જેટલા ઓછા લોકોને પોતાના માનીએ એટલા વધારે ખુશ રહી શકાય
બંને શો એક જ રવિવારે સામ-સામા અથડાઈ ગયા. 'સીમાચિહ્ન' પાટકર હોલમાં અને 'ધબકારાની ધીંગામસ્તી' તેજપાલ થિયેટરમાં, બંને પાછા સાંજે. શોભનાએ તો બળતું ઘર કૃષ્ણા-અર્પણ કરી દીધું. તું નક્કી કરી લે અને કોઈ શોધીને કરાવી લે... આ તો છેલ્લે પાટલે બેસી જવાની વાત હતી. જ્યારે બીજી તરફ જ્યોતિ વ્યાસને હું મારી બદલે રોલ કોઈ પાસે કરાવી લેવાનું કહી શકું એમ નહોતો, કારણ કે તેઓ સૈદ્ધાંન્તિક દૃષ્ટિએ સાચાં પણ હતાં. આમ તો શોભનાને પણ વાંધો તો નહોતો જ, પરંતુ જે કામ નિર્માત્રી-દિગ્દર્શકે કરવું જોઈએ એ કામ મારા માથે છોડીને છુટ્ટી થઇ ગઈ. હું પાછો મનનો મોળો, આ બાબત કંઈ બોલી જ ન શક્યો. બધાને અંગત માની લઈએ છીએ એનો જ આ પ્રોબ્લેમ હોય છે. બાકી જેટલા ઓછા લોકોને પોતાના માનીએ તો વધારે ખુશ રહી શકાય એ વાતની મને ત્યારે પ્રતીતિ થઇ.
ખેર! હવે મારું રિપ્લેસમેન્ટ મારે જ શોધીને શોભનાને માત્ર જણાવવાનું બાકી. હું જે કલાકાર નક્કી કરું એને મારે જ તૈયાર કરવાનો. જે કામ દિગ્દર્શકે કરવાનું હોય એ મારા શિરે આવ્યું. મારે નાટક સ્વીકારતી વખતે શોભના સાથે ચોખ્ખી વાત મારા ચાલતા નાટક બાબત થયેલી જ હતી. ત્યારે શોભનાએ જ કહેલું કે એવું થશે ત્યારે હું એડજસ્ટ કરી લઈશ. અત્યારે એ એડજસ્ટ તો કરી રહી હતી, પરંતુ જવાબદારીનું પોટલું મારે માથે નાખીને. જોકે હું ના કહીને એ જવાબદારીમાંથી છટકી શક્યો હોત, પરંતુ કદાચ કાયમ માટે રિપ્લેસ કરી નાખે તો? જરૂરિયાત માણસને લાચાર બનાવે છે, ક્યારેક. આનો લાભ લઇ નિર્માતાઓ પોતાનો સગવડિયો સ્વાર્થ નિભાવી લેતા હોય છે. લાચારી સામે લાયકાત હોય તો લડી શકાય, પરંતુ આર્થિક સંકડામણને કારણે મને ત્યારે આત્મનિર્ભર બનવાનું ફાવ્યું નહિ. એમ કહો કે અજાણ્યા અંદેશાની બીકે મારી હિંમત જ ન થઇ. ઠીક છે! ખેલ હૈ ઝિંદગી આંખ મિચૌલી કા, મજબુરિયાં છીપી હૈ હર કામ કે પીછે, સ્વાર્થ છીપા હૈ હર સલામ કે પીછે.
હવે મારે કોઈને 'સલામ' ભરવાની હતી. બંને શો એક જ સમયે જાણે મારા લીધે જ ટકરાયા હોય એવો વ્યવહાર શોભનાનો હતો. ખરેખર! બીજાની ભૂલો કાઢવા માણસ પાસે મગજ હોય છે, પરંતુ પોતાની ભૂલો સ્વીકારવા તો કલેજું જોઈએ, જે એ વખતે શોભના પાસે કદાચ નહોતું.
શોભનાએ દડો હવે મારા પટમાં છોડી દીધો હતો. મેં પણ મન મનાવ્યું કે જે બીજાને જાણે એ શિક્ષિત, પરંતુ પોતાને જાણે એ બુદ્ધિમાન. મેં, મારું પાત્ર ભજવી શકે અને એ પણ માત્ર એક શો માટે જ, એ શોધવા મેં મારી બુદ્ધિ કામે લગાડી.
ત્યાં મને યાદ આવ્યો દોસ્ત નરહરિ જાની. બે અક્ષરનું મોત અને ત્રણ અક્ષરના જીવનમાં અઢી અક્ષરનો શબ્દ દોસ્ત બાજી મારી ગયો. 'પપ્પાની સેક્રેટરી'માં મેં રાતોરાત નરહરિ જાનીના પ્રથમ દિગ્દર્શિત નાટકમાં મુખ્ય પાત્ર ભજવવાની તૈયારી બતાવી શો કરેલો તો એ મને પણ મારી મુશ્કેલીમાં ચોક્કસ મદદ કરશે. મેં જાનીને બધી વાત કરી. એણે તરત જ હામી ભણી દીધી. બધાને કહું છું કે ઘરનો દરવાજો નાનો જ રહેવા દેજો, જે નમીને આવે, સમજો એ આપણો છે. ખરે સમયે જાનીએ પૂરી તૈયારી બતાવી.
હવે સમય કેમ કાઢવો એ મુશ્કેલી આવી. સમય પાસે ક્યાં એટલો સમય હોય છે કે એ તમને ફરીથી 'સમય' આપી શકે? જાનીનું કેમિકલનું કામકાજ મસ્જિદ બંદરમાં. એ ફ્રી થાય સાંજે લગભગ સાત વાગે.
મેં શોભનાને બધી વાત કરી અને સોમ-મંગળ બે દિવસ એની સાથે તૈયારી શરૂ કરું છું. બુધવારથી દિગ્દર્શક સાથે બીજા કલાકારો ભેગા થાય જેથી જાનીને સહજતા રહે. શોભનાએ કહ્યું કે તું એને શુક્રવાર સુધી તૈયાર કરાવ પછી શનિવારે દિગ્દર્શક અને પૂરી ટીમ સાથે સાંજે બિરલા ક્રીડા કેન્દ્રમાં મળીશું.
નરહરિ જાનીના મિત્ર, કદાચ ભગુભાઈ, જેમની કાલબાદેવી પાસે આવેલ હીરા-મિષ્ટાન્નની શોપ ઉપર હોટેલ હતી. જાનીએ પોતાના અંગત સંબંધ અને પૈસાથી સાંજના સાતથી-દસ સુધી હોટેલની રૂમ બુક કરાવી. પહેલે દિવસે અમે બંને મળ્યા. મારે ખાસ રિહર્સલ માટે કાંદિવલીથી જવું પડતું. જાની તો બાજુમાં જ ફોફળવાડીમાં રહેતો. મને મદદ કરવા અથવા કદાચ મેં એક સમયે એને કરેલી મદદનું ઋણ ચૂકવવા એ તૈયાર થયો એ પણ માત્ર એક શો માટે, તો હું એને કાંદિવલી કે કોઈ બીજી જગ્યાએ રિહર્સલ માટે આવવાનું કઈ રીતે કહી શકું? શોભનાએ તો પોતાનું નાટક હોવા છતાં કોર્ટની જેમ શનિવારની તારીખ આપી દીધેલી. ખરાબ તો એ લાગ્યું કે વચ્ચે પૂછપરછ માટે કોઈ ફોન પણ ન કર્યો. મેં સોમથી શુક્ર સુધી હું જે કરતો હતો એ બતાવી ડાયલોગ સાથે શક્ય એટલો જાનીને તૈયાર કરી દીધો. શનિવાર માટે મેં જ સામેથી શોભનાને ફોન કર્યો. શોભનાએ સાંજે ૫.૩૦ વાગે મળવાનું કહ્યું. જ્યારે જાનીને આ સમય જણાવ્યો તો એણે એ સમયે પહોંચવાની અસમર્થતા બતાવી, પોતાના કામકાજને લીધે. જોકે હસતાં-હસતાં કહ્યું પણ ખરું કે મારો દીકરો તીરથ હજી નાનો છે. એ જ્યારે મારી ઓફિસ સંભાળતો થઇ જશે ત્યારે હું સવારથી રિહર્સલ આપી શકીશ.
મેં સમય બાબત શોભનાને વાત કરી દીધી. હું તો નક્કી સમયે ૫.૩૦ વાગે પહોંચી ગયો. રોહિણી હટંગડી શૂટિંગમાં હોવાથી નહોતાં આવ્યાં. બીજા એક-બે કલાકારો પણ નહોતા. જોકે જોયું છે કે જ્યારે આવા રિપ્લેસમેન્ટ હોય છે ત્યારે ઘણા નથી પહોંચી શકતા. ૬ વાગે જાની આવી ગયો. થોડી વારમાં દિગ્દર્શક આવી ગયા. રાઉન્ડમાં ખુરસીઓ લગાવી બધા બેઠા. ચા-પાણી પીધા. થોડી નક્કામી વાતો થઇ પછી આવ્યા રિહર્સલની વાત પર. દિગ્દર્શકે બિનધાસ્ત કહ્યું કે નાટક મેં ડિરેક્ટ કર્યું છે એટલે ડાયલોગ્સ મને લગભગ યાદ છે. તો આપણે જાનીને હેરાન ન કરીએ. રોલ હું જ કરી લઈશ. હું અને જાની એકબીજા સામે જોઈ રહ્યા. શોભના તો ઊભી થઈ કોઈ કામના બહાને બહાર નીકળી ગઈ.
મને થયું મારો પ્રોબ્લેમ આવ્યો જે હકીકતમાં મારો પ્રોબ્લેમ તો નહોતો જ. અમે આટલી મહેનત કરી તો એ પહેલાં આ વાતનો ખુલાસો કરી લીધો હોત તો?
જાનીએ મોટું મન રાખી કહી દીધું, 'સરસ'. મારે માથેથી ટેન્શન ગયું. હું તો આ દાદુ માટે જ કરવા તૈયાર થયો હતો. એક કરજ ફેડવું હતું. ખેર... હવે ખુદ દિગ્દર્શક કરી લેતો હોય તો એનાથી રૂડું બીજું શું હોઈ શકે?
'સીમાચિહ્ન'નો મારો રોલ દિગ્દર્શકે જ કર્યો. શોભનાએ મારો 'ધબકારા...'નો રોલ પતાવી પાટકર હોલ પર આવવા કહ્યું. 'ધબકારા...'માં મારો રોલ બીજા અંકમાં પતી જતો હતો. હું મારો રોલ પતાવી તેજપાલથી ટેક્સી કરી પાટકર હોલ પહોંચ્યો. મારું કામ નહોતું છતાં નાટક સાથે સંકળાયેલ હકારાત્મક ભાવનાને લઇ
આવ્યો. આખો ત્રીજો અંક નેપથ્યમાં ફરતો રહ્યો, કદાચ દિગ્દર્શકને જરૂર પડે તો પ્રોમ્પ્ટ કરી શકું.
ખરેખર, જરૂરી નથી કે ખરાબ કર્મ કરવાના કારણે જ દુખ સહન કરવું પડે છે, ક્યારેક વધુ પડતા સારા થાવ એની પણ કિંમત ચૂકવવી પડતી હોય છે.
પછી તો 'ધબકારાની ધીંગામસ્તી'નાં થોડાં વળતાં પાણી શરૂ થયાં. માત્ર 'સીમાચિહ્ન' નાટક રહ્યું. ઉપાર્જન માટે અન્ય વ્યવસ્થા માટે વિચારવું પડે. અભિનય અને એકાઉન્ટ આ બે જ વસ્તુ આવડતી હતી. ઉપાર્જન માટે અભિનય ટૂંકો પડતો હતો અને એકાઉન્ટની 'નોકરીને આવજો' કહી દીધું હતું. હા, કોઈ એકાઉન્ટનો પાર્ટટાઈમ જોબ મળી જાય તો..?? ત્યાં જ એક ફોન આવ્યો...
ફાગણિયું ફૂલ હવે કેવી રીતે ખીલશે વસંતમાં? પતંગિયાએ માસ્ક પહેર્યું છે કોરોનાની બીકમાં! -----------------