title: Múnich
text: Múnich (en alemán , en bavaro Minga), capital d'o estato federato de Bavera y, dimpués de Berlín y Hamburgo, a tercera ciudat más gran d'Alemanya. Estió d'antis mas a capital d'o ducau de Bavera y d'o suyo succesor o reino de Bavera. Ye situata sobre o río Isar. Ye a seu d'a Universidat de Múnich.
  
  Historia
  
  Prehistoria y Edat Antiga
  
  Edat Meya
  
  Edat Moderna 
  En 1506 Múnich se convirtió en capital d'o ducau de Bavera.
  En 1632 a ciudat estió ocupada per tropas suecas durant a Guerra d'as Trenta Anyatas.
  
  Edat Contemporania 
  En 1806, la ciudat se convirtió n'a capital d'o nuevo reino de Bavera.
  Durant a Primera Guerra Mundial, Múnich estió breument bombardiada per a aviación francesa en 1916.
  Dimpués que Primera Guerra Mundial, la ciudat yera en o centro d'estricia politica. En noviembre 1918, en vispras de revolución alemana, Ludwig III y la suya familia fuyió d'a ciudat. Dimpués d'o asesinato d'o primer republicano premier de Bavaria Kurt Eisner en febrero 1919 per Anton Graf von Arco, a Republica sovietica bavara estió proclamada. Quán os comunistas prenioron poder, Lenin, quí heba viviu en Múnich qualques anyos dinantes, ninvió un telegrama de felicitación, pero sindembargo la Republica sovietica estió acabada lo 3 de mayo de 1919 per os clamaus Freikorps.
  
  En 1923, Adolf Hitler y los suyos seguidors d'o partiu nazi facioron un intento de derrocar a Republica de Weimar y pillar o poder n'o clamau Putsch.
  
  Toponimia 
  O nombre de Múnich (en alemán München) cheneralment s'interpreta como "con os monches" (en alemán bei den Mönchen a causa que a ciudat se fundó amán d'un monesterio ya existent.
  
  Demografía 
  A causa d'o suyo alto livel de vida y d'a prospera economía d'a ciudat y d'a suya rechión, bi ha una gran afluencia de población, y asinas en chunio de 2015 Múnich superó os 1.5 millons de habitants, un aumento de mas de un 20% en nomás que 10 anyadas.
  
  De nomás que 24,000 habitants en 1700, a población de ciudat ha d'estar plegada alto u baixo cada 30 anyadas. Asinas yeran 100,000 en 1852, 250,000 en 1883 y 500,000 en 1901. Dende allora, Múnich ha acayeixiu tercera ciudat mas gran d'Alemanya. En 1933, 840,901 habitants estioron contaus, y en 1957 ya yeran dencima d'un millon.
  
  En chulio 2017, Múnich teneba 1.42 millons d'habitants; d'ells 421,832 foranos. Os grupos mas grans d'extranchers yeran turcos (39,204), crovatas (33,177), italianos (27,340), griegos (27,117), polacos (27,945), austriacos (21,944), y rumanos (18,085).
  
  Cheografía
  
  Morfolochía y estructura urbana
  
  Hidrografía 
  Os ríos locals son o Isar y o Würm.
  
  Districtos 
  Múnich ye dividiu en 25 districtos (u Stadtbezirke):
  
  Allach-Untermenzing (23), Altstadt-Lehel (1), Aubing-Lochhausen-Langwied  (22), Au-Haidhausen  (5), Berg am Laim (14), Bogenhausen  (13), Feldmoching-Hasenbergl  (24), Hadern  (20), Laim (25), Ludwigsvorstadt-Isarvorstadt (2), Maxvorstadt (3), Milbertshofen-Am Hart (11), Moosach (10), Neuhausen-Nymphenburg  (9), Obergiesing  (17), Pasing-Obermenzing (21), Ramersdorf-Perlach (16), Schwabing-Freimann (12), Schwabing-West (4), Schwanthalerhöhe (8), Sendling (6), Sendling-Westpark  (7), Thalkirchen-Obersendling-Forstenried-Fürstenried-Solln (19), Trudering-Riem (15) y Untergiesing-Harlaching  (18).
  
  Clima 
  L'altaria y la proximitat a los Alpes causan n'a ciudat pa tener mas plevida y nieu que en atras muitas partis d'Alemanya.
  Al estar en o centro d'Europa, Múnich tien muitas influencias climaticas, de traza que afeccions de tiempo astí son mas variables que en atras ciudatz europeas.
  As temperaturas mas altas y mas baixas mai medidas estioron 37.5 C, lo 27 de chulio de 1983, y -31.6 C, lo 12 de febrero de 1929.
  
  Alcaldes 
  Lista d'alcaldes democraticos dende 1945:
  
  Arte y cultura
  
  Molimentos 
   En o centro d'a ciudat ye la Marienplatz – una gran plaza ubierta nombrada dimpués d'a "Mariensäule" que ye n'o suyo centro chunto con o Altes Rathaus (Casa d'a ciudat viella) y o Neues Rathaus (Casa d'a ciudat nueva).
  
   Tres puertas d'a fortificación medieval perviven: a Isartor en l'est, a Sendlinger Tor n'o sud y la Karlstor.
  
  Ilesias 
  Peterskirche (u ilesia de Sant Per), amán de Marienplatz ye la ilesia mas viella d'a ciudat.
  
  Frauenkirche ye un edificio en o centro de ciudat y sirve como la seu pa lo Archidiocesi catolica de Múnich y Freising.
  Asamkirche estió dotau y construyiu per os chirmans Asam, encetando artistas d'o periodo de rococó.
  Ilesia d'os Teatinos.
  Ilesia de Sant Ruperto.
  Ilesia de Sant Pavlo.
  Ilesia de Sant Miguel.
  Ilesia de Sant Lucas.
  Salvatorkirche.
  
  Palacios 
   Schloss Nymphenburg
   Schloss Schleissheim
   Schloss Blutenburg
   Schloss Fürstenried
  
  Parques 
   L'Englischer Garten ("Chardín anglés"), tien una aria de 3.7 km² y ye uno d'os parques publicos urbans mas grans d'o mundo.
  Hirschgarten.
  Olympiapark.
  Luitpoldpark.
  Westpark.
  
  Museus
  
  Museus d'art 
   Alte Pinakothek.
   Neue Pinakothek.
   Pinakothek der Moderne.
   Museum Brandhorst.
   Glyptothek.
  
  Museus de Tecnolochía 
   Deutsches Museum.
   MVG Museum.
   BMW Museum.
  
  Museus d'Historia 
   Münchner Stadtmuseum.
  
  Museus de sciencias naturals 
   Museum Mensch und Natur.
   Geologische Museum.
   Paläontologische Museum.
   Museum Reich der Kristalle.
   Deutsche Jagd- und Fischereimuseum.
  
  Fiestas 
   Fasching.
   Starkbierfest.
   Auer Dult.
   Tollwood.
   Oktoberfest.
   Christkindlmarkt.
  
  Presonalidatz naixitas de Múnich 
   Michael Herbig, actor.
   Werner Herzog, director de cine.
   Christine Neubauer, actor.
   Uschi Obermaier, modelo.
   Wolfgang Reitherman, director de cine.
   Karl Valentin,comeyant.
   Lou Bega, musicaire.
   Carl Orff, compositor.
   Franz Josef Strauss, politico.
   Franz Beckenbauer, futbolista.
  
  Premios Nobel 
   Eduard Buchner, quimico.
   Ernst Otto Fischer, quimico.
   Robert Huber, bioquimico.
   Wassily Leontief, economista.
   Feodor Lynen, bioquimico.
   Rudolf Mössbauer, fisico.
   Arno Allan Penzias, fisico.
  
  Ciudatz achirmanadas 
   Verona (Italia).
   Bordeus (Francia).
   Sapporo (Chapón).
   Cincinnati (Estaus Unius).
   Kiev (Ucraína).
   Harare (Zimbabwe).
  
  Referencias