પલકારા દરમિયાન જે કંઇ ઝીલી લેવાયું
નવગુજરાત સમય | Publish Date: May 28 2018 3:35PM
ચિત્રપટની કલાને હાનિકારક લખનાર વર્ગ ઘણો મોટો છે. એથીય પણ વધુ મોટો સો-હજાર ગણો મોટો સમૂહ ચિત્રપટનો પ્રેમી છે. સિનેમા નો વિરોધ કરવો એ વિજ્ઞાને માનવીને આપેલી અનમોલ ભેટ અનાદર કરવા બરાબર છે. જેમાં ઝેર ભળ્યું છે તો ઝેર ને જલ્દી કાઠી નાંખો એને ઉવેખો નહિ-મેઘાણી
પ્રતિમાઓ અને પલકારાની વાર્તાઓ કયા ચિત્રપટને આધારે લખાઇ છે?
દાદા સાહેબ ફાળકેએ પહેલી ફિલ્મ બનાવેલી ત્યારે તેમને કલાકારો શોધતા શોધતા નાકે દમ આવી ગયેલો. ફિલ્મ નામના બદનામ માધ્યમમાં કોઇ પોતાની ઇજ્જત ડુબાડવા નહોતું માગતું. જ્યારે પુરુષ એક્ટર્સ શોધવામાં તેમને તકલીફ પડી હોય ત્યારે એભિનેત્રીઓ તો તેમને ક્યાંથી મળે? એક સેક્સ વર્કરે પણ તેમને ફિલ્મ બદનામ માધ્યમ હોવાથી કામ કરવાનો નન્નો ભણ્યો હતો! આવી દશા હતી વીસમી સદીની શરૂઆતમાં ભારતીય ફિલ્મોની. આટલું ઓછું હોય તેમ દેશ પર જેમના વિચારો એને આચારોની હુકુમત ચાલતી હતી તેવા મહાત્મા ગાંધી પણ ચિત્રપટના વિરોધી હતા. તેઓ કહેતા કે મારું ચાલે તો હું દેશના તમામ થિયેટરો બંધ કરાવી દઉં. ફિલ્મો જોવાથી કોઇનું ભલુ થયું નથી. તેઓ આ માધ્યમનાં સખત વિરોધી હતા. ફિલ્મોની લોકો સુધી પહોંચ એને તેની અસરને માપવામાં મહાત્માએ કાચું કાપ્યું હતું. 1932માં જ્યારે લંડનમાં ચાર્લી ચેપ્લીન મહાત્માને મળ્યા ત્યારે તેઓ તેમને ઓળખતા ન હતા. ચાર્લી એ સમયે તેમની ફિલ્મ સિટી લાઇટ્સનાં પ્રીમિયર માટે લંડન પધારેલા. જ્યારે 1934માં જ મેઘાણીએ ચેપ્લીનની આ ફિલ્મને બખૂબી જીવનપ્રદીપ નામથી ગુજરાતીમાં ઉતારી હતી. મહાત્માએ જેને રાષ્ટ્રીય શાયર કહ્યા હતા તેવા મેઘાણીએ ફિલ્મના કસબને જાણ્યો હતો. તેને સમજ્યા હતા. દુનિયા આખીની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મો જોઇ હતી. એટલું જ નહીં આ શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓને તેમની કલમે ઉતારી એને પ્રતિમાઓ અને પલકારા નામનાં બે પુસ્તકો લોકો સમક્ષ મૂક્યા હતા. ફિલ્મની વાર્તાને નાની નવલિકાની જેમ મૂકીને મેઘાણીએ લોકોને ફિલ્મોનો આસ્વાદ કરાવ્યો હતો.
મેઘાણી કોઇના નામની કંઠી નહતા બાંધતા. તેઓ ઋજુ દિલનાં કલાકાર હતા. ભગતસિંહની ફાંસી પર તેમની કલમ આંસુ વહેવડાવતી. તો સાથે સાથે જગતના વિવિધ પ્રવાહોથી પણ તેઓ વાકેફ રહેતા. તેમ છતાં તેઓ હંમેશા ધરતીથી જોડાયેલા રહેતા. સૌરાષ્ટ્ર આખામાં ભમીને ભેગું કરેલું લોકસાહિત્ય તેમણે ગુજરાતીઓને આપેલો મર વારસો છે.
ઝવેરચંદને તેમના એક મિત્રએ દુનિયાની ફિલ્મોમાં રૂચિ લેતા કર્યા હતા. પછી તેઓએ ફિલ્મો જોઇ. તેઓ આ બાબતે લખે છે કે, 'આ યુવાન વ્યાપારી સુહ્યદે મારા જીવનની એક વિકટ રાત્રીને પહોરે એક દીવો ચેતવ્યો. ચિત્રપટનાં દર્શનમાં એણે મને ઊંડો રસ લેતો કર્યો. છેવટે મારા થીજી ગયેલ આંગળાને જીવતા મૃત્યુમાંથી ઉગારી લેવા માટે કંઇક લખ! હવે લખ! એવું ધીરું ધીરું પંપાળીને વાર્તાઓનાં લેખનમાં મને પ્રવૃત્ત કર્યો.' પહેલી નવ ફિલ્મોનો આધાર લઇને મેઘાણીએ પ્રતિમાઓ નામનું પુસ્તક પ્રસિદ્ધ કર્યું. આ પુસ્તક તેમને કજિયાળી બહેનને અર્પણ કર્યું. પહેલા પુસ્તકમાં ચાર્લી ચેપ્લીનની સિટી લાઇટ કે પછી ડો. જેકલ એન્ડ મિ. હાઇડ જેવી ફિલ્મો વાર્તા સ્વરૂપે છે.
મેઘાણી પ્રસ્તાવનામાં લખે છે તેમ તેમનાં સુકાઇ ગયેલા આંગળાઓમાં આ ફિલ્મોએ પ્રાણ પૂર્યા હતા. જગતની નવી કલાએ તેમનામાં ઉત્સાહ પૂર્યો હતો. આ ફિલ્મો દરેક લોકોને જીવનમાં જોવાની સલાહ પણ મેઘાણી આપે છે. તેમનાં બીજા પુસ્તક પલકારાનાં નિવેદનમાં તેઓ લખે છે કે, ચિત્રપટની કલાને હાનિકારક લેખનાર વર્ગ ઘણો મોટો છે. એથીય વધુ મોટો સો-હજ્જાર ગણો મોટો સમૂહ ચિત્રપટનો પ્રેમી છે. સિનેમાનો વિરોધ કરવો એ વિજ્ઞાને માનવીને આપેલી એક અણમોલ ભેટનો અનાદર કરવા બરાબર છે. એમાં ઝેર ભળ્યું છે તો ઝેરને જલદી કાઢી નાંખો. એને ઉવેખો નહીં. તેઓ તેમણે પસંદ કરેલા ફિલમો બાબતે લખે છે કે, યુરોપી ચિત્રપટો હવે તિજોરીફોડ, ધાડપાડુઓ અને જાસૂસી દુનિયાનાં યશોગાન છોડીને સાંસારિક વસ્તુઓને પકડી રહેલ છે. તેઓએ જગતનાં નામાંકિત કથાસાહિત્યને પોતાની પ્રકાશ અને પ્રતિધ્વનિની જીભ પર ચડાવી દીધું છે. આમ સાહિત્ય અને ચિત્રપટની કલાનો જ્યાં હસ્તમેળાપ થઇ રહેલ છે. ત્યાંથી પકડેલી આ કથાઓ છે.
મેઘાણી આ કથાઓ લખવાની બાબતે સ્પષ્ટતા કરતા લખે છે કે, મૂળ ચિત્રપટને હું શબ્દશ: વફાદાર રહ્યો નથી. ચિત્રપટને એનું પોતાનું નિરાળું કલાવિધાન છે. શબ્દની વાણીની એને ઝાઝી ખેવના નથી. કેમકે એની કને ચિત્રની જોરાવર વાણી છે. ચિત્રની વાણી એના વસ્તુવેગને ધોધમાર ધપાવે છે. એટલે કે ચિત્રો અને આલેખતા નથી પણ બનતા બનાવ તરીકે રજૂ કરે છે. બનતા બનાવોને ભાષામાં મૂકવાનો આ પ્રયત્ન પણ પોતાની શબ્દકલા માંગી લે છે.
જનેતાનું હ્દય – સિન ઓફ મેડલીન ક્લોડેટ.
પાછલી ગલી – બેકસ્ટ્રીટ.
પુત્રનો ખૂની – ધ મેન આઇ કિલ્ડ.
એ આવશે – મેડમ બટરફ્લાય.
આખરે – ધ સીડ.
મવાલી – 20,000 યર્સ ઇન સિંગ સિંગ.
આત્માનો અસૂર – ડો. જેકિલ એન્ડ મિ. હાઇડ.
જીવનપ્રદીપ – સિટીલાઇટ્સ.
હાસ્ય: પહેલું અને છેલ્લું - ધ ક્રાઉડ.
માસ્તર સાહેબ – ટોપાઝ .
દીક્ષા – ક્રેડલ સોંગ.
હિમસાગરનાં બાળ – એસ્કિમો.
બદનામ – ડિસઓનર્ડ.
જલ્લાદનું હ્દય – હેચેટ મેન
ધરતીનો સાદ – વિવા વિલા
કાળી પાંપણો વચ્ચે જે કંઇ પકડાયું.
આજે ફિલમનું માધ્યમ ખૂબ વિકસી ગયું છે. ગુજરાતી ભાષામાં પણ આના ઘણાં તજજ્ઞો બિલાડીની ટોપની જેમ ફૂટી નીકળ્યા છે. ત્યારે મેઘાણીએ માત્ર એકાદ વાર જોયેલા આ ચિત્રપટો પરથી તેની કહાની લખવાની બાબતે મેઘાણી જે લખે છે તે આજે પણ એટલું જ પ્રસ્તુત છે. આજે પણ ફિલમની બાબતે તેમનું આ બયાન ખૂબ રોચક છે. તેઓ લખે છે કે, આમ કોઇ વિરાટની આંખને વેગવંતા પલકારા દરમિયાન એની કાળી પાંપણો વચ્ચે મારાથી જે કંઇ પકડી લેવાયું, તેને મેં સ્મરણ મંદિરમાં સુવાડી દીધું. પવનવેગીલી એ તેજપગલીઓની આછી આછી મુદ્રા મેં મારા ચિત્તપ્રદેશ પર અંકાઇ જવા દીધી. ને પછી મેં મારા અંત:કરણની આરપાર ચાલ્યા ગયેલા એ અતિથિઓની અખંડ સ્મરણ સાંકળ વેરણછેરણ અંકોડામાંથી ઊભી કરી..
ચેપ્લિન, માર્ચ અ હેઇઝ જીવનતત્વનાં જાણકાર .
મેઘlણીએ આ ફિલ્મસર્જકોને જીવનના જાણકાર કહ્યા છે. તેઓ લખે છે કે, ઉત્કૃષ્ટ જગસાહિત્યને ચિત્રપટે જનતાનાં હ્દયાંગણમાં લાવી મૂકેલ છે. જ્ઞાનગંભીર અને કલાસેવી એના અભિનેતાઓ – બેરીમોર બંધુઓ, ચાર્લી ચેપ્લીન, ફ્રેડરીક માર્ચ, હેલન હેઇઝ જેવા સાચા જીવનતત્વનાં જાણકાર છે.