1716
bingam rasadi
Takiyyeddin efendinin yapması için görevlendirildiği büyük bir astronomik saatin diğer adı nedir?
Saatler kitabında Takiyyeddin, Arap-İslam kültür çevresinde umumiyetle su veya kum saatleriyle uğraşılıp mekanik saatin ihmal edildiğinden şikayet etmektedir. Onu ilgilendiren, su ve kumun yanında başka bir hareket düzeneğidir. Bu düzeneğin amacı, onun dediği gibi 'bir ağırlığın küçük bir kuvvet ile uzun bir süre uzak bir mesafe üzerinde hareketidir' (cezb es-sakil bi-kuva kalile... zamanen tavilen fi mesafe ba'ide). Fakat burada dikkat edilmesi gereken, onun bir Perpetuum mobile (devridaim) fikrini (bkz. Katalog cilt V, s. 61) yermesidir. Diğer eserlerinde dişli çark düzenekleriyle büyük bir çalışma yeteneği gösteren Takiyyeddin en azından hareket sağlayan çarkı frenleyecek maşa ve bir konik cismin etrafında aşağıdan yukarıya sarılan bir zemberek fikrinde, kendisinin yaşadığı dönemde Osmanlı İmparatorluğu'na girme yolu bulmuş olan Avrupalı mekanik saatlerden esinlenmiş görünüyor. Her halükarda o, bu tür Avrupa saatlerini tanıdığını gizlememektedir. Diğer yandan mekanik saatin doğuşunda, Avrupa'nın Arap-İslam kültür çevresinden muhtemel etkilenmesi sorusu hala açık durmaktadır. İslam ülkelerinde su ve civa saatlerinde çarkların geriye dönmesine engel olan ve bir sarkaç hareketi veren düzeneğin kullanıldığı bilinmektedir. Ama şu soru hala cevap beklemektedir: 'Dişli çarklarla hareket eden saatlerdeki frenleyici basit maşa ne zaman ortaya çıkmıştır?'. Bu kitapta Takiyyeddin, ağırlık düzenekli saatler ve sarma zemberekli saatler olarak iki guruba ayırdığı yaklaşık 10 saati tarif etmektedir. Birinci gruptakileri bingamat siryakiyye, diğer grupta olanları ise bingamat devriyye olarak isimlendirmektedir. Zamanı, gözlem öğesi olarak kullanma düşüncesiyle Takiyyeddin, büyük bir astronomik saat (bingam rasadi) yapmaya sevkedilmişti. Bu saati Takiyyeddin, İstanbul Rasathanesi aletlerine ayrılmış Sidret el-Münteha isimli risalesinde ayrıntılı tarif etmektedir. Bu eserde çok ilginç bir, gezegenler modeli saati görmekteyiz. Bu saatin saatler, dereceler ve dakikaları ayrı ayrı gösteren kadranının bir çizimi, risalenin müellif nüshasında günümüze ulaşmıştır.