title: Келей
text: Келей () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кан-Оозы аймагында Моты-Оозыныҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Келей .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ кӱнбадыш келтейинде, Тӱӱкейдиҥ, Эзимниҥ,Наралканыҥ сын тайгаларыныҥ эдегинде, Мотыныҥ суузыныҥ, Тектен ле Келейдиҥ суузыныҥ јарадында турат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 982—1129 метрге бийик
  .
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Соок ло узун кыш, кайда да 5-6 ай, чаган айдыҥ ортоайлык температуразы −19..-20,5 °С кире болуп јат, тыҥыда соок кӱндерде −35..-40 °С једет. Јай серӱӱн ле кыска болот, 3 ле ай. Јаан изӱ айда +25..+30 °С болот, ортоайлык изӱниҥ кеми +15 °С кире. Јут-чыктыҥ кеми 452—500 мм бар, салкынныҥ ортојылдык тӱргени 4,6 м/с болор.
  
  Аҥ-кужы 
  Айландыра кырларыныҥ арка јанын агаштар бӱркеген, кӧп сабазы чет агаш, бийиктей мӧш агаш. Кырлардыҥ меес јаны агаш јок, тас, куу таштар, кайалар. Тайгалары аҥду-кушту. Булан, элик, аҥ, тооргы, айу, бӧрӱ, тӱлкӱ, койон ло оок аҥдар. Кезик аҥ-куштардыҥ тоозы астап, јоголорго једип бараткан учун олорды «Кызыл Бичикке» кийдирген. Куштардаҥ бӧднӧ, чай, кӱртӱк, агуна, турна, кара-тас, каргаа ла о.ӧ. Чек јоголорго јеткен куштар: ала ылаачын, боро ылаачын, шоҥкор, карчага, ӱкӱ, мечиртке.
  
  Ӧзӱмдери 
  Айландыра кырлары мӧш, тыт, чиби, кайыҥ агашла бӱркелген, арал-арказында јӱзӱн-јӱӱр тайалар ла јердиҥ јиилектери бар: бороҥот, кызылгат, тийиҥкат, уйкӧс. Јалаҥдары чечектериле чоокырайган. Быркырууш чечек, калаш чечек, мӧт чечек, кӱн чечек, таҥдалай, буланат, чейне, марал чечек, ай чечек ле о.ӧ.
  
  «Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине» кирген ӧзӱмдер: артыш, кызыл тазыл, алтын тазыл ла о.ӧ..
  
  Јери ле јолдоры 
  Јурттыҥ текши јери 44,7 га.
  Ол тоодо: улус јадар јерлердиҥ кеми 26,2 га, јуртээлемде тузаланар јердиҥ кеми 12,4 га, јонго керектӱ тудумдар 0,6 га, производстволык јерлер 1,4 га, инженер ле транспорттыҥ инфраструктуразы 4,0 га, рекреационный учурлу 0,1 га.
  Келей јурттыҥ сыны тӱндӱктеҥ тӱштӱк јаар 961 м, кӱнчыгыштаҥ кӱнбадыш јаар 1 км 269 м. Јуртта 3 ором: Јаҥы, Минаковтыҥ Кудачы, Тан-Чолмон.
  Келейде 76 јаҥыс кат агаш тура, кажызы ла 2000 м² јерлӱ, 6 эки бӧлӱктӱ тура.
  Јурт ичинде јолдордыҥ узуны 8 км.
  
  «Солонешный — Кан-Оозы» деп регионал учурлу кӧӧлик јолдо турат (идентификационный темдеги 84К-96, узуны 56 км), Келейдиҥ боочызынаҥ ыраак јок.
  
  Келейге јетире ӱч јол бар: Улалу — Чаргы — Беш-Ӧзӧк — Чакырдыҥ боочызы — Экинур — Боочы — Келей; Улалу — Шабалин — Себиниҥ боочызы — Нефтебаза — Јоло — Јабаганныҥ боочызы — Экинур — Келей; Алтай кырайдаҥ келзе: Јаш-Тура — Солонешный — Тураты — Келей.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 220 кижи болгон, олордыҥ 97 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Инфраструктуразы 
   баштамы школ;
   јурттыҥ клубы;
   магазин — 2;
   эмчилик;
   библиотека;
   спортјалаҥ;
   агашкезим..
  
  Экономиказы 
  Јуртта јаан производстволык ээлемдер јок. Кӧп саба билелер таҥынаҥ ээлемдӱ. Јылкы мал, соок тумчукту, оок мал азыраары. Овцеводческая ферма. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик
  
  Археологиялык 
   Келейдиҥ боочызы, байлу (1441);
   Наралкада кезер таш (1370).
  
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Ар-бӱткендик 
   Тоҥмок суу.
   Кӧл.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
   Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»
  
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле
  Кан-Оозы аймактыҥ јурттары