title: Кара-Кујур
text: Кара-Кујур () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Улаган аймагында Чибилӱниҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Кара-Кујур .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнчыгыш јанында, Башкуш сууныҥ јарадында, Кара-Кујурдыҥ суузыла бириккенинде, Улаганнаҥ 10 км тӱндӱк-кӱнбадыш јанында турат. Мӧш буркеген кырларлу, учар-сууларлу, кӧлдӧрлӱ.Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1288 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады кезем-континентал. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлеген. Кышкыда тӱндӱк аймактарга кӧрӧ тыҥ сооктор болот. Јакалай тӱндӱктиҥ ле Ырак кӱнчыгыштыҥ јерине тӱҥейлеген. Кыш узун, тыҥ соокторлу, салкындарлу болот. Јай кыска, серӱӱн, кей кургак. Кейдиҥ ортојылдык кеми −1,1 °С, бир јылдыҥ туркунына эҥ ле бийик температура 34 °С, эҥ ле соок температура −58 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы −3 °С, баштапкы сооктор келер кӱндер 30.05/01.09, Соок јок кӱндер 93, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 292 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми — 1,6 м/с, 15 м/с-таҥ тыҥ салкынду кӱндер 3,2. Кар кышкыда узак јатпайт, салкын учура берет. Чолушман ичиниҥ айы-кӱни эмеш јымжак болот Улаган јаар јерлерге кӧрӧ.
  
  Аҥ-куштары 
  Улаган алтай аҥдык јер. Тайга-ташта казыр аҥдардаҥ айу, бӧрӱ, шӱлӱзин, јеекен, ирбис бар. Туйгакту аҥнаҥ марал, булан, элик, тооргы, какай јӱрет. Оок то аҥдар кӧп агас, албаа, киш, суузар, камду, јоонмойын ла о.ӧ. Куштардаҥ барынтычылары мечиртке, шоҥкор, боро ылаачын, карчага, ӱкӱ, кезигиниҥ тоозы кезем астаган учун олорды Алтай республиканыҥ «Кызыл бичигине» кийдирген. Сууларда азый балыктыҥ кандыйы ла болгон, эмди суулар тартылып, тайызаган учун балык та астай берген. Аймакта кезик кӧлдӧрдӧ таҥынаҥ аргачылар балык ӧскӱрип, садуга апарат: пелядь, чараган ла форель.
  
  Ӧзӱмдери 
  Каскак бийик кырлары кайыр, агаштары тӱндӱк ле јанында ӧзӧт. Агаштардыҥ кӧп сабазы чет агаш, чиби, бийиктей мӧш, суујараттай тал. Чолушпа ичиле (Балыкчы, Кӧӧ, Кӧк-Паш, Беле јурттар) тӱштук јанын аймактыҥ тӱҥейлеп албазыҥ, не дезе, Алтын Кӧл јаны, Чолушман ӧзӧктиҥ суузыныҥ коолы јымжак климатту, јӱзӱн ӧлӧҥдӧр, јиилектер, јулукту агаштар ла маала ажы јакшы ӧзӧт. Тӱштӱктей дезе талайдыҥ кемјӱзинеҥ канча катап бийик, соок, јер эрте ле тереҥ тоҥып калат. Кезем континентал айалгада ӧзӱмдердиҥ бӱдӱми астап јат, је ого коштой эндемик ӧзӱмдер база бар. Јулукту агаштар ол јодро, алама, груша, слива, беле. «Кызыл бичикке» кирген ӧзӱмдер база кӧп, олордыҥ ортозында алтын ла кызыл тазылдар.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 4 ором: Олјондо, Јараттай, Мессте, Тӧс.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт јылда тӧзӧлгӧн.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 351 кижи болгон, олордыҥ 85 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
   баштамы школ;
   библиотека;
   јурттыҥ клубы;
   эмчилик;
   стадион;
   магазин.
  
  Экономиказы 
  Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары. Агашла иштер. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (1975 ј. Меесте ором, 6).
  
  Археологиялык 
   Ташта јурамалдар (1720).
  
  Ар-бӱткендик 
   Байлу туу (..);
   Аржан суу (..);
   Кара-Тыт , Тадыштардыҥ озогы јурты (1734);
   Кара-Кујурдыҥ боочызы — Чибилӱ , байлу ажу (1699).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы 
   Юлуков Н. Г. (1939 ј.) сӧӧги алмат — ӱлгерчи, бичиичи, јурукчы, спортчы (боксло спорттыҥ узы), Јаш-Турада сельхозтехникум божоткон, Улалуда пединституттыҥ тӱӱки факультедин божоткон, Алтайдыҥ Чолмоны газетте иштеген, Национал музейде ижин токтоткон. Культурада ветеран, алматтардыҥ јайзаҥы, спорттыҥ узы.
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
  Улаган аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле