રંગભર સુંદિર શ્યામ રમે…..! નવરાત્રિમાં અને કાયમ માટે આ ગીતથી એવો કોણ હોય જે અજાણ હોય ? એક એવું છંદગીત જે ગવાતા જ તન અને મન ડોલવા લાગે. ગુજરાતી ભાષાનું સર્વપ્રથમ બ્રેથલેસ [ Brethless ] ગીત….! રેણકી છંદનો આવો મનહર ઉપયોગ બીજે ક્યાંય થયો નથી. આ અતિ મનહર ગીતના રચયિતાનું નામ છે – બ્રહ્માનંદ સ્વામી !
બ્રહ્માનંદ સ્વામીનો જન્મ ઇ.સ.૧૭૭૨માં રાજસ્થાનના શિરોહી જીલ્લાના થાણ ગામમાં થયો હતો. તેમનું મુળ નામ "લાડુદાન ગઢવી" હતું. તેમના પિતાનું નામ – શંભુદાન ગઢવી અને માતાનું નામ – લાલુબા. આમેય "ચારણ ચોથો વેદ"એ કહેવતોક્તિ પ્રમાણે બ્રહ્માનંદ સ્વામી બાળપણથી જ પ્રભુભક્તિને વરેલા સાહિત્યના માર્ગે ચાલવાના રસિક હતાં.
ઇ.સ.૧૮૦૪માં સ્વામી નારાયણ સંપ્રદાયના સ્થાપક એવા શ્રીસહજાનંદ સ્વામી સાથે તેમનો મેળાપ થયો. સહજાનંદ સ્વામીના વિચારોથી પ્રભાવિત થઇ તેઓ સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં જોડાયા. અને લાડુદાનજીમાંથી રંગદાસજી અને અંતે "બ્રહ્માનંદ સ્વામી" નામધારી બન્યા.
એ વાતમાં કાંઇ અતિશ્યોક્તિ નથી કે બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ સ્વામી નારાયણ સંપ્રદાયને અલગ ઉંચાઇ બક્ષી હતી. પોતાના સમગ્ર જીવન દરમિયાન તેઓ યેનકેન પ્રકારે આ સંપ્રદાયને સમર્પિત કાર્યો કરતા રહ્યા. પોતાની કાવ્યરચનાઓથી તેમણે સંપ્રદાય સહિત આખા ગુજરાતનું ગૌરવ વધાર્યું.
વળી, માત્ર કાવ્યશાસ્ત્રમાં જ નહિ શિલ્પ અને સ્થાપત્યની વિદ્યામાં પણ બ્રહ્માનંદ સ્વામીનો જોટો જડે તેમ નહોતો. મુળી અને જુનાગઢના મંદિરો ઉપરાંત વડતાલનું ભવ્ય સ્વામિ નારાયણ મંદિર તેમની જ દેખરેખમાં બન્યું હતું. આમ,બ્રહ્માનંદ સ્વામી બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવનાર હતાં. ૬૪ કળાઓમાંથી ૨૪ કળાઓ તેમણે શીખેલી હતી.
તેમની કાવ્યરચનાઓ ખરેખર અદ્ભુત હતી. તેમણે આઠ હજાર જેટલા પદોની ગુજરાતીમાં રચના કરી છે. ઉપરાંત હિંદીમાં પણ લાંબાં કવિતોની રચના કરી છે. તેમની દરેક રચનાઓ છંદાલંકાર અને કાવ્યશાસ્ત્ર બહોળા જ્ઞાનથી ભરપુર હતી. પદ્મશ્રી કવિ દુલા ભાયા કાગ રવિન્દ્રનાથ ટાગોરને મળ્યાં ત્યારે કાગબાપુએ બ્રહ્માનંદ સ્વામીની "રંગભર સુંદિર શ્યામ રમે….." રચના ટાગોરને સંભળાવી હતી. કવિવર ટાગોર આનાથી ખાસ્સા પ્રભાવિત થયા હતાં. દુલા કાગે કહેલું કે – "તેમને પ્રભુનો સાક્ષાત્કાર હતો અને એના સિવાય કોઇની તાકાત નથી કે આ લખી શકે…..!"બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ પદો, કવિતો,ભજનો, થાળ વગેરે પ્રેમલક્ષણાભક્તિથી ભરપુર પદોની રચના કરી છે. સ્વામી સહજાનંદ લિખીત "શિક્ષાપત્રિ"નો બ્રહ્માનંદ સ્વામીએ ગુજરાતીમાં કાવ્યુનાવાદ કર્યો છે. તેમની બધી રચનાઓ અત્યારે "બ્રહ્માનંદ સ્વામી [ ભાગ : ૧-૨ ]"માં સંગ્રહિત છે.
ગુજરાતી ભાષાના ગૌરવવંતા કવિ અને સ્વામી નારાયણ સંપ્રદાયના મહાન સંત એવા બ્રહ્માનંદ સ્વામીનું ૬૦ વર્ષની વયે ઇ.સ.૧૮૩૨ના અને વિક્રમ સંવત ૧૮૮૮ના જેઠ સુદ દસમના રોજ મુળી ખાતે અવસાન થયું.