નવગુજરાત સમય | Publish Date: Jul 27 2018 12:13PM
નવગુજરાત સમય > ડૉ પ્રમોદ. એસ (કન્સલ્ટન્ટ યુરોલોજિસ્ટ)
મનુષ્યની કિડનીનું કદ તેની મુઠ્ઠી જેટલું હોય છે. આ શરીરમાંથી મીઠું અને પ્રવાહીઓ જેવા નકામાં પદાર્થોને ફિલ્ટર કરે છે. આ નકામાં પદાર્થો કિડનીમાંથી બહાર નીકળીને મૂત્રાશયની નળીઓ વાટે મૂત્રાશયમાં પ્રવેશ કરે છે અને ત્યાંથી પેશાબ વાટે શરીરમાંથી બહાર નીકળે છે. જ્યારે પેશાબમાં આ ખનીજ પદાર્થો અને મીઠાનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, ત્યારે તેમાંથી સ્ટોન કે પથરી બને છે.આ નાની નાની પથરી પેશાબનાં પ્રવાહમાં અવરોધ પેદા કરે છે. એટલે કિડનીમાં પથરી ખનીજ પદાર્થો જમા કરે છે, જે કિડનીની અંદર નાનાં નાનાં કદની પથરીઓ જમા કરી શકે છે.
Urologyhealth.orgનાં જણાવ્યાં મુજબ, પુખ્ત વયની દર 12 વ્યક્તિઓમાંથી એક વ્યક્તિ કિડનીમાં પથરી ધરાવે છે અને કેટલીક વ્યક્તિઓની કિડનીમાં એક પથરી જામ્યાં પછી બીજી પથરી બને છે. "કિડનીની પથરીનાં રોગમાં પીવાની પાણીની ગુણવત્તા અસર કરે છેઃ ભારતનાં પશ્ચિમ બંગાળમાં અભ્યાસ" ("Does quality of drinking water matter in kidney stone disease: A study in West Bengal, India") નામનાં અભ્યાસમાં ઉલ્લેખિત આંકડા મુજબ, ભારતમાં અંદાજે 5થી 7 મિલિયન દર્દીઓ આ કષ્ટદાયક રોગથી પીડાય છે.
કિડનીની પથરીઓ ઘણાં પ્રકારની અને વિવિધ રંગની હોય છે. કિડનીની પથરી વિવિધ ખનીજ પદાર્થોમાંથી બને છે, પણ સામાન્ય રીતે તેમાં કેલ્શિયમ અને ઓક્ઝલેટ હોય છે. અતિ નાની પથરીથી હળવો દુઃખાવો થઈ શકે છે. જોકે મોટી પથરીથી વધારે દુઃખાવો થવાની શક્યતા છે. પથરી કિડનીની બને છે અને જ્યાં સુધી પથરી કિડનીમાંથી બહાર નીકળીને પેશાબની નળીઓમાંથી પસાર થવાની શરૂ કરતી નથી, ત્યાં સુધી મોટાં ભાગનાં લોકોને તેની જાણ હોતી નથી. આ તબક્કે પથરીનો દુઃખાવો અતિ પીડાદાયક બની શકે છે. આ દુઃખાવો પીઠનાં અતિશય દુઃખાવા જેવો અનુભવાશે અને સામાન્ય રીતે આ દુઃખાવો શરીરનાં એક ભાગમાં થાય છે. પથરી છે કે નહીં અને જો હોય તો તેની સાઇઝ કેટલી છે એની જાણકારી એક્સ-રે કે સીટી સ્કેન કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પરીક્ષણો પરથી મળી શકે છે.
> કિડનીની પથરીનાં કેટલાંક સામાન્ય પ્રકારનો નીચે મુજબ છે:
કેલ્શિયમની પથરી
કિડનીની પથરીનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર કેલ્શિયમની પથરી છે. કેલ્શિયમની પથરી બે પ્રકારની હોય છેઃ કેલ્શિયમ ઓક્ઝલેટ અને કેલ્શિયમ ફોસ્ફેટ. કેલ્શિયમ ઓક્ઝલેટ એ કેલ્શિયમની પથરીનો સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. કેટલાંક લોકોનાં પેશાબમાં કેલ્શિયમનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય છે, જેનાથી કેલ્શિયમની પથરી થવાનું જોખમ વધી જાય છે. પેશાબમાં કેલ્શિયમનાં સાધારણ પ્રમાણથી પણ અન્ય કારણોસર કેલ્શિયમની પથરી બની શકે છે.
યુરિક એસિડની પથરી
યુરિક એસિડ નકામો પદાર્થ છે, જે શરીરમાં રાસાયણિક ફેરફારોથી પેદા થાય છે. યુરિક એસિડનાં કણો એસિડિક યુરિનમાં ઓગળતાં નથી અને યુરિક એસિડની પથરી બનાવે છે. મેદસ્વી, ટાઇપ 2 ડાયાબીટિસથી પીડિત તથા એનિમલ પ્રોટિન વધારે તથા ફળફળાદિ અને શાકભાજીનું પ્રમાણ ઓછું ધરાવતાં ડાયટ પર નિર્ભર વ્યક્તિઓમાં યુરિક એસિડની પથરીનું જોખમ વધારે હોય છે.
સ્ટ્રુવાઇટ/ઇન્ફેક્શન
સ્ટ્રુવાઇટની પથરી સામાન્ય પ્રકારની પથરી નથી, કારણ કે આ પથરી લાંબા ગાળાનાં યુરિનરી ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન (યુટીઆઇ) સાથે સંબંધિત છે. કેટલાંક બેક્ટેરિયા પેશાબને ઓછો એસિડિક અને વધારે બેઝિક કે આલ્કલાઇન બનાવે છે. મેગ્નેશિયમ એમોનિયમ ફોસ્ફેટ (સ્ટ્રુવાઇટ) પથરી આલ્કલાઇન યુરિનમાં બને છે. ઘણી વાર આ પથરી મોટી હોય છે, જેમાં શાખાઓ હોય છે અને કેટલીક વખત અતિ ઝડપથી તેમાં વધારો થાય છે.
સીસ્ટાઇન પથરી
એક ટકાથી ઓછાં લોકોને સીસ્ટાઇન પથરી હોય છે. આ એમિનો એસિડ છે, જે ચોક્કસ પ્રકારનાં ખાદ્ય પદાર્થોમાં હોય છે. આ પ્રોટિનને અવરોધતાં પદાર્થોમાંનો એક પદાર્થ છે. સીસ્ટિન્યૂરિયા (પેશાબમાં સીસ્ટાઇનનું વધારે પ્રમાણ) ભાગ્યે જ જોવા મળેછે, જે ચયાપચયની વારસાગત સમસ્યા છે. જ્યારે કિડનીઓ પેશાબમાંથી સીસ્ટાઇનને પુનઃ શોષી શકતી નથી, ત્યારે આ સમસ્યા પેદા થાય છે. જ્યારે પેશાબમાં સીસ્ટાઇનનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, ત્યારે પથરી બને છે. ઘણી વાર સીસ્ટાઇનની પથરી બાળપણથી બનવાનું શરૂ થાય છે.
કિડનીની પથરીનાં ચિહ્નો નીચે મુજબ છે:-
- પીઠમાં અને પાંસળી નીચે દુઃખાવો.
- પેટનાં નીચેનાં ભાગમાં અને જાંઘમાં દુઃખાવો.
- દુઃખાવો તબક્કાવાર રીતે થાય છે અને તેની તીવ્રતામાં વધઘટ થાય છે.
- પેશાબ દરમિયાન દુઃખાવો.
- ગુલાબી, લાલ કે રાખોડી રંગનો પેશાબ.
- પેશાબમાં દુર્ગંધ.
- ઊલટીઊબકા
સારવારનાં વિકલ્પો
કિડનીની પથરીની સારવાર તેની સાઇઝ પર નિર્ભર હોય છે. મોટાં ભાગની વ્યક્તિઓમાં પેશાબની નળી 3થી 4 મિલિમીટર પહોળાઈ ધરાવે છે, જેથી 4 એમએમ કે ઓછી સાઇઝની પથરી તેમાંથી પસાર થઈ જાય છે. જ્યારે આ માટે લાંબા ગાળાની સારવારની જરૂર હોતી નથી, ત્યારે તેમાં ઘણી વખત દુઃખાવો થાય છે. જ્યાં સુધી પેશાબ વાટે પથરી બહાર નીકળી ન જાય, ત્યાં સુધી પુષ્કળ પાણી પીવું હિતાવહ છે. 44 એમએમથી વધારે સાઇઝની મોટી પથરીને બહાર કાઢવા સારવારની જરૂર પડે છે.આ પથરીમાં ઊબકા, તાવ, ધ્રુજારી, પેશાબમાં લોહી અને/અથવા પેશાબ દરમિયાન મુશ્કેલી જેવા ચિહ્નો જોવા મળે છે. આ પ્રકારની સ્થિતિમાં તમારાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ. પથરી આપમેળે બહાર નીકળતી નથી. આ માટે ડૉક્ટર જુદી જુદી સારવારની ભલામણ કરી શકે છે.અતિ નાની પથરીઓને તોડવા માટે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ એનર્જીનો ઉપયોગ થઈ શકે છે, જે શરીરમાં રહેશે. સારવારની અન્ય એક સામાન્ય પદ્ધતિ પેશાબની નળીમાં સ્કોપ ઘુસાડવામાં આવે છે, જ્યાં પથરીને તોડવા માટે લેઝરનો ઉપયોગ થાય છે. મોટી પથરીઓ માટે પથરીને તોડવા જુદી જુદી સર્જરી સહિત સારવારો લેવી પડે એવું બની શકે છે.કિડનીમાં વારંવાર પથરી બનવી સામાન્ય છે. કિડનીમાં અન્ય પથરી બનતી અટકાવવા જુદી જુદી રીતે કાળજી રાખી શકાશે, જે પથરીનાં પ્રકાર પર નિર્ભર હશે. દરરોજ ત્રણ લિટર પાણી પીવું હિતાવહ છે, જેથી પેશાબ ઘાટો પીળો ન આવે. સાઇટ્રસનું જ્યુસ વધારે પીવું, જે કેલ્શિયમ અને ઓક્ઝલેટને તોડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. વ્યક્તિ ભોજનમાં સોડિયમ અને એનિમલ પ્રોટિનનું સેવન ઓછું કરે એવું બની શકે છે. ઉપરાંત અન્ય પથરી ન બને એ માટે શ્રેષ્ઠ ઉપાય જાણવા તમારાં ડૉક્ટરની સલાહ લો.