Мацуо Басё
Мацуо Басё (, нюуса нэрэнь; ондоо нюуса нэрэнь ‒ , Мунэфуса; үшөө ондоо нюуса нэрэнь ‒ , Дзинситиро; жэнхэни нэрэ ‒ , Кинсаку) (1644, Уэно, Ига можо, ‒ 12.10.1694, Осака), Японой ирагуу найрагша, шүлэгэй онолшо. Самурайн бүлэдэ түрэбэ. 1664 онһоо Киотодо ирагуу найрагые һураба. 1672 онһоо Эдо (мүнөөгэй Токио) хотодо гүрэнэй алба хаагаашье һаа, түшэмэлэй амидаралда урмаа хухарба. Хожомынь ирагуу найрагай багша болобо. Хошоной рэнгагай шүлэгшээр алдартай болобо. Мацуо ‒ хокку жанрын болон эстетикын үндэһэлэгшэ юм. 1680-аад ондо Мацуо Дзэн шажанай гүн ухааниие дахажа өөрынгөө зохёолгын һуурида «гэгээрэлэй» заршам табяа һэн. Мацуогой болон шабинарайнь бэшэгдэһэн долоон суглуулбарида тэрэнэй ирагуу найрагай үб харуулагдана: «Үбэлэй үдэрнүүд» (, 1684), «Хабарай үдэрнүүд» (, 1686), «Хооһон тала» (, 1689), «Хисаго» (, 1690), «Бишэнэй суба» (, 1-дэхи боти, 1691, 2-дохи боти, 1698), «Нүүрһэнэй мэшээг» (, 1694), үргэлжэлһэн удха зохёол ба шүлэгөөр бэшэһэн уянгын дэбтэрнүүд (эдэ дунда эгээн алдартай — «Хойто зүгэй харгы», ), номуудай ба шүлэгүүдэй оршолнууд, уралиг ба ирагуу найрагай зохёолго тухай һанааниие агуулдаг бэшэгүүд гэхэ мэтээр алдартай болобо. Мацуогой ирагуу найраг ба гоо зүй Японой дунда зуунай ба шэнэ сагай удха зохёолдо ехэхэн нүлөө үзэбэ.

Намтар 

Мацуо Ига можын Уэно гэһэн бишыхан хотодо дунда зэргын амидаралтай Мацуо Ёдзаэмона самурайн () гэр бүлэдэ түрөө. Тэдэнэйхи засагай зүгһөө ямаршье тэдхэлгэ абадаггүй байһан ушар эсэгэнь самурайн хубида эрилтэ гарабал, сэрэгэй алба хаажа, амидаралай ахыгаа залгуулхын тулада бэшэгэй багша хэдэг байгаа.

Басё бүри багаһаан шүлэг зохёол бэшэхэ һонирхолдо хүтэлэгдэн хайку маягаар шүлэг туурбижа ехэхэн хүдэлмэрилһэнэй үрэ дүндэ тон нэрэдэ гаража, уламаар 1672 ондо уран бүтээл туурбиха эгээн боломжотой гэжэ тоосогдодог байһан Эдо хотодо ерэжэ, һуурижан өөрын һургуулиие үүсхэжэ, тэрэ үеын Японой нэрэ нүлөө бүхы зохёолшодтой холбоо тогтоожо ажаллаһаниинь ерээдүйн ехэ найрагша болохо замай эхилэл боллоһон юм. Энэ үедээ олон шабитай боложо, Японой хайкугай түрэлэй тэригүүн зэргын найрагша гэжэ үнэлэгдэхэ болотороо үдэһэн юм.

Харамтай тэрэ туйлай ядуу амьдаржа, бэшэһэн зохёолоо зараха гү, али шабинарайнгаа үгэһэн мүнгөөр хоног үнгэрүүлжэ байһан ушар ами зуухын эрхээр 1680 ондо Эдоһоо хүн үсөөтэй, Фукагавада ерэжэ һуурижаба. 1681 ондо тэрэнэй нэгэ шаби Рика тэдэнэй байшангай дэргэдэ гадил ( басё гэдэг) модо һуулгаһаниинь үрэ жэмэсээ ехэ үгэжэ, нүхэдынь тэдэнэй байшан «гадилай байшан» (, Басё-Ан) гэжэ нэрлэһэнээр ирагуу найрагша өөртөө Басё гэдэг уран зохёолой нэрэ абаһан түүхэтэй. Энэ үеһөө Басё Дзэн буддизмые шудалжа эхилһэниинь тэрэнэй хожомой уран бүтээлдэ үлэмжэ ехэ нүлөөлһэн юм.

1684 ондо тэрэ өөрын уран бүтээлэй замаа хубилгажа, олон удаагай аялалда удаа дараа ябаһаар 1694 ондо үбшэн туһажа, шабинартаа өөрын хогшол хүрэнгэ, гар бэшэмэл, номоо яаха тухай хэрээслээд 10 һарын 12-до наһа бараһан байдаг.

Басё аялалда ябахадаа олон гайхамшагтай хайку туурбижа, үдэрэй тэмдэглэл хүтэлһэниинь тэрэнэй амидаралай намтар болоод зогсоогүй, сэдьхэлгэ, үзэл бодол, үйлэ хэрэгэйнхинь элирэл болоһоноороо хойшо үеынхинэй дунда ехэхэн үнэ сэнэтэй юм. Энэ үеынхинь бүтээл дотор тэрэнэй шэлэдэг хайкунууд бии.

 枯朶に烏のとまりけり秋の暮 kara eda ni / karasu no tomari keri / aki no kure
 нюсэгэн мүшэр дээрэ / ганса хирээ һууна— / намарай үдэшэ… [1680]

гэхэ юм гү, али

 古池や蛙飛びこむ水の音 furu ike ya / kawazu tobikomu / mizu no oto
 хуушан сөөрэм / мэлхэй үсэржэ— / уһан салгидаа… [1686]

гэжэ мүнөөдэр хүрэтэр «эбдэгдээгүй» хайку түрэлэй түгэс түгэлдэрэй бэлгэдэл болоһон бүтээлнүүдээ туурбиһан юм.

Юрэнь хайку байгаалиин гоо һайханиие зураглаха, тэрэниие сэдьхэлтэйгээ холбожо мэдэрхэ ирагуу найраг юм. Харин Мацуо Басё хайкуда гүн ухааниие оруулжа ерэһэнээрээ сэрэл мэдрэмжын зохисол элирһэн жэнхэни хайку ирагуу найрагые үлэмжэ удхаарынь хүгжүүлһэн габьяатай ажа һэн.

Зохёолнуудай жагсаалта 

 Бүрхөөлтэ наадан (, Kai Ōi) (1672)
 Эдо сангин (, Edo Sangin) (1678)
 Инака но куавасе (, Inaka no Kuawase) (1680)
 То: сэй монтэй докугин нидзю: касэн (, Tōsei Montei Dokugin Nijū Kasen) (1680)
 Токивая но куавасе (, Tokiwaya no Kuawase) (1680)
 Минасигури (, Minashiguri) (1683)
 Талын араг яһан (, Nozarashi Kikō) (1684)
 Үбэлэй үдэрнүүд (, Fuyu no Hi) (1684)*
 Хабарай үдэрнүүд (, Haru no Hi) (1686)*
 Мэлхэй мүрысөөн (, Kawazu Awase) (1686)
 Касимада аяншалга (, Kashima Kikō) (1687)
 Утацуда аяншалга (, Utatsu Kikō) (1688)
 Сарасина аяншалга (, Sarashina Kikō) (1688)
 Хооһон тала (, Arano) (1689)*
 Сарасина аяншалга (, Sarashina Kikō) (1690)*
 Хисаго (, Hisago) (1690)*
 Бишэнэй суба (, Sarumino) (1-дэхи боти, 1691, 2-дохи боти, 1698)*
 Сага дэбтэр (, Saga Nikki) (1691)
 Гадил модо һуулга тухай (, Bashō no Utsusu Kotoba) (1691)
 Даяаншын ахы тухай (, Heikan no Setsu) (1692)
 Нүүрһэнэй мэшээг (, Sumidawara) (1694)*
 Тусгаар таһалга (, Betsuzashiki) (1694)*
 Хойто зүгэй харгы (, Oku no Hosomichi) (1694)

 * Басёгой долоон суглуулбарида (Bashō Shichibu Shū) багтаһан зүйл

Шэлэгдэмэл шүлэг 

 甲比丹もつくばはせけり君が春 kapitan mo / tsukubawasekeri / kimi ga haru [1678]

 ばせを植ゑてまづ憎む荻の二葉哉 bashō uete / mazu nikumu ogi no / futaba kana [1680]

 馬をさへながむる雪の朝哉 uma wo sae / nagamuru yuki no / ashita kana [1684]

 年暮ぬ笠きて草鞋はきながら toshi kurenu / kasa kite waraji / hakinagara [1685]

 いざさらば雪見にころぶ所迄 iza saraba / yukimi ni korobu / tokoromade [1688]

 荒海や佐渡によこたふ天河 araumi ya / Sado ni yokotau / amanogawa [1689]

Зурагууд

Ном зохёол 
 Григорьева Т., Логунова В. Японская литература, М., 1964
 В. В. Соколова, В. Орлов Японская лирика, Современный литератор, 1999
 Абэ Кимио Мацуо Басё, Токио, 1961
 Хирота Дзиро Басё но гэйдзюцу, Токио, 1968
 Makoto Uoda Matsuo Basho, N. Y., 1970

Холбооһон 

 Мацуо Басё на «Викиливре» 
 Мацуо Басё. Хайку (на Lib.ru) 
 Мацуо Басё. Хайку (на Graf Mur. Аромат Востока) 
 Мацуо Басё. Биография в Литературной Энциклопедии 
 Мацуо Басё 1644—1694 гг. 
 Bosque de Bambú, camino del haiku — Bashô — Oku no Hosomichi Japones — Español 
 Притчи про Басё на Притчи.ру 
 Мацуо Басё. Автобиография. Стихи. 
 Мацуо Басё, Хокку, стихи 
 Классическая японская поэзия

Зүүлтэ 

Японой зохёолшод