title: Che vaqueira
text: Che vaqueira ye a denominación chenerica, d'o conchunto d'alofonos d'o fonema /ʎ/ que bi ha en astur-leyonés, principalment en astur-leyonés occidental, pero un poquet tamién en bella parla d'o centro montanyoso clasificada en l'astur-leyonés central. Representa un arcaísmo en a evolución romanz d'a LL cheminada latina y en l'Alto Aragón bi ha restos d'un fenomeno pareixiu, sobretot en a toponimia y en belsetán.
   
  O termin che vaqueira ye impreciso y inexacto por diferents razons:
   Fa referencia uns quantos sonius diferents entre ellos.
   A parabra che pareix referir-se a un caracter africau, pero a sobén s'aplica tamién a sonius no africaus.
   A denominación de vaqueira no ye afortunada porque a che vaqueira se troba muito més estendillada que no pas o terreno d'os vaqueiros.
   A penar d'estas imprecisions o termin se fa servir, y més exactament en asturiano lo denominan filolochicament ḷḷe.
  
  Realizacions 
  
  Seguntes Xosé Lluis García Arias o ventallo d'alofonos d'o sud y ueste d'o fonema /ʎ/ se resume en:
  
  -[]: oclusiva retroflexa sonora. Caracteristica d'a zona de A Estierna en o concello de Ibias
  
  -[]: africada retroflexa sonora. Propia d'a parla de La Bordinga y talment d'a parla de l'alto Ayer
  
  -[]: africada retroflexa xorda. Concellos de Ayer, Quirós y d'atros
  
  -[]: africada alveolar xorda. Concellos de Ḷḷena, sud de Mieres y d'atros.
  
  Orichens 
  
  Diacronicament totz estos sonius provienen d'a l- y -ll- latinas y, a vegadas, de pl-, kl- y fl- asinas:
  
  - LUPU > ḷḷobu.
  
  - MOLLE > mueḷḷe.
  
  - CLAMARE > ḷḷamar.
  
  - PLANTARE > ḷḷantar.
  
  - (VILLA) FLACCIDIANA > Ḷḷaciana.
  
  Distribución  
  Totas estas realizacions d'o fonema asturiano /ʎ/ son caracteristicas de l'asturiano occidental, que Diego Catalán denominó B, C y D, esto ye, os concellos de Valdés, Tinéu, Cangas del Narcea, Degaña, Somiedu, Teberga, Quirós; l'este d'os concellos de Navia, Villayón, Allande y Ibias, y l'ueste d'os concellos de Cuideiru, Salas y Balmonte.
  
  Ya en zona de l'asturiano central, a "che vaqueira" ye propia d'os concellos de Ḷḷena, Riosa y Ayer, asinas como o sud d'os concellos de Mieres y Morcín.
  
  En a provincia de Leyón este fenomeno se troba en as comarcas de Babia, Llaciana, Luna, Los Argüellos pero tamién a lo norueste de El Bierzo y a lo norte d'Omaña.
  
  Grafías  
  Historicament bi ha habiu muitas grafías diferents pa trascribir estos alofonos: -ts-, -tş-, -ŝ-, -th-, -tch-, -chx-, -lh-, ecetra.
  
  L' Academia de la Llingua Asturiana proposa o digrafo etimolochico Ḷḷ, y a on siga imposible de fer servir tipograficament recomienda -l.l-.
  
  Fenomenos comparables fuera de l'astur-leyonés 
  Trobamos fenomenos comparables en l'Alto Aragón y en luengas y dialectos d'Italia. En l'Alto Aragón a evolución d'a cheminada latina antes de fixar-se a solución actual -ll- ha estau -ch-, -tz- (vistable actualment en toponimos con -s- sonora en Ribagorza) y -t-. A forma con -ch- ye muito frequent en a toponimia, (Lacuniacha).
  
  Vinclos 
  
  Archivu oral del asturianu, con uns cuantos testimonios orals de  "che vaqueira" (en asturiano)
  
  Bibliografía  
  BORREGO NIETO, Julio:  Leonés en Manual de dialectología hispánica tomo 1 Barcelona, Ariel, 1996.
  GARCÍA ARIAS, Xosé Lluis:  Gramática histórica de la lengua asturiana Oviedo, Academia de la llingua asturiana, 2003.
  VIEJO, Xulio:  La formación histórica de la lengua asturiana Oviedo, Trabe, 2003.
  
  Dialectos de l'astur-leyonés