Jichhu Utanakaw Chhaqtaski


Kunas Utaxa
Utax jaqin jakasiñapatakiwa, ukjamarakiw utax mayj mayjaw utjaraki, sañäni: nayra jichhu uta, kalamin uta, ukat altusan uta. Nayrirï ukax jilpachapinix nayraw akjam utachasipxiritayna. Akatakix munasiritaynawa: qala, ñiq’i, aruwi/ñiq’i tika, tijiranaka, lawanaka, lasu, q’iru ukat jichhump kunaraki. Payirï ukatakix niya pachpakamkïskarakiwa. Yaqhiphanakkiw jan munasxiti kunatti lurkapayax alxapxakiwa; lasu lantix kalawüxiwa ukat jichhu lantix kalaminäxarakiwa. Qhiphrï ukxa, aka qhipha maranakax waljaw utjaraki. Ukax wijamp kun luratäxarakiwa. Ukax sañ munarakiwa, sapa maraw utax mayj mayj lurasiski.

Jichhax ukanakan akjamanakaw utjarakispa:

. phayasiñ uta
. ikiñ uta
. rispiñsa

Nayrïrinx manq’akamak phayasipxi, payïrinx arumanak samart’añtakirakiwa ukat ikiñ + uta sataraki, ukat qhiphïrinx juyrakamak imasipxaraki, jisnawa jawasa, ch’uñu, ukat yaqhanakamp kunaraki. Akanakax niya taqin utji, jakt’at jaqinak mä utar apthapita.

Anaq Uta
Akkïrix jisk’pachakiwa. Akax waka chinuñani, iwij uyuni, ukat siwar uyuni ukjamarakiwa. Ukat kunapachati maynin uraqipax jayan jikxatasi ukjaw lurasi. Aka utan janiw sapür jakapkiti jan ukasti yapu apthapï ukjanakaw tukuchañkam mä qhawqhür uywampach qhiphaqtañ yatipxaraki. Ukat ukaruw kuna yapu apthapitanaks uchasipxiri. Tukutatx jakäwinakaparuw juyramp juyramp kut’xapxiri. Yaqhip jan apañxamä ukanakak jaytawäxapxiri.

Amsta Uta

Amsta utax qullu iraman luratawa. Akax niya taqi phuqhataniwa. Ukkïrinakax akkïrinakarakiwa: waka chinuña, iwij uyu, chikir uyu, khuchhi putu, waka uta, ukat quqanak kunarakiw utji. Ukat jallupachä ukjaw qullur mistxañ yatipxiri kunatti ukjanakax ayllun taqikunaw ch’uxñakamäxi, janiw uywamp jasak jak’ayañjamäxiti. Ukamapins janiw ukakïkiti, utan uywatakix sinti qhut’uxarakiwa. Ukañkamax amstan janiw ancha ukjamäkiti, jallus purkchix urqix thajsakiskiwa. Ukat awtipachakiw istansyar maqanxapxiri.

Waka Uta
Maysat waka utaw utjistu, akax qalamp aruwimp pirqsutawa. Wintananakapax jik’pachanakkirakiwa. Punkunakapakiw jachpachanakaraki. Mujinapax maysar jalaqanikïxiwa ukat patarux kalaminamp utachxatatarakiwa. Ukat janiw mayjam jaqi jakañtak luratäxiti, jan ukax kunjamati sutipax ‘waka uta’ sixa. Akarux wakakiw ikispa ukat yaqhippachax iwijas wakaqallus anantasikirakispawa. Askpachapinix uywanakar jan jallus thayas k’athatjayañapatakiw wali aski.

Laqaya

Ukjarux janiw ukjamak aka qhipïr maysar apanuksnati. Akampix sañ muntanwa kunati laqayat yatiñax mayanakjam askirakiwa. Akax utan qhipha jilt’apawa. Askpach amuyt’añtakix uka jan utachat pirqax janiw aliqat utjkiti. Akax jaqin jaraqatäxi jan ukax aliq jaytsutakïx ukjaw akjamar tukxi. Ukat ukjamïpan kuna asiru jan ukax jararankh ukanakkirakiw jakxi.

Taqi akanakat saraksnawa, uta lurañas mayjt’añapas jaqitawa. Jan jaqi utjkasp ukaxa, janiw akjamanak uñsknati. Yaqha jakirinakan luratanakapakiw uñjasipa. Ukat ukjamïpan sapa mayniw ut munañaparjam lurt’asi ukat marat mararjamaw mayjt’ayaraki jan ukax pachparukis tukusiyxaraki.

Wuliwya