title: Ары-Мыйту
text: Ары-Мыйту () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Ӱстӱги-Оймонныҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Ары-Мыйту .
  
  Ары . Мый . Туу .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Тӧгӧриктиҥ, Теректиниҥ сын тайгаларына курчаткан, Оймон ичи чӧлдӧ, Мыйту сууныҥ оҥ јарадында, Казахстанныҥ гран кыйуларына јуук турат. Аймактыҥ јерлери солун ла јараш. Кӧксу-Оозы аймакта Кадын-Бажыныҥ, Актайганыҥ тайга-сындары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1300 — 3300 метрге бийик, Ӱч-Сӱмер дезе 4506 метр, Сибирде эҥ бийик кыр.
  
  Мында сӱреен кӧп суулар ла суучактар Кадынга келип кирет. Кадын-Бажыныҥ мӧҥкӱ-тошторынаҥ кӧп кӧлдӧр табылган. Мында Сибирде эҥ ле јаан јер бӱркеген мӧҥкӱ-тоштор јадат. Кӱнчыгыш јаар мӧҥкӱ-тоштор там ла калыҥжып, јаанап барат. Бийик сындар альпий бӱдӱмду тепсеҥдерлӱ, каскак кырларлу, карлу ла тошту.
  
  Элбек чӧл јалаҥдарында кыралар, јайым одор кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 917 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Казак чӧлдӧрдӧҥ јылу салкындар, изӱ кей келип, айдыҥ-кӱнниҥ айалгаларын кубултар аргалу. Кыш узун, јаан карлу, ӱлӱрген айдыҥ учынаҥ ала кандык айдыҥ бажына једет, 6-7 ай, јай кыска кичӱ изӱ айдаҥ ала куран айдыҥ учына јетире, 3 ле ай. Чаган айдыҥ соок деген кӱнинде −30..-40 °C, јаан изӱ айда эҥ тыҥ изӱ +30..+35 °C болот. Јут-чыктыҥ кеми јеткилинче 700—750 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми 4,7 м/с.
  
  Аҥ-куштары 
  Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ.
  
  Ӧзӱмдери 
  Арка-туузы агашка бӱркеткен мӧш, тыт, чиби, кайыҥ, јодро, беле, каргана, ыргай агаш. Бийиктей кырларда кӧп сабазы тыт, чиби, јойгон, кайыҥ агаш ӧзӧт, суулардыҥ коолында јодро, тал, тайа, беле, ыргай, каргана, чычрана јайылган, элбек чӧл-јалаҥдарда мешке, јердиҥ јиилеги, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, јодро. «Алтай Респубдиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: кызыл тазыл, алтын тазыл, марал чечек. Сас јанында тайа, јыраа, тал, кӧгӧзин, кыйгак ӧлӧҥ.
  
  Ӧзӱмдери бийик поястыйине келижет. Сындардыҥ бажында альпий тепсеҥдер ле бийиктей тундра. Чӧл јерде чӧлдиҥ ӧзӱмдери таркаган. Кадын-Бажында јаан јерди бийиктей тундра () туй алган. Кайкамчылу ла јӱзӱн-башка ӧзӱмдер мында климатлык айалгаларла колбулу, алдынаҥ ӧрӧ бийиктеген зоналар ӧзӱмиле башкаланып јат.
  
  Мында 700-теҥ артык бӱдӱм ӧзӱмдердиҥ, 20-деҥ артыгы Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине кирген. Кырбаштай мында алтын тазыл ()кӧп јайылган.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 8 ором: Јаҥы, Раздольная, Ийнебӱрлӱ, Кӧкчаҥкыр, Јажыл, Майдыҥ, Проточный, Тӧс.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1829-30 јылдарда тӧзӧлгӧн. Эмди бу јаржактардыҥ чӱм-јаҥы ла јаткан јадыныныҥ окылу эмес () тӧс јери. Деремнеге кирип ле келзе Илья Пророктыҥ серкпези. Јаржактардыҥ тӱӱкизи мындый олор Арасейдиҥ ӧзӧгинеҥ, Керженец деп јердеҥ келген улус, христиан кудай јаҥында () эки јара бӧлинерде, бу улсты «кержаки, старообрядцы-безпоповцы» деп айдыжатан, качкынтып келген улус. Мӱргӱӱлди эмдиге јетире община јуулза ӧткӱрет.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжыла 197 кижиниҥ 96 % орустар болгон.
  
  Инфраструктуразы 
   Илья Пророктыҥ серикпези;
   баштамы школ;
   эмчилик;
   магазин;
   турбазалар «Чӧрчӧк»;
   «Алтайда туштажулар»;
   «Мультинское раздолье»;
   туркомплекс «Братья Боровиковы»;
   конор тура"Мультинские озера";
   пилорама.
  
  Экономиказы 
  Таҥынаҥ ээлемдер. Мал ла марал аҥ азыраары, аҥныҥ мӱӱзи кайнаткан суула эмденери (пантовые ванны).
  
  Туризм, Мыйтуныҥ кӧлдӧрине барјаткан улус јуртка токтоп, базаларда амырайт.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   Граждан јууныҥ геройлорыныҥ мӧҥкӱзи (1547);
  
  Археологиялык
  
  Ар-бӱткендик 
   Ӱч-Сӱмер туу (1505);
   Ыйыктуныҥ аржаны (1509);
   Филаретка деп кыр, байлу;
   Мыйтуныҥ кӧлдӧри.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
  
  Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле