title: Толый
text: Толый () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Кебезенниҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Толый .
  
  Физико-географиялык темдектери 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн лӧ Толый суулардыҥ бириккенинде турат. Тилаштар, Пеже, Спырна, Тала, Урчин деп туулар эбиреде курчайт. Туйук кара агаш, тайгада тегерик састар, кайыҥ, јойгон, карагай, аспак, чиби агаштар ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 462 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Кышкыда јаан кар јаайт, шуургандар кӱрттер, 25-30 градустаҥ тӧмӧн сооктор болбойт, јайгыда кей серӱӱн ле чыкту, тыҥ изӱлер болбойт. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу.
  Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
  
  Аҥ-куштары 
  Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
  
  Ӧзӱмдери 
  Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
  Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (), тайа (), кызылкат, кӧк-кат (), кара агаш-јиилек (), кара-кат, эмезе кара торбос (), ийт-тумчук (), ого коштой кӧжнӧ, калба.
  
  Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, бвжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (), калаш-чечек (), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 5 ором: Јараттай, В. Кыргызовтыҥ, Промышленный, Строительдердиҥ, Тӧс.
  
  «Јаш-Тура — Улалу — Чоо — Јар-Айыл — Артыбаш» деп јолдыҥ … километринде оҥ јанындӧӧн бурыза, јуртка јетре … км.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Совет ӧйдӧ јаан колхоз болгон. Улус агашпромхозто иштеген.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Тубалар, кумандылар, чалкандулар, орустар јуртайт.
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 215 кижи болгон, олордыҥ 64 % тубалар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон (алтайлар, кумандылар, чалкандулар).
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
   орто ӱредӱлӱ школ;
   кӱӱлик санат;
   балдардыҥ туразы;
   јурттыҥ клубы;
   библиотека;
   стадион;
   эмчилик;
   магазин;
   лесхоз.
  
  Экономиказы 
  Туризм. Кажы ла биледе таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
  
  Кереестер 
   Торот туу. Байлу јер (1272);
   Тоҥмок суу. Байлу (1280);
   Ӱч-Сӱӱри кыр. Байлу (1273).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Сёла Турочакского района. Тулой
  
  Турачак аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле