પ્રોકાસ્ટીનેશનઃ ટાળવાના વર્તનનું મનોવિજ્ઞાન | નવગુજરાત સમય
13-09-2019 10:58 AM
'આજે તો સવાર સવારમાં જ મારા મગજનો પારો ઉપર ચડી ગયો.' શ્લોકાએ સાયકોલોજીસ્ટ પાસે મનની મૂંઝવણ કાઢતા કહ્યું, એક તો આ વરસાદી માહોલનો બફારો સહન થતો નથી અને એમાંય પ્રજ્ઞેશ ઉપર તો મને એવો ગુસ્સો આવે છે કે એનું ગળુ દબાવી દઉં. માણસને કેટલી વાર સમજાવવાનું હોય. હવે તો એક છોકરાનો બાપ થયો તો પણ એનો એક જ એટીટયુડ, 'હોતી હૈ- ચલતી હૈ.' મારે સવાર સવારમાં એક-એક મિનિટની કિંમત હોય અને આ સાહેબ તો જાણે મારા શહેનશાહ હોય તેમ આરામ જ ફરમાવતા હોય. 'અંશ'ને સ્વિમિંગ ક્લાસમાં મૂકીને મારે જૉબ ઉપર પહોંચવાનું હોય. હું ત્રાસી છું, હવે 'સીંગલ પેરન્ટીંગ' કરીને.'
સાયકોલોજીસ્ટના ક્લિનિકમાં પત્ની શ્લોકાની બધી જ ફરિયાદો પ્રજ્ઞેશ ઠંડે કલેજે સાંભળતો હતો. પોતાના ઉપર લગાવામાં આવતા એલીગેશન્સથી સહેજ પણ વિચલિત નહોતો. એ તો વળી ડિફેન્સમાં કંઇ નવી જ વાત કરી રહ્યો હતો. પોતાના નવા 'સોલર એનર્જીના પ્રોજેક્ટ' માટે વાત શરૂ કરી. શ્લોકા તરત જ વચ્ચે કૂદીને બોલી, 'મને પ્રજ્ઞેશની આવી બધી વાતો પર કોઈ ભરોસો નથી. ફુલપ્રુફ સફળતાની ગેરંટી છે તેવા ગપ્પા સાંભળીને હું થાકી ગઈ છું. મોટી મોટી વાતો કરવામાં જરૂરી હોય તેવા કામ પણ એવોઇડ થાય છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી એકની એક રેકર્ડ સાંભળીને ત્રાસી છું. હું કહું કે, વિચારો છો તો અમલમાં તો મુકો, પણ પ્રજ્ઞેશ એમ જ કહે કે "હજુ વધારે વિચાર કરવો પડે તને સમજ ન પડે" દરેક કામને પાછુ ઠેલવાની જ વાત.
પ્રજ્ઞેશ માટેની બધી જ ફરિયાદોના મૂળમાં તેની પર્સનાલિટીનું એક મહત્વનું લક્ષણ 'પ્રોકાસ્ટીનેશન' એટલે કોઇપણ કામ હંમેશા મુલતવી રાખવાની કે પાછુ ઠેલવાની ટેવ હતી. એક પ્રકારની આળસુ વૃત્તિ. આવા વર્તન પાછળ લઘુતાગ્રંથિ કે ડિપ્રેશન હોઈ શકે.
પ્રજ્ઞેશને કેટલીક બિહેવીયરલ મોડીફિકેશન ટેકનીકની સમજ આપવામાં આવી. સાથે જ શ્લોકાએ પણ જરૂરી સપોર્ટ કરવાનો હતો. જે કામ બોરિંગ લાગતું હોય તે બીજાને સોંપીને પણ મૂળભૂત પ્રોજેક્ટને ચાલુ રાખવો. ટાઇમ મેનેજમેન્ટ એ વાસ્તવમાં સેલ્ફ મેનેજમેન્ટ જ છે એટલે પોતાનો એક દિવસ યોગ્ય રીતે ડિઝાઇન કરીશું તો કોઇપણ મોટું કામ અને ધ્યેય સરસ રીતે પ્લાન થઈ શકે છે. પોતે ધારેલું બધું થવું જ જોઇએ અતાર્કિકને અપરિપક્વ ઇચ્છા છે. પણ જે બાબત આપણે કરી શકીએ તેમ હોઈએ તો એને નાના નાના વિભાગોમાં વહેંચીને અમલમાં મૂકી શકાય છે. વધુ પડતા મોટા વિચારો કે ગોલ્સ રાખવાને બદલે નાના નાના પણ રિયાલીસ્ટીક ગોલ્સ રાખીને તેને ઝડપથી પૂરા કરી શકાય છે.
કોઈપણ કામ અથવા પ્રોજેક્ટ વિશે માત્ર એવું વિચારવું કે મારું કામ પૂરું થયા પછીની 'સંતોષની ફ્લિીંગ' કેટલી સરસ હશે તો એ માત્ર ફેન્ટસી બનીને રહી જાય છે. એની બદલે નાના નાના કામ કરીને એ સંતોષને પછીના મોટા કામ માટે મોટીવેશનલ ફ્યુએલ બનાવી શકાય છે. પોતાના 'Things to do' લીસ્ટમાં કામ કરવાના મુદ્દાઓને નાના સ્વરૂપમાં એક સિરિઝ બનાવીને મૂકવા અને પછી એને વારાફરતી નાના પાયે પુરા કરવાથી મોટા ગોલ સુધી પહોંચી શકાય છે.
પ્રજ્ઞેશ અને શ્લોકા બંનેને માટે જરૂરી એવું કાઉન્સેલીંગ નક્કર પરિણામો આપશે. સાયકોલોજીના સિદ્ધાંતોને વૈજ્ઞાનિક રીતે અનસુરવાથી મહારોગ જેવી લાગતી માનસિક સમસ્યાઓને થતા પહેલા નિવારી શકાય છે.