title: Кузя
text: Кузя () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Чоо аймагында Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезине кирет.
  
  Этимологиязы 
  Кӱзен сӧӧктӧҥ улам јурт  деп адалган деп бодоштыру бар.
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк јанында, Аба-Јыштыҥ ортозында, Байдуба, Кулаган, Урчын, Сугул деп сындардыҥ эдегинде, Сары-Кӧкшиниҥ суузы ла Кӱзӱниҥ суулары бириккенинде турат. Айландыра койу кара агаш. 
  Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 589 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады орто-континентал. Јай кыска, кыш соок, узун, карлу, кӱрттерлӱ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −4,5 °С, эҥ изӱ кӱнде +36 °С, эҥ соок кӱнде −55 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 0 °С, баштапкы ла калганчы соок тӱшкен кӱндер 05.06/08.09, соок јок кӱндердиҥ тоозы 94, јут-чыктыҥ ортојылдык кеми 836 мм, салкынныҥ тӱргени 1,3 м/с, тыҥ салкынду кӱндердиҥ тоозы 10,3 (тӱргени 15 м/с тыҥ).
  
  Аҥ-куштары 
  Чоо аймактыҥ тайгалары аҥдык: айу, бӧрӱ, какай, јеекен, булан, элик, марал, тооргы, оок аҥдардаҥ койон, јараа, киш, јоонмойын, агас, ӧркӧ, сарас, тарбаган, кӧрӱк, агас, сууларда камду, кумдус. Ак-кийик, тооргы ла камду Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Кушка да аба-јыш бай: кӱртӱк, чай, сымда, бӧднӧ, мечиртке, ӱкӱ, каргаа, саҥыскан, кӱӱк, барынтычы куштардаҥ ылаачын, шоҥкор, кускун, карчага бар.
  
  Ӧзӱмдери 
  Тайга, кырлары туйук кара агашла туй ӧзӱп калган, мӧш, чиби, кайыҥ, јойгон, аспак агаштар ӧзӧт. Суујакалай тал, чиби, јодро, беле, толоно, каргана, чычыргана.
  Тайганыҥ аш-тузы кижиге тузалу. Эрте јаста калба ла кӧжнӧ ӧзӱп, витаминдерле јеткилдейт. Јайыла мешке, јиилек: уй-кӧс, тожла, јерјиилек, койјиилек, торбос, карагат, кызылгат, тийиҥгат, тайа тӱжӱмдӱ, кӱскиде дезе мӧштиҥ кузугы тынар-тындуларды азырап, кышка азык болот. Јӱзӱн эндемик ӧзӱмдер, эм ӧлӧҥдӧр: алтын тазыл, кызыл тазыл, јыдунак.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јурт тогус оромду: Јеҥӱниҥ 72 јылдыгы, Кайыҥду, Мӧштӱ, Уйкӧстӱ, Јарык, Кӱнет, Иштиҥ. Кош оромдор: Јарык, Иштиҥ.
  
  «Паспауул — Кара-Кӧкши — Красносельск» деп кӧӧлик јолдо турат, темдеги 84К-43.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн. 
  2008 јылда Улалу калада «Возрождение тубаларского народа» деп јондык биригӱ «Тубалар» деп бичикти кепке базып чыгарган. Туба калыктыҥ јадын-јӱрӱми озодо бастыра ла аҥчы калыктардыҥ јӱрӱмине тӱҥей болгон. Кӧп сабада аҥдаш, балыкташ, јердиҥ ажын јууры. Аҥдашка чапкы, тузак, аҥ тӱжер ороолор, агыртса туйукталатан чедендер, тусту тозуулдар, ок-јаа, кӧҥдӧй (шомполду) мылтык ла балыктаарга мордо, кармак керектӱ болотон.
  Бу јерде озодоҥ бери кӱзен ле комдош сӧӧктӱ тубалар јаткан.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 38 кижи болгон, олордыҥ 89 % орус ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон.
  
  Окылу тил: орус, алтай.
  
  Инфраструктуразы 
  Бастыра инфраструктуралык обьекттер Кара-Кӧкшиниҥ јурт јеезезинде.
  
  Экономиказы 
  Таҥынаҥ ээлемдер. Мал азыраары. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда турушкандарга кереес (1325).
  
  Ар-бӱткендик 
   Чаптыган туу (1316);
   Тоҥбок суу (1317);
   Сарафан боочы (1332).
  
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы 
   Антон Юданов (08.01.1936 — 06.05.2013) — артист, режиссер, драматург, туба калыктыҥ јайзаҥы, Москвада Б.В. Щукинниҥ театрал училищезин божоткон (1963), Горно-Алтайскта Национал драма театрда: «В ночь лунного затмения», «Туба», «Две стрелы», «Кӱн-уул» деп спектакльдар тургускан (1970-чи јылдар). «Заслуженный деятель искусств Республики Алтай» деп нере алган.
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
  
  Чоо аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле