title: Tudela
text: Iste articlo ye sobre un municipio y ciudat en a Ribera Navarra; t'atros usos, se veiga Tudela (desambigación).
  
  Tudela (en basco Tutera) ye un municipio de Navarra situato a 94 km de Pamplona. A suya población ye de 35.358 habitants (2012) en una superficie de 215,70 km² y una densidat de 163,92 hab/km².
  
  Ye la capital d'a Ribera Navarra, d'o partito chudicial d'o suyo nombre y d'a merindat de Tudela. Ye a segunda población de Navarra por o suyo numero d'habitants, dimpués de Pamplona. Tamién ye a seu d'a diocesi de Tudela.
  
  A ciudat tien un important patrimonio arquitectonico, encara que en destacan a seu de Santa María, d'estilo romanico y gotico, y a ilesia de Santa Malena, d'estilo romanico.
  
  Cheografía 
  Tudela ye situata a cantos d'os ríos Ebro y Queiles (iste zaguer trescruza a ciudat de sud ta o norte dica desauguar en l'Ebro), a 264 metros d'altaria dencima d'o ran d'a mar, a una distancia de 94 km de Pamplona, a capital de Navarra, y a 86 km de Zaragoza.
  
  O suyo termin municipal muga con as localidaz d'Ablitas, Arguedas, Cabaniellas, Cascant, Castellón, Cintruénigo, Corella, Fitero, Fontellas y Murchant.
  
  Toponimia menor 
  Tenemos bells arabismos interesans pa reconstruir a historia fonetica d'o navarro-aragonés: Almajares, Muga del Almajar, Almajar, lo prato, que en 1256 ye rechistato como Almalchal. Atros microtoponimos interesants son crucillada (1215), Carrera Meyana/Carrera Mediana/Carrera Meana u mesmo a calle Carrera.
  
  Historia
  
  Prehistoria 
  En o termin municipal de Tudela, bi han restos d'ocupación humana dende o Paleolitico inferior.
  
  En 1999, en una excavacions arqueolochicas en o cerro de Santa Barbara, a man d'o casco viello de Tudela, bi troboron restos arqueolochicos d'un poblato celtiber, d'a misma tipolochía que l'amaniato chacimiento celtiber de Cortz, a 25 km de distancia. Sindembargo, Claudio Ptolomeu charra d'una ciudat clamata Muscaria, en ista redolada, que beluns relacionan con Tudela, y que, seguntes pareix, sería una ciudat bascona. Sindembargo, Ptolomeu situaba ista ciudat entre Tarraga y Segia (a primera, seguntes bellos autors, ye a ciudat que bi ha en o pueyo en os Banyals d'Uncastiello; a segunda ye l'actual Exeya d'os Caballers).
  
  Imperio Romano 
  Tamién bi ha restos d'a presencia de l'Imperio Romano, en forma de ceramica, en o pueyo que domina Tudela, mostrando asinas a presencia ininterrumpita de población en o lugar en ista epoca.
  
  Dominio andalusí 
  Dimpués d'a invasión islamica d'a peninsula iberica, a redolada de Tudela quedó en mans d'a familia d'os Banu Qasi, una familia d'orichen hispano-godo convertita a lo Islam. Ista familia teneba conexions con os primers reis d'o reino de Pamplona, pero en 802 Amrus ben Yusuf, que yera o gubernador andalusí d'a Marca Superior, establió una nueva ciudat fortificata en l'actual Tudela (clamata Al-Tutili), ta cosirar y controlar as penetracions d'o reino pamplonés enta o sud. Ista ciudat s'establió encara que en o mesmo lugar ya i existiba una chicota comunidat musulmana, profitando d'as condicions esfensivas de Tudela, con o suyo pueyo en a marguin sud d'o río Ebro. A nueva ciudat esdevenió a escape un important centro economico, politico y militar, con a suya huerta de regano contino con as auguas d'o Ebro.
  
  Conquiesta cristiana 
  En 1119 o rei Alifonso I O Batallero conquirió a ciudat de Tudela, y l'adhibió a o reino aragonés-navarro, y li atorgó o Fuero de Nachera y o Fuero de Sobrarbe ta contribuir a aumentar a suya población cristiana, esdevenindo a capeza d'una merindat (a suya sucesora ye hue a Merindat de Tudela). Sindembargo, luego de la muerte d'Alifonso, a nobleza tudelana no aceptó a o suyo chirmán Remiro como rei, preferindo, como os nobles navarros, a Garzía Remíriz, que yera fillo d'un borde de Sancho I d'Aragón y V de Navarra. Tudela se separó asinas d'a Corona d'Aragón, en adhibiendo-se ta cutio a Navarra.
  
  Demografía
  
  Administración
  
  Alcaldes
  
  Luenga 
  A luenga predominant actual en Tudela ye un castellano con caracters rechionals propios d'a Ribera Navarra y Aragón y que se remontan a l'antigo romanz navarro-aragonés que se i parlaba. Bi ha neoparlants d'o basco u conoixedors d'esta luenga pero en un numero muito chicot.
  
  En a Baixa Edat Meya yera oficial o romanz navarro-aragonés, que se feba servir pa escribir textos oficials como o mesmo Fuero de Tudela. Una d'as primeras muestras claras de romanz navarro como elementos romances en textos latinos se troba en Tudela:
  
  Tudela atrayeba una inmigración basca, gascona y chodiga que s'asimilaba lingüisticament a los parlants d'o romance autoctono. Sobre a parla medieval navarro-aragonesa de Tudela se puet interpretar como una supervivencia d'o mozarabe local d'a Val de l'Ebro que se charraba en Tudela, Tarazona, Borcha, Zaragoza, ecetra, diferent d'atras parlas mozarabes peninsulars pero no guaire diferent d'o romanz navarro-aragonés d'os conquiridors cristianos navarros y aragoneses, que lo farían cambear un poquet.
  
  Puestos d'intrés
  
  Molimentos relichiosos 
   Seu de Santa María de Tudela, d'os sieglos XII-XIII, en estilos romanico y gotico, restaurata en os primers años 2000. Ye construita dencima d'os alazetz de l'antiga mezquita mayor d'a ciudat, y esdevenió seu bispal quan a diocesi de Tudela se separó, en o sieglo XIII, d'a diocesi de Tarazona.
   Ilesia de Santa Malena, d'estilo romanico, d'o sieglo XII.
   Ilesia de Sant Nicolau.
  
  Molimentos civils 
   Puent de piedra.
   Palacio d'o marqués de Sant Hadrián, d'o sieglo XVI. Hue ye a seu en Tudela d'a Universidat Nacional d'Educación a Distancia.
   Palacio d'o marqués de Huart.
  
  Presonaches 
  Benchamín de Tudela,  (1130 - 1173). Viachero y escritor chodigo.
  Jusepe Ximénez, (arredol 1601 - 1672), organista y compositor.
  
  Fiestas 
  
  Santa Ana d'o 24 anda 30 de chulio.
  Volatín Sábado Santo.
  Sant Chuan Baptista 24 de chunio.
  
  Localidatz achirmanatas 
  1965:  Maule-Lextarre‎ (Sola, Iparralde).
  1984:  Tiberíades (Israel).
  1986:  Lo Mont (Landas, Occitania).
  
  Veyer tamién 
  Lista de municipios de Navarra.
  
  Vinclos externos 
  
   Pachina web oficial municipal.
  
  Referencias 
  
  Localidaz de Navarra
  Municipios de Navarra que mugan con Aragón