title: Турачак
text: Турачак () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Турачак аймагында Турачактыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
  
  Этимологиязы 
  Турачак — тура, эмезе јон јаткан јер (Том-Тура, Јаш-Тура кала) .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Алтай Республиканыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Ӧӧн сууныҥ јарадында турат. Айландыра Бийдиҥ-Јалы, Ӱжӱбе-Јелбеген, Тилаштар, Ӱч-Сӱӱри деген кырлар курчайт. Тайгазында ӧзӱп јаткан агаштары — јымжак агаш — кайыҥ, карагай, чиби, аспак, јойгон. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 326 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Кышкыда бу аймакта јаан кар тӱжет, сооктор 25-30 градустаҥ тӧмӧн тӱшпейт, јай тыҥ изӱ эмес, кей серӱӱн ле чыкту.
  
  Јайдыҥ ӧйинде јердиҥ ажы — мешкелер, калба, орляк, эм ӧлӧҥдӧр, јиилектер, кузук јакшы бӱдет. Јайгыда тайгада серӱӱн ле чыкту кей, јердиҥ ажыныҥ јакшы тӱжӱми улуска тузалу. Калба, орляк, јӱзӱн-јӱӱр јиилектер, эм ӧлӧҥдӧр, мешкелер јууп садуга улус апарат. Кышкыда јаан кар тӱжет, салкын бийик кӱрттер шуурып, јолдор јаантайын ла туйукталат. Узун соок кыш ла серӱӱн јай. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 4,3 °С, јылуныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, сооктыҥ эҥ ле тыҥы −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы сооктор 05.06./08.09, сооктор јок кӱндер бир јылга 94, јут-чыктыҥ кеми јыл туркунына 826 мм, ортојылдык салкынныҥ кеми 1,3 м/с, 15 м/с тыҥ салкын бир јылда 10,3 кӱн. Кардыҥ, кӱрттиҥ тереҥи кышкыда 1,5-2 метрдеҥ ажыра болот кезик јерлерде.
  Кышкыда сӱрекей соок кей Сибирдеҥ («низовки») келет, онойдо ок соок кей Алтайдыҥ кырларынаҥ тӱнде («скатывания») тӱжерде, Турачактыҥ климады кату болот, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19,7 °C.
  
  Аҥ-куштары 
  Аба-Јыштыҥ аҥы-кужы астаган да болзо, корулу јерлерде () айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, какай, јеекен, шӱлӱзин, туйгактузы: булан, элик, марал, аҥ, оокторы: сарас, агас, јоонмойын, албаа, суузар, тийиҥ кӧрӱк, камду ла оноҥ до ӧскӧзи. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
  
  Ӧзӱмдери 
  Тайганыҥ ортозында аламыктарда јердиҥ ажы јакшы бӱдет — јӱзӱн башка јиилектер, кузук, калба, орляк, мешкелер.
  Кӧп сабада кара ийне бӱрлӱ агаш ӧзӧт, мӧш, јойгон, чиби, карагай, тыт, кӧп тоолу башка-башка бӱдӱмдӱ јыра-тайалар, ойык јабыстай јерлерде ле чала састалган тегериктерде база јыралар, тал, беле, чычрана, каргана, ӧзӧт. Ого коштой јӱзӱн-јӱӱр јиилектер: уй кӧс, бороҥот, јер-јиилек, тийиҥкат, тожла, кайыҥкат, торбос (), тайа (), кызылкат, кӧк-кат (), кара агаш-јиилек (), кара-кат, эмезе кара торбос (), ийт-тумчук (), ого коштой кӧжнӧ, калба.
  
  Јайдыҥ ӧйинде јылу, чыкту кейге толтыра ла чечектер ӧзӱп, чечектеп, быжып ӱрендерин чачат: балузын, јыракы-ӧлӧҥ, јыдунак (), калаш-чечек (), ийт-тырмак. «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» киргендери: алтын тазыл, кызыл тазыл, сыгын-от, марал-чечек ле о.ӧ..
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 76 ором: Школдыҥ, Кайыҥду, Тӧс, Чеховтыҥ, Шукшинниҥ о.ӧ.
  
  «Улалу — Турачак — Артыбаш» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1864 јылда тӧзӧлгӧн. Воеводаларыныҥ бичигениле (служебный доклад), 1642 јылда Алтын Кӧлгӧ Том-Туранаҥ ла Кузнецктеҥ П. Сабанскийге башкарткан стрелецтер ле казактар аткарылган. Олордыҥ амадузы: тӧлӧстӧрди ойто ло бактырып, Бий сууда, эмезе Алтын Кӧлдӧ («Алтын-озеро») острог-шибее тудары болгон.
  
  П. Сабанский острог тудар эптӱ јерди Кузнецк јаар эбиреле тапкан, Бийди тӧмӧн тӱжеле, Куу деп оҥ кош суу киргенинде.
  Том-Тураныҥ воеводазы П. Сабанский каанга бичиген:
  «… блиско Телесково озера дни с 4 ходу река Лебедь есть и на той де реке вперед где острог поставить место угожее: и крепко и к ясашным людям блиско у вод и у лесу и к звериному промыслу и к рыбным ловлям и ко всякому простору есть. И вперед только тут острог будет и, государь, в ясашном сборе будет прибыль, потому что де тут ясашных людей кругом блиско есть землицы многие».
  Уманский А. П. айтканыла, бу Куу сууныҥ сол јарадында эмдиги Турачак турган јер. Је острог мында тудулбаган, озогы, орустар келердеҥ озо, мында тӧлӧстӧрдиҥ шибеезиниҥ орды арткан («тура-чак» — «город-ок», «маленькая крепость»).
  1834 јылда Солу кырдыҥ јаныла (эмдиги ады — Салоп) Алтын Кӧлгӧ геолог Г. П. фон Гельмерсенниҥ экспедициязы ӧткӧн, јараш јакшы јерлер деп темдектейт.
  
  Кайда да 1840 јылдарда агаш кезип, Куу суула агызарга чӧлдиҥ кӧчкиндери (Тырышкиндер, Стениндер, Клепиковтор) келгендер. Туралар тудала олор агаш кезип, агызып, аҥдап, балыктап, кыра салып, арба, кӱдели, сула, просо ӧскӱрип, мал-аш азырап, адару тудатан.
  
  1850 јылда Турачактыҥ јерлерине Казанцевтер кӧчӱп келген, олордыҥ ада-ӧбӧкӧзи Демидовтыҥ уралдагы фабрикаларыныҥ ишмекчилери болгон.
  Јаш-Турада 1887 јылда чыгарган бичикте («Отчёт об Алтайской и Киргизской миссиях Томской епархии») 1870 јылда Агару Николайга серикпе тудулган деп темдектелген. Бу серикпени крестьянин Яков Самойлович Казанцев Турачакта туткан.
  1886 јылда кӧчӱп јӱрген православный алтайлар 37 эд кижи ле 27 ӱй кижи болгон. Орустар керегинде бичилбеген.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта орус, алтай, чалканду, туба, куманды, шор ло оноҥ до ӧскӧ укту калыктар јадат.
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 5484 кижи болгон, олордыҥ 86 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
   аймактыҥ ла јурт јеезениҥ администрациялары;
   орто ӱредӱлӱ школ;
   балдардыҥ туразы;
   кӱӱлик санат;
   аймактыҥ эмчилиги;
   библиотека;
   краевед музей;
   стадион;
   почта;
   кӧӧликтер јазаар јер;
   АЗС;
   пилорама — 4;
   магазин — 6;
   конор тура — 3;
   турбаза.
  
  Экономиказы 
  Туризм. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Агашла иштер.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга учурлаган кереес (1297);
   «Кем де ундылбаган, не де ундылбаган» мактыҥ мемориалы (1970 ј. Советский ором, 46Б);
   Партизандардыҥ карындаштык мӧҥкӱзи (Кандык айдыҥ 01 кӱнинде 2017 јылда тургузылган јери табылбаган).
  
  Археологиялык 
   Ташта јурамалдар (Турачакские писаницы), Турачак јурттаҥ 7 км туура, Ӧӧн сууныҥ агыны ӧрӧ (1304);
   Ӧӧн сууныҥ сол јарадында, Турачактаҥ 5 км јанында ташта јурамалдар (петроглифтер) (1305);
   Ташта јурамалдар (1302). Турачак-Бийка деп јолдо.
  
  Ар-бӱткендик 
   Солу туу. Байлу (1268);
   Бийдиҥ-Јалы туу. Байлу боочы. Турачак-Таштагол деп јолдо (1303).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы 
   Камзараков Д. К. (1918—1944) — куманды кижи, Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ туружаачызы (1941—1944), старший сержант, 2-чи Белорусский фронтто, 757-чи стрелковый полк, Советский Союзтыҥ геройы (1945).
   Иван Сумачаков — артист, бијечи, спортчы-кӱрешчи (КМС), акробат, Алтайда цирковой жанрдыҥ баштапкы артисти, областьтыҥ концертный бригадазында иштеген (акробатика, эквилибристика, жонглирование). Ол РСФСР-дыҥ нерелӱ артисттериниҥ Л. С. Маслюков ло Т. А. Птицынаныҥ Всесоюзный цирковой мастерскойында ӱренген. Узак ӧйгӧ концертный бригаданыҥ администраторы болуп иштеген.
   Кандаракова А. М. (07.11.1932—25.05.2021) — ӱредӱчи, чалканду калыктыҥ оос чӱмдемелдерин јууган, Горно-Алтайский педагогический училище божоткон (1948—1952). Пединститутта ӱренген (1954—1959). Чалканду тилле чыккан бичиктердиҥ соавторы. СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ депутады,
   Пустогачева Р. М. (11.07.1939) — эмчи-онколог, Россияныҥ нерелӱ эмчизи (1996). «Таҥ Чолмон» орденле кайралдаткан.
   Макошев А. П. (08.01.1938 — 13.11.2020) — ӱредӱчи, 56 јыл ГАГУ-да иштеген, доцент (1978), профессор (1994), географиялык билимниҥ кандидады (1976), спортчы-шахматист, «Алтай Республикада Билимниҥ нерелӱ ишчизи», «Почетный работник высшего профессионального образования Российской Федерации», јондык ишчи, «Тубалар» деп бичиктиҥ авторлорыныҥ бирӱзи, каланыҥ, областьтыҥ, кырайдыҥ кӧп катап шахматла, орус шашкала чемпионы. Јондор ортодо маргаандардыҥ туружаачызы (Монголия). Турачак аймактыҥ Караса јуртында чыккан. Ол јурт эмди јок.
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
  Турачак аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле