રશ્મીકાંત દેસાઈ | સૂરસાધના
Category Archives: રશ્મીકાંત દેસાઈ
સમતુલા અને પ્રમાણસરતા – ભાગ -2 , રશ્મીકાન્ત દેસાઈ
7 ટિપ્પણીઓ Posted by સુરેશ on ડિસેમ્બર 30, 2007
એક ખાસ જોડકા વીશે વધુ વીચારવા જેવું છે, આત્મા અને દેહ. શ્રીકૃષ્ણએ ભલે દેહને ઉતારી પાડ્યો હોય, તે પણ આત્મા જેટલો જ મહત્ત્વનો છે. ન તો ઓછો, ન વધારે. જેટલો નકામો આત્મા વગરનો દેહ છે તેટલો જ નકામો દેહ વગરનો આત્મા (ભુત?) પણ છે. દેહનું કશું જ મહત્ત્વ ન હોત તો, નવ નવ વખત અવતાર લેવાની (દેહ ધારણ કરવાની) જરૂર કેમ પડી? નીર્ગુણ પરમેશ્વર નીર્ગુણ અવસ્થામાં જ દુશ્ટોનો વીનાશ અને સજ્જનોનું પરીત્રાણ કેમ ન કરી શકે? જેના 'બહૂની' જન્મો થયા છે તેના જન્મદીનો ઉજવવા માટે ઘણા દીવસો ન જોઈએ? દર વર્ષે શ્રાવણ વદ આઠમને દીવસે જે ઉજવીએ છીએ, તે દેવકીને પેટે કંસના કારાગારમાં જન્મેલા નશ્વર દેહનો નહીં તો શું તેના આત્માનો જન્મ હતો? જો જન્મનો આનંદ ઉજવીએ તો મરણનો શોક ન થાય એમ કેમ બને? સ્વયં શ્રીકૃષ્ણના મુખેથી ગીતાનો ઉપદેશ સાંભળનાર અર્જુનને અભીમન્યુના મૃત્યુનો શોક થયો; તેનાથી શું પુરવાર નથી થતું કે, તે ઉપદેશ પાળી શકાય તેવો છે જ નહીં?
આત્મા અને શરીર વચ્ચેનો સંબંધ કંઈ શરીર અને કપડા વચ્ચેના સંબંધ જેવો છીછરો (superficial) નથી. આત્મા અને શરીર વચ્ચે એકએકસંગતતા (one-to-one-correspondence) હોય છે. એક આત્મા એક જ શરીરમાં વસી શકે, એક શરીરમાં એક જ આત્મા વસી શકે. જ્યારે એક શરીર જુદા જુદા કપડા પહેરે, એક કપડું કાઢી નાંખી, ધોવાયા બાદ ફરી પાછું પહેરે. શરીરો એક બીજાના કપડાં પહેરી શકે, આત્માઓ એક બીજાના દેહ ધારણ ન કરી શકે. આમ આ બે સંબંધો જરા પણ સરખા નથી. તેથી શરીરની વસ્ત્ર સાથેની સરખામણી (ભગવદ્ગીતા ૨.૨૨) વ્યર્થ છે. તેમ ન હોત તો પ્રહલાદ નામના નાશવંત શરીરને હીરણ્યકશીપુ નામના નાશવંત શરીરના દુઃખમાંથી બચાવવા નરસીંહ નામનું કામચલાઉ શરીર ધારણ કરવાની ફરજ વીશ્ણુને પડી ન હોત.
અહીં જ પ્રમાણસરતાની જરુર પડે છે. કોઈ સ્વજન કે સ્નેહીના દેહાંતનો શોક તો થાય જ. અને તેમાં કશું ખોટું નથી. શોક ન જ કરવો તે એક આત્યંતીકતા (extremism) થઈ. બીજે છેડે શોકનો અતીરેક એવો થાય કે આપણો કે આપણા જીવીત સ્વજનોનો વ્યવહાર સાવ ઠપ્પ થઈ જાય. બંન્ને પ્રતીક્રીયા અનુચીત છે. મરનારની વય તથા મરણના સંજોગો અનુસાર વધતોઓછો પ્રમાણસર શોક કરવો જોઈએ.
તેવી જ પ્રમાણસરતા બીજા ભાવો અંગે પણ જાળવવી જોઈએ. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ અને મત્સર પણ આપણા નૈસર્ગીક ભાવો છે; શત્રુઓ નહીં. તેમને સાવ નીર્મુળ કરવાની જરુર નથી. જો તેમને યોગ્ય દીશામાં વાળવામાં આવે તો (channelize કરવામાં આવે તો) પર્યાપ્ત પ્રમાણમાં તેઓ પણ ઉપયોગી નીવડી શકે. જેમકે દ્રશ્ટી સમક્ષ અત્યાચાર થતો હોય; ત્યારે ક્રોધ કરવામાં કશું ખોટું નથી. બીજી તરફ પ્રેમ, દયા, ઇત્યાદી સારા ગુણોનો અતીરેક પણ યોગ્ય નથી.
આજકાલ ઘણા લોકો ધ્યાન ધરતા થઈ ગયા છે; અથવા તેવો દાવો કરે છે. સારી વાત છે. તેથી પણ વધારે અગત્યની વાત ધ્યાનના સમય સીવાયના સમયમાં આપણે કેવું વર્તન રાખીએ છીએ તે છે. ધ્યાન તો દીવસમાં થોડા કલાક જ ધરી શકાય. બાકીના સમયનું શું? એવા પણ 'ધ્યાની'ઓ હોય છે કે, વચગાળાના સમયમાં દુશ્ક્રુત્યો કરતા હોય. તેથી 'ધ્યાન રાખવા'નું મહત્ત્વ વધારે છે. એટલે કે જે કાંઈ કર્મ કરીએ તેમાં ધ્યાન રાખીએ કે, તે ઈશ્વરપ્રીત્યર્થે જ કરવાનું છે. કદાચ આપણી મનોવૃત્તી એવી ધાર્મીક પ્રકારની ન હોય. આપણા સ્વાર્થ માટે જ કર્મ કરતી વખતે પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે, તેનાથી બીજાનું હીત ભલે ન થાય, પણ અહીત તો ન જ થવું જોઈએ. પરમાર્થનું કામ કરતી વખતે પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે, તેનાથી આપણું પોતાનું, આપણા સ્વજનોનું કે ત્રાહીતનું અહીત ન થાય. પ્રત્યેક પળે એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે ઈશ્વરથી આપણી કોઈ પ્રવૃત્તી અજાણી નથી.
ગુરુઓ કહે છે કે અહમ્ છોડો. પણ પોતાના આધ્યાત્મીક ચડીયાતાપણાના અભીમાન વગર ગુરુ બની શકાતું નથી. કોઈ એક આત્મા અને તેના તે સમયના શરીરની એક વીશેશ ઓળખાણ હોય છે. જેમકે જેના 'બહૂની' જન્મો થયા તે કૃષ્ણ તેના મીન કે વરાહ અવતારથી સાવ નોખા હતા. તેમ ન હોય તો બધા જ અવતારને એક જ નામથી ન બોલાવીએ? અથવા તેમના ક્રમાંકથી, જેમ કે રામને સપ્તમ અને કૃષ્ણને અષ્ટમ કહીએ તો કેવું લાગે? આમ આપણી વીશીશ્ટતા સાચવવા અહમ્ બહુ જ જરુરી છે. તેનો સદુપયોગ કરી શકાય કે દુરુપયોગ કરી શકાય. સદુપયોગ જ કરવો જોઈએ. પણ તેને નીર્મુળ કરવાની સલાહ સાવ ખોટી છે. આપણે કંઈ એક ક્રમાંક (નંબર) નથી. જીવતા, જાગતા, વીચારતા માનવો છીએ. આપણું આગવું વ્યક્તીત્વ ભુલાવી દેવાથી આપણું, પરમેશ્વરનું કે પછી સમાજનું શું ભલું થઈ શકે? કદાચ શીશ્યોને દબાયેલા રાખવા માટે ગુરુઓને તે જરૂરી જણાતું હશે.
હવે આપણે પહેલા ફકરામાં પુછેલા પ્રશ્નનો ઉત્તર આપી શકીશું. આપણી વર્તણુંક સુધારવામાં સૌથી મોટો અંતરાય હતો બીનજરુરી અને અશક્ય આદેશોનો. જેવા કે 'બ્રહ્મચર્ય પાળો', 'શોક ન કરો', 'અહમ્ છોડો' વગેરે. આને લીધે જે શક્ય અને જરુરી હતા અને છે; તે સીધા અને સરળ નીયમો – જેવા કે 'સાચું બોલો', 'દયા રાખો' વગેરે – પણ દબાઈ ગયા અને ભુલાઈ ગયા.
ન પાળી શકાય એવા સો નીયમો કરતાં પાળી શકાય એવા દસ નીયમો સારા.
web site — http://tatoodi.googlepages.com/home
રશ્મીકાંત દેસાઈ
સમતુલા અને પ્રમાણસરતા – ભાગ -1 , રશ્મીકાન્ત દેસાઈ
1 ટીકા Posted by સુરેશ on ડિસેમ્બર 29, 2007
ગુરુઓ અને બીજા પ્રવચનકારોનાં ભાશણો અને લખાણોની ભરમારમાંથી છેવટે તાત્પર્ય શું નીકળે છે? આ બધા ઉપદેશો આચરણમાં મુકી શકાય એવા છે? હોય તો તેમની ફલશુતી શું? ન હોય તો શું? 'સાક્ષાત્પરબ્રહ્મો'ની પુજાનો કશો ફાયદો સમાજને થાય છે? ધર્મનો ઉદ્દેશ આપણી વર્તણુંક સુધારવાનો છે; એમ કહેવામાં આવે છે. તો તે હજારો વર્શો પછી પણ કેમ ફળ્યો નથી? આપણે સામાન્ય માનવીઓ શું કરી શકીએ?
સાધક હોવાનો દાવો કરવાનો ખાસ ફાયદો એ છે કે, પછી નોકરીધંધો કશું જ કરવું ન પડે, સમાજ જ આપણું ભરણપોશણ કરે. તેમ છતાં બધાં સ્ત્રીપુરુશો કંઈ 'મુમુક્ષુ' બની 'સાધના' કરી શક્તા નથી કે કરવા ઈચ્છતા નથી. બધાં જ બ્રહ્મનીર્વાણ પામે તો ઈશ્વરના નાનાં કામો કોણ કરે? ઘડીઘડી અવતાર થોડા જ લેવાય છે? સાચા ઈશ્વરપ્રેમીઓ તો અનેક જન્મોમાં તેના કાર્યો કરવા તત્પર રહે, મોક્ષ ન વાંછે.
એક કવિ (મનસુખલાલ ઝવેરી?) એ કહ્યું છે.
"ને દીઠું મેં જીવન ધર્મ્ય એક.
સામાન્યોના રાગ ને દ્વેષ વચ્ચે
રાખી હૈયાપાંખડીને અડોલ
આત્મા કેરી વર્ષવી સત્કલાને."
આમ કરવા માટે જરુર હોય તો તે સમતુલા અને પ્રમાણસરતા કેળવવાની, બહુ મોટી આધ્યાત્મીક સાધનાની નહીં. સમતુલા બે પ્રકારની હોય છે, નીશ્ક્રીય અને સક્રીય. આપણે સુતા હોઈએ ત્યારે તો કમાલની સમતુલા હોય; પણ બેસીએ, ઉભા થઈએ તેમ સમતુલા જાળવવા વધારે ધ્યાન રાખવું પડે. પછી ભલે તે આપોઆપ થતું હોય.
ચાલવા માટે સક્રીય સમતુલા જાળવવી પડે. આ પ્રક્રીયા સમજવા જેવી છે. કઈ દીશામાં જવું તે માટે આંખો વાપરવી પડે. પણ ગતી તો પગ વડે જ કરી શકાય. એક પગ આગળ જાય ત્યારે બીજો પગ પાછળ રહે પણ તે બાજુનો હાથ આગળ જાય. વારાફરતી બંને પગ તથા હાથ આગળપાછળ થયા કરે. પણ એક સાથે નહીં. બન્નેની લંબાઈ તથા મજબુતાઈ પણ સરખા જ હોવા જોઈએ. બીજી પણ એક વાત જરુરી હોય છે. તે છે – જે સપાટી પર ચાલવું હોય તેનું ઘર્શણ અને પ્રતીક્રીયા. તે ન હોય તો લપસી પડાય. ઘર્શણ અને પ્રતીક્રીયા પહેલી નજરે ખરાબ જણાય; પણ ગતી માટે તે પણ આવશ્યક છે. હવે આનો ઉપયોગ જીવનગતી સમજવા કરીએ.
કેટલાક લોકો કેવળ બુદ્ધીને મહત્ત્વ આપે છે, બીજા કેટલાક કેવળ ભાવનાને. ડાબાજમણા પગની જેમ આ બન્ને આવશ્યક છે. બન્નેને અવરોધો પણ આવે; પણ તેમની મદદથી આગળ વધવું જોઈએ. બેમાંથી એક ઓછું હોય તો જીવનયાત્રા ખોડંગાતી ચાલે. આવા જ બીજા પણ દ્વંદ્વો (જોડકાઓ) ઘણા છે જેવા કે શ્રધ્ધા અને તર્ક, વીદ્યા-અવીદ્યા, સંભુતી-અસંભુતી, હીંસા-અહીંસા, ભક્તી-કર્મ, આધ્યાત્મીકતા-ભૌતીકતા વગેરે. તે બધાનું વીશ્લેશણ કરવાની જરુર નથી. દરેક વાંચક પોતપોતાની રીતે તેમને સમજીને તે પ્રમાણે વર્તી શકે છે.
શ્રીકૃષ્ણએ ભલે કહ્યું (ભગવદ્ગીતા ૨-૩૮) પણ સુખ-દુઃખ, લાભ-અલાભ, કે જય-પરાજયને સરખા ગણી શકાય જ નહીં. તેમણે પોતે પણ છ સાત વાર પાંડવોનો વીજય કરાવવા માટે ગેરરીતી અપનાવી હતી. બધું જ સરખું ગણવાનું હોય તો પછી 'સાધુ'ઓનું પરીત્રાણ અને દુશ્ક્રુતોનો વીનાશ શીદ કરવો? એટલા માટે કે દુર્જનો સજ્જનોને ('સાધુ' એટલે 'સારા' નહીં કે ભગવા વસ્ત્રધારી) ત્રાસ અર્થાત્ દુઃખ આપતા હોય છે. હવે જો સુખ્-દુઃખને સરખા જ ગણવાના હોય તો પરમેશ્વર સજ્જનોને તેવો ઉપદેશ આપીને સંતોશ ન માને? અવતાર શા માટે લે? આપણે પણ આરતીમાં 'દુઃખ વિનશે મનકા, સુખ સંપતિ ઘર આવે, કશ્ટ મીટે તનકા' ગાઈએ છીએ તે શું ગીતાના ઉપદેશની વીરુધ્ધનું નથી? સ્પશ્ટ છે કે, સુખ અને દુખને સરખા ગણી શકાય જ નહીં. એ ખરું કે પરમેશ્વર કંઈ સુખદુખનો ડીપાર્ટમેન્ટલ સ્ટોર નથી ચલાવતો કે, આપણી પસંદગી પ્રમાણેના સુખદુખ આપે. તે તો તેની અકળ સ્વયંસંચાલીત વ્યવસ્થા પ્રમાણે મળ્યા કરે.
web site – http://tatoodi.googlepages.com/home
ભાગ – 2 વાંચો આવતીકાલ તા. 30 ડીસેમ્બર ના રોજ….
સત્ય, શ્રધ્ધા અને તર્ક – ભાગ – 2 રશ્મીકાંત દેસાઈ
35 ટિપ્પણીઓ Posted by સુરેશ on ડિસેમ્બર 23, 2007
ઘણું ખરું તો જેને આપણે ઈશ્વર પરની શ્રધ્ધા માનતા હોઇએ છીએ; તે ખરેખર તો બીજા કોઈ પરની જ શ્રધ્ધા હોય છે. આપણે હીંદુઓ વેદને ઈશ્વરવચન માનીએ છીએ અને તેથી વીશ્ણુ ઈત્યાદીને પરમેશ્વર તથા દેવો માનીએ છીએ. તેનું કારણ એ જ કે, આપણા બચપણથી જ આપણા વડીલોએ શીખવ્યું હોય છે. વેદ પરની આપણી શ્રધ્ધા આમ ખરેખર તો આપણા વડીલો પરની શ્રધ્ધા જ હોય છે.
હવે તો આપણે જાણીએ છીએ કે, પૃથ્વી હેઠળ શેશનાગ નથી. તેથી વીશ્ણુ તેના ખોળામાં સુતેલા નથી. દશાવતાર તો થયા જ ક્યાંથી હોય? અર્થાત વેદપુરાણોની વાર્તાઓ કેવળ કાલ્પનીક વાર્તાઓ જ છે, ઇતીહાસ નહીં, પછી ભલે તે ઘણી જ કુશળતાપુર્વક લખાઈ હોય.
પરંતુ આટલું સ્પશ્ટ સત્ય પણ આપણે સ્વીકારી શકીશું નહીં; કારણ કે તેમ કરવામાં આપણું 'વયમ્' (સામૂહીક અહમ્) નડશે. 'આપણા અત્યંત મહાન રુશીમુનીઓ તો કોઈ ભુલ કરી શકે નહીં; તેથી તેમણે કહેલી કે લખેલી બધી વાતોને આપણે માનવી જ રહી' , એવું આપણું મમત્વ સત્યનો સ્વીકાર થતો અટકાવશે. એટલું જ નહીં પણ હજારો વર્ષોથી મનાતા આવેલા અસત્યોને સત્ય પુરવાર કરવા બધા જ પ્રયત્નો કરાવશે.
એક મુદ્દો એવો ઊભો કરવામાં આવશે કે, શ્રધ્ધાના વીશયમાં તર્કનો ઉપયોગ ન કરી શકાય. આ પણ અણસમજનું જ પરીણામ છે. જો તે સાચું હોય તો બે વ્યક્તીઓ કેવળ પોતપોતાની શ્રધ્ધા જણાવી જ શકે, કોઇ પ્રકારનો વીચારવીમર્શ કરી ન શકે. શંકરાચાર્ય અને મંડનમીશ્ર વચ્ચે વીવાદ થઈ શક્યો ન હોત. તે સીવાય પણ ઘણા પ્રસંગે ચર્ચા વીચારણાઓ થઈ છે અને થાય છે; તે પણ નીરાધાર બની જાય. પ્રજાના જુદાજુદા સમુહો પોતપોતાની શ્રધ્ધા-અંધશ્રધ્ધાઓમાં રાચ્યા કરે. માનવ જાતની પ્રગતી રુંધાઈ જાય.
શ્રધ્ધા અને તર્ક એકબીજાના પર્યાય નથી પણ પુરક છે; અને એકબીજા પર આધાર રાખે છે. ચમત્કાર કરનાર કોઈ ગુરુ અથવા ઈસુને ઈશ્વરીય વીભુતી કે પછી સ્વયં ઇશ્વરપુત્ર માનવા; તે શ્રધ્ધા નહીં પણ તર્ક છે. કારણકે તે માન્યતા ચમત્કાર કરવાની શ્રદ્ધીતની શક્તી કે આવડત પર જ નીર્ભર હોય છે. આધુનીક વીજ્ઞાન જતે દીવસે બધા પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકશે; એવી માન્યતા પણ એક પ્રકારની શ્રધ્ધા જ છે. તર્ક નહીં. કારણ કે તે કશા પર આધારીત નથી.
વસ્તુતઃ તર્કના પાયામાં શ્રધ્ધા જ હોય છે. તર્કની શરુઆત કરતા પહેલાં કેટલાંક તથ્યો ગૃહીત કરવા પડે; એટલે કે સાબીતી આપ્યા વગર સ્વીકારવા પડે. જાણે કે તે સ્વયંસીધ્ધ સત્ય હોય. આને પુર્વધારણા ( postulates ) કહે છે. કયા મુલ્યોને ગૃહીત કરવા અને કયાને નહીં; તે જે તે તાર્કીકની વ્યક્તીગત શ્રધ્ધા પર નીર્ભર કરે છે. દાખલા તરીકે આ લખનારની શ્રધ્ધા એવી છે કે, પરમેશ્વર હમેશાં સત્ય અને ન્યાયનું સમર્થન કરે, તેથી વીપરીત વર્તન ન જ કરે; અને કોઈએ કર્યું હોય તો તેને માફ પણ ન જ કરે. કોઈને જો આ તથ્ય સ્વીકાર્ય ન હોય તો તે જુદા જ નીશ્કર્શ પર આવી શકે.
તો પછી પ્રશ્ન એ થાય છે કે, દરેક સમુહ પોતપોતાના ગ્રુહીતોને આધારે જુદાજુદા દેવોની પુજા કરે, તો તેમાંથી એકેયને અંધશ્રધ્ધા કેમ ગણી શકાય? ઉત્તર એ છે કે તર્કનું પરીણામ મુળભુત ગ્રુહીતને અનુરુપ હોવું જોઈએ. ધારો કે, આપણે પ્રારંભમાં માની લઈએ કે પરમેશ્વર સકળ માનવજાતને પ્રેમ કરે છે. વળી તેના દસ આદેશો પૈકીનો એક એમ કહેતો હોય કે 'હત્યા કરીશ નહીં'. (Thou shalt not kill) પણ પછી તે જ પરમેશ્વર તેમના કોઈ ભક્તને એવો આદેશ આપે કે ' જા! જેરીકો શહેરના બધા પ્રજાજનોનો સંહાર કરી નાંખ.' અને તે ભક્ત – જોશુઆ લગભગ ૩૦ જેટલા નગરોના સર્વ નીવાસીઓની કત્લેઆમ કરી નાંખે તો; ક્યાં તો આપણું ગ્રુહીત ખોટું હોવું જોઈએ; અથવા પરમેશ્વરના નામે ઉપજાવેલી વાર્તા ખોટી હોવી જોઈએ. પસંદગી બીજા વીકલ્પ પર જ જઈ શકે. છતાં એક ઘણો મોટો સમુદાય આવી ખોટી વાર્તાને ઈશ્વરનો શબ્દ માને છે. તેમની 'શ્રધ્ધા' ખરેખર તો અંધશ્રધ્ધા જ ગણી શકાય.
આ તો થઈ બીજાના ધર્મની વાત. હવે થોડું આપણા જ ધર્મનું આત્મનીરીક્ષણ કરીએ. ભગવાન શ્રી વીશ્ણુનો છઠ્ઠો અવતાર પુરો થાય તે પહેલાં જ રાવણનો વધ કરવા માટે સાતમા માનવ અવતારની જરુર પડી. છઠ્ઠો અવતાર પૃથ્વી પર જ વીચરતો હોવા છતાં રાવણનો વધ કેમ ન કરી શક્યો? કૃષ્ણએ કંસનો વધ કર્યો પણ કંસત્વનો કેમ નહીં? આવી તો અનેક વીસંગતતાઓ અને મુલ્યદ્રોહના પુશ્કળ પ્રસંગો આપણા ધાર્મીક સાહીત્યમાંથી સાંપડે છે. વીશયાંતર ટાળવા તેમનું સવીસ્તર વર્ણન અહીં ન કરતાં એક બીજા લેખમાં (અસત્યો અને અન્યાયો) કર્યું છે.
લગભગ બધા જ ધર્મો એમ માને છે કે, પરમેશ્વર સર્વવ્યાપી, સર્વશક્તીમાન, સર્વજ્ઞ, દયાળુ અને ક્ષમાવાન ઇત્યાદી છે. છતાં બધા જ ધર્મોના કેટલાક નીયમો એવા હોય છે કે તે ઉપરોક્ત વર્ણનની અવગણના કરતા હોય અને અનુયાયીઓ તેમનો વગર વીચાર્યે અમલ કરતા હોય છે. અને તે પણ શ્રધ્ધાને નામે. પરમેશ્વર જો સર્વવ્યાપી હોય તો પછી મોઝીસને તેના અનુયાયી યહુદીઓ સાથે ઈજીપ્ત છોડીને જતા રહેવાની સલાહ ઈશ્વરે પોતે આપી હોય તે શક્ય જ નથી. છતાં યહુદીઓ તેમાં માને છે.
આવા જ અવીચારીપણાને લીધે તો અત્યંત અમાનુશી, ઘ્રુણાસ્પદ અને અન્યાયી એવી આપણી જ્ઞાતીપ્રથા અસ્તીત્વમાં આવી અને ટકી પણ શકી.
ઉપર કહ્યું તેમ તર્કની શરુઆત જ શ્રધ્ધાથી થાય છે. તો તર્કના બીજા છેડે પણ શ્રધ્ધા હોય છે. જે પશ્નોના જવાબ આપણે તર્કથી નથી આપી શકતા; તેમના ઉત્તર માટે આપણે શ્રધ્ધાની સહાય લેવી પડે છે. કેટલાક સંજોગોમાં તે ખોટું પણ નથી. પરંતુ જે બાબતો બુદ્ધીથી વીચારી શકાય તેમને માટે શ્રધ્ધાનો સહારો લેવો યોગ્ય નથી. વળી જેમ જેમ માનવજાતનું સામુહીક જ્ઞાન વધતું જાય તેમ તેમ તર્કનો આધાર વધારતા જવું જોઇએ. જેમ કે યાજ્ઞવલ્ક્ય ઇત્યાદી રુશીઓએ ભલે એમ કહ્યું હોય કે પ્રુથ્વી શેશનાગ પર આધારીત છે. હવે તો આપણે એ માન્યતા ફગાવવી જ રહી.
યાજ્ઞવલ્ક્ય અને મૈત્રેયીના પ્રશ્નોત્તરને અંતે યાજ્ઞવલ્ક્યએ કહ્યું કે, છેલ્લા સવાલનો જવાબ કોઈથી આપી શકાય તેમ નહોતો. અન્ય પ્રશ્નોના તેમણે આપેલા જવાબ તેમના અનુમાનો તેમજ પોતાની કલ્પના પરની તેમની શ્રધ્ધા પર આધારીત હતા. પરંતુ અમુક બાબતો તો કલ્પના અને શ્રધ્ધાની પણ પારની હોય છે. ખરેખર તો મૈત્રેયીના પહેલા પ્રશ્ન 'પૃથ્વી કોના આધારે છે?' એનો યાજ્ઞવલ્ક્યનો ઉત્તર પણ ખોટો હતો. તેના પરથી પૂછાયેલા અનુગામી પ્રશ્નોના ઉત્તર કેટલે અંશે સાચા હતા તે તો કોણ જાણી શકે?
તર્ક તેમજ શ્રધ્ધાની પારના પણ કેટલાક વીશયો છે. સૌથી મોટી ભુલ આપણો અને લગભગ બધા જ ધર્મો કરે છે કે, આવી બાબતો, જેવી કે જન્મ પહેલાં અને મૃત્યુ પછીની આત્માની સ્થીતી અને ગતી. આ અંગેના પ્રશ્નોના ધર્મો જવાબ આપે છે. આ જવાબો ન તો શ્રધ્ધા પર કે ન તો તર્ક પર આધારીત હોય છે. તે તો કાલ્પનીક અનુમાનો હોય છે. એક વાર કોઈએ કલ્પના કરી એટલે 'અહો રૂપં અહો ધ્વની ' ની જેમ તેમના સાથીઓએ અને શીશ્યોએ સ્વીકારી લીધી અને પ્રચલીત થતી ગઈ. તે કલ્પના ઈશ્વરના વર્ણનને અનુરૂપ છે કે નહીં, તે વીચારવાની તસ્દી કોણ લે? દાખલા તરીકે પૃથ્વી અને માનવજાતની ઉત્પત્તી માટે આદમ અને ઈવની વાર્તા જીનેસીસના લખનારે કલ્પી, કહી અને લખી. લખનાર પ્રત્યેના સકારણ અથવા નીશ્કારણ આદરભાવને લીધે સાંભળનાર અને વાંચનારાઓએ વગર વીચાર્યે તેને ઈશ્વરના શબ્દની પદવી આપી. પણ થોડો વીચાર કરતાં જણાશે કે, તે વાર્તા જો સાચી હોય તો પરમેશ્વર ધારવા જેટલો શક્તીશાળી, જ્ઞાની કે દીર્ઘદ્રશ્ટીવાળો નહીં હોય- જે આપણા મુળભુત ગ્રુહીતથી ઉંધું પરીણામ છે. (જુઓ આ લખનારનું અંગ્રેજી લખાણ UnGodly Genesis) ડાર્વીનનો ઉત્ક્રાન્તીવાદ ખોટો સાબીત થાય, તો પણ જીનેસીસની વાર્તા તો અસ્વીકાર્ય જ ગણાવી જોઈએ. પરંતુ અંધશ્રધ્ધાળુઓ તો તેમાં માન્યા જ કરશે; અને તે પણ શ્રધ્ધાના ભ્રામક નામ હેઠળ. તેવી જ રીતે આપણે હીંદુઓ પણ ચોર્યાશી લાખ યોનીવાળી વાત માની લઈએ છીએ.
આપણા ધર્મગુરુઓ કહે છે કે, 'બ્રહ્મ સત્યં જગત્ મીથ્યા'. બ્રહ્મ કદાચ સત્ય હશે, પરંતુ જગત જો મીથ્યા હોય, તો પછી વસુદેવસુત, કંસચાણુરમર્દન, દેવકીપરમાનંદ કૃષ્ણ પણ મીથ્યાગુરુ જ ગણાવા ન જોઈએ? શંકરાચાર્ય અને અન્ય જગદ્ગુરુઓ પણ મીથ્યાગુરુઓ જ હોય ને? મીથ્યા જગતના મીથ્યા લોકોના ઉધ્ધાર માટે ચાર ચાર મઠ બંધાવવાની શી જરુર હતી? આટલા બધા ધર્મોપદેશોની પણ શી જરૂર? આ સુત્રનું વીવેચન પણ તર્ક પર જ આધારીત હોય છે. જગતની બધી વસ્તુઓ બદલાયા કરે છે તેથી તે મીથ્યા છે; અને બ્રહ્મ બદલાતું નથી તેથી સત્ય છે એમ આપણને સમજાવવામાં આવે છે. એટલે ખરેખર તો એમ કહેવું જોઈએ કે 'બ્રહ્મં નીત્યં જગત્ અન્યથા'. પણ બદલાયા કરે તેથી જ કાંઈ જગત મીથ્યા નથી થઈ જતું.
સત્ય અને ન્યાય પરસ્પર આધાર રાખે છે. ન્યાય વીનાનું સત્ય નકામું છે, સત્ય વીના ન્યાય અશક્ય છે. એટલે જો કોઈ વાત બેમાંથી એક્નું સમર્થન કરતી ન હોય તો તે સમાજને માટે નીરુપયોગી તો ખરી જ, પણ હાનીકારક પણ હોઈ શકે છે. તેથી જે અસત્યો અને અન્યાયોને આપણે અત્યાર સુધી સ્વીકારી અને ચલાવી લીધા છે; તેમને ઉઘાડા પાડવા જોઈએ કે જેથી તેમણે કરેલા નુકશાનને અટકાવી અને સુધારી શકાય.
સત્ય, શ્રધ્ધા અને તર્ક – ભાગ – 1, રશ્મીકાંત દેસાઈ
15 ટિપ્પણીઓ Posted by સુરેશ on ડિસેમ્બર 22, 2007
સત્યનું મુખ હીરણ્યમય પાત્ર વડે ઢંકાયેલું છે એમ ઉપનીશદો કહે છે. કયું સત્ય અને કયું પાત્ર એવો પ્રશ્ન પુછી શકાય. મુમુક્ષુઓ અને 'સીદ્ધ' પુરુષો જેને સત્ય કહે છે; તે સત્યની વાત આપણે કરી શકીએ તેમ નથી. અહીં તો આપણે આપણા દૈનીક વ્યવહારમાં અનુભવાતા સત્યની વાત કરવી છે કે જે સત્ય સમાજવ્યવસ્થાને અસર કરે છે.
પાત્ર પણ કાંઈ જેવું તેવું નથી હોતું. હીરણ્યમય હોવાથી તે આકર્ષક અને મોહક હોય છે અને જોનારને મુલ્યવાન પણ જણાય છે. પરીણામે સત્યને છુપાવવાનું અત્યંત સરળ થઈ જાય છે. કોઈ કોઈ વાર કડવા સત્યને 'સાત્વીક' અથવા સ્વીકાર્ય બનાવવા તેને મીઠા શબ્દોમાં રજુ કરવામાં આવે છે. જેમ કે અગ્નીપરીક્ષા અંગે સીતાના પ્રશ્નના જવાબમાં રામે કહ્યું કે 'આ પરંપરાનો આરંભ તમારાથી થશે અને અંત પણ તમારાથી જ આવશે.' ટુંકમાં આ અન્યાય કેવળ તમને જ કરવામાં આવશે. આમ શાબ્દીક મીઠાશ પણ એક પ્રકારનું હીરણ્યમય પાત્ર બની જાય છે. ઘણી વાર પ્રવચનકારોની વાગ્છટામાં કે લેખકોના ભારેખમ (આધ્યાત્મીક જણાતા પણ ખરેખર તો પોલેપોલા) શબ્દોમાં સત્યને છુપાવવાનું ખુબ જ સહેલું થઈ જાય છે.
સત્યનું મુખ શું કાયમ માટે ઢંકાયેલું રહી શકે ખરું? હીરણ્યમય પાત્ર શું એવું સ્વયંસંચાલીત બનેલું છે કે, કોઇએ ખસેડ્યું હોય તો તે આપમેળે જઈને સત્યને ફરીથી ઢાંકી દે? સત્ય તો સદૈવ ઉઘાડું (અપાવૃત) જ હોઈ શકે. કેવળ એટલું જ કે આપણે તેને જોઈ શકતા નથી કારણ કે, આપણે હકીકતોને પુર્વગ્રહોના ચશ્માંઓમાંથી જોતાં હોઈએ છીએ. આપણી દ્રશ્ટી ઢંકાયેલી હોય છે. આપણી આંખો પર પડળ ઝામી જાય છે.
આ પડળો વીવીધ પ્રકારનાં હોય છે. કેટલાંક પડળો આપણી વીચારસરણી સંબંધીત હોય છે, જેવી કે મુડીવાદી, સમાજવાદી ઈત્યાદી. બીજાં કેટલાંક પડળો આપણા સ્વાર્થમાંથી ઉપજે છે. વળી આપણું મમત્વ પણ સત્ય દર્શન રુંધે છે. આપણી સંસ્કૃતી, ધર્મ કે પરંપરાથી પ્રતીકુળ હોય તેવું કોઈ પણ સત્ય જોવા આપણે તૈયાર નથી હોતા. પણ સૌથી પ્રબળ અવરોધ હોય છે; આપણી શ્રધ્ધાનો. શ્રધ્ધા અને ભક્તીભાવના રુપાળા અંચળા હેઠળ આપણે ઘણાં અસત્યો અને અન્યાયોને ધરબી દીધાં છે. શ્રધ્ધાની સોહામણી જાળ પાથરીને આપણે એવા 'ભક્તો' ઉત્પન્ન કરીએ છીએ કે જેઓ અંતઃકરણપુર્વક સ્વયંભુ પ્રાર્થના કરવાને બદલે ધર્મગુરુઓએ નીયંત્રીત કરેલા પુર્વનીર્ધારીત સમયે, રીતે અને શબ્દોમાં યંત્રવત્ સામુહીક પ્રાર્થના કરે છે. ભક્તી એટલે પરમેશ્વર રુપી પતી પ્રત્યેની જીવાત્મા રુપી પત્નીની ઉત્કટ લાગણી; અને તે જાહેરમાં નીયંત્રીત રીતે ન થઈ શકે. તે સમજવામાં આપણી ગુરુઓ પરની શ્રધ્ધા નડે છે. ગરુઓને પણ તે અનુકુળ આવે છે.
બુદ્ધી અને તર્કની મર્યાદા તો જાણવી જ જોઈએ; પણ શ્રધ્ધાની મર્યાદા જાણવી પણ જરુરી છે.
સૌથી વધુ દુરુપયોગ શ્રધ્ધાની વીભાવના (concept) નો થયો છે. 'શ્રધ્ધા'ને નામે આપણે અનેક બેહુદી માન્યતાઓને (જેવી કે શીતળામા અને બળીયાબાપાની પુજા) સ્વીકારી લઈએ છીએ. કારણ કે, સાચી શ્રધ્ધા શું છે તે આપણે સમજ્યા જ નથી; અને ગુરુઓ રુપી સ્થાપીત હીતોએ સમજવા દીધી જ નથી. ઘણી વાર તો એમ પણ લાગે કે, ક્યાંક શ્રધ્ધા એટલે ઈશ્વર તરીકે પોતાની પુજા કરાવવા માટે ગુરુઓએ ઉભી કરેલી ભ્રમણા તો નથી ને? કે પછી 'શ્રધ્ધા' એટલે ઈશ્વરે આપેલી બુદ્ધી ન વાપરવા માટેનું બહાનું માત્ર? શ્રધ્ધા એટલે એવી વાત કે, જે ન તો સાચી પુરવાર થઈ શકે; ન તો ખોટી. જે વાત સાચી કે ખોટી સાબીત થઈ શકે; તે વાત શ્રધ્ધાનો વીશય રહેતી નથી. જો કોઈ વાત આપણે અત્યાર સુધી શ્રધ્ધાપુર્વક સાચી માનતા આવ્યા હોઈએ , પણ નવા મળી આવેલા પુરાવા પ્રમાણે ખોટી ઠરતી હોય તો તેને 'શ્રધ્ધા'ને નામે વળગી રહેવું ન જોઈએ.
કોઇ એક વ્યક્તી, પુસ્તક કે વ્યવસ્થામાં શ્રધ્ધા રાખવી તે કાંઈ સાચી શ્રધ્ધા નથી. ઈશ્વર અને ઇશ્વરીય સીધ્ધાન્તો અને ગુણો જેવાં કે સત્ય, અહીંસા, ન્યાય, પ્રેમ ઇત્યાદીમાં રાખીએ ;તે જ સાચી શ્રધ્ધા ગણી શકાય. વળી સીધ્ધાન્ત પરની શ્રધ્ધા પણ આપણે કેવી રીતે વાપરીએ છીએ, તે પણ અગત્યનું છે. જેમ કે કર્મનો સીધ્ધાન્ત ભલે ગમે તેટલો સાચો અને સારો હોય તો પણ કોઈ દુખીયારાની પરીસ્થીતીને અવગણવા અથવા અન્યાયનો ભોગ બનનારને(victim) દોશ દેવા માટે જો તેનો ઉપયોગ કરીએ, તો તે યોગ્ય ન જ ગણી શકાય.