ટુકી વાર્તા | હૂ પલ્લવી.
"જીવનલક્ષ્ય" (– ઈન્દુ પંડ્યા)
Filed under: ટુકી વાર્તા — Pallavi @ 12:19 pm
શિવાજીને કકડીને ભૂખ લાગી હતી. તરત જ ખાવા માટે હાથ નાખ્યો કે દાઝીને હાથ પાછો ખેંચીનેઝાટકવા માંડ્યા. વૃદ્ધાએ એ જોયું આને બોલી ઊઠી : 'તું તો શિવા જેવા સ્વભાવનો લાગે છે.'
વૃદ્ધા બોલી : 'જે રીતે શિવા આસપાસના નાના નાના કિલ્લા જીતવાને બદલે મોટા-મોટા કિલ્લાનેજીતવાની ઉતાવળ કરે છે, એમ તુંપણ કિનારી પર ઠંડી થયેલી વાની ખાવાને બદલે વચ્ચેથી મોટો કોળિયો ભરવા જતાં હાથ દઝાડ્યો. બેટા, ઉતાવળે કામ કરવાથી કામ બનતું નથી, બગડે છે. માણસે ઉન્નતી માટે નાનાં નાનાં ડગલાં ભરીને સાવધાની અને ધીરજ સાથે આગળ વધવું જોઈએ. ઉતાવળથી મોટાં મોટાં ડગલાં ભરીને કોઈ મોટું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત થતું નથી. જે દિવસે શિવા નાના નાના કિલ્લાથી પોતાનું વિજય અભિયાન શરૂ કરશે, ત્યારથી તેણે ક્યારેય પીછે હઠ કરવાની આવશ્યકતા નહીં રહે. અને એક દિવસ એવો આવશે જ્યારે તે એનું મનવાંછિત લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરી શકશે.'
લક્ષ્ય સાંસારિક હોય કે આધ્યાત્મિક હોય. એની સાધનામાં ઉતાવળ કરતાં જે ધીરજવાન બની,દઢતાપૂર્વક ધીમે ધીમે આગળ વધે છે એ વ્યક્તિ અવશ્ય સફળતા પ્રાપ્ત કરે છે, જે વ્યક્તિ છલાંગ લગાવીને જલ્દી જીવનલક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવાની ઉતાવળ કરે છે, ઘણુંખરું પોતાની સાધનામાં અસફળ થાય છે, ઉપહાસને પાત્ર બની જાય છે.
Comments Off on "જીવનલક્ષ્ય" (– ઈન્દુ પંડ્યા)
અને બુદ્ધ કહ્યું…
Filed under: ટુકી વાર્તા — Pallavi @ 9:20 am
અને બુદ્ધ કહ્યું ''જો કોઇ સાથે તે ઘટના ઘટી શકે છે તો મારી સાથે તે ઘટી ચૂકી માટે સારથિ રથને પાછો વાળો''
– વિમર્શ
ભગવાન બુદ્ધને કઇ વાતે વૈરાગ્ય થયો, કયા કારણે તેમનું મન ઉદ્વિગ્ન થઇ ગયું અને સત્યનો સાક્ષાત્કાર કરવાની તેમના દિલમાં આકાંક્ષા ઉદ્‌ભવી તે વિશે એક કથા અતિ પ્રચલિત છે, ખરેખર તેમના જીવનમાં તેમ બન્યું હતું કે નહિ તે વિશે ઐતિહાસિક પૂરાવાઓ મળ્યા નથી. તે કથા ઘણી અર્થપૂણ છે જે વિશે આજે આપણે અહીં વિચાર કરીએ.
કહે છે કે બુદ્ધનું બાળક તરીકે અવતરણ થયું ત્યાર પછી તેમના પિતાશ્રીએ જ્યોતિષિઓને બોલાવીને બાળકુંવરની કુંડળી મંડાવી. જ્યોતિષિઓએ શું અર્થઘટન કર્યું તે તો તેઓ જ જાણે પણ તેમણે રાજા શુદ્ધોધનને એમ કહ્યું કે આ બાળક ચક્રવર્તી થશે કે પછી મહાન સંન્યાસી થશે. ભલે આપણે સંન્યાસીનાં માન-સન્માન કરીએ પણ આપણું બાળક સંન્યાસી થાય તે વાત બહુ ઓછાં માતા-પિતાને રૂચે છે. બુદ્ધના પિતાને પણ પોતાનો છોકરો રાજ-પાટ છોડીને સંન્યાસી થાય એ વાત પસંદ ન પડી. તેથી તેમણે એવી વ્યવસ્થા કરી કે કુમારને વૈરાગ્ય થાય તેવું કોઇ દ્રશ્ય તેમની નજરે ન પડે.
ગૌતમ બુદ્ધના પિતાએ કહે છે કે પોતાના પુત્ર માટે ૠતુઓને લક્ષમાં રાખીને જુદા જુદા મહેલ બનાવ્યા હતા. એક મહેલ એવો હતો કે તેમાં ભર ઉનાળે શીતળતા લાગે. બીજો મહેલ એવો હતો કે શિયાળામાં તેમાં સતત હૂંફ વર્તાતી રહે. તો ત્રીજો મહેલ વર્ષાૠતુ માટે હતો. વર્ષાના છાંટણા થતાં જ વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિ ઊગી નીકળતી અને રંગબેરંગી ફૂલો ખીલી ઊઠતા હતા. આ મહેલોના ઉદ્યાનોમાં નિરંતર પક્ષીઓનો મીઠો કલરવ સંભળાયા કરતો જેનાથી કુમારને જીવનનો ધબકાર વર્તાયા કરતો હતો.
કહે છે કે ગૌતમકુમારના પિતાએ એવી વ્યવસ્થા કરી હતી કે બગીચામાં કોઇ પક્ષી મરી જાય તો કુમારની તેના ઉપર દ્રષ્ટિ ન પડે તે રીતે તેને તુરત જ દૂર કરી દેવામાં આવતું હતું. અરે, ભાવિ બુદ્ધની નજરમાં કરમાતાં ફૂલો પણ ન દેખાય તે રીતે ફૂલોને યથા તથા સમયે ચૂંટી લેવામાં આવતાં હતાં. વૃક્ષો ઉપર પીળા પડી રહેલા પાનને તુરત જ દૂર કરવામાં આવતાં જેથી વૃક્ષ નિત હર્યું ભર્યું લાગ્યા કરે. રાજકુમારને ચોમેર વસંત જ દેખાય અને કયાંય પાનખર જોવા ન મળે.
આ મહેલમાં ફક્ત યુવાન સ્ત્રી-પુરૂષોને જ પ્રવેશવા દેવામાં આવતા અને વૃદ્ધજનોને મહેલથી દૂર રાખવામાં આવતા. મહેલમાં પ્રહરે-પ્રહરે જે સંગીત રેલાતું તેપણ જીવંત અને ખુશીથી નીતરતું હોય તેનો ખ્યાલ રાખવામાં આવતો હતો. કુમારની ચારેય બાજુ એવું વાતાવરણ ઉભું કરી દેવામાં આવ્યું હતું કે કુમાર નીરાશ થઇ જાય તેવું કોઇ દ્રશ્ય તેમની નજરે ન પડે કે સંગીતમાંથી કોઇ એવો સૂર પણ ન નીકળે. છતાંય ભાવિભાવ જ કંઇ એવો હતો કે કુમારને એક વખતે રાજ્યના વસંતોત્સવમાં જવાનું થયું અને તેઓ મહેલ છોડીને ઉદ્યાન તરફ જવા રથમાં નીકળ્યાં.
ગૌતમને માર્ગમાં ક્યાંય કશું નિરાશા નીપજે તેવું જોવા ન મળે તેની પૂરી ચોકસાઇ રાખવામાં આવી હતી અને ઉત્સવ સ્થળે તો આનંદ-ઉલ્લાસથી છલકતું યૌવન ઉભરાતું હતું. છતાંય કોણ જાણે ક્યાંથી એક વૃદ્ધ માણસ માર્ગની વચ્ચે ટપકી પડયો જેને જોઇને કુમાર ગૌતમ (સિદ્ધાર્થ) કંપી ઉઠયા. તેમણે સારથીને પૂછ્‌યુ ''આ માણસ આવો જર્જરિત કેમ થઇ ગયો છે?''
સારથીએ કહ્યું, ''મહારાજ! તે વૃદ્ધ થઇ ગયો છે.''
બુદ્ધ પ્રશ્ન કર્યો, ''તો શું હું પણ વૃદ્ધ થવાનો?''
''સૌને વૃદ્ધ તો થવું જ પડે. એ સૃષ્ટિનો ક્રમ છે.'' સારથીએ પ્રત્યુત્તર આપ્યો.
બુદ્ધ વિચારમાં પડી ગયા. તેમના મોં ઉપરથી આનંદ ઓસરી ગયો. થોડેક આગળ જતાં એક માંદો માણસ જતો જોવામાં આવ્યો. જે સતત ખાંસી ખાતો હતો અને દુબળો પડી ગયો હતો. તેને જોતાં બુદ્ધ વળી સારથીને એવા જ પ્રશ્ન પૂછયા અને સારથીને કહેવું પડયું, ''શરીરનું બંધારણ જ એવું છે કે તે અવારનવાર રોગગ્રસ્ત થઇને આવું બનતું જાય.''
રથમંથર ગતિએ આગળ વધતો હતો. કુમાર ઊંડા વિચારમાં ખોવાઇ ગયા હતા ત્યાં તેમણે મરણ પામેલા એક માણસને લોકો ખભે ઉંચકીને લઇ જતા જોયા. બુદ્ધે સારથી સામે જોયું. સારથીએ નત મસ્તકે કહ્યું, ''યુવરાજ! જે જન્મે તેને મોડા વહેલા મરવું તો પડે જ.''
બુદ્ધે પૂછ્‌યું, ''તો શું હું પણ મરવાનો?''
ઉત્તર ન આપતાં સારથી નીચું જોઇ રહ્યો. ગૌતમે પણ પછી ફરીવાર પ્રશ્ન ન કર્યો. તે સમજી ગયા ક્યારે પણ રોગગ્રસ્ત થવું પડશે, વૃદ્ધ પણ હું થવાનો અન અંતે મરવાનો. ત્યાં તો માર્ગની બાજુમાંથી એક સંન્યાસી નીકળ્યો. ગૌતમકુમાર તેની સામે જોઇ રહ્યા, પણ તેમણે સારથીને કંઇ પૂછ્‌યું નહિ. થોડીક વાર પછી તેમણે સારથીને કહ્યું, ''સારથી! રથને પાછો વાળો. મારે આ વસંતોત્સવમાં જવું નથી.''
સારથીએ કહ્યું, ''કુમાર, તમે તો યુવાન છો. હજુ તો તમારી પાસે લાંબી જંિદગી છે. તમને નખમાંય રોગ નથી. વૃદ્ધ થવાને હજુ ઘણીવાર છે અને મરણ તો…''
''સારથી, આ બધાને જોયા પછી હવે હું સમયનેે વેડફી ન શકું. જો ક્યારેય પણ હું વૃદ્ધ થવાનો હોઉં તો સમજી લો કે હું વૃદ્ધ થઇ જ ચૂક્યો. મારી અંદર માંદગી પડેલી જ છે. પછી ભલે તે આજે ઉપર ન દેખાય. જો મારે ક્યારે પણ મરવાનું છે તો માની લો કે આજે પણ હું પળે પળે મરી રહ્યો છું. આ સંસાર જન્મ, જરા, વ્યાધિ અને મરણથી ગ્રસ્ત થયેલો છે. તેમાંથી હું પણ નહિ બચી શકું. મારે સત્યને જાણવું પડશે અને સર્વ જીનોનો સુખ માટે માર્ગ કંડારી કાઢવો પડશે. હવે વિલંબ ન કરો. રથને પાછો વાળો.''
સારથીએ રથને પાછો ધૂમાવ્યો અને દિશા બદલી. ગૌતમની વિચારધારા પણ દિશા બદલીને અંતર તરફ વળી માર્ગ શોધી રહી હતી. ત્યાં તેમના ચિત્તમાં સંન્યાસી દેખાયો અને તેમના મનમાં ઝબકારો થયો. તે બોલ્યા, ''સારથી! મને માર્ગની ઝાંખી થઇ રહી છે પણ એ માર્ગ ઉપર તમારા રથમાં બેસીને નહિ જઇ શકાય. તમે મનમાં કંઇ સંતાપ રાખ્યા વગર સત્વરે મહેલ તરફ લઇ લો.''
ગૌતમ બુદ્ધ- જે દ્રશ્યો જોયાં તેવાં દ્રશ્યો તો આપણે લગભગ રોજ જોઇએ છીએ પણ આપણાં મનમાં તે જોઇને કોઇ ઉદ્વેગ થતો નથી અને પાછા વળવાનો આપણને વિચાર સરખો પણ આવતો નથી. ત્યાં આપણને સત્યની પ્રાપ્તિ કેવી રીતે થવાની? આપણે સંવેદનારહિત થઇ ગયા છીએ, આપણામાં જિજ્ઞાસા જ નથી રહી ત્યાં આપણને માર્ગ ક્યાંથી મળવાનો? કોઇના જીવનમાં જે ઘટિત થઇ શકે છે તે આપણા જીવનમાં પણ ઘટિત થયા વિના નહિ જ રહેવાનું. બુદ્ધને તો તે દ્રશ્ય જોતાં જ લાગ્યું હતું કે આ બઘું અત્યારે જ મારી સાથે ઘટિત થઇ રહ્યું છે અને તેમણે એક રાત્રે મહાભિનિષ્ક્રમણ કર્યું અને સત્યની શોધમાં નીકળી પડયા.