717
Cābir  b.  Eflaḥ
Torquetom adlı alet hangi astronom tarafından geliştirilmiştir?
Usturlap  tarihinde  gelecekteki  ilerlemeleri  etkileyecek  olan  buluşlardan  birisi  de  ez-Zerḳālī’nin  adını  taşımaktadır.  O,  stereografik  polar  izdüşümü  yerine  ufuksal  (horizontal)  izdüşümünü  kullanmıştır.  Bunu  yaparken  de,  aletin  ana  parçası,  her  bir  coğrafî  enlem  için  müstakil  bir  disk  kullanmak  yerine,  tek  bir  diske  indirgenebilmiştir.  Astronomi  literatüründe  “evrensel  disk”  olarak  tanınan  bu  alet  sonraları  Avrupa’da  çok  büyük  bir  yayılma  şansı  bulmuştur (Katalog  II,  s.  116  vd.). 6./12.  yüzyılda  ortaya  çıkmış  astronomik  araçlardan  birisi  de  Avrupa’da  torquetum  adıyla  çok  geniş  yaygınlık  kazanan  alettir.  Bu  alet  Endülüslü  astronom  Cābir  b.  Eflaḥ  (Katalog  II,  s.  154)  tarafından  geliştirilmiştir.  Cābir  b.  Eflaḥ,  Almagest’i  düzeltme  amacıyla  kaleme  aldığı  ve  Ptoleme’yi  sert  dille  eleştirdiği  eserinde  bu  aleti  tanımlamıştır.  Yazarın  çağdaşı  Cremonalı  Gerhard  tarafından  Latinceye  çevrilmiş  bu  Almagest  kritiği  Avrupa’da  hem  bu  disipline  hem  de  matematik  alanında  (Katalog  II,  s.  12)  çok  büyük  bir  etkide  bulunmuştur.