title: Francisco Ponzán
text: Francisco Ponzán Vidal yera un aragonés mayestro de profesión, militant d'a CNT, miembro d'a directiva d'o Ateneo Cultural Libertario de Uesca y hombre d'acción a o servicio d'os aliatos entre a Segunda Guerra Mundial. A zifra d'evadius con la aduya d'o suyo grupo, conoixiu como Grupo Ponzán, s'estima bellas 3.000 personas.
  
  Biografía 
  Naixiu en Oviedo a causa d'o destín de su pai como ferroviario, a suya familia tornó luego enta Uesca, an curso os suyos estudeos. Estió disziplo de Ramón Acín. Entre octubre de 1936 y aviento d'o mesmo anyo, formó parti d'o Consello Rechional d'Esfensa d'Aragón; baixo a presidencia de Joaquín Ascaso s'ocupó de Transportes y Comunicacions. Quan o Consello d'Aragón estió disuelto por o gubierno republicano, en agosto de 1937, pasó a integrar-se en o Servicio d'Información d'o X Cuerpo de l'Exercito, en o SIEP (Servicio d'Información Especial Periferica), que ampró notables servicios de sabotache y información dimpués d'as linias enemigas.
  
  Dimpués d'o desenlaz d'a Guerra Civil espanyola s'exilió enta Francia an, dimpués d'a suya paso y fuyita d'o Campo d'internamiento de Vernet d'Arièja, s'instaló en Tolosa. Dende aquella calendata, empecipió a teixir una organización de guías (entre os quals se trobaban muitas mullers como que a suya propia chermana, Pilar Ponzán, Alfonsina Bueno Ester u Segunda Montero)​ que quitaba personas d'Espanya por as montanyas perinencas. D'ista traza facilitó a salida enta Francia a centenars de personas a cambeo d'armas y de diners pa la luitar contra Franco.
  
  En producir-se a invasión alemana de Francia, o Grupo Ponzán mete en 1941 a suya organización a o servicio d'o ret Pat O'Leary, a mas amplia y important ret d'evasión, información y correu a o servicio d'a resistencia y os aliatos entre 1940 y 1944. O ret Pat O'Leary prenió o nombre d'o pseudonimo por o qual se conoixeba en os meyos d'a resistencia a Albert Guérisse (tamién conoixiu como que Pat), cheneral de división y medico de l'exercito belga. Ponzán entabla asinas relación con os servicios secretos aliatos, angleses, franceses y belgas (ret Sabot), en linia con o suyo plan d'actuación antifranquista, qüestión ista que no estió acceptada por o Consello Cheneral d'o Movimiento Libertario en l'exilio, por o que fuo desautorizau organicament. A faina d'o Grupo Ponzán dentro d'a organización Pat O'Leary se centró mayoritariament en replegar aviadors aliatos que cayeban en suelo francés, amagar-los y facilitar-les una residencia, procurar-les ropa, minchada, asistencia medica y documentación falsa, pa que dimpués de cruciar os Pireneus podesen tornar a territorio aliato vía Portugal y Chibraltar.
  
  En abril de 1943 estió aturau en Tolosa y puesto en mans d'a Gestapo. Encara que a la hora de clasificar-lo se recorre a l'apelativo de “hombre d'acción”, Ponzán no teneba as condicions fisicas que normalment se suposan a istos hombres, yera somiziego lo que le valió a embotada de “O Gafotas” que ye representativa d'as suyas limitacions fisicas. Estioron a estucia, a intelichencia y o rigor intelectual os que le permitioron sobrevivir y estar eficaz en un mundo turbido d'espías y achents doples. No iba armau y quan l'aturoron no oposó resistencia. Quan Tolosa yera practicament rendida a l'abance aliato, concretament dos diyas antis que os alemans abandonasen a ciudat, a Gestapo lo quitó d'a garchola y l'afusiló en Buset de Tarn, un lugar d'o Pireneu francés, chunto a unas cinquanta personas mas, a las qualas pretoron fuego dimpués de disparar-les.
  
  Se veiga tamién 
   Grupo Ponzán.
   Pat O'Leary.
  
  Bibliografia 
    Antoni Téllez i Solà:La Red de Evasión del Grupo Ponzán. Anarquistas en la guerra secreta contra el franquismo y el nazismo (1936-1944), Editorial Virus, 1996.
    Pilar Ponzán Vidal:Lucha y muerte por la Libertad, 1936-1945. Francisco Ponzán Vidal y la Red de Evasión Pat O'Leary 1940-1944, Tot Editorial, 1996.
  
  Anarquistas d'Aragón
  Muertos en l'Alta Garona
  Naixius d'Oviedo
  1911 (naixencias)
  1944 (muertes)