પ્રત્યેક વીકઍન્ડમાં રોડની સફાઈ દ્વારા એન્જિનયરે એકઠો કર્યો ૧૫૦ કિલો કચરો
ફોકસ-દીપાલી સૈયા
શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આપણા દેશમાં પ્રતિદિન કેટલા કિલો કચરો નીકળે છે? ક્યારેક તમારા ઘરમાંથી નીકળતો કચરો એકઠો કરીને જોજો. તો આપને જાણવા મળશે કે તેમાં પ્લાસ્ટિકનો કચરો જેવો કે ચિપ્સના રેપર, બિસ્કિટના રેપર, પ્લાસ્ટિકની ખાલી બોટલ, સિંગલ યુઝ પોલિથિન બૅગ વગેરે ડસ્ટબિનમાં નાખવામાં આવે છે. અનેક વખત કચરો ડસ્ટબિનમાંથી લેતાં લેતાં બહાર પડી જતો હોય છે. જે તમારા બિલ્ડિંગ પાસેની ગટરમાં ભરાઈ જાય છે. વરસાદના પાણીની સાથે તે રસ્તા ઉપર આવે છે જે માસૂમ જાનવરોના પેટમાં જાય છે. વળી પર્યાવરણમાં પ્રદૂષણનું પણ એક કારણ બને છે. જો પ્રત્યેક પરિવાર પોતાના ઘરના કચરાની જવાબદારી લે તો સમસ્યાનું નિવારણ મોટા પાયે આવી શકે છે. આ કામ એટલું મુશ્કેલ નથી જેટલું તે વિચારવાથી લાગે છે. તમારા રોજિંદા જીવનમાંથી થોડો સમય કાઢીને પ્રયાસ કરવો જોઈએ આથી તેનો નાના સ્તર ઉપર મોટો પ્રભાવ જોવા મળશે.
મહારાષ્ટ્રના ભંડારા ખાતે રહેતા રાઘવ ધૂતનું ઉદાહરણ ખરેખર અનુકરણીય છે. છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી રાઘવ પોતાના ઘરનો કચરો તથા આસપાસના વિસ્તારનો પ્લાસ્ટિક કચરો ભેગો કરીને તેનો યોગ્ય નિકાલ કરી રહ્યો છે.
૨૬ વર્ષીય રાઘવ વ્યવસાયે મિકેનિકલ એન્જિનિયર છે. એન્જિનિયરની ડિગ્રી મેળવ્યા બાદ તેણે એમબીએની ડિગ્રી પણ મેળવી લીધી છે. અભ્યાસ પૂરો કર્યા બાદ તેમના કૌટુંબિક તાંબા-પિત્તળના ધંધામાં જોડાઈ ગયો. રાઘવનું કહેવું છે કે તેને ટ્રેકિંગનો શોખ પહેલેથી જ છે. અમારા શહેરની આસપાસ ટ્રેકિંગની અનેક જગ્યાઓ છે. રાઘવ જણાવે છે કે તે છેલ્લા થોડા વખતથી જ્યાં પણ ટ્રેકિંગ ઉપર જતો ત્યાં પ્લાસ્ટિકનો કચરો જોતો. સહેલાણી બનીને લોકો ફરવા તો જતા હોય છે. મોજ-મજા-મસ્તીની સાથે સાથે વિવિધ પૅકેટ ફૂડની મોજ માણે છે. ખાઈને કચરો ત્યાં જ ગમે-તેમ છોડી દે છે. સ્વયં મસ્તીમાં રહીને પ્રકૃતિને ગંદી બનાવી દે છે. મારું માનવું છે કે જે પૅકેટ ફૂડનો સ્વાદ તેમણે માણ્યો, પ્લાસ્ટિકની બૉટલનું પાણી પીને સંતોષ અનુભવ્યો તે જ ફૂડ પૅકેટને ગમે ત્યાં ફેંકવાને બદલે પોતાની સાથે લઈ જઈને કચરાપેટીમાં કેમ નાખતા નહીં હોય? પોતે સ્થળની મુલાકાત થોડો સમય લઈને કચરાનો ઢગલો પોતાની પાછળ છોડી જતા હોય છે. વારંવાર આ વિષય ઉપર વિચાર કર્યા બાદ રાઘવે મનમાં નક્કી કરી લીધું કે લોકોને સમજાવ્યા કરતાં તેણે પોતે કાંઈક પગલાં ભરવાં જોઈએ. આમ તેણે પોતાના ઘરથી જ શરૂઆત કરવાનું નક્કી કર્યું. ઘરમાં આવતા પ્લાસ્ટિકની તેણે નોંધ રાખી. ધીરે-ધીરે તેણે ઘરમાં જ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ઓછો થાય તેની ખાસ કાળજી લીધી. ખાસ કરીને સિંગલ યુઝ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ઘટાડી દીધો. વળી જે પ્લાસ્ટિક આવે તેનો યોગ્ય રીતે નિકાલ થવો જોઈએ તેનું ધ્યાન રાખ્યું. પોતાના ઘરેથી જ કચરાને અલગ-અલગ કરવાની શરૂઆત કરી.
રાઘવનું કહેવું છે કે આ કામ પણ કાંઈ સરળ ન હતું. હું તેમને વારંવાર સમજાવતો કે પ્લાસ્ટિકનો કચરો પર્યાવરણ માટે કેટલો હાનિકારક છે. હવે તો ઘરવાળા પણ કચરો અલગ-અલગ રાખવા લાગ્યા છે. પોતાના ઘરનો પ્લાસ્ટિકનો કચરો ભેગો કરવાની સાથે આડોશ-પડોશના લોકોને સમજાવીને તેમને ત્યાં થતો પ્લાસ્ટિકનો કચરો ડસ્ટબિનમાં નાખવાને બદલે તેને આપવા વિનંતી કરતો. રાઘવ પ્રત્યેક વીકઍન્ડમાં પોતાની આસપાસના વિસ્તારનો પ્લાસ્ટિકનો કચરો એકઠો કરે છે. છેલ્લા ત્રણ માસમાં તેણે કુલ ૧૫૦ કિલોથી પણ વધુ કચરો એકઠો કર્યો છે.
પ્લાસ્ટિકનો કચરો ભેગો કરવાની સાથે તેણે પોતાના વિસ્તારમાં આવેલા રિસાઇકલર્સની માહિતી પણ મેળવી. રાઘવનું કહેવું છે કે થોડો કચરો તેણે રિસાઇક્લિગં યુનિટ્સમાં પહોંચતો કર્યો તો થોડો કચરો તેણે પુણેના 'ઈકોકારી' સંગઠનમાં મોકલાવ્યો. 'ઈકોકારી' પ્લાસ્ટિકના કચરાનો ઉપયોગ કરીને બેગ, પર્સ વગેરે ચીજો બનાવે છે. વાસ્તવમાં કચરો એકઠો કરીએ ત્યારે જ ખ્યાલ આવે કે પ્લાસ્ટિક પણ વિવિધ પ્રકારનું આવે છે. આથી બધાં જ પ્લાસ્ટિક માટે રિસાઇકલર્સ મળવો મુશ્કેલ બને છે. તેનું મુખ્ય કારણ સ્થાનિક રિસાઇકલર્સ મોટા પ્રમાણમાં જ કચરો લેવો પસંદ કરે છે. રાઘવનું કહેવું છે કે રિસાઇકલર્સ ન મળે તો એનો મતલબ એવો તો ન જ કરી શકાય કે કચરાને ગમે ત્યાં ફેંકી દેવો. જ્યાં સુધી આપને કચરાના નિકાલની યોગ્ય રીત ન મળે ત્યાં સુધી કચરાને વ્યવસ્થિત રીતે એકઠો કરીને રાખવો જોઈએ. મોટા કોથળામાં કચરાને ભરીને રાખવો જોઈએ. સૌથી સારી વાત તો એ પણ બની છે કે રાઘવના પરિવારના સભ્યોની આદતમાં છેલ્લા ૩ મહિનાથી બદલાવ પણ જોવા મળ્યો છે. તેના ઘરમાં હવે વધુમાં વધુ કપડાંની થેલીનો ઉપયોગ થાય છે.
રાઘવ કહે છે કે 'હજી પણ નિયમિત રૂપે પ્રત્યેક વીકઍન્ડમાં હું કચરો એકઠો કરવા જાઉં છું. ક્યાંક ટ્રેકિંગ માટે પણ ગયો હોઉં તો મારું પ્રથમ લક્ષ્ય તો તે જગ્યાને પ્લાસ્ટિક મુક્ત બનાવવાનું જ રહે છે. કચરો ભરાવાની સાથે બીજી સમસ્યા એ પણ છે કે અમને રિસાઇકલર્સ નથી મળતા. લોકોમાં એવા પ્રકારની જાગરૂકતા પણ નથી કે કચરો એકઠો કર્યા બાદ તેને કઈ જગ્યાએ પહોંચતો કરવો. નાનાં શહેરોમાં રિસાઇકલર્સની સુવિધા મળવી અઘરી છે. તો મોટાં શહેરો સુધી કુરિયરથી કચરો મોકલવો તેમને મોંઘો પડે છે.' રાઘવ વિનંતી ક
રતાં જણાવે છે કે શહેરમાં કોઈ રિસાઇકલર્સ કે સંગઠન હોય જે કચરાનો યોગ્ય નિકાલ કરતો હોય તે તેમના કામમાં મદદ કરી શકે તો સારું પડશે.
રાઘવનું કામ સ્વસ્છ ભારત અભિયાનમાં સાથ આપવા માટે કાબિલે તારીફ છે. આશા રાખીએ કે રાઘવની જેમ વધુ ને વધુ યુવાનો જાગૃત બને.