title: Чуйдыҥ трагы
text: Чуйдыҥ трагы () Россияда федерал учурлу кӧӧлик јол, окылу темдеги , (2018 јылдыҥ чаган айыныҥ 1 кӱнине јетире  деп темдектӱ болгон). Јол Јондор ортодо азиат маршруттыҥ (азиатского маршрута  (Новосибирск — Јаш-Тура — Ярантай (Монголия) — Урумчи — Исламабад — Карачи) бӧлӱги болуп јат. Новосибир областьтыҥ Алтай кырайдыҥ ла Алтай Республиканыҥ јериле тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар ууланган. Јолдыҥ узуны — 968 километр. Тӱӱкилик јол «Чуйдыҥ трагы» Јаш-Туранаҥ ала Калка-моҥголдыҥ кыйузына јетире, 630 км.
  
  Географиязы 
  {
    "type": "ExternalData",
    "service": "geoline",
    "ids": "Q1365529",
    "properties": {
      "stroke-width": 4
    }
  }
  
  Рельеф 
  Рельеф јанынаҥ Чуйдыҥ трагын ӱч бӧлӱкке бӧлиирге јараар, чӧлдӧ, кырлардыҥ эдегинде ле кырлар ортодо. Новосибирсктеҥ Јаш-Турага јетире јол Оп сууныҥ оҥ јарадыла барып, Бийско-Чумышский тӧҥдӧрди () кечире барат. Тӱндӱк широтаныҥ 52 градусы киреде Чӧлдӱ Алтай ла Туулу Алтайдыҥ гран-кыйузында эҥ бийик точка — Бабырган тууныҥ (талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1008 метрге бийик) јаныла Алтай Республиканыҥ јерине кирет. Оныҥ кийнинде Чуйдыҥ јолы Чаргыныҥ, Себиниҥ (Јал-Мӧҥкӱниҥ) ле Туулу Алтайдыҥ ӧскӧ дӧ сындарын ажат, бу сындар талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1900−2000 метрге бийик, онойдо ок кырлар ортодо јан ӧзӧктӧрди, Курайдыҥ, Чуйдыҥ чӧлдӧрин (1500—1900 м) кечип чыгат.
  
  Техникалык темдектери 
  2007 јылдаҥ ала Чуйдыҥ трагы Монгол гран-кыйуга јетире асфальтталган. Тоннельдер јок. Бир канча боочылар бар — Себиниҥ боочызы (), Чике-Таман боочы ла Дурбэт-даба боочы, мында јол божойт.
  
  Айрылчык јолдоры
  
  Климады 
  Тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар ууланган сӱрекей узун јолдыҥ рельефы ла климады улам ла солунып турат. Анчада ла Туулу Алтайдыҥ кырларында климат. Иолгоныҥ, Чаргыныҥ, Себиниҥ сындарына јетпей, климат тыҥ ла кату эмес, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −13°С дала −17°С јетире. Бу чӧл јалаҥдарлу јерде јыл туркунына јут-чыктыҥ орто кеми 550—750 мм, бу сӱрекей кӧп. Себиниҥ боочызында климат кату, температуразы кезем солынып турганыла аҥыланат. Акташка јетире ле трактыҥ учына јетире јут-чык сӱреен ас тӱжет, јӱк ле јайгы айларда.
  Курайдыҥ ла Чуйдыҥ чӧлдӧринде сӱрекей кургак кезем континентал климат, температуразыныҥ јылдык амплитудазы јаан, +30° С јайгыда ла −40° С јетире кышкыда.
  
  Јон јаткан јерлер 
  Чуйдыҥ трагы, километраж.
  
  Тӱӱкизи
  
  Калка јериле саду 
  1756 јылдаҥ ала, алтайлар Арасей каандыкка кирген тушта, Чуйдыҥ јолы јазалып баштаган, је орустар Алтайское јурттаҥ тӧмӧн барбайтандар. Јылдыҥ ла Чуй суу ла Кадынныҥ бириккенинде Байлу јаан агашту ӧзӧктӧ () тургун телеҥиттер, алтайлар ла монгол-калкалардыҥ ортодо саду ӧткӱрилетен.
  Орус којойымдар телеҥиттер ажыра садышпаска, бойлоры Чуйдыҥ чӧлине монголдорло садуга келип баштаган. Кош-Агашта
  јарманкага (ярмарка) эҥ ле озо Јаш-Тураныҥ Хабаров деп којойымы ла Змеиногорсктыҥ Токаревдеп јалтанбас улустары јеткен. XIX чактыҥ ортозына мында орустарда ондор тоолу складтар болгон. Олор бӧс, малталар, киреелер, маскалар ла ӧскӧ дӧ темир эдимдер, галантерея, уужулу тере садып, монгол, кыдат, тибет којойымдардаҥ мал, тӱк, алу ла чай толыжып, садыжып туратан.
  
  Бу ӧйдӧ Чуйдыҥ трагы атту јӱрер чичке, орык јол кызык кайалардыҥ ортозыла чӧйилген болгон. Боомдордо јолды ӧдӧргӧ, бир кижи озо барала, боомныҥ учына бӧрӱгин салатан, оны кӧрӧлӧ, удура келген кошту аттарлу улус сакып алатан, кызык боомго удура-тедире ӧдӧр арга јок болгон. Оҥдойдоҥ ала Кош-Агашка јетире 250 километр кӧлӧсӧлӱ јӱргедий јол јок болгон учун Арасей каандык Тӧс Азияла () саду ӧткӱрерге тутакту болгон.
  
  Јолды јазаганы 
  Којойымдар тракта кӱч јеткенче ле кӱрлер, кечӱлер јазагылап туратан, је бӱдӱнге јолды јазаар аргазы јок болгон.
  
  1860−1890 јј. туркунына Арасей государство Чуйдыҥ эски јолыныҥ ордына бир канча вариант јолдордыҥ ӱлекерлерин шиҥдеген, је бого 393 муҥнаҥ ала 560 муҥ салковой акча керек болордо, алаҥзыш болгон. 1893 јылда Сибирдиҥ темирјолдорыныҥ комитеди (Комитет Сибирской железной дороги) 45 муҥ салковой чыгарган, 35 муҥ салковойды Јаш-Тураныҥ којойымдары јууган. 1901 јылдыҥ јайында узак шӱӱжӱлердиҥ кийнинеҥ, И. И. Биляныҥ башкарузыла Чуйдыҥ трагында иштер башталган. Јолдыҥ јалбагы чотомырлар аайынча 5 аршин, боомдордо — 3,5 аршин болгон. Тургун крестьяндар јол јазаар подряд алгандар.
  
  1902−1903 јылдарда чичке аттыҥ јолы кӧлӧсӧлӱ транспорт (таратайлар) ӧдӧр эдип јазалган. Кезик јерлерде узак айланбаска, суулар кечире паром-кечӱлер јазалган. Чуйдыҥ којойымдардыҥ астамы 500 муҥ салковойдоҥ (1870-чы јј.) 3 миллионго јеткен. Је јол тудулганыныҥ ла кийнинеҥ јайрадылып баштаган, бир канча јылдаҥ ойто ол ло бойы боло берген.
  
  Кӧӧликтерге јазаганы 
  
  1914 јылдыҥ јайында Алтайга бичиичи ле инженер Вячеслава Шишковко башкарткан экспедиция келген, амадузы — Јаш-Туранаҥ ала Кадын сууны јакалай, Майма ла Себи-Оозы јаныла, Алтайскоени ӧдӱп, Чаргы ла Шабалинге јетире тӱс јаҥы јол ӧткӱрер шиҥжӱ иш. Инженерлер картага улай-телей Чуйдыҥ трагыныҥ эски ле јаҥы варианттарын салгандар. Бу шиҥжӱниҥ кийнинде 1916 јылда трактыҥ эмдиги ӱлекери јӧптӧлгӧн.
  
  1922 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 26-чы кӱнинде Чуйдыҥ трагы тергеелик учурлу јолдыҥ статузын алган. Је 1920-чи јылдардыҥ ортозында узак јазалбаган (10 јыл) јол торт ӱрелген. Граждан јууныҥ ӧйинде сууларды кечире бастырага јуук кӱрлер бызылган. 1924 јылда јол јазаар иштердиҥ баазы 300 муҥ салковойго шыдарлашкан.
  
  1925 јылда Госторгтыҥ кӧӧликтери Јаш-Туранаҥ ала Кош-Агашка јетире бастыра трассаны ӧдӱп баштапкы катап 7 рейс эткен. 1926 јылда бу тракла баштапкы тракторлор маҥтаган, алтайларды тыҥ кайкаткан.
  
  1930-чы јылдарда тракты тӱзеделе, ташту-кумакла бӱркеген, јеткерлӱ паромный кечӱлердиҥ ордына кӱрлер тудулган (Ийинниҥ кӱри), Ак-Боомныҥ кызыктары јазалган. Јуунаҥ озо тракта иштердге јуугында јурттардыҥ улузы ла катуныҥ јеринде јӱрген улустыҥ кӱчи салынган, ол тоодо репрессияда улус, Сибирде лагерьлердиҥ 7-чи бӧлӱгиниҥ. Чуйдыҥ трагы сӱреен кату ӧйдӧ, кату айалгада кирка, лом, кӱрек ле тачканыҥ болужыла јазалган.
  
  Бу ла ӧйдӧ Чуйдыҥ трагыныҥ уузы (направление) солынган, Јаш-Тура — Чаргы деген участокто јол Кадынныҥ сол јарадынаҥ оҥ јарадына кӧчӱрилген.
  1935 јылдыҥ чаган айыныҥ 1-чи кӱнинде Чуйдыҥ трагы эксплуатацияга табыштырылган.
  
  1941—1942 јј. кыжында тракла Монголиядаҥ Кызыл черӱге болушту кош тартылган.
  
  1961 јылдаҥ ала «Чуйдыҥ трагы» деп атла Новосибирсктеҥ ала Тожоҥтыга јетире јолды адап баштаган.
  
  Бу јолдо 1980-чи јылдардыҥ ортозында калганчы јаан солынта болгон, Чике-Таман боочыда ажуны ӧскӧ јерле апарган.
  
  Алтай Республикада 2019 јылдыҥ јаан изӱ айында Чуйдыҥ трагында Майма аймакта Комплексный план аайынча () Улалунаҥ аэропорт јаар јолдо баштапкы эки кат развязка-јол јазалган. Јаҥы трасса Энергетиктердиҥ оромына коштой, «Катунский промузелдиҥ» јаныла ӧдӱп, Чуйдыҥ трагына Карлу јуртта келип кирет, эксплуатацияга кийдирилип калган алтынчы пусковой комплекскле биригет.
  
  Культура ла кеендикте 
  Алтайда Михаил Михеевтиҥ Колька Снегирев деп кожоҥы јарлу, Чуйдыҥ трагында 20 јј. Колька Снегирёв «АМО» деп грузовиктӱ, Рая — «Форд леп машиналу». Улустыҥ айдыжыла бу чын болгон керек. «Ехали два шофёра» деп кино бу кожоҥ аайынча согулган. 2014 јылда мемориал комплекс тудулган постаментте эки кӧӧлик, кожоҥныҥ сӧстӧри мында бичилген.
  
  Василий Шукшин, Сростки јурттыҥ кижизи, 1964 јылда «Живёт такой парень» деп кинозы чыккан, бу кино Чуйдыҥ трагында согулган.
  
  2014 јылда National Geographic Россия деп журнал Чуйдыҥ трагын телекейде 10 эҥ јараш јолдордыҥ бирӱзи деп адаган.
  
  Гарик Сукачёв Чуйдыҥ трагы керегинде кожоҥ чӱмдеген. Баштапкы катап кожоҥ 2018 јылда кандык айдыҥ 2-чи кӱнинде Авторадиодо угулган —.
  
  Чуйдыҥ трагыныҥ музеи 
  Чуйдыҥ трагы ас тоолу музейлӱ јолдордыҥ бирӱзи. Јаш-Турада В.Бианкиниҥ краевед музейиниҥ (Советский ором, 42) экинчи кадында бу јолды тутканы керегинде бастыра документтер ле фотојуруктар, диорама, макеттер, јуруктар. Чуйдыҥ трагыныҥ музеин тӧзӧгӧн кижи — Елена Грехова .
  
  .
  
  Туризм 
  Кӧӧликтӱ, мотоциклдӱ ле велосипедтерлӱ јорыкчыларга ла автостопщик-туристтерге јарлу трасса. Чуйдыҥ трагында Кадынныҥ оҥ јарадыла алтыгы агынында Суску јурттаҥ ала Чамалга јетире («Чемальский тупик») Алтай Республиканыҥ курортный зоназы. Мында сӱрекей кӧп турбазалар, кемпингтер ле гостиницалар. Туристтер Ай кӧлгӧ, Чамалга, Караколдыҥ кӧлдӧрине, Чибит суу ла Чолышман ӧзӧккӧ лӧ Кату-Јарыкка кӧп баргылайт.
  
  Је јараш јерлер кӧрӧр, экологиялык ла экпиндӱ јорыкту туризмге Туулу Алтайдыҥ ыраада аймактары јарайт: Оҥдой, Улаган, Кош-Агаш аймактар. Улузы ас аймактар, јери ыраак туристтерге керектӱ амыраар јерлер ас, кӧӧликтердиҥ АЗС-тарыныҥ ортозы 100—120 км кире бар. Кош-Агашта АГНКС ачылган.
  
  Чуйдыҥ трагынаҥ Алтайдыҥ бийик сындарыла: Тӱндӱк Чуйдыҥ, Тӱштӱк Чуйдыҥ маршруттар башталат. Курай јуртта «Ак-Тру» деп гостиница, оноҥ Ак-Туру деп ӧзӧктӧ сууга кӧӧликтӱ јетиредилер. Чуйдыҥ чӧлиле јорыктаарга, Тӱштӱк Чуйдыҥ сындарын кериирге, Кош-Агаштаҥ јол баштаар улус айбылаар керек. Алтайда туризмди јарандырарга Эконом ӧзӱм ле туризмниҥ министерствозы башкарат ().
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
   Чуйский тракт
   Трасса М52 на сайте Академии Вольных Путешествий
   Автодорога М-52 «Чуйский тракт» на «Живых дорогах Сибири»
   Музей Чуйского тракта
   По Чуйскому тракту
  
  Литература 
   Сарычева Т. Путешествие по Чуйскому тракту. 2002.
   
   
   Алтай. Путеводитель серии Le Petit Fute. 1-е изд. — М., 1999.
   Шишков Вячеслав. Чуйские были.
   Гармс О. Путешествие по Чуйскому тракту. Неизведанный Алтай. — Барнаул, 2009.