title: Кӱпчеген
text: Кӱпчеген () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Оҥдой аймагында Кӱпчегенниҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
  
  Этимологиязы 
  Кӱпчеген (Купчегень, Кӱп-Чеген) .
  
  Кӱпчеген (Купчегень, Кӱп-Чеген) .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Алтай Республиканыҥ тал ортозында, Теректиниҥ ле Ӱлегемниҥ сындарыныҥ алдында ӧзӧктӧ, Јаан Ӱлегемниҥ суузы Кадынга киргенинде турат. Коштой тайгалар Кадрин, Сымылты, Ӱч-Эҥмек. Јуртты айландыра кырлар агаш јокко јуук, тас. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 860 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,2 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −54 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы 0 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 02.06/30.08, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 87, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 345 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 13,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
  
  Аҥ-куштары 
  Тайгалары аҥдык јер, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, киш, тийиҥ, койон ло јӱзӱн-јӱӱр оок аҥдар јӱрет. Куштардаҥ мында чай, кӱртӱк, ӱкӱ, мечиртке, мӱркӱт, карчага, тейлеген, торлоо, бӧднӧ, кӱӱк ле о.ӧ. бар. Сууларда балыктаҥ чортон, чараган, бел, ускуч, јылмай, тоозы кезем астаган да болзо, је бар. Алтай республиканыҥ «Кызыл бичикке» кирген куштары: ала ылаачын , боро ылаачын , мечиртке , ылаачын .
  
  Ӧзӱмдери 
  Айландыра Кадрин, Јыралу, Јыланду, Серке-Тайан тайгаларды койу агаш бӱркейт. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Јайгыда аркаларда, актарда, суулардыҥ коолында јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ, чечектер, јыра-тайалар јайылып ӧзӧт. Јаан јакшы одорлордо јӱзӱн-јӱӱр ӧлӧҥ лӧ јердиҥ јиилеги. Арал-јыдуларда тийиҥкат, бороҥот, кызылгат ӧзӧт. Меестерде маҥыр, јонјолой, сӧҥӱскен, кӧрмӧсјиилек, тайа. Саста кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ лӧ о.ӧ. Озодоҥ бери кедери тайгада, јайлуларда ӧлӧҥ-чӧп, тазыл-тамыр кӧп болгон, је улустыҥ кичеебес кылыгынаҥ кӧп эм ӧлӧҥдӧр торт јоголорго јеткен. Ол тоодо кызыл тазыл (), марал (), алтын-тазыл () ла оноҥ до ӧскӧ кӧп чечектер ле ӧлӧҥдӧр.Кандык, быркырууш чечек, чийне, буланат, саргай, кӱн чечек, кӱнкаајы, тайа ла о.ӧ. Јакшы јылда јиилектердиҥ де тӱжӱми бар: тийиҥкат, кайыҥкат, бороҥот, кызылгат, тайабаш, уйкӧс. Кӧп эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар јоголорго јеткен учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл Бичигине» кирген: алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек ле о.ӧ.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 9 ором: Жилмассивтӱ, Олјондо, Мессте, Партизандардыҥ, С.Аткуновтыҥ, Ортозында, Трактыҥ, Тӧс, Орто переулок.
  Јуртты кечире Чуйдыҥ трагы ӧдӧт (673-чи километр). Эл-токтоду «Кӱпчеген» јурттыҥ ортозында.
  Јурттаҥ тӱндӱктей 10-12 километр киреде тракт Чике-Таманныҥ боочызы ажара ӧдӧт.
  
  Тӱӱкизи 
  Купчеген јурт 1883 јылда, Јаан Јаламан јурт 1626 јылда тӧзӧлгӧн.Јебренде мында јаткан Калык мал азырап, јерле иштенгенин озо чактыҥ субактары керелейт. 1922 јылда кандык айдыҥ 10-чы кӱнинде Јаламанныҥ тайгалары ажыра Теректиниҥ сынын сындап, Иван Долгих (кызылдардыҥ отрядыныҥ башчызы)јуучылдарыла кожо Катандуда актардыҥ Александр Кайгародовко баштаткан отрядын оодо соккон.
  Кийнинде, 1925 јылда «Кызыл — Мечин» деп артель ачылып. Кобы-јиктер сайын таҥынаҥ јаткан алтай улус биригеле, јаҥыс аай јада берген. Совет ӧйдӧ ол миллионер колхоз болгон. Јаан Јаламан јуртта 1929 јылда школ тудулган.
  1934 јылда Оҥдой аймактыҥ озочыл мал азыраачызы болуп «Кызыл Мечин» колхоз адалган.
  Јылаҥаш Бабаева ла Тарал Ептеева эҥ артык койчылар болгон Оҥдой аймакта.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 608 кижи болгон, олордыҥ 98 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
   Кӱпчегенниҥ јурт јеезезиниҥ администрациязы;
   орто ӱредӱлӱ школ;
   магазиндер;
   детсад;
   музей;
   эки турбаза;
  
  Экономиказы 
  Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Крестьян-фермер ээлемдер. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1980 ј., Трактовый, 17)
  
  Археологиялык 
   Јебрен корумдар (777—779, 859, 956, 985, 986, 995, 1000, 1091, 1158, 1183, 1185—1191,1197,1198,1200);
   «Кӱр-Кечӱ» — археологиялык комплекс (1001);
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Ар-бӱткендик 
   Тагыл (1124);
   Јаан Кӧжӧӧлӱ туу (823);
   Кичӱ Кӧжӧӧлӱ туу (824);
   Аржан суу (903);
   Кӧжӧӧлӱ суу (902);
   Кезер таш (999);
   Јуртта краевед музей бар.
   Кӱпчегеннеҥ тӱштӱк кӱнчыгыш јаар 6 километр киреде, Кадынныҥ јанында Кӱр-Кечӱ деп археологиялык комплекс бар.
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы 
   Табаев Д. И. (05.06.1937 — 19.03.2019) — Алтайдыҥ, Россияныҥ политиги, Свердловский юридический институт божоткон (1963), Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ Председатели (1997—2001). Алтай Республиканаҥ Россия Федерацияныҥ Совединиҥ турчызы, Алтай Республиканыҥ Конституциязыныҥ проектин белетеер Конституционный комиссияныҥ турчызы. СНГ-ныҥ ороондорыныҥ Межпарламентский ассамблеязыныҥ турчызы.
   Суркашев Б. К. (1939—2010) — бичиичи, ӱлгерчи, врач.
   Алушкин Б. К. (1936) — Алтай Республиканыҥ јондык-политический ишчизи, Заслуженный работник РФ-ныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Эл Башчы (2008 год)
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Окылу сайт «Оҥдой аймак»
  
  Оҥдой аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле