title: Ортолык
text: Ортолык () јурт Россияда Алтай Республиканыҥ Кош-Агаш аймагында Ортолыктыҥ јурт јеезезине кирип, оныҥ администрациялык тӧс јери болот.
  
  Этимологиязы 
  Ортолык — орто, ортозы, ортозында јер, .
  
  Физико-географиялык темдектери
  
  Географиязы 
  Јурт эки сууныҥ ортозында, ортолык аайлу јерде турат. Чуйдыҥ суузы ла Кӧк Ӧзӧктиҥ суузы бириккенде. Ортолык јурт Эре-Чуйдыҥ чӧлинде, айландыра јалтыраган мӧҥкӱ тошторлу сын тайгалары, ыйыктары : Ак-Туру, Сайлу-Кем, Ирбистӱ, Кӧкӧрӱ. Чуйдыҥ элбек чӧлинде кӧп тоолу кӧлдор бар. Састалган да јерлер кӧп, јердиҥ кыртыжы кышкыда тыҥыда тоҥот. Бийик сын-тайгаларда тоштоҥ кайылып бӱткен кӧлдор база кӧп. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ ӧрӧлӧгӧн сайын тайга ташта тепсеҥдер, таскылдар (плато) кӧптӧйт. Тайгаларда јолдор до кату. Чуйдыҥ чӧлин тӱндӱктеҥ тӱштӱк-кӱнчыгыш јаар федерал учурлу трак Калка јерине јетире барып јат. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 1749 метрге бийик.
  
  Климады 
  Климады кезем-континентал. Јакалай Тӱндӱктиҥ ле Ыраак Кӱнчыгыштыҥ јерлерине тӱҥейлелген. Алтайда эҥ ле соок јер. Кыш јети ай турат. Јердиҥ кыртыжыныҥ алдында мӧҥкӱлик тош јадат. Бир коноктыҥ туркунына кейдиҥ температуразы кеенейте солунып турар аргалу. Тӱштӱк-кӱнчыгышта јут-чык сӱреен ас тӱжет, јер-тобрак ла кей какшак, анчада кургак јер Чуйдыҥ чӧли ле Ӱкек. Кейдиҥ ортојылдык температуразы −6,7 °С, эҥ ле изӱзи −31, эҥ ле соогы −62 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы — −4 °С, ортојылдык јут-чыктыҥ кеми 110 мм, салкынныҥ ортојылдык кеми 1,8 м/с, 15 м/с тӱрген салкынду кӱндер 10,8. Климады табынча солынып бараткан. Алдында јылдарга кӧрӧ кар-јут тӱжер болуп. Кӱн кенейте солынар, бир ле тӱштиҥ ичине тыҥ изӱ, корон-соок боло берет.
  
  Аҥ-куштары 
  Тайга сындары аҥдык, Сайлугемниҥ , Актуруныҥ тайгалары. Алтайдыҥ заповедниктеринде ирбис, кочкор, аргали, архар, тооргы, тӱндӱктиҥ аҥы ла о.ӧ. Бу аҥдар ончозы Алтай Республиканыҥ «Кызыл бичигине» кирген. Айу, марал, бӧрӱ, элик, тӱлкӱ, јеекен, борсык, јоонмойын, суузар, албаа, сарас, кӧрӱк текши таркаган Ӧзӧк ичинде Чуйдыҥ чӧлинде оок аҥдардаҥ тарбаган, ӧркӧ, чычкан, сыгырган бар. Кӧп тоолу кӧлдоргӧ кеткин куштар уйа базат: турна, кас, ӧртӧк, суугуш, куу о.ӧ. јӱзӱн-јӱӱр тоозы ас куштар база «Кызыл бичикте». Куштардаҥ «Кызыл бичикте»: тас, боро ылаачын, шоҥкор, јоло, турна. Чӧлдӧ јӱрер тегин куштардаҥ каргаа, саҥыскан, кускун, кӱӱле, талеҥко, јелечи, јалбагай, кӧктӧш, кызылтӧш лӧ о.ӧ..
  
  Ӧзӱмдери 
  Аймакта ӧзӱмдер беш кӱрее (пояс)сайын ӧзӧт. Талайдыҥ кеминеҥ бийиктеген сайын чӧлдиҥ ӧлӧҥдӧри, агашту пояс, корумдар алды (подгольцовый), гольцовый, нивальный. Чӧлдӧ кулузын, лишайник, тайалар, кезик ле јерде кыскачак тал, кыйгак ӧлӧҥ лӧ тегенектӱ тайалар, јыду марга, кӧлдӧр јакалай тростник, каргана, чычрана, василиск, володушка.
  
  Койу агашту аркалар јокко јуук, кезик ле јерде тыт агаш аламык (парковый тип) ӧзӧт. Талайдыҥ кемјӱзинеҥ 2000-3200 метр киреде тундраныҥ ӧзӱмдери: тайалар, јыралар, тӱндӱк кыскачак кайыҥ, бийиктеген сайын ӧзӱмдердиҥ эндемиктери (база кайда да ӧспӧй турган ӧзӱмдер)кӧптӧйт. Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.
  
  Јери ле јолдоры 
  Јуртта 9 ором: Бабинасовтыҥ, Јаан-Терек, Кокышевтиҥ, Таҥдалай, Тытту-Кем, Чолмон, Чуй, Эки-Тыт, Л. Б. Барбачакованыҥ.
  
  Јурт Р256 темдектӱ Чуйдыҥ трагыныҥ 877 километринде турат. Бу јол федерал учурлу кӧӧлик јол болуп јат.
  
  Тӱӱкизи 
  Јурт 1860 јылдарда тӧзӧлгӧн.
  
  Эл-јон
  
  Ук-калыктары 
  Јуртта телеҥиттер, алтайлар ла казактар јуртайт.
  Јуртта 2002 јылдыҥ тооалыжы аайынча 763 кижи болгон, олордыҥ 82 % алтайлар ла оноҥ до ӧскӧ укту улус болгон
  .
  
  Инфраструктуразы 
   јурт јеезениҥ администрациязы;
   орто ӱредӱлӱ школ;
   балдардыҥ туразы;
   библиотека;
   эмчилик;
   стадион;
   јурттыҥ клубы;
   почта;
   магазин;
   ашкана.
  
  Экономиказы 
  Мал јылкы, соок тумчукту, оок мал- азыраары. Крестьян-фермер ээлемдер. Кажы ла биле таҥынаҥ ээлемддӱ. Туризм.
  
  Кереестер
  
  Тӱӱкилик 
   Ада-Тӧрӧл учун Улу јууда корогондорго кереес (1968 ј.,Чуй ором, 1А).
  
  Археологиялык 
   Ирбистӱ — байлу туу. Ортолык јурттыҥ јеезезиниҥ јеринде (1988);
   Ыйык-Туу — байлу туу. Ортолык јурт (1987);
   Јылаҥаш-Булуҥ. Мӧҥкӱсалгыштар. Јылаҥаш сууныҥ орто агынында, Ортолык јурттаҥ 12 км тӱндӱк-кӱнчыгыштай (2040—2042);
   Јоло. Таш јурамалдар (петроглифтер) (2041);
   Казак каскан. Мӧҥкӱсалгыш. Ортолык јурттаҥ 7 км тӱштӱк-кӱнбадыштай (2081).
  Скобканыҥ ичинде кереестиҥ аҥылу темдек-тоозы кӧргӱзилген «Кереестердиҥ текши тоозы» деп бичикте.
  
  Ар-бӱткендик 
   Тагыл. Кош-Агаш ла Ортолыктыҥ ортозында . Чуйдыҥ трагыныҥ јанында.
  
  Јуруктардыҥ кӧмзӧзи
  
  Јарлу улузы 
   Отуков Л. И. Ойрот Отуков сӧӧги кӧбӧк (10.03.1965—01.01.2015) — Эл кайчы, Кош-Агашта «Чуй» ансамбльда иштеген. Каркыраа кайда Алтайда ого једер кижи јок болгон. Кай кожоҥныҥ бар эбин (каркыраа, сыбыскы, кӧӧмӧй) бастыразын јакшы кайлайтан, ойноткыларды тузаланар (топшуур, комыс, токпок). «Алтай-Кай» группада Гиннестиҥ рекордторлу бичигине кирген, Алексей Калкинниҥ сыйыныҥ лауреады (2013), Европа, Америка, Азия ороондорын эбирип келген артист.
  
  Ајарулар
  
  Тайантылар 
   Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
  
  Кош-Агаш аймактыҥ јурттары
  Алфавит аайынча јон јаткан јерлери
  Алтай Республиканыҥ јон јаткан јерлери алфавитле