suyo papel en Europa dende a consolidación d'o estato danés mientres a Edat Meya. En ixas envueltas, Dinamarca controlaba os territorios d'os actuals Reino Uniu, Suecia, Noruega y Islandia, amás d'as costas d'a mar Baltica y bellos territorios en o norte d'Alemanya.
  
  Toponimia 
  O toponimo Dinamarca fa referencia a los danos y dimpués daneses. En aragonés medieval se puet veyer ya en a "Grant Cronica d'Espanya", compilación historica de Chuan Ferrández d'Heredia:
  
  Cheografía 
  
  Situada en o norte d'Europa, Dinamarca consiste en a peninsula de Chutlandia y 443 islas . D'istas, 74 son habitadas (chinero de 2015),  estando as mas grans Zelanda, a isla de Chutlandia d'o Norte y Fionia. A isla de Bornholm se troba a o este d'a resta d'o país, en a Mar Baltica.
  
  O país ocupa un aria total de 42,943.9 kilometros quadraus mientres que l'aria d'auguas continentals ye de 700 km2. Lo laco Arresø a lo nordueste de Copenaguen ye o laco mas gran. A grandaria d'a superficie terrestre no se puede establir con exactitut ya que l'ocián erosiona de contino y adhibe material a la linea costera, y a causa d'os prochectos de recuperación de tierras per humans (pa contrarrestar a erosión). Amás o rebote post-glacial eleva a tierra un poquet menos d'1 cm per anyada en o norte y l'este, extendendo a costa.
  
  Dinamarca comparte una buega de 68 kilometros con Alemanya a lo sud y, per lo demás, ye rodiada per 8.750 km de costa. Garra puesto en Dinamarca ye mas luen d'a costa que 52 km.
  
  O país ye plano con poca elevación, con una altaria promeya sobre o livel d'a mar de 31 metros. O puesto natural mas alto ye Møllehøj, a 170,86 metros. Una parti considerable d'o terreno de Dinamarca consiste en planas onduladas, mientres que a costa ye arenosa, con grans dunas en o norte de Chutlandia. Encara que una vegada va estar muit boscosa, hue Dinamarca se compone sobretot de tierras cautibables. Ye escolau per una dotzena de ríos, y os mas importants incluyen o Gudenå, Odense, Skjern, Suså y Vidå, un río que fluye a lo largo d'a suya buega sud con Alemanya.
  
  O Reino de Dinamarca incluye dos territorios d'ultramar, totz dos a lo ueste de Dinamarca: Gronlandia, l'isla mas gran d'o mundo, y as Islas Feroe en l'Ocián Atlantico Norte. Istos territorios son autonomos y forman parti d'o Reino danés.
  
  Clima 
  Dinamarca tien un clima atemperau, con hibiernos suaus, con temperaturas meyas en chinero d'1,5 °C  y estius frescos, con una temperatura meya en agosto de 17,2 °C . As temperaturas mas extremas rechistradas en Dinamarca, dende 1874, quan prencipioron as gravacions, fuoron 36,4 °C  en 1975 y -31,2 °C  en 1982. Dinamarca tien un promeyo de 179 días por anyo con precipitación, recibindo en promeyo un total de 765 milimetros  por anyo; l'agüerro ye a estación mas humida y a primavera a mas ixuta.  A posición entre un continent y un oceán significa que o clima a ormino ye inestable.
  
  A causa d'a ubicación d'o norte de Dinamarca, i hai grans variacions estacionals en a luz d'o día. I hai días curtos entre l'hibierno con a salida d'o sol arredol d'as 8:45 am y boca-i-nuei 3:45 pm, asinas como largos días d'estiu con salida d'o sol a las 4:30 am y boca-i-nuei a las 10 pm.
  
  Historia 
  Dinamarca ha estau habitada dende arredol d'o 12.500 a. C. y l'agricultura ha estau evident dende o 3900 a. C.
  
  Dende o sieglo VIII, a rechión escandinava estió a fuent d'os vikingos. Colonizoron, asaltoron y mercaron en todas partes d'Europa. Os vikingos daneses yeran mas activos en o este y o sud d'as Islas britanicas y en Europa occidental. Conquirioron y asentoron en partes d'Anglaterra (conoixidas como que Danelaw) baixo o rei Sweyn Forkbeard en 1013, y en Francia, an daneses y noruegos fundoron Normandía.
  
  O reino unificau de Dinamarca surtió en o sieglo VIII como que una nación marinera competent en la luita por o control d'a Mar Baltica.
  
  Dinamarca, Suecia y Noruega estioron gubernadas chuntas baixo un gobernaire soberano en a Unión de Kalmar, establida en 1397 y que remató con a secesión sueca en 1523. As arias de Dinamarca y Noruega remanioron baixo o mesmo monarca dica 1814, Dinamarca-Noruega. A partir d'o sieglo XVII, i habió quantas guerras devastadoras con l'Imperio sueco, que rematoron con grans cesions de territorio a Suecia.
  
  Dimpués d'as guerras napolionicas, Noruega estió reblada a Suecia, mientres que Dinamarca se quedó con as Islas Feroe, Gronlandia y Islandia.
  
  En o sieglo XIX i habió una oleyada de movimientos nacionalistas, que estioron redotaus en a Primera Guerra de Schleswig. Dimpués d'a Segunda Guerra de Schleswig en 1864, Dinamarca perdió o Ducado de Schleswig debant de Prusia.
  
  Dinamarca remanió neutral entre a Primera Guerra Mundial, manimenos, en 1920 a metat norte de Schleswig tornó a estar danesa. En abril de 1940, una invasión alemana veyió breus escaramuzias militars entre que o movimiento de resistencia danés estió activo dende 1943 dica a rendición alemana en mayo de 1945.
  
  Organización politico-administrativa
  
  Rechions
  Dinamarca se trestalla en rechions dende 2007.
  
  Diez ciudatz mas importants
  As diez ciudatz mas importants son:
  
  Cheografía humana y sociedat
  
  Gastronomía 
  
  A cocina danesa s'orichinó a partir d'os productos locals d'a propia población labradora y s'enriquió con as tecnicas de cocina desembolicadas en zaguerías d'o sieglo XIX y a mayor disponibilidat de productos entre y dimpués d'a Revolución Industrial. Os entropans ubiertos, conoixius como que smørrebrød, que en a suya forma basica son a minchada habitual pa l'almuerzo, pueden considerar-se una especialidat nacional quan se preparan y decoran con una variedat d'ingredients finos. As minchadas calients se preparan tipicament con carne u pescau. Entre os platos de carne y pescau s'incluyen o flæskesteg (cochín rustiu) y o kogt torsk (abadeixo escalfiu) con salsa de mostaza y guarnimientos. As carnes molidas (cochín, vetiella u vetiella) se cheneralizoron entre a revolución industrial y os platos tradicionals que encara son populars incluyen frikadeller (mondonguillas), karbonader (empanadas de cochín) y medisterpølse (salchicha frita). Dinamarca ye conoixida por as suyas bieras Carlsberg y Tuborg, pero entre os propios daneses o vin importau ha ganau una popularidat constant dende o decenio de 1960.
  
  Esportes 
  Os esportes mes practicatos en Dinamarca son o fútbol, o balonmán, o ciclismo y os esportes d'hibierno.
  
  Dinamarca estió campona d'a Eurocopa en o anyo 1992, con beluns d'os millors chugadors d'a historia de Dinamarca como os chirmans Brian y Michael Laudrup, y o porter Peter Schmeichel.
  
  En balonmán tien una d'as millors seleccions d'o mundo, tres vegatas campiona olimpica, tres Campionatos d'Europa y un Campionato d'o Mundo.
  
  En o ciclismo destacan Bjarne Riis, ganador d'o Tour de Francia en 1996 y Michel Rasmussen ganador de belunas etapas en o Tour de Francia y a Vuelta a Espanya.
  
  En atletismo Wilson Kipketer, kenyata nacionalizato danés fue o recordmán d'o mundo en a prova de 800 m lisos, dende o 13 d'agosto de 1997 dica o 29 d'agosto de 2010.
  
  Vinclos externos 
  
   Pachina web oficial d'o Gubierno de Dinamarca.
  
  Referencias