ⓘ વૈશ્વિક આરોગ્ય
- નાણાકીય હિસાબ માટે માર્ગદર્શિકાઓનું પ્રમાણભૂત માળખું GAAP સ્પષ્ટીકરણોમાં વિભાવનાઓ, સિદ્ધાંતોની વ્યાખ્યા તેમજ ઉદ્યોગ-વિશિષ્ટ નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. GAAP નો હેતુ એ નાણાંકીય રિપોર્ટિંગ એક સંગઠનથી બીજામાં પારદર્શક અને સુસંગત છે તેની ખાતરી કરવાનું છે. વિશ્વભરના ઘણા દેશોએ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય અહેવાલ ધોરણો IFRS અપનાવ્યા છે. IFRS કેવી રીતે જાહેર કંપનીઓ તેમના નાણાકીય નિવેદનો તૈયાર કરે છે અને જાહેર કરવા માટે એક વૈશ્વિક માળખું પૂરું પાડવા માટે રચાયેલ છે. વિશ્વ વ્યાપી ધોરણોના એક સેટને અપનાવવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય દેશો માટે એકાઉન્ટિંગની કાર્યવાહી સરળ બને છે અને રોકાણકારો અને ઓડિટર્સને ફાઇનાન્સના સંયોજક દ ...
વૈશ્વિક આરોગ્ય વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં વસ્તીનું આરોગ્ય દર્શાવે છે અને તે વ્યક્તિગત દેશોના પરિપ્રેક્ષ્ય કે ચિંતાની મર્યાદાથી પર છે. દેશની સીમાઓથી બહારની તેમજ વૈશ્વિક રાજકિય અને આર્થિક અસરો ધરાવતી આરોગ્ય સમસ્યાઓ પર ઘણીવાર ભાર મૂકવામાં આવે છે. તેની વ્યાખ્યામાં 'વિશ્વના તમામ લોકો માટે આરોગ્યમાં સુધારો કરવા અને આરોગ્યમાં સમાનતા હાંસલ કરવાની પ્રાથમિકતા આપતા ક્ષેત્રના અભ્યાસ, સંશોધન અને કાર્યપદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે.' તેથી, વૈશ્વિક આરોગ્ય એટલે રાષ્ટ્રીય સીમાને ધ્યાનમાં રાખ્યા વગર વિશ્વભરમાં આરોગ્યમાં સુધારો, અસમાનતામાં ઘટાડો અને વૈશ્વિક જોખમો સામે સુરક્ષા છે. માનસિક આરોગ્યના ક્ષેત્રને આ સિદ્ધાંતો લાગુ કરવામાં આવે ત્યારે તે વૈશ્વિક માનસિક આરોગ્ય તરીકે ઓળખાય છે.
આરોગ્ય માટેની અગ્રણી આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સી વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા ડબ્લ્યુએચઓ WHO) છે. વૈશ્વિક આરોગ્ય સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ સાથે સંકળાયેલી બીજી મહત્ત્વની એજન્સીઓમાં યુનિસેફ UNICEF, વર્લ્ડ ફૂડ પ્રોગ્રામ ડબ્લ્યુએફપી WFP) અને વિશ્વ બેંકનો સમાવેશ થાય છે. વૈશ્વિક આરોગ્યમાં સુધારા માટેની મહત્વની પહેલ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના મિલેનિયમ ઘોષણપત્ર છે અને વૈશ્વિક સ્તરે માન્યતાપ્રાપ્ત મિલેનિયમ વિકાસ ઉદ્દેશો છે.
1948માં, નવા રચવામાં આવેલા સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના સભ્ય દેશો વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની રચના કરવા એકઠા થયા હતા. 1947 અને 1948માં ઇજિપ્તમાં 20.000 લોકોનો જીવ લેનાર કોલેરાના વ્યાપક રોગચાળાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને આ દિશામાં પગલાં લેવાનું ઉત્તેજન મળ્યું હતું.
2. શિસ્તહેતુક દ્રષ્ટિકોણ
આર્થિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં વ્યક્તિ અને વસ્તી બંનેના આરોગ્યની ફાળવણી માટેના ખર્ચ-અસરકારકતા અને ખર્ચલાભના અભિગમો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. એકંદર વિશ્લેષણ એટલે કે વિવિધ સરકારો અને એન.જી.ઓ N.G.Oના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રના વિશ્લેષણ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. ખર્ચ-અસરકારક વિશ્લેષણમાં આરોગ્ય માટેનું રોકાણ આર્થિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં યોગ્ય છે કે નહીં તેની ચકાસણી કરવા આ દરમિયાનગીરીના ખર્ચ અને આરોગ્ય પરની તેની અસરોની સરખામણી કરવામાં આવે છે. સ્વતંત્ર દરમિયાનગીરીઓ અને પરસ્પરની વિશિષ્ઠ દરમિયાનગીરીઓ વચ્ચેની ભેદરેખા પાડવી પણ જરૂરી છે. સ્વતંત્ર દરમિયાનગીરીઓમાં ખર્ચ-અસરકારતાનો સરેરાશ ગુણોત્તર પૂરતો છે. જોકે, જ્યારે પરસ્પરની વિશિષ્ઠ દરમિયાનગીરીઓની સરખામણી કરવામાં આવે ત્યારે ખર્ચ-અસરકારતાનો વૃદ્ધિગત ગુણોત્તરનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે. બીજી સરખામણીઓ ઉપલબ્ધ સંસાધનોમાંથી આરોગ્ય સંભાળની મહત્તમ અસરો કેવી રીતે હાંસલ કરવી તે સૂચવે છે.
આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં વ્યક્તિગત આરોગ્ય વિશ્લેષણમાં આરોગ્ય સેવાઓની માંગ અને પુરવઠા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરવામાં આવે છે. આરોગ્ય સંભાળની માંગ આરોગ્ય માટેની સામાન્ય માંગમાંથી ઊભી થાય છે. આરોગ્ય સંભાળની માંગ સામાન્ય રીતે" આરોગ્ય મૂડી"ના વિશાળ ભંડાર હાંસલ કરવાની ઉપભોક્તાની જરૂરિયાત પર આધારિત છે. આરોગ્ય મૂડીનો સીમાંત ખર્ચ તેનાથી ઉદભવતા સીમાંત લાભની બરાબર એમસી=એમબી MC=MB) હોય ત્યારે આરોગ્યમાં રોકાણનું ઇષ્ટત્તમ સ્તર હાંસલ થયું તેમ કહેવાય છે. સમય પસાર થવાની સાથે, અમુક દર δ એ આરોગ્યમાં ઘસારો થાય છે. અર્થતંત્રનો સામાન્ય વ્યાજદર આર r દ્રારા સૂચિત કરવામાં આવે છે. આરોગ્ય સેવાના પુરવઠા દરમિયાન તે સેવા પૂરી પાડનારને પ્રોત્સાહન, બજારના સર્જન, બજાર માળખુ તેમજ આરોગ્ય જોગવાઇમાં માહિતીની સમાનતા, એનજીઓ NGO અને સરકારોની ભૂમિકા સંબંધિત મુદ્દા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
બીજા નીતિમત્તાના અભિગમમાં વહેંચણીની બાબતો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. એ.આર જોન્સન 1986એ શોધેલો રૂલ ઓફ રેસ્ક્યૂ વહેંચણીના મુદ્દાનો ઉકેલ લાવવાનો એક માર્ગ છે. આ નિયમ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ કરે છે કે 'જોખમમાં મૂકાયેલા જીવનને શક્ય હોય ત્યાં બચાવવો એક સહજ ફરજ છે.' જોહન રાઉલ્સના નિષ્પક્ષ ન્યાય અંગેના વિચારો વહેંચણી અંગેના બંધનકર્તા પાસાંનો ઉલ્લેખ કરે છે. અમર્ત્ય સેને આરોગ્ય સમાનતાના મુખ્ય પાસાંનો ઉકેલ લાવવા આ વિચારોનો ઉપયોગ કર્યો છે. જૈવનૈતિકશાસ્ત્રના સંશોધનમાં ન્યાયની આંતરરાષ્ટ્રીય જવાબદારીનું ત્રણ વ્યાપક વર્ગીકૃત ક્ષેત્રોમાં મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે, જેમાં: 1 આરોગ્યમાં આંતરરાષ્ટ્રીય અસમાનતા ક્યારે ગેરવાજબી છે?2 આરોગ્ય અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય અસમાનતા ક્યાંથી ઉદભવે છે?; 3આપણે જો આરોગ્યની જરૂરિયાતને પૂરી જ ન કરી શકતા હોય તો તેની જરૂરિયાતને ન્યાયપૂર્ણ રીતે કેવી રીતે હાંસલ કરી શકીએ?
રાજકીય અભિગમમાં વૈશ્વિક આરોગ્યને લાગુ પડાયેલી રાજકીય અર્થતંત્રની બાબતો પર પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે. મૂળમાં રાજકીય અર્થતંત્ર શબ્દનો ઉપયોગ ઉત્પાદન, ખરીદી અને વેચાણ તેમજ તેમનો કાયદો, રિવાજ અને સરકાર સાથેના સંબંધોના અભ્યાસ માટે થતો હતો. નૈતિક ફિલસૂફી મૂળથી વાત કરીએ તો ઉદાહરણ તરીકે એડમ સ્મિથ યુનિવર્સિટી ઓફ ગ્લાસગોના નૈતિક ફિસલૂફીના પ્રોફેસર હતા, દેશના અર્થતંત્રો- રાજકીય, અને તેથી રાજકીય અર્થતંત્ર- કેવી રીતે વસ્તીના અંકેદર આરોગ્ય તારણોને અસર કરે છે તેના અભ્યાસને આરોગ્યનું રાજકીય અર્થતંત્ર કહેવાય છે.
3. માપણી
વૈશ્વિક આરોગ્યનું વિશ્લેષણ સામાન્ય રીતે આરોગ્ય બોજની માપણી કેવી રીતે કરવી તેના પર આધાર રાખે છે. માપ કાઢવાના કેટલાંક પગલાં છે, જેમાં ડીએએલવાય DALY, ક્યુએએલવાય QALYઅને મૃત્યુદરના માપનો સમાવેશ થાય છે. પગલાંઓની પસંદગી વિવાદાસ્પદ બની શકે છે અને તેમાં વ્યવહારુ અને નૈતિક પાસાંનો સમાવેશ થાય છે.
3.1. માપણી આયુ સંભાવના
આયુની સંભાવના ચોક્કસ વસ્તીના સરેરાશ જીવનકાળ આવરદાની સરેરાશ લંબાઇનું આંકડાકિય માપ છે. આ શબ્દ સામાન્ય રીતે નિર્ધારિત માનવ વસ્તી દેશ, હાલની વય કે બીજા વસ્તી વિષયક તફાવતોને આધારે નિર્ધારિત માટે મૃત્યુ પહેલા લોકો કેટલી અંદાજિત ઉંમરે પહોંચશે તેનો ઉલ્લેખ કરે છે. આયુની સંભાવના બાકી રહેલા અંદાજિત સમયનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે અને તેની ગણતરી કોઇ વય કે કોઇપણ જૂથ માટે કરી શકાય છે.
3.2. માપણી અસમર્થતા સમાયોજિત જીવન વર્ષો
અસમર્થતા સમાયોજિત જીવન વર્ષ ડીએએલવાય DALY) એક સારાંશરૂપ માપ છે, જેમાં બીમારી, વિકલંગતા અને વસતીના આરોગ્યમાં મૃત્યુદરના પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. ડીએએલવાય DALY એક એવું આંકડાકિય માપ છે કે જેમાં અસમર્થતા સાથેના જીવનસમય અને કસમયના મૃત્યુદરને કારણે ગુમાવેલા સમયને મિશ્રિત કરવામાં આવે છે. એક ડીએએલવાય DALY એટલે 'તંદુરસ્ત' જીવનનું ગુમાવેલું એક વર્ષ અને બીમારીનો બોજ ગણી શકાય છે, જે આરોગ્યની હાલની સ્થિતિ તેમજ આદર્શ સ્થિતિ વચ્ચેના તફાવતનો આંકડાકિય અંદાજ હોય છે, આદર્શ સ્થિતિ એટલે દરેક વ્યક્તિ બીમારી અને અસમર્થતાથી મુક્ત રહીને ઘડપણ સુધી જીવે તે સ્થિતિ. ઉદાહરણ તરીકે, બીમારી માટેના ડીએએલવાય DALY એટલે વસતીમાં કસમયના મૃત્યુદરને કારણે ગુમાવેલા જીવનના વર્ષો વાયએલએલ YLL) અને આરોગ્ય સ્થિતિના આકસ્મિક કેસો માટે અમસર્થતાથી ગુમાવેલા વર્ષો વાયએલડી YLD)નો સરવાળો. એક ડીએએલવાય DALY સંપૂર્ણ આરોગ્યની સમકક્ષના એક વર્ષના નુકસાનને રજૂ કરે છે.
3.3. માપણી ગુણવત્તા સમાયોજિત જીવન વર્ષો
ગુણવત્તા સમાયોજિત જીવન વર્ષો અથવા ક્યૂએએલવાય QALY વિતાવેલા જીવનની ગુણવત્તા અને વર્ષ બંનેના સમાવેશ સાથે બીમારીના બોજનું આંકડાકિય માપ કાઢવાની એક પદ્ધતિ છે અને તેનાથી તબીબી સહાયતા કરવામાં મદદ મળે છે. ક્યુએએલવાય QALYપદ્ધતિમાં ઉપયોગિતા સ્વાતંત્ર્ય, તટસ્થ જોખમ અને સ્થિર સપ્રમાણ સંતુલિત વર્તણુકની જરૂર પડે છે. ક્યુએએલવાય QALY પદ્ધતિમાં અંદાજીત બાકી જીવન અને જીવનની અંદાજિત ગુણવત્તાને એક સંખ્યામાં મિશ્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છેઃ જો આરોગ્યપ્રદ આયુની સંભાવનાનું એક વધારાનું વર્ષ એક વર્ષના મૂલ્ય જેટલું હોય તો ઓછા આરોગ્યપ્રદ આયુની સંભાવનાનું એક વર્ષ એક વર્ષના મૂલ્ય કરતા ઓછું છે. ક્યુએએલવાય QALYની ગણતરીઓ એવા મૂલ્યના માપ પર આધારિત હોય છે કે જેને લોકો બાકી જીવનના અંદાજિત વર્ષ ગણે છે. આ માપ જુદી જુદી રીતે કાઢી શકાય છેઃ જેમાં આરોગ્યના વૈકલ્પિક દરજ્જા માટેની પસંદગી અંગેના અંદાજને પ્રોત્સાહન આપતી તકનીકો, આરોગ્યના વૈકલ્પિક દરજ્જા માટે નાણાકીય ચુકવણી કરવાની તૈયારીનો નિષ્કર્ષ કાઢતા સર્વેક્ષણ અથવા વિશ્લેષણો અથવા તબીબી દરમિયાનગીરીથી ઊંચી ગુણવત્તાના જીવનકાળમાં વધારો કરી શકાય છે તેવા તમામ સંભવિત જીવનકાળ કે કેટલાંક જીવનકાળના તફાવત આધારિત સાધનોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. ક્યુએએલવાય QALY ઉપયોગી વિશ્લેષણ છે, પરંતુ તે પદ્ધતિમાં સમાનતાની બાબતોનો સમાવેશ થતો નથી.
3.4. માપણી શિશુ અને બાળમૃત્યુદર
આયુની સંભાવના અને ડીએએલવાય/ક્યુએએલવાય DALYs/QALYs બીમારીના સરેરાશ બોજને પણ રજૂ કરે છે. જોકે, શિશુ અને પાંચ વર્ષથી નાના બાળકો માટેનો મૃત્યુદર વસ્તીના સૌથી ગરીબ વર્ગોના આરોગ્યની સ્થિતિનો વધુ ચોક્કસ ઉલ્લેખ કરે છે. તેથી, આ માપમાં ફેરફાર ખાસ કરીને આરોગ્ય સમાનતા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરતી વખતે ઉપયોગી છે. આ માપ બાળકોના અધિકારના હિમાયતીઓ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. 2001માં આશરે 56 મિલિયન લોકોના મોત થયા હતા. આમાંથી, 10.6 મિલિયન લોકો 5 વર્ષથી નીચી વયના બાળકો હતા, આમાંથી 99% બાળકો ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોના હતા. તેનો અર્થ એવો થાય છે કે દર વર્ષે આશરે 30.000 બાળકોના મોત થાય છે.
3.5. માપણી માંદગી
માંદગીઓમાં ઘટનાનો દર, પ્રચલિત અને સંચયી ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે. ઘટનાઓનો દરએ નિયત સમયની અંદર કેટલીક નવી સ્થિતિ ઉભી થવાનું જોખમ છે. કેટલીક વખત અમુક સમયગાળામાં નવા કેસના આંકડાના લીધે તેનું પ્રમાણ ઓછું લાગે છે, પણ આ બાબત તુલનાત્મક રીતે અથવા ભાજક અપૂર્ણાંકમાં છેદ સાથેના દરમાં સારી રીતે પ્રતિબિંબિત થાય છે.
4.1. આરોગ્ય સ્થિતિઓ સર્જિકલ બીમારીનો બોજો
એચઆઇવી HIV જેવી ચેપી બીમારી નીચી આવક ધરાવતા દેશોમાં આરોગ્યના મોરચે બહુ મોટી અસર કરે છે, રસ્તામાં થયેલા અકસ્માત અથવા બીજી ઇજાઓના લીધે થયેલી ઈજા, ભારે ચેપ, નરમ કોષોમાં ચેપ, જન્મજાત ખોડ અને બાળકના જન્મ વખતે થતી શારીરિક તકલીફ સહિતની સર્જિકલ સ્થિતિઓ પણ બીમારીના બોજા માટે મહત્વનું કારણ બને છે અને તેના લીધે આર્થિક વિકાસ રૂંધાય છે.
4.2. આરોગ્ય સ્થિતિઓ પોષણ અને સુક્ષ્મપોષણની અછત
સમગ્ર વિશ્વમાં બે બિલિયનથી વધુ લોકો પર સુક્ષ્મપોષણની અછતનું જોખમ છે. વિકાસશીલ વિશ્વમાં પાંચ વર્ષથી ઓછી વયના બાળકોના ચેપી બીમારીથી થતા મૃત્યુમાં 53% મૃત્યુ કુપોષણના કારણે થાય છે. કુપોષણ રોગપ્રતિકારક શક્તિને નબળી પાડે છે, તેથી બાળપણની બીમારીઓ ઓરી, ન્યુમોનિયા અને અતિસાર સહિત વારંવાર બીમારી થાય છે, તેની ગંભીરતા વધે છે અને તેનો સમયગાળો પણ વધે છે. સુક્ષ્મ પોષકોની ઉણપથી બાળકની બૌદ્ધિક ક્ષમતા, વિકાસ અને પરિપક્વ ઉત્પાદક્તા પણ ઘટે છે.
જોકે, ચેપ પણ એક મહત્વનું કારણ છે અને કુપોષણમાં મહત્તવનું યોગદાન આપે છે. ઉદાહરણરૂપે, ગેસ્ટ્રોઇન્ટેસ્ટિનલના ચેપને કારણે અતિસાર થાય છે અને એચઆઇવી HIV, ક્ષય રોગ, આંતરડાનો ચેપ અને લાંબી બીમારી બગાડ અને રક્તહિનતાનું પ્રમાણ વધારે છે.
4.3. આરોગ્ય સ્થિતિઓ લાંબી બીમારી
બીન ચેપી લાંબી બીમારીઓનું તુલનાત્મક મહત્વ વધી રહ્યું છે. ઉદાહરણરૂપે, ભૂખમરાના સ્તર માટે જાણીતા પરંપરાગત દેશોમાં મેદસ્વીતા સાથે સંકળાયેલ ટાઇપ 2 ડાયાબિટિસનું પ્રમાણ વધ્યું છે. વર્ષ 2030 સુધીમાં ઓછી આવક ધરાવતા દેશોમાં ડાયાબિટિસથી પીડિત લોકોની સંખ્યા 84 મિલિયનથી વધીને 228 મિલિયન પહોંચવાની શક્યતા છે. મેદસ્વીપણું અટકાવી શકાય તેવી બીમારી છે અને તે હૃદય સંબંધિત બીમારીઓ, ડાયાબિટિસ, હુમલો, કેન્સર અને શ્વાસોચ્છ્વાસ સંબંધિત બીમારીઓ સહિતની લાંબી બીમારીઓ સાથે તે સંકળાયેલ છે. ડીએએલવાય DALYs તરીકે ગણાતી 16% વૈશ્વિક બીમારીઓનું કારણ મેદસ્વીપણું છે.
5. સ્વાસ્થ્ય સુધારણા કાર્યક્રમો
જેકોબસન કેએચ KH 2008 ઈન્ટ્રોડક્શન ટુ ગ્લોબલ હેલ્થ. જોન્સ અને બેર્ટલેટ
સ્કોલનિક આર 2008 એસેન્શિયલ પબ્લિક હેલ્થ: એસેન્શિયલ્સ ઓફ ગ્લોબલ હેલ્થ. જોન્સ અને બેર્ટલેટ.
આ પુસ્તકો યુનિવર્સિટી ઓફ હલ્કમાં આરોગ્ય અને સામાજિક સંભાળના શિક્ષકો દ્વારા અપનાવવામાં આવ્યા છે. બીએસસી BSc વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય અને બીમારી આંતરરાષ્ટ્રીય આરોગ્ય વિકાસ અને માનવીય રાહત અને વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય મોડ્યુલ એક I તેમજ વૈશ્વિક સ્વાસ્થ્ય મોડ્યુલ બે IIના હાલના મુદ્દાઓ અંગે તે મહત્વપૂર્ણ વાંચન છે.