Jakäwisatakiw Jararankhux Wali Aski
Kunapachati pat sartan ukjax kunas uñstasipiniwa, ukatpï mä urux qullu amstanak sartan ukat mä charka jararankhuw uñstistu. Jichhax ukatuqit uñicht’ayañäni; jararankhux mä jisk’a tantiy wali t’ijtir jan uywat uywawa. Ukjamarakiw jupanakax wali qamasanïpxiwa ukampins janiw kamachasirïkarakisa. Ukat akjamanakaw utjarakistu:

Sutiwallu
Sutiwallux taqi jararankhunakat sipan jisk’pachakiwa. P’iqipax turtujan p’iqipar uñtatarakiwa. Kayunakapax pusiwa ukat sapa mayan jaqjam pusi jisk’a luk’ananakanirakiwa. Wichhinkhapax niya kimsa luk’anarakiwa. Samipax qaqa ch’umphirakiwa. Ukat ukjam saminïpan uraqimp kikiparakiwa. Jaqimpix janiw jasak uñjayasirïkiti, t’ijtkï ukjakiw qhanäpxiri. Akanakax jichhu taypina, qala chhaxwana jan ukax qala manqhanakan putuniwa. Ukat jaq uñjasax jupanakax ukarukipiniw jalantxañ yatipxi.

Charka

Kunjamati jamuqan uñjasixa akkirï ukax nayririt mäk’ jach’pachawa. Akjam jararankhux mayjam niya pachpakirakiwa; ukampins samipax janiw mayjamäxiti, p’iqi tuqix qaqa ch’iyaramp janq’umpi, chika taypix q’illump qaqa ch’iyarampi ukat wich’inkh tuqix píqituqjam saminirakiwa. Jupanakax kawkjans utjapxakiwa.

Ukat maysat saraksnawa, akax usuchjasitanakatakirakiw wali aski. Ukatakix nayraqatax katjañawa ukat kuchillump jakkirpach kharjañawa ukjarux asukaramp willxatasin jikhanit aphxatasiñawa.

Ch’uxña Jararankhu
Ch’uxñä ukax taqit sipan jach’awa, akax janiw kuns kamachasirïkiti ukat janirakiw taqichaqan utjkiti. Askpachapinix qallpanakan jan ukax qhullit taypinakan jakañ yati; ukanx khulä manqhan putunïñ yati, mayanakkjam urukiw anqar manq’ thaqhir mistsuñ jupanakax yatipxaraki. Ukat akjan ukjan manq’apax utjaraki.

Chuxri Qulla
Jichhax akax charkat sipan askpach qullawa ukat taqin wali thaqhatapiniwa. Ukat katuñakiw mäk’ ch’ama kunatti wal t’ijtapxiri, jach’ätapat jaqin t’ijnaqayatax mäkiw qarxapxiri ukat illapt’añax jasakïxarakiriwa. Ukjarux qullasiñtakix charka jararankhjamarakiw wakt’ayaña.

Manq’apa
Manq’apax jisk’a jan wali laq’unakarakiwa sañäni: ch’uqi laq’u, grillo, chhichhillankha ukat yaqhanakamp kunaraki.

Jakäwipa
Akax niya taqi chaqan utji, jilpachapinix qullu iramananakan jakaraki ukat taqi ukanakax k’awnanakat uñstapxarakiwa. Jakäwipax mä pusi mar jan ukax phisqha mar ukjamakirakiwa. Yuritat jupanakax janiw yaqha uywanakkjam taykan suma uywatäpkiti jan ukax kunjas jaytarpätakipxiwa. Ukat urunakkiw lupï ukjanakax qala patar lupirasir mistsupxi, arumax janiw anch sarnaqapkiti.

Säwi
. Jararankh wich’inkh k’utuqatax iwij jakhur siwa.

Akjam jan uywat jararankhunakax wali t’ijt’iri, qamasani, qullani, ukat säwin kunäpxarakiwa; ukat sawïkirix jaqin yatiñanakaparjam utt’atarakiwa. Yaqhippachax jan kun yatisax jararankh uñisiksnawa ukampirus jakäwisatak  jupanakax wali askïpxiritaynawa kunatti kunayman yapu tukjir jisk’a laq’unak tukjapxarakiritayna.

Yanapt’irinaka
Pachpan jakirinaka

Internet-an Qilt’atanaka

http://www.naturaleza-asombrosa.info/2010/12/la-asombrosa-reproduccion-y-ciclo-de.html [10 de abril, 2012]

Uywa