title: Дондо Ростов
text: Дондо Росто́в  (тегин куучында — Ростов) — Россияныҥ тӱштӱк-кӱнбадыжында јаан кала, Тӱштӱк федерал округтыҥ ла Ростовский областьтыҥ администрациялык тӧс јери. Јуучыл мактыҥ калазы (2008).
  
  Императрица Елизавета Петровнаныҥ 1749 јылда јаҥар айыныҥ 15 кӱнинде бичилген Јакарузыла тӧзӧлгӧн. Кӱнчыгыш-Европей равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Дон сууныҥ јараттарыныҥ экилезинде, суу Азов талайга киренине 46 км јетпей јӱрӱп јерде, Москванаҥ тӱштӱктей турат.
  Эл-јоны —  кижи (), бу эл-јоныныҥ тоозыла миллионер кала Россияда 11-чи јерде турат. Ростовский агломерацияда  јуртайт, (Россияда агломерациялар ортодо улузыныҥ тоозыла бежинчи јерде).
  
  Кала Россияныҥ Тӱштӱгиниҥ јаан администрациялык, экономикалык, культуралык, билим-ӱредӱлик, промышленный тӧс јери болуп, бу региондо јаан учурлу транспортный узел болот. Ростовтыҥ окылу эмес ады «Кавказтыҥ каалгазы» ла «Россияныҥ тӱштӱк тӧс калазы», онойдо ок «Донныҥ тӧс калазы» деп 2019 јылда кочкор айдыҥ 21 кӱнинде Дондо Ростов регионал тӧс кала деп закон аайынча јӧптӧлгӧн.
  
  2018 јылда Дондо Ростов јеринде Футболло телекейлик Чемпионат ӧткӧн калалардыҥ бирӱзи болгон.
  
  Этимологиязы 
  1761 јылда Димитрий Ростовский деп шибее эдип тӧзӧлгӧн. Агару Димитрийдиҥ серикпезине учурлай туткан. Ол кижи јӱрӱминиҥ калганчы јети јылында Ростовский ле Ярославский епархиялардыҥ митрополиди болгон, 1757 јылда оны орус православный серикпе канонизировать эткен. Шибеени озо Ростовский дежетен, оноҥ мында слобода боло берерде, оны Ростов деп айдар болгон; 1796 јылда ол бу ла атту кала боло берген. Кийнинде оны јебрен Ростовтоҥ башкалаарга, Дондо Ростов (Ростов-на-Дону) деп адагандар.
  
  Физико-географиялык темдектери 
  Дондо Ростов Кӱнчыгыш-Европей равнинаныҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јанында турат. Каланыҥ јаан келтейи Дон сууныҥ оҥ јарадында турат, сол јарадында бир канча промышленный предприятиелер ле садулу јерлер бар (. Тӱштӱк-кӱнбадыш јаказына каланыҥ Донныҥ дельтазыла тудушталат (донской гирло) .
  
  Рельефы 
  Дондо Ростовтыҥ рельефы географический зональностьло тудуш. Ол тӱс (), јуукалу-јаратту бӱдӱмдӱ (). Дондо Ростовтыҥ јанында сууныҥ оҥ јарадыныҥ бийиги  једет. Сол јарадында јаан эмес Батайский гряда бар, бийиги , јаҥыс ла Азов каланыҥ јанында Донныҥ сол јарады оҥ јарадына кӧрӧ тыҥ бийиктей берет. Кӧп јарым породалар — осадочный, салкын ла сууныҥ эрозиязына тӱрген алдыртат (ургун јаҥмырлар). Јердиҥ кыртыжы бызылып, јарылып, оползень, осыпь болот, мынаҥ улам јарлар ла јуукалар табылып јаанайт. Дондо Ростовтыҥ јери кӧп јуукаларлу болгоны јериниҥ јымжагыла колбулу. Донныҥ аккан јери јаан да кичинек те јараттарла, јуукаларла тыҥ кезилген.
  
  Гидрографиязы 
  Дондо Ростовты кечире областьта эҥ јаан суу — Дон агып јат. Онойдо ок каланыҥ ичиле Темерник ле Ӧлӱ Донец деп суулар база агат.
  
  Каланыҥ јеринде кара-суулар, суучактар, кӧлдӧр лӧ водохранилищелер бар, олордыҥ јаан дегени Тӱндӱк водохранилище, (Ростовский талай).
  
  Климады 
  
  Дондо Ростовтыҥ климады орто континентал. Ортојылдык климатический кӧргӱзӱлер: температура +9,9 °C, Бофорттыҥ шкалазыла салкынныҥ тӱргени 3,2 м/с, кейдиҥ чыгы 72 %. Јут-чык атмосферада бир јылга 618 мм тӱжет.
  
  Кыш јымжак, кары ас; кар мында јӱк ле 10—25 кӱн јадат. Чаган айдыҥ орто температуразы −3.0 °C, јылдыҥ ла кышкы орто статистический минимум  болот, чаган айда сооктыҥ алтыгы учы  1940 јылда болгон. Одыру сезон 
  Јай изӱ, узун, кургак, айас кӱндери кӧп; јаан изӱ айдыҥ орто температуразы +24 °C. Изӱниҥ ӱстӱги бажы 2020 јылда јаан изӱ айда +40,2 °C болгон.
  
  Ӧзӱмдери 
  2008—2009 јылдарда Дондо Ростовто каланы јажыл ӧзӱмдерле јарандырар 40-нӧҥ артык проект болгон, кӧп сабазы бӱткен.
  
  2009 јылда калада 6 муҥнаҥ артык агаш отургызылган. Јыл сайын јайылар чечектердиҥ тоозы эки катап ас.
  
  Каланы јажыл ӧзӱмдерле јарандырар ишке эҥ ле кӧп акчаны  салкой 2008 јылда чыгымдаган, 2009 јылда — , 2010 јылда — . 2011 јылда дезе, каланыҥ администрациязы кайда да  чыгымдаган.
  
  Экологиязы 
  Дондо Ростов каланыҥ кейи тыҥ киртиген. Кӧӧликтер ле (94 % чачынтылар 2009 јылда)2017 јылда темирјол транспорт, топливно-энергетический предприятиелер ле машиностроительный комплекстер, јурт ээлем холдингтер ле строительный индустрияныҥ предприятиелери атмосфераныҥ кейин эҥ ле кӧп  киртидет.
  2011 јылда киртидер веществолордыҥ кеми бастыра јаба  тонна, олордыҥ 72 %-тин  газо- пылеулавливающий установкалар јууп арчып,  јоголткон.
  
  Суулар промышленный ла аруталбаган канализационный стокторло, јаҥмырдыҥ ла сбросный сууларла оноҥ ло ары киртийт; кондиционный ичер суу једишпейт.
  2011 јылда Дондо Ростовто суулар ла суучактар химической јанынаҥ чыҥдыйыла гигиенический нормативтерге келишпейт(сухой остаток, общая жёсткость, сульфаты и натрий). Микробиологический кӧргӱзӱлери 2011 јылда 21,4 %-ти коомой болгон.
  
  Водопровод арутаар тӧс сооружениелер 1929, 1934 јылдарда тудулган, 1976 јылда јаҥыртылган, эскиргени 80—90 %. Проектный производительность —  бир конокко, је эскизинеҥ улам јӱк ле   бир суткада.
  
  Александровский водопровод арутаар сооружениелер эки бӧлӱктеп тудулган 1964 лӧ 1984 јылдарда, олор ару сууны Батайск ла Аксай деп спутник калаларга база берген . Проектный кӱчи () — бир конокко , чынга алза — 450-неҥ ала  јетире.
  
  Канализацияла јуулган суу  Донныҥ сол јарадында арутаар сооружениеге келет. Сооружениелердиҥ суу арчыыр  Производительности бир конокко , чынга алза () конокко  кирлӱ суу келет.
  
  2018 јылда калада 86 % канализицация бар, арткан 14 % эл-јондо централизованный канализация јок.
  
  2021 јылда кочкор айда крандардаҥ кара, јажыл, кӱреҥ суу аккан. Ростовчандар корондолгон деп комудал айдадылар.
  
  Дондо Ростов калада јажыл ӧзӱмдер тарыган јер 34,5 % болот. Бу ла ӧйдӧ агаштардыҥ керектӱ тоозы 26,5 %-ке јетпейт.
  
  Эл-јоны
  
  Ук-калыктары
  
  Кудай јаҥы 
  Орус православный серикпе
  Дондо Ростов —  Донской, Ростовский ле Новочеркасский епархия ла Русский православный серикпениҥ митрополияныҥ епархиальный тӧс јери; мында Собор Рождества Пресвятой Богородицы ла эки монастыр бар: Иверский женский монастыр ла мужской Донской Старочеркасский монастыр (Старочеркасский станица ).
  Калада 40-нӧҥ ажыра православный храмдар (ол тоодо, Свято-Александринский храм, 1904 јыл), кӧп сабазы 1990 јылдыҥ кийнинде тудулган. Ол тоодо:
  
   Агару Богородицаныҥ Рождествозыныҥ соборы;
   Озогы-Покровский Храм;
   Преподобный Серафим Саровскийдиҥ храмы;
   Бастыра агарулардыҥ Храмы, Российский јерде јаркындалган;
   Димитрий Ростовскийдиҥ серикпези;
   Агару великомученица Иринаныҥ храмы;
   Иоанн Кронштадтскийдиҥ храмы;
   Агару Пантелеймонныҥ храмы;
   Агару равноапостольный Кирилл ле Мефодийдиҥ храмы;
   Агару Спиридон чудотворецтиҥ храмы;
   Агару Великомученица Екатеринаныҥ храмы;
   Иоанн Воинниҥ храмы;
   Свято-Троицкий храм;
   Свято-Покровский храм;
   Свято-Александринский епархиальный серикпе;
   Кыйналган Георгий Победоносецтиҥ Агару-Георгиевский храмы;
   Агару Александрдыҥ серикпези;
   Кудайдыҥ энезиниҥ Казанский иконазыныҥ серикпези;
   Агару Николай Чудотворецтиҥ серикпези;
   Вознесения Господняныҥ серикпези.
  
   Орус православный старообрядческий серикпе 
  Дондо Ростов онойдо ок Донской ло Кавказский епархиялардыҥ,  Орус православный старообрядческий серикпениҥ тӧс јери болот — Петербургтыҥ архитектор Покровский Владимир Александрович Кафедральный Старообрядческий Покровский собордыҥ проектин тургускан.
  
  Армян апостольский серикпе
   Агару Карапеттиҥ серикпези;
   Сурб Хач деп серикпе;
   Сурб Арутюн деп серикпе.
  
  Римско-католический серикпе 
  Тайный Вечеря деп серикпе.
  
  Греr православие
  Благовещенский греческий серикпе.
  
  Иудаизм
  Солдатский синагога ла Баш хоральный синагога (иштебейт, бу турада кожно-венерологический диспансер). 1901—1942 јылдарда Синагога ремесленников иштеген.
  
  Ислам
  Ростовский соборный мечет (2003).
  
  Буддизм
   Ростовский буддий тӧс јер Алмазного Пути традиции Карма Кагью.
   Ростовский буддий тӧс јер Джампа Тинлей Вангчен «Дромтонпа» Гелугпа.
  
  Јетинчи кӱнниҥ адвентисттериниҥ серикпези
   6 храм.
  
  Протестантизм
   Евангельский серикпе «Надежда»;
   Вера Евангельскаяныҥ христиан серикпези;
   Евангелистский христиан-баптисттердиҥ серикпези;
   Возрождениениҥ серикпези.
  
  Јоголтып салган храмдар
   Александро-Невский Собор — 1920-чи јылдарда оталыштырып (взорвали) салган.
  
  Тӱӱкизи
  
  Каланы тӧзӧгӧни 
  
  Каланы тӧзӧгӧн окылу ӧй 1749 јылда јаҥар айдыҥ 15 кӱнинде императрица Елизавета Петровнаныҥ указыла Темерницкий таможняны тӧзӧӧрин јӧптӧгӧн. Императрица Елизавета Петровнаныҥ указы аайынча 18.8.1749 јылда таможняны  Старочеркасскийде тудар деген, је казактар бу керекти јаратпаган, не дезе олордыҥ пошлинный льготазы бу таможняда јоголо берер.
  Императрица, Данил Ефремовтыҥ  јылда берген ходатайствозын шиҥдеп, казактардыҥ сурагын јӧптӧгӧн, мынаҥ улам Дондо Ростов башталган:
  
  1750 јылдыҥ јазында таможняга коштой пристань, пакгауз, карантин, гарнизонный казарма тудулган. 1756 јылда мында  международный «Россияныҥ ла Константинопольдыҥ саду компаниязы» тӧзӧлгӧн. Темерницкий порт Россияныҥ тӱштӱгинде јаҥыс орус порт болгон, бу порт ажыра Кара, Эгейский ле Средиземный талайлардыҥ ороондорыла саду ӧткӱрилген.
  
  1760—1761 јылдарда Дон сууныҥ алтыгы агынында јерлерди туроктордыҥ, крымский татарлардыҥ ордаларыныҥ табаруларынаҥ корулаарга, инженер-капитан И. Веденёвтыҥ  проекти аайынча Богатый колодец деп јерде шибеени тудуп баштагандар. Военный инженер А. И. Ригельман бастыра ишти башкарган. Крепостьтыҥ бӱдӱми тогус учту чолмондый () айландыра узуны 3,5 км болгон. Шибееде эки форштадт: Доломановский ле Солдатский, олор Донды јакалай эмдиги Доломановский переулоктоҥ Ворошиловский проспектке јетире болгон. Ичинде јети кууй ором ло ого удура јети ором болгон, јеринде гарнизон јадар туралар ла јепсел салар јер тудулган. Гарнизондо тӧрт муҥ кижинеҥ артык болгон, база муҥ кире кижи шибеени айландыра јаказында јаткан.
  
  1761 јылда кандык айдыҥ 6 (17) кӱнинде Елизавета Петровнаныҥ јакааны аайынча шибееге митрополит Ростовский ле Ярославский Димитрийдиҥ ады берилген (1652—1709). Шибеениҥ ады кийнинде солынып туратан: Агару Димитрийдиҥ крепости, Димитрий Ростовскийдиҥ, Ростовский шибеениҥ крепости, тегин ле Ростов, учында, Ярославльдыҥ јанында јебрен Ростов Великийле солыштырбаска, Дондо Ростов деп адаган.
  Табынча мында којойымдардыҥ, кудайдыҥ улузыныҥ туралары, саду лапкалар, харчевнялар, питейный туралар, тӱрме ле о.ӧ. Тургун улустаҥ ӧско бери портто иштеерге улай ла ӱч муҥга шыку улус келетен, Малороссия, эмдиги Украинаныҥ улузы коштой хуторлор ло станицалар сайын токтойтон. Ростовский порт Россия ичинде ле гран ары јанында тӱрген јарлала берген, кӧп орус ла ӧскӧ ороондордоҥ којойымдар бери тартылган. Греция ла Турциянаҥ бери аракы, сок, апельсин, лимон, финик, изюм, кургаткан фрукттар, кофе, жемчуг, сафьян, подзорный трубалар, баалу бӧстӧр, байлык јӧӧжӧ келетен. Удура толыжып јеҥил баалу јурт ээлемниҥ курсак-тамагын, калаш, балык, темир ле о.ӧ. товарлар апаратан. Заграничный товарлар Россия ичине: Москва, Смоленск, Казан, Оренбург, Вятка калалар јаар ла кӧп тоолу јарымкаларга аткарылатан.
  Шибеениҥ тӱӱкизиле јарлу орус военачальниктердиҥ ады колбулу. 1768 јылда бери адмирал А. Н. Синявин верфьти тудар ишти башкарып келген, 1783—1784 јылдарда шибеениҥ коменданты болуп полководец А. В. Суворов турган, бери Балтикада службаныҥ кийнинеҥ адмирал Ф. Ф. Ушаков келген.
  Јарлу орус архитектор Старов Иван Егорович каланыҥ јаҥы планын тургузарында турушкан. 1797 јылда бу шибее ле Нахичевань Новороссийской губернияныҥ Ростовский уездине кирген.
  
  XIX чак 
  
  XVIII чактыҥ учында Причерноморье Россияга кожуларда, шибее стратегиялык учурын јылыйткан, шибеениҥ јери калаганыҥ јерине кожулган. 1797 јылда Ростов Новороссийский, 1802 јылдаҥ ала — Екатеринославский губерниялардыҥ уездный калазы болгон. Шибее бир де катап атпаган. Шибее калага кожулган кийнинеҥ крепостьтыҥ валдарын ла ровторын кӧмӧлӧ, эски саман ла агаш туралардыҥ ордына таш туралар тудулып баштаган. Кала садуны кӧндӱктирген. Кӧп тилдерлӱ, јаркынду национал костюмдарду ростовчандар, кыймырап јаткан портовый кала 1820 ле 1828 јылдарда Ростовко келип јӱрген Пушкин Александр Сергеевичти сӱрекей тыҥ кайкаткан. 1835 јылда Ростов шибеениҥ гарнизоны ла јуучыл јӧӧжӧзи Анапа калага кӧчкӧн.
  Ростовтыҥ турган јери географиялык эптӱ, јерде ле сууда јолдордыҥ белтиринде турганы оныҥ экономикалык ӧзӱмине јаан салтарын јетирген. Каланыҥ стенелериниҥ алдында саду порт ачылып, орус, греческий, итальянский, турецкий, армянский, персидский којойымдардыҥ керептерин уткыйтан. 1887 јылда кала Область войска Донского болгон, оноҥ улам мында промышленность ло благоустроительный иштер тыҥыган.
  Кала бойыныҥ 100-јылдыгына 15 муҥга шыку улусту болгон, XX чакта ондо 110 муҥ кире улус јуртаган. Ростовтыҥ  экономиказыныҥ тӧзӧлгӧзи саду болгон, оны којойымдардыҥ калазы дежетен, је XX чактыҥ бажында Ростовто јӱстеҥ артык  предприятие, ол тоодо јаандары Главные мастерские Владикавказской железной дороги, плугостроительный завод «Красный Аксай», судостроительный, гвоздильно-проволочный, чугунолитейный заводтор, эки таҥкы эдер фабрика болгон. Кажы ла ӱчинчи предприятие иностранный капиталдыҥ болгон.
  
  1905 јылдыҥ революциязы  
  Всероссийский октябрьский политический стачка 1905 јылда Ростовто Владикавказ темирјолдордыҥ Баш  мастерскойлордыҥ забастовказыла ӱлӱрген айдыҥ 13 кӱнинде башталган. Мында митингте 10 муҥ кире кижи турушкан, олор политика јанынаҥ айдууда улусты јайымдазын деп некеген. Митингте кадеттер, социал-демократтар турушкан. Черносотенецтер  национал мааныларлу, каанныҥ сӱрин тудунып алып, митингте улусты ташла шыбалап, согуп баштаган. Удура, митингте улуска болужып, револьвердеҥ аткандар. Казактар митингти сӱрерде, черносотенецтер еврейский лавкаларды јемирип баштаган. Ӱлӱрген айдыҥ 19—20 кӱндеринде Еврейский погромдор оноҥ ары уулалган. 176 кижи ӧлтӱрткен, 500 кижи шыркалаткан, је баштапкы јерди ӧлтӱрткен улустыҥ тоозыла одесский погром алган.
  
  Граждан јуу 
  
  Рссияда Граждан јуу тушта 1918—1920 Ростов Ак јаҥныҥ () јаан учурлу тӧс јери болгон. Добровольческий черӱ Ростовский добровольческий полкко Ростовтыҥ ӱренчиктери, студенттери кожулган.
  
  Ростовто снарядтар, патрондор, обмундирование, медицинский складтар ла медицинский персонал болгон, каланы корулаган ас тоолу черӱге бу неме ӱзе керек болгон. Калада амыралтада 16 000 муҥ офицерлер болгон, олор оборонада туружарга мойноп ийген. Генерал Корнилов ло Алексеев бу этапта реквизиция да, мобилизация да јарлабаган. Сиверстиҥ большевиктери олор каланаҥ јӱре берерде, барды-јокты бастыра колго алган, эл-јонды коркыдарга бир канча  офицерлерди ӧлтӱре аткан».
  1918 јылда кандык айдыҥ 1 кӱнинде Ростов каланы узак эмес ӧйгӧ полковник Дроздовский Михаил Гордеевичке (Румынский фронттоҥ келген) башкарткан ӧскӧ добровольческий отряд алган.
  
  1920 јылда чаган айдыҥ 10 кӱнинде калага Будённый Семён Михайлович башкарган черӱ (1-чи Атту черӱ) кирген. Ростовтыҥ тӱӱкизиниҥ совет ӧйи 1920 јылдыҥ кочкор айдыҥ 11 кӱнинде башталган, качан Ак черӱ учы-учында каланаҥ чыгарда.
  
  Јуулардыҥ ортозы 
  1920-чи јылдардыҥ учында Дондо Ростов калада эрчимдӱ тура тудуш башталган. 1926 јылда совет сельхоз машиностроениениҥ јаан деген заводы «Ростсельмаш» тӧзӧлгӧн. 1935 јылда кӱчӱрген айдыҥ 29 кӱнинде ороонныҥ јаан деген театры М. Горькийдиҥ адыла адалган Ростовский академический театр драмы ачылган, залы 2200 јерлӱ болгон, ондо јарлу режиссёр Завадский Юрий Александрович, актёрлор Марецкая Вера Петровна ла Плятт Ростислав Янович иштеген. Театрдыҥ архитекторлоры Щуко Владимир Алексеевич ло Гельфрейх Владимир Георгиевич болгон.
  
  1928 јылда јаҥар айдыҥ 28 кӱнинде СССР-да ВЦИК-тиҥ комиссиязыныҥ јӧби «Об объединении городов Ростова и Нахичевани-на-Дону в один город Ростов-на-Дону» чыккан, оныҥ кийнинде Нахичевань-на-Дону деп кала Ростовтыҥ Пролетарский аймагы боло берген. Бу бириктириштеҥ улам калада бир канча администрациялык туралар туралар тудулган. 1930 јылда јаҥы базардыҥ тепсеҥинде Александр Невскийдиҥ соборы бызылган, 1929—1934 јылдарда тепсеҥде кырайдыҥ Дом Советовтыҥ туразы тудулган.
  
  1937 јылда сыгын айдыҥ 13 кӱнинде ВЦИК-тиҥ јӧбиле Азово-Черноморский кырай Краснодарский кырай (Краснодарда тӧс јерлӱ) Ростовский область (тӧс јери Дондо Ростов). 1939 јылда Дондо Ростов эл-јоныныҥ тоозыла РСФСР-да  — 510 муҥ кижи. 1940 јылда кала эки катапка јаанай берген.
  
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу  
  
  Немец черӱлер Дондо Ростовко эки катап кирген: 1941 јылдыҥ кӱзинде, 1942 јылдыҥ јайында.
  
  Баштапкы катап немец черӱлер калага 1941 јылдыҥ кӱчӱрген айдыҥ 17 кӱнинде табарган. Табаруны Э. фон Макензенге баштаткан 3-чи танковый корпус (Германия), 13-чи танковый дивизия (вермахт) ла 14-чи танковый дивизия (вермахт), 60-чы моторизованный дивизия (вермахт), 1-чи танковый дивизия СС «Лейбштандарт СС Адольф Гитлер» эткен. Кала учун јуулашкан черӱлер: 56-чы армия (СССР) Рабоче-крестьянский Кызыл черӱ, генерал Ремезов башкарган, олорло кожо 339-чы стрелковый дивизия ла каланыҥ тургун улузынаҥ турган Ростовский стрелковый полк народного ополчения турушкан.
  
  Вермахттыҥ черӱлери  Кӱчӱрген айдыҥ 20 кӱни калага кирип келген.  СС дивизияныҥ  1-чи батальоны темирјол кӱрди алып ийген. Неделе ӧдӧрдӧ, кӱчӱрген айдыҥ 28 кӱнинде, совет черӱ маршал Тимошенко Семён Константиновичке баштадып,  (Ростовский ичкерлеер операция) (1941) каланы ойто немецтердеҥ айрып алган. Ростовты јайымдаганы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бажында Кызыл Черӱниҥ баштапкы јаан јеҥӱзи болгон.
  
  Дондо Ростов советский болуп 1942 јылдыҥ јаан изӱ айына јетире болгон, качан Харьков каланыҥ јанында Кызыл Черӱ кайра чачтыртып тескерлеерде (Харьковский операция) (1942), немец башкару (Донбасский оборонительный операция) (1942) Кубань ла Кавказ уулу табару эткен. 1942 јылда јаан изӱ айдыҥ 24 кӱнинде Ростовко вермахттыҥ 17-чи армиязы келип кирген.
  
  Каланыҥ јаказында Змиёвский балка деп јерде кӧп эл-јонды немецтер кырган, нацисттер 27 муҥ еврей ле 3 муҥ ӧскӧ укту калыктарды ӧлтӱрген. Нацисттер бастыра 40 муҥ кижи ӧлтӱрген, 53 муҥ ростовчандарды (Угон граждан СССР на работу в Германию) Германия јаар јалчы эдип айдай берген.
  
  1943 јылда кочкор айдыҥ 14 кӱнинде Сталинград учун јуу-согушта совет черӱ јеҥӱ алып,  Кӱнчыгыш фронттыҥ тӱштӱк келтейинде вермахт черӱлери оодо соктыртып, текши фронттордо тескерлеген тушта Ростов немец черӱнеҥ јайымдалган (Ростовская операция) (1943).
  
  Јууныҥ кийнинде ӧй 
  1945 јылда куран айдыҥ 9 кӱнинде каланы орныктырар генеральный план јӧптӧлгӧн, бу планды архитектор академик В. Н. Семёнов башкарган. Кӱчӱрген айда эҥ озо орныктыратан озогы орус јаан калалардыҥ (15  кала) тоозына Ростов кирген деп ростовчандар уккан. Каланы тӱрген орныктырган (реставрация). 1959 јылда кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинде Ростовто Карл Маркстыҥ тепсеҥинде карындаштык мӧҥкӱниҥ јанында Ӱргӱлјик от () кйӱп баштаган.
  
  1961 јылда Дондо Ростовко Александровский деп јурт кожулган. 1963 јылда  М. Горькийдиҥ адыла адалган Ростовский академический драма театр јаҥырта јазалып ачылган.
  
  1965 јылда јаҥы Ворошиловский кӱр тудулган. 1969 јылда «Корогон јуучылдарга» деп мемориал комплекс («Павшим воинам») ачылган. 1943 јылда германский оккупация тушта, каланы јайымдаар јуу-согушта корогон 301 советский јуучыл ла тегин улустыҥ мӧҥкӱзи болгон јерде бу кереес тургузылган.
  
  1970-чы јылдарда калада «Ростсельмаш» ла ӧскӧ дӧ јаан предприятиелердиҥ реконструкциязы ӧткӱрилген. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйинде «Ростсельмаш» заводтыҥ 2500 муҥ ишмекчилери ле служащийлери фашисттерле јуулажарга совет черӱге бе, јондык ополчениеге бе атанган. Ӱч јӱстеҥ артык ишмекчилер ордендерле,  медальдарла кайралдаткан, заводтыҥ он ӱч кижизине Советский Союзтыҥ Геройы деп ат нере берилген.  
  
  1987 јылда Дондо Ростов СССР-дыҥ миллион кижилӱ калазы боло берген, эл-6оныны5 тоозыла 23 јерде болгон.
  
  Эмдиги ӧй 
  Калада јаан российский банктар ла компаниялар кӧп. Ростовто спорттыҥ ӧзӱмине јаан ајару эдилет. Тӱндӱк улус јадар массивте, Комаровтыҥ бульварында спорт зона болор, мында универсал спортивно-зрелищный залы 8 муҥ јерлӱ, детско-юношеский спортивный школду, футбольно-легкоатлетический спортивный ядро трибуналу, полимодуль спорт площадкалардыҥ, плавательный бассейн, гостиница 350 јерлӱ, физкультурно-оздоровительный мероприятиелерге, прогулочный зона, балдардыҥ амыраар зоназы ла о.ӧ.
  
  2000 јылда Дондо Ростов Тӱштӱк федерал округтыҥ тӧс јери боло берген, јаан регионал тӧс јердиҥ статусын алган.
  
  Ростовто алдындагы Северо-Кавказский военный округтыҥ штабы болгон. 2010 јылда јаан изӱ айдыҥ 6 кӱнинде  Россияныҥ Президенти Россияда алты военный округтыҥ ордына — тӧрт бириктирилген стратегический командование (ОСК) деп јакаан чыгарган. Южный военный округтыҥ Дондо Ростовто штабына: Северо-Кавказский военный округ, южная часть Приволжско-Уральского военного округа, Черноморский флот, 4-е командование ВВС и ПВО, Каспийская флотилия кирген.
  
  2017 јылда куран айдыҥ 21 кӱнинде каланыҥ ортозында Театральный тепсеҥнеҥ тӱштӱктей јаан ӧрт чыгып, 120-ге шыку тура кӱйген.
  
  Экономиказы 
  2013 јылда калганчы онјылдыкта баштапкы катап Ростовский областьта экспорт импортты  $420 млн долларга акалаган. Регионныҥ экономикалык тӱӱкизинде бу кӧргӱзӱ рекорд.
  
  Промышленность 
  Дондо Ростов — Россияныҥ тӱштӱкте экономиказы тыҥ ӧзӱмдӱ јаан калаларыныҥ бирӱзи. Промышленный продукцияныҥ кеми јаҥыс ла јаан ла орто предприятиелерде 31 млрд салкой бир јылга. Ростовко региондо саду обороттыҥ 50 %-ти келижет. Каланыҥ визитный карточказы болуп јат деп бу  предприятиелерди айдарга јараар: ООО «Ростсельмаш», ОАО «Роствертол»,  «Донской табак», «Тавр», «Юг Руси», «Глория Джинс», «Астон (компания)», ТагАЗ,   ОАО «Горизонт», ОАО Ростовский завод «Прибор».
  
  ОАО «Ростсельмаштыҥ» продукциязы Россияныҥ 60 % рыногында бар, регионал рынокто «Донской табак» — 12 %,  «Балтика-Дон» — 96 % .  Россия Федерацияда вертолёттор эдер јаҥыс предприятие, «Тӱштӱк Русь» деп јарлу предприятие кӱнкузук ӱстиҥ јаан деген производители ле экспортёры.
  
  XXI чакта јоголгон:
   «Красный Аксай» — машиностроительный предприятие, 1891 јылда тӧзӧлгӧн;
   «Рубин (завод)» — оборонный завод, јуучыл ла граждан эдимдер јазаган, 1927 јылда тӧзӧлгӧн;
   «Ростовский комбинат шампанских вин» —  шампанский ле игристый аракы јазаган предприятие, 1936 јылда тӧзӧлгӧн;
   «Электроаппарат (завод)» — оборонный предприятие, электрон ло радиорелейный оборудование чыгарган, јылда 1955 тӧзӧлгӧн.
  
  Јаан деген промышленный предприятиелер:
  
   «Прибор (радиозавод)» — радиоэлектронных средств для ВМФ России;
   ОАО «Алмаз» — радиоэлектронной борьбы (РЭБ) и связи;
   ОАО «Горизонт (предприятие)» — производитель навигационных радиолокационных станций для гражданского и военного флотов, средств охраны границы, средств отображения различного назначения, электронных вычислителей;
   ГПЗ-10 — подшипниктер;
   Донской табак — Донныҥ сол јарадына кӧчкӧн, Заречный промзонага;
   ОАО «Завод „Квант“» — Россияда јаҥыс завод ряд приборов ориентации космических аппаратов (КА);
   Завод «Молот (завод смесителей)» — смесительдер;
   «ЗАО «Агат»» — јеҥил промышленностько оборудование;
   Ростовская ТЭЦ — производитель тепло- и электроэнергии;
   «Ростсельмаш» — самоходный зерноуборочный ла кормоуборочный комбайндар. Кирелтези 2008 јылда — 15,762 млрд салк;
   Ростовский завод специнструмент, техоснастка: штампов для холодной листовой и горячей штамповки для всех отраслей промышленности, валкового и профилегибочного инструмента для трубной и металлургической отраслей;
   Компания «Регата» ла водочный завод «Южная столица» — Алкогольный напитоктор;
   «Роствертол» — вертолёттор Ми-24, Ми-26, Ми-28, Ми-35. 2008 јылда кирелтези — 7,914 млрд салковой;
   «Ростпродмаш» — пищевкусовой промышленностько оборудование чыгарар производитель;
   ЗАО «Эмпилс» — Лакокрасочный материалдар;
   ФГУП РНИИРС — Государственный Ростовский-на-Дону билим-шиҥжӱ институт радиосвязи (антенналар  космический станциялар ла спец связька, оборонный учурлу;
   «Пьезоэлектрик (ООО)», 1992 јылда тӧзӧлгӧн (измерения давления, уровня, расхода, температуры);
   ОАО «Донавтовокзал» — Россияныҥ тӱштӱгинде Украина ла Молдавия јаар кош ло пассажир тартар јаан кӧӧлик предприятие.
  
  Карындаштык калалар 
  Дондо Ростов ло Дортмунд деп карындаштык калаларга учурлай  Крымский астрофизический обсерваторияныҥ астрономомы Людмила Карачкина астероидтерди (4071) Rostovdon ло (5199) Dortmund) деп адаган. Олорды  1981 јылда сыгын айдыҥ 7-чи кӱнинде тапкан.  Дондо Ростов — астрономомныҥ тӧрӧл калазы.
  
  2013 јылда  Дондо Ростов ло Плевен калалардыҥ карындаштык колбулардыҥ 50-јылдыгы болгон, 1963 јылда эки каланыҥ бирлиги окылу темдектелген. Онойдо, Плевен финский Каяниниҥ кийнинде,  донской столицаныҥ экинчи карындажы болуп јат. Алдында Дондо Ростовтыҥ карындаштык калаларыныҥ списогы:
  
  Ӱредӱлик ле билим
  
  Бийик ӱредӱ 
  Бӱгӱнги кӱнде Ростовто 39 бийик ӱредӱ заведение (5 университет, 18 институт,  С. В. Рахманиновтыҥ адыла адалган Ростовский государственный консерватория, духовный семинария ла ӧскӧ калалардыҥ 15 филиалы. Олордыҥ эҥ јааны — Тӱштӱк федеральный университет, мында 3 спец институт бириккен (педагогический, радиотехнический, архитектура ла кеендиктиҥ), база Ростовский государственный университет. 37 факультетте 56 муҥга шыку студент ӱренет.
  
  Университеттер:
  
   Тӱштӱк федерал университет
   Донской государственный технический университет
   Ростовский государственный медицинский университет
   Ростовский государственный университет путей сообщения
   Ростовский государственный экономический университет (РИНХ). 
  
  Институттар:
   Тӱштӱк-Российский институт — филиал Российской академии народного хозяйства и государственной службы,
   Ростовский институт управления, бизнеса и права,
   Ростовский юридический институт МВД России,
   Ростовский социально-экономический институт,
   Ростовский-на-Дону институт физической культуры и спорта, филиал Кубанского государственного университета физической культуры, спорта и туризма,
   Северо-Кавказский филиал Московского Технического Университета Связи и Информатики,
   Ростовское-на-Дону речное училище,
   Ростовский институт защиты предпринимателя,
   Ростовский филиал Российской академии правосудия,
   Ростовский филиал Московского государственного университета гражданской авиации,
   Ростовский институт (филиал) Российского государственного торгово-экономического университета,
   Ростовский институт (филиал) Всероссийского Государственного Университета Юстиции (Российская Правовая Академия Министерства юстиции РФ),
   Ростовский институт кооперации (филиал) Белгородского университета кооперации, экономики и права,
   Ростовский технологический институт сервиса и туризма (филиал) ЮРГУЭС
   Тӱштӱк-Российский гуманитарный институт,
   Тӱштӱк-Российский институт финансового контроля и аудита,
   Ростовский филиал Российской таможенной академии,
   Ростовский филиал Московского государственного университета технологий и управления.
  
  Ӧскӧ ВУЗ-тар:
   Донской духовный семинария,
   С. В. Рахманиновтыҥ адыла адалган Ростовский государственный консерватория (академия)  
   Евразийский ачык институт (Донской филиал).
  
  Орто профессионал ӱредӱ 
  Ростовто 2012 јылда чаган айда орто профессионал ӱредӱниҥ 34 ӱредӱ заведениези иштеген, ол тоодо 24 колледж, 5 техникум, 5 училище, начальный профессионал образованиениҥ 40 ӱредӱ заведениези, ол тоодо 24 лицей, 16 профессионал училище, а также 159 общеобразовательных школ.
  
  Олордыҥ јаан дегендери:
   Ростовто кеендиктиҥ колледжи;
    М. Б. Грековтыҥ адыла адалган Ростовский художественный техникум;
   Ростовский электротехнический колледж (РЭТК);
   Донской банковский техникум;
   Ростовский-на-Дону государственный колледж связи и информатики;
   Ростовский-на-Дону колледж радиоэлектроники, информационных и промышленных технологий (РКРИПТ);
   Ростовский строительный техникум;
   Юридический колледж Ростовского института (филиал).
  
  Орто текши ӱредӱниҥ учреждениелери 
  На территории города функционирует Каланыҥ јеринде 104 Орто текши ӱредӱниҥ учреждениелери, ол тоодо 17 гимназия, 16 лицей ле 71 школ иштейт. 
  Каланыҥ аймактарында:
   Ворошиловский айма — 18 учреждение (2 лицей, 3 гимназия ла 13 школ);
   Железнодорожный аймак — 9 (2 гимназия, 2 лицей ле 5 школ);
   Кировский аймак — 9 (1 гимназия, 2 лицей ле 6 школ);
   Ленинский аймак — 9 (2 гимназия, 2 лицей ле 5 школ);
   Октябрьский аймак — 13 (3 гимназия, 3 лицей ле 7 школ);
   Первомайский аймак — 17 (2 гимназия, 1 лицей ле 14 школ);
   Пролетарский аймак — 13 (2 гимназия, 2 лицей ле 9 школ);
   Советский аймак — 16 (2 гимназия, 2 лицей ле 12 школ).
  
  Школго јеткелек балдарга ӱредӱ 
  Каланыҥ јеринде  школго јеткелек балдарга ӱредӱ берер 146 учреждение.
  
  Аймактарла: Ворошиловский — 19, Железнодорожный — 14, Кировский — 11, Ленинский — 9, Октябрьский — 18, Первомайский —26, Пролетарский —23, Советский—26.
  
  Дополнительный ӱредӱ  
  Калада 9 детско-юношеский спортивный школ (№ 1, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10), Дворец творчества детей и молодёжи, Центр детского творчества Ворошиловского района, Дом детского творчества Железнодорожного района, Центр дополнительного образования детей Октябрьского района, Центр развития творчества детей и юношества Первомайского района, Центр внешкольной работы «Досуг» Пролетарского района, Дом детского творчества Советского района, Центр детского и юношеского туризма и экскурсий, Информационно-методический центр, два Центра психолого-педагогической, медицинской и социальной помощи (в Октябрьском и Советском районах).
  
  Культура
  
  Библиотекалар 
  2012 јылда чаган айда 43 библиотека иштейт, 8 библиотечно-информационный тӧс јер, 1 публичный центр правовой информации. Ростовто ЦБС-та 47 здание, текши јери 11,3 муҥ м². Муниципал библиотекаларга 200,0 муҥ кычыраачылар келет, олорго 4,5 млн документ бир јылда берилет, библиотекага 1,5 млн-ноҥ артык катап келедилер. Бери, бастыра келген улустыҥ тоозынаҥ, 70 % балдар, јииттер келет.
  
  Јаан культуралык тӧс јерлердиҥ бирӱзи Донской государственный публичный библиотека. Библиотека 1886 јылда чаган айда тӧзӧлгӧн, 1992 јылда государственный деп статус алат. Мында кинофестивальдар болот, 20 абонемент ле клубтар, јураар кеендиктиҥ персональный ла коллективный выставкалары ӧдӧт, прикладной мастерство, балдардыҥ јуругы, фотовыставкалар, бичиктердиҥ темаларла кӧрӱлери.
  Эҥ ле јаандары: Донская государственная публичная библиотека, Ленинниҥ адыла адалган балдардыҥ тӧс библиотеказы, Максим Горькийдиҥ адыла адалган тӧс библиотека, М. Ю. Лермонтовтыҥ адыла адалган библиотека, А. И. Купринниҥ адыла адалган библиотека, Н. К. Крупскаяныҥ адыла адалган библиотека, В. П. Чкаловтыҥ адыла адалган библиотека,В. А. Закруткинниҥ адыла адалган библиотека, кӧс јоктордыҥ Ростовский областной специальный библиотеказы, А. С. Пушкинниҥ адыла адалган балдардыҥ библиотеказы, В.Маяковскийдиҥ адыла адалган библиотека.
  
  Театрлар 
  
  Дондо Ростов калада бир канча театр бар. Кажызы ла бой-бойына тӱҥей эмес, бойы алдынаҥ тӱӱкилӱ, јаҥжыгуларлу. М. Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театрдыҥ туразы конструктивизм эпоханыҥ шедеврларыныҥ тоозына кирет — Лондондо тӱӱкилик музейде  Россияныҥ архитектуразы эки ле макетте: Храм Василия Блаженного ло Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театры.
  
  1863 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 23 кӱнинде баштапкы ростовский театрал труппа тӧзӧлгӧн, 1929 јылда туразын тудар деп амаду болгон, 1935 јылда  академик архитектор Щуко Владимир Алексеевич ле профессор Гельфрейх Владимир Георгиевичтиҥ проектиле А. М. Стамблер башкарып туткан. Тыш бӱдӱми театрдыҥ трактор ошкош, Ростов сельскохоз машиностроениениҥ тӧс јери деп символ. Јаан залы 2250 кӧрӧӧчиге тудулган. 
  
  Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театрда 1961 јылдаҥ ала божогончо (12.06. 2014 јылда) Дондо Ростов каланыҥ кӱндӱлӱ кижизи, СССР-дыҥ јондык артизи Бушнов Михаил Ильич иштеген.
  
  Государственный театрлар:
   Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театры;
   Наадайлардыҥ Ростовский государственный театры;
   Ростовский областной академический јииттердиҥ театры (алдындагы ТЮЗ, 1963 јылда тӧзӧлгӧн);
   Ростовский государственный музыкальный театр.
  
  Таҥынаҥ ла студенческий театрлар:
   Театр «18+»;
   Ростовский Камерный Драматический Театр (бывш. Ростовский Независимый Драматический Театр);
   «Человек в кубе»;
   Студенческий театр «Ринхбург»;
   Студенческий театр Universim;
   театр комедийных миниатюр «Игра»;
   Наадайлардыҥ театры «Максимум».
  
   Киностудиялар 
  Дондо Ростовто  Документал кино согор Кинохроника ла киножурналдар согор Ростовский студия иштеген, 1927 јылда тӧзӧлӧлӧ, 2016 јылда јабылган.
  
   Музейлер, культуралык тӧс јерлер 
  
  Краеведениениҥ Ростовский областной музейинде Дондо Ростовтыҥ ла Донской кырайдыҥ тӱӱкизи аайынча уникал коллекциялар бар.  
  Музейдиҥ залдарында экспозициялар:
   «Археология от каменного до железного веков»,
   «Донныҥ калыктарыныҥ кӱреези»,
   «Тӱштӱк провинциал каланыҥ музейи. Ростов-којойым кала»,
   « Дондо ар-бӱткенниҥ эволюциязы»,
   «Россияныҥ тӱштӱгинде јакалай калалар: Таганрог, Азов, Шахты, Новочеркасск, Красный Сулин».
  Музейдиҥ «Алтын комнатазында» јебрен кӧчкин калыктардыҥ баалу коллекциялары бар. Тематический ле юбилейный выставкалар учурлу јерде: Јеҥӱниҥ байрамына учурлалган экспозициялар, Ростов каланыҥ юбилейлери, Платов Матвей Ивановичтиҥ 250 јажына, Шолохов Михаил Александровичтиҥ 100 јажына ;  донныҥ јарлу јурукчыларыныҥ юбилейлерине. 
  
  Калада областной музей изобразительных искусств (РОМИИ) бар, ол каланыҥ тӱӱкилик ортозында турат, Пушкинский оромдо. Озогы тураны 1898 јылда ростовский архитектор Н. А. Дорошенко туткан, музейдиҥ коллекциязында эмди 6 муҥнаҥ артык иштер бар.
  Выставкалар:
   «Орус иконопись, XVI—XIX чак»,
   «Орус живопись XVII—XX чактыҥ бажы»,
   «Отечественный живопись, XX чактыҥ »,
   «Западноевропейский живопись, XVII—XIX чак».
  Музейдиҥ залдарында јебрен орус иконаларла кожо јарлу орус јурукчылар: В. А. Тропинин, В. Д. Орловский, И. К. Айвазовский, И. Е. Репин, В. И. Суриков, И. И. Левитан, А. К. Саврасов, И. И. Шишкин. олордыҥ иштери экспонироваться эдет. 
  2015 јылда донской столицада Ростов каланыҥ музейи ачылган. Змиёвской балкада «Памяти жертв фашизма» деп мемориал комплексте база бир музей 2014 јылда ачылган.
  
   Зоопарктар, дельфинарийлер, цирк ле о.ӧ.  
  
  Ростовский зоопарк 1927 јылда тӧзӧлгӧн,  каланыҥ тал ортозында, эптӱ јерде турат. Бу зоопаркта Россия ичинде человекообразный обезьяндардыҥ эҥ ле толу-толтыра коллекциязы бар, мында белорукий гиббон, шимпанзе ле орангутан. Мында Россияныҥ уникал эндемиктерин — амурский тигрды, дальневосточный леопардты, јоголып бараткан ак айуны кӧрӧр арга бар. 
  
  Зоопарк Европада ылаачын ла кара тас () куштарды ӧскӱрери јанынаҥ баштапкы јерлерде турат. Россияда јаан зоопарктардыҥ бирӱзи, текши јери 98,2 гектарга шыку. Јылдыҥ ла зоопаркка 600 муҥ кижи келип барат.
  Зоопарктыҥ коллекциязында кайда да 5,5 муҥ тынду, 400-теҥ кӧп бӱдӱм, ол тоодо 156 бӱдӱм млекопитающий, 122 бӱдӱм куш, 80 бӱдӱм балык, 39 бӱдӱм рептилия.
  
  Ростовто баштапкы кышкы Ростовский государственный цирк 1957 јылда куран айдыҥ 1 кӱнинде Будённовский проспектте ачылган. Циркте 1490 јер,  мында јарлу артист Эмиль Теодорович Кио гастрольдордо ӱч ай улай болгон. Јарлу дрессировщик Дуров Юрий Владимирович дрессуразыла кӧрӧӧчилерди кайкаткан. Кийнинде мында аренада цирктиҥ јарлу артисттери дрессировщица Маргарита Назарова («Полосатый рейс» кинодо ойногон), клоун Карандаш, Олег Попов, Запашный карындаштар, Юрий Никулин ле о.ӧ. 2013 јылда:
   Ростовский зоопарк,
   Трогательный зоопарк,
   контактный зоопарк,
   Ростовский дельфинарий,
   Ростовский государственный цирк,
   Аквапарк Н2О,
   ачык аквапарк «ДонПарк» Тусту кӧлдӧ.
  
   Кӱӱ 
  
  Калада Ростовский областной филармония иштейт.
  
  Ростов — ороондо јаан джазовый тӧс јерлердиҥ бирӱзи. Шак ла мында 1980-чи јылдардыҥ бажында эстрадно-джазовый образованиени ороондо баштапкы «профессор джаза» Назаретов Ким Аведикович тӧзӧгӧн, ол Ростовский консерваторияда  эстрадно-джазовый кӱӱниҥ кафедразын ачкан. 1936 јылдаҥ ала Ростовто Государственный академический ордена Дружбы народов ансамбль песни и пляски донских казаков иштейт. 
  
   Оркестрлар 
   Ростовский академический симфонический оркестр;
   В. Н. Еждиктиҥ адыла адалган Государственный концертный оркестр духовых инструментов;
   Ким Назаретовтыҥ муниципал джаз-оркестры;
   Орус албатыныҥ ойноткыларыныҥ оркестры «Дон» (дирижёр Хурдаян Крикор Дзеронович);
   Орус албатыныҥ ойноткыларыныҥ оркестры «Сказ» (дирижёр Шишкина Галина Петровна).
  
   Кереестер 
  
  Ростовто 2012 јылда тулаан айда культуралык кереестердиҥ 1000 объекти бар болгон, ол тоодо  архитектуралык кереес ( — федерал учурлу тӱӱкилик кереестер),  ,  мемориал комплекс,  монументал кеендиктиҥ ле јуучыл мактыҥ, 400 кире мемориал доско.
  
   Тӱӱкилик кереестер 
   Змиёвский балкада мемориал, 1942 јылда куран айда немецтер Ростовтыҥ 27 муҥ кижизин бого ӧлтӱрген, кӧп сабазы еврейлерRemembering Rostov.
   «Тачанка» — бу куучынга кирген кереес (легендарный памятник) 1-чи атту армияныҥ «Тачанка-ростовчанка» одус јылдаҥ артык каланыҥ визитный карточказы болуп јат, Ростовты белогвардеецтердеҥ 1920 јылда аргадаганын керелейт.
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ӧйиеде Ростовтыҥ теҥеризин корулаган јуучыл лётчиктердиҥ карындаштык мӧҥкӱзинде 1972 јылда тургузылган кереес мемориал. Бир мемориал плитада бичилген: «Здесь похоронены 1800 советских граждан замученных и расстрелянных в 1941—1943 годах немецко-фашистскими захватчиками. Людям погибшим, но победившим!»
    Ростовтыҥ тӧс калазында Дондо Ростовты немец-фашист ӧштӱлердеҥ јайымдаганына учурлалган мемориал тургузылган.
   Репрессияда корогон 90 000 муҥ кижиге учурлалган  «Буру јокко ӧлтӱрткендерге»  деп кереес (). 1993 јылда ачылганган. 
    Александр II-ниҥ Колонназы, 1894 јылда император Александр II 25 јыл ороонды башкарганына учурлалган.
    «Ростовты јайымдагандарга» стела, каланы фашисттердеҥ јайымдаганына учурлай 1985 јылда кӱӱк айдыҥ 8 кӱнинде тургускан.
   « Донбасстыҥ геройлорына» —  кереес 2017 јылда ӱлӱрген айдыҥ 16 кӱнинде Николай Островскийдиҥ паркында тургузылган. ДНР ла ЛНР учун јуулашкан  доброволец туружаачыларга учурлалган.
    Донныҥ комсомолдорына стела — 1967 јыл.
   Јууныҥ балдарына кереес' — 2016 јыл.
  
   Архитектуралык кереестер 
  
   Городской думаныҥ туразы;
   А. И. Солженицынныҥ туразы;
   Г. Г. Пустовойтовтыҥ салулу туразы
   Парамоновтыҥ особнягы;
   Парамоновтыҥ складтары;
   Ворошиловтыҥ кӱри;
   Сурб Хачтыҥ серикпези;
   Ростовский Кафедральный собор Рождества Пресвятой Богородицы;
   М. Горькийдиҥ адыла адалган драманыҥ Ростовский академический театры;  
   Краеведениеле Ростовский областной музей;
   Ростовский государственный цирк; 
   Ростовто эки јара кӧдӱрилер темирјол кӱр;
   Театральный тепсеҥде фонтан;
   Частар эдер завод;
   Я. Ягубьянцтыҥ таҥынаҥ эр улустыҥ реальный училищези;
   Пивоварованыҥ доходный туразы;
   Кистовтыҥ доходный туразы;
   С.Н. Мнацакановтыҥ доходный туразы;
   Максимовтыҥ туразы;
   Врангельдиҥ туразы;
   Маргарита Чернованыҥ туразы;
   Степан Акимовтыҥ доходный туразы;
   Мыльцынныҥ доходный туразы..
   Квитконыҥ доходный туразы.
   Бострикиндердиҥ доходный туразы;
   Рындзюнныҥ  водолечебницазы. 1910 јыл;
   Труновтыҥ туразы;
   Ляхмаердиҥ доходный туразы. XIX чак;
   Л. Н. Кремердиҥ доходный туразы;
   Павел Крамердиҥ собнягы;
   Бахчисарайцевтиҥ доходный туразы.
  
   Археологиялык кереестер 
  Каланыҥ јеринде јбрен јурттардыҥ орды бар, олор болгон ӧйлӧр башка-башка эпохаларга келижет — 5 муҥ јыл кайра. Донныҥ јанына улус озодоҥ бери јуртайтан, кайда да јес-таш чак киреде (), ол керегинде кӧп археологиялык табынтылар керелейт. Кӱлер чакта эмдиги Ростовтыҥ јаказында крепостной тудумдар болгон, датируемые третьим тысячелетием до нашей эры.
   Дмитрий Ростовскийдиҥ јердиҥ ӱстинде ле јердиҥ алдында шибее комплексы;
   Агару Дмитрий Ростовскийдиҥ шибеезинде равелинниҥ арткан-калганы;
   Танаис (музей-заповедник) — Донской кырайдыҥ тӱӱкилик кереестериниҥ бирӱзи;
   Јердиҥ алдында галерея (Первомайский парктыҥ јеринде);
   «Богатый колодец»теҥ суу агар јердиҥ алдында коол, артиллерийский пристаньныҥ јанында (Кировский тӧҥнӧҥ тӱшкен рельефтиҥ келтеҥи);
   Ливенцовский шибее;
   Алтыгы-Гниловский јебрен јурт (городище).
  
   Спорт 
  Калада спорт јакшы ӧзӱм алынган, любительский де, профессионал да. Мында 10 стадион, олордыҥ эҥ јааны  «Олимп-2»  , «СКА СКВО (стадион)» трибуназы . Јаҥы стадион «Ростов Арена» Футболло телекейлик Чемпионатка 2018 јылда  тудулган,  кӧрӧӧчилерге јер.  зал иштейт, спорттыҥ ӧргӧӧзи,  искусственный тошту. Дондо Ростовто иштеп турган бассейндер ас эмес: . Кӧп саба бассейндар Ростовто јаҥыс јӱзер јер эмес, онойдо ок бу су-кадык орныктырар  бӱдӱн комплекстер. Калада јарлу эки  бассейндер — «Волна» ла «Коралл», келген улустыҥ тоозыла баштапкы јерлерде. Онойдо ок велотрек,  база, каналдар бар.
  
   Филателияда 
  
   Јарлу улузы Јылдыстардыҥ аллеязы2008 јылда сыгын айдыҥ 19 кӱнинде каланыҥ Ворошиловский проспектинде Аллея звёзд ачылган, мында кӱс-јас каланыҥ кӱндӱлӱ кижизине чолмон салынат.
  
  Бу аллеяда чолмондор салынган улус: Жданов Юрий Андреевич, Берест Алексей Прокофьевич, Левшин Владилен Иванович, Ильинская Тамара Ильинична, Вартанян Геворк Андреевич, Удодов Иван Васильевич, Балаев Георгий Михайлович,  Печерский Александр Аронович, Корнилов Евгений Алексеевич, Красниченко Леонид Васильевич, Никулина Евдокия Андреевна, Кегель Владимир Вильгельмович, Розенблит Роман Александрович, Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич, Мазин, Эмилий Александрович, Сарьян Мартирос Сергеевич.
  
   Јуруктардыҥ кӧмзӧзи 
  
   Литература 
   Ростов-на-Дону. Исторические очерки. — Ростов-на-Дону: Ростовское кн. изд-во, 1984.
   Бусленко Н. И. Ростовское купечество: историко-экономические очерки в документах, фактах, цифрах, с авторскими комментариями и художественно-публицистическими отступлениями. — Ростов-на-Дону, 1994.
   Швецов С. Д. В старом Ростове. — Ростов-на-Дону: Ростовское кн. изд-во, 1971.
   Сидоров В. С. Энциклопедия старого Ростова и Нахичевани-на-Дону. В 6 томах. — Т. 1. Ростов-на-Дону, 1994—224 с.: ил.; Т. 2. Ростов-на-Дону, 1994; Т. 3. Ростов-на-Дону, 1995.
   Кулишов В. И. В низовьях Дона. — : Искусство, 1987. — 1767 с.: ил.
   Штаханов М. Путеводитель по Ростову. — 2006.
   Ильин А.'' История города Ростова-на-Дону. — Ростов-на-Дону, 2006.
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар