Чамал аймак
Чамал аймак () Россияда Алтай Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзи.

Администрациялык тӧс јери — Чамал јурт.

Физико-географиялык темдектери

Географиязы 
Чамал аймактыҥ јери Туулу Алтайдыҥ тӱндӱк келтейинде, текши јери 3018,67[1] км². Мында Иолго ло Себиниҥ сын тайгалары талайдыҥ кемјӱзинеҥ 500 метрдеҥ ала 2000 метрге јетире бийик болот. Тӱндӱк јаар кырлар чала јабызап барадар, Кадын кош сууларыла тӱштӱктеҥ тӱндӱк јаар агат. Аймак тӱштӱк јанынаҥ Оҥдой аймакла, Тӱштӱк-кӱнчыгышта Улаган аймакла, тӱштӱк-кӱнбадышта Шабалин аймакла, тӱндӱкте Майма аймакла гран-кыйулу.

Рельеф 
Чамал ичиниҥ рельефи солун ла кайкамчылу ландшафтту, кырлары каскак, агаштарла туй бӱркелген. Кадынныҥ агыны тӱрген, кезем бурылчыктарлу, бозоголорлу, кайыр јараттарлу.

Гидрология 
Чамал аймактыҥ суулары

Климады 
Аймактыҥ климады орто-континентал. Чамал аймактыҥ климады јымжак учун ол ӧскӧ аймактардаҥ чик јок аҥыланат, анчада тӱштӱк аймактардаҥ. Кейдиҥ ортојылдык температуразы 3,0 °С, эҥ ле изӱ кӱнниҥ температуразы јыл ичинде +39 °С, јыл ичинде эҥ ле соок температура −42 °С, јердиҥ кыртыжыныҥ ортојылдык температуразы 4°С, баштапкы ла калганчы соок кӱндер — 12,05/01,10, соок јок кӱндердиҥ тоозы — 130, чык-јуттыҥ ортојылдык кеми — 490 мм. Салкынныҥ ортојылдык кеми — 3,0, Тыҥ салкын (тӱргени 15 м/с кӧп) болгон кӱндер — 19,2

Аҥ-куштары 
Аймактыҥ јери, анчада Улаган аймакла кыйулу јерде тайгалары аҥдык. Мында Алтай Республиканыҥ Кызыл бичигине киргендериниҥ тоозына тооргы, ак-кийик, јуҥма, манул. деп аҥдар бар.

Ӧзӱмдери 
Чамал аймак ӧзӱмдерле байлык јер, јакшы климат, јымжак кыштар, ӧзӱмдерге јарамыкту. Агаштардаҥ кӧп сабазы кара агаш: тыт, карагай, јойгон. Садта ӧзор јулукту агаштар мында тӱжӱм берет. Эм-ӧлӧҥдӧр лӧ чечектер канча јӱзӱн.
Таш ортозында Кызыл бичикке кирген алтын тазыл (тӧртјалбракту ла соок родиолы) јайа ӧзӧт.

Јери ле јолдоры 
Чамал аймактыҥ текши јери текши јери 3018,67[1] км², 9-чы јерде. Јон јаткан јерлердиҥ ортозында колбу регионал учурлу кӧӧлик јолло тудулат. Улалу — Себи-Оозы — Чамал, Чамал — Майма — Новосибирск деп јолдор бар. Јуугында темирјолдыҥ станциязы Јаш-Тура калада.

Экологиязы

Тӱӱкизи 
Алтай Республикада Чамал аймак административно-территориальный реформа ӧйинде, Шабалин аймактаҥ айрылып, 1992 јылда алдынаҥ башка аймак болуп тӧзӧлгӧн.
Бу ӧйгӧ јетире аймак бир канча катап солунган:
 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн, тӧс јери Улалуда; областька баштап тарый 24 волостт кирген. 1923 јылда волостьтор јаанадылган. Чамал волостько (Чамал јурт) Бешпелтирдиҥ, Чамалдыҥ волости, Салдам волостьтоҥ — Эјеган, Каҥзары, Куйус, Бешпелтир-Турук, Бийка, Чебо, Икужой, Эмери волостьтоҥ — Ингурек ле Ӱстӱги-Куюм.

Ойрот облисполкомныҥ јуунында (16.09.1924) јаанаткан волостьторды аймактар деп ӧскӧртӧ адаган.
 ВЦИК-тиҥ Јӧбиле (10.04.1933) Чамал аймак Эликманар аймак болуп солынган.
 РСФСР-дыҥ Верховный Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагыла (30.03.1962) Майма аймак ла Эликманар аймак бириккен, ойто Майма аймак боло берген.
 Алтай Республиканыҥ Президиумыныҥ ӱстӱги Совединиҥ Јӧбиле На основании постановления Президиума Верховного Совета Республики Алтай от (26.08.1992) Чамал аймак Шабалин аймактаҥ айрылган.

Эл-јон 

Эл-јонныҥ тоозы Россияныҥ экономӧзӱм министерствозыныҥ јетиргениле
(Минэкономразвития России) мындый болор:
 2024 јылда — 10,97 муҥ. кижи.
 2035 јылда — 11,84 муҥ. кижи.

Ук-калыктары 
Аймакта орустар, алтайлар ла о.ӧ. укту улус јуртайт.

Муниципал јерлӱ тӧзӧлмӧлӧр

Јурт јеезелер 
Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

Чамал аймактыҥ эл-јоныныҥ тоозы: ….(01.01.2021).

Јурт јеезелерге кирет

Инфраструктуразы 
 Аймактыҥ администрациязы — 1;
 Јурт јеезениҥ администрациязы — 1;
 Орто ӱредӱлӱ школ — 6;
 Толо эмес ӱредӱлӱ текши школ — 4;
 Баштамы школ — 17;
 Балдардыҥ туразы — 10;
 Кӱӱлик сургал — 1;
 Музей — 5;
 Аймактыҥ библиотеказы — 1;
 Јурттыҥ библиотеказы — 8;
 Культураныҥ байзыҥы — 15;
 Јурттыҥ клубы — 17;
 Спортшкол — 1;
 Стадион — 17;
 Аймактыҥ эмчилиги — 1;
 Јурттыҥ эмчилиги (ФАП) — 16;
 Турбаза 35;
 «Јажыл туралар» (туристтерге) 60
 Агаш јарар эдим — 5;
 Кӧӧликтер јазаар јер — 8;
 АЗС — 11.

Экономиказы 
thumb|300px|Эдеган јурттыҥ јанында, Чамал аймак

Чамал ла Шабалин аймактардыҥ кыйузында Ороктойдыҥ мраморын алар јер бар. Мрамор кӧк-боро, чоокыр, кыскылтымзымак ӧҥдӱ, полировка эдерге јакшы. Ороктойдыҥ мраморын XX чактыҥ 30-чы јылдарындада Москваныҥ метрополитенин тударга тузаланган.
Аймакта јылкы мал азырап, сад ӧскӱрип, эм-ӧлӧҥдӧр белетеери кӧндӱгет. Агашла иштер јок, не дезе мында агаш јыкса, тартар јолдор јок, ого ӱзери кырлар ӧткӱре каскак, ӧскӧ јердеҥ келген агашты јарып, јербойыныҥ ла керектерине тузаланадылар.
1990 јылдарда совхозтор јоголордо, эт-сӱт јанынаҥ иштеген предприятиелер јоголгон. Эл-јонныҥ јадын-јӱрӱми коомойтыганыла колбой, таҥынаҥ улустыҥ малын кабырарыныҥ аайына чыккалак. Кӧп крестьян-фермер ээлемдер јылкы Ӧскӱрет, бу рентабельный иш, кажы ла ээлем 50-неҥ ала 200 тынга јетире јылкы тудат.
Панты ла гемотогенниҥ баазы ӧткӱре јабыс болгонынаҥ улам марал тудары база уйадаган, 250-неҥ ас тударга рентабельный эмес.
Кырлу-туулу јерге адару тудары баалу да, јеҥил эмес иш, Алтай кырайдыҥ мӧди јеҥил болуп, аймактыҥ мӧдиниҥ баазын 2—2,5-га тӱжӱрип ийет.
Совет ӧйдиҥ совхозторыныҥ алама ла грушаларлу садтары кунурап јоголгон.
Таҥынаҥ ээлемдерге эт садарга јарабас эткени коомой болот. Алтай кырай ла Кемеров областьтыҥ эткомбинаттары малды аймактаҥ келип јабыс баала алат. 2010 јылда аймакта баштапкы эткомбинат ачылган, оныҥ эдимдери аймакка бойына ла ӧй, кезигин оптовиктерге садат.

Ӱредӱлик

Мӱргӱӱр јер 
 Христиан серкпе — 4;
 Кайыр-Суу тоҥбок, байлу.

Кереестер

Тӱӱкилик 
 Оносто Г. И. Чорос-Гуркинниҥ јурты;
 Чамалда ГЭС;
 «Палеопарк» деп тӱӱкилик музей;
 «Большие Коты» деп ийттер ӱредер тӧс јер.

Археологиялык 
 Аймакта Кадын сууны јараттай јӱстер тоолу археологиялык табынтылар: мӧҥкӱсалгыштар, јебрен јурттар (Јаҥыс-Тыт, Чолтык, Кӧк-Эјеган), тӱрк ле скиф ӧйлӧрдиҥ, ташта јурамалдар.

Ар-бӱткендик 
 Караколдыҥ кӧлдӧри;
 Ороктойдо куй таш;
 Чачкыш кобы;
 Аржан суу, мӧҥӱндӱ;
 Кара-Кӧкшӧниҥ куйы.

Јарлу улузы 
 Чорос-Гуркин Г. И. (12.01.1870 — 11.10.1937) — јурукчы, этнограф, политик, чорос сӧӧктӱ телеут кижи. И.И.Шишкинниҥ ӱренчиги, 5 муҥнаҥ артык јуруктарлу, эҥ ле јарлу јуруктарыныҥ бирӱзи «Кан-Алтай»;
 Анохин А. В. (28.10.1869 — 31.08.1931, Туулу Алтай) — политик, просветитель, этнограф, кӱӱчӱмдеечи, музыкант, јӱске јуук башка-башка жанрлу кӱӱлик чӱмдемелдери бар, эҥ јарлузы «Кан-Эрлик» ле «Алтын Кӧл». СССР-диҥ билим академиязыныҥ член-корреспонденти   ;
 Кучияк П.В. (05.03.1897-02.07.1943) — ӱлгерчи, драматург, алтай литератураныҥ тӧзӧӧчизи, Москвада 1925 јылдарда ӱренген, совет бичиичилердиҥ съездинде турушкан (1935ј).
 Суразакова Н. Н. — (15.03.1925 — 31.08.1998) — шиҥжӱчил, баштапкы алтай кандидат наук (1956), педагогика билимниҥ докторы, профессор, алтай тил ле литератураны школдо ӱредер методиказыныҥ тӧзӧӧчизи, онноҥ артык бичиктер ле ӱредӱ программалардыҥ авторы, Ойрот-Турада педучилищеде ӱренген. Јууныҥ ӧйинде ол Карл Либкнехттиҥ адыла адалган пединститутка кирет, 1943 јылда алтай студенттерле кожо институт Москвага јанарда, кожо барган;
 Барантаева М. А. (20.09.1927) — Россия ӱредӱликтиҥ нерелӱ ишчизи, баштамы школго бичиктердиҥ, ӱлекерлердиҥ авторы;
 Суразаков Б.В. (1950 јылда Эликманар јуртта чыккан) — алтай јурукчы, альпинист, 1977 јылда  Новоалтайскта художественный училище божоткон, оныҥ јуруктары кӧп тоолу кӧрӱлерде туружып, кезиги  Том-Тураныҥ, Новосибирскте Н.К.Рерихтиҥ музеи ле краевед музейде, ого коштой таҥынаҥ улустыҥ коллекцияларында бар. Аскатта јуртайт;
 Тадинов А.М., Ӧлӧштӧй (30.03.1960) - јурукчы, кӱӱ чӱмдеечи, ӱлгерчи, кӧп кожоҥдордыҥ, ӱлгерлердиҥ  авторы, Россияныҥ бичиичилер бирлигиниҥ турчызы (2001), ӱредӱзи аайынча јурукчы-дизайнер, аргачы.

Јуруктардыҥ кӧмзӧзи

Ајарулар

Тайантылар 

Категория:Алтай Республиканыҥ аймактары
Категория:Чамал аймак