સંસારથી તારનાર હિતાકારી
ધર્મશ્રવણમાં અવરોધક તેર કારણો !
મનુષ્યજન્મ પ્રાપ્ત થવો એ અત્યંત દુર્લભ બાબત છે અને એમાં પણ ધર્મશ્રવણની તક મળવી એ વળી અતિ દુર્લભ છે. આચાર્યશ્રી વિજયવલ્લભસૂરીશ્વરજી મહારાજે મનુષ્યજન્મની દુર્લભતાની વાત કર્યા પછી ધર્મશ્રવણની દુર્લભતા વિશે કહ્યું કે સ્વાભાવિક રીતે એવો પ્રશ્ન જાગતો હશે કે ધર્મશ્રવણ દુર્લભ શા માટે ? ધર્મશ્રવણની દુર્લભતાનું સૌથી મુખ્ય કારણ છે સત્તાનો ગર્વ. મનુષ્યને પ્રભુત્વ, સત્તા અથવા શાસન મળે છે, ત્યારે તે એના ગર્વમાં સહુને તુચ્છ માને છે. એની રૂચિ ધર્મગુરૂઓના મુખેથી થતા શુદ્ધ ધર્મના શ્રવણમાં હોતી નથી. એની બુદ્ધિ પર સત્તા અને પ્રભુત્વના અભિમાનનું આવરણ છવાઈ ગયું હોય છે. તે એમ વિચારે છે કે મારે વળી ધર્મશ્રવણની શી જરૂર છે ? કેટલીક વ્યક્તિઓ તો નિકટમાં ધર્મગુરુ બિરાજમાન હોય, તેમ છતાં ધર્મશ્રવણ કરવું એ વ્યર્થ સમય વેડફવા જેવું માને છે અને 'નો ટાઈમ' (સમય નથી)નું બહાનું કાઢીને પોતાને બાકાત રાખે છે. આવા લોકો માટે શ્રદ્ધાપૂર્વક ધર્મશ્રવણ કરવું કેટલું મુશ્કેલ છે, એ સહેજે સમજી શકાય.
મુંબઈમાં એક પ્રસિદ્ધ સંત ચાતુર્માસ સમયે બિરાજમાન હતા. સંઘના એક સભ્ય જૈન સમાજના એક મોટા નેતા પાસે પહોંચ્યા અને એ વાતથી વાકેફ કર્યા કે, 'સાઘુમહારાજના ચાતુર્માસ છે અને પ્રતિદિન એમનાં ધર્મપ્રવચનો હોય છે. આપ પણ સમય કાઢીને સાંભળવા માટે પધારો.' નેતાના માથા પર સત્તાનો નશો ચડેલો હતો. તે બોલ્યા, 'નો ટાઈમ.'
સંજોગવશાત્‌ એમના પર લક્ષ્મીની અપાર કૃપા હતી, તેથી સમાજે એમના નેતૃત્વનો સ્વીકાર કર્યો હતો અને પ્રતિષ્ઠા આપી હતી. આથી એમણે 'નવરાશ નથી'નું બહાનું આગળ ધર્યું.
ચોમાસું વીતી ગયું. કેટલાંક વર્ષો બાદ એ પ્રસિદ્ધ સાઘુ વિહાર કરતાં કરતાં પુનઃ મુંબઈમાં પધાર્યા. હવે તે ભાઈનું નેતૃત્વ છીનવાઈ ગયું હતું અને લક્ષ્મી પણ એમનાથી રિસાઈને વિદાય લઈ ચૂકી હતી. આ બંનેના અભાવે એમનો સત્તાનો નશો પણ ઊતરી ગયો હતો. સમયના પરિવર્તન સાથે એક દિવસ 'નો ટાઈમ' કહેનારા સજ્જન રોજ ઉપાશ્રયમાં આવવા લાગ્યા. સવાર, બપોર અને સાંજ ત્રણે સમય સામયિક પણ કરતા હતા. હવે સત્તા અને સંપત્તિનો ગર્વ ગળી ગયો હતો, તેથી હવે એમને ધર્મશ્રવણ માટે અને ધર્મક્રિયા કાજે પૂરતો સમય મળતો હતો.
હું તમને એ સવાલ પૂછું છું કે તે ભાઈને શું સાચે જ અગાઉ સમય મળતો નહોતો ? સમય તો મળતો હતો, કંિતુ સત્તા અને સંપત્તિના ઘેનને કારણે બુદ્ધિ પર ધર્મશ્રવણની રુચિ માટે આવરણ આવી ગયું હતું. એ દૂર થતાં જ ધર્મશ્રવણની રુચિ જાગી ગઈ.
ધર્મશ્રવણની દુર્લભતાનું બીજું કારણ છે - ધનની પ્રચુરતા. અઢળક ધનની પ્રાપ્તિ થતાં વ્યક્તિને ઘણી વાર ધર્મશ્રવણની રુચિ થતી નથી. ધનના મદમાં કેટલાય લોકો ધર્મ-કર્મ તજી દે છે. ધર્મકાર્યમાં એમને રુચિ થતી નથી, અને ધર્મશ્રવણ કરવાનું મન થતું નથી. ધનનો ગર્વ ધર્મશ્રવણમાં અવરોધક બને છે. રાજસ્થાનના એક પ્રસિદ્ધ કવિ બિહારીએ કહ્યું છે -
કનક કનક તે સૌ ગુની માદકતા અધિકાય,
વા ખાયે બૌરાશાય જગ, યા પાયે બૌરાશાય.
'ધતૂરાથી સોનામાં સો ગણી અધિક માદકતા (નશાપણું) હોય છે, કારણ કે ધતૂરાને ખાવાથી મનુષ્ય તેના નશામાં પાગલ બને છે, કંિતુ સોનું મળ્યા પછી એટલે કે પોતાના હાથમાં આવ્યાથી મનમાં એની ગરમી છવાઈ જાય છે. આવો મદાન્ધ મનુષ્ય બેભાન થઈ જાય છે. આવા માનવીને વળી ધર્મશ્રવણ કરવામાં રુચિ જાગે કઈ રીતે ?'
ધર્મશ્રવણની દુર્લભતાનાં આ બંને કારણો વિશે શ્રી સ્થાનાંગ સૂત્ર નામનું આગમસૂત્ર કહે છે, 'દોહિ ઠાણેહંિ જીવા કેવલી પન્નત્તં ધમ્મં ન લમેજ્જ સવણયાએ-મહારંભેણ ચેવ મહાપરિગ્ગહેણ ચેવ ।'
'બે કારણોથી જીવ વીતરાગ દ્વારા પ્રરૂપિત ધર્મનું શ્રવણ કરી શકતો નથી. (૧) મહારભ્ભના કારણે અને (૨) મહાપરિગ્રહના કારણે.
રાતદિવસ વિશાળ આરંભ કરનાર સાચાખોટા ધંધામાં રચ્યોપચ્યો રહેનાર, અધિક પ્રાણીહંિસા કરનાર અને સહેજે નવરાશ વિનાની વ્યક્તિને માટે ધર્મશ્રવણ કરવું દુર્લભ છે. સંપત્તિ અને સત્તાના મદમાં ડૂબેલી વ્યક્તિઓના પણ આ જ હાલ થાય છે. આથી ધર્મશ્રવણની દુર્લભતાનું ત્રીજું કારણ ધનનો અધિક લોભ છે. ધનના લોભમાં ફસાયેલો મનુષ્ય ધર્મશ્રવણથી અળગો રહેતો હોય છે.
આ ઉપરાંત આની સાથે સંકળાયેલું ધર્મશ્રવણમાં બાધક કારણ છે પ્રમાદ અને આળસ. પ્રમાદ-વશ થઈને વ્યક્તિ ધર્મશ્રવણ કરી શકતી નથી. એ એમ વિચારતો રહે છે કે ધર્મોપદેશ સાંભળવાની હજી વાર છે, પછી સાંભળીશું. આમ કરતાં કરતાં એક પછી એક કામ આવતાં જાય અને ધર્મોપદેશ-શ્રવણનો સમય વીતતો જાય. આજે એ વિચારે છે કે કાલે જરૂર ધર્મશ્રવણ કરીશું. પરંતુ કાલ વળી કોઈ જરૂરી કામ આવતાં વીતી જાય. આમ કાલ-પરમદિવસ કરતાં કરતાં ઘણા દિવસ થઈ જાય છે. આમ પ્રમાદી વ્યક્તિ ધર્મશ્રવણ કરી શકતી નથી.
કેટલીક વ્યક્તિઓ જડતાના પ્રતિનિધિ જેવી હોય છે. જેમ ભાંગના નશામાં ભાન ભૂલીને વ્યક્તિ યંત્રવત્‌ કાર્ય કરતો હોય છે, એમાં સારાસારનો વિવેક પણ હોતો નથી. એ જ રીતે જડાત્મા વ્યક્તિ ઓઘ સંજ્ઞાવશ પોતાની ઘૂનમાં રહેતો હોવાથી ધર્મશ્રવણ કરવા તરફ વળતો નથી. આફ્રિકાના નરભક્ષી ક્રૂર માનવો અથવા આંદામાન-નિકોબાર દ્વીપના આદિવાસી જેવા અસંસ્કારી માનવીઓની રુચિ ધર્મશ્રવણ તરફ જતી જ નથી. આવા લોકો માટે ધર્મશ્રવણ અતિદુર્લભ છે.
અસ્વસ્થતા પણ ધર્મશ્રવણની દુર્લભતાનું એક કારણ છે. જ્યારે મનુષ્ય બીમાર હોય છે ત્યારે બીમારીના દુઃખના કારણે રુદન કરે છે, ચીસો પાડે છે, કોઈ પ્રિય વસ્તુ અથવા વ્યક્તિના વિયોગમાં શોક કે આર્તનાદ કરે છે. આથી શારીરિક અસ્વસ્થતા હોય કે માનસિક અસ્વસ્થતા - આ બંને અસ્વસ્થતા મોટે ભાગે ધર્મશ્રવણની રુચિનો ભંગ કરનારી છે. એ સમયે વિરલ વ્યક્તિ જ એવી હોય છે જે સત્ય, પ્રિય, હિતકારી ધર્મવચનો સાંભળવા માટે તૈયાર હોય.
આથી જૈન ધર્મના ગ્રંથોમાં ધર્મશ્રવણની દુર્લભતાના કારણ ૧૩ કાઠિયોં (કારણો) બતાવવામાં આવ્યા છે.
આચાર્ય હરીભદ્રસૂરિએ ધર્મશ્રવણની દુર્લભતા અંગે કહ્યું કે આ તેર કારણો (કાઠિયોં)થી જીવ અતિદુર્લભ મનુષ્યભવ કે મનુષ્યત્વ મેળવીને પણ સંસારથી તારનાર હિતકારી ધર્મશ્રવણને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી. (૧) આળસ, (૨) મોહ, (૩) અવજ્ઞા, (૪) અભિમાન, (૫) ક્રોધ, (૬) પ્રમાદ, (૭) કૃપણતા (દરિદ્રતા), (૮) ભય, (૯) શોક, (૧૦), અજ્ઞાન, (૧૧) ઉપેક્ષા, (૧૨) કુતૂહલ, (૧૩) અરમણતા.
ભારતની ધર્મપૂત સંસ્કૃતિનાં લેખાંજોખાં આગમોમાં સ્થળે સ્થળે પ્રાપ્ત થાય છે. આગમોમાં નોંધાયું છે કે તીર્થંકરો અથવા કોઈ પણ સાઘુ-સાઘ્વીઓના નગરમાં પદાર્પણનો ઉલ્લેખ મળે છે, ત્યાં સાથે સાથે એ પણ ઉલ્લેખ છે કે એમના આગમનના સમાચારથી આખા નગરમાં આનંદ છવાઈ જતો અને લગભગ આખું નગર એમના દર્શનાર્થે અને એમનું ધર્મપ્રવચન સાંભળવા વરસાદમાં નદીનાં નીરની જેમ ઉમટી પડતું હતું અને પરસ્પર વિચારણા ચાલતી, 'ચાલો, એ મહાન ફળદાયકનાં દર્શન કરવા. એમનાં દર્શન પણ દુર્લભ છે, એમનાં મુખેથી ધર્મશ્રવણ કરવું તો એથી ય વઘુ દુર્લભ છે.'
આજે કોઈ સંતો નગરમાં પ્રવેશે ત્યારે આખું નગર તો શું પણ નગરના તમામ જૈનો પણ ધર્મશ્રવણ કરવા નથી આવતા. હા, શહેરમાં કોઈ નવી ફિલ્મ આવે અને મોહક ફિલ્મી ગીત સંભળાય તો હલચલ મચી જાય છે. ઘરમાં રેડિયોનું મઘુર સંગીત વાગતું હોય ત્યારે તમારા કાન આપોઆપ એ તરફ ખેંચાઈ જશે. ગ્રામોફોનની રેકોર્ડ વાગી રહી હોય અથવા સિનેમાની અશ્વ્લીલ સ્વરલહરી ગુંજી રહી હોય તો તમારા કાન એ બઘું સાંભળવા માટે રોકાઈ જશે. પણ ક્યાંય ધર્મની બે વાતો સાંભળવાની હોય, કોઈ સંતનું પ્રવચન અથવા ભજન સંભળાતું હોય તો ત્યાં તમે કાં તોસમયના અભાવનું બહાનું બતાવશો અથવા તો કોઈ જરૂરી કામનું બહાનું કાઢશો. કહેશો કે શું કરીએ અમે; કામમાંથી નવરાશ નથી મળતી.
કેટલીય માતાઓ-બહેનો ગપ્પાં મારવામાં, નંિદા-ચૂગલી કરવામાં અથવા તો લડાઈ-ઝઘડા કરવામાં ઘણો સમય બરબાદ કરતી હોય છે, પરંતુ ધર્મપ્રવચન સાંભળવાનું કહેવામાં આવશે તો કહેશે, 'ઘરના કામમાંથી નવરાશ જ ક્યાં છે ? બાળકોની જંજાળને કારણે ઘરની બહાર નીકળવાનો સમય જ મળતો નથી.' મનુષ્ય સ્વપ્રશંસા સાંભળવા દૂર દૂર સુધી દોડ્યો જશે. બીજાની નંિદા થઈ રહી હોય, ગરમાગરમ ચર્ચા કે વિવાદ થઈ રહ્યો હોય, ત્યાં સાંભળવા માટે ઊભો રહી જશે ! યુદ્ધના રોમહર્ષક સમાચાર સાંભળવા માટે તે દિલચસ્પીપૂર્વક ઊભો રહીને સમાચાર સાંભળશે. આથી જ કહ્યું છે - યુદ્ધસ્ય હિ કથા રમ્યા.
યુદ્ધની વાત હંમેશા રમણીય હોય છે, પરંતુ ક્યાંક જો જીવને ઉચ્ચ, સંયમી અને ધર્માત્મા બનવાની વાત કહેવાતી હોય તો એ સાંભળવામાં રુચિ નથી થતી અને એવી વાતો સાંભળવામાં ઘણા યુવક અને ભણેલાગણેલા લોકો બેકાર સમય ગુમાવવાનું માને છે. આથી બહુ ઓછી વ્યક્તિને મનુષ્ય જન્મની અમૂલ્યતાનો ખ્યાલ આવે છે અને એથીય ઓછી વ્યક્તિઓ ધર્મશ્રવણની દુર્લભતા સમજે છે.