title: Болч, Эмили Грин
text: Эмили Грин Болч (, 1867 јылдыҥ чаган айыныҥ 8-чи кӱнинде, Бостондо, Массачусетс, США — 1961 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде) — американ экономист, социолог, пацифист кижи, Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйыныҥ лауреады (1946).
  
  Эмили Болч бойыныҥ билимде ижиле коштой социальный иш эткен , јокту-јойулар деп сурак, балдарды иштендирери ле кӧчкӱндердиҥ курч сурактарын кӧдӱрген. Сетлементтерле иштеген, кӧчкӱндердиҥ јӱрӱмин оҥдолторы ла эр-кемине јеткелек балдардыҥ каршулу кылык эдерин јоголторы деп суракла иштеген. Ӱй улустыҥ эл-јондор ортодо амыр-энчӱниҥ биригӱзи (WILPF) деп кыймыгуныҥ башкараачыларыныҥ бирӱзи болгон.
  
  Биографиязы 
  Эмили Грин Болч билезинде экинчи бала болгон, адазы Фрэнсис Вернье Болч — тоомјылу адвокат ла ӱредӱчи, бойыныҥ ӧйинде Соединенный Штаттардыҥ сенаторыныҥ, Чарльз Самнердиҥ секретари болгон. 1889 јылда Брин Мар деп колледжты божоткон, ондо ол классикалык литература ла тилдер ӱренген, оныҥ кийнинде ол экономиканы шиҥдеп, эки јылга Парижте Сорбоннада университетте ӱренген. 1893 јылда ол «Францияда эл-јон јоктуларга болужары» деп шиҥжӱ иш бӱдӱрген. США-га ойто јанкелеле ол ӱредӱзин Гарвардтыҥ университединде ле Чикагоныҥ университединде уулалткан. Ӱредӱзин 1896 јылда Берлинниҥ университединде тӱгескен.
  
  Бу ла јылда ол Уэллслиниҥ колледжинде иштеп баштаган, 1913 јылда ого экономиканыҥ ла социологияныҥ профессоры деп ат берген, качан политик ле экономист Кэтрин Коман деп кафедраны тӧзӧгӧн кижи ижинеҥ јайлаарда.
  
  Болч пацифист кижи болгон, Генри Фордтыҥ фондыныҥ турчызы. США Экинчи телекейлик јууга кирерде, Болч политикалык активист болуп, черӱге барбаска турган улустыҥ эриктерин корулаар иштер ӧткӱрген. Ол Джейн Аддамсла кожо Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун биригӱзинде, база да ӧскӧ кӧп биригӱлерде экпиндӱ иштеген.
  
  1915 јылда, Баштапкы телекейлик јуу башталганынаҥ бир јыл ӧдӧ берерде, Болч американ делегацияла кожо Гаагада элдер ортодо конгрессте турушкан. 1918 јылдаҥ 1922 јылга јетире Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун элјондык лигазыныҥ секретарь-казначеи болгон. Ол јайгы лагерь-школдор ачып, ондо келгендерле амыр-энчӱ корулаары деп сурактар шӱӱшкен. 50-неҥ артык ороондордо Ӱй улустыҥ амыр-энчӱ учун элјондык лигаларыныҥ филиалдарын ачкан. Ол Лига Нацийле кожо наркотиктер таркадарына удура, авиация, кӧчкӱндер, јуу-јепселдерди јоголторы јанынаҥ иштер ӧткӱрген. Экинчи телекейлик јуу башталарда ол союзниктердиҥ јеҥӱзи учун болгон, је бойыныҥ пацифист кӧрӱми учун јуулажарга барбаган улустыҥ эриктерин корулаарга болушкан..
  
  Болч Унитарианстводеп кудай јаҥга бӱткен, Уэллслиниҥ колледжиниҥ башкараачызына ол «Иисуссыҥ» јолыла барар керек деп айткан. Американ экономика «Иисустыҥ принциптерине јуук эмес» деп айткан.. 1919 јылда Уэллслиниҥ колледжи оныла контрактты уулалтпаган. Болч јарлу «The Nation» деп политикалык журналдыҥ редакторы болуп ишке кирген. 1921 јылда Эмили Болч квакерлердиҥ кудайлык нӧкӧрлигине кирген. Кудайлык јаҥ јӱрӱмде эҥ јилбилӱ ле кайкамчылу, байлык, толо санааларлу керектердиҥ бирӱзи. Кудай јаҥына айас кӱндер ле нӧкӧр улус керек".
  
  1926 јылда Гаитиде ӧскӧ ороонныҥ черӱлери кирип калган јерде Болч улустыҥ социал јӱрӱмин шиҥдеген. Американ башкарунаҥ јуу-јепселди ороонноҥ чыгарала, тургун јонго јерлерин ойто јандырзын деп некеген. Экинчи телекейлик јууныҥ ӧйинде Болч јуудаҥ качкан улуска болужын јетирген. 1941 јылда Пёрл-Харборго табару США-ныҥ нейтралитедине кӧзин ачкан, ол ороонныҥ јууга киргенин јӧмӧгӧн. Хиросима лла Нагасакиге бомбалар чачарда, ол ядерный јуу-јепселди јоголторы ӱчун тартышкан.
  Болч Кижиге барбаган бала кижи. 1961 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде, 95 јажына јетпей јӱрӱп јада калган.
  
  Кайралдары 
   1946 јылда «узак јылдарга телекейде јайым учун ӱзӱги јок иштенгенин ајарып», Эмили Грин Болчко Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы берилген, бу сыйды ол Джон Мотт ло кжо ӱлешкен. Бойына келишкен акчаны ол WILPF деген фондко берип ийген. Болчтыҥ уткуул сӧзи национализм керегинде, јердиҥ ӱстинде амыр-энчӱни корулаары јанынаҥ ӧткӱрер иш керегинде болгон.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Эмили Грин Болч — биография
   Профиль на Nobelprize.org
  
  Ӱй улус Нобельдиҥ сыйыныҥ лауреаттары
  Нобельдиҥ амыр-энчӱ учун сыйы