title: Майма
text: Майма () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Майманыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
  
  Этимологиязы 
  Майма .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадынныҥ оҥ јарадында Майма суула бириккенинде, канча јолдыҥ белтиринде: Майма — Артыбаш, Майма — Тожоҥты, Майма — Кӧксу-Оозы, Майма — Барнаул. Алтай кырайла кыйуда, кырларга курчаткан турат. Чаптыган, Бабырган, Талаҥзап деп кырлар, ырак ла јок боочылары Курттукӧл, Јуукјайлу, Карасууныҥ. Улалуга јуук, ортозы 9 км. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 254 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ мында климат эмеш јымжак, кышкыда кар јаан тӱжет, кезик јерде 1 метрге чыгара. Кадынныҥ тожы јаҥар айдыҥ учында туй тура берет. Чаган айдыҥ орто температуразы −20°, −17,8 °С, јаан изӱ айдыйи +19 °С, +20 °С јылу болот, кейдиҥ чыгы јеткилинче 700—750 мм кире бар, салкынныҥ орто кеми 4,5 м/сек.
  
   Кейдиҥ ортојылдык температуразы: +2,3 °C
   Салкынныҥ орто тӱргени: 4,5 м/с
  
  Аҥ-куштары 
  Майманыҥ јанында кырларда јаан аҥдар јокко јуук, кезикте кеткин эликтер ӧдӧр аргалу, тӱлкӱлер бар, оок аҥдардаҥ јоонмойын, кӧрӱк, сарас, агас, кӱжӱл, чычкан, јараа, кумдус ла оноҥ до ӧскӧзи бар. Агаш аразында кӧп куштар јуртайт томуртка, кызылтӧш, кӱӱле, тарал. кӧктӧш, јелечи, јалбагай, кускун, каргаа, саҥыскан.
  
  Ӧзӱмдери 
  Јурттыҥ јанында кырлар карагай, чиби агашла бӱркелген, јабыстай аралдарда тал, јодро, јойгон, кайыҥ, аспак, беле ле каргана кӧп ӧзӧт.Јайдыҥ бойында аркалары койу ла бийик ӧлӧҥдӱ. Јаркынду чечектер бӱдӱн јайга бой-бойын солып чечектейт: быркырууш, кӱнкајы, буланат, таҥдалай, саргай, кандык, кӱнчечек, чийне, калаш чечек, кӧкчечек. Аркалар ӧлӧҥчабында кӧйу ӧлӧҥиле сӱӱндирет, мында кулузын, пырей, комургай ӧлӧҥ, чайчечек ле о.ӧ. Кажы ла эм ӧлӧҥди јууйтан бойыныҥ ӧйи бар. Балузын, кылбыш, кызыл тазыл, алтын тазыл кижиге эм болуп, тузазын јетирет. Јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, чычырана, кӧккат, карагат ла башка-башка укту аламалар, груша ла сливалар ӧзӧт.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 109 ором: Социалистический, Папардэ, Юбилейный, Јӧптиҥ, Јеҥӱниҥ 50 јылдыгы, Кырда, Јарда, Саддыҥ оромы ла о.ӧ.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1811 јылда тӧзӧлгӧн. Јолдордыҥ белтири учун тӱрген јаанап ӧскӧн.
  Аймактыҥ јеринде 100-теҥ артык башка-башка эпохаларга келижип турган археологиялык кереестер бар. Кӧп јурттардыҥ тӱӱкизи Чуйдыҥ трагыла колбулу. Майма јуртта крестӱ алтайлар ла орустар јаткан. Јурттыҥ тӧзӧлгӧнин бого Колывано-Воскресенский заводтордо иштеген, Чаргазацкий заимкада јаткан крестьяндар Зяблицкийлер-карындаштар кӧчип келгениле колбойдылар. Мында Нижне-Кумандинский волостьтыҥ бир канча кӧчкӱн билелери келген, олордыҥ јааны кресттӱ Чендек деп кижи болгон. Чендектиҥ бала-барказы Алтайда православный миссияны таркадарга эрчимдӱ болушкан.
  Архимандрит Макарий: «Мындагы климат јакшы, балык та кӧп, аш салар, мал азыраар јер телкем, одын-суу јуук, кӧп, адару тударга јакшы . Майма јурт Јаш-Туранаҥ 80 беристе кире бар» — деп бичиген (27.11.1831) /Самаралар, 1905, с.244/. Ӱч ле јылдаҥ архимандрит самараларыныҥ бирӱзинде бичийт: «Миссия бойы станду, Алтайдыҥ сыраҥай ла эжигинде, Кадынга кирген Майма сууныҥ оозында, Усть-Майминский деп адалган (08.11.1834)».
  1810 јылда бу озо ло Чергачак болгон (Корчугановтор, Бедаревтер, Зяблицкийлер тӧзӧгӧн) Јаш-Тураныҥ эски трактыныҥ јанында (бу бир версия, 1890 јылда тудулган кожевня), база версиялардыҥ бирӱзи ортолыкта  эски Майманыҥ орды эмдиги 10-чы магазинниҥ јаны. Бу версия чын болгодый.
  1817 јылда чаган айдыҥ 24-чи кӱнинде Том-Тура јаар Јаш-Тураныҥ земский исправниги бичиген: «Башка-башка волостьтордыҥ Быстрянский јуртта јаткандар, ол тоодо Алексей Сафронов нӧкӧрлӧриле Быстрянкадаҥ 25 беристе ӧрӧ, Кадынга кирген Найма (Майма суу) сууныҥ оозына кӧчӧргӧ јӧп сурап туру, ондо кыра салар, мал азыраар јерлер кӧп, Быстрянканыҥ јанында јерлер једишпейт…». Је качан 9 јасак тӧлӧӧр билелер Майманыҥ оозына кӧчӱп келерде, ондо
  Алексей Заболоцкий баштагандар туралар тудуп салган, кыра салган эмтир (1885).
  Кийнинде «Забокой» деп адаган, Бабырган јуртка суу кечире турган. Кадын ла Майма суу 1888 јылда кӧпчиирде, јоголгон бо кӧчӱрилген бе, (1896, 1925, 1969 јылдарда суулар база кӧпчиген).
  
  Озодо Майма сууны јакалай майман сӧӧктӱ алтайлар јуртаган (Г. Д. Танкова, јурттыҥ карганыныҥ куучынынаҥ). Јурт керегинде баштап ла 1789 јылда бичилген. Алтайлар јайлуларлу, кыштуларлу, мал-ажын айдаган кӧчӱп јӱретен. Аҥдап, балыктап, којойымдарла садыжатан.
  Алтай духовный миссияны архимандрит Макарий (тегинде Михаил Глухарев) 13 јыл 8 ай башкарган. 675 кижини креске тӱжӱрген, алтайларга болужып туратан. "Алтайский историко-статистический сборникте ", Том-Тура, 1890 јылда миссияныҥ ачкан школдорыныҥ тоозы бичилген.
  1845 јылда Маймада Михайл Шебалин деп 2-чи гильдияныҥ којойымы таш серикпе туткан. 1936 јылда серкпе јабылган, туразын клубка бергендер. 1994 јылда православный община тудулган. Јӱк ле 1996 јылда Москванаҥ јӧп келген, маймада серикпени орныктырзын деп
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 15344 кижи болгон, олордыҥ 90 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Инфраструктуразы 
   аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
   орто ӱредӱлӱ школ-1;
   орто ӱредӱлӱ школ-2;
   баштамы школ;
   балдардыҥ туразы «Олененок», «Дюймовочка», «Сказка»;
   аймактыҥ эмчилиги;
   культураныҥ байзыҥы;
   таштардыҥ музейи;
   аймактыҥ библиотеказы;
   кӱӱлик сургал;
   почта;
   спортшкол;
   бассейн;
   стадион;
   магазин;
   ашкана;
   пекарня;
   ашкана;
   конор тура;
   турбаза;
   агашээлем;
   пилорама;
   АЗС;
   СПТУ-28;
   СТО.
  
  Экономиказы 
  Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Таҥынаҥ аргачылар. Агашээлем ле агаш белетеери. Адару тудары. Мал азыраары, сарју-сыр эдери. Маала ажы ла садтар ӧскӱрери. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (104). (1970 јылда тургузылган, Ленинниҥ оромы, 15 А)
   «Алтай — Евразияныҥ ӧзӧги» эземниҥ-темдеги. Кадынныҥ оҥ јарады.
  
  Археологиялык 
   Мӧҥкӱсалгыш (80,98).
  
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Ар-бӱткендик 
   Калбалуныҥ аржаны (49);
   Бабырган туу (39);
   Чаптыган кыр (46).
  
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јарлу улузы 
   Чевалков М. В. (1817—1901) — баштапкы алтай бичиичи, кӧчӱреечи, ӱредӱчи-миссионер, баштапкы алтай букварьдыҥ тургузаачыларыныҥ бирӱзи (1868), алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи.
   Хохолков В. Ф. (03.06.1938, Ойрот-Турада — 2008, Улалуда) — кӱӱчӱмдеечи, ӱредӱчи, фольклорист, журналист, кожоҥдордыҥ авторы, Алтайдыҥ ленинский комсомолыныҥ сыйыныҥ лауреады (1976), Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи (1996), А. В. Анохинниҥ сыйыныҥ лауреады (2002).
   Немцев И. Т. (09.03.1942—18.08.2015)— спортчы, Алтай Республиканыҥ нерелӱ тренери, Майманыҥ ДЮСШ-да 35 јыл таскадаачы-тренер (высшей категории) болгон, оныҥ тӧрт спортчызы гиря спортло телекейлик маргаандарда чемпиондор болгон, Россияныҥ гиря спортло кӧп катап чемпионы (16 катап), СССР-дыҥ Мастера спорта международного класса, 4 катап телекейдиҥ спорт-ветерандары ортодо чемпион «Легенда гиревого спорта», Олимпий оттыҥ эстафетазында факелоносец болгон («Сочи-2014»), Майманыҥ Кӱндӱлӱ кижизи, «За заслуги в развитии физической культуры и спорта», «Отличник физической культуры и спорта», орден «Крылатого Льва», спортивный «Оскар» ла о.ӧ. кӧп тоолу кайралдарлу.
   Гайсина Н. Н. (05.07.1948) — журналист, ӱлгерчи, Уральский госуниверситет божоткон, доцент (1974), «Звезда Алтая» газеттиҥ редакторы (2000—2003), Россия журналисттериниҥ Биригӱзиниҥ турчызы (1981), РФ-ныҥ печатьиниҥ Министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
  Майма аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле