title: Маргалу
text: Маргалу () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кӧксу-Оозы аймагында Чендектиҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Марга, ӧлӧҥ . Маргалу, ӧлӧҥдӱ .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱштӱк-кӱнбадыш келтейинде, Сайлугемниҥ, Кадын-Бажы Ӱч-Сӱмердиҥ, Теректиниҥ, Ыйыктуныҥ, Тӧгӧриктиҥ сындарына курчаткан, Оймон ичи чӧл јалаҥда, Маргалу сууныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1125 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Јайы кыска, кыжы узун ла соок. Кезик јылда соок −40..-45 °C градуска једет, је ортоайлык температура чаган айда −20,9 °C ла болот. Јайдыҥ изӱ ле деген кӱни +32..+38 °C, ортоайлык температура јаан изӱ айда +16..+17 °C болот. Салкындар орто кеми 4,5 м/сек, јуттыҥ кеми 479 мм кире бар. Јыл ичинде јердиҥ ӱстиниҥ температуразы — 10 °C, эҥ бийик ле эҥ јабыс температуралар јаан изӱ айда(60 °C) ла чаган айда (- 60 °C). Јердиҥ кыртыжыныҥ тоҥгоныныҥ тереҥи 1,9 м — 2,3 м. Јыл туркунына 517 мм јут-чык тӱжет, ол тоодо 416 мм јылу ӧйдӧ лӧ 101 мм јылдыҥ соок ӧйинде. Баштапкы кар ортокӱндик температура 0 °C болгон кийнинеҥ бир 3-9 конок ӧдӧлӧ тӱжет. Ӱлӱрген айдыҥ бир 15 кирезинде тӱшсе, тулаан айдыҥ 22-чи кӱни киреде кайыла берет. Кардыҥ калыҥы кышкыда бир 26 см једип турат, а карда сууныҥ кеми 63 мм.
  
  200 кӱн бир јылда салкындак болот. Кӱс-јас салкындар тыҥыйт, салкын јок айас кӱндер бир айда 5 — 10 ло кӱн болот. Шуургандар кӧп сабада кышкыда, ортоайлык салкынныҥ тӱргени 1,4 м/с ас болбойт, је тыҥыда соксо салкынныҥ тӱргени 40 м/с кире бар. 4-х баллдаҥ тӱрген салкын (Бофорттыҥ международный шкалазы аайынча 8 м/с кӧп) ай сайын 2,52 % катап согот. Салкын кӧп сабада кӱнбадыштаҥ согот.
  
  Аҥ-куштары 
  Тайгалары аҥдык: ирбис, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, јуҥма, марал, элик, тооргы, шӱлӱзин, сарас, јоонмойын, агас, кӧрӱк, тийиҥ ле о.ӧ. аҥдар. Чай, кӱртӱк, бӧднӧ, торлоо, ӱкӱ, кӱӱк, талеҥко, каргаа, кускун, карчага, мӱркӱт, тейлеген, јерлик кас, ӧртӧк деп куштар Кадын-Бажыныҥ биосферный заповеднигинде бар. Сууныҥ балыгы кӧлдӧрдӧ лӧ Кӧк сууда болот, чараган, јылмай, чортон, бел ле о.ӧ. Тооргыныҥ тоозы кезем астап, јоголорго једе берген учун «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген.
  
  Куштардаҥ кедери тарал, каргаа, ӱкӱ, кӱӱк, тейлеген, талеҥко, јелечи, чай, торлоо, бӧднӧ, кӱртӱк јӱрет. Кезик куштар тоозы астаганыла база «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: мечиртке, мӱркӱт, тарбалјы, каркыраа, турна.
  
  Ӧзӱмдери 
  Меестеринде агаш јок, арка јанында кырлардыҥ мӧш, тыт, кайыҥ, чиби, аралда аспак, тал, каргана агаш ӧзӧт. Арка-туузын агаш бӱркеген, мӧш, тал, ыргай, терек, кайыҥ, тыт ла чиби агаштар ӧзӧт. Јердиҥ, мааланыҥ, кыраныҥ ажы јакшы бӱдер јер. Кырада буудай, арба, сула јакшы ӧзӧт. Арка-јалаҥда мешкези јок, јиилеги јок јакшы таркаган, уйкӧс, бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, тайабаш, чычрана ла јер јиилек. Кӧп ӧзӱмдер ачтаганыла колбой «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген: марал тазыл, алтын тазыл, кызыл тазыл.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 2 ором: Агашту, Тӧс.
  Маргалуга јетире туура јол (подьезд) 84К-65 темдектӱ.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Кӧчкиндер кӧптӧгӧн ӧйдӧ.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 116 кижи болгон, олордыҥ 66 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
  .
  
  Инфраструктуразы 
  Бастыра инфраструктуралык обьекттер Чендектиҥ јурт јеезезинде.
  
  Экономиказы 
  Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы, соок тумчукту, оок мал азыраары, аш салары, адару тудары, агаш белетеери. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик
  
  Археологиялык
  
  Ар-бӱткендик 
   Ӱч-Сӱмер байлу туу (1505);
   Аржан суу (1509);
   Ыйыктуныҥ боочызы байлу, орустап Громотуха (1506).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   vtourisme.com
  
  Кӧксу-Оозы аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле