આર્ટીકલ 370 અને કાશ્મીરનો પૂરો ઇતિહાસ - News Drishti
Home Analysis આર્ટીકલ 370 અને કાશ્મીરનો પૂરો ઇતિહાસ
આર્ટીકલ 370 અને કાશ્મીરનો પૂરો ઇતિહાસ
કેન્દ્રની મોદી સરકારે સોમવારે જમ્મુ-કાશ્મીરને વિશેષ દરજ્જો આપતી કલમ 370 સમાપ્ત કરી હતી. આ સાથે જ મોદી સરકારે જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખને બે કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોમાં વહેંચવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
જ્યારે શાસક પક્ષ આ નિર્ણયને ઐતિહાસિક ગણાવી રહ્યા છે, ત્યારે વિપક્ષે તેને બંધારણની મજાક ગણાવી છે. કલમ 370 વિશે ઘણી ચર્ચાઓ થઈ રહી છે અને તેના વિશે અનેક સવાલો ઉભા થઈ રહ્યા છે. સમાન પ્રશ્નોના જવાબો સાથે, અમે તમને જણાવીશું કે જમ્મુ-કાશ્મીર ભારતનો ભાગ ક્યારે બન્યો અને જ્યારે જમ્મુ કાશ્મીરને વિશેષ દરજ્જો આપવા માટે કલમ 370 કેમ આપવામાં આવી હતી.
આઝાદ રેહવા માંગતું હતું જમ્મુ અને કાશ્મીર
ભારતને બ્રિટીશ શાસનથી આઝાદી મળી તે સમયે દેશની વર્તમાન સરહદમાં 565 સ્વતંત્ર રજવાડાં હતા. આઝાદી પછી 565 માંથી ત્રણ રજવાડાઓ સિવાય બધા ભારત સાથે ભળી જવા સંમત થયા. આ રજવાડાં હતા – જમ્મુ-કાશ્મીર, જુનાગઢ અને હૈદરાબાદ. તત્કાલિન ગૃહ પ્રધાન સરદાર વલ્લભ ભાઈ પટેલના પ્રયત્નોથી જુનાગઢ અને હૈદરાબાદ ભારતમાં ભળી ગયા.
પરંતુ જમ્મુ-કાશ્મીરના મહારાજા હરિ સિંહ પોતાનું કાશ્મીર એક સ્વતંત્ર રાજ્ય તરીકે ઇચ્છતા હતા. આથી તેમણે ભારત અને પાકિસ્તાન સાથે 'સ્ટેંડ સ્ટીલ કરાર'ની પહેલ કરી. તે કરારનો હેતુ તેમને ભારત અથવા પાકિસ્તાનમાં ભળી જવા માટે થોડો વધુ સમય આપવાનો હતો.
પાકિસ્તાને મહારાજા હરિસિંહ સાથે આ કરાર કર્યો હતો, પરંતુ ભારતે તે સ્થિતિમાં રાહ જોવી વધુ યોગ્ય સમજ્યું હતું.
કબાયલીઓએ કાશ્મીર પર હુમલો કર્યો
ભારત કાશ્મીરના જોડાણની રાહ જોઈ રહ્યું હતું અને મહારાજા હરિ સિંહ આઝાદ કાશ્મીરના સપનાને અનુસરી રહ્યા હતા.
22 ઓક્ટોબર, 1947 ના રોજ હજારો લોકો સશસ્ત્ર સાથે કાશ્મીરમાં પ્રવેશ્યા અને ઝડપથી રાજધાની શ્રીનગર તરફ આગળ વધવા લાગ્યા. આ લોકોને કબાયલી હુમલાખોર કહેવામાં આવે છે. કહેવાય છે કે આ હુમલાખોરોને પાકિસ્તાનનો ટેકો હતો. કાશ્મીરના પૂંછ વિસ્તારમાં રાજાના શાસન અંગે પહેલાથી જ ઘણો અસંતોષ હતો. તેથી આ વિસ્તારના ઘણા લોકો પણ તેમની સાથે જોડાયા હતા.
જ્યારે મહારાજા હરિ સિંહે ભારત પાસેથી સૈન્યની મદદ માંગી
મહારાજા હરિ સિંહ પાસે ફક્ત બે જ વિકલ્પો હતા, કા તો તે રાજ્યમાં કબાયલી હુમલાખોરો દ્વારા પોતાનું રજવાડું નષ્ટ થતા જોવે અથવા ભારતમાં મર્જ થવા માટે તૈયાર થઇ જાય.
24મી ઓક્ટોબરે હુમલાખોરો બારામુલ્લા તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા ત્યારે મહારાજા હરિ સિંહે ભારત સરકારથી સૈન્ય મદદ માંગી. બીજે દિવસે સવારે સરદાર પટેલની નજીકના અધિકારી વી.પી. મેનન પરિસ્થિતિનો તાગ મેળવવા દિલ્હીથી કાશ્મીર જવા રવાના થયા. મેનન સરદાર પટેલના નેતૃત્વમાં રાજ્યોના મંત્રાલયના સચિવ હતા. મેનન શ્રીનગરમાં મહારાજા હરિ સિંહને મળ્યા ત્યારે હુમલો કરનાર બારામુલ્લા પહોંચી ગયા હતા. આવી સ્થિતિમાં તેમણે મહારાજાને તાત્કાલિક જમ્મુ જવા માટે કહ્યું અને તે પોતે કાશ્મીરના પ્રધાનમંત્રી મેહરચંદ મહાજન સાથે દિલ્હી પરત ફર્યા.
હરિસિંહ મુશ્કેલ સમયમાં મર્જ થવા તૈયાર હતા
હાલત એવા હતા કે કોઈપણ સમયે હુમલાખોરો દ્વારા કાશ્મીરની રાજધાની પર કબજો કરી લેવામાં આવેત. મહારાજા હરિસિંહ ભારતની મદદની આશામાં હતા. આવા કિસ્સામાં લોર્ડ માઉન્ટબેટને સરદાર પટેલને સલાહ આપી હતી કે કાશ્મીરમાં ભારતીય સૈન્ય પર હસ્તાક્ષર કરતાં પહેલાં હરિસિંહ દ્વારા 'ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઓફ એક્શન' પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવશે.
મેનનને ફરી એકવાર જમ્મુ મોકલવામાં આવ્યા. 26 ઓક્ટોબરે મેનને મહારાજા હરિ સિંહને 'ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ ઓફ એક્શન' પર હસ્તાક્ષર કરાવ્યા અને તરત જ તેમની સાથે દિલ્હી પરત ફર્યા.
બીજા દિવસે સવારે ભારતીય સેના કાશ્મીર જવા માટે રવાના થઈ. થોડા જ દિવસોમાં પાકિસ્તાન સમર્થિત હુમલાખોરો અને બળવાખોરોને ભારતીય સૈન્યએ હાંકી કાઢ્યા હતા.
26 ઓક્ટોબર, 1947 ના રોજ મહારાજા હરિસિંહે મર્જ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. 27 ઓક્ટોબરે સ્વતંત્ર ભારતના તત્કાલીન ગવર્નર જનરલ લોર્ડ માઉન્ટબેટને ભારત વતી કરારને મંજૂરી આપી હતી.
મર્જ સમયે જમ્મુ-કાશ્મીર સરકાર દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ડ્રાફ્ટ પર સહમતી બનાવવા માટે લગભગ પાંચ મહિના સુધી વાટાઘાટો ચાલુ રહી. આ પછી 27 મે 1949 ના રોજ આર્ટિકલ 306 A પસાર કરવામાં આવ્યો. જેને પાછળથી 370 તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આર્ટીકલ 370 દ્વારા કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો
જ્યારે મહારાજા હરિ સિંહે કાશ્મીર છોડ્યું ત્યારે શેખ અબ્દુલ્લાના મંત્રીમંડળ સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ આર્ટિકલ 370ની યોજના ઘડવામાં આવી હતી, જે કાશ્મીરને ભારત સાથેના સંબંધની વ્યાખ્યા સમજાવે છે. કલમ 370 હેઠળ કાશ્મીરને વિશેષ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો.
જેની અંતર્ગત કાશ્મીરને
બંધારણની કલમ 356 જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યને લાગુ પડતી નથી
રાષ્ટ્રપતિ પાસે રાજ્યના બંધારણને રદ કરવાનો અધિકાર નથી
જમ્મુ-કાશ્મીરના નાગરિકો પાસે બે નાગરિકત્વ હશે
ભારતીય સંસદ મર્યાદિત ક્ષેત્રમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના સંદર્ભમાં કાયદા બનાવી શકે છે
જમ્મુ-કાશ્મીરનો રાષ્ટ્રધ્વજ અલગ હશે. ત્યાંના નાગરિકોએ ભારતના રાષ્ટ્રધ્વજનું સન્માન કરવું ફરજિયાત નથી.
જમ્મુ કાશ્મીરમાં અન્ય રાજ્યોના લોકો જમીન ખરીદી શકતા નથી.
કલમ 360 હેઠળ આર્થિક કટોકટી લાદવાની જોગવાઈ છે, પરંતુ તે જમ્મુ-કાશ્મીર પર લાગુ પડતી નથી
જમ્મુ-કાશ્મીરની વિધાનસભાની મુદત 6 વર્ષ છે જ્યારે ભારતના અન્ય રાજ્યોની વિધાનસભાઓનો કાર્યકાળ 5 વર્ષનો છે.
જમ્મુ કાશ્મીરની અંદર સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશો માન્ય નથી.
જો જમ્મુ-કાશ્મીરની મહિલા ભારતના બીજા રાજ્યની વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરે છે, તો તેની નાગરિકતા સમાપ્ત થઈ જશે.
કલમ 370 ના કારણે કાશ્મીરમાં આરટીઆઈ અને કેગ જેવા કાયદા લાગુ નથી.
કાશ્મીરમાં અબ્દુલ્લાની એન્ટ્રી અને મહારાજા હરિ સિંહની એક્ઝિટ
મહારાજા હરિસિંહે વર્ષ 1925માં જમ્મુ-કાશ્મીરનું ગાદી સંભાળી હતી. જમ્મુ-કાશ્મીર એક એવું રાજ્ય હતું જ્યાં મુસલમાનની મોટી સંખ્યા હોવા છતાં શાસક હિન્દુ રાજા હતા. આ તે સમય હતો જ્યારે કાશ્મીરમાં રાજાશાહીની વિરુદ્ધ અવાજો ઉઠાવવાનું શરૂ થયું હતું. આ અવાજોના સૌથી મોટા પ્રતિનિધિ હતા શેખ અબ્દુલ્લા
વર્ષ 1932માં શેખ અબ્દુલ્લાએ 'ઓલ જમ્મુ-કાશ્મીર મુસ્લિમ કોન્ફરન્સ'ની રચના કરી. થોડા વર્ષો પછી આ સંગઠનનું નામ બદલીને 'નેશનલ કોન્ફરન્સ' કરવામાં આવ્યું. આમાં તમામ ધર્મોના લોકો શામેલ હતા અને તેની મુખ્ય માંગ હતી કે રાજ્યમાં જનતાના પ્રતિનિધિત્વ વાળી સરકારની રચના થાય જેની પસંદગી મતાધિકાર દ્વારા કરવામાં આવશે. 1940 સુધીમાં શેખ ખીણના સૌથી લોકપ્રિય નેતા બની ગયા હતા.
ભારતમાં મર્જર થયા પછી જમ્મુ-કાશ્મીરના મહારાજા હરિ સિંહે તત્કાલીન પીએમ નહેરુ સાથે રાજકીય સંબંધો વિશે વાતચીત કરી હતી. આ હેઠળ તેમને રાજ્યના બંધારણીય વડા બનાવવામાં આવ્યા હતા. તે જ સમયે શેખ અબ્દુલ્લાને કટોકટી સંચાલકના પદ પર નિમણૂક કરવામાં આવી હતી અને રાજ્યમાં સરકાર ચલાવવાની જવાબદારી આપવામાં આવી હતી. શેખ અબ્દુલ્લા 5 માર્ચ 1948ના રોજ રાજ્યના વચગાળાના પ્રધામંત્રી તરીકે નિયુક્ત થયા.