"સાહિત્યત્વ" – સાહિત્ય ક્ષેત્રે નોબેલ પારિતોષિક-વિજેતાઓનાં વક્તવ્યો (1991-2016) | Gujarati Literary Academy (UK) – ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી (યુ કે)
Home » સાહિત્ય » ડાયસ્પોરા » "સાહિત્યત્વ" – સાહિત્ય ક્ષેત્રે નોબેલ પારિતોષિક-વિજેતાઓનાં વક્તવ્યો (1991-2016)
ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી (યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ)
૧૯૦૧થી ૧૯૧રના ગાળામાં આદર્શ એટલે 'ઉદ્દાત્ત અને અણીશુદ્ધ આદર્શવાદ' એવી સમજ રહી – એવો સનાતની આદર્શવાદ જેમાં દેવળ, રાજ્ય અને કુટુંબની પવિત્રતાનો સ્વીકાર હોય. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધના આરંભે આ દૃષ્ટિબિંદુ બદલાયું અને 'સાહિત્યિક તાટસ્થ્યની નીતિ' અપનાવાઈ. યુદ્ધખોર મહાસત્તાઓને કોરે મૂકી નાનાં રાષ્ટ્રો તરફ ધ્યાન ગયું. ૧૯ર૦થી ત્રીજો ગાળો શરૂ થયો જેને 'ઉત્કૃષ્ટ શૈલી'નો ગાળો કહી શકાય. આના પાયામાં હતાં પ્રશિષ્ટનાં લક્ષણો. પછીથી આ અર્થઘટનનો વ્યાપ વધારી એમાં 'ઉદાર દિલનું માનવ્ય'નો સમાવેશ કરાયો. ૧૯૩૦ના ગાળામાં 'માનવજાત માટે મહત્તમ લાભકર્તા' સંદર્ભે અકૅડમીએ નૂતન અભિગમ અપનાવ્યો. 'માનવજાત' એટલે જે તે કૃતિના ભાવકો, એવું અર્થઘટના સ્વીકારાયું. આમાં દરેકની પહોંચમાં હોય એવા સર્વદેશીય સાહિત્યનો સમાવેશ થયો. આને કારણે પર્લ બૅક અને સિન્કલૅર લૂઇસ જેવાં સર્જકો પોંખાયાં અને પૉલ વાલૅરિ જેવા કવિ બાકાત રહ્યા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી, ૧૯૪૬માં લોકભોગ્યનો મહિમા ઘટ્યો અને 'અગ્રિમો' પર લક્ષ કેન્દ્રિત થયું. આ 'અગ્રિમો' એટલે નવી પ્રણાલી માટે કેડી તૈયાર કરનારા સર્જકો. એવા અગ્રગામી સર્જક જે સાહિત્યમાં વિશ્વદર્શન અને નિરૂપણશૈલીની નવી શક્યતાઓ ઉઘાડી આપે. ૧૯૭૮થી આ નીતિમાં 'વ્યવહારુ વિચારણા'નું નવું પરિમાણ ઉમેરાયું. 'મહત્ત્વના પણ અજાણ્યા સર્જકો અને સાહિત્યો'ને ધ્યાનમાં લેવાયાં. ૧૯૮૦ પછી તો આમાં વિશ્વસાહિત્યને આવરી લેવાયું. નૉબેલના વસિયતનામાનો નિર્દેશ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્ષિતિજોનો જ હતો. લાંબા ગાળા સુધી આ પારિતોષિક મહદંશે 'યુરોપીય ઘટના' હતી, તે સ્થિતિ હવે બદલાઈ અને બિનયુરોપીય સર્જકો તરફ પણ ધ્યાન ગયું. ૧૯૯૦ના દાયકામાં 'આદર્શ દિશામાં'ના શાબ્દિક અર્થને બદલે, 'એવું સાહિત્ય જે માનવ અને માનવનિયતિ વિશેની સભાનતા વધારે, અને માનવજીવનને સમૃદ્ધ કરવા મથે', એવું ઉદાર અર્થઘટન થયું. આ પ્રક્રિયાને અંતે આજે એમ કહી શકાય કે, સાહિત્યનું નૉબેલ ઇનામ 'સાહિત્યિક પારિતોષિક' છે. ૧૯૭૦ના ગાળામાં પ્રયોગશીલતાના ભોગે નૈતિક મૂલ્યોનો જે મહિમા થતો હતો તે હવે નથી. સાહિત્યનું નૉબેલ પારિતોષિક આજે એના નામને ચરિતાર્થ કરતું ઇનામ છે.
ભાષા સર્જકની ભીતર અને એના થકી જીવે છે. હવે, સંસ્થાનવાદના અસ્ત પછીના આ યુગમાં, સાહિત્ય આધુનિક માનવો માટે પોતાની ઓળખ છતી કરવાનું, અભિવ્યક્તિનો પોતાનો અધિકાર સ્થાપિત કરવાનું, અને બધી વિવિધતાઓ સમેત પોતાની વાત કહેવાનું માધ્યમ બન્યું છે. આ અવાજ વગર આપણે એક મૂક-બધિર દુનિયામાં જીવતા હોત. સાહિત્ય આપણને 'કંપાયમાન' કરે છે, આપણામાં પ્રાણ ફૂંકે છે. એમાં એવું તત્ત્વ છે જેને જોં – મારી વાયુ સમ અદૃષ્ટ, વાદળ સમ અપાર્થિવ અને સાગર સમ સીમાહીન કહે છે. ઉદાહરણ રૂપે કહે છે કે, આ એ તત્ત્વ છે જે જલાલુદ્દીન રૂમીની કવિતામાં આંદોલિત થાય છે. સાચો સર્જક માત્ર શુભ કે વિધેયાત્મક જ જુએ છે એવું નથી. શેયમસ હિની કહે છે, "સાવ મૂરખ કે મૂઢ હોય તે જ એટલું ન સમજે કે સંસ્કૃતિના દસ્તાવેજો લોહી અને આંસુથી લખાયા છે". એટલે હિનીએ પોતાના સર્જનમાં 'ઉત્કૃષ્ટ' અને 'અધમ' બન્ને માટે અવકાશ ઊભો કર્યો. ગાઓ શિન્ગજિયાન ચેતવે છે કે સાહિત્યનો સર્જક સર્જનહાર નથી. એ અતિમાનવ પણ નથી. એ પ્રજાના પ્રવક્તા તરીકે બોલતો નથી. એનો અવાજ 'વૈયક્તિક' હોય છે.
'તમે શા માટે લખો છો?' એવો પ્રશ્ન સાહિત્યકારોને વારંવાર પૂછાય છે. આના ઉત્તરમાં પામુક કહે છે : "હું લખું છું, કેમ કે એ મારી આંતરિક જરૂરિયાત છે! હું લખું છું, કેમ કે હું બીજા લોકોની જેમ સામાન્ય કામ કરી શકતો નથી. હું લખું છું, કેમ કે મારે હું લખું છું એવાં પુસ્તકો વાંચવાં છે. હું લખું છું, કેમ કે મને તમારા બધા પ્રત્યે ગુસ્સો ઊપજે છે. હું લખું છું, કેમ કે આખો દિવસ ઓરડામાં પૂરાઈ લખલખ કરવાનું મને ગમે છે. હું લખું છું, કેમ કે હું વાસ્તવિક જીવનને બદલીને જ એમાં સહભાગી થઈ શકું. હું લખું છું, જેથી અન્યો, આપણે સૌ, આખું જગત જાણે કે આપણે કેવા પ્રકારનું જીવન જીવીએ છીએ. હું લખું છું, કેમ કે મને કાગળ, પેન અને શાહીની સુવાસ ગમે છે. હું લખું છું, કેમ કે મને સાહિત્યમાં, નવલકથાસર્જનમાં સૌથી વધુ શ્રદ્ધા છે. હું લખું છું, કેમ કે એ ટેવ છે, ધખના છે. હું લખું છું, કેમ કે મને ભુલાઈ જવાનો ડર છે. હું લખું છું, કેમ કે લખાણથી જે કીર્તિ મળે છે તે મને ગમે છે. હું એકાકી રહેવા લખું છું. તમારા પ્રત્યે, દરેક પ્રત્યે મને આટલો બધો ગુસ્સો કેમ છે એ સમજવાની આશાએ હું લખું છું. હું લખું છું, કેમ કે મને વંચાવું ગમે છે. હું લખું છું, કેમ કે એકવાર મેં નવલકથા, નિબંધ, પૃષ્ઠ લખવાનું શરૂ કર્યું તો મારે એને પૂરું કરવું છે. હું લખું છું, કેમ કે બધા હું લખું છું એવી અપેક્ષા રાખે છે. હું લખું છું, કેમ કે મને પુસ્તકાલયો અને જે છાજલી પર મારાં પુસ્તકો છે તેમના અમર્ત્ય હોવામાં છોકરવાદી શ્રદ્ધા છે. હું લખું છું, કેમ કે જીવનનાં સૌંદર્ય અને સમૃદ્ધિને શબ્દસ્થ કરવામાં રોમાંચ છે. હું વાર્તા કહેવા નહીં પણ વાર્તા સર્જવા લખું છું. હું એવા અનિષ્ટ અણસારથી છટકવા લખું છું કે, એવી કો'ક જગ્યા છે જ્યાં મારે જવું જોઈએ પણ – સ્વપ્નમાં થાય છે તેમ – હું ત્યાં પહોંચી શકતો નથી. હું લખું છું, કેમ કે હું કદી સુખી થઈ શક્યો નથી. હું સુખી થવા લખું છું." આ પ્રલંબ જવાબમાં આપણને સાહિત્યના પ્રયોજન વિશેના સંકેતો સુપેરે મળી રહે છે.
હેરોલ્ડ પિન્ટર આપણા યુગમાં મહાસત્તાઓ દ્વારા જે નરસંહાર થાય છે તેનો ઉલ્લેખ કરી પૂછે છે, "આપણી નૈતિક ચેતનાને શું થઈ ગયું છે?" આ વિનાશ અને અત્યાચારને કારણે આપણે જે માનવગરિમા ખોઈ બેઠાં છીએ તેની પુનઃપ્રાપ્તિ માટેની ખોજ એ જ સાહિત્યકારનું ઉત્તરદાયિત્વ. સ્વેતલાના એલેક્સિયેવીચ ૧૯૮૯ના યુદ્ધગ્રસ્ત કાબુલની મુલાકાતની વાત કરે છે. ત્યાં એરપોર્ટ નજીક તેણે જસતની શબપેટીઓ જોઈ. એની સાથેના રશિયન સૈનિકે કહ્યું, "કોણ જાણે … મારી શબપેટી પણ ક્યારેક અહીં પડી હશે … તેઓ મને એમાં પૂરી દેશે." એ સૈનિકે પ્રશ્ન પૂછ્યો, "હું અહીં શા માટે લડી રહ્યો છું?" પછી પોતાના જ શબ્દોથી છળી/ડરી જઈ એ સૈનિકે લેખિકાને કહ્યું, "આ વાત લખશો નહીં". સ્વેતલાનાએ કાબુલના કબ્રસ્તાનમાં એક વૃદ્ધ અફઘાની સ્ત્રીની ચીસ સાંભળેલી. તે પછી મિન્સ્ક નજીકના ગામડામાં જસતની શબપેટી ઘરે આવી ત્યારે એક માતાએ પાડેલી કારમી ચીસ સાંભળી. કાબુલના કબ્રસ્તાનમાં સાંભળેલી તેવી જ આ ચીસ હતી. આ અનુભવ પછી તે પોતાની જાતને પ્રશ્ન પૂછે છે, "યુદ્ધ વિશે મારે કયા પ્રકારનું પુસ્તક લખવું છે?" જવાબ મળે છે, "મારે એવા જણ વિશે લખવું છે જે ગોળી નથી ચલાવતો, જે બીજા મનુષ્યને ગોળી નથી મારી શકતો, જેને યુદ્ધના વિચારથી કમકમાં છૂટે છે. પણ એ જણ છે ક્યાં?" લેખિકાની આવા જણ માટેની ખોજ છે.
દારિયો ફો ઇટાલિયન મહાકવિ સેવિનિઓના શબ્દો – 'આપણી પોતાની વાર્તા કહો' – યાદ અપાવતાં કહે છે કે લેખકોને 'પોતાની વાર્તા કહેતાં આવડવું જોઈએ. કોઈ પણ થિયેટર, સાહિત્ય કે કળા જો પોતાના સમયની વાર્તા નહીં કરે તો એનું કશું મૂલ્ય નથી.' ગાઓ શિન્ગજિયાન 'પોતાની જાત સાથેના સંવાદ'ને સાહિત્યસર્જનનું 'આરંભબિંદુ' ગણે છે. ભાષા દ્વારા અભિવ્યક્તિ તો એ પછી આવે છે. ગાઓના મતે, લેખકની સ્વ-ની પરિપૂર્ણતાની ખ્વાહિશમાંથી જ સાહિત્ય જન્મે છે. આ મુદ્દાને દોહરાવતાં ગાઓ કહે છે કે 'સાહિત્ય એટલે પોતાની જાત પર નજર કેન્દ્રિત કરવી' – આત્મનિરીક્ષણ.
વી. એસ. નાયપોલ પોતાને 'અંતર્જ્ઞાન' પ્રેરિત લેખક ગણી કહે છે, "હું મારાં પુસ્તકોનો સરવાળો છું." ઇમરે કરતેઝ પૂછે છે કે લેખક કોના માટે લખે છે? અને સ્પષ્ટ જવાબ આપે છે : 'પોતાની જાત માટે'. એક જમાનામાં લોકો જેને પ્રેરણા કહેતા તેને ઇમરે કરતેઝ 'અસ્તિત્વને લગતી આત્મખોજ' કહે છે. ઓરહાન પામુક સર્જકની વ્યાખ્યા આપતાં કહે છે, "તે એવો જણ છે જે પોતાની ભીતરના બીજા જણને ખોજવામાં વરસો વિતાવે છે". ડોરિસ લેસિંગ સર્જનને 'અંતરનાદ' સાથે જોડે છે, અને લેખકને પૂછે છે : 'તમારી પાસે હજુ તમારો અવકાશ છે? તમારું અંતરતમ, તમને જરૂરી મોકળાશ, જ્યાં તમારો અંતરનાદ તમારી સાથે વાત કરે, જ્યાં માત્ર તમે હોવ'. જૉં મારી ગુસ્તાવ લે ક્લેઝિયો જેક લંડનના 'વગડાનો નાદ' પુસ્તકનો સંદર્ભ આપતાં કહે છે કે એનું એક પાત્ર ચોમેર વરૂઓથી ઘેરાયેલું હોય છે ત્યારે જ એ કાતિલ ઠંડીના આક્રમણને તાબે થવા લાગે છે. એ પોતાના થીજી ગયેલા હાથ સામે જુએ છે અને બધી આંગળીને એક પછી એક હલાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. બાળક તરીકે જૉં મારી માટે આ પ્રસંગનું વાચન એક જાદુઈ શોધ બની – 'આત્મભાનની શોધ'. એ આને સાહિત્ય શું હોઈ શકે એની પ્રથમ અનુભૂતિ ગણે છે. એ મો યાન પોતાને પામવાની મથામણની વાત કરતાં કહે છે, "બાળપણમાં હું ઢોર ચરાવવા જતો ત્યારે ક્યારેક ગાયોની બાજુમાં વાંકો વળી એમની ઘેરી ભૂરી આંખોમાં ટીકી ટીકીને જોયા કરતો, જેમાં મારું પ્રતિબિંબ ઝિલાતું. કેટલી ય વાર આકાશનાં પંખીઓ સાથે હું વાતો કરતો, તેમના અવાજોની નકલ કરતો, અને મારી આશાઓ અને ઇચ્છાઓ એકાદા વૃક્ષ આગળ પ્રગટ કરતો." એલિસ મુનરો પણ એની વાર્તાઓના કેન્દ્રમાં એ 'સ્વયં' છે એ બતાવતાં કહે છે, "શાળાએ જવા માટે મારે લાંબો રસ્તો કાપવો પડતો, અને એ સમયે ચાલતાં ચાલતાં મોટે ભાગે હું મારા મનમાં વાર્તા જ ઘડતી રહેતી. જેમજેમ હું મોટી થતી ગઈ, તેમતેમ એ વાર્તાઓ મારા પોતાના વિશે જ બનતી ગઈ." સ્વેતલાના એલેક્સિયેવીચ પોતાના સર્જનને 'આત્માનો ઇતિહાસ' ગણાવતાં કહે છે, "આત્માના રોજિંદા જીવન વિશે, એ હકીકતો જે વિશાળ ચિત્રપટ પર આલેખાતી નથી, અથવા ઇતિહાસ જેની ઉપેક્ષા કરે છે, એ અલિખિત ઇતિહાસ સાથે હું કામ કરું છું." સાહિત્યકૃતિ પ્રથમ તો સર્જકની ભીતર જ ઊગે છે, પછી એની અભિવ્યક્તિ થાય છે. બૉબ ડિલન હોમરને ટાંકી કહે છે, "હે, કલાદેવી મારામાં ગા, અને મારા માધ્યમે વારતા કહે." લેખન એ લેખકના હોવાપણા સાથે અવિનાભાવે જોડાયેલું છે, એ મુદ્દાને ઉજાગર કરતાં મારિયો પેદરો વરગાસ લોસા ફ્લોબર્ટનું આ વિધાન દોહરાવે છે : "લેખન એ જીવનશૈલી છે".
લેખકના જીવનકાર્યના પ્રયોજન વિશે નેડીન ગોર્ડીમર કહે છે, "શબ્દ દ્વારા, જે સમાજ અને વિશ્વનો અમે એક અંશ છીએ એને ઉકેલવાનો આયુષ્યભર પ્રયત્ન કરતા હોઈએ છીએ." હોવાપણું ભૌતિક પરિસ્થિતિ અને ચૈતન્યના વિવિધ સ્તરનાં ખેંચાણ પર આધારિત છે, તેથી લેખકનું 'પોતાના અસ્તિત્વ' તરફ અને 'એક સમજદાર માણસ તરીકે સમાજમાં પોતે જે જવાબદારી ઉપાડવાની છે,' એ તરફ એમ બેવડું ઉત્તરદાયિત્વ છે. આજે દુનિયામાં ચોતરફ દમનનું સામ્રાજ્ય છે, જે લેખકોને ગૂંગળાવે છે. પણ 'જેમ દરિયાનો મિજાજ દરિયાખેડુનું જીવન ઘડે છે તેમ જ અનિવાર્યપણે, દમન અને વિકૃતિ જેવાં સામાજિક પરિબળો લેખકની કથાના વિષય અને પાત્ર ઘડે છે.' ઇમરે કરતેઝ હોલોકોસ્ટ પછીની દુનિયાની વાત કરતાં કહે છે, "ભયાવહ સ્વપ્નોવાળી રાત પૂરી થયા પછી, ચોતરફ દૃષ્ટિપાત કરતાં એક હણાયેલી, નિરાધાર દુનિયા નજરે પડે છે." હેરોલ્ડ પિન્ટર બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અમેરિકાની દાદાગીરીએ દુનિયાની કેવી વલે કરી છે તે દર્શાવતાં કહે છે કે, "યુ.એસ. પાસે ૮,૦૦૦ જીવતા ન્યુક્લિયર બૉમ્બ છે. ૨,૦૦૦ તો ચાંપથી વાળ જેટલે જ છેટે છે. … તેનું નિશાન કોણ છે? ઓસામા બિન લાદેન? તમે? હું? જો ડોક્સ? ચીન? પૅરિસ? કોને ખબર."
પોતાના લેખનની મૂળભૂત શૈલીની વાત કરતાં કેન્ઝાબૂરો ઓએ જાપાની સમાજ સાથેના તેના સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરે છે, અને કહે છે, "વ્યક્તિગત અનુભવથી વાતનો આરંભ કરીને હું આગળ જતાં સમાજ, રાષ્ટ્ર અને વિશ્વ સાથે તેને સાંકળી લેતો હોઉં છું." તેઓ પોતાના સર્જન દ્વારા 'આજના જાપાનની સંદિગ્ધતા' ઊકેલવા મથે છે. કેન્ઝાબૂરો જીવનમાં અને લેખનમાં પોતાને વાટાનાબેના શિષ્ય ગણે છે, અને કહે છે, "દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ પૂર્વેના ગાળામાં અને તે દરમિયાન, જ્યારે દેશભક્તિ એક ગાંડપણની હદે ફેલાયેલી હતી, ત્યારે વાટાનાબે એકાકી સ્વપ્નદૃષ્ટા હતા, જેમણે જાપાનની સૌંદર્યવિભાવના અને પ્રકૃતિપ્રેમની પરંપરાના … છોડ પર માનવતાવાદી વિચારણાની કલમ ચઢાવીને તેનું જ જતન કર્યું."
જૉં મારી ગુસ્તાવ લે ક્લેઝિયો 'દુનિયાની અર્થહીનતા, દુનિયાની અપૂર્ણતાઓ, દુનિયાની માયાજાળ, દુનિયાની સુંદરતા, દુનિયાની અધમતા'ના સાક્ષી બની જે લેખકોએ ઉત્કૃષ્ટ સાહિત્યનું સર્જન કર્યું છે તેનાં ઉદાહરણો આપે છે. દુનિયાના સરમુખત્યારો રોજરોજ જેમની ગરિમા છીનવી લે છે એવા દરેક જણ માટે એકેક વાક્ય બોલી શકવાની ઇચ્છા હેરતા મ્યુલર પ્રકટ કરે છે. પેટ્રિક મોદિયાનો કબજા હેઠળના – occupied પૅરિસમાં જન્મેલા. એમના સર્જનમાં એમણે આ 'કબજા હેઠળના પ્રદેશના જીવનવિશ્વને ઉજાગર કર્યું છે.' એમના માટે એ પૅરિસ હંમેશાં 'આદિમ અંધકાર' જેવું હતું. સ્વેતલાના એલેક્સિયેવીચ બાળપણમાં અનુભવેલ યુદ્ધગ્રસ્ત વિશ્વની વાત કરે છે. એના ગામના મોટાભાગના પુરુષો યુદ્ધમાં ખપી ગયેલા. તે પછી ચેર્નોબિલ ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટના કિરણોત્સર્ગથી થયેલ જાનહાનિની વાત કરી જાતને પૂછે છે, "જીવન અને મૃત્યુ આટલાં લગોલગ કેમ છે?" આસપાસ યુદ્ધની તબાહી અને માનવનું ઘાતકીપણું જોઈ સવાલ થાય છે કે શેમાં શ્રદ્ધા રાખવી? બૉબ ડિલન એનાં ગીતોના પ્રેરકબળ તરીકે બે વાનાં ગણાવે છે : ચેતના, અને જાણકારીવાળું, માહિતગાર વિશ્વદર્શન. વિશ્વમાં માનવગરિમાનું હનન કરે એવાં પરિબળો હોવાનાં – યુદ્ધખોરી, તાનાશાહી, ઝનૂની રાષ્ટ્રવાદ, સાંપ્રદાયિકતા, શોષણ, ધર્માંધતા, અસહિષ્ણુતા, અત્યાચાર. આ પરિબળો સામે સર્જકે નિર્ણાયક ભૂમિકા લેવી પડે છે. કો'ક લેખક આની સામે કુર્નિશ બજાવી એને છાવરે કે એનો મહિમા કરવા લાગે. પણ આવો લેખક સાહિત્યકાર નથી. હેરોલ્ડ પિન્ટર કહે છે તેમ, એ 'રાજકારણી બની ગયો.' કેટલાક લેખકો મીંઢું મૌન ધારણ કરી ગુન્ટર ગ્રાસ કહે છે તેવો 'પક્ષ લેવાનું' ટાળે છે. એવા માટે કેન્ઝાબૂરો ઓએ ક્રિસ્ટોફર નાઈરોપને ટાંકી કહે છે કે, 'જેઓ યુદ્ધ સામે વિરોધ નોંધાવતા નથી તેઓ યુદ્ધમાં સહભાગી છે.' કેટલાક કઠોર વાસ્તવથી પલાયન કરી લલિત સાહિત્યને નામે ગુન્ટર ગ્રાસ કહે છે તેવું 'નિરૂપદ્રવી ને લોકરંજક' લખાણ કરતા રહે છે. સાચો સર્જક આ પરિબળોની સામે પડી વિદ્રોહનું સાહિત્ય સર્જે છે, અને તેની સામે એ પ્રશ્ન રહે છે કે શી રીતે વિદ્રોહનું-ઉન્મૂલનનું સાહિત્ય યુગપત રીતે બારુદી સુરંગ પણ બને અને સાહિત્યિક મૂલ્યો ધરાવનારું પણ બને?
મારિયો પેદરો વરગાસ લોસા વાંચતાં શીખ્યો ત્યારથી શબ્દોએ એના પર 'જાદુઈ' અસર કરેલી. વાર્તાઓના અંત અને 'વ્યથિત' કરતા અને એ 'બદલવા હતા'. નેડીન ગોર્ડીમર પ્રશ્ન પૂછે છે કે લેખક 'લેખક' શી રીતે બને છે? અને પોતાના અનુભવથી કહે છે, "તટસ્થ રહેવું અને કશામાં ઓતપ્રોત થવું એ બે વચ્ચેના તણાવમાંથી જે કલ્પના સ્ફૂરે તે જ બદલાવ લાવે છે … એમાં જ સત્યનું દર્શન હોય છે." ડેરેક એલટન વૉલકોટ કવિતાના નિર્માણની પ્રક્રિયાને ખંડિત અંશોને જોડવાની પ્રક્રિયા સમાન ગણે છે, અને કહે છે, "એને નિર્માણ નહીં પણ પુનઃનિર્માણ કહેવું જોઈએ." કેન્ઝાબૂરો ઓએ પોતાની વેદનાઓને નવલકથારૂપે રજૂ કરી વિટંબણાઓમાં ટકી રહેવાનું સામર્થ્ય મેળવે છે, અને મનોમન કહે છે, "હું ફરીથી માનવીમાં રૂપાંતર પામ્યો છું." શેયમસ હિની કાવ્યસર્જનની મથામણની વાત કરતાં કહે છે, "આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે કાવ્ય આસ્વાદ્ય રીતે સાચું હોય એટલું જ નહીં પણ પ્રજ્ઞાવાનેય હોય." હિનીના મતે, "કાવ્યસ્વરૂપ વહાણું અને લંગર બેઉ છે. એ એક સાથે જુસ્સો અને સ્થૈર્ય છે. મસ્તિષ્ક અને દેહમાં જે કંઈ કેન્દ્રવિમુખ અને કેન્દ્રોન્મુખ છે તેને એકસાથે પરિતૃપ્ત કરે છે." ગુન્ટર ગ્રાસના ચિત્તમાં 'સાહિત્યના મૌખિક ઉદ્‌ગમ'ની સ્મૃતિ તાજી છે, કેમ કે 'તમામ વાર્તાકથનો આવે છે તો હોઠ દ્વારા જ.' 'લખતાં જતાં મોટેથી વાંચતા જાઓ' એ સૂચનને અનુસરી 'લેખન નામનું કપૂરનું વૈતરું કરતાં કરતાં હું વાક્યખંડોના કઠણ રેષાઓને મમળાવીને, અનુકૂળ પડે તેવો ગૂંદો કરી દઉં છું, ને આનંદભર્યા એકાંતવાસ મારી જાત સમક્ષ બબડી લઉં છું ને જ્યારે યોગ્ય કાકુ, સ્વરભાર, અનુગુંજ ને પ્રતિધ્વનિ સાંભળવા મળે ત્યારે જ કાગળને પેન અડકાડું છું.'
ઇમરે કરતેઝ માટે લેખન 'અત્યંત વ્યક્તિગત અને અંગત' પ્રક્રિયા છે. ઓરહાન પામુક માટે લેખકનું રહસ્ય પ્રેરણા નથી – કેમ કે એ ક્યાંથી આવે છે તે કદી સ્પષ્ટ નથી – એ તો છે એનું જિદ્દીપણું, એની તિતિક્ષા. ડોરિસ લેસિંગ સાહિત્યસર્જન માટે 'પુસ્તકાલયો, પુસ્તકો અને પરંપરા સાથેના ગાઢ સંયોજન'ને આવશ્યક ગણે છે. તમે ભલે કલમથી, ટાઈપરાઈટરથી કે વર્ડપ્રોસેસરથી લખો પણ મૂળભૂત રીતે તો તમે લખો ત્યારે તમારે 'અવકાશની જરૂર હોય છે.' હેરોલ્ડ પિન્ટર પોતાનાં નાટકોના સર્જન વિશે કહે છે, "ઘણાં નાટકો એકાદ વાક્ય, શબ્દ કે કલ્પનમાંથી ઉદ્‌ભવે છે. જે તે શબ્દની પાછળ કલ્પન આવે છે." પિન્ટર પાત્રોને અ, બ, ક કહી નાટકની માંડણી કરે છે. સર્જનની ક્ષણ વિલક્ષણ છે – આ ક્ષણ સુધી જેમનું અસ્તિત્વ ન હતું તે પાત્રો સર્જવાની ક્ષણ. આ પાત્રો સર્જકને ગાંઠતાં નથી. સર્જક તેમના પર હુકમ ન ચલાવી શકે. સર્જક જાણે એમની સાથે ઉંદર-બિલાડીની રમત માંડે છે. જૉં મારી ગુસ્તાવ લે ક્લેઝિયો 'સ્વપ્નો જોવાની અને એ સ્વપ્નોને શબ્દોમાં ઉતારવાની ઇચ્છા'ને સર્જનનું પ્રેરકબળ ગણે છે.
ટૉની મોરિસન એક વૃદ્ધ, અંધ અને શાણી સ્ત્રીની કથા માંડે છે. કેટલાક યુવાનો આ સ્ત્રીની પારગામી દૃષ્ટિને જૂઠી સાબિત કરવા એને પ્રશ્ન પૂછે છે, "હે ડોસીમા, મારા હાથમાં એક પક્ષી છે. તું કહે, એ જીવિત છે કે મૃત." લાંબો સમય મૌન ધરી આખરે એ સ્ત્રી બોલી, 'મને ખબર નથી કે તમે જે પક્ષીને તમારા હાથમાં લઈ ઊભા છો તે જીવિત છે કે મૃત, પરંતુ એટલું કહી શકું કે તે તમારા હાથમાં છે.' ટૉની મોરિસન એ પક્ષીને ભાષા તરીકે અને પેલી વૃદ્ધાને લેખિકા તરીકે ઓળખાવે છે. એને એ બાબતે ચિંતા છે કે જન્મથી પોતાના જે ભાષા આપવામાં આવી છે અને જે ભાષામાં પોતે સ્વપ્નાં જુએ છે, એને એ કેવી રીતે સંવારે છે. લેખિકા માટે ભાષા એક રીતે 'વ્યવસ્થા' છે, તો બીજી રીતે 'એક જીવંત વસ્તુ' છે. ટૉની મોરિસન ભાષાને લકવાગ્રસ્ત કરનારાં કે એનો ખાતમો બોલાવનારાં પરિબળોનો ઉલ્લેખ કરે છે : આપખુદ શાસકની ભાટાઈ કરતી ભાષા, બાલિશ નેતા અને સત્તાના સોદાગરની પોકળ ભાષા, પ્રસારમાધ્યમોની બનાવટી ભાષા, શસ્ત્રસજ્જ થવા ઉશ્કેરનારી ભાષા; હત્યા, બળાત્કાર, રિબામણીને પોરસાવતી રાજદ્વારી ભાષા. છટાદાર વાકપટુતા, સાક્ષરો સાથેની સાંઠગાંઠ હેઠળ ગમે તેટલી મોહક હોય તો પણ, એવી ભાષાનું હાર્દ ક્ષીણ થયેલું હોય છે. ભાષાએ માત્ર જીવવા ખાતર જીવવાનું નથી. એની જીવનઊર્જા એની વાસ્તવિકતાને ચિત્રિત કરવાની ક્ષમતામાં રહેલી છે. નેડીન ગોર્ડીમર કહે છે તેમ, એ જ શબ્દ સાચો સર્જક પ્રયોજે ત્યારે એ 'અંતરિક્ષમાં ગતિ કરે છે, ઉપગ્રહ પરથી પરાવૃત થાય છે, અને આ અગાઉ ક્યારે ય ન પહોંચ્યો હોય એવી ઊંચાઈ આંબીને, જ્યાંથી એ સહુ પ્રથમ ઉદ્‌ભવેલો ત્યાં-સ્વર્ગમાં-પહોંચે છે'. ડેરેક વૉલકોટ કહે છે કે કવિતાની ભાષા વરસાદનાં ટીપાં જેટલી તરોતાજા હોવી જોઈએ. સાહિત્યકારની ભાષા સત્તાધારીની, પુસ્તકાલયની, શબ્દકોશની, અદાલતની, દેવાલયની, વિશ્વવિદ્યાલયની, રૂઢિગત સંસ્થાઓની, બોલવાની શૈલીને પડકારે છે – પોતીકી લઢણથી. ગુન્ટર ગ્રાસ પણ 'નાઝી શાસને ભ્રષ્ટ કરેલી જર્મન ભાષા'ને સર્જકોએ કઈ રીતે ઉગારવાની, અને પુનઃ અંકે કરી એમાં વૃદ્ધિ કરવાની હતી તેની વાત કરે છે.
ગાઓ શિન્ગજિયાન કહે છે કે સર્જક માટે ભાષા કેવળ સંજ્ઞા કે પદવિન્યાસ નથી. "શાપ કે આશીર્વાદની જેમ ભાષામાં પણ તનમનને હલબલાવી દેવાની શક્તિ છે. … ભાષા ચમત્કારોથી સજ્જ છે અને એની અભિવ્યક્તિની ક્ષમતા અપાર છે." નાયપોલ પણ ભાષાને ભ્રષ્ટ કરવાનું ઉદાહરણ આપતાં કહે છે કે તેઓ જ્યારે ગેરીલા કટોકટીના સમયે આર્જન્ટીના ગયેલા ત્યારે એક માણસે કહ્યું, "સારી રિબામણી અને ખરાબ રિબામણી હોય છે. સારી રિબામણી એટલે તમે શત્રુને કરો તે, અને ખરાબ રિબામણી એટલે શત્રુ તમને કરે તે." નાયપોલ આને યુરોપ પાસેથી ઊછીની લીધેલ 'જાર્ગન'-બડબડાટ કહે છે. ઇમરે કરતેઝ ભાષાના નવસંસ્કરણની વાત કરતાં કાફકાનું ઉદાહરણ આપી કહે છે, "કાફકાના હાથે જૂની ભાષાનું વિઘટન થઈ ગયું – એવું લાગતું હતું કે તે એને ખુલ્લી ભઠ્ઠીમાં આમથી તેમ ફરેવી રહ્યો છે, અને છેવટે તેની ભસ્મ સિવાય કશું જ રહ્યું નથી, જેની અંદરથી નવા અને અગાઉ ન જોયેલા આકારો પ્રગટ્યા છે." હેરોલ્ડ પિન્ટર સાહિત્યની ભાષા અને કળણને ટ્રેમ્પલીન – ઉછાળજાળ સાથે સરખાવી કહે છે, "એ ગમે ત્યારે લેખકના પગ તળેથી ફસકી જાય." એ રાજકરણીઓની ભાષાને 'જૂઠાણાંના તાણાવાણાં' કહે છે, જે લોકોને અબુધ રાખવા વપરાય છે. ડોરિસ લેસિંગ કહે છે કે ભાષા આપણી 'વિરાસત' છે જે ક્યારે ય ખૂટશે નહીં. જૉં મારી ગુસ્તાવ લે ક્લેઝિયો માટે શબ્દકોશ એ 'અદ્‌ભુત પ્રવેશદ્વાર' હતો. તે લેખકોને 'ભાષાના સંરક્ષક' ગણે છે, કેમ કે ભાષા એમની 'ભીતર અને એમના થકી જીવે છે.'
ઍલ્ફ્રિડ યેલિનેક ભાષા દ્વારા વ્યક્ત થવાની સર્જકની મથામણની વાત શ્વાનનું રૂપક પ્રયોજી કરે છે. "આ શ્વાન-ભાષા, જેણે મારું રક્ષણ કરવાનું છે, તે જ ઘૂરકાટ કરી મને એડીએ કરડે છે … મારો એક માત્ર રક્ષક જ મારી વિરુદ્ધ જાય છે." મારે વારંવાર એને પંપાળવી પડે છે, કેમ કે એને લાડકોડ ગમે છે. ભાષાની તકલીફ એ છે કે એ સતત કશુંક કહે છે, પણ કશું કહેતી નથી. મારી ભાષા જો મને જ કશું કહેતી ન હોય તો એ અન્યોને તો શું કહે? મારી ભાષા બેશરમ પણ છે, અને મને એનો પછવાડો બતાવે છે. સર્જક જે કહે તે એ જે કહેવા માંગે છે તેની સાવ નિકટ ન હોવું જોઈએ. સર્જકે પોતાની ભાષાની વધુ પડતા નજીક ન જવું જોઈએ. ઍલ્ફ્રિડ કહે છે, "હું મારી ભાષાની કેદી છું, અને એ મારી જેલર છે." કેન્ઝાબૂરો ઓએ માનવભાષાની મર્યાદા ચીંધતાં કાવાબાતાની કાવ્યરચનાઓનું ઉદાહરણ આપી કહે છે, "તેમાંનાં ઘણાં બધાં કાવ્યોનો તંતુ ભાષા દ્વારા સત્યનું નિરૂપણ કરવાની અશક્યતાનો નિર્દેશ કરે છે." કારણ એ કે આપણા શબ્દો પોતાના કોચલામાં સીમિત થયેલા હોય છે. તેથી જ તો ટોમસ ટ્રાન્સ્ટ્રોમર ખોજે છે, 'શબ્દશૂન્ય ભાષા'.
ડોરિસ લેસિંગનું મોટા ભાગનું વક્તવ્ય પુસ્તક વાચક પર શી અસર કરે છે, તે વિશેનું છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના ગરીબ વિસ્તારની એક ભારતીયની દુકાને દારુણ ગરીબીમાં જીવતી એક શ્યામ મહિલા પોતાનાં બે બાળકોને લઈને આવે છે. ત્યાં પુસ્તકમાંથી ફાડેલો કાગળનો ટૂકડો જુએ છે, અને એ લઈ વાંચવા લાગે છે. એ ફાટેલ કાગળ 'એના કેરેનિના'નો છે. એ વાચનમાં મગ્ન થઈ જાય છે, અને વિચારે છે કે 'હું પણ એ રૂસી છોકરી જેવી બની શકું. એક પુરુષ આવશે અને મને આ બધાથી દૂર લઈ જશે.' વાંચી રહ્યા પછી એ પોતાનાં ચીંથરેહાલ બાળકો તરફ જોઈ વિચારે છે કે, 'હું એમને પુસ્તકાલયમાં લઈ જઈશ. એ લોકો મોટા પુસ્તકાલય નજીક રહેશે, અને સારું જીવન જીવશે.' મારિયો વરગાસ લોસા પાંચ વર્ષની ઉંમરે વાંચતા શીખ્યા તેને પોતાની 'જિંદગીની સર્વોત્તમ ઘટના' ગણે છે, કેમ કે વાચને સપનાંને જિંદગીમાં અને જિંદગીને સપનાંમાં તબદીલ કરી દીધી. મારિયો કહે છે, "કાલ્પનિક સાહિત્યિક જૂઠાણાંનો પાસ વાચકને લાગે છે ત્યારે તે એની વાસ્તવિક સામાન્યતાને પડકારી એનું સત્ય બની રહે છે." એલિસ મુનરોને પૂછવામાં આવ્યું, "જે લોકો, ખાસ કરીને જે સ્ત્રીઓ તમારી વાર્તાઓ વાંચતી હોય, એમના પર તમારી જે અસર પડતી હોય એ વિશે તમે શું માનો છો?" તેમણે કહ્યું, "મારી વાર્તાઓ લોકોને હચમચાવી દે એવું મને જોઈએ, પછી ભલે એ વ્યક્તિ પુરુષ, સ્ત્રી કે બાળક હોય. …. વાંચ્યા પછી એ લોકોને કંઈક પ્રાપ્ત થયાનો આનંદ મળવો જોઈએ, એનો અર્થ એ નથી થતો કે કોઈ વાર્તાનો અંત સુખદ જ હોવો જોઈએ. પણ એ વાર્તામાં જે કંઈ કહેવાયું હોય એના કારણે વાર્તા પૂરી થયે, તમે કોઈ અન્ય વ્યક્તિ જ છો, એવી ભાવના થવી જોઈએ."
પેટ્રિક મોદિયાનોને નૉબેલ પારિતોષિક મળ્યું તે એમના પોતાના માટે અકલ્પ્ય ઘટના હતી. એમને જાણવું હતું કે આ પસંદગી કયાં કારણોસર શક્ય બની. પછી એમને અહેસાસ થયો, "એક નવલકથાકાર પોતાની કૃતિઓ વિશે કેટલી હદે અજાણ હોય છે, અને એની સરખામણીએ એના વાચકો એ કૃતિ વિશે વધુ જાણકારી ધરાવતા હોય છે." નવલકથાકાર ક્યારે ય પોતે પોતાનો વાચક થઈ શકે નહીં. પોતાની સર્જનપ્રક્રિયાની વાત કરતાં મોદિયાનો કહે છે, "તમે જ્યારે પુસ્તક પૂરું કરવામાં છો, ત્યારે તમને એવી લાગણી થયા કરે છે કે જાણે પુસ્તક સ્વતંત્રતાનો શ્વાસ લેવાનું શરૂ કરી દે છે ને તમારા હાથમાંથી છટકી જવાની તૈયારી કરે છે; … હવે એને તમારી જરૂર નથી, એણે તો ક્યારનું ય તમારું વિસ્મરણ કરી દીધું છે, હવે પછી તે વાચકો દ્વારા પોતાની ઓળખ ઊભી કરશે." મો યાન પોતાના બાળપણને યાદ કરતાં કહે છે, "જે લોકો વાંચી શકતા એમને માટે મારી અભણ માને ખૂબ માન હતું. અમે એટલા ગરીબ હતા કે ઘણી વાર અમને એ ય ખબર નહોતી પડતી કે અમારું બીજા ટંકનું ખાવાનું ક્યાંથી આવશે, તે છતાં ય એણે ક્યારે ય મારી પુસ્તક ખરીદવાની કે લખવા માટેની કોઈ ચીજ ખરીદવાની આજીજીને ઠુકરાવી નહોતી." એ મો યાન પોતાની શરૂઆતની કૃતિઓને સ્વગતોક્તિઓ જેવી ગણે છે, 'જેમાં કોઈ વાચકને ધ્યાનમાં રાખવામાં આવ્યો નથી.' પણ પછીની નવલકથામાં એ જાણે 'જાહેર જગ્યાએ ઊભો રહી શ્રોતાઓનાં ટોળાંને વાત કહેતો' હોય એવું અનુભવે છે.
– અદમ ટંકારવી • પંચમ શુક્લ
Email: ghodiwalaa@yahoo.co.uk
Email: spancham@yahoo.com
સાહિત્યત્વ – સાહિત્ય ક્ષેત્રે નોબેલ પારિતોષિક-વિજેતાઓનાં વક્તવ્યો (1991-2016); સંપાદક : અદમ ટંકારવી-પંચમ શુક્લ; સંવર્ધક : કેતન રુપેરા; પ્રકાશક : ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી-યુનાઇટેડ કિંગ્ડમ; પ્રાપ્તિસ્થાન : ગ્રંથવિહાર, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ, અમદાવાદ, 380 009, પ્રથમ આવૃત્તિ, એપ્રિલ 2022; પાકું પૂઠું, સાઈઝ : 5.5" x 8.5"; પૃ. 432 (30 + 402); રૂ. 675 • £ 8 • $ 10