title: Мукур-Чаргы
text: Мукур-Чаргы () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Шабалин аймагында Улус-Чаргыныҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Мукур-Чаргы .
  
  Мукур , чаргы .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Алтай Республиканыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш јанында, Кайылда сууны экијандай турат. Јаан деген сын тайгалары Јал-Мӧҥкӱ, Кубаш, Себи-Бажы, Чаҥкыр эбиреде курчайт. Коштой јурттар Јаан Чаргы, Ӱстӱги-Кӧкӧйӧ, Улус-Чаргы.  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 975 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Тӱштӱктей аймактарга кӧрӧ ай-кӱн эмеш јымжак. Кышкы сооктыҥ ортоайлык температуразы —19 °С, чаган айдыҥ тыҥыда соогы —35..—40°С. Кар эмеш калыҥ тӱжер. Јайгы орто температура +15..+16,5 °С болзо, јаан изӱ айдыҥ тыҥ изӱзи +35 °С кире бар. Јут-чыктыҥ кеми јеткил тӱжет 435–462 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,5 м/с.
  
  Аҥ-куштары 
  Тайгаларында алдында кандый ла аҥдар кӧп болгон. Казырларынаҥ айу, бӧрӱ, јеекен, тӱлкӱ, шӱлӱзин. Туйгакту аҥнаҥ булан, марал, какай, элик, тооргы. Оок аҥдар кӧп болгон борсык, агас, јоонмойын, киш, камду, кумдус, маны, сарас, момон, ӧркӧ, суузар, сыгырган, тарбаган, тийиҥ, токтонок, эрлен, чычкан, кӱжӱл .
  ле о.ӧ. 
  
  Калганчы јылдарда алтай артап, экологиялык айалгалар уйадап, аҥ-куштыҥ тоозы кезем астаган ла кезик аҥдар торт јоголорго јеткен учун олорды «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кийдирген: тооргы, маны, камду, суузар. Јӱзӱн-јӱӱр куштардыҥ тоозы база ла астаган. Алдында јайым јӱретен агуна (), аҥыр (), баарчык (), бӧднӧ (), јелечи (), јаҥалбай (), јылантык () сӱреен ас туштайт. «Кызыл бичикке» кирген куштар ол турна, балыкчы куш (), боро ылаачын (), кӧкӧлик (), ала ылаачын ().
  
  Ӧзӱмдери 
  Јурттыҥ тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш ().
  
  Јери ле јолдоры 
  Мукур-Чаргыда 3 ором: Олјондо, Јииттердиҥ, Тӧс.
  
  «Улус-Чаргы — Мукур-Чаргы» деп регонал учурлу јолдыҥ учы.
  Бу јол Р-256 "Чуйдыҥ трагы" деп федерал — кӧӧлик јолдыҥ .. километринде ого бириге бнрет.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1856 јылда тӧзӧлгӧн. Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга јурттаҥ 56 кижи барган.
  1957 јылда «Горный Алтай» деп колхоз јабылып, Јекјийектеги аҥ азыраар совхозтыҥ 4-инчи фермазы боло берген.
  1926 јылдагы тооалышла. Мукур-Чаргыда 23 ээлем болгон, 122 кижи, алтайлар. 1931 јылда сельхозартель «Горный Алтай» ачылган, ол 1957 јылда Шабалинский оленесовхозко кирген. Эмдиги ӧйдӧ јурт СО РАН-ныҥ Алтай экспериментал ээлеминиҥ фермазы.
  Мында зверофемада тӱлкӱ, енот, кроликтер азыралда болгон. Кырага: арыш, сула, арба, просо, кендирбаш, кӱдели (), маала ажын отургыскан. Ээлемде сарјузавод бар, коштойынаҥ койдыҥ сӱдинеҥ брынза эдилген.
  
  1920-чи јылдарда баштамы школ ачылган. Баштапкы ӱредӱчилер: Чичинов Иван Гаврилович, Шабураков Тимофей Сатлаевич, Козлова Лидия Михайловна, Козлова Ольга Михайловна, Тыдыкова Анисья Харитоновна, Мамакова Раиса Семеновна.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Орус ла алтай улус јуртайт.
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 156 кижи болгон, олордыҥ 84 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
  Мукур-Чаргыныҥ баштамы школы.
  
  Экономиказы 
  Таҥынаҥ ээлемдер, мал ла аҥ азыраары.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик
  
  Археологиялык 
   ташта јуруктар (219).
  
  Ар-бӱткендик 
   байлу кыр, Јаан Чаргыныҥ боочызы;
   аржан суу , Јаан-Чаргы ла Мукур-Чаргыныҥ ортозында ( 221).
  
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јарлу улузы 
   Боконокова В. Н. (26.09.1944) — журналист, МГУ-ныҥ журналистика факультедин божоткон, Россия Федерацияныҥ культуразыныҥ нерелӱ ишчизи, Г.И.Чорос-Гуркинниҥ сыйыныҥ лауреады, Алтай Республиканыҥ кӱндӱлӱ кижизи.
   Барабошева Н. В. — ветеринарный врач, комсомольско-партийный ишчи, делегат ХIV съезда ВЛКСМ; 
   Штанакова Н. Р. – тӱӱки билимдердиҥ кандидады, доцент ГАГУ;
   Сумачакова С. Б. — I класстыҥ юристи, Алтай Республиканыҥ Ӱстӱги Јаргызыныҥ баш специалисти; 
   Меркетова Г. И. — республикан Дома ребенканыҥ врачы;
   Соколова Л. Б. — орус тил ле литератураныҥ ӱредӱчизи, Россия ла Алтай Республиканыҥ Ӱредӱлик  министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кӧп катап кайралдаткан; 
   Громоздина Н. Б. — Шабалин аймактыҥ муниципал тӧзӧлмӧзиниҥ культура бӧлӱгиниҥ јааны; 
   Шабуракова Е. А. — Шабалин аймактыҥ эмчилигиниҥ  медсестразы, јаан стажту;
   Болчищев С. Б. — ООО «Семинскийдиҥ» аҥ азыраачыларыныҥ јааны, Алтай Республиканыҥ Эл Курултайыныҥ ла јуртээлем министерствозыныҥ кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан; 
   Туйденов К. С. — аҥ азыраар ферманыҥ јааны, Аймак администрацияныҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла кайралдаткан; 
   Ялбакова К. В. — бухгалтер, РФ-ныҥ јуртээлем Министерствозыныҥ Кӱндӱлӱ грамотазыла кайралдаткан; 
   Тантаков М. А. — ветеринарный врач, 25-јыл стажту, аймак администрацияныҥ, ээлемниҥ Кӱндӱлӱ грамоталарыла, сыйларыла канча катап кайралдаткан.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   МО «Шебалинский район»
  
  Шабалин аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле