Qalamarka Ayllu
Nayra Qalamark ayllux 1910 maran suxta jaqimpikiw chhijnuqasiwayatayna. Ukatx markjamax pusi jak’apur ayllunakampiw utt’ayasiwayxatayna. Chukiyaw jach’a markatx Qalamarkax janirakiw wali jayankkiti. Nayrapachax uksar sarañatakix janiw kuna jisk’a kañaskunakas utjirïkänt sapxiwa. Ukjamïpanx Qalamarkan jakasirinakax q’ipinakapx qala kayutkamakw khumnaqapxirïtayna.

Asint Pacha
Uka maranakax munañan wiraxuchanakakiw taqpach uraqinakats yatipxirïn sapxiwa. Ayllun jakasirinakax janiw mä jisk’a uraqinipkataynasa. Jupanakax jach’a wiraxuchhanakatakikiw irnaqapxirïtayna. Chiqansa, q’aranakax janiw aymaranakan kun yatiqañanakaps munapxirïkataynati. Jupanakakakiw wali yatiñanipxirïtayna. Maysatxa, ayllunkirinakax janiw tata (Dios)-ar yupaychañx jatipxirikataynati, jupanakax mayja iyawsäwinïxataynawa.

Kamachinak Mayjt’äwit Aksaru: Kunayman unxtasïwinak utjipan 1952 maranx jach’a jilïr Victor Paz Estensoro irpiriw mä kamach q’ara jaqinakan sarxapxañapatak apsuwayatayna. Ukat qhipa maranakatw jupanakax mä juk’a samart’aws jikxattawäpxäna.

Qhipa maranakatx jupanakax jilïr irpirinaks mayamp utt’ayasxapxarakitaynawa. Ukatx jisk’a yatiqañ utaru kunaw uñan qillqañ yatiqañatak sarxapxarakitayna.

Ukampins, janiw jach’a yatiqañ utanakarux wayn tawaqunakax mantañ atipkänti, kunati ukapachanakanx sinti jisk’achasiñanakaw utjirïna sapxarakiwa.

Ukatx kunayman may may saräwinakaw utjirïtayna, sañäni: tatirur yupaychaña, waxt’äwinaka, juyra apthapïwinaka, uka pachparak walja phunchhäwinaka. Maysatuqitx tatitur iyawsirinakax jan iyawskän ukanakarux walpin uñisipxirïtayna. Ukjamïpan jupanakax jayp’unakakiw alaxpach awkir jach’anchañatakix tantachasipxirïtayna.

Mark irpirinaka
Jichhax jupanakax sapa maraw mark irpirinakapx chhijllasxapxi. Uka mark irpirinakax jilaqata, mallku, yapu qamani, yatichäw irpiri, ukat juk’ampinakampi, jilaqatast ch’utuquni, lluch’uni, punchuni, chalani, jacha jawq’añani, ch’uspani, wayit pantalunani, ukat wiskhun kunarakiwa. Warmisti ch’utuquni, away jathapt’ata, iwij pullirani, wiskhuni ukatx istallan kunarakiwa. Maynïrinakasti, ukapachparakiw nayrïr irpirjam isthapisipxi ukampins jan jach’a jawq’añanikipxiwa. Taqi jupanakax saräwiparjamaw kunayman luräwinaks phuqhayapxi. Ukjamatw Qalamarkan saräwinakapx wali sumanjan laqanchayapxi.

Achunakamp Uywanakampi
Uka pachparakiwa, uka markanx kunayman achunakax achu. Jisnawa: ch’uqi, apilla, ulluku, isaña, jawasa, yarana, jupha, qañawa, awina kuna. Uka juyranakax maykutikiw maran churi kunati ukawjanx sapa maraw juyphi. Taqi ukanakampiw jupanakax jakasipxi. Ukatx lakan phaxsinx qhipha maranx suma achunak utjañapatak pachamamaruw mä waxt’awtuq luqtapxaraki.

Maysatx Qalamark ayllunx may may uywanakarakiw utji. Askpachapinix waka, iwisa, khuchhi, qalakayu, limachu ukat wank’u kun uywapxi. Uka uywanakax siwara, chhuxlla, alfa manq’apxaraki.

Ukampirus aka qhipha maranakanx wakak jil uywxapxi, kunati maynirinakax janiw qachu wakanakjam lich churapkiti.

Kusist’äwinaka
Qalamarkanx phunchhäwinakax sapa maraw phuqhasi, jilpachapinix anatana, willkakut phaxsina, jallu qalt phaxsina, ukat juk’ampinakana. Uka phunchhäwinakanx kunayman thuqhüwinakw uñancht’ayapxi: siku, musiñara, lakita ukat yaqhanakampi.

Jaqinakamp Utanakampi: Jichhürunakanx jaqinakax wali miratatatäxapxiwa. Censo de Población y Vivienda-2001 ukarjamax jisk’ jach’a jaqinakax niya phisqa patak tunk paqalqunixapxiwa. Ukat Utanak tuqitx saraksnawa, nayrat jichhürunakkamax utanakapax wali mayjakiptataxiwa. Nayrax utanakapax jichhutkamakïnwa. Janiw khitins calamin utax utjkänti. Q’aranakanak calamin utax utjäna. Jichhax jicchhutx calaminaruw jaqukipasxapxi. Yamakis jaqhipanakax ladrill altus utan kunäxapxiwa. Yaqhipanakakiw tikat pirqan jichhu utachxatat utan jakxapxi.

Ukjam kunayman tuqit uñakipt’asaxa, akjamaruw tukt’aytan; Janiw kunas wiñayäkiti, akapachanx taqikunas tukusirikiwa. Nayrax Callamarkankirinakax t’aqhisiñankapxirïtaynawa, ukat taqi ukanakax jichhürunakanx janiw utxiti. Ukampinsa, aka qilqt’äwinx kimsa jan walt’äwinakaw uñstawayi; nayraqata, janiw jupha, qañawa, muti ukanakax sum achxiti. Juk’a juk’akiw utxi. Payïri, nayra utanakax juk’at juk’at chhaqtaski. Marat maratxam ladrillut pirqan calaminamp utachxatat utanakaw uñstxi. Qhiphïri, wayn tawaqunakax Castillanutak aruskipt’añ munxapxi, aymarat arsuñ p’inqasxapxakiwa. Jall ukatpï, taqi ukanak jik’arachuyañatakix aka tuqit qilqt’awaytanxa.
Ukjamakiw Qalamark sarnaqäwipat mä juk’ amuyt’awaytan. Akat qhiphanakaruw juk’amp sum chiqancht’xañäni.

Marka (Wuliwya)