title: Маатаи, Вангари
text: Вангари Маатаи (англ. Wangari Maathai; 1940 јылдыҥ кандык айыныҥ 1-чи кӱнинде, Британ империяда Кенияныҥ Тӧс провинциязында — 2011 јылдыҥ сыгын айыныҥ 25-чи кӱнинде, Найроби, Кенияда) — кений јондык ишчи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ 2004 јылда лауреады.
  
  Биографиязы 
  Ол тушта Нобельдиҥ комитедин башкарган Маатаи, Данбольт Мьес сыйды берип јада айткан:  Вангари Маатаи Африкада, Кенияда ар-бӱткенди корулаары, экономикалык, культуралык ла социал јӱрӱм учун тартыжуныҥ бажында турган. 
  Ол Кенияда демократиялык јаҥ тургузарына, ар-бӱткенниҥ экологиязы ла политика јанынаҥ  эрчимдӱ иштеген.
  Маатаи 1977 јылда тӧзӧлгӧн «Јажыл кур» (орустап «Зеленый пояс») деп јондык кыймыгуны баштап, ӧскӱрип, ууламјылайтан кижи болгон. Бу биригӱ Африкада кезилип јоголгон агаштарды орныктырары јанынаҥ иштейт. Вангари Маатаиге баштаткан кыймыгу африкан агаштар јоголып,  јерлери куру как-чӧл болуп баратканын токтоткон. «Јажыл кур» деген кыймыгуныҥ туружаачылары 25 јылга бойыныҥ Африкан континентине 30 миллионноҥ ажыра тоолу агаштар отургыскан.
  
  Маатаи Кенияныҥ (КАНУ) башкаруда турган Национал партиязын оппозицияла бириктирерге узак ӧйгӧ тартышкан. 2002 јылда солцентрист Национал радужный коалицияныҥ талдаштарында  ӧрӧ айдылган сурак бӱткен. Маатаи парламентке тудулган. 2003 јылдаҥ ала 2005 јылга јетире Вангари Маатаи  Кенияныҥ ар-бӱткен ле оныҥ байлыгы аайынча министрдиҥ болушчызы болуп иштеген. Бу политик кижи Кенияда «Мазингира» деп атту Јажылдардыҥ партиязын тӧзӧгӧн.
  
  2009 јылдыҥ куран айыныҥ 14-чи кӱнинде  ООН-ныҥ Баш секретари Пан Ги Мун Вангари Маатаини ООН-до амыр-энчӱниҥ элчизи эдип кӧстӧгӧн. Климаттыҥ солынганыла колбулу сурактарды кӧрӧрин Маатаиге јоҥдолгон.
  
  Кайрадузы 
   Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы (2004);
   Амыр-энчӱниҥ элчизи деп кӱндӱлӱ ат (2009);
   Джавахарлал Неруныҥ сыйы;
   Петра Келлиниҥ сыйы (2004);
   Софияныҥ сыйы (2004);
   Голдмандардыҥ ар-бӱткенди корулаары јанынаҥ сыйы (1991);
   Индира Гандиниҥ сыйы;
   Вандербильдте Николастыҥ университединиҥ сыйы;
   Элизабет Блеквеллдиҥ сыйы;
   Васедтиҥ университединиҥ кӱндӱлӱ докторы.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Вангари Маатаи
  
  Алфавит аайынча кижилер
  Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары
  Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы