title: Бараан-Коол
text: Бараан-Коол () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Майма аймагында Ыныныҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Бараан-Коол .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк-кӱнбадыш келтейинде, Кадын сууныҥ јарадында, Алтай кырайдыҥ гранынаҥ тыҥ ла ырак эмес јерде турат. Айландыра кырлары кайыр да болзо, је тыҥ бийик эмес, баштары учкур эмес, чала болчок аайлу. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 343 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Кадын чаган айдыҥ соокторына јетире тошло бӱркелбейт. Соок ло узун кыш ла кыска серӱӱн јай. Тӱштӱк аймактарга кӧрӧ климат јымжак, кыш карлу болот, јер тыҥ тоҥбойт. Кейдиҥ ортојылдык температуразы +1,0 °С, изӱ кӱндердиҥ температуразыныҥ ӱстӱги бажы +36 °С, эҥ ле соок температураныҥ алтыгы учы −49 °С, јердиҥ ортојылдык температуразы +2 °С, јыл ичинде калганчы соок кӱн ле баштапкы соок кӱн 24.05/17.09, јыл ичинде соок јок кӱндердиҥ тоозы 116, јут-чыктыҥ кеми бир јылга 711 мм, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 1,7, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 9,1 (15 м/с тӱрген салкынду).
  
  Аҥ-куштары 
  Майма аймак Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында јадат, кӧп саба јурттары Кадын сууны јакалай турат, айландыра кырларда ла јалаҥдарында оок аҥдар јӱрет: јоонмойын, агас, кӧрӱк, сарас, койон, кӱрӱк, тийиҥ, јараа, калазак. Јаан аҥдар туштабайт, кижиниҥ јуугынаҥ олор ырада тайгалар јаар јӱре берген, је кезикте кеткин эликтер одор бедиреп келер аргалу. Тӱлкӱ аш салынган кыраларда чычкандап јӱрет. Сууда јӱрер камду, кумдус, суузар кезем астаган. Кезик куштардыҥ тоозы астап, Кызыл бичикке де киргени бар, ол барынтычы куштардаҥ кӧп сабазы: шоҥкор, ала-ылаачын, мечиртке, ӱкӱ. Оок куштар ол каргаа, саҥыскан, тарал, кӧктийек, кӱӱк, кас, турна, бӧднӧ, чай, кӱртӱк, томыртка.
  
  Ӧзӱмдери 
  Тайга-тажында тыт, мӧш, чиби. Аралдарда эргиш, беле, аспак, тайа, липа, ыргай, каргана, сӧҥӱскен, јыраа, кайыҥ каа-јаада ӧзӧт. Ак јерлерде кулузын, балузын, кӧгӧзин, јонјолой, кандык, маҥыр, јыланкӧс, јыланјастык, кӧрмосјиилек (), отӧлӧҥ, јеҥес, кыйгак ӧлӧҥ, маргаа, јыду маргаа, кара чалкан (), буланат, чийне, кӧктаман, саргай, торко чечек (), алаҥуш, комургай (), кӱнкаајы, таҥдалай, кӱзӱҥи чечек, калаш чечек, мӧт чечек, алтын тазыл, кызыл тазыл, марал чечек, кылбыш (), чай чечек (), быркырууш чечек, кӱмели, кой маҥыр (), ийт маҥыр, калба, батун, кӧжнӧ-шарапшын. Јиилектер: кой јиилек, уйкӧс, бороҥот, тийиҥкат, казылган, јыдукара, тайабаш (.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 5 ором: Кӱнчыгышта, Одорлу, Чуйдыҥ, Кумакту кош ором, Агашту кош ором.
  
  Оҥ јанынаҥ кырлар болзо, сол јанында Кадын суу агат. Јуртты кечире Чуйдыҥ трагы ӧдӧт.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
  1756 јылда алтай калык Арасей империяга бойыныҥ кӱӱниле кирген. Кадын ла Майма сууныҥ бириккенинде майман сӧӧктӱ алтайлар јаткан, бу ӧйдӧ орус кӧчкиндер Алтайга келип, алтайларла кожо јуртай берген, бой-бойынаҥ ӱренип, кыра салып, аҥдап-куштап, туралар, серикпелер, школдор тудуп. Чуйдыҥ трагы јол арайынаҥ јазалып, саду ӧткӱрилип, орус, алтай којойымдар улусты јеткилдеген. Бараан-Коол бу ла ӧйлӧрдӧ мында турган алтайлар ла орус кӧчкиндерле тӧзӧлгӧн.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 86 кижи болгон, олордыҥ 92 % орустар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Инфраструктуразы 
   баштамы школ;
   эмчилик;
   јурттыҥ клубы;
   магазин;
   турбаза.
  
  Экономиказы 
  Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Сад, маала ажын ӧскӱрери. Агаш белетеери. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик
  
  Археологиялык 
   Мӧҥкӱсалгыш (32,33).
  
  Ар-бӱткендик 
   Чаптыган байлу туу ();
   Бабырган байлу туу (39);
   Аржан суу (47).
  
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
  Майма аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле