હવે ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રકચર મારફત દમદાર બનશે ડિજિટલ ઈન્ડિયા
ટૅક્નોલોજી-આધારિત વિકાસથી ભારતનું ભાવિ ઉજ્જવળ બનશે, આ માટે સરકારી સહિત વિવિધ સ્તરે શું પ્રયાસ થઈ રહ્યા છે તેની ઝલક જોઈએ
અર્થવ્યવસ્થાને પ્રોત્સાહન આપવા, તેને મજબૂત બનાવવા માટે ભારત સરકાર અનેક ઉપાય કરી રહી છે. ટેક્નોલોજી-આધારિત આર્થિક વિકાસ ભારતનો સિતારો બુલંદ બનાવી શકે છે. તેનાથી ભારત સમગ્ર વિશ્ર્વમાં, વિકસીત દેશો કરતાં પણ અલગ તરી આવશે. સરકાર ટૅક્નોલોજીને ખૂબ જ બળ પૂરું પાડી રહી છે. આમજનતાના વ્યાપક હિતને ધ્યાનમાં લઈને તે ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરી રહી છે.
તાજેતરમાં યોજાઈ ગયેલા ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટમાં નાણાં મંત્રાલયના વડા આર્થિક સલાહકાર ડો. કૃષ્ણમૂર્તિ વી. સુબ્રમણ્યમે આ સંદર્ભમાં ધ્યાનાકર્ષક વાત કહી. તેમણે કહ્યું કે આમજનતાને લાભ થાય એ રીતે ચીજ-વસ્તુ બનાવવામાં ખાનગી ક્ષેત્ર બહુ ઉત્સાહી રહેતું નથી અને ધારો કે તેઓ એમ કરવા તૈયાર થાય તો પણ એમાં ઈજારાશાહી ભોગવવાનો અભિગમ રાખે છે, જેને કારણે તે ચીજ મોંઘી બની જાય અને આમજનતાને પોષાય નહીં. તેથી જ ભારત માટે ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું નિર્માણ કરવું મહત્ત્વનું બની ગયું છે.
આર્થિક વ્યવહારોમાં ડેટાનું મહત્ત્વ
નાણાકીય સોદાઓ અંગેના વ્યક્તિગત ડેટાનું ખાસ મહત્ત્વ હોય છે, જેમ કે એકાઉન્ટ એગ્રીગેટર પાસે હોય છે તેમ. બેન્કો અને નાણાં સંસ્થાઓ તેનો ઉપયોગ કરીને બેન્કમાં એકાઉન્ટ ન ધરાવનારને ધિરાણ આપી શકે છે અને વ્યક્તિનાં ભૂતકાળના રેકોર્ડના આધારે પ્રમાણપત્ર આપીને લેબર માર્કેટમાં મદદરૂપ પણ થઈ શકે છે. વ્યક્તિના ધિરાણ ઈતિહાસનો અભ્યાસ કરીને નાણાં સંસ્થાઓ એ જાણી શકે છે કે તે વ્યક્તિ એણે લીધેલી લોન સમયસર ભરે છે કે નહીં.
આના આધારે નાણાં ક્ષેત્ર એવા લોકોને ધિરાણ આપશે, જેઓ છેલ્લાં ૭૫ વર્ષથી ધિરાણ બજારથી બહાર રહ્યા છે. આમ કરવાથી દેશમાં જીડીપી વિકાસને વેગ મળશે. વળી, પ્રાપ્ત ડેટાનો ઉપયોગ કરીને ઘણાં લોકોનો સંગઠિત શ્રમ બજારમાં લાવી શકાશે. આમ, જાહેરહિતના રૂપમાં ડેટા માટે ઘણાં અવસરો છે, જે મોટું પરિવર્તન લાવી શકશે. આ જ ડેટાનો ઉપયોગ દેશમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ વધારવા અને વીમા ક્ષેત્રમાં વિસ્તરણ માટે મૂડીરોકાણ સંબંધી પણ કરી શકાશે.
ડેટા આધારિત ધિરાણ વિસ્તરણ
બેન્કો અને નાણાં સંસ્થાઓ માત્ર રિટેલ ધિરાણ માટે જ નહીં, પરંતુ એમનો વ્યાપ એસએમઈ ધિરાણ, કોર્પોરેટ ધિરાણ તથા મોટા ટિકિટ લેન્ડિંગનો સમાવેશ કરી શકાય એ રીતે વધારવા-વિસ્તારવાના હેતુથી મૂડીરોકાણ કરે અને ડેટા-ઈન્ટેન્સિવ મોડેલિંગનો ઉપયોગ કરે એ જરૂરી બન્યું છે. બેન્કો સાથે સહયોગ કરીને નાણાં સંસ્થાઓ વધુ નફો રળી શકે છે. બેન્કો અને નાણાં સંસ્થાઓએ સાથે મળીને ડેટા-એનાલિટિકલ મોડેલ તૈયાર કરવું જોઈએ અથવા રિટેલ સેક્ટરને ધિરાણ પૂરું પાડવા માટે ફાઈનાન્સિયલ ટૅક્નોલોજી કંપનીઓ સાથે સહયોગ કરવો જોઈએ.
જાહેરક્ષેત્ર માટે નૈતિક સંપત્તિ સર્જનની જરૂરિયાત ઉપર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ સંપત્તિ સર્જન માત્ર લાંબી મુદત માટે જ નહીં, પરંતુ સ્થાયી હસ્તીઓ બનાવવા માટે પણ જરૂરી છે. ખાનગી ક્ષેત્રએ સ્થાયી મૂડીવાદ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.
ટૅકનોલોજીની પહોંચ અને ઝડપ
ટૅક્નોલોજી-આધારિત વિકાસ વિશે ભારતીય રિઝર્વ બેન્કના પેમેન્ટ્સ અને સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સના ચીફ જનરલ મેનેજર પી. વાસુદેવનનું કહેવું છે કે ટૅક્નોલોજીની સરળ પહોંચને કારણે વિકાસની ગતિ એટલી બધી વધી ગઈ છે કે આવી પહેલા ક્યારેય નહોતી. છેલ્લા ૧૫ મહિનામાં, દૈનિક સોદાઓની સંખ્યામાં ૮૫ ટકાનો વધારો જોવા મળ્યો છે. દરરોજ ૧૮ કરોડ ૫૦ લાખ જેટલા સોદાઓ થાય છે, જે આંકડો પહેલાં ૧૦ કરોડ હતો. પાંચ વર્ષ પહેલાંના આંકડા સાથે સરખામણી કરો તો, આ વધારો આઠ ગણો છે, જે ખરેખર નોંધનીય છે. ગ્લોબલ ફિનટેક ફેસ્ટનું આયોજન ફિનટેક ક્ધવર્જન્સ કાઉન્સિલ અને પેમેન્ટ્સ કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેટ એન્ડ મોબાઈલ એસોસિયેશન ઓફ ઈન્ડિયા, નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. ત્રણ દિવસ ચાલેલા સંમેલનમાં દેશભરમાંથી ૨૬,૦૦૦ જેટલા પ્રતિનિધિઓએ ભાગ લીધો હતો.
ઈન્ટરનેટ એન્ડ મોબાઈલ એસો. ઓફ ઈન્ડિયા
આ સંસ્થા ભારતમાં ડિજિટલ બિઝનેસગૃહોનું સમગ્રતયા પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. અગ્રગણ્ય ઓનલાઈન પબ્લિશર્સ દ્વારા ૨૦૦૪માં એની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. મોબાઈલ ક્ધટેન્ટ અને સેવાઓ, ઓનલાઈન પબ્લિશિંગ, મોબાઈલ એડવર્ટાઈઝિંગ, ઈ-કોમર્સ અને મોબાઈલ-ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ સહિત ડિજિટલ તથા ઓનલાઈન ઈન્ડસ્ટ્રીને પડતી તકલીફોની તેણે અસરકારક રીતે રજૂઆત કરી છે. સંસ્થા સોસાયટીઝ એક્ટ અંતર્ગત રજિસ્ટર્ડ થયેલી છે અને ૩૦૦ ભારતીય તથા દરિયાપાર દેશોની કંપનીઓ તેની સભ્ય છે.
પેમેન્ટ્સ કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા
પેમેન્ટ્સ કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયાની સ્થાપના ૨૦૧૩માં કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થા દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ ઉદ્યોગની જરૂરિયાતો પર ધ્યાન આપે છે. કાઉન્સિલની રચનાનો હેતુ અનેક નિયમનકારી નોન-બેન્કિંગ પેમેન્ટ ઈન્ડસ્ટ્રી સાથે સંકળાયેલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા, એમને નડતા પ્રશ્ર્નોની ચર્ચા દ્વારા રજૂઆત કરી એનો ઉકેલ લાવવાનો છે. પેમેન્ટ્સ ઈન્ડસ્ટ્રીનો વિકાસ કરવા તથા આરબીઆઈ અને ભારત સરકારે નિશ્ર્ચિત કરેલા કેશ ટુ લેસ કેશ સોસાયટી'ના રાષ્ટ્રીય ધ્યેયને બળ આપવા માટે કાઉન્સિલ કાર્ય કરે છે.
ફિનટેક ક્ધવર્જન્સ કાઉન્સિલ-એફસીસી
ઋઈઈ-એફસીસીની રચના પણ ઈંઅખઅઈં ના ઉપક્રમે કરવામાં આવી છે. આ કાઉન્સિલ ફાઈનાન્સ ટૅક્નોલોજી ઉદ્યોગ તથા પરંપરાગત કંપનીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ફિનટેક ક્ષેત્રના હિતમાં હોય એ રીતે આ ક્ષેત્રના સહયોગીઓની સમસ્યાઓ અને ફીડબેક તથા નિયમનકારી તેમ જ કાનૂની માળખાંને લગતી કામગીરી આ કાઉન્સિલ સંભાળે છે.
દેશમાં સક્રિય રિટેલ પેમેન્ટ્સ અને સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ માટેની એક છત્ર સંસ્થા તરીકે ૨૦૦૮માં નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયાની રચના કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થાએ દેશમાં પેમેન્ટ અને સેટલમેન્ટનો એક મજબૂત પાયાનો ઢાંચો તૈયાર કર્યો છે. તેણે રૂપે કાર્ડ, ઈમીડિયેટ પેમેન્ટ્સ સર્વિસ (ઈમ્પ્સ), યુનિફાઈડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ (યૂપીઆઈ), ભારત ઈન્ટરફેસ ફોર મની (ભીમ), ભારત બિલપે, નેશનલ ઈલેક્ટ્રોનિક ટોલ કલેક્શન (ફાસ્ટેગ) જેવા રિટેલ પેમેન્ટ્સ પ્રોડક્ટ્સ લોન્ચ કરીને દેશમાં પેમેન્ટ્સને લગતી પ્રથામાં જબરદસ્ત પરિવર્તન લાવી દીધું છે. ઈન શોર્ટ, ડિજિટલ ઈન્ડિયા બહુ ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યું છે. દરેક ઈન્ડિયને તેના મહત્ત્વને સમજીને તેનો લાભ લેવો જોઈએ. તમામ ભારતીય નાણાં સંસ્થાઓ સહિત પ્રજા લાંબો સમય આની ઉપેક્ષા કરી શકશે નહીં.