title: Cárcel de Broto
text: A cárcel de Broto ye una torre de piedra que se troba en o lugar de Broto y que sirvió como garchola d'a Val de Broto dende o sieglo XVI dica o sieglo XX. Fue destinata en primeras a la esfensa d'o puent medieval devantau sobre o río Ara y a cobrar os dreitos de pasache existents, encara que a partir de ra concesión de privilechios a la Chunta d'a Val por parte d'os reis aragoneses, dende o sieglo XIV, se fue tornando en prisión, feto per o qual s'observan bellas sayeteras en os suyos paretons, cegadas quasi todas y recubiertas con mortero de calso y arena en o suyo interior.
  
  Dintro d'a propia carcel se troba unos gravaus muit importants fetos per os propios presos, datatos en diferents epocas y que son de gran calidat.
  
  En l'anyo 2005, gracias a ro prochecto Continua Pirineum, liderato per a Comarca de Sobrarbe, se fació una restauración completa, que  liderado por la Comarca de Sobrarbe, se realizó una restauración completa que premite disfrutar plenament d'iste Monimento.
  
  Historia 
  Chunto a la embocadura de l'antigo puent gotico d'o sieglo XVI se troba dos edificacions apegatas y intimament ligatas historicament, A “Torre de ra Carcel” y a “Casa de ra Val” u Chunta de ra Val. Esta yera a siede de l'autoridat que impartiba chusticia en caso de pleitos, entre que a Torre yera ro puesto pa ros presos que imcumpliban as leis.
   
  As referencias historicas conservatas sobre l'uso d'a torre como garchola, empecipian a primers d'o sieglo XVI. Os habitadors d'a val de Broto y d'a Val de Barèges (Francia) que fesen un delito yeran chudgatos y fetos presos en esta torre tornata en carcel. Quasi totz os detenitos soleban cometer delitos relacionatos con os pastos y o ganau, os furtos y o contrabando, y yeran chudgatos por a Chunta de ra Val y engarcholatos en a Torre de ra Cárcel.
  
  A mesma tipolochía estructural y funcional de torre esfensiva y prisión la trobamos en atros puntos d'a comarca de Sobrarbe, como Oto, Fiscal, Bergua, Lavelilla, Puertolas u Torla por citar beluns d'ells, que son datatas en o sieglo XVI.
  
  Estructura 
  Se tracta d'una sobria y maciza torre de planta quadrangular, de tres plantas de fortals muros con vueltas de canyón, en os quals s'ubren bells quantos vanos, sayeteras y una finestra en a suya planta superior. Tien un tellau a dos vesants cubierto con losa tipica d'a Val.
  
  Se dentra en o recinto a traviés d'a Casa de ra Val, correspondient a la planta intermedia d'a carcel. A o canto d'a puerta d'acceso d'a planta intermedia d'a prisión se troban unas estreitas escaleras de dos tramos que comunican esta planta con a superior. En o primer d'os tramos trobamos dos foratos a modo de cepo practicatos sobre a estructura de fusta a on se piaba a os presos y se les torturaba u mesmo se les tallaban as mans. .
  
  O pasache ta ra planta baixa se fa a traviés de dos oberturas quandangulars fetas sobre o solero intermedio.  A baixada de presos ta la planta baixa se feba a traviés d'una cuerdas enreligadas sobre as dos armiellas clavadas sobre a vuelta d'a planta intermedia, cadauna d'as quals se troba perpendicular a las oberturas.
  
  A planta inferior tien dos salas distintas deseparatas per una antosta central que creya dos espacios estreitos, os dos cubiertos por vuelta de canyón.
  
  A estancia intermedia, tamién con vuelta de canyón, tien dos sayeteras, una horizontal y unatra vertical fetas en o muro uesta orientato enta ro río. Tamién trobamos una finestra en o muro norte, cegata per o risgo de fuga d'os presos, ya que s'ubriba enta ro puent.
  
  La planta d'alto ye igual a la intermedia, per a suya mida y per o suyo teito de vuelta de canyón, si bien as dos vueltas son perpendiculars pa equilibrar as cargas d'a construcción. En esta cambra trobamos o vano mas gran d'a garchola, que ye una finestra con cabezana, debaixo d'a qual se troba un escusau que verteba os repuis dreitament enta ro canto d'o río a traviés d'un forato feto en o paretón, y debaixo d'ell una losa en pendient que facilitaba a evacuación.
  
  Bibliografía 
    José Luís Acín Fanlo, Elena Aquilué Pérez, Rosa Abadía Abadías: Los grabados de la torre de la cárcel de Broto, Colección Patrimonio Cultural, Editorial PRAMES y Ayuntamiento de Broto, Zaragoza, 2005. I.S.B.N: 84-8321-189-0.
    Lucien Briet: Bellezas del Alto Aragón, Diputación Provincial de Huesca, 1997. ISBN 978-84-500-2354-1.
  
  Vinclos externos 
  Pachina oficial d'o Concello de Broto
  Sistema d'Información d'o Patrimonio Cultural Aragonés
  Rota d'os BICs en Sobrarbe
  Romanico aragonés
  
  Molimentos d'a provincia de Uesca
  Biens d'Intrés Cultural d'Aragón
  Molimentos de Sobrarbe
  Broto