'ઉનાળો અમારા સૌનો' : એક ખાસ લેખ ! – MATRUBHASHA
16/04/2017 One comment ANYA LEKHAKO, LEKHO
'ઉનાળો અમારા સૌનો' : એક ખાસ લેખ !
– પ્રજ્ઞાબહેન વ્યાસ
અમારા દાદા અમને સૂવડાવતી વખતે હાલરડાને બદલે તેમને આવડતી સહેલી કવિતા કે ભજન ગાતા અને અમને આ તો હજુ યાદ:
ઉનાળે ઊંડાં જળ જાય, નદી સરોવર જળ સુકાય;
પામે વનસ્પતિ સૌ પાન, કેસૂડાં રૂડાં ગુણવાન.
સારા હોજ ફુવારા બાગ, પ્યારા ચંદન પંખા લાગ;
બોલે કોયલ મીઠા બોલ, તાપ પડે તે તો વણ તોલ.
અને પૂછતા, કોયલ કેમ બોલે ? કુ ઊ ઊ ઊ
નિશાળે જતાં થયા ત્યારે અમારા આદર્શ, આ.રવિશંકર મહારાજ હતા.તેઓ ઉનાળામાં પણ ઉઘાડપગે પ્રવાસ કરતા અને અમે પણ ઉઘાડપગે બહાર જતા અને તેને તપ ગણતા ! તેઓએ કહેલી આ વાત યાદ રહી ગયેલી- 'ગરમીની ઋતુ ભૂમિમાતાની તપશ્ચર્યા છે. જમીન ફાટે ત્યાં સુધી પૃથ્વી ગરમી વેઠવાની તપશ્ચર્યા કરે છે અને આકાશ પાસે જીવનદાનની પ્રાર્થના કરે છે. વૈદિક ઋષિઓએ આકાશને 'પિતા' અને પૃથ્વીને 'માતા' કહી છે. પૃથ્વીની તપશ્ચર્યા જોઈને આકાશપિતાનું મન પીગળે છે અને તે એને કૃતાર્થ કરે છે.'
હાઈસ્કૂલમા કાકાસાહેબ કાલેલકરનો ઉનાળાનો બપોર પાઠ હતો. એના પ્રશ્નોના ઉત્તરમા કે નિબંધ હોય તો ઉનાળાના તાપનાં વખાણ કરવાનાં ! અને અમે તૈયાર કરેલ ..ફાગણથી જેઠ મહિના સુધીનો વખત એટલે ઉનાળો તેની સંધિ ઉષ્ણ+કાળ થાય. ઉન્હઆલઉ શબ્દ અપભ્રંશ યુગનો શબ્દ છે અને તેનાથી જે શબ્દ આવ્યો તે આજનો આપણો ઉનાળો. માથું ફાડી નાખે તેવો તડકો, છાતી સોંસરવી ઊતરે તેવી ચામડી તો ઠીક લોહીને પણ ક્યારેક દઝાડે તેવી લૂ વરસતી હોય તેવી મૌસમ માટે સરેરાશ માણસોમાં અણગમો છે, પરંતુ અવલોકન કરીએ તો ખબર પડે કે પ્રકૃતિ તેના પૂર્ણસ્વરૂપે કદાચ આ ઋતુમાં વધારે ખીલે છે. આકાશ પૂર્ણ એટલે કે નિરભ્ર એટલે કે વાદળો વગરનું બાળકનાં મન જેવુ ચોખ્ખું નજરે પડે છે.
આ ઉનાળાની સવારનો તડકો. એનું પોત કેવું ઘટ્ટ હોય છે. એ જાણે વિધાતાની ઝોળીમાંથી અવસાવધાનતાના કારણે પડી ગયેલો કોઈના ભાવિ સુખમાં ખંડ ન હોય! મોગરા અને શિરીશની અત્યુક્તિ હવામાં સંભાળાયા કરે છે. પછી ચૈત્ર તરફથી વૈશાખ તરફ ભળતા આ અતિયુક્તિનો ઘેરો રંગ ઢળતા ગુલમહોરમાં ઘૂંટાઇને લાલચટ્ટક બનશે.'
અમારા નાના કાકા રસિક હતા. તેઓ કહેતા,"તગતગતો આ તડકો, ચારેકોર જુઓને કેવી ચગદઇ ગઇ છે સડકો!
તડકાનાં કાવ્યો તો અઢળક મળે છે પણ પ્રકૃતિને કવિતામાં થોડી સમાવી શકાય? હા, વાતાવરણનો આધાર ચોક્કસ લઇ શકાય અને ગાતાં-
ચૈત્રી તડકામાં તારી યાદને,
માની લીધી ડાળ મેં ગુલમહોરની,
આ જુઓ અહીંયા સૂરજના શહેરમાં
સોનવર્ણી થઇ પરી બપોરની.'
અમારા આજાબાપા તો સૂર્યના તાપથી ત્રાહીમામ ત્રાહીમામ કહે તો પ્રેમથી કહે ॐ भूर्भुवः स्वः ।
તે સૂર્યની સ્તુતિ છે. સૂર્ય તેના કેન્દ્રની આસપાસ પરિભ્રમણ કરે ત્યારે જે કોસ્મિક આંદોલનો ઉદભવે તેમાંથી ગાયત્રી મંત્ર આવ્યો છે. સૂક્ષ્મ શરીરમાં પડેલી કુંડલિની શક્તિ પણ સૂર્યમાંથી મળતી ઊર્જાનું જ પરિણામ છે. અમે કહીએ કે અમારાથી તો આ મંત્રનો જાપ ન થાય તો તેઓ તેમના આર્યસમાજના વિચારમાં કહે કે દીકરીઓને જનોઈ પણ દેવાય ! તેઓ સવારે અર્ઘ્ય આપે અને ભરબપોરે પણ સૂર્યનારાયણનું સ્વાગત કરે.
અમારા ફોઇ અમારી ઉંમરના અને ઉનાળાને રંગબેરંગી રંગોની છલકાતી મૌસમનો ઈલ્કાબ આપે! અને અમે ભાવનગરની તલાવડી વિસ્તારમા ફળો ખરીદતાં પહેલાં તેના રસ, રંગ, રૂપ, માણતા. તેઓ કહેતા — જુઓને, બહારથી ઘેરા લીલા રંગના તરબૂચ પણ અંદરથી એટલા જ અમૃતરૂપી રસથી લાલમલાલ. મીઠી મધુરી કાળી અને વળી લીલીદ્રાક્ષ તો કાળા અને જાંબલી રંગના મિશ્રણ જેવા નાના નાના લંબગોળ જાંબુ અને સફેદ રંગના મુંબઈના જાંબુ. ઉપરથી સૂકા નાળિયેળ જેવા રંગના અને સફેદ ગરવાળા રસઝરતા પોચા પોચા તાડગોળા ને અમારી સુરતી ભાષામાં કહેવું હોય તો ગલેલી. સ્વાદે મીઠી ચીકણી તેવી રાયણનો પીળો પદરક રંગ, બહારથી ગુલાબી ઝાંય ધરાવતી બરછટ છાલવાળી પણ અંદરથી નાજુક અને કોમળ મોગરાના રંગ જેવી લીચી. કેસરીરંગની ચીકાશવાળી કટ્ટ ગુંદી, જાંબુડિયા કે શ્યામ ગુલાબી ફાલસા, પોપટી રંગના ખટ્ટઆમળા, બદામી રંગની અને સહેજ લીલી છાંય ધરાવતી સક્કરટેટી, કથ્થઈ-ઝેરી લીલો રંગ ધરાવતી ખાટી આમલી, ગોરસ જેવી મીઠી અને ગુલાબી લીલી ગોરસ આમલી પણ ગ્રીષ્મની જ દેન ! ઉનાળુ ચીકુ રંગના મીઠાં ચીકુ ! હવે ચીકુના રંગને તો ચીકુ સિવાય બીજો ક્યો રંગ કહેવો ? તથા ફળોના રાજા કેરીને કેમ ભુલાય ? નાના મરવાનો આછેરો લીલો રંગ, દેશી કેરીનો ઘાટો રંગ અને પાકી કેરીનો કેસરી-પીળો રંગ. એ બધામાં શિરમોર તેની સુગંધ. વળી, ઘાસ કે શણના કોથળામાં પકવવા મૂકેલી કેરીની મઘમઘ તો અલગ જ..
આહ ! વાહ !
અમારા સૂરતના વનવિસ્તારનો ઉનાળો મસ્ત મસ્ત લાગતો. ફરતા ત્યારે ફૂલના ઝાડ પાસે ખાસ ઊભા રહેતા.શરીરના અને મનના તાપ દૂર થતા.
ફૂલોની વાત જ નિરાળી ! ગામની સીમમાં કે જંગલમાં કેસૂડાનો ઊડીને આંખે વળગે તેવો કેસરિયો રંગ જાણે કોઈ નવી નવેલી દુલ્હનના શ્રુંગારનો લાલ ચટ્ટક રંગ ! પેલા ગુલમહોર પરના ઝીણા ઝીણા પર્ણ વધારે છે કે કેસરી રંગના કુસુમ એ નક્કી કરવું અઘરું થઈ પડે અને ગરમાળાની તો વાત જ શું કરવી ? પાંદડાં વગરના કથ્થઈ થડ પર ડાળીએ ડાળીએ પીળાં ફૂલોની લૂમો લટકતી જોવા મળે. જાણે સુરજના કેસરી રંગ સાથે ચાંદના પીળા રંગની હરિફાઈ ! સફેદ રંગના વિવિધ શેડ તમને ફકત ઉનાળામાં જ જોવા મળે. જરા જુઓ તો ખોબલે ને ખોબલે વીણાય એવા મોગરા ! દિવસભરની ગરમીને ભુલાવી દે તેવી રાતે મહેકતી રાતરાણી અને ટગરના પાંચ પાંખડીવાળા ફૂલો. મધુકામિનીના હાથ અડતા જ ખરી પડે તેવા નાજુક કુસુમ પોપટી રંગની ડાળી પર જરાક ઉપર-નીચે ખીલતા શ્વેત રજનીગંધના ફૂલો, સરગવાના ઝાડ પરના ઝીણા ઝીણા ફૂલ, સફેદ લીલી અને પોયણા, એકથી જ ખોબો ભરાય તેવા મોટા ફૂલ કેનાના, ચૈતરમાં મોહરેલો ચંપો હજુ પણ પર્ણહીન પરંતુ ફૂલથી છલોછલ મહેકતો હોય. નાનકડા જૂઈનાં મૃદુ પુષ્પો તથા જાસુદનાં પણ શ્વેત પુષ્પો. ગુલાબી, પીળી, લાલ, સફેદ તેમજ રંગ રંગની લીલી પોયણી ! એ પછી રંગરંગના ઑફિસફૂલ અને બારમાસીના રંગોની બહાર બારેમાસ પણ તેની કિંમત તો થાય ઉનાળામાં. બીજા કોમળ છોડ સૂરજના તાપથી કરમાય પણ એને તાપ-તડકાની અસર પણ નહીં ! હંમેશની જેમ જ તાજા ને તાજા જ. યસ… અને કેક્ટ્સને તો શે વાતે ભુલાય ? તેના પર આ જ ગ્રીષ્મમાં સરસ મજાના પાન બેસે અને પછી લાલ, પીળા અને નાના નાના ફૂલો ! ઉનાળાની સવાર એટલે આ ફૂલોની જાણે રંગની બોછાર !
ઉનાળાની સવારનો રંગ એકદમ ચોખ્ખા . ક્યાંય કોઈ વાદળી નહીં અને સૂરજ ઉગતાની સાથે જ પોતાની હાજરી પુરાવા લાગે, તેવું જ બપોરનું પણ. ઉનાળાની બપોરનો રંગ કોઈ તપસ્વી જેવો કેસરિયો. તેના તપનો માર ખમવા માનવ યથાશક્તિ પ્રયત્ન કરે. એ પ્રયત્ન એટલે જાત જાતનાં દેશી રંગીન શરબતો ! ખસ, વાળો, વરિયાળીનું સુગંધી લીલું શરબત, કાચી કેરીનું ગોળ કે ખાંડ નાંખી બનાવેલું પન્નુ, ફાલસા કે કોકમ કે ગુલાબનું લાલ રંગી પેય, મોગરા-બીલાના ઠંડા શરબત અને વધારામાં આ બધામાં સાકર નાંખી પલાળેલા તકમરિયાનો માર. આ બધા રંગીન શરબતોની મહેફિલની મજ્જા તો ભાઈ ઉનાળાની બપોરે જ. કટુ સ્વાદના શોખીનો તો કડવા લીમડાનો રસ પીવે અને ઘણા તો કેરી ઘોળીને ખાતા હોય તેમ પાકી નાની નાની લીંબોળી ઘોળીને તેનો રસ મજેથી ચૂસે. જાણે અમૃત પીતા હોય ! હવે આપણે કડવા રસનો આનંદ માણીએ
ઉનાળાની સાંજનો રંગ સૌથી વધારે આહલાદક લાગે. ધીમો પણ શીતલ વાયરો શરૂ થયો હોય એટલે પછી બગીચા અને ઉપવનની મુલાકાતે ઉપડવાની કે એમ જ લટાર મારવાની મજા પડે.
અમારા માનો ઉનાળો એટલેમસાલા તૈયાર કરવાનો સમય.ઘરમા રાઈની તીખી, મેથીની કડવી, દળાતા હળદર-મરચાં અને ધાણાજીરુની સુવાસ નાકને જ નહીં, જીભને પણ તરબતર કરે. કાચી કેરી-ગુંદાનું અથાણું અને તેમાંના તાજા સંભારની સુગંધ કોઈપણ માંદા માણસને પણ લલચાવે તેવી હોય છે. તો ગરમર, ડાળા, કેરડા, કરમદાંના કેરીના ખાટા પાણીમાં બોળેલા અથાણાનો સ્વાદ .રાતે અગાસીમાં તારાનું દર્શન કરતા સુવાનું.
લોકગીત ગાવાનો રીયાઝ કરતી હતી—
ઓશીકે ઈંઢોણી વહુ, ઓશીકે ઈંઢોણી વહુ, પાંગતે સીંચણિયું રે સૈ
સામી તે ઓરડીએ, વહુ તારું બેડલું રે, સૈયોં કે હમચી, સૈયોં કે હમચી
દાદા હો દીકરી, દાદા હો દીકરી
ઘડો ન બુડે મારો, ઘડો ન બુડે, મારું સીંચણિયું નવ પૂગે રે સૈ
ઊગીને આથમિયો દી કૂવા કાંઠડે રે, સૈયોં કે હમચી, સૈયોં કે હમચી
દાદા હો દીકરી, દાદા હો દીકરી….
વાગડ એટલે ક્ચ્છનો તાલુકો. પાણીનો ત્રાસ. પાતાળ કુવા. "ઘડો ન ડૂબે મારો, ઘડો ન ડૂબે,
સિંચણિયું નવ પહોંચે રે સૈ," – પાણીનાં તળ એટલાં ઊંડાં કે સિંચણિયું ટૂંકુ પડે. સાસુ નાહ્કની બદનામ.
"ઊઠ્યો ને આથમ્યો કૂવા કાંઠડે રે"
વહેલી સવારથી રાત સુધી કુવા કાંઠે…દાદા એ આ સાંભળતાં જ આંખ ભીની…આ જડાઇ ગયેલી વાતે મહિલા મંડળના પ્રમુખ તરીકે સામાન્ય પ્રોજેકટો સાથે અમારી આદિવાસી મહીલાઓને ઉનાળામા પાણી લેવા અને બળતણ માટે માઇલો સુધી ચાલવું પડે તે અંગે બનતું બધું કરવા પ્રેરી હતી.
ઉનાળામા ગુલમહોર, ગરમાળો, કેસુડા વ. અંગે અમારા વિવેકનાં ઘણા સુંદર કાવ્યો માણ્યાં પણ ઉનાળા કાવ્યમા એક વાર…
'ત્રસ્ત કો' ચહેરા પરથી ટપકતો ખારો અજંપો…
ગલીના નાકે
એકાદ રડ્યાખડ્યા જનાવરના મુખમાં
વાગોળાતો સૂર્ય
પોદળો થઈ પથરાય
ચોમેર
બદબૂ….બદબૂ… બદબૂ…'
અને તુરત જ પ્રતિભાવ આપ્યો.
"સરસ અછાંદસનો આવો અરસિક અંજામ!
હંમણા જ ઉઘાડ પગે ભર બપોરે સામે બારણેના ૧૦૨ વર્ષનાં માજીને વળાવી આવ્યા. રસ્તામાં પોદળો હતો તેના પર ઊભા રહી પ્રાર્થના કરી. તેના જેવી સુંદર સુગંધીદાર કોઈ વસ્તુ ન હોય તેવો આનંદ થયો.
સુગ અને સૌંદર્ય વસ્તુગત નથી પણ ભાવનાગત છે.
ભેંસ પોદળો કરે તો સ્ત્રી દડમાં કૂંડાળું કરીને બોટી રાખે. પાછાં વળતાં પોદળો ભેંસની પીઠ ઉપર મૂકે અને ઘરે આવી વાસીદામાં ઉમેરી દે.ચોમાસું ગયા પછી આખો ચરો નવા ઘાસથી લીલો થઈ ગયો હોય. બપોરે બાર વાગે રબારી ફળિયે ફળિયે જાય અને ચકલામાં ઊભો રહે. લાંબી લાકડી બોચી ઉપર મૂકેલી હોય, તેને બે છેડે બન્ને હાથની આંટી મારી આંગળીઓ કાનમાં ખોસે, આંખ બંધ કરે ને 'ધોરી છોડજો….' એમ લાંબે લહેકે બૂમ પાડે. એટલે ભેંસોનો પ્રવાહ શરૂ થઈ જાય. રસ્તો પોદળાથી ભરાઈ જાય. સ્ત્રીઓ વીણી લે. પોદળો કઠણ હોય તો સીધો જ ઝીલી લે. પછી છાંણાં થાપે. બળતણમાં તેનો ઉપયોગ થતો.
આને બદબુ કહેવાની ગુસ્તાખી?
ત્યારબાદ પ્રતિભાવના પણ પ્રતિભાવ લખાયા. એક જણે તો મને પોદળાનું સેન્ટ બનાવી ભેટ આપવાની વાત કરી!
અમે ચિ. યામિનીને ત્યાં હતા. ત્યાં ડૉ વિવેકનો ફોન આવ્યો ! અમને ખાત્રી હતી કે વિવેકને પ્રતિકૂળ પ્રતિભાવ અંગે ખોટું લાગતું નથી.અને અમે કહ્યું, "આ તો હાલનો અનુભવ છે પણ અમે અગ્નિહોત્રી- છાણ-અડાયા સાથે અમારો જૂનો નાતો. અને ઉનાળામાં છાણાં અડાયાં તૈયાર કરતા અને તેને બદબુ ન ગણતા! વ. સાચે જ સુગ અને સૌંદર્ય વસ્તુગત નથી જ..ફોન પર પણ આનંદ !
…છેલ્લાં ૧૮ વર્ષથી, ખાસ કરીને સ્નોના ઢગલા હટાવતા ભારતનો ઉનાળો યાદ આવે. મુ ભગવતી કુમાર શર્મા પઠન કરતા સંભળાય …
અમેરિકામાં ઋતુઓ આપણા કરતા અલગ છે. અહીં વસંત અને પાનખર ખરેખર ખબર પડે છે, જ્યારે ભારતમાં ખાસ તો ગુજરાતમાં એ અનુભવાતુ નથી. વધતા જતા પ્રદૂષણને કારણે ઉનાળો એ બારમાસી ઋતુ થઈ ગઈ છે, શિયાળો એકદમ અલ્પ્જીવી અને ચોમાસુ પણ અલ્પ્જીવી થઈ ગયુ છે. પરંતુ વરસાદમાં નહાવાની મજા તો હ્જી પણ દેશમાં જ આવે છે. અહીના વરસાદમાં ઠંડી ખૂબ જ લાગે છે. ત્યારે ગરમીના દિવસો વધુ મઝાના !
અમારા પૌત્રે ઉનાળાનું વર્ણન વિષે લખેલી આ પંક્તિઓ ખૂબ ગમી.
અમે તેને ગુજરાતીમાં સમજાવ્યું
જુઓ ઘાસ કેટલું લીલુછમ
અને સૂર્ય કેવો ઝળહળે !
જીવન ભાસે સ્વપ્નવત
ન કોઇ સંતાપ દીસે.
મધુર વાતથી.
અરે, આ તો સમગ્ર પુસ્તકના ઉપોદ્ઘાત જેવો ભારજલો લેખ છે !! આને સુંદર યોગ ગણીને અમે પ્રમુખશ્રીની પ્રસ્તાવના ગણીશું !! વિવિધ દૃષ્ટિકોણે વિલોકેલો ઉનાળો તમે સાચ્ચે જ પુસ્તકની શોભા બનાવી આપ્યો છે….ઈધરઉધર સુધારા જરૂર કરીશું પણ આજે તો સવાર સુધરી ગઈ….કાકાસાહેબ, મહારાજ કેટકેટલાને ભેળા કરી દીધા છે ! (રાજેન્દ્ર શાહનું "આભ ઝરે ભલે આગ, હસી હસી ફૂલ ઝરે ગુલમમહોર" ઉલ્લેખવાનું રહી ગયું ?!
ખૂબ આભાર. – જુ
અને આ પ્રતિભાવ વાંચતાં મનમાં ગુંજી ઊઠ્યું…
ભારનુ વાહન કોણ બની રહે?
નહી અલૂણનું કામ, આપણ તો બડભાગી,
ખમીરનું આજ ગવાય રે ગાન;
જલભરી દ્રગ સાગર પેખે,
હસતી કમળફૂલ, કોકડું છે પણ રેશમનું,
એનું ઝીણું વણાય દુકૂલ;
આપણે ના કંઈ રંક,
ભર્યોભર્યો માંહ્યલો કોશ અપાર;
આવવા દો જેને આવવું આપણે, મૂલવશું નિરધાર;
Previous Post:મીરાંબાઈનાં પદોનું રસદર્શન : (૧)
Next Post:જઠરાગ્ની–કાવ્યો ! (૧)
pragnajuvyas says:
29/04/2017 at 08:19
અમારી ડાયાસ્પોરા બેકલતા નો અનુભવ …ચારેય, દીકરીઓ-દીકરો પરણી ગયા હોય, દીકરો અને એક દીકરી દેશમા.બીજી નાયજેરીઆ , કેનેડા અને અમેરીકામા . રંગીાન ફોટાઓ જોયા કરવાના, પૌત્ર-પૌત્રી કે દોહિત્ર-દોહિત્રીના; ફોન પર વાતો કરતા રહેવાનું, ઘરમાં બે જણાએ સાથે સાથે બૂઢા થતા જવાનું. બે વ્યક્તિઓની એકલતા, સાંજ લાંબી ચાલતી હોય એ જિંદગી. સંતાનો એમના સુખની દિશામાં ઊડી રહ્યા છે . ધીરેધીરે સમવયસ્ક મિત્રો, પરિચિતો, સગાંઓ ,બ્લોગરોની દર વર્ષે બાદબાકી થતી રહે છે.ત્યારે દીવાલ પર ફોટો, અને સુખડનો હાર … હવે ગોઠણોમાં દર્દ વધી ગયું છે અને કાનમાં ઓછું સંભળાય છે બન્ને આંખમાં મોતિયો ઉતરાવ્યો. , હવે વર્ષો ઓછાં રહ્યાં છે અને સમય ખૂટતો જ નથી. ખુલ્લી આંખો માત્ર ભૂતકાળને જ જોયા કરે છે. વાણીની બુઝાતા જવાની સ્થિતિ, , વિચારો, ચકરાયા કરે પણ અવાજ નથી -નીરવરવ. માનસશાસ્ત્રીઓ એને જુદા જુદા રોગ તરીકે વર્ણવે-દવા લખી આપે.ત્યાં બ્લોગ પર લખવા માંડ્યું.ઘણાને ગમ્યું.સુજા,વલીભૈએ તેમના ઇ બુકની પ્રસ્તાવના લખવા યોગ્ય ગણ્યા અને એકી બેઠકે લખેલી વાત સુધારા વધારા વગર છાપી.વેગુની ઇ-બુકો માટે તમારા જેવા પ્રખર ભાષાશાસ્ત્રીનું સૂચન અને અમારા જીવનના અનુભવો વર્ણવતો લેખ લખ્યો.કદાચ ન સ્વીકારાય તો પણ વાંધો ન હતો પણ