Ch'uqi Achuyañtuqita
Aka qilqäwin qalltat tukuykamaw ch’uqi achuyañtuqit uñjañäni. Ukx  jiwasan taqi phuqhat amuyunak utjañapataki, ukat askpach aymar munañasatakiw lurañäni. Ukjamax nayrirï ukamp sartañäni.

Janïr ch’uqi satasax pä kuti jani ukax kimsa kutiw uraq unxtayapxi; nayrirï ukx anat phaxsin patan jakasir jilat kullakanax qhullxañ yatipxi. Sapa mayniw munataparjam uraq wakichañapa. Sañäni, mayniti walja wawanïch ukax jachpach yapuchasiñapawa, jichhax mä pä wawanikïchix jisk’pachakrak qhullisipxiri. Ukjat mä kimsa phaxs jan ukax pusi phaxsiw suyt’apxi, ukjaruw khunu khunxatatat wasitat kutisipxi. Qhipha uka ch’uqi satxañtakkiw laq’achxapxaraki. Ukat mä qhawqhürut satantxapxakiwa. Ukat janïr satkasax jathamp wanumpiw puchtüñaparaki. Satañ urux wali alwat tukuñkamaw yuntamp satantapxiri.

Ch’uqi Sata

 

Aka jamuqax nayra jilata Francisco-n aptst’atätaynawa. Akan kimsaniw ch’uqi satantasipki.

 

Nayra Sata (San Calixto, taypi sata phaxs 14 uru saraqataru)

Nayr satañtakix janiw ukjamak qalltañakïkatanati, patan jakasirinakax sank’ayumpin waych’ampin panqarañap suyt’apxiritayna. Niyak panqarxapxipan mäkiw ch’uqi satxapxiritayna. Ukat jani ukäk ukaxa, San Calixto-nrak lurapxiritayna.

 

Taypi Sata (San Martín  de Porres, lapak phaxs 3  uru saraqataru)
Akkïrix lapak chika phaxsinkiwa. Jallu purxatipan patankirinakax ch’uqi satxañak yatipxi. Ukapachan satatax janiw ancha nayräkis jani ukax ancha qhiphäkarakisa. Achux walikiw utjaskiri.

 

Qhipha Sata (Janïr tatit Jisucrist urup purinkipana)

Qhiphïrix ancha qhiphäxiwa kunatti janiw suma achuqañapas juyphimp katuyasiñapas yatisxiti. Akapachan satañax surtinitakkïxiwa.

Satatat mä kimsa simanaw suyt’aña ukat ch’uqix mistunuqxakiriwa. Mistutat mä pä simanar jani ukax kimsa simänkipxaruxa, ch’uqix qawxañakirakiwa. Qawañatakix munasiwa: mä yunta waka, mä qawiri, ukat mä alliririmpi. Laq’a suma ch’uqir allkattañapatakix jupanakax tukuytuqit qalltañ yatipxi.

Ukat Rilapasa-takix nayrïr satä ukat machaq achu phat’aqasxapxakiriwa. Satatat ukjat kimsa phaxs jilakiw suyt’apxi. Ukjarux llamay phaxsin ch’uqi llamayukiw jutxi, ukampins aka qhipha maranakan janiw qhipha llamayxapxiti, jani ukax qasäw phaxsin ch’uqi apsxapxi kunatti achuqatat laq’uw mäk sarxatañ yati.

Ch’uqi llamayu
 

Ukjamïpan mä urux  ch’uqi llamayur sarxattana. Ukat chiqapiniw laq’ux ch’uqinakar piyarañ qalltatäna. Ch’uqinakax tantiyunakkïnwa, janiw maymarjam wali achuntatakänti. Maymarax ch’uqix munttakamakïnwa. Aka marax t’una wali jilanïnwa, ukat janiw jank’as jusachayaskänti. Ñakapiniw tukuñkam lurtana. Tukutat siwarampiw ch’uqi muntunanak imakipawäxapxaraktana.

Aka muntunanakasti, kimsar jaljatawa, ukanakasti:

Waychu ­­­­­­­–­­­­­­­­­- jach’anakarak muruq’unakarak ukjamaw achu. Samipax janq’ump allqancht’atarakiwa. Ukat ch’uñump tuntampitakiw jani kusäkiti, wali qhuluwa. Antisins muntaräramp qhathimp phayasitaw p’ujsa.

Ch’iyar pala ­–- waychut sipan akkïrix tantiyunakkiw achuqi. Purumä ukjanakan mäk’amp jach’pachanakarakiw achuri. Samipasti ch’iyar kullirakiwa. Nayranakapax maya mayakiw utji, ukjamarakiw muntarar phayasiñas kusa, umallak umallpachïri, ukat qhathi phasyasiñas mäk’ k’ask’ïriwa.

Janq’u pala --- Kunjamati sutipax sixa, janqu pala, samipax janq’urakiwa. Ukat tuntapaw sinti kusa kunatti änkukiw mistsuñ yati ukat janirakiw juchhjtirïkiti.

Ukjat ch’uqi pallakiw suyt’atäxana. Nanakan akjam  kimsa kast ch’uqikirakiw achuyatäxi, ukampins waljanakaw utjaski. Akjarux ukatuqit mä juk’anak qhanancht’arakiñäni:

Qhini qhathi ch’uqi

Kunjamati sutipax sixa, phayañtakix akax muxsätapat sillp’inpachakiw iwij phukhur irt’asiña ukat janiw xaxükiti, antisins wali p’ujsarak sumarakïriwa:

Janq’u axawiri – ch’imi nayranakaniwa ukat akax tantiyukiw achu.

Surichu/ Surimana – juk’a nayranakanikiwa ukat tantiyunakkirakiw achu.

P’itikilla – akax walja saminakaniw utji, ukkïrinkasti: wila p’itikilla, janq’u p’itikilla, allqa/wilamp janq’ump allqanchat p’itikilla. Akanakan nayranakapax waljawa ukat tantiyunakaw achuraki.

Phiñu – allqas wilas janq’us ch’iyaras q’illus ukat surimanas ukjamarakiw utji.

Runtusa – uñtapax muruq’uwa, samipax janq’ump wilampirakiwa, qhathipax taqit sipan sumapiniwa, ukat amstan jan ukax puruman ukjanakanak sumpach achuqi.

Papa milajru – janq’u qhasawa, aka runtusjam p’ujsarakiwa. Qhathitakkiwa, janiw anch taqin uywatäkiti.

Munta Ch’uqi (muntararataki)

Akjam ch’uqinakax muntararatakiw wali kusa kunatti niya jach’akamakiw achu, ukat sillp’inpach qhats phayasikiraksnawa. Sumak jani ancha sumirïkiti:

Janq’u quyu – uñtapax sayt’uwa, nayranakapax wilanakarakiwa, ukat wila quyus wila chuyman quyus ukajarakiw utji.

Wisllawiri – ch’iyar k’umu sayt’unakawa, ukat manq’añax mayanakjam sumarakiwa.

Saq’u – uñtapax t’alphawa ukat samipax suma janq’urakiwa.

Ch’iyar imilla – akan muntararapaw umalla.

Janq’u imilla – tantiyukiw churi ukat jakt’at nayranakanikirakiwa.

Wila imilla – achupax p’ujsawa, ukat waychumpiw niya pachparaki.

Sani (imilla) – muruq’uwa, jach’akamakiw achu, samipax q’añu janq’jamarakiwa.

Luk’i Ch’uqi

Jilpachax akax ch’uñutakiw waliraki kunatti mä juk’a k’askt’atawa, ukat ch’uñuptatax kusakïxiriwa:

Chuqi pitu – suma janq’uwa ukat kulli saminis utjakirakiwa. Uñtapasti t’alphawa ukat manq’añakiw mäk’ k’aska.

 

Jan jaljatanaka

Ch’iyar isla –  muruq’uwa ukat jisk’a nayranakanikirakiwa.

Qamichu – muruq’uwa ukat nayranakapax tantiyunakkirakiwa.

Ch’uqi pallja

Apsutat mäkiw qhiphürunakax ch’uqix pallxaña, kunatti laq’uw suma ch’uqinakar arkarpayiri. Ukan muntax muntakama, jathax jathakama, ukjamaw jalanuqxaña, ukat t’unamp laq’ut ch’uqimpix ch’uñutakiw yaqhachsxaña. Uka tukutat utarkamaw putunakar warantxañaraki.

Aka qilqt’äw kimsa qhanancht’äwimpiw tukt’ayañäni. Ukanakasti yuntatas ch’uqitas ukat llamayuñampit kunarakiwa; nayrirï ukan nayrax ch’uqi satañtakix yuntarux yuku patarux jisk’a wiphalanakampiw junurapxirïna. Ukat waka jikhanimpir parampirux jalmampirakiw ch’uqxatapxirïna. Ukat sipan jichha maranakax chhaqhayxapxiwa. Yuntx jan jisk’a wiphalanakan jan jalman ukjamak yapisxapxi. Ukjarux ch’uqi llamayuñtakix janiw nayra maranakjam llamay phaxs suyxapxiti, jichhax qasäw phaxsin ch’uqi llamayxapxi. Ukat tukuyañtakix ch’uqix kunayman manq’a phayasiñtakirakiw utjistu. Ukkïrinakat sisnawa, muntarara, tunta, ch’uñu, qhathi, ukat umar wayt’at ch’uñu.

Jiskt’atanaka

Pachpan jakirinaka: 

Marcela Chura Huanca (Ayllu Callamarca)

Jesús Quispe Canqui    (Ayllu Callamarca)

Yapuchawi