title: Алтыгы Куйум
text: Алтыгы Куйум () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чамал аймагында Ӱзнезиниҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Алтыгы Куйум .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде, Куйум суу Кадынга киргенинде турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 637 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Кыштар соок эмес, карлу, ортојылдык температура +4,6 °С, чаган
  айдыҥ ортоайлык температуразы −20 °С, салкынныҥ тӱргени 1,5 м\сек. Јайгыда тыҥ изӱлер база болбойт. Кей серӱӱн ле чыкту (66,1 %), ортојылдык кеми 855 мм. Салкынныҥ ортојылдык тӱргени 2,4 м/с. 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 6,3. Јай тыҥ ла изӱ эмес, ортоайлык температура +30 градуска јетпейт, эҥ ле изӱ кӱн +34 °С, эҥ ле соок кӱнде −40 °С. Соокторлу кӱндер 18.05/27.07. Соок јок кӱндер 131. Јердиҥ ортојылдык температуразы 3 °С. 163 кӱн јылда фён-салкын согот.
  
  Аҥ-куштары 
  Аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
  
  Ӧзӱмдери 
  Айландыра Иолгоныҥ сын тайгалары, кайыр ла каскак туулар, карагай, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштарла бӱркелген. Ай-кӱн јымжак, айландыра кырлар ыжык, туйук, јылу учун мында јулукту агаштар ӧзӧт: алама, аруша, беле, слива. Јердиҥ ажы јакшы бӱдет кузук, јиилектер, мешкелер.
  Ӧлӧҥ, чечектер, тайалар, кӱске јетире кӧс сӱӱндирип јайылат: каргана, тал, толоно, арчын, балан, ийт-тумчук, бороҥот, табылгы, адарткы, бастый, буланат, јеҥес, јоҥјолой, јаргак ӧлӧҥ, јыдунак, јыоан чечек, ийт-таман, јыракы-ӧлӧҥ, ийт-тырмак, калаш-чечек, кыйгак ӧлӧҥ, кӧгӧзин, кылганак, кымыскайак, кулун-чечек, кулузын. Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер алтын тазыл ла кызыл тазыл.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 1 ором: П. В. Кучияктыҥ оромы.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. Чамал ичинде орус миссионерлер алтай улусты креске тӱжӱрип, православный кудай јаҥына кийдирип, школдор ачып, јурттар тӧзӧп турган ӧй.
  1922 јылда Алтайда 24 волостьты бириктирип, 9 аймак эткен. Алтыгы Куйум јурт Чамал аймакка кирген.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 17 кижи болгон, олордыҥ 35 % орустар, 65 % алтайлар болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
  Бастыра инфраструктуралык обьекттер Куйустыҥ јурт јеезезинде.
  
  Экономиказы 
  Јылкы, соок тумчукту ла оок мал азыраары, таҥынаҥ ээлемдер, туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   А. В. Анохинниҥ мӧҥкӱзи (Алтыгы Куйум деп јурттаҥ 3,5 км ыраагында, тӱндӱк-кӱнчыгыш келтейинде
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга обелиск (551);
   Партизандар ла ЧОН-ныҥ јуучылдарыныҥ карындаштык мӧҥкӱзи (430).
  
  Археологиялык 
   Ташта јурамалдар (476);
   Мӧҥкӱсалгыш (432, 492);
   Јебрен корум (425,433,488,501).
  
  Ар-бӱткендик 
   Байлу туу Кегебаш;
   Аржан суу (457).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы 
   Чунижеков, Чалчык Анчинович (1898―1973) ― алтай бичиичи, ӱлгерчи.
   Чунжеков, Григорий Алексеевич (1917―1986) ― политик.
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
  Чамал аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле