title: Улус-Чаргы
text: Улус-Чаргы () јурт  Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында  Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
  
  Этимологиязы 
  Улус-Чаргы
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Чандыр ла Улус-Чаргы суулардыҥ бириккенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 625 метрге бийик.
  
  Климады 
  Орто-континентал климат. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..-40 °С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
  
  Аҥ-куштары 
  Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл ле о.ӧ.. 
  
  Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (), аҥыр (), баарчык (), бӧднӧ (), јелечи (), јаҥалбай (), јылантык () сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (), боро ылаачын (), кӧкӧлик (), ала ылаачын ().
  
  Ӧзӱмдери 
  Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ().
  
  Јери ле јолдоры 
  Улус-Чаргыда 5 ором: Октябрдыҥ, Советский, Чаҥкыр, Школдыҥ, Јииттердиҥ.
  «Улус-Чаргы – Ильинка – Тураты «(идентификационный темдеги 84К-121) ле «Улус-Чаргы — Могойты» ( идентификационный темдеги 84К-107) деп јолдор ӧдӧт.
  
  Бу јол Р-256 "Чуйдыҥ трагы" деп федерал-кӧӧлик јолго кирет.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1886 јылда тӧзӧлгӧн. Јурт эки бӧлинген болгон: Чанкыр ла Алты јаны. Кӧп сабазы телеуттар болгон Исаковтор,  Шадеевтер ле Шабураковтордыҥ билелери. ХIХ чактыҥ учында јуртта церковно-приходской школ иштеген. 
  
  1933 јылда баштамы школ ачылган. Јурттыҥ алты јанында Орыска Шабураков деп бай (эмдиги кабинет прикладного искусства) јаткан, 4 кысту, 5 уулду. Олордо 40 айгыр мал,биле орус каанныҥ черӱзин атла јеткилдейтен. Граждан јууныҥ ӧйинде 1919 јылда билениҥ 14 эр кижизин погром тушта ӧлтӱрген (кызылдар ба актар ба јарт јок), тирӱзи качкан. Шабуракова Софья Николаевна Орыска байдыҥ баркызы болгон, 15.03.1918 јылда Улус-Чаргыда чыккан. 
  
  1926 јылда Улус-Чаргыда сельсоветке кирген: Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ (1886) – 24 биле, 74 кижи; Кулга (1866) – 65 биле, 132 кижи; Каялда (1906, школ бар) – 28 биле, 118 кижи; Алтыгы-Кӧкӧйӧ (1856) – биле 9, 50 кижи; Мукур-Чаргы (1856) – 23 биле, 122 кижи, Могуты јурт – 71 биле, 348 кижи;  Чаргыда конный заводтыҥ заимказы (1866) Могойты сууныҥ јанында болгон. Улус-Чаргыда тооалыш болгон јылда 111 кижи болгон, 48 биле. 1930-чы јылдарда промартель тӧзӧлгӧн:  пимокатный, шерстобитный, кӱдели (лен), койдыҥ тӱгиле иштеер цехтер. Арба, картошко, кӱнкузук ӧскӱретен. 1950 јј. промартель јабылган. 1965 јылда јаҥы школ тудулган, 1972 јылда – интернат, ондо 50 бала болгон. Школдо 120 ӱренчик.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта орус ла алтай улус јадат.
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 295 кижи болгон, олордыҥ 45 % орустар, 36 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
   Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
   Культураныҥ байзыҥы;
   Орто ӱредӱлӱ школ;
   «Жар птица» деп балдардыҥ биригӱзи.
  
  Экономиказы 
  Таҥынаҥ јурт ээлемдер. Јылкы, уйлар, кой ло эчкилер азыраары, адару тудары.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго обелиск (288).
  
  Археологиялык 
   мӧҥкӱсалгыш. Беш сууныҥ оҥ јарады,10 км јурттаҥ ырак (259).
  
  Ар-бӱткендик 
   Ӱстӱги-Кӧкӧйӧниҥ боочызы (260);
   кара суу (..).
  
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы 
   Шабуракова, Софья Николаевна (15.03.1918—17.01.2015) —  ӱредӱчи, логопед, педагогический техникум божоткон (1936), «Отличник народного просвещения» (1938), орден «Трудового Красного Знамени» (1939), депутат Верховного Совета СССР (1946).  «Заслуженный учитель РСФСР» (1959).
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Администрация МО «Шебалинский район»
   Улус-Черга (село)
  
  Шабалин аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле