નકામી ગ્લુકોઝ બોટલ તથા માટલામાં ઉછેર્યા છોડ
ફોકસ -પ્રવણ જોશી
કોરોનાએ લોકોને બીમારીની બિહામણી એક બાજુ તો બતાવી દીધી છે. તો બીજી તરફ પ્રકૃત્તિને હરિયાળી બનાવવાની ચેતવણી પણ આપી છે. આજે શહેર હોય કે ગામડું પ્રત્યેક વ્યક્તિ કુદરતી સંપત્તિની યોગ્ય જાળવણીને પ્રાધાન્ય આપી રહી છે. તો બીજી તરફ ધરતીને લીલીછમ બનાવવા આધુનિક સાધનોનો ઉપયોગ કરકસરથી કરી રહી છે. આપણી આસપાસ હરિયાળી રહે તે માટેની કલ્પના તો અનેક લોકો કરતાં હોય છે. બહુ જ ઓછા લોકો એવા હોય છે કે જેઓ તન-મન-ધનથી પર્યાવરણને ન્યોછાવર થવાનું પસંદ કરે છે.
છત્તીસગઢના બાલોદ જિલ્લાના દેવરી ગામમાં રહેતા ભોજકુમાર સાહૂ છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી પર્યાવરણના સંરક્ષણ માટે દિલોજાનથી મહેનત કરી રહ્યા છે. છોડને પાણી આપવા ડ્રિપ ઈરિગેશનનો ઉપયોગ કરે છે. તેમની છોડની દેખભાળ કરવાની રીત પણ અનોખી છે. ભોજકુમાર સાહૂનું કહેવું છે કે તેમને પર્યાવરણની દેખભાળ કરવાની પ્રેરણા એક પર્યાવરણ પ્રેમી પાસેથી જ મળી છે. ભોજકુમાર વધુમાં જણાવે છે કે એ વાત સાચી છે કે છત્તીસગઢમાં વનપ્રદેશ વધુ છે. પ્રશાસન તથા લોકાની લાપરવાહીને કારણે છેલ્લા કેટલાક સમયથી પર્યાવરણને ઘણું નુકસાન થયું છે. આથી જ હવે અનેક જાગૃત નાગરિક પર્યાવરણની સંભાળ માટે આગળ આવી રહ્યા છે.
સાત છોડથી થઈ શરૂઆત : ભોજકુમારનું કહેવું છે કે તેમના પિતા એક સાધારણ ખેડૂત હતા. પોતાનાં સંતાનોને સારું શિક્ષણ મળે તેવી અદમ્ય ઈચ્છા હતી. મેં ફાર્મસીમાં ડિગ્રી મેળવી. હાલમાં હું રાંજનગાંવના ડોગંરગાંવમાં સામુદાયિક સ્વાસ્થ્ય કેન્દ્ર ઉપર રેડિયોગ્રાફર તરીકે કામ કરું છું. ભોજકુમારને તેમના કામની ઓળખ ત્યારે મળી જ્યારે ભોજકુમારે પોતાના લગ્ન સમયે છોકરીવાળા પાસે સાત છોડની માગણી કરી. ભોજકુમારનું કહેવું છે કે તે દહેજના સખત વિરોધી છે. દહેજને હું એક સામાજિક અભિશાપ ગણું છું. આથી જ મેં મનોમન નક્કી કર્યું કે હું મારા કામ થકી જ સમાજને એક સકારાત્મક સંદેશ આપું. આથી જ મેં મારા સાસરા પક્ષ પાસેથી લગ્ન સમયે સાત છોડની માગ કરી. બધા જ છોડને પત્ની ખુશ્બુ સાથે મળીને મારા ગામની અલગ અલગ જગ્યાએ રોપ્યા. આજે તે બધા જ છોડ વિકસિત બનીને લહેરાઈ રહ્યા છે. સાત છોડ સિવાય પણ ભોજકુમારે અત્યાર સુધીમાં કુલ ૫૦૦ છોડ વાવ્યા છે. તેમના કાર્યથી પ્રેરણા લઈને હવે ગામલોકો પણ છોડ વાવવા તથા તેની સંભાળ લેવાના કામમાં રસ લેવા લાગ્યા છે.
હાલમાં નિમોરા ગામમાં પ્રશાસનિક એકેડેમીના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર તરીકે કાર્યભાર સંભાળતા પી.એલ યાદવનું પણ કહેવું છે કે ભોજકુમારને પ્રકૃત્તિથી ઘણો જ પ્રેમ છે.
તેઓ વધુમાં જણાવે છે કે મને યાદ છે કે જ્યારે મારી પોસ્ટિંગ તેમના ક્ષેત્રમાં હતી ત્યારે એક વખત તેઓ મારી પાસે ફરિયાદ લઈને આવ્યા હતા. તેમણે લગાવેલા છોડને કેટલાંક તોફાની તત્ત્વોએ નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. મને કહેતાં પણ તેઓ ભાવુક બની ગયા હતા. મેં પણ જોયું હતું કે તેઓ ફ્કત છોડ વાવીને તેને છોડી દેતા ન હતાં. નાના બાળકની જેમ દેખભાળ કરવામાં આવે તેવી સંભાળ તેઓ છોડની કરતા હતાં.
અનોખી રીતે કરે છે સિંચાઈનું કામ :
ભોજકુમાર સાહૂનું માનવું છે કે ગ્રામપંચાયત સાથે મળીને કામ કરવાથી છોડની દેખભાળ યોગ્ય રીતે કરવી સરળ બને છે. ફક્ત છોડ લગાવવા તે જ મારું લક્ષ્ય નથી. મારી ઈચ્છા છોડ યોગ્ય પોષણ મેળવીને ઘટાદાર વૃક્ષ બને તે જોવાની છે. સામાન્ય રીતે છોડ વાવવામાં આવે ત્યારબાદ એક-બે વર્ષ સુઘી તેની દેખભાળ કરવાની જરૂર હોય છે. ત્યારબાદ તો ધીમે ધીમે તે આપમેળે વિકસિત થતું રહે છે.
છોડને પાણી આપવા માટે તેમણે એક અનોખી રીત વિકસાવી છે. તેની વાત વિસ્તારથી કરતાં સાહૂજી જણાવે છે કે મધ્યપ્રદેશમાં એક મંદિરની બહાર છોડને પાણી આપવા માટે ખાલી ગ્લુકોઝની બોટલનો ઉપયોગ કરીને ડ્રિપ ઈરિગેશનની સગવડ કરવામાં આવી હતી. જેનાથી પાણીનો વપરાશ પણ ઓછો થાય. ખર્ચ પણ ઓછો હતો. આથી મેં પણ લગ્નમાં મેળવેલ છોડના ઉછેર માટે ડ્રિપ ઈરિગેશનની રીતનો ઉપયોગ ર્ક્યો.
કહેવાય છે ને કે ઈશ્ર્વર પ્રત્યેક વ્યક્તિને તેની ક્ષમતા મુજબ કામ આપતો હોય છે. ભોજકુમાર જ્યાં કામ કરતાં હતા તે સ્થળે ગ્લુકોઝની ખાલી બોટલો કચરામાં ફેંકી દેવાતી હતી. કચરામાં ફેંકી દેવાયેલી બોટલોને સાફ કરીને તેને પોતાની સાથે ઘરે લઈ ગયા. બાટલીમાં પાણી ભરીને તેને છોડ સાથે એવી રીતે લગાવી કે છોડના મૂળિયાં સુધી ધીમે ધીમે પાણી મળતું રહે. આપણે બધા જ એ વાતના જાણકારી છીએ કે ડ્રિપ ઈરિગેશનના ઉપયોગ થકી સિંચાઈનું કામ સરળતાથી શક્ય બને છે. છોડના મૂળિયામાં લાંબા સમય સુધી પાણી સચવાઈ રહે છે.
ભોજકુમાર દ્વારા છોડને પોષણ મળી રહે તે માટે અપનાવાઈ રહેલી બીજી રીત પણ અત્યંત રસપ્રદ છે. માટલાંનો ઉપયોગ કરીને ટપક પદ્ધતિનો દ્વારા છોડને પાણી ધીમે ધીમે આપવામાં આવે છે. છોડને બાગમાં રોપવામાં આવે છે. છોડની ઉપર 'ટ્રિગાર્ડ' મૂકવામાં આવે છે. તેની ઉપર માટલું બેસાડવામાં આવે છે, માટલામાં નીચેની તરફ નાનું કાણું કરવામાં આવ્યું હોય છે. આથી પાણી ધીમે ધીમે છોડની ઉપર પડતું રહે છે. ભોજકુમારનું કહેવું છે કે એક વખત છોડને જો સામાન્ય રીતે આપતાં હોય તેમ પાણી આપવામાં આવે તો પ્રત્યેક છોડની પાછળ ૨-૩ લિટર પાણીનો વપરાશ થાય છે. તેને બદલે ડ્રિપ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો એક લિટર પાણીમાં જ આખો દિવસ નીકળે છે. છોડ આનંદિત દેખાય છે.
૫૦૦ ખાતરના (સીડ) બોલ બનાવ્યા:
ભોજકુમારે આ વર્ષે ચોમાસામાં છોડને પૂરતું પોષણ મળી રહે તે માટે ખાસ પ્રયોગ કર્યો છે. તેમણે ખાતરમાંથી ૫૦૦ સીડ બોલ બનાવ્યા છે. બોલ બનાવવામાં તેમણે ગાયના ગોબરનો ઉપયોગ ર્ક્યો છે. ગોબરની સાથે કરંજ, અશોક,આમલી, કનેર જેવા વૃક્ષોના બીજનેે પણ ભેળવવામાં આવે છે. નાના નાના ગોળા બનાવીને તેની સૂકવણી કરવામાં આવે છે. વરસાદ શરૂ થાય ત્યારબાદ નાના ગોળાને સડકના કિનારે, પહાડો ઉપર, જંગલમાં મૂકી દેવામાં આવે છે. વરસાદમાં ગોળામાં નાંખેલા બીજ અંકુરિત થઈને છોડ બને. ધીમે ધીમે છોડમાંથી વૃક્ષ બનીને ધરતીને હરિયાળી રાખે.
ભોજકુમાર સાહૂએ ખાતરના ગોળા બનાવવાનું કામ જૂન મહિનામાં જ શરૂ કરી દીધું હતું. હાલમાં તેઓ ગોળાને વિવિધ લોકોને આપી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે છેલ્લાં કેટલાંય વર્ષોથી તેઓ ભેટ સ્વરૂપે છોડ ભેટ આપવાનું જ પસંદ કરે છે. ભોજકુમાર સાહૂનો જીવનમાં લક્ષ્ય એક જ છે. જેમ બને તેમ પ્રકૃત્તિની નજદીક રહેવું. પર્યાવરણની કાળજી લેવી. વધુને વધુ લોકોને કુદરતના સાનિધ્યમાં રહેવાનો આનંદ માણતાં કરવા.