Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени
250px|right|thumb|Алтай Республиканыҥ кебедели
250px|thumb|right|Алтай Республиканыҥ маанызы
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлерин бӧлӱгени ― Алтай Республика Россия Федерациязыныҥ субьекти болуп, Сибирдиҥ федерал округына кирет. Евразияныҥ чике ортозында, Кӱнбадыш Сибирдиҥ тӱштӱк келтейинде турат. Тыва, Хакас Республикаларла, Алтай кырайла, Кемеров областьла, онойдо ок Кытатла (Китайла), Калкала (Монголияла), Казахстанла кыйулажат. Текши јери - 92,903 муҥ км.кв. Эл-јоны – 218,866 муҥ кижи (чаган айдыҥ 1-кы кӱни 2019 ј.). Калганчы тооалыш – ӱлӱрген айдыҥ 10-чы кӱни 2010 јыл. Каланыҥ јоны – 63,845 муҥ кижи (29,17%), јурттардыҥ јоны – 155,021 муҥ кижи (70,83%).

Администрациялык јерлӱ бӧлӱктер 

Алтай Республиканыҥ Конституциязы аайынча, регион 1 республикан учурлу кала ла јон јаткан јерлерлӱ 10 аймакка бӧлӱнет.
 
 Республикан учурлу кала:
 тӧс кала Улалу ();
 Аймактар:
 Кош-Агаш аймак;
 Майма аймак;
 Оҥдой аймак;
 Турачак аймак;
 Улаган аймак;
 Кан-Оозы аймак;
 Кӧксу-Оозы аймак;
 Шабалин аймак;
 Чамал аймак;
 Чоо аймак.
«Алтай Республиканыҥ админстрациялык јерлериниҥ тӧзӧлмӧлӧри керегинде» деп Јасакта Россияныҥ тергеезине мындый администрациялык јерлӱ бӧлӱктер кирет: 1 кала, 10 аймак ла олордыҥ 91 јурт јеезелери.

Муниципал бӧлӱк 
Республиканыҥ муниципал тӧзӧлмӧзинде Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктериниҥ ичинде 102 муниципал тӧзӧлмӧ тургузылган:
 калада 1 округ;
 10 аймак;
 91 јурт јеезе .

Аймактар ла кала

Јурт јеезелер 
Алтай Республиканыҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱктери болуп, «јурт јеезе» деп статусту,  тӱҥей адалган 91 муниципал тӧзӧлмӧ темдектелген. Олорго 246 јурт кирет.

Кан-Оозы аймак 
thumb|240px|Кан-Оозы аймак

Аймактыҥ 11 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет:

Кӧксу-Оозы аймак 
240px|thumb|right|Кӧксу-Оозы аймак.

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 42 јон јаткан јер кирет.

Кош-Агаш аймак 
240px|thumb|right|Кош-Агаш аймак

Аймактыҥ 12 јурт јеезезине 16 јон јаткан јер кирет.

Майма аймак 
240px|thumb|right|Майма аймак.

Аймактыҥ 6 јурт јеезезине 25 јон јаткан јер кирет.

Оҥдой аймак 
thumb|right|240px|Оҥдой аймак

Аймактыҥ 10 јурт јеезезине 30 јон јаткан јер кирет.

Турачак аймак 
thumb|240px|Турачак аймак

Аймактыҥ 9 јурт јеезезине 32 јон јаткан јер кирет.

Улаган аймак 
thumb|240px|Улаган аймак

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 13 јон јаткан јер кирет.

Чамал аймак 
240px|thumb|Чамал аймак

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

Чоо аймак 
thumb|240px|Чоо аймак

Аймактыҥ 7 јурт јеезезине 21 јон јаткан јер кирет.

Шабалин аймак 
thumb|240px|Шабалин аймак

Аймактыҥ 13 јурт јеезезине 24 јон јаткан јер кирет.

Тӱӱкизи

1922 јылга јетире 
Алтай Республиканыҥ јерлери 1917 јылга јетире Том-Тураныҥ губерниязыныҥ Јаш-Турада уездине кирген болгон. Кичӱ изӱ айдыҥ 17 кӱнинде 1917 јылда Том-Тураныҥ губерниязынаҥ Алтай губерния чыгарда, ого Јаш-Тураныҥ уезди кирген. Тулаан айдыҥ 7 кӱнинде 1918 јылда Туулу Алтайдыҥ баштамы краевой сьезди болгон. Ондо ӧскӧуктулар (инородцы) ла крестьян депутаттар ӱндерин јажытту берип (тайное голосование), јӧп чыгарган: Туулу Алтайды Јаш-Тура уездтеҥ чыгарып, јаҥы Кара Корум-Алтай округ тӧзӧӧр, удурумга тӧс јерди Улалу јуртта эдер. Бу ла јылдыҥ јаҥар айыныҥ 30 кӱнинде Сибирдиҥ Удурум Башкарузы (временное правительство) Алтай губернияга кирип турган Кара Корум уезд тӧзӧгӧн. 1920 јылдыҥ чаган айында , Алтайдаҥ актарды сӱрген кийнинде, уездтиҥ јерин ойто Алтай губернияныҥ Јаш-Турада уездине кожуп салган. Кандык айдыҥ 13 кӱнинде 1920 јылда (ӧскӧ јерде сыгын айдыҥ 14 кӱнинде деп бичилген) Алтай губревком Јӧп чыгарган: Кара Корум уездтиҥ јерлерин алдында ла бойы эдип артырала, тӧс јерин Шабалин јуртта эдип, адын Туулу-Алтай уезд эдер деп 68п чыккан. Јаҥы тӧзӧлгӧн Туулу Алтай уездке мындый волостьтор кирген: Абайдыҥ, Айдыҥ, Бешпелтирдиҥ, Туулу-Оҥдойдыҥ, Эмериниҥ, Ийинниҥ, Катандуныҥ, Кош-Агаштыҥ, Јаҥы-Дмитриевсктиҥ, Паспаулдыҥ, Песчаныйдыҥ, Салдамныҥ, Туйактыныҥ, Оймонныҥ, Улаганныҥ, Улалуныҥ, Кан-Оозыныҥ, Чамалдыҥ, Чаргыныҥ, Чибиттиҥ ле Шабалинниҥ. Тулаан айдыҥ 23 кӱнинде  1921 јылда (ӧскӧ јерде кочкор айдыҥ 17 кӱнинде деп бичилген) Сибирревком бу Јӧпти јараткан. Бу ла Јӧплӧ Туулу Алтай уездке коштой, Јаш-Тура уездтиҥ тӧрт волостин кожор деп јараткан : Черно-Ануйская, Сарасинский, Куйаган, Алтайский, нениҥ учун дезе экономикалык јанынаҥ јарамыкту деп. Уездтиҥ тӧс јерин Шабалин јурттаҥ Алтайское јуртка кӧчӱрген.

1922—1924 јылдар 
ВЦИК-тиҥ Президиумыныҥ Јӧби аайынча кичӱ изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1922 јылда Ойрот автоном область тӧзӧлгӧн.

Областька баштап тарый 24 волость (алдында Туулу Алтай уездтеҥ Алтай губернияга берилген) кирген:

 Абайдыҥ,
 Бешпелтирдиҥ,
 Эмериниҥ,
 Салдамныҥ,
 Катандуныҥ,
 Кыргыстыҥ,
 Кош-Агаштыҥ,
 Туулу-Оҥдойдыҥ,
 Паспауулдыҥ,
 Песчаная,
 Туйактыныҥ,
 Оймонныҥ,
 Улаганныҥ,
 Улалуныҥ,
 Кан-Оозыныҥ,
 Чамалдыҥ,
 Чаргыныҥ,
 Чибиттиҥ,
 Чолушманныҥ,
 Шабалинниҥ.
(алдында Јаш-Тура уездтеҥ Алтай губернияга берилген): Ӱстӱги-Бий, Лебедский, Успенский, Ыныргы.

Автоном областьтыҥ админстрациялык јерлӱ бӧлӱктери кӱӱк айдыҥ 4 кӱнинде 1923 јылда такыптаҥ кӧрӱлген. 24 волостьтыҥ ордына 10 волость боло берген.

Ойрот облисполкомныҥ јуунында 1924 јылдыҥ сыгын айыныҥ 16 кӱнинде јаанадып салган волостьторды аймактар деп солыыр јӧп чыккан.

1925—1936 јылдар 
1925—1936 јылдар
Кӱӱк айдыҥ 25 кӱнинде 1925 јылда (администрациялык реформаныҥ кийнинде) Ойрот автоном область РСФСР-дыҥ Сибир крайдыҥ таҥынаҥ администрациялык јерлӱ бӧлӱги боло берген. Кочкор айдыҥ 27 кӱнинде 1928 јылда ВЦИК-тиҥ јӧби аайынча Улалу каланыҥ статузын алган.
Јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде 1930 јылда Ойрот автоном областьта 10 аймак болгон:
 Кош-Агаш аймак,
 Лебединский аймак,
 Оҥдой аймак,
 Оймон аймак,
 Улаган аймак,
 Улалу аймак,
 Успенский аймак,
 Кан-Оозы аймак,
 Чамал аймак,
 Шабалин аймак.

Ойрот автоном область 1930 јылда јаан изӱ айдыҥ 30 кӱнинде јаҥы ачылган Кӱнбадыш-Сибир крайга кирген. Кан-Оозы аймакка 1931 јылда кӱӱк айдыҥ 10 кӱнинде Јалаҥыйдыҥ, Караколдыҥ, Отоголдыҥ, Усть-Кучинсктиҥ, Моты-Оозыныҥ јуртсоветтери кирген. Бу јуртсоветтер Солонеш аймактыҥ Кӱнбадыш-Сибир крайдыҥ болгон. Улалу каланыҥ ады 1932 јылда Ойрот-Тура деп солынган. 1933 јылда кандык айдыҥ 10 кӱнинде кезик аймактардыҥ аттары база солынган: Лебединский аймак Турачак аймак болуп, Оймон аймак Кӧксу-Оозы болӱп (аймактыҥ тӧс јери Катандунаҥ Кӧксуу-Оозына кӧчӱрилген), Улалу аймак Ойрот-Тура аймак болуп, Успенский-Чоо болуп, Чамал – Эликманар аймак болуп (тӧс јери Чамалдаҥ Эликманарга кӧчкӧн).

1937—1962 јылдар 
1937 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Кӧнбадыш-Сибир край эки јара бӧлинген: Новосибир область ла Алтай кырай болуп. Алтай кырайга Ойрот автоном область кирген. 1945 јылда јаан изӱ айдыҥ 1 кӱнинде Ойрот автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

1948 јылда чаган айдыҥ 7 кӱнинде јӧптӧгӧн РСФСР-дыҥ Ӱстӱги Совединиҥ Президиумыныҥ Јасагы аайынча Ойрот автоном областьтыҥ ады Горно-Алтай автоном область эдип солынган, тӧс кала Горно-Алтайск бололо, Ойрот-Туринский аймак Майма аймак болуп солынган. 1952 јылда кандык айдыҥ 16 кӱнинде Кан-Оозы аймактыҥ јурттарына Алтай кырайдыҥ Чарыш аймагыныҥ Коргонныҥ јуртсоведи кожула берген. 1956 јылда сыгын айдыҥ 28 кӱнинде Чоо аймак јоголып, јерлери Майма аймакка кожулган.

1962—1991 јылдар 
1962 јылда тулаан айдыҥ 30 кӱнинде Эликманар аймак Майма аймакка кожулган.1963 јылда кочкор айдыҥ 1 кӱнинде администрациялык јерлер бӧлийтен Текшисоюзный реформа болгон. Аймактардыҥ ордына 6 район эткен:
 Кош-Агаш район (тӧс јери — Кош-Агаш јурт);
 Майма район (тӧс јери — Майма јурт);
 Оҥдой район (тӧс јери — Оҥдой);
 Турачак район (тӧс јери — Турачак);
 Улаган район (тӧс јери — Улаган);
 Кан-Оозы район (тӧс јери — Кан-Оозы).

Јербойында администрациялык јерлер бӧлиген реформа чыдымду болбосто, 1964 јылда ойто эски бӧлинтелерди кайра бурыган. 1964 јылда тулаан айдыҥ 4 кӱнинде Кан-Оозыныҥ јерлеринеҥ Кӧксу-Оозы аймак айрылып, таҥынаҥ барган. 1965 јылдыҥ чаган айыныҥ 13 кӱнинде Оҥдой ло Майма аймактардыҥ јеринеҥ айрып, Шабалин аймак тӧзӧлгӧн. 1980 јылда ӱлӱрген айдыҥ 20 кӱнинде Чоо аймак Майма аймактыҥ јерлеринеҥ айрылган. 1986 јылдыҥ чаган айдыҥ 1 кӱнинде Туулу Алтай автоном областьтыҥ администрациялык јерлериниҥ бӧлингени мындый болгон:

1990 јылда ӱлӱрген айдыҥ 25 кӱнинде Туулу Алтай автоном Совет Социалистический Республика тӧзӧлгӧн деп декларация јарлалган. Оны Туулу Алтайдыҥ облазиниҥ јон-депутаттарыныҥ совединиҥ ӱчинчи сессиязы јӧптӧгӧн.

1991 јылдаҥ ала 
1991 јылда јаан изӱ айдыҥ 3 кӱнинде Туулу Алтай АССР Алтай кырайдаҥ чыгып, РСФСР-га таҥынаҥ Туулу Алтай Совет Социалистический Республика кожулган. 1992 јылда Туулу Алтай АССР Туулу Алтай Республика болуп солынала, ол ло јылда ойто катап Алтай Республика деп адалган. 1992 јылда Чамал аймак Шабалин аймактаҥ чыгып, бойыныҥ алдынаҥ башка аймак боло берген. 2006 јылдыҥ муниципал реформазы болордо, Алтай Республиканыҥ администрациялык бӧлингени тыҥ ла ӧскӧлӧнбӧгӧн.

Ајарулар

Тайантылар 

 Алтай Республиканыҥ окылу сайт
  Окылу сайт «Тӧс кала Улалу (орустап Горно-Алтайск)»
 Окылу сайт «Кан-Оозы аймак»
 Окылу сайт «Кӧксу-Оозы аймак»
 Окылу сайт «Кош-Агаш аймак»
 Окылу сайт «Майма аймак»
 Окылу сайт «Оҥдой аймак»
 Окылу сайт «Турачак аймак»
 Окылу сайт «Улаган аймак»
 Окылу сайт «Чамал аймак»
 Окылу сайт «Чоо аймак»
 Окылу сайт «Шабалин аймак»
 Единый государственный реестр объектов культурного наследия на сайте Министерства культуры Российской Федерации
 Государственный каталог географических названий
 Республика Алтай. Государственный каталог географических названий
 Список населенных мест Сибирского края, 1928 г.
 20px Медиафайлдар Викискладта

Категория:Алтай Республика