Thuqht'äwinaka
Thuqht’äwinakax janiw jan kuna ch’usat uñstatäkiti. Sapa mayaw saräwin saräwini. Ukat jaqix pachaparxamaw kuna thuqht’anaks thuqht’apxi. Janiw kunapachs thuqhuñakïkiti. Jichhax kunapachati thuqht’äwinak jisktan ukjax janiw taqpach sañ munktanti, jan ukax nayrä ukanakat aka qilqt’äwtuq uñacht’ayañäni. Taqi uka thuqht’äwinakax akkïrinakawa: waka waka, pinkillu, qina qina, lakita, jach’a siku, musiñu ukat ch’unch’u kuna.

Waka Tinki
Nayrïrix satañä ukjanakaw thuqht’añ yatita. Sutipax waka uywat juti. Aka thuqhux qullasuy janïr utt’askipan uñstatäna. Thuqhurinakapasti akjam isthapt’atäpxarakiwa; chachanakax waka lip’ichit t’ixsut wakamp ajuntata, ch’iyar phuyun maskaramp p’iqir lluch’untata, sawut punchuni, wayit pantalunani, ukat ch’iyar wiskhun kunapxarakiwa. Warminakäkiristi iwij ch’utuquni, phulluni, urkhuni ukat wiskhun kunaw thuqhupxi. Ukjarux waynïrinakax mä kimsan jan ukax pusin ukjamaw k’usillut waka wak thuqhurinakar anatxayas anatxayas t’iskuntapxi. Aka thuqht’äwix jaqir walpun laruyiri.

Pinkillu
Pinkillux mä phisqha p’iyan juch’us phusan sutipawa. Ukat aka thuqht’äwix pinkill sata. Thuqhuñatakix jupanakax pinkillump kajamp tukapxi. Aka phust’äwix jallupachan lurt’atarakiwa. Jilpachapinix pinkillx jilïr jaqinakaw unuqrantañ yatipxi, kunapachati juyra satäwi ukjanakaw jupanakax iwij isinkam khuysar aksar muytas k’uchirtasipxiri. Ukampins akkïrix janiw satawi ukjakipinix thuqhuskiti. Jaqichasïwinakan kun phust’asi, thuqht’asiraki.

Qina Qina

Aka arux mä arut payaptayatawa. Qinax mä sapa p’iyan phusawa. Uka phusax qin satätapat qina qina sas thuqht’äwirux sutichxapxatäna. Thuqht’äwix ch’axwäwinak utjipan uñstatäna, jan ukax inas jan utjchispänti. Qinaqinax janiw sapa kut thuqhuskiti. Jupanakax yap apthapiñtakiw achuq phaxsit sata qallt phaxsikam mä qawqh kut thuqht’apxiritäna. Ukat thuqt’añatakix chachanakax lluch’uni, ch’utuquni, sakuni, chikut amparar warkt'ata, iwij pantalunani, k'allan phuyupamp chhitsut chakanamp thixni qhiphäxar pichkatata, wiskhuni ukjarux tijri lip’ichit lurat qhawa ajxatata, qinas phust’asis ukjamaw wali asxarkay thuqhuntapxirïtayna. K’usillunakasti mä jach’a ch’ixi sakuni, kimsa waxranïkaspas ukjam maskarani, janq’u mantilamp thixnir chinuntata, (añuthay jiwat wañt'at q'ipt'ata), ch’iyar wayit pantalunani ukat wiskhu t’alaqin ukjamaw qinaqin taypin sint asxarkay wankarx jawq’antapxirïtayna. Ukapachparakiw warminakax iwijat qarwat lurat isinkamakiw mantarantapxirïtayna.

Lakita

“Lakita” arux lakiña uka arut jutiriwa. Lakitax jaljata sañ munaraki. Ukampirus janiw ukakïkiti, mä thuqht’äwiw lakit sat utji. Ukax sapa maraw may kut pay kut ch’uqi palljä ukjanakaw thuqht’asi. Thuqht’irinakapax juk’pachanikiwa. Jupanakax lakit thuqhuñatakix akjam isinak uchasipxi: chachanakax qarwa lip'ichit lurat maskarani, lluch'uni, iwij janq'u surmiruni, iwijat qarwat lurat pantalunani, chumpani, ch'uspas kunkar jaquntata, wila punchus linq'xatata,  ukjamaw jach'a sampuñas phust'asis ukat kajas jawq'antasarak muyuntapxiri. Ukat mayn jan ukax paninis kunturit isthapitarakiw thuqhupxiri, isinakapax lip'ichit luratarakiriwa. Ukat maynïrinakax qarwa kipkakirakiw sink'untañ yatipxiri,  jupanakapax qarwa lip'ichit lursut p'iqimp lluch'xatata, ukakipkarakiw kurppachar ch'iyar ch'ankhanakamp chhitsuta ,ukat lip'ichinpach wañt'at qarwa chhuchhullinakamp paypach amparar apt'at ukjamaw thuqhuntapxiri, ukat yaqhippachax t’ixit yapit wakanakamp kunapxarakiriwa; ukat warminakäkiristi, p'iqir pirlas p'iq'imp uchata, jaquntasiñ pichujiramp jikhanir q'ipt'ata, ch'iyar iwij chakitillani, iwij wila pullirani ukat ch'iyar wiskhun ukjamäxarakiriwa. Aka thuqhux wali k’uchik sawkt’asis thuqhuñtañawa.

Jach’a Siku

Aymar jilat kullakanakax jach’a sikx ch’uq ch’uñuchhjañ pachaw thuqhupxirïtana. Mä arunx saraksnawa, jupanakax niy taqpach yap apthapitäx ukjaruw tukt’ayañatak jach’a phisqha jan ukax suxta phusan sikunakamp  phusantasaw wankaramp jawq’antas mantarantapxiritäna. Yamakis thuqhur warminakapax janiw aliqak thuqhupxirikataynati, jan ukasti wali jayllintasaw qhallantapxiritayna. Jupanakax uk thuqhuñatakix akjam isthapt'atapxarakiriwa: surit lurat ch'utuquni, janq'umpit ch'iyarampit p'itsut lluch'uni, wila linq'xatat punchuni, janq'u mantilamp lak'unchjata, ch'iyar sakuni, janq'u iwij pantalunani, ukat kurusir ch'iyar wikhun kunapxarakiriwa.

Qhachhwa
Nayrax qullunakan arumanakaw jall jawsañatak wayn tawaqunakax thuqhuñ yatipxiritayna, ukjaman juyph jithiqhtayañataki. Ukat ukjam unuqt'añatakix akjam isthapht'atapxiritänawa; pust'irinakax janq'u iwij surmirunakani, ch'umphi chalinanakani, ch'iyar sakunakani, janq'u iwij pantalunanakani, ch'iyar wishunakani, ukat  kajamp phusamp tukt'asisaw thuqhurinakamp chik muytapxiritayna. Thuqhurinakasti akjam isthapht'atapxarakiritänawa; chachanakax janq'u iwij ukat ch'iyar tuwkillun surmirunakani, may may samin lluch'unakani, ch'umphi chalin kunkar jaquntatanaka, janq'u iwij allmillanakani, ch'iyar chakitillanakani, wila pulliranakani, ukat ch'iyar wiskhunakan ukjamarakiw chachanakamp khuysar aksar mustas thuqhupxiritayna. 

Jichhürunakax qhachhwax patatuqin thuqht'asiskarakiwa, anchak jan nayjam sapa mar saräwinakaparxam phuqhxapxiti, jan ukasti jilpachax phunchhäwinakanak thuqhxapxi. Ukampins isïkirinakax janïraw sinti mayjtatäkiti, juk'a juk'anakkiw mayjt'ata. Mä arunx saraksnawa, niy taqpach isinakapaw pachpaski.

Musiñu
Aka thuqt’awix taqin uñt’atapiniwa, kunati taqit sipans munkaña, chuym ch’allxtaykir kusist’awiwa. Musiñ phust’irinakax sallat chuymar purkir jayllt’awinak phust’añ yatipxi, ukapachparak wankar jawq’antirinakax musiñ phust’atarxamaw arktapxaraki, yaqhipachax musiñ tukt’irinakax thuqhurinakxam mä phichchuk kunapxarakiriwa. Isinakapax jupanakan lurt’atkamak uchasipxiri. Ukat ukjam jiwakipanx, khitis thuqht'añx munakiwa, yamas wayn tawaqunakax ukjak sañkamaw unuqrantapxiri.

Chiqans nayra thuqt’äwinakax yap apnaqatanakarjam apst’atawa, janiw anqa jaqha jach'a markanakat apanitakiti. Kunjamati qalltañatakix saskayatanx janiw aliqatak utjkiti. Sapa mayaw qalltawini ukjamarak saräwini. Ukat ukjamarjamaw patan jakasirinakax kuna thuqhuwinaks lurt’apxi. Ukampirus, jichhurunakanx janiw nayrxampinixiti. Yaqhip saräwinakax mayjakiptataxiwa. Akampix sañ muntanwa, jupanakax janiw yapu apnaqä ukjanakakipunix thuqhxapxiti, jan ukax yaqha phunchhawinakans thuqhxapxakirakiwa. Jichhax ukakirjimipanx, lakitax aka qhipa maranakanx armt’atxamakixiwa, samkanxamak thuqhxapxi.

Wuliwya