title: Mammalia
text: Sozclase Allotheria
   Orden Multitubercullata †
   Orden Volaticotheria †
   Orden Palaeoryctoid †
   Orden Triconodonta †
   Orden Docodonta †
   Sozclase Prototheria
   Orden Monotremata
   Sozclase Theria
   Infraclase Trituberculata †
   Infraclase Metatheria
   Infraclase Eutheria
  
  Os mamiferos (ditos scientificament Mammalia) son una clase d'animals vertebratos dintro d'o filo d'os cordatos. A desciplina scientifica que ne fa l'estudeo se diz mastozoolochía, antes mas dita teriolochía. Mammalia abraca bellas 5.490 especies.
  
  Caracteristicas 
  A prencipal caracteristica, que fa referencia ta lo nombre d'a clase ye la posesión de glandulas mamarias en as fembras de totas as especies d'o grupo. Ixas glangulas escretan leit ta alimentar os cadiellos en os suyos primers tiempos de vida.
  
  Altros caracters son a simplificación d'o esqueleto d'o cranio y d'a variella, fendo que con un solo ueso (dito dentario) y con dients mes especializatos, l'aparición d'un paladar segundario, condils osios en a parte occipital que heban a permitir l'articulación d'o cranio en relación con a columna vertebral, a cadena de uesetz de l'oyiu meyo -que fan posible la transformación d'os sons-, l'olfato prou mes desarrollato que no en altros vertebratos, a complexidat d'o cerebro, a evolución d'un diafragma muscular ta deseparar as cavidatz toracica y abdominal, y en zagueras, una capa de pelo per dencima de tot o cuerpo suyo.
  
  Son animals sinapsidos (con una sola ubridura temporal) y amniotas (totz os grupos tienen embrión, mimbrana y closcana).
  
  Pueden estar claseficatos, dende lo suyo rechistro fosil, per caracteristicas como:
  
   Heterodoncia (diferents menas de dients en o mesmo individuo).
   Caixa cranial gran.
   Extremidatz anteriors ventrals.
   Tres uesos de l'oyiu meyo: martiello (malleus), enclusa (incus), estrepo (stipes) d'os uesos dende la variella enta l'oyiu meyo.
   Variella inferior con només un ueso compacto (dentario) que exerce a presión sin garra riesgo de fisura.
  
  Piel 
  
  A piel, per un regular espesa, ye formada per una capa exterior u epidermis, una capa més profunda, dita dermis, y un estrato subcutanio de teixiu adiposo plen de grasa que permite la protección contra d'as perdas de calor corporal, perque os mamiferos son animals homeotermos.
  
  Os pelos son utils t'a homeostasia, camuflache y protección. Os pelos s'orichinan d'a epidermis (compuestos prencipalment de queratina) y adintro d'ells se i puet destinguir una parte que surte per alto d'a superficie d'a piel y una parte més interna, dita radiz, que ye més ampla y gosa clamar-se bulbo piloso. A radiz d'o pelo se troba guardada dintro d'una suerte d'estuchet d'orichen epidermico dito foliclo, ta lo qual i desauguan as glandulas sebacias (encargadas de lubricar o pelo) y s'insertar lo musclo piloerector que ha de fer alzar o pelo. En as especies que viven dintro de l'augua y tamién en ixas que fan vida en países tropicals, os pelos tienden a disminuir a suya mida y numero, cosa que tamién puet pasar no pocas vegadas con a edat de l'individuo en especies d'altros habitats.
  
  Os pelos pueden estar clasificatos, seguntes a suya estructura y función, en:
  
   Pelos
   Cerdas
   Espinas
   Mimbrisas (sensorials):
   Mistacals (en o mueso a canto y canto d'o naso)
   Chemals (dezaga d'os uellos y d'as orellas)
   Mentals (en o mentón)
   Supraciliars (per alto d'o uello)
   Carpals (en o carpo)
  
  En a piel, amás d'os pelos, s'implantan as glandulas mamarias y las glandulas sudoriparas, as quals excretan a traviés d'a epidermis de l'animal as substancias toxicas enta l'organismo en forma de sudor.
  
  Altras formacions cutanias de naturaleza cornia que se presientan en os mamiferos son as unglas, cuernos, y un pico en o caso exclusivo de l'ornitorrinco.
  
  As unglas, fetas prencipalment de queratina, son utils en a protección d'as tovas d'os ditos de l'animal, como ferramienta y tamién, seguntes a suya estructura, se clasifica l'animal en un grupo u atro.
  
  Os cuernos son útils como esfensa d'a bestia, como atractivos sexuals y tamién enta la clasificación. D'ixa traza, scientificament se'n consideran dos tipos, d'as cosas que son vulgarment ditas cuernos, que son:
  
   Cuernos propiament ditos, que son prolongacions d'o ueso frontal, cubiertos a sobén per queratina, y que gosan trobar-se en masclos y fembras per igual. Son o caracter definidor d'os bovidos (vacas, bucos, uellas, sarrios, etc.).
   Astas, que son caducos, formatos per ueso que no ye asoldato enta lo frontal y una cicatriz en a suya chuntura con a cabeza de l'animal. Per l'usual, son anyals y propios d'os cervidos.
  
  Sistema osio 
  
  Contiene tres rechions prou bien definidas: a cabeza, con o cranio y la cara, o tronco y las extremidatz (dos toracicas y dos abdominals):
  
   o cranio ye bien desembolicato, con una dentición permanent implantada en ell quan l'animal plega enta l'estadío adulto. A mayoría d'os mamiferos tienen dients de quatro tipos diferents:
   Incisivos, que retallan l'alimento.
   Caninos u catirons, que son mas punchudos y s'emplegan ta esgarrar.
   Premolars, plans y destinaus a esclafar es alimentos.
   Molars, d'estructura parellana de la d'as anteriors, pero més amplas. En chunto con as anteriors se gosan clamar caixals.
  
  Totz es mamiferos tienen una formula dental bilateral.
  
   Os molars pueden estar lofodontos (puntas chuntas en sentito lingual-labial), selenodontos (puntas chuntas antero-posteriorment). Fendo la referencia a l'altura d'ells, pueden estar Hipsondontos (puntas altas -felins, herbivoros) u Braquidontos (puntas baixas -omnivoros-). Pendendo d'a forma se'n diz que son Tribosfenicos (forma de trianglo), escuairatos (en os hominidos), carnasals (aquels que tienen una d'as puntas tan alta que n'ha feto as altras mes chiquetas) y bunodontos (puntas redondiatas).
   En o tronco se sitúan a columna vertebral, dividita en rechions cervical, toracica, lumbar, sacra y caudal (en os mamiferos con coda). En qualques especies as vertebras d'a rechión caudal se troban muit redueitas. A l'alto d'as vertebras toracicas ye a on s'articulan as costiellas
  
  As extremidatz, anque basicament son totas d'o tipo d'os Quiridios y presentan quasi siempre la mesma organización, pueden manifestar modificacions seguntes as trazas ta desplazar-se de cada especie. D'ixa manera, en os mamiferos acuaticos son transformatas en aletas ta nadar, y en os afogacandils os didos d'as anterios son prou més largos d'o normal y son unitos per una membrana u petachio. D'entre las especies terrestres tamién bi ha modificacions diversas a resenyar, seguntes as trazas que manifiesten en caminar: Os mamiferos que caminan con o piet plano son clamatos plantigrados; d'os uns que lo fan con os didos se'n diz dichitigrados, y d'es unos que nomás tocan o suelo con as suyas zagueras falanches, unguligrados.
  
  Aparato dichestivo 
  
  L'aparato dichestivo d'os mamiferos ye formato per una boca con dients, labios y luenga en a qual i desauguan as glandulas salivals; una farinche curta; un esofago que trescruza lo diafragma, lo estomago con forma de saco a on desembocan totas as glandulas gastricas; un bodiello fino largo y dividito en tres grans partes: o duodeno, o chechuno y l'ílion, en o qual se produce l'absorción d'as substancias alimenticias, y un bodiello gordo (popularment dito bodiello) en o qual se troba lo cieco (muito important en os herbivoros) lo cólon y lo recto, bodiello cular u cavidat rectal que ye lo zaguer d'antes no s'ubra ta l'exterior a traviés de l'ano.
  
  Amés d'ixas estructuras centrals, os mamiferos tienen un grupo de glandulas anexas, d'entre ellas s'han de mentar o ferito, gran y acompanyato d'a vesicla biliar, y dimpués un pancrias que aboca las suyas secreccions enta lo intestín per part d'o duodeno.
  
  Sistema respiratorio 
  
  A respiración d'os mamiferos ye pulmonar en totz casos, y ta fer-la s'emplegan os polmons, os quals son libres adintro d'a cavidat pleural, con una caracteristica estructura ramificada en bronquios, bronquiolos y alviolos pulmonars.
  
  Sistema circulatorio 
  A circulación ye dople y completa. O corazón ye subdividito en dos auriclas y dos ventriclos, bombeyando la parte dreita la sangre venosa y la parte ezquierda l'arterial. Amés, bi ha un enreligato rete de vasos venosos y arterials que plegan enta totz os puestos de l'organismo. Ye caracteristico d'os mamiferos que os suyos hematíes (globulos royos) no tiengan garra nuclio.
  
  Amés d'ixa cerculación de la sangre, existe en os mamiferos una circulación paralela de liquidos y bells tipos celulars a traviés d'os conductos limfaticos.
  
  Sistema niervoso 
  
  O encefalo gosa tener una gran mida, estando particularment desembolicatos os hemisferios cerebrals. O cerebelo ye también més gran en relación enta los altros grupos de vertebratos.
  
  l'Actividat psiquica ye prou més gran que no en altros grupos animals, y adintro d'as formas més evolucionadas se i veyen trazas de memoria y d'intelichencia.
  
  Reproducción 
  
  Totz os mamiferos tienen os sexos deseparatos y la reproducción suya ye vivipara, con l'excepción d'os monotremas, que la fan ovipara.
  
  O esdevenir d'o embrión ye siempre acompanyato d'a formación de bells anexos embrionarios, como en están o corion, l'amnios, l'alantoides y lo saclo vitelín. As vellosidatz d'o corion, con l'alantoides, son vinculadas ta las parez de l'utero d'a fembra y mientres a chestación evolucionan ta deixar puesto a la placenta (esparrias). Ista ye relacionada con l'embrión a traviés d'o cordón umbilical y, precisament a traviés d'iste zaguer, ye per on l'embrión prene las sostancias nutritivas d'a suya mai.
  
  O periodo de chestación y lo numero d'os cadiellos en a libranza penden muto con o grupo. Per un regular, quanto mes gran ye mes s'alarga l'embarazo y ye menor o numero d'as crías. A mayor parte d'os mamiferos dan, dimpués de librar-los, atencions familiars ta os suyos cadiellos.
  
  Distribución cheografica 
  
  O mes gran numero d'especies de mamiferos son terrestres y son adaptadas ta vivir en una variedat d'habitats ampla sin guaires dificultatz; se puede trobar especies en os disiertos, as tundras, montanyas y selvas de tot o planeta.
  
  Dos ordens de mamiferos placentarios y qualques cheneros d'una tercera orden son animals aquaticos. Os monotremas son actualment restrinchitos enta Australia, Tasmania, Nueva Zelanda y Nueva Guinea, igual que la mayoría d'os marsupials (encara que ne bi ha dos grupos naturals d'America). Dos d'as ordens se troban esparditas per tot o planeta menos l'Antartida: os rosigadors y os quiropters. Os mamiferos placentarios, que son o mayor de totz os grupos, tamién se troban en l'Antartida y qualques especies en Australia (només o dingo, un can salvache que podría haber estato introdueito per l'hombre, y la rata que bi plegó con os baixels europeus).
  
  Os primates son orichinals d'as rechions tropicals y subtropicals. Os insectivoros, lagomorfos, rosigadors y artiodactilos se pueden trobar en totz es continents, fueras d'Australia y l'Antartida; os perisodactilos (equidos y semilars) son naturals d'Europa y Asia. Os perezosos, armadillos, onsos fornigueros y semellants no se troban que en America. Os colugos només se troban a Tailandia, peninsula de Malaisia, Indonesia, Borneu y las islas Filipinas. Os oricteropos son exclusivament africanos mientres que os pangolins pueden mirar-se en Africa y Asia per igual, etcetera.
  
  Clasificación d'os mamiferos 
  
  Os primeros mamiferos amaneixoron en a tierra en o triasico, fa bells 210 millons d'anyos, evolucionando dimpués a traviés d'a era Terciaria. En os eixemplars fosils d'aquella epoca se pueden trobar encara bellas afinidatz con os reptils.
  
  Taxonomía 
  
  Os mamiferos actuals pueden ser clasificatos en dos subclases prencipals:
   Subclase Prototheria (u Monotremata): con reproducción ovipara y las suyas glandulas mamarias encara primitivas: 5 especies adintro de 3 cheneros, quaternatos en 2 familias a la suya vegada en una sola orden.
   Subclase Theria: os mamiferos no oviparos; subdividitos adintro de dos infraclases:
   Infraclase Metatheria (u Marsupialia): reproducción plenament vivipara pero sin garra placenta u tenendo-la muit primitiva; bellas 334 especies en 77 cheneros, 16 familias en una sola orden.
   Infraclase Eutheria (u Placentalia): con reproducción vivipara y plenament placentaria, tenendo las suyas glandulas mamarias perfectament desarrolladas; son bellas 5.000 especies en 970 cheneros, 112 familias en 18 ordens. Os sers humans en semos una.
  
  Arbol filochenetico 
  
     ,___ Morganucodonta +
     |
   _|      ___ Prototheria _  Monotremata
     |      |
     |___|___ Multituberculata +
         |
         |             ,__ Metatheria (marsupials)
         |___ Theria___|
                       |__ Eutheria
  
  Orichen evolutivo 
  Anque tienen uns orichens bien antigos, os mamiferos habioron d'aguardar muitos millons d'anyos ta desembolicar-se dica lo papel relevant que fan hue en día. A suya diversificación evolutiva estió prou més relacionada con a fin d'os dinosaurios que con altra cosa.
  
  A clase d'os mamiferos vien d'un grupo de reptils cotilosaurios que, fa bells 250 millons d'anyos, habió una gran diversificación, deixando puesto ta os pelicosaurios. D'ixes en derivoron altros reptils con caracteristicas peculiars, a-saber-las d'as quals yeran comuns con os actuals mamiferos: os terapsidos.
  
  Ixes reptils mamiferoides no podioron pas resistir a competencia d'os dinosaurios y s'endrezaban enta a suya progresiva desaparición, encara que no plegoron a extinguir-se. Bells grupos, cubillatos en ambients boscanos prencipioron a fer una vida nocturna.
  
  Tot pareix indicar que fa uns 180 millons d'anyos ya s'heba plegato enta las caracteristicas propias d'os mamiferos: a homeotermia ("sangre calient"), desarrollo d'o cerebro, pelo corporal y, talment, o viviparismo.
  
  Mientres os siguients 100 millons d'anyos, aquells mamiferos primitivos, de la mida mesma que un ratón, habioron de vivir de nueit. A suya alimentación yera, fundamentalment, alazetada en os insectos y uevos.
  
  A mayor explosión evolutiva d'os mamiferos habió lugar dimpués d'a extinción masiva de fins d'o Cretacio, fa uns 65 millons d'anyos, en a quala desapareixoron os dinosaurios no avianos.
  
  As primeras restas fosils de mamiferos semellants d'os actuals datan d'ixa epoca y, per a suya dentadura, se'n sabe que teneban una alimentación insectivora. Os suyos descendients se multiplicoron- extraordinariament en aquellas nuevas condicions ambientals y, bells millons d'anyos dimpués, ya heban puesto l'alazet ta la mayoría d'os grupos filochenicos que se conoixen hue.
  
  Vinclos externos 
  
    TodoFauna.com Portal adedicado ta l'aquariofilia y os animals de companyía.
    Base de Sistematica de Mamiferos Fosils Norteamericans.
    Mamiferos d'o Paleoceno.
    Evolución d'os mamiferos, breu introducción enta la suya filochenia.
    Evolución de Mamiferos d'o Mesozoico.
    Carnegie Museum of Natural History, fosils de mamiferos.
    Taxonomía de Mammalia, actualizato mensualment.
    Especies de mamiferos.
    Resumen d'a chenetica molecular d'Epitheria.
    Mammalia Feitos y imáchens - Enciclopedia d'os Animals Salvaches Online
    Observación de mamiferos.
  
  Mammalia
  Clases de vertebraus