title: Каначак
text: Каначак () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кӱрей кӧлдиҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Каначак
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ сол јарадында, Алтай кырайдыҥ гранына јуук турат.
  Айландыра Чоҥмо, Аккан-Чуй, Уйа, Тала, Ӱлден, Тобр деп кырлар курчайт, кыштар кӧп карлу болот, јолдорды туй шуурып, кезик јерде кӱрт 3-4 метрге једет. Айландыра тайгада састыган јерлер кӧп. Кӧп саба јойгон, кайыҥ, аспак агаш ӧзӧт.
  
  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 269 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Ортојылдык температура +1,2 °C, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −14,4 °C,
  ортојылдык јуттыҥ кеми 855 мм.
  
  Алтайда айы-кӱни јымжак јер, кышкыда тыҥ соок јок, је кар јаан тӱжет, кӧл чаган айдыҥ ортозы киреде тошло туй бӱркеле берет. Тӱндӱктеҥ салкындар соок кей экелет, кӱрттиҥ бийиги кезик јерде 2-3 метрге једет. Јайгыда база тыҥ изӱлер болбойт, 30-35 градустаҥ ӧрӧ кӧдӱрилбейт јаан изӱ айда, кей серӱӱн ле чыкту.
  
  Аҥ-куштары 
  Аба-Јыш () кара туйук агаштарлу, јерлери аазый сӱреен аҥдык болгон дежет. Ондо јаткан улус улай аҥдайтан болгон. Айу, бӧрӱ, јеекен, какай, тӱлкӱ кӧп болгон. Оок то аҥдар кӧп болгон эмей: койон, агас, албаа, киш, суузар, калазак, сыгырган, тийиҥ, кӧрӱк ле о.ӧ..
  
  Калганчы ӧйдӧ аҥ-куш астап, экология коомойтыганыла, улустыҥ кӧптӧгӧниле колбулу айалга боло берген. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген аҥдар ол- тооргы, маны, ак-кийик, сууныҥ камдузы, олордыҥ тоозы кезем астаган. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка. Куштардаҥ: кӱртӱк, чай, сымда, мечиртке, ӱкӱ, тарал.
  
  Ӧзӱмдери 
  Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
  Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (), тайа (), кызылкат, кӧк-кат (), кара агаш-јиилек (), кара-кат, эмезе кара торбос (), ийт-тумчук (), ого коштой кӧжнӧ, калба.
  
  Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (), калаш-чечек (), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..
  
  Јери ле јолдоры 
  Јаш-Тура — Артыбаш деп јолдо Кӱрей кӧл деп јуртка једеле, Ӧӧн сууны кечер керек. Кечӱде паром кӱнӱҥ сайын иштеп јат, амыраар кӱнде иштебейт.
  
  Турачак «Јаш-Тура — Артыбаш» деп јолдо.
  
  Јуртта 4 ором: Алешинский, Јараттай, Олјондо, Агашту.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1826 јылда тӧзӧлгӧн. Арасей империяныҥ Том-Турада губерниязыныҥ Бийдиҥ уездиниҥ Каначак деп јурты болгон.
  
  1923 јылдаҥ ала Ойрот Автоном областька кирген. 1920 јылда Кӱрей кӧлдиҥ волостинде Каначактыҥ јуртсоведи ачылган. 1926 јылда мында коммуна ачылган, Турачактаҥ 40 кижи келген, башкараачызы Жданов деп кижи, је коммуна узак болбой јоголгон.
  
  1930 јылда Блюхердиҥ адыла адалган колхоз тӧзӧлгӧн, оноҥ ол ойто Красноармеец деп ады солынган.
  
  1960 јылда бу колхозтыҥ ады Ленинниҥ адыла адалган. 1933 јылда бу јуртсоветке Ваганово, Плешково јурттар кирген.
  
  1968 јылда Каначактыҥ јуртсоведи ле Кӱрей кӧлдиҥ јуртсоветтери бириккен.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 128 кижи болгон, олордыҥ 84 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон кумандылар.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
   баштамы школ;
   спортплощадка;
   магазин;
   јурттыҥ клубы.
  
  Экономиказы 
  Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер. Пилорама.
  Аҥдаш, балыкташ, јердиҥ ажыныҥ тӱжӱмин јууры — мешке, јиилектер, тазылдар ла эм-ӧлӧҥдӧр,
  калба ла орляк-папоротник, јууйла садуга табыштырары.
  
  Кереестер
  
  Археологиялык 
   Јебрен рудник. Мыс Артал (1275)
  
  Ар-бӱткендик 
   Арчауш. Байлу кыр (1264)
   Кара-Суу .Байлу (1280)
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Кайашкан. Турачак аймак.
  
  Турачак аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле