title: Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу
text: Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу  (1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱни — 1945 јылдыҥ кӱӱк айдыҥ 9 кӱни  1945) — Советский Социалистический Республикалардыҥ Биригӱзи (СССР) Нацист Германия ла оныҥ јуулажарга кожо бириккен ороондорына удура јуу (Королевство Венгрия (1920—1944),  Королевство Италия (1861—1946), Королевство Румыния, Первая Словацкая республика, Јайым тергее Финляндия) Экинчи телекейлик јууда, јӱӱчыл тӱӱкиде эҥ ле јаан сухопутный табару. Јуу Германияныҥ черӱлери Совет јерге табару эткенинеҥ башталган, је бу јуу Совет черӱ Европаны фашизмынаҥ јайымдаганыла токтогон. Кемиле бу јуу телекейлик тӱӱкиде эҥ јаан ла кӧп кан тӧгӱлген јуу болуп јат.
  Кӱнчыгыш фронт Экинчи Телекейлик јууныҥ јаан учурлу јаны болуп, Ишмекчи-крестьян Кызыл черӱниҥ јеҥӱзиле, Германияныҥ капитуляциязы керегинде Актла токтогон. Кӱнбадыш ороондордо «Кӱнчыгыш фронт»  деп адалат, Германияда онойдо ок «Германо-Советский јуу».
  
  Нацист Германияныҥ јуучыл-политикалык башкарузы «Тӱрген јууныҥ» (, ) стратегиязына иженген , Совет Союзка удура агрессиялу план тургускан, оныҥ кодовый ады «План «Барбаросса» Директива № 21» болгон. СССР-га удура јуу Совет тергеени јоголтор деп амадулу болгон, тергеениҥ байлыгын алып, «германизировать» эдип, јерлерин Уралга јетире алып согор дешкен. Совет Союзтыҥ эл-јондорына Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу тӧрӧли учун, оныҥ јайымы учун, амыр-энчӱзи учун јуу болгон. СССР-дыҥ мак кожоҥы — «Священная война».
  
  Совет Союз јуу ӧйинде антигитлеровский коалицияла кожо Германияныҥ черӱзи ле оныҥ европей союзниктерине тыҥ согулта, эҥ јаан чыгым эдип, Европада ӧштӱлерди јоголторында јаан учурлу болгон. Ӱч јылдыҥ туркунына (1941—1944) СССР-га удура Германияныҥ бастыра кӱчиниҥ 90 %-ке јуук черӱлери ууланган болгон. 1944 јылда  антигитлеровский коалицияныҥ союзный черӱлери Нормандиядаҥ баштап Кызыл Черӱге келип кожуларда, Кӱнчыгыш фронтто германский черӱниҥ ⅔ бӧлӱги јуулажып арткан болгон. 1945—1946 јылдарда ӧткӧн Јаргы Нюрнбергский трибунал Германия баштаган агрессияныҥ кижиликке эткен јаан каршузын, военный преступлениелерин темдектеп, нацист преступниктерди јаргылаган.
  
  Ады 
  Ада-Тӧрӧл учун јуу («отечественная война») деп Германияга удура јууны баштапкы катап 1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22 кӱнинде  нарком иностранных дел Молотов Вячеслав Михайлович радио ажыра СССР-дыҥ калыктарына баштанып айткан:
  
  В своё время на поход Наполеона I в Россию наш народ ответил отечественной войной и Наполеон потерпел поражение, пришёл к своему краху. То же будет и с зазнавшимся Гитлером, объявившим новый поход против нашей страны. Красная Армия и весь наш народ вновь поведут победоносную отечественную войну за Родину, за честь, за свободу.
  
  СССР ла Германия ортодо јуу керегинде Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу () деген сӧсколбу баштап ла 1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 23 ле 24 кӱндеринде чыккан «Правда» газеттиҥ статьяларында бичилген болгон.
  
  1941 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Сталинниҥ радиоло калыкка баштанган сӧзинде «улу» () ла «ада-тӧрӧл» () деген эпитеттер јаба айдылбаган . Баштап тарый бу сӧсколбу термин учурлу болбой, газеттиҥ клишези болгон (ӧскӧ ондый клише-сӧсколбулар . Орус тӱӱкичи Олег Будницкий Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу  () деп термин Отечественная война 1812 года деп јууныҥ адына тӱҥейлелип адалган.  СССР-дыҥ Ӱстӱги  Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагыла (20.05.1942) «Орден Отечественной войны» јӧптӧлгӧн тушта, 1942 јылда кӱӱк айдыҥ 20 кӱнинде бу термин: Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу кожо јӧптӧлгӧн.
  
  1914—1915 јылдарда «Великая Отечественная война» деп термин окылу эмес бичимелдерде айдылып туратан Первая мировая война.
  
  Англий тилдӱ ороондордо   деп термин (Экинчи телекейлик јууныҥ Кӱнчыгыш фронты), немец историографияда —  (Немецко-советский јуу),  («Орус поход»),  («Кӱнчыгыш поход»)деп бичилет.
  
  Европада военно-политикалык айалга 
  
  Германия ла Совет Союз Баштапкы телекейлик јууныҥ турултазыла јӧп эмес болгон (1914—1918). Российский Социалистический Федеративный Советский Республика (1917—1922), эмезе Советский Россия Кӱнчыгыш Европада Брест-Литовский јӧптӧжӱ аайынча (1918 јылдыҥ тулаан айы) кӧп јерин ычкынган, ол тушта Петроградта большевиктер  Германияныҥ некелтезиле јӧпсинип, Польшаны, Литваны, Эстонияны, Латвияны, Финляндия ла ӧскӧ дӧ райондорды  Центральный державаларга берип ийген. Кийнинде, качан Германия  Антантаныҥ союзниктерине капитулировать эдерде (1918 јылдыҥ кӱчӱрген айы),  Парижский мирный конференцияда Версальский договор аайынча (1919 јылда Версальда) бу территориялар јайымдалган, Совет Россияда бу ӧйдӧ граждан јуу болгон, союзниктер оныҥ Башкарузын јӧптӧбӧй турган болгон.
  
  1936 јылда Испанияда јаҥ аҥтарылган, оноҥ улам Испанияда граждан јуу башталган. Удабай бу тартыжуда Совет Союз ла ӧскӧ ороондордыҥ сол доброволецтери испан коммунисттердиҥ јанында болгон, бу ла ӧйдӧ гитлеровский Германия, фашист Италия ла Португал республика испан националисттердиҥ јанын алган, олорды генерал Франсиско Франко баштаган. Бу тартыжу вермахттыҥ полигоны боло берген, Кызыл Черӱ мында техниказын, тактиказын база ченеп, экспериментировать эткен, кийнинде бу ченемел Германияла јууда керектӱ болгон.
  
  1938—1939 јылдарда Мюнхенский сговор, эмезе раздел  болгон — чынынча, Германия ла Венгрия Чехословакияныҥ јерин ӱлешкен, Тешинский область дезе Польшага кӧчӧ берген. Бу ла ӧйдӧ Польша Совет Россия черӱзин Польша ажыра Чехословакияга болужарга ийзе, СССР-ды јуулап кирерге белен болгон. Бу эпизод Экинчи телекейлик јуунаҥ башка кӧрӱлет.
  
  1939 јылда куран айдыҥ 23 кӱнинде Германия ла СССР бой-бойына табарбас јӧптӧжӱ тургускан (). Бу Јӧптӧжӱге коштой Германия ла СССР-дыҥ ортозында јажытту база бир протокол бар болгон. Ол аайынча Кӱнчыгыш Европаны Германия ла СССР ӱлежер учурлу болгон. 1939 јылда сыгын айдыҥ 1 кӱнинде Германия Польшага табарган, оноҥ улам Англия ла Франция Германияга јуулажар деп табару эткен. Бу айалга Экинчи телекейлик јууныҥ башталганы болот. 1939 јылдыҥ сыгын айыныҥ 17 кӱнинде СССР Польшаныҥ кӱнчыгыш јерлерин бойына алган, (кӱнбадыш Белоруссия ла кӱнбадыш Украинаны), јажытту протокол аайынча. Польский государство јоголгон, јерлерин Германия ла СССР ӱлешкен. Вильнюс каланы  Литвага берген, тӱндӱк гран-кыйуда Германия ла СССР база болгон. 1939—1940 јылдардыҥ кыжында СССР Советско-Финляндияга табарган, база ла јажытту протокол аайынча, оныҥ учун СССР-ды Лига нацийдеҥ чыгарган (Германия дезе, оноҥ 1933 јылда чыгып калган).
  
  1940 јылдыҥ туркунына СССР байа ла јажытту протокол аайынча Прибалтиканы Эстония, Латвия, Литваны јерлерине кожуп алган, (Клайпеда 1939 јылдыҥ учында Германияныҥ боло берген), Бессарабия Королевство Румыниянаҥ 1940 јылдыҥ кичӱ изӱ айында) база, байа ла јажытту протокол аайынча.
  
  Гитлер Германияныҥ СССР-га табарар планын 1940 јылдыҥ јаан изӱ айынаҥ белетеп баштаган. Бу ӧйгӧ Германия Кӱнбадыш Европада Данияны, Норвегияны, Бельгияны, Нидерландыны, Люксембургты колго алып, Францияга табару эткен. Германия Европада стратегиялык айалганы кезем солып ийген, Францияны јуунаҥ чыгарар, (Операция «Динамо»), континенттеҥ британ черӱни сӱрер амаду болгон. 1940-чи јылдыҥ туркунына Англияла јууда Германия десант операцияны Британ ортолыкка ӧткӱрерге, кейде јууда артыктап болбогон. 1941 јылдыҥ јазында Германия Югославия ла Грецияны јуулап алган.
  
  Јууга белетениш. Германия 
  
  1940 јылда јаан изӱ айдыҥ 31 кӱнинде Гитлер (Францияны јеҥген кийнинеҥ, Компьенское перемирие (1940) СССР-ла јуулажар текши план керегинде шӱӱлтезин военный командованиезиле ӧткӱрген јуунда айткан.  Генерал-полковник Ф. Гальдер бу планды јазаарыныҥ бажында турган (). Сухопутный черӱниҥ генштабыла коштой «кӱнчыгыш походты» пландаарында штаб оперативного руководства, бажында  генерал А.Йодль турган, ого Гитлердиҥ јакылтазы кӧндӱре келетен.
  
  Директива № 21 «Вариант Барбаросса» 
  
  1940 јылдыҥ јаҥар айыныҥ 18 кӱнинде Гитлер вермахттыҥ № 21 темдектӱ директивазына кол салган, ады «Вариант Барбаросса», бу СССР-га удура јууда башкарынар тӧс документ болгон. Германияныҥ черӱлериниҥ алдына Совет Россияны кыска ӧйгӧ јок эдип јуулаар  деп јакару турган. Бу јакылтаны бӱдӱрерге, Европада турган черӱнеҥ ӧскӧзин, бастыра сухопутный черӱлерди кийдирер, онойдо ок ВВС-тыҥ 2/3 бӧлӱгин ле ВМС-тыҥ јаан эмес бӧлӱгин кийдирер. Јарман черӱ тӱрген операциялар ӧткӱрип, танктарлу шаанчак чылып (клин) союзтыҥ јерине тереҥ кирип, СССР-дыҥ  кӱнбадыш јанында черӱлерин оодо согуп, совет черӱни ороонныҥ ортозындӧӧн тескерлетпей токтодор учурлу болгон. Оноҥ ары ӧштӱни тӱрген некежип,  немец черӱ совет авиация Третий рейхти бомбалап болбойтон чертӱге (линия) једер учурлу болгон. Кампанияныҥ эҥ учында Архангельск — Волга — Астрахань деп чертӱге једеле, керек болзо, немец ВВС-ка эптӱ јер јазаар, «Уралда совет промышленный тӧс јерлерди башкарар».
  
  1941 јылдыҥ чаган айыныҥ 31 кӱнинде сухопутный черӱниҥ јааны генерал-фельдмаршал В. фон Браухич директивага ОКХ № 050/41 кол салган, СССР-га удура јууда вермахт стратегиялык принциптерин чокымдап, черӱниҥ бастыра группаларыныҥ тӧс задачаларын јартап, тӧс амадуга једерин јартаган: Днепр ла Двинадаҥ кӱнбадыштай јерде Кызыл Черӱни јоголторы.
  
  Кенейте табарар «Барбарос» деп операцияны белетегени 
  СССР-га удура јууга белетенерде бажынаҥ ала јарман вермахттыҥ военно-политический башкарузы дезинформация, стратегический ле оперативный маскировка эдип иштенген, СССР-дыҥ башкарузын Германия Советский Союзка табаратан ӧйи керегинде тӧгиндеерге ууламјылаган. Дезинформацияла иштерди Гитлер бойы башкарган .
  
  Политическа јанынаҥ дезинформационный мероприятиелерди Гитлер советско-германский пакт о ненападении тургузала, совет башкаруны Германияга СССР-дыҥ јерлери керек јок, советско-германский башкарулардыҥ международный проблемалар керегинде контакттар тургузары, совет башкару бу тӧгӱнге бӱтсин деп иш ӧткӱрилген. Европада  антифашист государстволордыҥ блогы бирикпезин деп јаан иш ӧткӱрген.
  
  Гитлер онойдо сӱмелӱ политика ӧткӱрип, черӱлерин араайынаҥ кӱнчыгыш кыйуларга јууктаткан, јуу-јепселди кӧптӧдӧ чыгарып, онойдо ок Великобританияга кирерге турганын јартап, ӱстине мобилизация ӧткӱрген. Мындый белетениш вермахтка кенейте табарып, јууныҥ бажында стратегиялык јеҥӱлер алар арга берген.
  
  Германияла кожо јуулашкан ийделер 
  
  Вермахт ла СС-тыҥ черӱлерине ӧскӧ ороондордоҥ, ӧскӧ укту улустаҥ 1,8 млн кижи кирген. Олордоҥ јуу ӧйинде 59 дивизия, 23 бригада, бир канча алдынаҥ полктор, легиондор ло батальондор бӱткен. Кӧп сабазыјаҥыс јердиҥ, јаҥыс калыктыҥ улузы болуп бириккен: «28-я добровольческая гренадерская дивизия СС «Валлония» (1-чи валлонская)», «Дивизия СС «Галичина», «Богемия ла Моравия», «5-чи танковая дивизия СС «Викинг»», «Добровольческий корпус СС «Данмарк» (1-чи датский)», «Гембез», «27-чи добровольческая гренадерская дивизия СС «Лангемарк» (1-чи фламандская)», «11-чи добровольческая танково-гренадерская дивизия СС «Нордланд», «23-чи добровольческая моторизованная дивизия СС «Недерланд» (1-я голландская)», «33-чи гренадерская дивизия СС «Шарлемань» (1-чи французская)» ла о.ӧ.
  
  Совет Союзка удура јууда Германияныҥ союзниктери — Италия, Венгрия, Румыния, Финляндия, Словакия, Хорватия турушкан.
  
  Италия 1941 јылдыҥ јайында СССР-га удура черӱлерин ийген (1941—1943) экспедиционный корпус, 1942 јылда јаан изӱ айда общевойсковой черӱ боло берген, тоозы 200 тыс.кижи. Италияга СССР-дыҥ јери керек јок болгон. Је ол  Средиземноморский театрда башкарарга сананган (лозунг: «Корсика-Ницца-Савоя ла Мальта-Кипр — Италияныҥ»), онойдо ок јерлерин Балканда Югославияныҥ ҥериле јаанадар деген (район Триест—Фиум).
  
  Румыния 200 000 кижилӱ черӱзин аткарган: охранный частьтар, авиаэскадрильялар, Черноморский флот ло Дунайский военный флотилия. Румыния јуук аайынча Бессарабия ла Тӱндӱк Буковинны аларга сананган, ол јерлерди СССР 1940 јылда албанла блаап алган болгон, ыраада перспективада — Черноморский јака Дунайдаҥ ала Днепрга јетире, Крым јарымортолык кожо. Је тӱҥей ле нацист Германия јеҥген болзо, Румынияга бербес эди.
  
  Венгрия ӱч полевой черӱ ле экспедиционный корпусту, тоозы 500 муҥнаҥ артык кижи. Венгрияныҥ амадузы Закарпатье, Тӱндӱк Трансильвания ла кезик югослав јерлер.
  
  Финляндия 1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 25 кӱнинде СССР-га удура эки черӱ аткарган, охранный частьтар, ВВС ла ВМФ, черӱлердиҥ текши тоозы 450 муҥ кижи болгон. Амадузы СССР 1940 јылда блаап алган јерлерди ойто кайра јандырары болгон. Фин историографияда бу јууны «Война-продолжение» деп терминле темдектейдилер (фин. Jatkosota), Финляндияга СССР ойто ло катап табарган болуп јат.
  
  СССР-га удура Словакияныҥ черӱлери јуулашкан, 2,5 дивизия (эки пехотный дивизия, бир гаубичный полк, бир полк противотанковый артиллерия, бир зенитно-артиллерийский полк, бир авиаполк ло бир танковый батальон — бастыра јаба 42,5 муҥ военнослужащий, 246 орудие ле миномёт, 35 танк ла 160 самолёт).
  
  Франкист Испания 1941 јылда СССР-га удура пехотный дивизия (ады «голубая дивизия») ла  «Сальвадор» деп авиаэскадрилья ийген.
  
  Болгария СССР-га удура болбогон, болгарский военнослужащийлер Греция ла Югославига удура, олордыҥ партизандарыла јуулажарда, немец дивизиялар кӱнчыгыш фронт јаар ууланган. Болгария оныҥ ӱстине немец военный командованиеге бастыра аэродромдорын ла Варна и Бургас деп портторын берген (немцтер Кӱнчыгыш фронтко керектӱ тузаланган).
  
  Хорватия 1941 јылда Германияга болуш эдип, Хорватские формирования нацистской Германии, ӱч легион аткарган, хорват—доброволецтер пехотный, кейде ле талайда черӱлер кожулган. Вермахттыҥ СС черӱзинине хорватардыҥ база эки дивизиязы ла боснийский мусульмандар кожулып, Кызыл Черӱге удура Югославия ла Венгрияны јайымдаар тушта јуулашкан.
  
  Генерал Андрей Власов башкарган орус јайымдаар черӱ (РОА) база нацист Германия учун јуулашкан, вермахтка кирбеген де болзо.
  
  Абвердиҥ спецбатальондорында украинский националисттер — «Нахтигаль» ла «Роланд» деген батальондор јуулашкан. «Нахтигаль» Львовты алала, Винница учун тартышкан. Батальон «Роланд» немецких черӱге болужарга Румыния јаар аткарылган, оныҥ кийнинде Молдавияга, је ондо јуулашпаган. Кӱскиде, качан украин батальондор расформировать эдилерде, бастыра личный состав бир подразделение — полицияныҥ 201-чи батальоны боло берген.
  
  Нацист Германияга онойдо ок Тӱндӱк Кавказтыҥ ла Закавказьениҥ национал формированиелери  Батальон особого назначения «Бергманн», вермахттыҥ Грузинский легионы, Азербайджанский легион, Северокавказский отряд СС ла о.ӧ.
  
  Гитлеровской Германияныҥ черӱзинде генерала Гельмут фон Паннвица башкарган 15-чи казачий кавалерийский корпус СС  
  ла ӧскӧ дӧ казачий частьтар јуулашкан. Казачествоны Германия учун јуулашсын деп «теория» тапкандар, бу теория аайынча казактар остготтордоҥ таркаган.
  
  Германия учун генерал Борис Штейфонго баштаткан орус корпус, ак каанныҥ черӱзиниҥ генерал-лейтенанты башкарган корпус ла СССР-дыҥ граждандарынаҥ ла белоэмигранттардаҥ турган база бир канча бӧлӱк частьтар јуулашкан.
  
  Јууга белетениш. СССР 
  
  1925 јылдаҥ ала бешјылдыктарда () СССР-да тӱрген, экпиндӱ индустриализация болгон, СССР промышленный производстволо телекейде США-ныҥ кийнинеҥ экинчи јерге чыккан, оборонный јеткилдеш-чыгым госбюджеттиҥ 32,5 % болгон. 
  Ороонныҥ кӱнчыгыш јанында 20 % промышленный продукция эдилген. СССР экономиказын военный рельске јӱк ле 1942 јылда, кӱнбадыштаҥ 2600 эвакуированный предприятиелерди иштедип кӧндӱктирген. Германия дезе экономиказын военный рельске јаҥыс 1943 јылда кӧчӱрген.
  
  1927—1937 јылдарда озогы кӱнбадыш тергеелик кыйуларда 13 коруланар јерлер болгон (), 1938—1939 јылдарда оныҥ ӱстине база 8 укрепрайон тудуп баштаган. 1940—1941 јылдарда јаҥы тергеелик кыйуда база 20 укрепрайон тудулган. 1941 јылда кӱӱк айдыҥ 21 кӱнинде башкаруныҥ јӧби аайынча укрепрайондорда эки бӧлип тудар, је онойдо ло 1941 јылда нацист Германия табарарда бу шибееленетен јерлер јуулажарга белен эмес болгон.
  
  1939 јылдыҥ сыгын айыныҥ 1 кӱнинде СССР-да 99 дивизия, 1941 јылдыҥ кичӱ изӱ айыныҥ 22 кӱнинде — 303 дивизия болгон. РККА-ныҥ тоозы бу ӧйгӧ 3 катапка кӧптӧгӧн (5,3 млн кижи), је текши мобилизацияныҥ кийнинеҥ 8,9 млн кижи болор учурлу болгон Вермахт к июню 1941 года был полностью мобилизован (7,3 млн чел.).
  
  1940 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 26 кӱнинде указ чыккан «Бир кӱнде 8 час иштеер, бир неделеде 7 кӱн иштеер, ишмекчи сурак јоктоҥ иштеҥ барарга јарабас, оройтыганла ишке чыкпаган учун уголовный бурулаш болор. Бу ла ӧйдӧ ишмекчи кижини бир предприятиенеҥ экинчизине албанла кӧчӱрерге јараар эткен 
  јӧп 1940 јылда ӱлӱрген айдыҥ 19 кӱнинде чыккан («О порядке обязательного перевода инженеров, техников, мастеров, служащих и квалифицированных рабочих с одних предприятий и учреждений в другие»). 1940 јылда  ӱлӱрген айдыҥ 3 кӱнинде јӧп чыккан «О Государственные трудовые резервы СССР», бу јӧп аайынча  специал ӱредӱлӱ заведениелердеҥ 14 јашту балдарды мобилизовать эдер, ӱредӱ ӧйинде иштеп, производстволык  норма бӱдӱрер учурлу болгон.
  
  1940 јылда сыгын айдыҥ 18 кӱнинде совет башкаруга доклад эдилген «Об основах стратегического развёртывания Вооружённых Сил Советского Союза на Западе и Востоке на 1940—1941 гг.». Генеральный штаб докладты шӱӱжеле, нацист Германия јаан кӱчин Сан сууныҥ јанына чогуп јатканын кӧрӱп, бойыныҥ тӧс черӱлерин Бресттеҥ тӱштӱктей тургузар деп шӱӱген, јуу башталза, Германияны Балканда ороондордоҥ туура эдип кезерге, онойып немецтерди экономика болуш јок эдерге. Мында Тӱштӱк-Кӱнбадыш фронтто СССР-дыҥ 4-чи армиязы Кӱнчыгыш Пруссияны ал согор учурлу болгон.
  
  1940 јылда «Соображения об основах стратегического развёртывания Вооружённых Сил Советского Союза на Западе и Востоке на 1940—1941 јј.»деп бичик тургузылган, ол 5 катап кубулган (1940 јылдыҥ кичӱ изӱ, тулаан, кӱӱк айларында, 1941 јылдыҥ тулаан ла кӱӱк айларында). 1941 јылда кӱӱк айдыҥ 15 кӱнинде  Генеральный штабтыҥ башкараачылары  Германия черӱзин текши мобилизация этпеген деп темдектеген, тылдары ачык. Черӱлерин јууп јатканча, СССР табаруны озо эдер деп шӱӱлтелер болгон. Озо Краковко, Катовицеге табарар, оноҥ Варшавага, Дембшинге једер, операцияныҥ 30-чы кӱнинде  Лодзь, Оппельнди алар.
  
  Советский Союз 
  1941 јылда кичӱ изӱ айыныҥ 22 кӱнинде  СССР-дыҥ приграничный округтарында ла флотторында 15 армия, 172 дивизияныҥ (ло тоодо 40 танковый, талортолой јеткилделген) ичинде: 3 289 850 солдат ла офицер, 59 787 орудие ле миномёт, 10 743 самолёт (јаҥы самолёттор јӱк ле 20 %), 12 782 танк (олордыҥ 1475 танкы Т-34 ла КВ). Ӱч флоттыҥ личный составында 220 муҥ кижи, 182 корабль — 3 линкор, 7 крейсер, 45 лидер ле эсминец 127 суу алдыныҥ керептери. Јерде ле талайда тергеелик гран-кыйуда 8 пограничный округ турган (олордыҥ бежӱзи кӱнбадышта).  Внутренний войскала кожо 100 муҥ кижи болгон.
  
  Беш приграничный округ корулаар учурлу болгон: Ленинградский военный округ, Прибалтийский военный округ, Белорусский, Западный окылу округ, Киевский военный округ ла Одесский военный округ. Талайдаҥ олорго ӱч флот јӧмӧӧр учурлу болгон: Северный флот СССР, Балтийский флот СССР, Черноморский флот.
  
  Прибалтийский военный округка (башкараачызы генерал Кузнецов Фёдор Исидорович) 8-чи ле 11-чи армия (СССР), 27-чи армия (СССР) Псковтоҥ кӱнбадыштай кирген. Бу черӱлер Балтий талайдаҥ ала Литваныҥ тӱштӱк кыйузына јетире 300 км-ге чӧйилген.
  
  Ӧскӧ ороондор 
  Совет черӱ ӧскӧ ороондорды јайымдаганы Ада-Тӧрӧл учун Улу јууга база кирип јат. Бу ороондорго фашист блоктыҥ ороондоры ла олорго олјолоткон ороондор кирет — Германия (Третий рейх), оккупацияда Польшаныҥ генерал-губернаторствозы (Третий рейх), Финляндия, Норвегия (Режим Квислинга), Румыния, Болгария, Сербия, Богемия ла Моравия, Венгрия, а также входившей в состав онойдо ок Германияга кирип турган Австрия (Альпийский ле дунайский рейхсг), нацист Германия тӧзӧгӧн Хорватия ла Словакия.
  
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйин бӧлӱгени 
  Историография билим Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ ӧйин ӱч јаан бӧлӱк эдип кӧргӱзет:
  Баштапкы периоды (1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱни — 1942 јылдыҥ кӱчӱрген айы). Германия СССР-га табарган. Јуу башталган период. Блицкригтиҥ бызылганы. Москва учун јуу-согуш. 1942 јылдыҥ јайында јууда јастыралар ла јеҥдиртиштер.
  
  Экинчи периоды (1942 јылдыҥ кӱчӱрген айы — 1943 јылдыҥ јаҥар айы). Јууныҥ кезем кубултазы. Сталинградский ле Курский јуу-согуштарда , Днепр учун согушта јеҥӱлер.
  
  Ӱчинчи периоды (1944 јылда чаган айы — 1945 јылда кӱӱк айдыҥ 9 кӱни). Изгнание врага за пределы территории СССР-дыҥ јеринеҥ ӧштӱлерди чыгара сӱрӱп, Европаныҥ оккупацияда ороондорын јайымдаганы. Фашист блоктыҥ јайрадылганы. Берлинский операция.  Германияныҥ сӧс јогынаҥ багынганы ().
  
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ уулалган учы — Советско-японский јуу.
  
  Јууныҥ баштапкы периоды(1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱни — 1942 јылда кӱчӱрген айдыҥ 18 кӱни) 
  
  1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 18 кӱнинде СССР-дыҥ кезик приграничный военный округтары 
  јуулажарга белен деп айалгага тургузылган. 
  
  Балтиканаҥ тӱндӱктей «Барбаросстыҥ» планын бӱдӱрери кичӱ изӱ айдыҥ 21 кӱнинде башталган, качан Финский порттордо турган немецкий минный заградительдер Финском заливте миналарлу эки јаан јалаҥ этен. Бу миналу јалаҥдар  советский Балтийский флотты Финский заливтиҥ кӱнчыгыш келтейинде туйуктап ийген.
  
  1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде 2:30 ла 3:00 сааттыҥ ортозында (бу ӧй кийнинде В. М. Молотовтыҥ эске алыныжынаҥ алынган)), эмезе 5:30 саатта деп В. М. Молотов радиоло 1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде Германия табару эткен деп јарлаган), Германияныҥ   СССР-да посолы В. Шуленбург В. М. Молотовко (Народный комиссар иностранных дел СССР) јолугып, јарлаган —  совет башкару  Германияда ла оккупированный ороондордо јеткерлӱ политика ӧткӱрген, черӱлерин јарман кыйуга чоккон  (). Баштануныҥ учы: «Фюрер оныҥ учун јарман черӱлерге удурлашсын деп јакару берген». Дипломатиялык нотала кожо ол документтер берген. Ол ло кӱн СССР-га удура јууга кирип јат деп Италия ла Румыния; Словакия (кичӱ изӱ айдыҥ — 23 кӱнинде) јарлаган.
  
  1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде 3:06 саатта СССР-дыҥ Черномор флодыныҥ јааны контр-адмирал Елисеев Иван Дмитриевич  СССР-дыҥ теҥеризине кирген јарман самолётторды оодо атсын деп јакару берип, тӱӱкиге кирген: бу Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ бажында јарман черӱге удурлажар эҥ баштапкы јуучыл приказ болгон.
  
  3:07 саатта Г. К. Жуков јуу-согуш башталган деп табышты алган.
  
  1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде Германия СССР-га табарган. 4:00 саатта имперский министр иностранных дел Риббентроп Берлинде совет посолго, Деканозовко, јуу баштаган керегинде нотаны табыштырган, ого коштой ӱч приложение: «Доклад министра внутренних дел Германии, рейхсфюрера СС и шефа германской полиции Германскому правительству о диверсионной работе СССР, направленной против Германии и национал-социализма», «Доклад министерства иностранных дел Германии о пропаганде и политической агитации советского правительства», «Доклад Верховного командования германской армии Германскому правительству о сосредоточении советских войск против Германии». Таҥ алдында 1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде артиллерийской ле авиация ӧткӱрген адыштардыҥ кийнинеҥ јарман черӱлер СССР-дыҥ кыйузын кечип, табару эткен.
  
  Бу ла кӱн Румын ла јарман черӱ Прут сууны кечип, Дунай сууны кечерге ченешкен, је совет черӱ кечерге бербей, румын јердиҥ ӱлӱзин алып соккон. Је 1941 јылда јаан изӱ айда — сыгын айда румын черӱ јарман черӱниҥ болужыла бастыра Бессарабияны, Буковина ла Днестрдыҥ междуречьезин, Тӱштӱк Бугты ал соккон.
  (подробнее см.: Приграничные сражения в Молдавии, Румыния во Второй мировой войне).
  
  Кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде 12 саат туште  В. М. Молотов радиоло СССР-дыҥ граждандарына Германияныҥ табарузы керегинде, јууныҥ башталганы керегинде окылу јетирӱ эткен.
  
  1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде  СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ чыгарган јӧби аайынча, Кызыл Черӱге  14 јуучыл округтаҥ (бастыра 17 округ) (1905—1918 јылдарда чыккан улус, 14 јыл) текши мобилизация јарлалган. Арткан 3 округта — Забайкальский, Среднеазиатский ле Дальневосточный округтарда мобилизация бир ай кийнинде јажытту ӱредӱ эдип јарлаган() .
  , Выборгско-Петрозаводский операция, Львовско-Сандомирский операция, Ясско-Кишинёвский операция, Прибалтийский операция (1944); бу операциялар Белоруссияны, Украинаны, Прибалтиканы, Чехословакияныҥ кезик јерин јайымдаганыла јарлу; Петсамо-Киркенесский операция тӱндӱк Заполярье ле Норвегияныҥ тӱндӱк јанын јайымдаган. Румыния ла Болгария капитуляция эдип, ойто Германияга удура болгон (Болгария Великобритания ла США-ла јууда болгон, је СССР-ла јуулашпаган, СССР сыгын айдыҥ 5 кӱнинде Болгарияга јуу јарлайла, јерине кирген, болгар черӱ удурлашпаган.
  
  1944 јылдыҥ јайында совет черӱ Польшаныҥ јерине кирген. Совет черӱ поляк черӱле кожо немцтерге удура операциялар ӧткӱрген (Войско Польское, генерал Берлинг). Куран айдыҥ 23 кӱнинде Люблиннеҥ Рязаньда лагерь јаар интернированный јуучылдардыҥ (бойцов АК) баштапкы этабы барган. Атандырар алдында олорды алдында немецтердиҥ концлагери болгон Майданекте туткан. Хелмде јаан изӱ айдыҥ 21 кӱнинде коммунисттер Польский комитет национального освобождения тӧзӧгӧн.
  Куран айдыҥ 1 кӱнинде Польшада Варшава калада Армия Крайова Варшавский восстание (1944) кӧдӱрген. Повстанецтер эки айдыҥ туркунына немецтерле тартышкан. 1-кы Белорусский фронт олорго болужып болбогон, Белорусский операция (1944) 600 км јерде, Варшаваныҥ алдында тыҥ удурлажуга туштаган.
  
  Куран айдыҥ 30 кӱнинде Словацкий национал тӱймеен болгон бажында Йозеф Тиссо немецтердиҥ нанында болгон. Совет черӱ сыгын айдыҥ 8 кӱнинде Восточно-Карпатский операцияны баштаган.
  
  Немец черӱ Будапештте 1945 јылда кочкор айдыҥ 13 кӱнинде багынган. Јаҥар айдыҥ 28 кӱнинде Венгрияныҥ Удурумга Башкарузы тӧзӧлгӧн, ол чаган айдыҥ 20 кӱнинде СССР-ла перемирие тургускан.
  
  Государственный комитет обороны ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде Воинский призыв јарлаган (призывниктер 1927 јылда чыккандар). 1 156 727 кижи — калганчы военный призыв болгон.
  
  Кыш-јас кампания. 1945 јыл
  
  Јуучыл фронт 
  Совет черӱниҥ кӱнбадыш уулу ичкерлеп табарары јаҥыс ла 1945 јылда чаган айда ойто башталган. Чаган айдыҥ 13 кӱнинде Восточно-Прусский операция (1945) башталган. Совет черӱ Восточной Пруссияныҥ кезик јерин ал соккон, Северный Польшада јерди, кӱнбадыш ла тӱштӱк-кӱнбадыш јанынаҥ јанынаҥ ӧштӱниҥ прусский группировказын туйуктап, Млавско-Эльбингский операцияга јарамыкту айалга тӧзӧгӧн.
  
  Калининград уулу ичкерлеер операция немец черӱниҥ тильзитско-инстербургский группировказына удура ӧткӱрилгенинеҥ улам, 3-чи Белорусский фронт 130 км ичкерлеп, немцтердиҥ тӧс кӱчин ооткон, онойдо Восточно-Прусский операция бӱткен.
  
  Польшада дезе чаган айдыҥ 12 кӱнинде Висло-Одерский операция башталган, ол ӧйдӧ кочкор айдыҥ 3 кӱнинде немец черӱнеҥ Польшаныҥ јери јайымдалып, Висла суудаҥ кӱнбадыштай Одердиҥ јарадында плацдарм колго кирген, кийнинде ол плацдарм Берлинге ууланар арга берген. Тӱштӱк Польша ла Чехословакияда 4-чи Украинский фронтто черӱ Кӱнбадыш Карпатта кӧп јер ӧткӧн, кочкор айдыҥ 18 кӱнинде Вислага јеткен, оныла 1-кы Украин фронт Силезияга кирерине јӧмӧгӧн.
  
  Тулаан айдыҥ 10 кӱнинде совет черӱ Чехословакияда Моравско-Остравский ичкерлеер табару операцияны баштаган. Калганчы јаҥыс угольный бассейнди Ӱчинчи рейхте артырарга чырмайып, вермахттыҥ башкарузы 1945 јылдыҥ кандык айында бу фронтко ӱзеери черӱ аткарган. Моравска-Острава каланы совет черӱге јӱк ле кандык айдыҥ 30 кӱнинде аларга келишкен.
  
  Тулаан айдыҥ 16 кӱнинде, Балатон кӧлдиҥ јанында тыҥ тартыжуныҥ кийнинеҥ, Венский ичкерлеер операция кӧндӱгип, Венаны јайымдаган. Јолой 6-чы танковый армия СС (Германия) оодо согулган. Кандык айдыҥ бажында Чехословакияныҥ јериле совет черӱ канду-јуула кӱнбадыш јаар јӱткийт. Кандык айдыҥ 7 кӱнинде Венага јууктап, немцтердиҥ тыҥ удурлажузына туштайт. Бу тыҥ тартыжуларла кандык айдыҥ 13 кӱнинде Вена јайымдалган.
  
  Кочкор айдыҥ 10 кӱнинеҥ ала кандык айдыҥ 4 кӱнине јетире Восточно-Померанский операция једимлӱ ӧткӱрилген, 1-чи Белорусский фронт турушкан.
  
  Бу ла ӧйдӧ Кӱнчыгыш Пруссияда Кёнигсберг кала учун тартыжу башталган. Араайынаҥ совет черӱ бир ле километрдеҥ оромдордо согуш ӧткӱрет. Учында немцтердиҥ восточнопрусский группировказы оодо согулган. Тӱндӱкте тескерлеп бараткан «Север» деп группа Курляндский казанда туйуктаткан (Курляндский котел), Германия багынганча ла тыҥ тартышкан.
  1945 јылда Польша уулу бараткан 1-чи Белорусский ле 1-чи Украинский фронттор Одерле Нейсе сууларга јеткен. Кыска јолло Берлинге јетире 60 км арткан. Американ ла британ черӱлер (Центрально-Европейская операция) немец черӱниҥ рурский группировказын јоголтоло, кандык айдыҥ ортозында Эльба сууга јеткен. Јаан јылыйтулу да болзо, Германия база кӱчтӱ ле болгон. 1944—1945 јылда кышкыда улузы једишпей барган. Је Јарман черӱде кандык айдыҥ ортозында (Кызыл Черӱниҥ Генштабыныҥ разведказы јетиргениле) 223 дивизия ла бригадалар болгон.
  
  1945 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинде совет черӱниҥ Берлинге јӱткӱӱр операциязы башталган. Совет черӱ кандык айдыҥ 25 кӱнине јетире Берлинди айландыра курчап ийген. Кандык айдыҥ 25 кӱнинде 1945 јылда совет черӱ Эльба сууда баштапкы катап Кӱнбадыштаҥ келген американ черӱле тушташкан. Кандык айдыҥ 30 кӱнинде курчаткан Берлинде, Германияныҥ фюрери Адольф Гитлер кол салынган. 2 мая 1945 јылдыҥ кӱӱк айыныҥ 2 кӱнинде Берлинниҥ гарнизоны багынган.
  
  Берлинди алган кийнинеҥ совет черӱ Пражский операция ӧткӱрген — јууда калганчы стратегиялык операция. Кӱӱк айдыҥ 6—11 кӱндеринде совет черӱ немец черӱниҥ Центр деп группазын јоголтып, 800 муҥ немец солдат ла офицерди олјого алган.
  
  Кӱӱк айдыҥ 9 кӱнинде Данияда Борнхольм деп ортолыкка совет десант тӱшкен, мында немец черӱниҥ капитуляциязын ӧткӱрген, кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде Курляндский котёлдо немец группировка багынган.
  
  Политикалык фронт 
  1945 јылда чаган айдыҥ 19 кӱнинде АК-ныҥ калганчы командующийи Леопольд Окулицкий оны јоголтор деп Јакару чыгарган. 1945 јылдыҥ кочкор айында польский эмигрант правительство, Польшада Совет Национального единстваныҥ кӧп саба делегаттары ла АК-ныҥ башкараачыларын НКГБ-ныҥ генералы И. А. Серов конференцияга јууган, коммунист эмес группировкалар (Совет Союз јӧмӧп турган) Удурум поляк башкаруга кирери јанынаҥ суракты шӱӱжерге. Је олорды Прушкувта арестовать эделе, тулаан айдыҥ 27 кӱнинде Москвага экелеле, јаргылаган (Процесс шестнадцати).
  
  1945 јылда кочкор айда 4—11 кӱндерде Ялтинский конференцияда Сталин, Черчилль ле Рузвельт болгондор. Јууныҥ кийнинде јаҥы политиканыҥ тӧс ууламјылары, принциптери шӱӱжилген.
  
  Јууныҥ божогоны 
  
  Европада јуу токтогон, кӱӱк айда 8 кӱнде, 22 саат 43 минутта Акт безоговорочной капитуляции вооружённых сил Германии бичилген. Јуу-согуштар 1418 кӱнниҥ туркунына ӧткӧн. Је, капитуляцияны Советский Союз алала, Германияла амырдыҥ јӧбин тургуспаган, формально Германияла јуу айалгада арткан. Германияла јуу формально 1955 јылда чаган айдыҥ 25 кӱнинде СССР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ јӧби «О прекращении состояния войны между Советским Союзом и Германией» чыгарда токтогон.
  
  Москвада кичӱ изӱ айдыҥ 24 кӱнинде Јеҥӱниҥ парады ӧткӧн. Јаан изӱ ай — куран айда 1945 јылда ӧткӧн Потсдамский конференцияда СССР-дыҥ, Великобритания ла США-ныҥ башкарулары јууныҥ кийнинде Европада политикалык сурактар аайынча јӧптӧшкӧн.
  СССР-дыҥ экономиказын орныктырары керегинде база сурактар кӧрӱлген.
  
  Јуу-согуштар ла операциялар 
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ јаан тартыжулары:
  
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јууныҥ уч турултазы 
  СССР-дыҥ Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда учурын российский ле кӱнбадыш тӱӱкичилер канай да башка эдип кӧрзӧ, је Улу јууны Совет Союз сӧс јоктоҥ военно-политический, экономический ле идеологический јанынаҥ туйга ла ойноп алганыныла јӧпсинедилер. Эҥ јаан јеҥӱ — Европаныҥ ороондорын Экинчи телекейлик јууда нацист Германиянаҥ аргадаганы болуп јат.
  
  Немец черӱлердеҥ јайымдаган Кӱнчыгыш Европа ла Германияныҥ јерлеринде СССР амыр јӱрӱм орныктырар иш ӧткӱрген: эл-јонды аш-курсакла јеткилдеери, производствоны орныктарары, немец ле националист подпольени, тонок-мародёрствоны токтодоры, уголовный каршу керектерди јоголтлры.
  
  Чыгым 
  Вооружённые Силы Российской Федерации окылу версияда (1993 јылда кӧп документтердеҥ «јажытту» деп гриф алына берерде) берип јат, СССР-дыҥ 6ууда болгон кайра келбес јылыйтулары 11444100 кижи, бу тоодо божогон военнослужащийлер — 8668400 кижи 6818300 солдат јууда божогон, госпитальдарда ла о.ӧ. айалгада, 1850100 кижи пленнеҥ ойто јанбаган, оккупацияда корогон гражданский эл-јон — 13684700 кижи (олордоҥ: ӧнӧтийин ӧлтӱргендери — 7420400 кижи, Германияда албан иште корогондор — 2164300 кижи, тороноҥ, оорунаҥ — 4100000 кижи). Бу тоого фронттыҥ јанында јерлерде јаткан граждансккий эл-јон, курчууда калаларда болуп ӧлтӱрткен эл-јонныҥ тоозы кирбеген. Онойдо Ленинградта блокадада 658000 кижи божогон. Сталинградский согушта — 40000 кижи. Севастопольды , Одессаны, Керчьти, Новороссийскти, Смоленскти, Туланы, Харьковты, Минск ле Мурманскты бомбалаарда муҥдар тоолу улус божогон. 2015 јылда Министерство обороны РФ мындый тоолор јарлаган: јууныҥ кайра болбос чыгымы — 12000000 кире кижи, ороонныҥ јууда текши корогон улузы (СССР) — военнослужащий ле граждан эл-јон — 26600000 кижи. СССР-дыҥ текши материальный чыгымы — Национал байлыгыныҥ ӱчинчи бӧлӱги кире бар. Јуу ӧйинде СССР-дыҥ эл-јоныныҥ тоозы (ол тоодо рождаемость јабызаганыла кожо) 42 млн кижиге астаган.
  РФ-та ВС комиссияныҥ бергениле. Германияныҥ союзниктериниҥ јууда кайра келбес јылыйтулары — 1468145 кижи. Божогон солдаттардыҥ тоозы — 4270700 ле 806000 кижи. Германияныҥ, Венгрияныҥ (1920—1946), Италияныҥ (1861—1946), Румынияныҥ, Финляндияныҥ ла Словацкий республиканыҥ (1939—1945) текши демографиялык јылыйтузы 11,9 млн кижи болгон.
  
  Јууныҥ јайымдаар учуры 
  Ада-тӧрӧл учун Улу јууныҥ јайымдаар учуры:
   Совет эл-јон кижиликке јеткерлӱ айалга болгон јарман нацизмди јоголторында тӧс туружаачы болгон;
   Совет эл-јон кемнеҥ де камаан јок таҥынаҥ ӧзӱм алынар тап-эригин корулап алган;
   Кызыл Черӱ СССР-дыҥ кыйуларыныҥ тыштында ӧткӱрген јуу-согужыла фашизмнеҥ Европаныҥ ороондорында миллиондор тоолу улустыҥ јӱрӱмин аргадаган;
   Јеҥӱниҥ турултазы — Ялтинско-потсдамская система международных отношений ле Организация Объединённых Наций кижиликти јуу-чактаҥ айрыганы ().
  
  Эл-јондорды фашизмнеҥ аргадаар амаду јууныҥ бажынаҥ ала баштапкы јерде турган. Онойдо, радиоло 1941 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Иосиф Сталин айткан:
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу јаҥыс ла ороонды фашист олјочылардаҥ аргадаары эмес, онойдо ок јарман фашизмнеҥ шыралаган Европаныҥ эл-јондорына болужары. Бу јайымдаар јууда бис јаҥыскан эмезис.<…> Бистиҥ орооныстыҥ јайымы учун јуу Европа ла Американыҥ јайымы учун јуула бириге берер, демократиялык јайым учун. Бу Гитлердиҥ фашист черӱлериниҥ јалчыланары ла олјого аларына удура калыктардыҥ бир фронты болор.
  
  Кийнинде бу амаду Государственный комитет обороныныҥ јӧптӧринде, онойдо ок Верховный Главнокомандующий Вооружёнными силами СССР-дыҥ директиваларында ла јакаруларында чокумдалган болгон.
  Нюрнбергте трибунал приговорды јууда кинчек эткен деп бурулаткан 19 кижини (12 кижини тынын кыйар, 3 кижини јажына тӱрмеде отурар) јаргылаган, ол тоодо пропагандисттерди, телекейлик фашизмди бурулаган. Телекейди фашизмниҥ јеткеринеҥ јайымдаары XX-чи чактыҥ военно-политический событиези болгон.
  
  СССР-дыҥ нацистский Германия ла оныҥ союзниктерин јоголторында јаан учурын јууныҥ кийнинде международный отношениелердиҥ системазында эмдиги ӧйдиҥ идеологический концепциялары полярный эдип чотойт.
  Кӱнчыгыш Европаныҥ ороондорында кӧп сабада совет черӱ олордыҥ јерине 1944—1945 јылдарда нацизмнеҥ јайымды экелген, је ордына бу ороондордо просоветский режим тургускан, 1980-чи јылдардыҥ учына јетире олордыҥ тап-эриктери ле јайымын тыҥ кыстаган деп јартайдылар.
  
  Украина 
  2015 јылда году Верховная Рада Украины Јасак чыгарган «Об увековечивании победы над нацизмом во Второй мировой войне 1939—1945 годов», бу ла ӧйдӧ «Об увековечивании победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов» деп Јасакты јоголткон. Јаҥы Јасактыҥ текстинде «Великая Отечественная война» деп терминди тузаланбайт. Кӱӱк айдыҥ 9 кӱни День победы над нацизмом во Второй мировой войне деп адалат, кӱӱк айдыҥ 8 кӱни — Дни памяти и примирения деп айдылат.
  
  Польша 
  2019 јылда Россияны Экинчи телекейлик јууга учурлалган мероприятиелерге кычырбаган, Польшаныҥ президенти Анджей Дуда айткан, СССР ла Германия 1939 јылда союзниктер болгон, јууныҥ кийнинде Польша јайымдалбаган, «заложник коммунизма» боло берген, мында 1960-чы јылдарга јетире репрессиялар болгон, Польшада јуу јаҥыс 1989 јылда токтогон.
  
  Болгария 
  2019 јылда сыгын айдыныҥ 4 кӱнинде Болгарияныҥ МИД-и РФ-ныҥ посольствозы белетеген «Выставка к 75 летию освобождения Восточной Европы от нацизма» деген кӧрӱниҥ алдында мындый баштану эткен, СССР нацизмди јеҥген, је бу ла ӧйдӧ {{lang-ru|«полувековые репрессии, удушающее гражданское сознание, деформированное экономическое развитие и оторванность от динамики процессов в развитых европейских странах»}} деген айалганы айтпаска болбос. Онойдо ок «освобождение» деп термин чала эреҥис, кезик политиктерге, курч сурактар шӱӱшсе, Болгарияда артык арга берет деп темдектелген.
  
  СССР ла антигитлеровский коалиция 
  
  Германия СССР-га табарган кийнинде, Великобритания ла СССР союзниктер боло берген: 1941 јылда кичӱ изӱ айдыҥ 22 кӱнинде Великобританияныҥ премьер-министри Уинстон Черчилль айткан:
  Опасность, угрожающая России, — это опасность, грозящая нам и Соединённым Штатам, точно так же, как дело каждого русского, сражающегося за свой очаг и дом, — это дело свободных людей и свободных народов во всех уголках земного шара.
  
  Кичӱ изӱ айдыҥ 12 кӱнинде СССР Великобританияла Германияга удура кожо јуулажар деп јӧптӧжӱ тургускан. Кичӱ изӱ айдыҥ 18 кӱнинде ондый ок јӧптӧжӱни СССР Чехословакияныҥ эмигрант правительствозыла тургускан, кичӱ изӱ айдыҥ 30 кӱнинде дезе Польшаныҥ эмигрант правительствозыла тургускан (Соглашение Сикорского-Майского).
  Куран айдыҥ 14 кӱнинде польский эмигрант правительстволо јӧптӧжӱ тургузылган. СССР-да польский граждандардыҥ черӱзи (Андерстиҥ черӱзи) чогулары башталган. Бу черӱге 1939 јылда советский пленге кирген (Польский поход РККА) польский граждандар ла Сталинский репрессияга алдыртып, депортировать этиртип, катуныҥ јерине кирген поляктар (куран айдыҥ 12 кӱнинде олорды амнистияга чыгарганы керегинде јӧп јарлалган) айдунаҥ јайымдалып кирген.
  
  1941 јылдыҥ сыгын айыныҥ 24 кӱнинде СССР Атлантический хартияга кирген, кезик сурактарла бойыныҥ аҥылу шӱӱлтезин айткан. Сыгын айдыҥ 29 кӱнинеҥ ала — ӱлӱрген айдыҥ 1 кӱнине јетире (1941) Москвада СССР-дыҥ, США ла Великобританияныҥ окылу улузы јуундаган, ондо ленд-лиз (протокол о взаимных поставках) тургузылган. Баштапкы британский јуучыл кошту «Дервиш» деп арктический конвой оноҥ озо СССР-да Архангельск калага куран айдыҥ 31 кӱнинде (1941) једип келген. СССР-га јуучыл кошты тӱштӱк маршрутла јетирерге, 1941 јылдыҥ куран айында совет ле британ черӱлер (Иранский операция) Иранга кирген.
  
  Великобританияныҥ Королевский ВВС-ныҥ 151-чи истребительный авиакрылозы 1941 јылда сыгын айдыҥ бажында Мурмансктыҥ јанында Североморск (Ваенга) калага келип, (Операция «Бенедикт») 1941 јылдыҥ ӱлӱрген айыныҥ ортозына јетире јуулажала, британ истребительдерди СССР-га берип ийген.
  «Мы никогда не считали, что наша помощь по ленд-лизу является главным фактором в советской победе над Гитлером на Восточном фронте. Она была достигнута героизмом и кровью русской армии»— деп, Ф. Рузвельттиҥ болушчызы Гарри Гопкинс айткан.
  
  Государственный секретарь Э. Стеттиниус айткан: «За эту помощь русские уже заплатили цену, которая не поддаётся измерению в долларах или тоннах. Это миллионы нацистских солдат, убитых или взятых в плен, нацистские танки, превращённые в груды железного лома на поле боя, пушки и грузовики, брошенные отступающими германскими армиями».
  Лендлиз аайынча јеткилдеш: 1941 јылда кӱс-кыш — СССР-га јуу ӧйинде текши болуштыҥ 0,5 % болгон, 1941—1942 јылдарда — 7 %, эҥ кӧп јеткилдеш 1944—1945 јылдарга келишкен
  Идеальным исходом войны на Востоке был бы такой, когда последний немец убил бы последнего русского и растянулся мёртвым рядом.
  Рандольф Черчилль, Уинстона Черчилльдиҥ уулы айткан
  Если мы увидим, что выигрывает Германия, то нам следует помогать России, а если выигрывать будет Россия, то нам следует помогать Германии, и, таким образом, пусть они убивают как можно больше, хотя мне не хочется ни при каких обстоятельствах видеть Гитлера в победителях.
  Гарри Трумэн. «New York Times», 24.06.1941
  Профессор А. С. Барсенков А. Микоянныҥ ленд-лизтиҥ јаан учуры керегинде сӧстӧрин јарадып, СССР-дыҥ јуучыл кӱчин тыҥыдарга болуш келген деп темдектейт.
  
  Бастыра американ окылу јетирӱлердеҥ 1945 јылда сыгын айдыҥ учында ленд-лиз программа аайынча СССР јаар США-наҥ аткарылган: 14 795 самолёт, 7056 танк, 8218 зенитный орудие, 131 600 пулемёт; Великобританиянаҥ (1944 јылда кандык айдыҥ 30 кӱнине јетире) — 3384 самолёт ло 4292 танк; Канаданаҥ — 1188 танк. США ленд-лизле јуу-јепселдеҥ ӧскӧ кӧӧликтер, тракторлор, мотоциклдер, керептер, локомотивтер, вагондор, курсак-тамак ла оноҥ до ӧскӧ товарлар ийген. Је кезик Арктический конвойды (транспортный конвой) германский военно-морской флот (кригсмарине) јоголткон.
  
  Экинчи телекейлик јууда СССР-га јаан болушты Монголия јетирген, СССР-ла 500 000 кире аттар (тоозыла Кызыл Черӱниҥ аттарыныҥ 20 %), 30 000 атты таҥынаҥ араттар берген, монголдор кӧп эт берген (500 000 т), тӱк, тере тондор ло о.ӧ..
  
  1944 јылда кичӱ изӱ — сыгын айларда «Фрэнтик» деп совет-американ черӱлер Германияныҥ объекттерин бомбалаар операция ӧткӱрген, американ бомбардировщиктер челночный эдип треугольникле Англия — Италия — Полтава ажыра учкан.
  
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу историографияда 
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу ла Экинчи телекейлик јуу, российский ле гран ары јанында историографияда блааш-тартышту курч дискуссиялык тема болуп јат.
  
  Јуу ӧйинде болгон керектерди шиҥдеериниҥ курч сурактары 
  Блааштар эҥ ле озо совет, јарман ла ӱчинчи ороондордыҥ документтери ле архивтеринде јууда болгон керектерди бичигенинде башка болуп турганында. Кӱнбадыш тӱӱкилик билимде јуу недеҥ башталган деп тематика аайынча «германский» ле «совет» шиҥжӱ школдор бар деп айдылат. Эмдиге јетире блаашту сурактар: 1939—1941 јылдарда СССР-дыҥ тыш политиказы керегинде, экономикалык айалгазы, промышленность, Совет Союзтыҥ јууга белени, јууныҥ баштапкы периодында јеҥдиртиштер керегинде, онойдо ок Совет Союзтыҥ фашизмди јеҥеринде учуры керегинде.
  
  Јууныҥ кийнинде историографияныҥ аҥылузы неде дезе, совет ле кӱнбадыш тӱӱкичилердиҥ кӧрӱми эки телекейлик идеологияныҥ удура полюстарынаҥ камаанду болгон, «Холодная война». Совет тӱӱкичилер олордыҥ кӱнбадыш коллегаларыныҥ иштери пропагандистский ууламјылу болгонын темдектейдилер, олордо баштапкы јерде идеология турган фактология эмес. Совет шиҥжӱчилердиҥ айтканыла кӱнбадыш авторлор СССР-дыҥ јууда фашизмди јеҥген учурын астадарга, јууда болгон керектерди тӱӱкилик факттарды тӧгӱн эдип јартаганы улай ла туштайт, ӧнӧтийин онойдо эдилет. Је совет историографияда военный керектерди јартаары ороондо башкаруныҥ политикалык ла идеологиялык курсы аайынча база солунган.
  
  Јууныҥ кийнинде баштапкы јылдарда СССР-дыҥ архивтеринде кӧп материалдар јажытту деп темдектӱ болордо, шиҥжӱ иш эдерге кӱч болгон. Ол ӧйдиҥ статьяларында окылу идеологиянаҥ чыгарга јарабас болгон, бойыныҥ башка шӱӱлтезин бичиир арга бербейтен. Хрущёвский «оттепельдиҥ» де ӧйинде кал камык документтер јажытту деп статустаҥ чыгарда да, качан шиҥжӱчилер бир канча јайым алынарда да, идеология онойдо ло шиҥжӱ ишти буудактаган. 1960-чы јылда чыккан Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде баштапкы фундаментал 6 томду иште бу айалга кӧрӱнген.
  
  Совет историография 
  Историографияда кӧп шиҥделген сурактардыҥ бирӱзи ол 1939 јылда куран айдыҥ 23 кӱнинде тургускан советско-герман јӧптӧжӱ (). Совет историографияда бу сурак јанынаҥ бурууны немец башкаруга јоҥдойтон болгон, Гитлер Экинчи телекейлик јууны баштаган деп. Перестройка ӧйинде совет историографияда бу суракты ӧскӧртӧ кӧрӱп баштаган, (1980 јј.) ЦК КПСС-тыҥ международный политика јанынаҥ комиссиязы 1930-чы јылдардыҥ тӱӱкизин ойто јаҥырта юридический јанынаҥ кӧрӱп, пактты тургусканы, Экинчи телекейлик јууны баштаган буру Германия ла Совет ороонго теҥ келижет деп јарлаган.
  СССР јууныҥ баштапкы этабында коомой айалгада болгонын текши шӱӱжер керек. Совет историографияда 1960-чы јылдарга јетире Тӧрӧл учун јуу керегинде монографический толо шиҥжӱ иш јок болгон, јӱк ле архивный, кӧп сабазы јажытту деп гриф тургузылган документтер. Баштапкы фундаментал иш — алты томду монография «Великая Отечественная война Советского Союза 1941—1945 гг.», 1960 јылда кепке чыккан. Бу монографияда баштапкы ла катап тӧрт јыл болгон јууныҥ тӱӱкилик бӱткӱл анализи берилген. Онойдордо, баштапкы јеҥдиртиштер Ӱстӱги Башкаруныҥ јастыраларынаҥ улам болгоны, ол тоодо Сталинниҥ јастыразы. Эмдиги ӧйдиҥ историографиязында «Хрущёвская оттепель» тушта культ личностини акка чыгарган ӧйдӧ, ороонныҥ башкараачызы ла Ӱстӱги башкаруныҥ јастыраларын база да кӧпчидип јастыра кӱргӱскен деп айдат. Јууга совет черӱ белен эмес болгоны, Сталин Германия СССР-га табарарга белен эмес деп бодогон, ого коштой 1930—1940 јылдарда ченемелдӱ командованиениҥ репрессияларын база башкаруга јарбыган болгон.
  
  Совет ӧйдиҥ кийнинде историография 
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу керегинде отечественный историографический материалды эки тӧс группага бӧлӱгени — совет ле постсовет ӧйдиҥ, СССР јайрадылып, сыныкканыла јарталат. Перестройканыҥ ӧйинде кӧп материалдар јажытту болбой барган, РФ боло берерде бу иш тыҥыда кӧндиккен. Эмдиге јетире президентский архивтеҥ јажытту деп гриф алынбаган учун тӱӱкичилерге кӱч болот.
  Отечественный историографияда билимчилер постсоветский периодто кӧп блаашту сурактарды јаҥы јайым кӧрӱмле бичиир аргалу боло берген.
  Эҥ ле озо ороонныҥ башкарузы јууныҥ алдында стратегияны јажырып, Сталин коруланар ла политика белетеген деп айдат, је совет ӧйдиҥ кийнинде тӱӱкичилердиҥ (М. Мельтюхов) шиҥжӱзи аайынча, озо табарар план болгон, ол тоодо телекейлик революция баштаары. Келишпей калганы не дезе совет башкару јууныҥ башталарын чике билбей калганында.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   
  
  Ада-Тӧрӧл учун Улу јуу