Израиль
Израиль (Иврит: יִשְרָאֵל‎, Yīsrāʾēl; Араб: إِسْرَائِيل‎, ʾIsrāʾīl), албан ёһоор Израиль улас (מְדִינַת יִשְׂרָאֵל, Medīnat Yīsrāʾēl; دَوْلَة إِسْرَائِيل, Dawlat ʾIsrāʾīl) — Газар дундада тэнгисэй зүүн эрье дээрэ оршохо баруун Азиин орон юм. Хойто талаараа Ливан, зүүн хойто талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан, баруун урда талаараа Египет оронуудтай хилэлдэг болон өөрын харисангы бага нютагиинь газар зүйн хубида өөр өөр тусхай онсолигтой. Баруун эрье болон Газын хэлтэсшье мүн зэргэлдээ оршоно. Израилиин хүн зон ехэнхи хубинь Еврей үндэһэтэн болон үүгээрээ дэлхэйн сорын ганса Еврей орон юм. Еврейшуудһээ гадна Арабай Лалын шажантад, Христосой шажантад, Друзе, Самари зэрэг үндэһэтэн, шажантанууд оршодог.

Мүнөөнэй Израиль улас гурбан мянга гарамгай жэлэй турша Иудын шажанай хамагай шухала ухагдахуунуудай нэгэ "Израилиин нютаг" (Eretz Yisrael)-һаа үндэһэтэй юм. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай дараа Үндэһэтэнүүдэй Лигэнь "Еврей үндэһэтэндэ өөһэдын гэһэн орон" бүтээхэ зорилгоор Британиин Палестинэдэхи мандатые баталба. 1947 ондо НҮБ Палестинын мандатые Еврей, Араб хоёр уласта хубаахые баталһан байна. Арабай Барилдалгань энэ түлэблэлгые эсэргүүсэһэн болобош 1948 оной 5 һарын 14-ндэ Еврейн түрэ зуурын засагай газар Израилиие тусгаар тогтоноһоные мэдэгдэбэ. Дараань болоһон Араб-Израилиин дайнда Израиль илалта байгуулһанаар энэ уласай хилэ хизгаарые НҮБ-н хубааха түлэблэлгэдэ зааһанһаашье үлүүгөөр һунгаба. Энэ ябадалһаа хойшо зэргэлдээ оршохо олон Араб оронтой мүргэлдэжэ, үрэ дүндэнь олон томо дайн боложо үндэрлэжэ байгаа болон энэнь мүнөө хүрэтэр үргэлжэлһээр байна. Израиль улас анха байгуулагдаһанһаа хойшо, илангаяа зэргэлдээ оршохо Араб оронуудһаа түүнэй хилэ хизгаар болон бүри оршон тоготнхо эрхэнь хүрэтэр зүршэлтэй тулгарша байна. Харин Израилиинь Египет, Йордан оронуудтай энхэ тайбанай хэрээ байгуулжа, Палестинашуудтай бүри мүһэн зохисолдохо хэлэлсээр ябуулһаар байна.

2019 оной байдалаар 9 сая оршон хүн зонтой, Израилиинь хүгжөөлгэтэй орон ба ЭЗХАХБ-ын гэшүүн юм. Израилиинь Дунда Дурнын хамагай үндэр ажамидаралай хэмжээтэй улас ба сэрэгэй болбосоролтой эрхэтэнэй хубяар, дээдэ болбосоролой зэрэгтэй эрхэтэнэй хубяар, ДНБ-дэ эзэлхэ һудалгаа ба хүгжөөлгын хубяар, эмэгтэйшүүдэй аюулгүй байдалаар, дундажа наһалалтаар, шэнэлэлгэ байдалаар ба аза жаргалаар дэлхэйдэ түрүүлэн ябадаг.

Этимологи 

Британиин Мандатай дооро (1920–1948), энэ нютагые бүхэлидэнь 'Палестина' (Иврит: פלשתינה [א״י], бук. 'Палестина [Эрец Исраэль]') гэжэ нэрлэдэг байба. 1948 ондо тусгаар тогтониһоной дараа улас 'Израиль Улас' (,  ; , , ), 'Израилиин Нютаг' (Eretz Israel), Эвер (Ебер нэрэһээ гаралтай), Сион, Иудея зэргэ дурадһан түүхэн ба шажанай бусад нэрые зүбшөөрхэгүйн дараа, албан ёһоор абаһан, харин Бен-Гурионой һанал болгоһон 'Израиль' нэрые 6–3 һаналаар баталһан. Тусгаар тогтонолой нэгэдэхи долоон хоногто засагай газар Израилиин эрхэтэные тэмдэглэлгын тулада "Израильшууд" гэһэн терминиие һунгаһан тухай Гадаада Хэрэгэй Министр Моше Шарет албан ёһоор мэдэгдэбэ.

Израилиин Нютаг ба Израилиин Үхибүүд гэһэн нэрэнүүд нь библиин Израилиин хаанта улас ба бүхы Еврейшүүдые тусхайтаар тэмдэглэлгэдэ ашаглагдажа ерэһэн түүхэтэй. 'Израиль' нэрэ (Иврит: Yisraʾel, Isrāʾīl; Септуагинта , Israēl, 'Эль (Бурхан) нэтэржэ/захиржа', гэбэшье -иин дараа 'Бурхантай тэмсэл' тайлбарилгдадаг) энэ хэлэлгэдэ Иаков патриархда хабаардаг, ба Еврей Библиин дагуу, Ехэ Эзэнэй ангелтэй амжилтатай барилдаһанай дараа энэ нэрые үгэһэн гэгдэдэг. Иаковой арбан хоёр хүбүүн нь , Израилиин Арбан Хоёр Племинууд гү, али Израилиин Үхибүүд гэгдэдэг, Израилитуудай үбгэ эсэгэнэр болоһон. Иаков ба түүнэй хүбүүд Ханаан нютагта амидарча байһан болобошье үлэсхэлэнгын уламһаа дүрбэн үеэрээ Египет руу ябахаар хашагдаһан, ба 430 жэл үргэлжэлһэн, Иаковой хоёрдохи гуша хүбүүн Моисей, "Гаралгын" үеэр Израилитуудые Ханаан руу бусаажа ерүүлхэ хүрэтэр. "Израиль" гэдэг үгые хамтадхаһан байдалаар дурдагдаһан хамагай эртын археологиин артифакт нь эртын Египетэй Мернептахай Стела (МЭҮ 13-р зуунай эсэсдэ табигдадаг) юм.

Энэ газарые мүн Арюун Газар гэжэ нэрлэгдэдэг ба, энэнь Иудаизм, Христосой шажан, Ислам ба Бахайн шүтэлгэ зэргэ бүхы Авраамай шажануудай хубида арюун юм. Олон зуунай туршада, энэ газарые Ханаан, Джахи, Самари, Иудея, Иехуд, Иудея, Палестинын Сири ба Урда Сири гэжэ өөр олон нэрээр нэрлэдэг байба.

Түүхэ

Эртэ балар саг 

1,5 сая жэлэй саада тээ мүнөөнэй Израилиин нютаг дэбисхэр дээрхи эртэ сагай хүнүүдэй хамагай эртэ урдын гэршэлэлтэ Галилейн тэнгисэй ойро Убайдияһаа олдоһон. Палеолит үеын бусад дурасхаалта газаруудиинь Табун, Кесем, Манотай агынууд юм. Африкаһаа гадна олдоһон анатомиин мүнөө үеын хүнүүдэй хамагай эртэ урдын шулуужанги бол 120,000 жэлэй саана одооной Израилиин хойто хэсэгтэ амидардаг байһан Схул ба Кафзехай гоминидууд юм. МЭҮ 10-р мянганай оршон Натуфиин соёл уг нютагта оршоно тогтоножо байһан.

Эртэ дээрэ үе 

Уг газар нютагай эртын түүхэ эли бэшэ байна. Мүнөөнэй археологи нь Тора дахи Иошуагай номдо бэшэгдэһэн патриархууд, Гэтэлгэ ба Ханаанай дайлан абаһан тухай түүхиие ниилээд хаяжа, энэнэй орондо энэ түүхиие Израильшуудай үндэһэнэй домог гэжэ үзэдэг.  Орой Хүрэл зэбсэгэй үедэ (МЭҮ 1550–1200), Ханаанай томоохон хэсэг нь Шэнэ Египетэй хаанта уласда албан түлэдэг вассальна уласуудые байгуулһан, ба захиргаанай түб нь Газада байдаг байба. Израильшуудай үбгэ эсэгэнэрые энэ нютагай уг эртын Семит-хэлэтэй хүнүүд багтадаг гэжэ үзэдэг. Израильшууд ба тэдэнэй соёл, мүнөөнэй археологиин мэдээнүүдэй дагуу, энэ нютагые хүсээр абаагүй, харин орондо нь Яхве дээр зангидаһан тусгаар монолатрист—дараань монотеист—шажаниие болбосоруулһанаар Ханаан үндэһэтэнүүд ба тэдэнэй соёлһоо һалаһан юм. Археологиин артефактууд нь тосхон-мэтэ түбүүдые ниигэмые харуул жа байгаа, болобошье үлүү хизаарлагданги баялигтай ба жэжэг хүн зонтой. Тосхонууд нь 300 гү, али 400 хүрэтэр хүн зонтой байһан ба, хүдөө ажахы ба мал ажал эрхилдэг байһан, ба ехэнхидээ бэе-дааһан; эдэй засагай һолилго диилэнхи байба. Үзэг бэшэг мэдэгдэжэ байһан ба жэжэг газарта хүрэтэр бэшэлгэ хиихэ боломжотой байба.

Хэзээ нэгэтэ Нэгэдэһэн монархи байһан үгынь тодорхойгүйшье, МЭҮ 1200 оной үедэ хамаарха Мернептахай Стела дахи "Израиль"-да хабаарха сайн зүбшөөгдэһэн археологиин артефакт байдаг; ба Ханааншууд нь Дунда Хүрэл зэбсэгэй үедэ (МЭҮ 2100–1550) археологиин шэнжэлгээр баталагдаһан. Израиль ба Иудеягай хаанта уласууд хамагай эртын бии байлга ба тэдэнэй хэмжээ ба хүсэнэй талаар арсалдаан байдагшье, историкууд ба археологууд Израилиин хаанта улас МЭҮ 900 ба Иудейн хаанта улас МЭҮ 700 ондо байһан гэдэгтэй һанал ниилэдэг. 

Израилиин хаанта улас нь хоёр хаанта уласһаа үлүү һалбаран хүгжэжэ байһан ба удалгүй нютагай держава болон хубилһан; Омридой династиин үедэ, Самари, Галилеа, Йорданай Хүнхэрэй дээдэ хэһэг, Шарон ба Трансйорданай ехэ хэһэгые ударидажа байба. Энэнь МЭҮ 720 ондо, Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэндэ эзэлэгдэхэ үедэ һүйдхэгдэһэн. Дараань Иудейн хаанта улас нь эхилээд Шэнэ-Ассириин эзэнтэ гүрэн, дараань Шэнэ-Вавилоной эзэнтэ гүрэнэй вассал улас болобо.

МЭҮ 586 ондо Вавилоншууд Иудейгые эзэлбэ. Еврей Библидэ бэшэһэнээр, Соломоной сүмэ ба II Небухаднезар хаан Иерусалимые усадхажа, дараань Вавилон руу еврейшүүдые сүлэбэ. Мүн илагдалай тухай Вавилоной Хроникодо бэшэгдэһэн байдаг. Вавилоной плен нь МЭҮ 538 ондо медо-персиин Ехэ Кир Вавилоные эзэлжэ абаһанай дараагаар эсэслэһэн. Хоёрдохи Сүмэ МЭҮ 520 ондо баригдаһан. Персиин эзэнтэ гүрэнэй нэгэ хэһэг болохо хуушан Иудейн хаанта улас нь өөр хилэтэй, жэжэг газар нютагые хамарһан Иудея можо (Йехуд Медината) болобо. Туһа можын хүн зон хаанта уласайһаа нилээд агшаһан ба археологиин шэнжэлэлгээр МЭҮ 5-4-р зуунай үедэ 30,000 оршон хүн зонтой байһаниие харуулдаг.

Дунда зуун ба Мүнөөнэй түүхэ 

634–641 ондо энэ бүһэ нютагые, түүнэй дотор Иерусалимые һаяхан Лалын шажантай болоһон Арабууд эзэлһэн. Дараагай гурбан зуунай туршада энэ газар нютагые Рашидунай Халиф, Омейядууд, Аббасууд, Фатимидууд, Сельджукууд, Хэрээһэтэнүүд ба Айюбидууд ударидажа байһан юм.

1099 ондо Түрүүшын Хэрээһэтэнэй аян дайнай Иерусалимай бүһэлэлгын үеэр туһа хотын Еврей оршон һуугшада хотые Хэрээһэтэнүүдэй эсэргүү хамгаалха гэжэ дэмы хооһон оролдоһон Фатимидай гарнизон ба Лалын шажантадтай хаяа хадхажа тулалдажа байба. Хотые нурахда синагогто нюугдажа байһан 6,000 Еврейшүүдые багтаажа ниитэ 60,000 оршон хүн алагдаһан. Энэ үедэ, Еврейн уласай уналгаһаа хойшо бүтэн мянган жэлэй дараа, улас даяар Еврейн бүлгэмүүд байһан. Тэдэгээрэй табиниинь танигдаһан ба Иерусалим, Тиберия, Рамла, Ашкелон, Кесария, Газа юм. Аахениин Альбертын хэлэһэнээр Һайфагай Еврей оршон һуугшада хотын гол байлдаанай хүсэ байһан ба "Сарацен [Фатимидай] сэрэгүүдтэй холилдоһон", тэдэ Хэрээһэтэнэй флот болон хуурай замай сэрэгүүд сухариха хүрэтэр нэгэ һара оршон эрэлхэг зоригтой байлдаһан гэһэн. 

1165 ондо Маймонид Иерусалимда ошожо "агуу, арюун байшанда" Һүмын Уулада зальбаршээ. 1141 ондо Испани-Еврей шүлэг зохёогшо Иеһуда Һалеви еврейшүүдые Израилиин Нютаг руу нүүхые уряалжа, өөрөө аян замдаа гараба. 1187 ондо Айюбид уласай байгуулагша Саладин султан Хаттинай байлдаанда Хэрээһэтэнүүдые ялажа, уламаар Иерусалим болон бараг бүхы Палестиные эзлэбэ. Саг хугасаа үнгэрхэдэ Саладин еврейшүүдые бусажа Иерусалимда һуурижахые уряалһан тунхаглал гаргаһан ба Иеһуда Алхаризигай хэлэһэнээр тэдэ: "Арабууд Иерусалимые эзэлһэн үдэрһээ хойшо Израильшууд тэндэ һуурижажээ" гэһэн. Алхаризи Саладинай еврейшүүдтэ Иерусалимда һэргээн байгуулхые зүбшөөрһөн зарлигые Персиин хаан Агуу Кирэй 1600 жэлэй үмэнэ гаргаһан зарлигтай зэргэсүүлһэн.

1211 ондо Франци, Англиһаа 300 шахуу раввинай бүлгэм ерэһэнэй дараа туһа уласда Еврейшүүдэй бүлгэм бэхижэжэ, тэдэнэй дунда Сансын Самсон бен-Авраам раввин байһан юм. 13-р зуунай Испаниин раввин, Еврейшүүдэй тоогдоһон ударидагша Нахманидс (Рамбан) Израилиин Нютагые маша ехэ магтажа, түүнэй һуурижалые бүхы Еврейшүүдтэ үгэһэн һайн зарлиг гэжэ үзэдэг байба. Тэрээр "Хэрбээ язычникууд эблэрхые хүсэшэ байбал бидэ энхэ тайбан байгуулжа, тэдэные тодорхой нүхэсэлээр үлөөхэ болоно. Гэхдээ газар нютагын хубида бидэ үүные тэдэнииехиинь, алишье үндэһэнэй, нэгэ үеынхэнэй гарта үлөөхгүй." гэжэ бэшэһэн.

1260 ондо хиналта Египетын Мамлюкай султанда шэлжэһэн. Туһа уласиинь Мамлюкай хоёр хуули засагай түб Каир, Дамаскын хоорондо байрладаг байһан ба энэ хоёр хотые холбодог почтын замын дагуу хүгжэһэн юм.

Сионизм ба Британиин Мандат 

Хамагай эртэ сагай еврей диаспора бии болоһонһоо хойшо олон еврейшүүд "Сион" ба "Израилиин нютаг" руу бусажа ошохые эрмэлзэжэ байһан, гэбэш иимэ зорилгодо хүрэхын тулада хэрэ ехэ хүшэн шармайлга гаргахань арсалдаантай асуудал байба. Сүлэлгэндэ амидардаг еврейшүүдэй этигэл найдабари, хүсэлиинь еврейшүүдэй этигэл шүтэлгын системын шухала тема юм. Еврейшүүдые 1492 ондо Испаниһаа намнан гаргалгын дараа зарим бүлгэмүүд Палестинда hуурижаһан. 16-р зуунай үедэ еврейшүүд Иерусалим, Тиберия, Хеврон, Цфат гэһэн дүрбэн арюун хотонуудта үндэhэ hууриа табижа, 1697 ондо Йеһуда Хачасид раввин 1500 еврейшүүдэй бүлэгые Иерусалим руу ударидаба. 18-р зуунай хоёрдугаар хахадта Перушим гэгдэдэг Хасидизмые эсэргүүсэжэ байһан Зүүн Европын эсэргүүсэгшэд Палестинда һуурижажээ.

Анханай Алия гэжэ нэрлэгдэдэг Османай эзэнтэ гүрэнэй Палестина руу мүнөөнэй еврейшүүдэй нүүдэлэй анханай долгёон 1881 ондо Зүүн Европын еврейшүүд хюдалгаһаа зугадажа ерэхэдэ эхилһэн. Анханай алия Палестиндахи еврейшүүдэй үргэн сэлеэнэй һууриие табиһан. 1881-1903 онуудта еврейшүүд олон арбан һуурин газар байгуулжа, 350,000 дунам газар худалдажа абаһан байба. Палестиндахи еврейшүүдэй дунда иврит хэлэные һэргээхэ ажал эхилһэн ба 1881 ондо Иерусалимда һуурижаһан Орос гаралтай еврей Элиезер Бен-Йеһуда нилээд түлхисэ үгэшээ. Еврейшүүдые бусад хэлэнэй орондо еврей хэлээр ярихые уряалжа, еврей һургуулиин системэ бии боложо, шэнэ үгэ зохёожо гү, али мүнөөнэй шэнэ бүтээл, ойлгосодо зорюулжа бусад хэлэнһээ зээлжэ абаба. Үүнэй үрэ дүндэ иврит хэлэн аажамаар Палестинын еврейшүүдэй бүлгэмэй диилэнхи хэлэн боложо, энэ хүрэтэр иврит хэлые шажанай зорилгоор, өөр хэлэ шэнжэлэлэй бүлгэмүүдтэ хубаагдажа байһан өөр өөр түрэлхи хэлэтэй еврейшүүдэй харилсаанай хэрэгсэл байжээ. 

Сионист хүдэлөөн бодото амидарал дээр али хэдэй оршожо байһаншье Австри-Унгарай журналист Теодор Герцль Израилиин Нютаг дээр Еврейн улас байгуулхые эрмэлзэжэ байһан улас түрын сионизмые байгуулһан, уламаар тухайн үеын бусад үндэһэнэй проектуудай зорилго, ололто амжалтын дагуу Европын уласуудай Еврейшүүдэй асуудалай шиидэлгые һанал болгоһон гэжэ үзэдэг. 1896 ондо Герцль ерээдүйн Еврейн уласай талаар аласай хараагаа һанал болгожо Der Judenstaat (Еврейн улас) хэблүүлбэ, дараа жэлэнь Швейцариин Базель хотодо болоһон Анханай Сионистска Конгрессые түрүүлэгшэ байба. Хоёрдугаар Алия (1904–14), Кишинэугэй хюдалгын дараа эхилһэн; 40,000 оршон еврейшүүд Палестинда һуурижаһан болобош бараг тала хубинь ябажээ. Сагаашадай нэгэ ба хоёрдохи долгёониинь Ортодокс еврейшүүд байһан болобош, Хоёрдугаар Алияда кибуц хүдэлөөные байгуулһан социалис бүлгэмүүд багтажа байба. Хоёрдугаар Алиягай сагаашад олониитын хүдөө ажахын һууриные бии болгохые шармайжа байһан болобош 1909 ондо Тель-Авив хотые "анханай Еврей хото" гэжэ байгуулһан. Энэ үедэ Еврейшүүдэй өөрыгөө хамгаалха байгуулганууд Еврейн һуурингуудые хамгаалха хэрэгсэл болон гарша ирэжээ. Анханай иимэ байгуулгань 1907 ондо байгуулагдаһан жэжэг нюуса харуул Бар-Гиора байба. Хоёр жэлэй дараа түүнэй орондо томоохон Хашомер байгуулга байгуулагдажээ. Дэлхэйн 1-р Дайнай үеэр Британиин Гадаада хэрэгэй Министр Артур Бальфур Британиин еврейшүүдэй бүлгэмэй ударидагша Ротшильд барондо (Вольтер Ротшильд, 2-р Ротшильд Барон) руу Бальфурай тунхаглалые эльгээжэ, Ехэ Британиинь Палестинда еврейшүүдэй "үндэһэнэй гэр"-иие бии болгохо зорилготой байгаа гэжэ мэдэгдэжэ. 

1918 ондо Еврейн легион буюу үндэһэндээ Сионист һайн дураараа ябагшадай бүлэглэл Палестиные эзэлэн абахада туһаламжа үзүүлһэн. Британиин засаглал, Еврей сагаашадай эсэргүү Арабай эсэргүүсэлиинь 1920 ондо Палестинын үймөөн дэгдээжэ, Хашомерын дэбжэлтын үрэ дүндэ 1920 ондо Һагана (Иврит хэлээр "Хамгаалга" гэһэн удхатай) хэмээхэ Еврей сэрэгэй бүлэглэл байгуулхадай хүргэһэн ба энэһээ Иргун, Лехи гэһэн сэрэгэй бүлэглэлүүд һалаһан юм. 1922 ондо Үндэһэтэнүүдэй Лигэнь Ехэ Британида Палестинын Мандатые олгобо. Энэ үеын хүн зониинь үлүү ехэ Арабай лалын шажантад байһан ба Еврейшүүд 11 оршон хуби, Арабай христосой шажантад ниитэ хүн зоной 9.5%-иие эзэлжэ байба. 

Гурбадугаар (1919–23) ба Дүрбэдүгээр алия (1924–29) Палестинда 100,000 еврейшүүдые нэмэжэ асарһан. Нацисай дэбжэлтэ, 1930-д оной Европодо еврейшүүдые харшалалга ябадал улам бүри нэмэгдэжэ байһаниинь Табадугаар алия болоходо хүргэжэ, дүрбэнэй нэгэ сая еврейшүүд иммигрировалһан. Энэнь еврейшүүдэй нүүн ерэлгэ, газар худалдажа абахада харюу үйлэ үзүүлхэ зорилгоор эхилһэн 1936–39 оной Арабай восстаниин гол шалтагаан байба. Хэдэн зуун Еврейшүүд ба Британиин аюулгүй байдалай ажалтанууд алагдаһан Ехэ Британиин Мандатын эрхэ баригшада Һагана, Иргун гэхэ сионист зэбсэгтэ бүлэглэлүүдэй хамта 5032 арабые алажа, 14760 хүниие шархатуулһанай, үрэ дүндэ Палестинын Арабай хүн зоной наһанда хүрэгшэдэй арба гаруй хубинь алагдажа, шархатаһан, түрмэдэ хоригдоһон гү, али сүлэгдэһэн байба. Британишууд 1939 оной Сагаан Номоор Палестина руу Еврешүүдэй нүүн ерэлгэдэ хизаарлалта табиһан. Дэлхэйн улас оронууд Холокостһоо дүрбэн гарша ерэһэн Еврей тэрьедэгшые бусаахда Палестинда еврейшүүдые хүргэхэ зорилгоор Алия Бет гэжэ нэрлэгдэдэг нюуса хүдэлөөные зохёон байгуулба. Дэлхэйн 2-р дайнай түгэсхэлдэ Палестинын Еврей хүн зон ниитэ хүн зоной 31% боложо ехэдхэжээ.

Газар зүй ба оршон тойрон байдал 

Израилиинь Үрэжэлтэй Хэлтэгы һарада хабиин Левантда байрладаг. Туһа уласиинь Газарай дундада тэнгисэй зүүн түгэсхэлдэ, хойто талаараа Ливан, зүүн хойто талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан ба Баруун эрье, баруун урда хэһэгтэ Египет ба Газын хэлтэсээр хизаарлагдадаг. Энэнь 29° ба 34° хойто үргэригүүд, 34° ба 36° зүүн утаригуудай хоорондо байрладаг.

Израилиин сувереннэ газар нютаг (1949 оной Зуурын эблэрэлэй хэлсээнэй демаркационно хилые харгалзан, 1967 оной Зургаан Үдэрэй дайнай үеэр Израилиин эзэлжэ абаһан бүхы нютаг дэбисхэриие эсэ тоособол) 20,770 хабтагай дүрбэлжэн км талмайтай ба хоёр хубинь уһан юм. Гэбэшье Израилиинь маша нариихан (хамагай үргэниинь 100 км, хойноһоо урагша 400 км-тэй сасуулхада) Газарай дундада тэнгисдэхи эдэй засагай онсогой бүһэнь Израилиин газар нютагһаа хоёр дахин ехэ юм. Зүүн Иерусалим, Голанай үндэрлигые оролсуулан Израилиин хуули тогтоомжын дагуу ниитэ талмайнь 22,072 хабтагай дүрбэлжэн км, ба Баруун эрэгэй сэрэгэй хиналтатай, зарим хубиин Палестинын мэдэлдэ байдаг газар нютагые оролсуулан, Израилиин мэдэлдэ байгаа ниитэ талмайнь 27,799 хабтагай дүрбэлжэн км юм.

Жэжэг хэмжээтэйшье Израилиинь урда хэсэгтэ оршохо Негев сүлһээ эхилээд хуурай газарай үрэжэлтэй Изреелиин хүнхэр, Галилеа, Кармелиин хадын шэлэнүүд, хойто зүгтэ Голан хүрэтэр географиин объекттэй. Газарай дундада тэнгисэй эрье дээрхи Израилиин эрье шадарай тала газарта Израилиин хүн зоной ехэнхинь амидардаг.

Хүн зон 

2021 оной байдалаар Израилиин хүн зон 9,369,630 оршон байһан ба тэдэнһээ 74,2% нь эрхэтэнэй засагай газар еврей гэжэ регистрировалһан байна. Арабууд хүн зоной 20.9%-ие эзэлжэ байһан Араб бэшэ христосой шажантанууд болон шажангүй хүнүүд 4.8%-ие эзэлжэ байна. Һүүлэй арбан жэлэй хугасаанда Румыни, Тайланд, Хитад, Африка, Урда Америкын олон тооной сагааша ажалшад Израильда һуурижаһан. Тэдэнэрэй олонхинь Израильда хуули буһаар амидарша байгаа тула бодото тоо баримта тодорхойгүй байна, гэбэшье 166,000-һаа 203,000 хүрэтэр гэһэн тоо баримта байдаг. 2012 оной 6 һара гэхэдэ 60,000 шахуу Африка сагаашад Израильда нэбтэрһэн байна. Израилшуудай 92 шахуу хубинь хото һуурин газарта амидардаг. ЭЗХАХБ-һаа 2016 ондо ниитэлһэн мэдээсэлээр израилшуудай дундажа наһалалтые 82.5 жэл гэжэ тоосожо, дэлхэйдэ 6-р байрада жагсаба.

Израилиинь еврейшүүдэй эхэ орон боложо байгуулагдаһан ба ходо еврейн улас гэжэ нэрлэгдэдэг. Израиль уласай Бусалга тухай Хуулиар бүхэ еврей болон еврей гаралтай хүнүүдтэ Израилиин гражданство абаха эрхые олгодог.

Хотоной үндэһэн районууд

Засагай газар ба улас түрэ

Захиргаанай хубаалга 

Израиль уласынь засаг захиргаанай зургаан дүүргэдэ (Еврей: מחוזות‎) хубаагдадаг – Түб, Һайфа, Иерусалим, Хойто, Урда ба Тель-Авив дүүргэнүүд мүн Баруун эрьедэхи Иудея ба Самари можо юм. Бүхэ Иудея ба Самари можо болон Иерусалим, Хойто дүүргын зарим хэһэгые Израилиин нэгэ хэһэг гэжэ олон уласта хүлеэн зүбшөөрдөггүй. Дүүргэнүүдые нафот (Еврей: נפות‎) гэжэ нэрлэһэн 15 дид хэһэгтэ хубаадаг.

  Зүүн Иерусалимдахи 200,000 еврей, 300,000 арабуудые оруулалсаад.
  Зүбхэн Израилиин эрхэтэд.

Тусхай түхэлэй һуурин 

 Бүлгэмэй сэлеэн
 Еврейн нютаг
 Кибуц
 Квуца
 Мошав
 Мошава

Израилиин эзэмдэһэн газар нютаг 

 
1967 ондо Зургаан Үдэрэй дайнай үрэ дүндэ Израиль Зүүн Иерусалим, Газын хэлтэс, Голанай үндэрлиг ба Баруун эрьеэ эзэлжэ абаһан.

Эдэй засаг 

Израилиинь Баруун Ази, Ойрохи Дурнын эдэй засаг, ажа үйлэдбэриин хүгжөөлгөөрөө хамагай дэбжэлтэтэ орон гэжэ тоосогдодог. Израилиин шанартай ехэ һургуулиин болбосорол, үндэр хүсэл эрмэлзэлтэй, болбосоролтой хүн зониие бүридэлгэнь улас ороной үндэр технологиин хүгжэлтэ эдэй засагай хурдатай хүгжэлгые дэмжэдэг гол хэрэгсэл юм. 2010 ондо ЭЗХАХБ-да ороһон. Израиль улас Дэлхэйн Эдэй Засагай Форумһаа гаргаһан Дэлхэйн Үрдилдэхэ Шадабариин Тоосоондо 16-да, Дэлхэйн Банкһаа Бизнес Эрхилхэдэ Хилбар Байдалай Индексээр 54-тэ жагсаһан. Үндэр ур шадабаритай ажал эрхилдэг хүнүүдэй эзэлхэ хуби хэмжээгээр Израиль дэлхэйдэ 5-р байранда жагсаба. Израилиин эдэй засагай мэдээлэлынь Голанай үндэрлиг, Зүүн Иерусалим, Баруун эрэгдэхи Израилиин һуурингүүдые багтааһан Израилиин эдэй засагай нютаг дэбисхэрые хамардаг.
Байгаалиин баялиг хизаарлагданги байһанша хүдөө ажахы, ажа үйлэдбэриин һалбари эршэмтэй хүгжэжэ, Израиль үрэ таряа, үхэрэй мяханһаа бусад хүнэһэнэй үйлэдбэрилгээр уласаа бүрин хангадаг болонхой. 2017 ондо ниитэ 66.76 тэрбум долларай үнэтэй түүхэй эд, сэрэгэй багажа зэбсэг, болбосоруулагдаагүй алмаз, түлишэ, үрэ таряа ба эд хэрэглэгшэдэй бараа зэрэгые Израильруу импортировалагдаһан. Экспортын үндэһэн шэглэлдэ машина ба багажа зэбсэг, программа хангамжа, зүһэгдэһэн алмаз, хүдөө ажахын продукци, химикатууд, нэхэмэл зүйл ба хубсаһа; 2017 ондо Израилиин экспорт 60.6 тэрбум долларта хүрэһэн байна. Израилиин Банк 113 тэрбум долларай гадаада валютын нөөсэтэй. 1970-д онһоо хойшо Израиль АНУ-һаа сэрэгэй туһаламжа абаша, зээлиин гаранти хэлбэриэр эдэй засагай туһалалсалга абаша ерэһэн ба одоо Израилиин гадаада үриин бараг тала хубиие эзэлжэ байна. Израилиинь дэлхэйн үндэр хүгжэлтэй оронуудай хамагай бага гадаада үритэй ба сэбэр гадаада үриин хэмжээгээр зээлидүүлэгшэ орон ба 2015 ондо 69 тэрбум долларай ашагтай байһан.

Израилиинь дэлхэй дээр стартапай хэмжээгээр АНУ-ай дараа хоёрдугаарта, NASDAQ-та регистрацитай хампааниудай тоогоор АНУ, Хятадын дараа гурбадугаарта ороһон. Intel ба Microsoft нар Израильда анханай гадаадын научно-шэнжэлэлгын центрээ бариһан ба IBM, Google, Apple, Hewlett-Packard, Cisco Systems, Facebook ба Motorola зэрэг бусад үндэр технологиин олон үндэһэнэй корпорациуд шэнжэлэл, бэлэдхэлгын центрүүдээ Израильда нээһэн юм. 2007 ондо Америкын зөөри оруулагша Уоррен Баффетай Berkshire Hathaway хампааниинь Израилиин Iscar хампааниие 4 тэрбум доллараар худалдажа абаһан.

Израильда ажалай үдэриинь Няма гарагһаа Пүрбэ гараг хүрэтэр (5 үдэрэй ажалай долоон хоног) гү, али Баасан гарагта (6 үдэрэй ажалай долоон хоног). Баасан гарагые ажалай үдэр, хүн зоной диилэнги хубиие Еврейшүүд эзэлдэг газаруудта Шаббатай үдэрые тэмдэглэхэдээ Баасан гарагиинь "богони үдэр" ба жииртээ үбэлэй 14:00 саг хүрэтэр, зунай 16:00 саг хүрэтэр үргэлжэлдэг.

Транспорт 

Израилиинь 19,224 км хатуу хушалтатай зам, 3 сая автомашинатай. 1000 хүндэ ноогдохо автомашинын тоо 365 байгаань хүгжэнги оронуудай хубида бага юм. Израиль улас хубаарита шэглэлдэ 5,715 автобустай, ба хэдэ хэдэн транспортын обслуживани эрхилдэг ба хамагай томонь Эгедиинь уласай ехэнхи хэсэгтэ обслуживалдаг. Түмэр харгынууд 1277 км үргэлжэлдэг ба зүбхэн засагай газарай Израилиин Түмэр Харгы хампаани ажаллуулдаг. 1990-д оной эхиндэ ба дунда үеһээ эхилһэн Томо инвестициин дараа поездоор жэлдэ ябадаг хүнэй тоо 1990 ондо 2.5 сая байһан, харин 2015 ондо 53 сая боложо; мүн түмэр харгынууд жэлдэ 7.5 сая тонно ашаан зөөбэрилдэг.

Израильда Тель-Авивһаа ойро уласхоорондын агаарай транспортын гол түб болохо Бен-Гурионой Аэропорт, хамагай урда хэсэгэй Эйлат боомто хотые хангадаг Рамоной Аэропорт зэргэ уласхоорондын хоёр аэропорт хангадаг. Дотоодын хэдэ хэдэн жэжэг ниидэхэ онгосын буудал байдаг. Израилиин хамагай томо аэропорт болохо, Бен-Гурион 2015 ондо 15 сая гаруй пассажир хангаба.

Зүүлтэ

Холбоо 
 Засагай газар
 Government services and information website
 About Israel at the Israel Ministry of Foreign Affairs
 Албан ёһоной вебсайт of the Israel Prime Minister's Office
 Албан ёһоной вебсайт of the Israel Central Bureau of Statistics
 GoIsrael.com by the Israel Ministry of Tourism

 Юрэнхы мэдээлэл
 Израиль. The World Factbook. Central Intelligence Agency.
 Израиль, Jewish Virtual Library
 Израиль, OECD
 Key Development Forecasts for Israel from International Futures
 

 Картууд
 
 

 
1948 ондо Азида байгуулагдаhан
Араб хэлээр хэлэлсэдэг уласууд ба газар нютаг
Азиин уласууд
Зүүн Газарай дундада тэнгис
Еврейн уласууд
1948 ондо байгуулагдаhан улас ба газар нютаг
НҮБ-эй гэшүүн уласууд
Дунда Дурнын уласууд
Левант
Баруун Азиин уласууд

Израилиин Нютагдахи улас түрын байгуулганууд
Бүгэдэ Найрамдаха Уласууд