title: Алтай Республика
text: Алтай Республика (), Туулу Алтай () — Россия Федерацияга кирип турган республика. Россия Федерацияныҥ субъекты, Сибир федерал округка кирип јат.
  Алтай Республика Азияныҥ тал ортозында, Сибирдиҥ тайгалары, казак чӧлдор лӧ монголдыҥ куру чӧлдӧриниҥ бириккенинде турат. Тӱндӱкте Алтай кырайла, тӱндӱк-кӱнчыгышта Кемеров областьла, кӱнчыгышта Хакас Республикала, Тыва Республикала, тӱштӱкте Калка-Монгол ло Кыдат ороондорло кыйулажат, тӱштӱк-кӱнбадышта Казакстанла.
  Тӧс калазы — Улалу (Горно-Алтайск). 1922 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрат автоном область тӧзӧлгӧн. 1932 јылдаҥ ала Ойрот автоном область, 1948 јылдаҥ ала Горно-Алтайская автономная область, 1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25-чи кӱнинде Горно-Алтайская ССР деп солынган. 1992 јылдыҥ кочкор айында Республика Горный Алтай боло берген, 1992 јылдыҥ кӱӱк айында Алтай Республика болот, бӱгӱнге јетире. Тергеелик тилдер: орус ла алтай. Эл-јон 220 181 кижи (2020). Текши јери..кв.км.
  
  Тӱӱкизи
  
  Алтайда баштапкы јурттар 
  Оҥдой аймакта Карагол-Оозында многослойный палеолит стоянкада археологиялык ла палеонтологиялык материалдар «второй половиной среднего плейстоцена (282—133 тыс. л. н.» деп ӧйдӧ болгонын керелейт. Кара-Боомдо промышленность, индустрия вариант верхнего плейстоцена (120—50 тыс. л. н.) деп ӧйгӧ келижет, а Карагол-Оозы индустрия — верхнему палеолиту (50—40 муҥ јыл кайра).
  
  «Кара-Боомдо» многослойная стоянка Урсул 77—33 муҥ јыл кайра ӧйдиҥ деп чотолот. Позднепалеолитический јердиҥ каттарында (слоёв) (Деревянко айтканыла) эдимдер: многочисленные ретушированные пластины с выемками, разнообразные скребки и резцыбаза бу ӧйдиҥ. Позднепалеолитический јердиҥ каттары («радиоуглеродными методами датирования») 40—30 муҥ јылдар кайра деп јартайт. Кичӱ-Јламанныҥ куй тажы сууныҥ сол јарадында, јурттаҥ 12 километр ырагында, 38,5 муҥ јыл кайра улус јуртаган јер болгон (калибровка јокко: 33,3 муҥ јыл). «Тыткескен-8» деп стоянка ӱстӱги палеолиттиҥ ӧйине келижет. «Улалинка» деп алтыгыпалеолитическ стоянкада тапкан артефакттарды, Окладников ло Деревянко тудунар-кабынар эдимдер деп шиҥдеген, је ол ондый эмес, ол геофакттар, кижи этпеген немелер.
  
  Тӱштӱк Сибирде баштапкы тергеелер 
  VIII чак ј. э. озо — II чактарда ј. э. озо Алтайда (Индоарийские миграции) скифтер-пазырык улузы јуртаган, алтай аҥ-кушту стиль тапкандар. Эмдиги ӧйдӧ тургун улустыҥ кеендигинде јебреннеҥ арткан бу стильдиҥ элементтери бары алтай калыктар бастыра јебрен евразий материкте калыктарла колбулу болгонын керелейт.
  
  Баштапкы каандык-тергее Тӱштӱк Сибирде IV чак ј. э.озо — III чак ј. э.озо табылган. Јебрен кыдат бичиктерде мында јаткан улусты олор динлиндер деп адап турган (), тергеени дезе — Динлин-го (丁零国) деп бичиген. Динлиндер Байкалдыҥ кӱнбадыш јарадында тургандар.
  
  201 јыл ј. э. озо Динлин-го тергее было хуннуныҥ черӱлериле оодо согулган ( сюнну) јебрен кӧчкин калык, 220 јыл ј. э. озо, II век ј. э. јетире Кыдат тергеенеҥ тӱндӱктей чӧлдӧрдӧ јаткан. Олордоҥ коруланып кыдаттар Улу кыдат стенезин туткан. Хуннулар улай ла кыдат империяла Хань (династия) јуулажып турган, кӧчкин калыктар бирге бириккен. Хуннулар Европага једип, угрларла колышкан,јаҥы калык бӱткен, Европ оны гунны деп адаган. Монгол билимчилер хуннуларды протомонгол дежет.
  Динлин-го тергеени хуннулар јеҥген кийнинде Хакас-Минусинский котловинага тӱрк тилдӱ Энесай кыргыстары јуулган..
  VI чакта ј. э. прототюрктер Орто Азияныҥ јерине јайылган.
  Гунно-сармат ӧй регионныҥ тӱӱкизи III чак ј. э. озо башталган.
  VI—VII чактарда кыргыстар тайгада калыктарла кожо јакалай тергее болгон, башчызы — Эльтебер.
  Алдындагы хуннулардыҥ јери монгол тилдӱ калыкка Сяньбиге кӧчкӧн.
  IV—VI чактарда эмдиги Алтай Республиканыҥ јери монгол тилдӱ Жужан каандык болгон (330—555).
  Орто Азияныҥ ээлери болуп VI чакта гунндардыҥ, алтайлардыҥ јебрен ӧбӧкӧлӧри болгон — «тюркюты», олор Улу тӱрк каандык боло берген.
  IX чакта чӧлдиҥ јуучыл империязы бажында каанду, тартыжуларда болгон.
  840 јылда бу тергее Уйгурский каандыкты јоголткон (745—847), Тувага јетире бийлеген, је Хакас јери Кыргыс каандыктыҥ тӧс јери болгон. Уйгурларды истежип, кыргыстар Иртыш ла Амурга јеткен, Кӱнчыгыш Туркестанныҥ оазистерине барган.
  Кыргыстар тергеениҥ башкарузын јуучыл ла администрациялык башчыларла јеткилдеген. Олор династиялар болуп, Кыдаттыҥ ла ӧскӧ дӧ коштой каандарла тӧрӧӧн болуп колбу тудатан.
  Кату тартыжуда тӱрк, уйгур, кыргыс каандыктар багынбаска XIII чакка јетире тартыжып, алдынаҥ бойы болорын учун Саян-Алтайды айланган.
  Кыргыстар эки јара бӧлинген: 1) Ӱстӱги ле Орто Енисей; 2) Алтай ла Иртыш. Кийнинде Тянь-Шаньныҥ ла Енисейдиҥ кыргыстары ыраашкан.
  Наймандар Монгол јериниҥ кӱчтӱ деген кӧчкӱн калыктарыныҥ бирӱзи болгон. Олордыҥ јери (Аристов Николай Александрович) Аристовтыҥ шиҥдегениле , Тамир-Гол суунаҥ ала Орхон ло Иртышка јетире болгон. Наймандардыҥ тергеези керейлердиҥ јеринеҥ кӱнбадыштай болгон, эмдиги кӱнбадыш Монголия, Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јаны ла кӱнчыгыш Казахстан.
  1206 јылдарда эмдиги Алтай Республика Улу Монгол империяга кирген.
  XIV чакта — Монгол империя башка тергеелер болуп бӧлӱнген. 1758 јылга јетире Алтай Республиканыҥ јери Тӱндӱк Юань ла Джунгар каандыкта болгон.
  
  Алтай — тӱрк тилдердиҥ тӧрӧли 
  Алтай тӱрк тилдердиҥ билезиниҥ јебрен тӧрӧли деп кезик билимчилер чотойт., је лингвист билимчилер тӱрк тилдердиҥ классификациязын эдерде, бир шӱӱлтеге келгелек.
  Мынаҥ улам, языкознание деп билимде «Алтайская семья языков» деп термин табылган (бери, бу билим теория аайынча тӱрк тилдер, монгол тилдер, тунгусо-маньчжурский тилдер кирип јат. Кезикте јопон-рюкюский тилдер ле корей тилдер кирет деп тыҥ таркабаган шӱӱлте бар). Јарт эместер бар учун, телекейлик билимде алтаистика деп ууламјы табылган
  Алтайдыҥ геополитикалык јери Евразияныҥ ортозында болордо, башка-башка тӱӱкилик эпохаларда јӱзӱн-јӱӱр этностор ло культуралар бириккен јер болгон.
  
  Орус период 
  Алтай Республика Россия тергеезине киргениниҥ 200 јылдыгына учурлаган кереес мемориал бичик
  Алтай узак ӧйгӧ Джунгар каандыкка кирген. Алтайга келген баштапкы орустар алтайларды ак калмыктар дежетен. Джунгарлардыҥ каандыгында алтайлар, телеҥиттер ле телеуттар 1756 јылга јетире болгон, оноҥ Джунгар каандык јоголордо, Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле келип кирген. Алтайларга кӧрӧ тӱндӱк калыктар: кумандылар, тубалар, челкандулар Арасейге бир канча озо кожулган.
  1824 јылда телеуттар јаткан Улалу јуртка баштапкы орус кӧчкӱндер келип јуртай берген. Мында Алтайский духовный миссия иштеп баштаган. 1831 јылда Улалуда миссионерлер ле священнослужительдер јуулыжатан стан болгон. јада тура бого Јаш-Туранаҥ којойымдар кӧчӱп келген. Улалу бир ле канча ӧйгӧ јаанап ӧскӧн, ол тушта ол Јаш-Тура уездтиҥ Том-Тура губернияныҥ калазы болгон.
  
  Совет ӧй 
  1918 јылдыҥ кочкор айында Улалуда совет крестьянских и солдатских депутатов тудулган. Советтиҥ баштапкы башкараачызы И. И. Некоряков болгон. 1918 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 14-чи кӱнинде Улалуны капитан Сатунинниҥ аквардейский отряды колго алган. 1918 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30-чы кӱнинде Каракорум уезд тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда. Совет јаҥ власть была восстановлена 18 декабря 1919 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 18-чи кӱнинде ойто орныккан, Ф. И. Усольцевтиҥ партизан отряды јуртта турган.
  
  Граждан јууныҥ кийнинде Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн. ВЦИК-тиҥ 1922 јылдыҥ јаан изӱ айыныҥ 2-чи кунинде чыккан декреди аайынча јаҥы областьтыҥ администрациялык тӧс јери Улалу јурт боло берген. Алты јыл ӧткӧн кийнинде ВЦИК-тиҥ XIII-чи Президиумыныҥ јӧби аайынча (протокол № 45) 1928 јылда кочкор айдыҥ 27-чи кӱнинде Улалуга каланыҥ статузы берилген.
  
  1922 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 1-чи кӱнинде Алтай губернияда Ойрат автоном область (тӧс јери — Улалу) тӧзӧлгӧн . 1932 јылда тулаан айдыҥ 2-чи кӱнинде Ойрат АО ойто Ойрот автоном область болуп солунган (тӧс јери — Ойрот-Тура кала), 1948 јылда чаган айдыҥ 7-чи кӱнинде Горно-Алтай автоном область болуп ойто ло солунган. 1967 јылда область Она награждена орденом Ленинниҥ ордениле (1967), Эл-јондор ортодо Најылыктыҥ ордениле кайралдаткан (1972).
  
  Эмдиги ӧй (1990 јылдаҥ ала) 
  Горно-Алтайский автоном областьтыҥ статузы 1990 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ 25 кӱнинде сувуренитет алып, статузы АССР болуп солунган.
  1991 јылдыҥ јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Соведи российский конституцияга тӱзедӱ эткен, Горно-Алтайский автоном областьты РСФСР-да Горно-Алтайский Советский Социалистический Республика. Бу тӱзедӱ РСФСР-дыҥ албаты депутуттарыныҥ съездинде кӧрӱлген.
  
  1992 јылдыҥ кочкор айыныҥ 8-чи кӱнинде Горно-Алтайский ССР-дыҥ ӱстӱги Соведи јаҥы ат «Республика Горный Алтай» эдип јӧп чыгарган.
  
  1992 јылда кандык айдыҥ 21-чи кӱнинде года Съезд народных депутатов Российский Федерацияныҥ депутаттарыныҥ Съезди Республика Горный Алтай керегинде РСФСР-дыҥ Конституциязана тӱзедӱ кийдирген. Тӱзедӱ 1992 јылда кӱӱк айдыҥ 16-чы кӱнинде "Российский газетте бичилип, кӱч алган.
  
  1992 јылда Республика Алтайдыҥ Ӱстӱги Соведи Республика Горный Алтайдыҥ адын Республика Алтай деп солыыр деп јӧп чыгарган. Ол туштагы РФ-ныҥ Конституциязында бу бичилбеген болгон, республиканыҥ јаҥы ады јӱк РФ-ныҥ Конституциязында 1993 јылда бичилген.
  
  Эмдиги ӧйдӧ республика бойы конституциялу, (1997 јылда јаан изӱ айдыҥ 7-чи кӱнинде алынган), Тергеелик символдорлу — мааны ла кебедел. Республикада тергеелик тилдер: алтай ла орус. Казак тил чук јаткан казактардыҥ окылу тили болот.
  
  Географиязы 
  Туулу Алтай (Алтай Республика) Азияныҥ тал ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде турат. Алтай Республиканыҥ гран-кыйулары: тӱндӱк-кӱнбадыш јанынаҥ Алтай край, тӱштӱк-кӱнбадышта — Калка,Кытат ла Казакстан тергеелер, кӱнчыгышта — Тыва, Хакас тергеелер, тӱндӱк-кӱнчыгышта — Кемеров область. Республиканыҥ јери тӱндӱктеҥ тӱштӱк кыйуга јетире — 400 км, кӱнчыгыштаҥ кунбадыш кыйуга јетире − 360 км, Кытатла гран-кыйуныҥ узуны 40 км.
  
  Туулу Алтай Сибирдиҥ тайгазыныҥ, казак чӧлдӧрдиҥ, калкалардыҥ куру-чӧлдӧриниҥ бириккен јерде, канча-канча тергеелердиҥ тушташканында, башка культуралык айалгалар ла ар-бӱткенниҥ сыраҥай башка бӧлӱктеринде турат деп айдарга јараар.
  
  Климады 
  Текши республикада орто-континентал климат, је тӱштӱк аймактарда климат кезем-континентал болгон учун, Кош-Агаш ла Улаган аймактарды Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Бу эки аймакта кыш эрте келип, сӱреен тыҥ сооктор, улай салкындар, кыска јайда тӱн ле тӱштиҥ температуралары сутканыҥ туркунына кезем солунып турат. Ортојылдык температура +5 °С. Чаган айда тыҥ ла деген соок +50..+60 °C га јуук тӱжет. Тӱндӱктей аймактарда јай (кичӱ изӱ ай — куран ай), кыш (кӱчӱрген ай — тулаан ай). Ортојылдык јуттыҥ кеми 100—1000 мм јетире.
  Кош-Агаш аймакты Јакалай тӱндӱктиҥ јерине тӱҥейлеген.
  
  Рельеф 
  Туулу Алтай Россияныҥ кырларлу региондорыныҥ бирӱзи. Бийик ле јаан сын-тайгалардыҥ ортозында суулардыҥ кызык ла тереҥ коолдоры, элбек ле јаан чӧл-јалаҥдары кӧп эмес : Чуйдыҥ, Курайдыҥ, Кан-Јабаганныҥ, Оймонныҥ. Алтайда эҥ бийик кыр Ӱч-Сӱмер (Белуха), бийиги 4506 м, Сибирдиҥ база эҥ бийик туузы болот.
  Суулары (водные ресурсы).
  [[Файл:Ukok Plateau 2.jpg|thumb|290px|Калгуты сууныҥ коолы, Табын-Богдо-Ола туу
  [[Файл:Ukok Ak-Alakha.jpg|thumb|290px|Ак-Алаканыҥ коолы, Канас деп боочы
  
  Ӱкек — Алтай Республиканыҥ тӱштӱк јанында плоскогорье, Казахстан, Кыдат Республика, Монгол тергее ле Россия јеринде. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2200—2500 метрге бийик сӱреен јаан реликт тӱс јер (плато) ӱсти холмисто-западинный ла грядово-западинный плоскогорье, айландыра 500—600 метрге сын-тайгалар бийиктейт.
  
  Айландыра туулардыҥ эҥ бийиги Куйтэн-Уул деп кыр, алдында ады монголдоп Найрамдал болгон, 4374,0 м. Бу Куйтэн-Уул туу Ӱч-Сӱмердиҥ (Белуха) кийнинде Алтайдыҥ кырларыныҥ экинчизи.
  
  Ӱкектиҥ морфологиялык бӱдӱми плоскогорье эмезе нагорьеге келижет (географа А. Н. Рудойдаҥ айтканыла). Ӱкектиҥ јерин специальный эмес литературада «плато» де бичилет.
  
  Суулар ла кӧлдӧр 
  Туулу Алтайдыҥ база бир байлыгы ол суулар. 20 муҥ суу, узуны јаба 60 муҥ км-деҥ кӧп, 7 муҥ кӧлдиҥ текши ӱсти (площади) 700 км². Јаан ла деген суулары Кадын ла Ӧӧн (Бий, Бия), олор биригип Оп суу башталат, Сибирдиҥ эҥ јаан сууларыныҥ бирӱзи. Эҥ јаан кӧл — Алтын Кӧл (Тӧлӧстӧрдиҥ кӧли, Телецкое озеро), ӱсти − 230,8 км², эҥ тереҥ јери − 325 м, 40 км³ суу. Алтай Республиканыҥ јеринде тоҥбок суулар, эм аржандар кӧп
  
  Ӧзӱмдери 
  Туулу Алтай сӱреен байлык ӧзӱмдерлӱ јер. 2 муҥ бӱдӱм ӧзӱмниҥ 200 бӱдӱми эндемиктер, Алтайдаҥ ӧскӧ кайда да ӧспӧйт. 40 бӱдӱм јиилектӱ агаш, кӧп сабазы — эм. 100 бӱдӱм эм ӧлӧҥ, фармацевтика тузаланат. Кӧп эндемик ӧзӱмдер «Кызыл бичикте».
  .
  
  Аҥ-куштары 
  80 бӱдӱм — аҥдар, 300 — куштар (олордыҥ 250 бӱдӱми-кеткин), 44 бӱдӱм балык, 7 бӱдӱм јылан-бака. Кӱнбадыш Сибирде эҥ артык аҥдык јерлер Алтайда, аҥдаарга јараар 33 аҥ ла 34 куш. Ас тоолу аҥдар «Кызыл бичикте».
  
  Чуйда јерсилкиниш 
  2003 јылдыҥ куран айыныҥ 27-чи кӱнинде  Алтай Республиканыҥ тӱштӱктей алты аймагында јерсилкиниш болгон. Калганчы јылдарда мындый кату, бызылыштарлу јерсилкиниш болбогон. Эпицентрде 8—9 балл, эҥ ле тыҥ кӱчи сила 7,3 балл. Улай телей јер эмеш ас магнитудала коштой региондордо силкинген болгон: Новосибирский областьта, Алтай кырайда, Красноярский кырайда ла Кӱнчыгыш Казахстанда.
  
  Кош-Агаш, Улаган, Шабалин ле Оҥдой аймактарда јерсилкиништиҥ каршузы тыҥ болгон. Божогон улус јок, кезик ле улус тыҥ эмес шырка алган, је јер силкингенинеҥ улам 1,8 муҥнаҥ артык тура бызылып ӱрелген, ондо 7 муҥнаҥ артык улус јаткан болгон, онойдо ок администрациялык туралар, школдор ло эмчиликтер ӱрелген. Республиканыҥ коромјызы миллиард салковойдоҥ артык болгон.
  
  Ӧйдиҥ поязы 
  Республика Алтай МСК+4 деп ӧйдиҥ поязында турат. UTC-ка кӧрӧ ӧй +7:00 часка јыла берет.
  
  Администрациялык јерлерин бӧлӱгени 
  Алтай Республикада 11 муниципал тӧзӧлмӧ.
   1 кала Улалу, 10 аймак:
   Оҥдой аймак
   Чамал аймак
   Шабалин аймак
   Улаган аймак
   Кан-Оозы аймак
   Кӧксу-Оозы аймак
   Майма аймак
   Кош-Агаш аймак
   Чоо аймак
   Турачак аймак
  
  Эл-јоны 
  Росстаттыҥ бергениле эл-јонныҥ тоозы республикада  кижи. ().
  
   2010 јыл
  
   Алтайлар — 72841
   Телеҥиттер — 2368
   Тубалар — 1533
   Чалкандулар — 830
   Кумандылар — 1062
   Шорлор — 87
   Телеҥиттер — 37
   Тывалар — 158
   Казактар — 12524
   Орустар (Русские) — 114802
   Украиндер (Украї́нці) — 1010
   Немецтер (Deutsche; Düütsche) — 700
   Армяндар («Հայեր») — 528
   Татарлар (Татарлар) — 414
  
  Мӱргӱӱр јерлер 
  Алтай Республиканыҥ бу јурттарда Алтайын кӧдӱрип мӱргӱйтен тагылдар бар. 2019 јылдыҥ сыгын айыныҥ 19-чы кӱни.
   Карагол, Оҥдой аймак;
   Кулады, Оҥдой аймак;
   Боочы, Оҥдой аймак;
   Бичиктӱ-Боом, Оҥдой аймак;
   Шибее, Оҥдой аймак;
   Кеҥи, Оҥдой аймак;
   Кор Кобы, Оҥдой аймак;
   Јоло, Оҥдой аймак;
   Кайырлык, Оҥдой аймак;
   Јаан Јаламан, Оҥдой аймак;
   Кӱпчеген, Оҥдой аймак;
   Шашыкман, Оҥдой аймак;
   Оҥдой, Оҥдой аймак;
   Јабаган Бажы, Кан-Оозы аймак;
   Беш -Ӧзӧк, Шабалин аймак;
   Шыргайты, Шабалин аймак;
   Кырлык, Кан-Оозы аймак;
   Алтыгы Талду, Оҥдой аймак;
   Акјул, Шабалин аймак;
   Бешпелтир, Чамал аймак;
   Чаган-Узун, Кош-Агаш аймак;
   Сугаш, Коксу-Оозу аймак;
   Мӧндӱр-Соккон, Кан-Оозы аймак;
   Кайсын, Кан-Оозы аймак;
   Jабаган, Кан-Оозы аймак;
   Куйус, Чамал аймак.
  
  Экономиказы
  
  Јурт ээлем 
  2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде јурт јерде јаткан јонныҥ тоозы 156.450 кижи, Алтай Республиканыҥ 71 % улузы.
  
  2020 јылда јурт ээлемниҥ продукциязы 10,2 млрд салковой (-4,1 %).
  
  Алтай Республиканыҥ  экономиказыныҥ тӧзӧлгӧзи мал-аш азыраары, алтай марал ӧскӱрери, аҥныҥ мӱӱзинеҥ эткен продукция, агаш белетеери, агаш эдимдер, адару тудары, эм-том ӧлӧҥдӧр јууп белетеери.Республика Алтай. Паспорт региона, онойдо ок туризм, малга азырал белетеери, сад ӧскӱрери ле о.ӧ. Ишјалдыҥ орто кеми Республика Алтайда 2020 году јылда 34.947 салковой болгон.
  
  2021 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде соок тумчукту малдыҥ тоозы бастыра ээлемдерде 206,5 муҥ тын (-7,8 %), ол тоодо уйлар — 110,3 муҥ тын; кой ло эчки — 448,8 муҥ тын (-18,6 %), чочко — 4,5 муҥ тын (+0,6 %).
  2021 јылдыҥ чаган айыныҥ бажында таҥынаҥ ээлемдерде 40,5 % кой ло эчки, 49,4 % — соок тумчукту мал, 96,7 % — чочколор (бир јыл кайра 34,8 %, 47,9 % ле 96,6 %).
  
  2020 јылда јурт ээлемдерде бир уйдаҥ 3707 кг (-3,2 %)сӱт алган (2019 јылда дезе бир уйдаҥ алган сӱттиҥ кеми Россия ичинде 4640 кг, олордыҥ сельхозорганизациядаҥ 6286 кг, КФХ 3791 кг, ЛПХ 3471 кг). 2020 јылда этке табыштырган малдыҥ тоозы 3,6 % кӧптӧгӧн, сӱт — 0,7 % астаган
  
  Транспорт 
  
  Кӧӧлик транспорт республиканыҥ јӱрӱминде јаан учурлу болӱп јат, је кӧӧлик јолдордыҥ чыҥдыйы бийик эмес. Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар республиканы кечире федерал учурлу кӧӧлик асфальт јол Р-256 «Чуйдыҥ трагы» јадат. Тӧс каланаҥ автобустар бастыра аймактарга јӱрет. Улалуныҥ ичинде автобустыҥ маршруттары јеткил. Горно-Алтайскта аэропорт иштейт.
  
  1990-чы јылдарга јетире Алтай  Республикада кажы ла аймакта аэропорт иштеген. 2015 јылда олордыҥ бирӱзи де иштебейт. Республиканыҥ јеринде бир канча коммерциялык вертолёт отурар площадкалар бпр: Урлу-Аспак јуртта, Оҥдойдо, «Алтайское подворье» деп комплексте.
  
  Алтай Республикада  темирјол јок. Јуук деген темирјол станция Јаш-Тура калада, Кӱнбадыш-Сибир темирјолдыҥ.
  
  Газопровод «Сила Сибири-2» (алдында «Алтай») 
  
  ОАО «Газпром» Сибирдиҥ газ-месторождениелеринеҥ Республиканыҥ јериле Ӱкекти кечире магистральный газопроводты Кыдатка јетире тартарга ӱлекерлер тургузат. Республиканыҥ экономиказына јаан јӧмӧлтӧ налогтордой болор, улуска иштеер јерлер, је кезик экологтордыҥ айдыжыла, газопровод Ӱкектиҥ аҥылу экосистемазын ӱреер аргалу, бу јерди ЮНЕСКО Телекейлик энчи деп јӧптӧгӧн.
  
  Энергетика 
  2019 јылда Алтай Республиканыҥ  јеринде 8 кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанциялар текши кӱчи 120 МВт, онойдо ок 2 кичӱ Гидроэлектростанция кӱчи 1,3 МВт, 10 јаан эмес дизель-электростанция иштеген. 2018 јылда олор 51 Киловатт-час|кВт·ч электроэнергия берген. Республика Алтай Россия ичинде кӱнниҥ кӱчиле иштеер электростанцияларлу бир ле регион.
  
  Банктар 
  2017 јылдыҥ бажында СМИ Алтай Республиканы Россияда эҥ ле кӧп кредиттерлӱ регион леп јарлаган: эл-јонныҥ 99 % јабылбаган кредиттерлӱ болгон, бу ороондо эҥ ле јаан тоо (бир ле јылга 90 %-теҥ 99 %-ка једе берген). Бу ла ӧйдӧ кажы ла кижиниҥ банкка орто тӧлӱзи 106 муҥ салковой богон, низким показателем по Россия ичинде бу јабыс кӧргӱзӱ
  
  Билим ле ӱредӱлик 
  Горно-Алтайскта Горно-Алтайский государственный университет бар, эмчилик училище, институт повышения квалификации и профессиональной переподготовки работников образования, Республик Алтайдыҥ культура ла кеендигиниҥ колледжи, С. С. Суразаковтыҥ адыла адаган алтаистиканыҥ билим институды, онойдо ок СО РАН-ныҥ учреждениелери.
  
  Кепке базылат 
  «Алтайдыҥ чолмоны» газет, «Звезда Алтая», 10 аймактардыҥ газеттери, Листок деп газет чыгат.
  
  Культуразы 
  Горно-Алтайскта А. В. Анохинниҥ адыла адалган национал музей иштейт, мында Ӱкектеҥ экелген каан кыстыҥ мӧҥкӱзи бар, Республика Алтайдыҥ М. В. Чевалковтыҥ адыла адалган национал библиотека, П. В. Кучияктыҥ адыла адалган Республика Алтайдыҥ национал театры (1971 јылдыҥ куран айдыҥ 17 кӱнинде ачылган), калада культураныҥ туразы, мында эрчимдӱ ижин башка-башка јайаандык ӧмӧликтер ӧткӱрет: «Синегорье», «Ойойым», «Раздолье», «Декаданс», «Глория», «Беловодье», «Радуница», «Наурыз».
  
  Ээчий-деечий национал байрамдар болуп турат Масленица, Наурыз, Чага-Байрам, 2013 јылдаҥ ала республикан байрам деп статус алган.
  
  Калада беш библиотека иштейт (ӱчӱзи каланыҥ ла экӱзи республикан).
  
  Туризм 
  
  Туризм Алтай Республиканыҥ экономиказында база бир иштиҥ бӱдӱми. Јылдыҥ ла Алтайга 1 млнноҥ артык туристтер келет. Экологический туризм, культурно-познавательный јорыкташ, кӧӧликтӱ экскурсияларга јӱрери, атту,јойу, суула јорыктаары. Альпинизм, аҥдаш, балыкташ, куй таштарды шиҥдеш, археологиялык, ар-бӱткенниҥ ле тӱӱкиниҥ кереестерин кӧрӧри амыраш болот..
  Республикада ар-бӱткенниҥ кереестери кӧп. Алтын-Кӧлдиҥ јарадында улус амыраар кӧп тоолу пансионаттар, турбазалар ла кемпингтер бар.
  
  Мында балыктаар, јойу, атту, суула катерлӱ, автобусту экскурсиялар ӧткӱрилет. Чамал аймакта Караколдыҥ кӧлдӧри корулу јер болот. Јети кӧлдиҥ кажызыныҥ ла суузы башка ӧҥдӱ, химический составы база башка.
  
  Шабланыҥ кӧлдӧрине (Шабла сууныҥ бажында атту, јойу туристтер барып, Тӱндӱк-Чуйдыҥ сын-тайгаларын кӧрӧт.
  
  Кӧксу-Оозы аймактыҥ јеринде Ӱч-Сӱмер туу (гора Белуха) (4506 м), Сибирдиҥ эҥ ле бийик туузы.
  
  Региондо 30-таҥ артык гостиница ла 14 туристтерге керектӱ предприятиелер бар.
  
  2011 јылда Улалу кала «Чистый город-2011» деп Текшироссиялык конкурста алтын медаль алган, 2012 јылда международный экологтордыҥ Global Brando Award деп сыйын алала, оноҥ муниципал тӧзӧлмӧлӧрдиҥ Текшироссиялык «Самый чистый город России» деп конкурсында баштапкы јер алган.
  
  Республика Алтайдыҥ јарлу улузы 
   Гуркин, Григорий Иванович (1870—1937) — алтай јурукчы, И. И. Шишкинниҥ ӱренчиги, Кара-Корумныҥ башчызы, 1917—1919 јылдарда Алтайда тергеелик тӧзӧлмӧ.
   Мери, Арнольд Константинович (1919—2009) — эстон тергеелик общественно-политический ишчи, Советский Союзтыҥ герои. 1956—1960 јылдарда политэкономияныҥ ӱредӱчизи болуп Горно-Алтайский государственный университетте иштеген.
   Ярузельский, Войцех Витольд (1923—2014) — Полшаныҥ баштапкы президенти, генерал. 1940—1943 јылдарда Турачакта ссылкада болгон.
   Лапшин, Михаил Иванович (1934—2006) — Россияныҥ аграрный партиязын тӧзӧгӧн, Государственный Думаныҥ депутады (1993—95 јылдардыҥ ла 1998—2002 јылдардыҥ). 2002—2006 јылдарда — Республики Алтайдыҥ башкараачызы, Республика Алтайдыҥ Башкарузыныҥ председатели болгон.
   Суразакова, Н.Н. (15.03.1925–13.09.1998) — билимчи, ӱредӱчи, Москвада историко-филологический факультет (ИФФ, 1942-1946), РСФСР-дыҥ Академиязыныҥ национал школдорло  педагогикалык билимдериниҥ НИИ-зиниҥ аспирантуразын божоткон, 42 јыл Горно-Алтайский пединститутта алтай тилдиҥ кафедразында иштеген, профессор деп ат адалган (1990), «Отличник Народного просвещения», «За трудовое отличие»ле «Знак Почета» деп ордендерле кайралдаткан
  
  Республика Алтай нумизматикада 
  
  2006 јылда Центральный банк Российской Федерации Алтай Республикага учурлай кереес монета-акча чыгарган.
  
  Башкараачылары 
  Алтай республиканыҥ башкараачылары:
   Чаптынов, Валерий Иванович — 1994 јылдыҥ тулаан айыныҥ 1-чи кӱнинеҥ ала — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнине јетире,
   Волков, Владилен Владимирович — 1997 јылдыҥ куран айыныҥ 10-чы кӱнинеҥ ала — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнине јетире,
   Зубакин, Семён Иванович — 13 января 1998 јылдыҥ чаган айыныҥ 13-чи кӱнинеҥ ала — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире,
   Лапшин, Михаил Иванович — 2002 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнинеҥ ала — 19 января 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 19-чы кӱнине јетире,
   Бердников, Александр Васильевич — 2006 јылдыҥ чаган айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — 20 марта 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнине јетире,
   Хорохордин, Олег Леонидович — 2019 јылдыҥ тулаан айыныҥ 20-чи кӱнинеҥ ала — бӱгӱнге јетире.
  
  Ајарулар
  
  Литература 
   История Алтая : в 3-х т. Т. 1 : Древнейшая эпоха, древность и средневековье / под общ. ред. А.А. Тишкина. – Барнаул : Изд-во Алт. ун-та ; Белгород : Константа, 2019. – 392 с.: ил. - ISBN 978-5-7904-2333-8 (Т. 1).
  
   История Алтая : в 3 т. / АлтГУ, АКУНБ. - Барнаул : Изд-во АлтГУ ; Белгород : Константа. - ISBN 978-5-7904-2332-1. - Т. 2 : Алтай в конце XVII – начале ХХ в. / под общ. ред. В. А. Скубневского. - 2019. - 300 с. : ил. - ISBN 978-5-7904-2278-2 (Т. 2).
  
   История Алтая : в 3 т. / АлтГУ, АКУНБ. - Барнаул : Изд-во АлтГУ ; Белгород : Константа. - ISBN 978-5-7904-2332-1. - Т. 3 : Алтай в новейшую эпоху (ХХ – начало ХХI в.) / под общ. ред. Е. В. Демчик. - 2019. - 484 с. : ил. - ISBN 978-5-7904-2279-9 (Т. 3).
  
  Тайантылар 
   Конституция Республики Алтай
   Алтай Республиканыҥ окылу сайт
   Государственное Собрание Эл Курултай Республики Алтай (Алтай Республиканыҥ Эл Курултайы) окылу сайт
   История Алтая. Т. 1. Древнейшая эпоха, древность и средневековье
   История Алтая. Т. 2. Алтай в конце XVII – начале ХХ в.
   История Алтая. Т. 3. Алтай в новейшую эпоху (ХХ – начало ХХI в.)
  
  Россия Федерациязыныҥ Тергеелери