21 | ડિસેમ્બર | 2020 | નીરવ રવે
by pragnaju | ડિસેમ્બર 21, 2020 · 1:52 એ એમ (am)
wishes of birthday to Dr. Mukul Choksi+બે પર્યાવરણ પ્રેમી શબ્દો:
Many many wishes of birthday to Dr. Mukul Choksi
The song he wrote for the proposal of my song collection in the sweet voice of Sonal Vyas…
You only say,
Can anything be written except a song?
Yamini Vyas, you have seen songs, what happens to us after reading that,
Can we write anything other than a song to wipe out such nice songs?
You only say it…
Monsoon, stars, ponds, springs are filled in the roof,
How do the clouds come out of your pen and reach the sky?
When your words become a new unseen side of nature…
You have decorated the language with love by weaving the weaving,
From devotion to love, you have made the reader to do a fair of all the dhamas,
Relationships, scenes, thoughts all come and go in a rhythmic way,
– Dr. Mukul Choksi
બે પર્યાવરણ પ્રેમી શબ્દો: સિંગલ-યુઝ અને પ્લોગિંગ
સિંગલ-યુઝ શબ્દ ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં નથી. જો હોત તો એનો અર્થ થાત: એક વાર જ ઉપયોગ કરીને પછી એને જ્યાં ત્યાં ન ફેંકી દેતા એનો યોગ્ય રીતે, યોગ્ય સ્થળે નિકાલ કરવો
દિવસોનો કચરો બાળીને રાતે અજવાળાં રાખ્યાં છે, તારો ખાલીપો સાચવવા સુઘરીના માળા રાખ્યા છે.
કવિ મિત્ર શ્રી ગ. મિ. ગમી જાય એવી કવિતા લખે છે. આમ પણ જ્યાં રવિ ન પહોંચે ત્યાં પહોંચવાની કવિને તો છૂટ હોય જ છે. પણ ઉપરોક્ત શે'ર સામે અમારો કમળવનમાં કરવત સમો ટેકનિકલ વાંધો છે. બળતણ લખ્યું હોત તો વાંધો નહોતો પણ કવિ અહીં કચરો બાળવાની વાત કરે છે.
કચરો બાળવા પર પર્યાવરણ, વન અને જલવાયુ પરિવર્તન મંત્રાલય, ભારત સરકારનાં ઠોસ અપશિષ્ટ પ્રબંધન નિયમ, ૨૦૧૬ની કલમ ૪ (ઘ) (૨) અનુસાર પ્રતિબંધ છે. આ 'ઠોસ', 'અપશિષ્ટ' અને 'પ્રબંધન' શબ્દો ભારત સરકારનાં ગેઝેટમાંથી યથાવત લીધા છે. તેઓ 'ઘન કચરો વ્યવસ્થાપન' પણ લખી શક્યા હોત. અથવા આપણી ગુજરાતી ભાષાનાં શબ્દો 'સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ' પણ લખી શક્યા હોત! પણ સરકારી ભાષામાં ભદ્રંભદ્ર હજી જીવે છે. હા, તો વાત હતી ક્ચરો બાળવાની. એમાંય પ્લાસ્ટિકનો કચરો બાળો તો જે ધુમાડો થાય એ આપણા ફેફસા માટે ભયંકર છે.
આજે અમને પર્યાવરણ પ્રેમની ઘૂરી ચઢી છે. તેમાં એક તાજા સમાચારનાં શબ્દોએ બળતામાં ઘી હોમ્યું છે! સમાચાર છે કે કોલિન્સ ડિક્સનરીએ સિંગલ-યુઝ (Single) અને પ્લોગિંગ Plogging) શબ્દોને અનુક્રમે વર્ષનાં વિજેતા અને રનર્સ-અપ શબ્દો જાહેર કરી દીધા છે. આપણું દેશી વિક્રમ સંવત ૨૦૭૪ પૂર્ણ થયું પણ વિદેશી ઇસવી સન ૨૦૧૮ વર્ષ પૂર્ણ થવાને હજી વાર છે.
અને ત્યાં તો વર્ડ ઓફ ધ યરની ઘોષણા પણ થઇ ગઇ. જુદી જુદી ડિક્સનરીઝ આખા વર્ષ દરમ્યાન બહુ ચર્ચાયેલા, બોલાયેલા, લખાયેલા કે વંચાયેલા શબ્દોની જાહેરાત કરતી હોય છે. એમાં કોલિન્સ ડિક્સનરીએ પહેલ કરી દીધી છે. મઝાની વાત એ છે કે બન્ને શબ્દો પર્યાવરણ પ્રેમ બયાન કરે છે. આજે એ બન્ને શબ્દો વિષે વાત કરવી છે.
૧. સિંગલ-યુઝ: આમ તો બે શબ્દોનો બનેલો આ એક શબ્દ સહજ સમજાઈ એવો છે. એક વાર ઉપયોગ કરીને ફેંકી દેવાનું તે. યુઝ એન્ડ થ્રો પણ કહી શકાય. જો કે પશ્ચિમી દેશો હવે સુધર્યા છે અને હવે એવું કહેતા નથી. કારણ કે કચરો હવે થ્રો કરવા પણ પ્રતિબંધ છે. 'સિંગલ-યુઝ' શબ્દનો સમાનાર્થી શબ્દ 'ડિસ્પોઝેબલ' પણ પ્રચલિત છે.
ગુજરાતી લેક્સિકોન અનુસાર એનો અર્થ થાય છે: વાપરી શકાય એવું, વિના ચલાવી શકાય એવું, એક વાર વાપરીને ફેંકી દઈ શકાય એવું, નિકાલજોગ. સિંગલ-યુઝ શબ્દ ગુજરાતી લેક્સિકોનમાં નથી. જો હોત તો એનો અર્થ થાત: એક વાર જ ઉપયોગ કરીને પછી એને જ્યાં ત્યાં ન ફેંકી દેતા એનો યોગ્ય રીતે, યોગ્ય સ્થળે નિકાલ કરવો.
આપણે હવે ૩-'આર'ની વાત કરીએ છીએ. રીડયુસ, રી-યુઝ એન્ડ રીસાયકલ. આ સિંગલ-યુઝની આખી માનસિકતા પશ્ચિમી છે. અદમ ટંકારવી સાહેબનો ખૂબ જાણીતો શેર છે. 'તું મને પાલવનું ઇંગ્લિશ પૂછ મા, અહીંયા આંસુ ટિસ્યુથી લૂછાય છે.' અહીં 'ટિસ્યુ' સિંગલ-યુઝ છે પણ 'પાલવ' મલ્ટીપલ યુઝ છે. કદાચ લાઈફ-લોંગ પણ હોઈ શકે. આમ આ રીતે પ્રેમિકાનો પાલવ પ્રેમની સાથે પર્યાવરણનું પણ જતન કરે છે, એવું સિદ્ધ થાય છે!
અને આપણે તો ભાઈ ભાઈ…આપણે તો પેન્ટ અને પછી હાફ-પેન્ટ અને પછી થેલી અને પછી પોતું સુધીનાં મલ્ટીપલ યુઝમાં વિશ્વાસ રાખીએ છીએ. રીસાયકલ આપણી સંસ્કૃતિ છે. પણ હવે આપણે એ ભૂલતા જઈએ છીએ અને શાકભાજી ખરીદતી વેળા પ્લાસ્ટીકનાં ઝભલાં ઉર્ફે કેરી-બેગ્સ લેતાં આવીએ છીએ, એ ખતરનાક વાત છે.
કોલિન્સ ડિક્સનરી લખે છે કે જથ્થાબંધ પ્લાસ્ટીકની સ્ટ્રો, કોથળી કે બોતલ સમુદ્રમાં તરતી હોવાનાં ફોટા અને એને કારણે પર્યાવરણને થતી અપાર નુકસાનીનાં સમાચારનાં કારણે વર્ષ ૨૦૧૩થી સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક સામે વિરોધ થઇ રહ્યો છે અને એથી જ 'સિંગલ-યુઝ' શબ્દ ચલણમાં આવી ગયો છે. હવે પિકનિક પર જાઓ તો પ્લાસ્ટિકનાં છરી-કાંટા, રકાબી કે તાસક કે કોથળી લઇ ના જશો. પર્યાવરણ આપણે જ બચાવી શકીએ. આપણી પૃથ્વી- આપણું અભિમાન.
૨. પ્લોગિંગ: પ્લોગિંગ શબ્દ સ્વીડન દેશની શોધ છે. આજકાલ લોકો સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃત થઇ ગયા છે. વહેલી સવારે જોગિંગ કરવા નીકળી પડે છે. સ્વીડનનાં એરિક એહલસ્ટ્રોમને લાગ્યું કે દોડીએ એની સાથે રસ્તા પર પડેલું પ્લાસ્ટિક જો ઊઠાવીએ તો બેન્ડિંગ (વાંકા વળવું), સ્ક્વૉટિંગ (ઊકડું બેસવું) અને સ્ટ્રેચિંગ (હાથપગ લંબાવવા સ્નાયુઓને તંગ કરવા ખેંચવું કે ખેંચાવું) જેવી કસરત પણ થઇ જાય અને આપણું શહેર પ્લાસ્ટિક મુક્ત પણ થઇ જાય.
ઇંગ્લેન્ડમાં ડેવિડ સેડ્રીસ નામનાં હ્યુમરિસ્ટ લેખકે પ્લોગિંગની એવી તો ઝુંબેશ ચલાવી કે એનાં માનમાં સ્થાનિક મ્યુનિસીપાલીટીએ કચરાગાડીનું નામ 'થેંક યૂ ડેવિડ સેડ્રીસ' દઈ દીધું. પ્લોગિંગ શબ્દ 'પ્લોકા અપ' અને 'જોગિંગ' એમ બે શબ્દો જોડીને બનેલો શબ્દ છે.
સ્વીડિશ શબ્દ પ્લોકા અપ (ઇંગ્લિશ 'લીટર અપ') એટલે નીચે પડેલું પ્લાસ્ટિક, રદ્દી કાગળ વગેરે ઊઠાવવું તે. અને જોગિંગ શબ્દ તો આપ જાણો છો. 'રનિંગ' (દોડવું) અને 'વોકિંગ' (ચાલવું)ની વચ્ચેની સરિયામ રસ્તાની કસરત. થોડું થોડું દોડવું અને થોડું થોડું ચાલવું તે. બે વ્યક્તિઓ સાથે મળીને દોડી શકે, એક કચરાની કોથળી ઝાલે અને બીજી વ્યક્તિ વાંકા વળીને પ્લાસ્ટિક ઊઠાવે. પ્લોગિંગ એ કરવા જેવો વ્યાયામ છે સાહેબ…
શબ્દ શેષ: 'આ પૃથ્વી આપણને આપણા પૂર્વજો પાસે વારસામાં મળી નથી. આપણે આપણા બાળકો પાસેથી ઉધાર લીધી છે.' -અજ્ઞાાત