title: Јайлу
text: Јайлу () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Артыбаштыҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Јайлу — јайгыда мал турар турлу, .
  
  Физико-географиялык темдектери 
  Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ичинде, Алтын Кӧлдиҥ оҥ јарадында Јыланду деп сууныҥ коолында турат. Кӧл кӱнбадыш јанынаҥ болзо, кӱнчыгыш јанынаҥ туйук агаш бӱркеген тӧҥдӧр лӧ кырлар. Алтын-Туу тӱштӱк јанынаҥ удура, Јыланду кыр тӱндӱк келтейинеҥ. Тобыр, Чоҥмо, Сары-Чоҥмо деп кырлар эбире турат.
  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 450 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Алтайда эҥ ле јымжак кыш мында.
  Мында метео-станция улай ла шиҥжӱлӱ тоолор јарлайт. Јуртта ортојылдык температура +3,6 °C, бир јылда 132 кӱн Фёна деп салкын согот, Артыбаш келтейинеҥ соок салкындар соксо,јайгыда чыкту ла срӱӱн кӱндер турат, јаан изӱ айдыҥ ортоайлык температуразы +16,6 °C болот. Ортојылдык јуттыҥ кеми 840 мм. Кыштыҥ ортојылдык температуразы −9,2 °C. Тыҥ сооктор болбойт.
  Кӧлдиҥ текши тожы чаган айдыҥ 20-чи кӱни киреде туй тура берет (ледостав). Кӱнчыгыш салкын 25 %, тӱндӱк салкын 18 %, тӱштӱк-кӱнчыгыш салкын 10 %, тӱндӱк-кӱнбадыш салкын 25 %, салкын јок () 32 % .
  
  Аҥ-куштары 
  Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде (заповедникте) айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
  
  Ӧзӱмдери 
  Койу кара агаш ӧзӧт, ортозында јаан састарлу, јойгон, чиби, мӧш, кайыҥ, аспак, карагай ла тал. Чыкту кей, јылу ыжык јер, јердиҥ кыртыжы јымжак учун ӧлӧҥ чӧп бийик ле койу ӧзӧт, эмеш ачык јадаҥдар ла меестерде јӱзӱн чечектер, јиилектер, јаскыда калба, орляк, кӧжнӧ лӧ кӱскиде кузук, эм ӧлӧҥдӧр лӧ тазылдар быжат. Састу јерде тӧҥӧзӧктӧрдӧ кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин ле камыш ӧзӧр. Кӱӱктаман, саргай, чейне, быркырууш чечек, ак чечек, калаш чечек ле о.ӧ. Јиилектердеҥ јайгыда каракат, тийиҥкат, кызылгат, бороҥот, јыдукара, чычрана, јодро јакшы тӱжӱм берет. «Республика Алтайдыҥ Кызыл бичигиниҥ» ӧзӱмдери ол эм-тазылдар: кызыл тазыл, алтын тазыл.
  Аралдарда јӱзӱн-јӱӱр тайа, јыраа, каргана туй ла јайылып ӧзӧт.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јайлу јурт тергеелик заповедниктиҥ јеринде турат. Јуртка кӧл ажыра моторлу кемелерле, катерлерле, теплоходло келер аргалу. Кӧӧлик јол Бий јурт ажыра, тайганыҥ ортозыла јуртка келет.
  Јуртта 5 ором: Јаҥы, Школдыҥ, Садту, Јараттай, Тӧс.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1812 јылда тӧзӧлгӧн.
  1937 јылда садӧскӱреечи Д. С. Рачкин Сибирде баштапкы катап јаан аламаларлу (крупноплодный) јулукту агаш ӧскӱрип алган.
  2013 јылда Арасейде баштапкы катап кӱнниҥ кӱчиле коштой дизельле иштеер станция тургузылган.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 234 кижи болгон, олордыҥ 82 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
   орто ӱредӱлӱ школ;
   балдардыҥ туразы;
   эмчилик;
   библиотека;
   стадион;
   магазин;
   почта;
   электростанция;
   метеостанция;
   причал;
   шиҥжӱ ӧткӱрер сад.
  
  Экономиказы 
  Туризм, таҥынаҥ ээлемдер.
  
  Кереестер
  
  Археологиялык 
   Ташта јурамалдар (петроглиф). Бий јурт ла Јайлу јурттыҥ ортозында (1301).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Ар-бӱткендик 
   Алтын-Туу. Байлу кыр (1270).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
   Торот. Байлу туу (1272).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
  Турачак аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле