Иосиф Сталин
Иосиф Виссарионович Сталин (1878 оной 12 һарын 18-нда түрэжэ — 1953 оной 3 һарын 5-нда наһа бараһан), Иосиф Виссарионович Джугашвили () түрэһэн нэрэтэйнь Зүблэлтын хубисхалша, дарангуйлагша, түрын, сэрэгэй, намай ударидагша.

Гүрждэ гуталшанай хүбүүн боложо түрэһэн тэрэ шажанай һургуулида һуража байһан болобошье хубисхалта үйлэ ажалалгаа ябуулһанай ушар 1899 ондо һургуулиһаа хөөгдэһэн. Тэрэ нюуса хубисхалта бүлгэмдэ нэгдэжэ, 1903 ондо Ородой Социал Демократ Ажалшанай Намай большевик фракциин талада оробо. Владимир Ильич Ленинэй шаби болоһон тэрэ намда доогуур албан тушаал хашажа байгаад 1912 ондо анханай Большевик Түб хороонод томилогдоһон.

1917 оной Ородой хубисхалаар большевигууд түрын эрхэндэ гараха хүрэтэр тайзанай арад эдибхэтэй ажаллажа байһан болоод 1913-1917 ондо сүлэлгэдэ байһан. Сталин (ородой сталь буюу “булад” хэмээхэ үгэһээ гаралтай) хэмээхэ нэрые абаад, большевик засагай газарта үндэһэтэн яһатанууд болон түрын хиналтые харюусаһан комиссарын үүргэдэ ажалые гүйсэдхэһэн (1917-1923). 1922 онһоо Сталин намай Түб Хорооной юрэнхы нарин бэшэгэй дарга болоод Улас түрын тобшооной гишүүн болоһон. Энэ юрэнхы нарин бэшэгэй даргын албан тушаалынь һүүлдэ дарангуйлал тогтоохо эрхэ мэдэлэйхинь үндэһэ һууриие бүридүүлһэн.

Лениные наһа бараһанай (1924) дараа Сталин Лев Троцкий, Григорий Зиновьев, Лев Каменев, Николай Бухарин, Алексей Рыков зэргэ мүрысэлдэгшэдөө илажа, Зүблэлтэ улас түрын хиналтые гартаа абаа. 1928 ондо тэрэ Зүблэлтын эдэй засаг, ниигэмэй бүтэсые эрсэ өөршэлжэ, олон сая хүнэй аминда хүрэһэн Табан жэлэй түлэблигөөгөө тунхаглаба. 1930-аад ондо тэрэ Хидалга хэжэ, олоноорынь саазаар абаха, сээрлүүлхэ зэргээр эрхэ мэдэлдэнь ушарха аюулые арилгажа дүнгэбэ. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай үеээр тэрэ баруун хилээ бэхэжүүлхын тулада Германи-Зүблэлтын харилсан үл добтолхо хэрээндэ (1939) гарын үзэг зуража, Финланд руу добтолжо (Зүблэлтэ-Финэй дайные үзэнэ гү), Зүүн Европын зарим хэһэгые Зүблэлтэдэ нэгэдхэбэ. Германи Зүблэлтэдэ халдан добтолход (1941) Сталин сэрэгэй үйлэ ажалалгаанай ударидалгые гартаа абаһан.

Тэрэ Ородые Британи, АНУ-ай холбоотон болгожо, Тегеран, Ялта, Потсдамай бага хуралууд дээрэ хэлэлсээ хэхэ шадабаригаа харуулһан юм. Дайнай дараа тэрэ Зүүн Европо дахи Зүблэлтын нүлөөе бэхэжүүлжэ, Зүблэлтэ Холбооные дэлхэйн сэрэгэй гүрэн болгоһон. Сталин дотоодын эсэргүү үзэл бодолые хинаха улас түрын хархис арга хэмжээ абажа байһан болоод улам бүри параноитай боложо байгаа. Тэрэ наһа бараха үедээ Эмшэнэрэй хуйбалдаан хэмээхэ хидалгын дараа дахин нэгэ хидалга ябуулхаар бэлдхэжэ байгаа. Арад түмэндээ аймшагтай ехэ гараза хохирол ушаруулан байжа Зүблэлтэ Холбооной дэлхэйдэ нүлөөтэй гүрэн болгоһон гэгдэдэг тэрэ хархислал, айдас хүйдэсын зэрэгсээ ажа үйлэдбэрижэһэн сэрэгэй гүрэнг үлдээһэн юм. 1956 ондо Сталин болон тэрэнэй тахин шүтэхэ үзэлые Никита Хрущёв шүүмжэлжэ буруушааһан юм.

Бага наһа 

Сталин Гүржиин Горидо түрэһэн болоод гэр бүлын санхүүгэй байдалһаа болоод түүные 10 хүрэхэ хоорондо тэдэнэйхи 9 газар һолижо нүүһэн байба. Сталин 8, 9 хүрэтэрээ ород хэлээр яридаггүй байба. 10-тайдаа церковиин һургуулида ороһон болоод тэндэ эзэн хаан III Александрын зарлигай ёһoop, зайлшагүй ород хэлэн һураха ёһотой байба. Сталин 12-тойдоо морин тэргэндэ дайруулан носотой бэртэлгэ абаһан. Һургуулиин ахалха ангида байхадаа Сталин һургуулиин бусад хүүгэдэй нэгэн адляар хорёотой Виктор Гюгогой зохёолнууд, марксис зохёолнуудые нюусаар уншадаг байба. Һургуулиин нэгэн багша Эсэгэ Абашидзе һургуулиин хүүгэдүүдые хархисаар дэглэжэ, нэгыень нүгөөгөөрынь тагнуулжа, һургуулиие айдас хүйдэстэ абтуулдаг байба. Марксис ном уншалаа гэжэ баригдажа Сталин нэгэ буса удаа шиитгүүлжэ байба. Энэ бүхы нүхэсэл байдал хожом тэрэнэй улас түрын үзэл бодол, айдас хүйдэсээр дамжуулан түрэ барихадынь нүлөөлһэн гэжэ Сталин хожом дурсаһан байдаг.

Хубисхалта үйлэ ажалалгаа 
1899 онһоо Сталин хубисхалай үйлэ хэрэгтэ оролсохо болоһон. Уламаар 1902 ондо барибшалагдан Шэбэр рүү 3 жэлээр сүлэгдэһэн. Гэһэншье Сталин хуурамжа бэшэг баримта оложо абан 1904 оной 1 һарын 17-нда Сибириин сүлэлгэһөө оргоһон. 1906 ондо Ленин Сталин хоёр анха удаагаа бэешэлэн уулзажа, танилсаһан байдаг. Дараань Ленин, Сталин хоёр 1907 ондо Лондондо болоһон Ородой Социал Демократ Хүдэлмэриин Намай хуралда оролсоһон. 1908 ондо Сталин дахин барибшалагдан шорондо хэдэн һара байһанай дараа, Шэбэр рүү дахин 2 жэлээр сүлэгдэһэн. Сүлэгдэһэнһөө хойшо 7 һарын дараа Сталин эхэнэр болон зүсээ хубирган дахин оргоһон. Гэһэншье хубисхалта намай дотор хаанта засагай тагнуулнууд олоноор шургалһан байһаные хожомынь Сталин мэдэһэн болоод тэрэ үедэ оройтоһон байба. 1910 оной 4 һарада Сталин дахин барибшалагдан, үмэнхи сүлэлгөө дуусгахаар элгээгдэһэн. 1911 оной эхээр тэрээр богони хугасаагаар дахин оргоһон. Оргоод ябажа байха үедэнь тэрэндэ мүнгэн дамжуулха ёһотой өөр нэгэн сүлэлгын хүн мүнгөө абаад оргон зугтаһан. Хожомынь тэрэнь түлөө, үмэнэхөө эргэн һанан, Сталин 1937 ондо тэрэ нүхэрые буудуулһан.

1912 ондо Ленин социал демократ намһаа салажа Большевик намые байгуулһан болоод Намай түб хороондо һунгагдаһан зарим гишүүд хаанта засагай сагдаанар, Охрананарта баригдаһанай дараа, хооһон албан тушаалые нүхэхэ үүдэнһээ Ленин Сталиные намай түб хорооной гишүүнээр томилһон.

Сталинда энэ тухай мэдэгдэһэнэй дараа Сталин сүлэлгэһөө дахин оргожо 1912 оной 4 һарада Санкт-Петрбургда ерэһэн. Гэһэншье удалгүй Сталин 7 һарадань дахин баригдажа, гурбан жэлэй яла абан Шэбэр рүү сүлэгдэһэн. Гэбэшье энэнь Сталинай хамагай богони шиидхэл байба. Тэрээр юрэдөөл 38 хоногой дараа дахин оргоһон. 1913 оной 3 һарын 8-нда намай нүхэрэйхөө зүблэгөөе даган нэгэн хуралда һууха үедэнь сагдаанар орожо ерэжэ тэрэниие барибшалһан. Энэ удаада 4 жэлэй яла абан сүлэгдэһэн. 1917 ондо Сталин сэрэгтэ татагдаһан болобош багадаа абаһан гэмтэлэй уламһаа сэрэгһээ сүлөөлэгдэһэн. Энэ удаада Сталин дахин орголгүй сүлэлгөө дуусхаһан.

1917 оной хубисхалай эхээр Сталин сүлэлгэһөө суллагдан хубисхалай ажалда эдибхиилэн оролсоһон. Энэ үймээнэй үеээр Ленинэй ами наһанда аюул ушаржа болзошогүй гэжэ Сталин Лениные Финланд руу нюусаар оргон гараха ажалые зохёон байгуулһан. Лениные эзгүй үедэ Сталин Большевик намай ударидалгые гартаа абаһан.

Сталинизм ба хэлмэгдүүлэлтэ 

Лениные наһа бараһанай дараа түрын эрхые барихын түлөө тэмсэн, мүрысэлдэгшэдөө янза бүриин аргаар замһаа нэгэ болон хэһэгээрынь зайлуулһан. Энэ дараа 1936-1938 оной Ехэ Сэбэрлигээнэй () дараа Сталинтай эн зэрэгсэхэ хүн Зүблэлтэдэ үгы боложо, Сталин хизгааргүй эрхэ мэдэлые гансаараа эзэмшэһэн.

Хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ маша сөөхэн хүндэл байһан эрхэ мэдэлые гансаараа олоһон тэрээр хүн түрэлхитэнэй үмэнэ байгаагүй томо ниигэмэй туршалтууд, ниигэмэй өөршэлэлтэнүүдые хэһэн. Ород ороные таряашадай оронһоо ажа үйлэдбэрижэһэн улас болгохо ажалые хүн хүсэн, сэрэг сагдаа, 5 жэлэй түлэблигөөгөөр далайлган хэрэгжүүлһэн. Мүн янза бүриин угсаатан, арад түмэнүүдые түрэлхи нютгһаань зуу зуун мянга, саяарынь нүүлгэн шэлжүүлжэ, сая сая хүнэй юу эдихэ, юу эдихэгүйе гансаараа шиидэжэ байба.

Тэрэнэй тушаалай ёһoop Украинашууд, Польшууд, Солонгос, Эжэл мүрэнэй Германишууд, Крим татарнууд, хальмагууд, Чеченууд, Ингушууд, Мешкетын туркууд, Финландшууд, Болгарууд, Грекүүд, Латвииншууд, Литвашууд, Эстонишууд, Еврейшууд, Буряад-Монголшууд зэргэ үндэһэтэн, угсаатан хүмүүные хүсээр Шэбэр, Түб Ази руу сүлэжэ, үндэһэтэн угсаатанаарынь нютаг заан байрлуулжа байба. Ушарынь эдэгээр хүмүүные этигэжэ үл болохо хүмүүн гэжэ үзэн, 2-р зэргын хүмүүн гэжэ тэрэ үзэжэ байба.

Хожом һудалаашад Сталинай дэглэмэй уламһаа 4-10 сая тухай зүблэлтын эргэн наһа бараһан гэжэ тоосоолдог. Зарим һудлаашад үлэсхэлэн мүн оролсуулан, зүбхэн 32-33 оной үлэсхэлэнгэй үеээр 6 оршом сая хүн наһа бараһан. Энэ тооһоо гадна 1.5 сая хүные саазаар абаһан; ГУЛАГ-уудта, шорондо 5 сая хүн наһа баража; 7.5 сая хүные сүлэжэ, нүүлгэн шэлжүүлхэ үеээр 1.5 сая оршом; германиин сэрэгэй хоригдол болон германиин эргэд 1 сая оршом гэжэ тоосоолдог. Энгэжэ тоосоолбол 15 сая оршом хүн Сталинай дэглэмэй золёос, хохирогшо болон хэлмэгдэһэн.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайнда Зүблэлтэ эхинэй үедэ маша носотой хохирол амсажа, буужа үгэхэ тухай асуудалшье яригдажа байһан гэдэг. Гэһэншье дайнай ябасад өөршэлэлтэ гаража уламаар дайные Зүблэлтые илалтаар дуусгаха боломжотой болоһон. Тиимэ гансаараа засагласаар 1953 оной 3 һарын 1-ндэ Сталин наһа нүгшэһэн. Сталинай үхэлэй талаар янза бүриин таамаг, онол байдаг.