Махатма Ганди
Махатма Ганди гү, али Мохандас Карамчанд Ганди (Гуджарати хэлэн: મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી, 1869 оной 10 һарын 2 - 1948 оной 1 һарын 30) — Энэдхэгэй арад түмэнэй ехэ хүбүүн, эхэ ороншо, колониалис эсэргүү, эхэ оронойхоо эрхэ сүлөөнэй түлөө согтой тэмсэгшэ хүмүүнлиг үзэлтэн гүн ухаантан юм. Энэдхэгые Англиин колониалис захиргаанһаа һалажа бэе даанги улас болохо үйлэ хэрэгтэй ехэ хуби нэмэри оруулһан. Гандизмые үндэһэлэгшэ.

Тобшо намтар 
Махатма Ганди 1869 оной арбадугаар һарын 2-нд Гужарат можын Порбандар хотодо түрэбэ. Ганди 1893-1914 онуудта Урда Африкада амидаран арһанай үнгөөр гадуурхахын эсэргүү тэмсэлые ударидажа байба. Л.Н.Толстой тэрэ хоёр захидалаар харилсадаг байба.

Ганди 1915 ондо Энэдхэгтэ бусажа ерээд үндэһэнэй сүлөөлхэ хүдэлөөниие толгойлсон байна. Тэрээр Энэдхэгэй үндэһэнэй конгресс намын (ЭҮК) үзэл һурталай ударидагшань байһан ба нэгэ бэшэ удаа намын юрэнхылэгшээр һунгагдажа байба. Ниигүүһэлэлые номлон энэдхэгэй шажантадай ба лалын шажантадай эб нэгэдэлэй түлөө байжа, анги дабхаргын болон ниигэмэй тэгшэ бэш эрхые усадхахын түлөө тэмсэжэ байба.

1921 ондо Энэдхэгэй Үндэһэнэй Конгрессэй дарга болоһоноор үндэһэтэн даяархи ажалгүйдэл, ядуурал зэргэые бууруулжа бэе даанги улас болохо, тусгаар тогтонолоо хангаха зэргэ томохон асуудалнуудтай тулгарһан. 1893 онһоо тэрээр ниигэмэй хүдэлгөөндэ оролсожо эхилһэн. Тэрэнэй оруулһан томохон хуби нэмэринь тэмсэлые шуһан асгаруулһан хүсэн хэрэглэһэн байдалаар бэшэ харин үлэ нэгэдһэн, үлэ хамтарһан байдалаар өөр арга замаар хэхэ номлол дэбжүүлэн тэрэнэйнгээ хэрэгжүүлһэн ябадал юм.

1922 ондо Ганди барибшалагдан 6 жэлэй хорихо яла һунаһаншье 2 жэл лэ шорондо һууһан.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайн эхилһэнэй дараа Ганди Энэдхэгһээ гар гэдэг хүдэлгөөн үрэнүүлһэн. 1942 оной 8 һарын 9-нда Ганди мүн Конгрессэй ажалай хороонойхонтой хамта англишуудта дахин байгуулагдаһан. Тэрэнэй элүүр мэндэ муудажа, мэһэ заһал хэхэ хэрэгтэй болоһон тула, түүниие шорондо үхүүлжэ олон сая энэдхэгшүүдэй хилэнг хүдэлгэхэһөө һэргылжэ Радж түүниие 1944 оной 5 һарын 6-ндэ һуллаһан.

Хэдыгээр тэрэнэй зохёон байгуулжа байһан Энэдхэгһээ гар хүдэлгөөн элдэбээр дарагдан түдылэн амжалта олохогүй байһан хэдышье Энэдхэгые орхон ябаха болоно гэдэг тухайгаа англишууд албан бусаар 1943 онһоо эхилэн мэдэгдэхэ болоһон. Ганди 1942 ондо Британиин эсэргүү хүдэлөөниие толгойлоо. Хэд хэдэн удаа баригдан хоригдожо байба. “Минии амидарал” гэдэг намтарай номоо бэшэһэн байна. Түүниие амида ахыдань Махатма () гэжэ нэрэлһэниинь “Агуу сэдьхэл” () гэһэн удхатай. Энэ нэрые түүндэ анха Энэдхэгэй һунгадаг зохёолшо Рабиндранат Тагор 1915 ондо үгээ. Гандиие мүргэл хэжэ байхадынь энэдхэгэй шажанай хэтэ дабарагша 1948 ондо хүнөөбэ. 1948 оной 1 һарын 30-нда Ганди бусадта буудуулан наһа хүдөөлүүлһэн.

Нүлөө 
Тэрээр дэлхэйн түүхэ дэхи томохон улас түрын ажалябуулагша болоод томохон энхэтайбанша үзэлтэн байба. 
Тэрэнэй хурса тэмсэл, эсэргүүсэл, үзэл бодол тэрэнэй дэмжэгшэдэй хүсөөр Энэдхэг улас Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа бэе даанги улас болоһон болоод тэрэнэй тэмсэлынь зүбхэн Энэдхэгтэшье бэшэ, мүн бусад өөр олон колониин уласууд Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараа тусгаар тогтонолуудаа оложо абахад хуби нэмэри болоһон. Мүн дэлхэй юртэмсэ АНУ, Зүблэлтэ Холбоо гэһэн 2 лагерьта хубаагдаада байха үедэ энхэтайбанаар зэргэсэн оршохо, үл нэгэдхэ үзэл хандалгын һууриие табиһан.

Ганди Джаянти 
Энэдхэгэй үндэһэнэй сүлөөлхэ хүдэлөөнэй суутай ударидагша, албан ёһоор Үндэһэтэнэй эсэгэ гэжэ нэрэлэгдэһэн Мохандаса Карамчанда Гандиин түрэһэн үдэртэ зорюулагдаһан Ганди Джаянти (Gandhi Jayanti) гэхэ үндэһэнэй баярые энэдхэгшүүд тэмдэглэдэг болоод тэрэнь тус ороной үндэһэнэй гурбан баярай нэгэ болодог.

Ганди Джаянти баярые Энэдхэг даяар тэмдэглэдэг ба Дели хотоноо Улаан уһан сайзын ойролсоохо Жамнагай эргын Ражгхат дахи тэрэнэй шандарай хэһэгые нютаглуулһан Ганди Самадхи булшандань хүндэдхэл үзүүлхэ гол ёһолол болодог. Арбадугаар 2-ны үдэр дэлхэй ниитээрээ  Хүсэрхылэлэй буса үдэрые  () тэмдэглэжэ байна.

Хэлэһэн түүхын үгэһээ 
"Сүхэрхэ үедээ би түүхын бүхы лэ ябасада дуран энэрэл ямагта ялажа байһан гэдэгые һанадаг. Хүшэрхэг алууршад, тирантууд байжа, тэдэ саг үедээ илагдашагүй мэтэ байһан. Гэһэншье эсэсэй эсэстэ тэдэ дандаа илагдажа, унажа байһан юм. Ямагта энэ талаар бодоо"

"Галзуу эбдэрэл һүйдхэл ушаруулжа лэ байбал наһа хүдөөлүүлһэн хүндэ, үнэшэшэрһэн хүүгэдүүдтэ, орон гэргүй болоһон хүмүүнтэ тэрэнь тоталитаризм гэнэ гү эрхэ сүлөө гэһэн арюун нэрэтэй байна гү, юунай илгаа байна?"

"Нюдые нюдээр һолибол бүхы дэлхэй һохор болохо болоно"

"Олон үйлэ хэрэгэй түлөө би үхэхэдшье бэлэн байна. Харин ямаршье үйлэ хэрэгэй түлөө би аллага үйлэдхэгүй"

Ном зохёол 
 Роллан Ромен «Махатма Ганди» (1924) — Собрание сочинений, т. XX, — Л.: «ГИХЛ», 1936
 Рославлев У. Гандизм. — М.: Соцэкгиз, 1931
 Датта Д. Философия Махатмы Ганди / Пер. с англ. А. В. Радугина. — М.: Изд-во иностр. лит., 1959
 Намбудирипад Е. М. Махатма Ганди и гандизм. — М.: Изд-во иностр. лит., 1960
 Комаров Э. Н., Литман А. Д. Мировоззрение Мохандаса Карамчанда Ганди. — М.: Наука, 1969
 Мартышин О. В. Политические взгляды Мохандаса Карамчанда Ганди. — М.: Наука, 1970
 Бессмертный лотос: Слово об Индии / Сост. А. Сенкевич. — М.: Мол. гвардия, 1987
 Открытие Индии: Философские и эстетические воззрения Индии XX в. / Пер. с англ., бенг. и урду; Редкол.: Э.Комаров, В.Ламшуков, Л.Полонская и др. — М.: Худож. лит., 1987
 Горев А. В. Махатма Ганди 2-е изд. — М.: «Международные отношения», 1989
 Полонская Л. Р. Махатма Ганди: Смысл жизни. Святой или политический деятель? // Новая и новейшая история № 4, 1991
 Девяткин С. В. Искусство сатьяграхи // Опыт ненасилия в XX столетии. Под ред. Р. Г. Апресяна. — М.: Аслан, 1996
 Рыбаков Р. Б. Ненасильственная борьба за мир без насилия (Ахимса в индийской традиции и в учении М. К. Ганди) // «Пацифизм в истории. Идеи и движения мира», М.: ИВИ РАН, 1998.
 Василенко В.  Педагогическая философия Махатмы Ганди  — предисловие к сборнику педагогических сочинений М.Ганди
 Оруэлл Дж. Размышления о Ганди // Человек. № 2, 2001
 http://antimilitary.narod.ru/antology/gandi/satjagraha.htm

Холбооһон 

 О личности, борьбе и учении М.Ганди
 Gandhi на IMDB
 Hey Ram на IMDB
 Махатма Ганди в проекте «Вне насилия»
 Страница посвященная Ганди

Энэдхэгэй гүн ухаантад