( 1039 ) નરસિંહ મહેતાનું એક પદ …અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં …. રસદર્શન …. વિનોદ પટેલ | વિનોદ વિહાર
( 1039 ) નરસિંહ મહેતાનું એક પદ …અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં …. રસદર્શન …. વિનોદ પટેલ
1 ટીકા Posted by વિનોદ આર પટેલ on એપ્રિલ 6, 2017
મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના એક સર્વ શ્રેષ્ઠ ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાની કૃષ્ણભક્તિ શબ્દોમાં વર્ણન ના થઈ શકે એવી ભવ્ય હતી. એમના આરાધ્ય દેવ શ્રી કૃષ્ણનું નામ અને સંકીર્તન જ એમના જીવનનું જાણે કે એક ધ્યેય બની ગયું હતું. એમનું આખું જીવન કૃષ્ણમય બની ગયું હતું જેની ઝાંખી આપણને એમનાં અનેક પ્રભાતિયાં, રાસ, રસિક પદો વ. રચનાઓમાંથી થાય છે .
આશરે ૬૦૦ વર્ષ પહેલાંના રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં જ્યારે મરજાદી લોકો હરિજનોને અડવું એ એક પાપ ગણતા હતા એવા સમયે એમની ઉચ્ચ નાગર કોમના રોષની જરાયે પરવા કર્યા વિના હરિજનવાસમાં જઈને ભજન કીર્તન કરનાર નરસિંહ મહેતાની ભક્તિ, આંતરિક શક્તિ અને હિંમતને સલામ કરવાનું મન થાય છે..
નરસિંહ મહેતાની હૃદયપૂર્વકની આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈને શ્રી હરિએ એમના આ પ્રિય ભક્તના સામાજિક પ્રસંગો જેવા કે પુત્ર શામળશાના વિવાહ, દીકરી કુંવરબાઈનું મામેરું, પિતાનું શ્રાદ્ધ એમ અણીના સમયે હાજરાહજૂર થઈને એમની લાજ રાખી હતી એ આપણે જાણીએ છીએ.
કાવ્ય તત્ત્વની દૃષ્ટિએ નરસિંહ મહેતાનાં પદો એ આપણા સાહિત્યની એક ઉત્તમ વિરાસત સમાં છે. કૃષ્ણને પામવા માટેની ગોપીઓની વિરહ વ્યાકુળતામાં ભક્તિરસની સાથે શૃંગારરસ પણ જોવા મળે છે. ઘણાં પદોમાં આપણને સારું જીવન જીવવાની શીખ પણ જોવા મળે છે. જેમ કે વૈષ્ણવ જન તો એને કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે. ગાંઘીજીના આ પ્રિય ભજનમાં નરસિંહ મહેતાએ સારા માણસ બનવા માટે કયાં લક્ષણો જરૂરી છે એનો સરસ માર્ગ ચીંધ્યો છે. સુખ દુખ મનમાં ના આણીએ જેવાં પદોમાં એમણે કેટલો સરસ બોધ આપ્યો છે !
નરસિંહ મહેતાનાં ઘણાં પદોમાંના ઊંડા ચિંતનથી તેઓ એક તત્ત્વજ્ઞાની તરીકે આપણને જોવા મળે છે .સાધુસંતોનો સંપર્ક અને ભાગવતના વેદાંતની અસર નરસિંહના સર્જનમાં જોવા મળે છે.
નરસિંહ મહેતાના આવા પ્રકારનાં જે અનેક પદો છે એમાંથી મને પસંદ નરસિંહ મહેતાનું અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં નામનું એક બોધદાયક અને ભાવ અને અર્થથી સભર પદ નીચે રજૂ કર્યું છે. મને આશા છે મને ગમ્યું એવું તમને પણ એ જરૂર ગમશે. આ પદમાં તત્ત્વજ્ઞાનની સાથે સાથે શ્રી કૃષ્ણને પામવા માટે શી શી જરૂરીઆતો છે એનો હરિનો ભક્ત નરસૈયો આપણને માર્ગ ચીંધે છે. આ પદનો મને સૂઝ્યો એવો એનો રસાસ્વાદ કરાવવાનો મેં નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે .
અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં
તોયે અંતર રહ્યું છે લગાર
પ્રભુજી છે રે પાસે રે, હરિ નથી વેગળા રે ,
આડો પડ્યો છે એન્કાર.
દિનકર રૂંધ્યો રે જેમ વાદળે રે,
મત્યુ અજવાળું ને થયો અંધકાર,
વાદળ ખસ્યું ને જેમ લાગ્યું દીસવા રે,
ભાનું કાંઈ દેખાયો તે વાર.
લોકડિયાની લાજું રે બાઈ, મેં તો ના'ણીઓ રે,
મેલી કાંઈ કુળ તણી મરજાદ,
જાદવાને માથે રે, છેડો લઈને નાખીયો રે,
ત્યારે પ્રભુવર પામી છઉં આજ.
નાવને સ્વરૂપે રે, બાઈ, એનું નામ છે રે,
માલમી છે એના સર્જનહાર,
નરસૈયાનો સ્વામી રે, જે કોઈ અનુભવે રે,
તે તો તરી ઉતારે ભવ પાર.
શ્રી હરિને મેળવવા માટેના માર્ગમાં મનુષ્યે જેનો કોઈ અંત ન આવે એમ જુગો જુગ સુધી, જન્મોજન્મ ફેરા કર્યાં પણ એનું કોઈ પરિણામ ના મળ્યું. હરિ અને એનું છેટું પડી ગયું. હરિ ના મળી શકયા. બધા જન્મો જન્મના ફેરા વ્યર્થ ગયા. આનું શું કારણ એ અંગે આ આદ્ય કવિ ખુલાસો કરે છે કે પ્રભુને મેળવવા માટે દૂર જવાની કોઈ જરૂર નથી, એ કઈ આપણાથી છેટા નથી પણ આપણી નજીક જ એનો વાસ છે. આમ હોવા છતાં હરિને પામી શકાતું નથી એનું કારણ એ છે કે આપણામાં હું પદ, એન્કાર એટલે કે અહંકાર ઠાંસી ઠાંસીને ભર્યો છે. પ્રભુને મેળવવાના માર્ગમાં આ અહંકાર જ એક મોટું નડતર છે. 'હું કરુ હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા, શકટનો ભાર જ્યમ સ્વાન તાણે'માં પણ આ જ ભાવ છે.
એટલે અહંકારને દૂર કરવો એ જ એક માત્ર ઉપાય છે. ભક્ત કબીરે પણ એની એક સાખીમાં આવા જ મતલબની જ વાત કહી છે કે જબ મૈ થા, તબ હરિ નહીં, …..પ્રેમ ગલી અતિ સાંકરી, તામેં દો ન સમાહી. એટલે કે જો મનમાં હું પદ હોય તો હરિ નથી, ભગવાનને પામવાની સાંકડી ગલીમાં હું અને હરિનો સાથે સમાવેશ થવો મુશ્કેલ છે.
આકાશમાં જયારે વાદળોનો ઢગ છવાઈ ગયો હોય છે ત્યારે થોડા સમય માટે દિનકર એટલે કે સૂર્ય વાદળાંના આવરણને લીધે જોઈ શકાતો નથી, અંધારું છવાઈ જાય છે. જેવું વાદળોનું આવરણ હટી જાય છે ત્યારે સૂર્યનો પ્રકાશ બધે જ ફેલાઈ જાય છે. કંઈક આવી જ રીતે મનુષ્યોમાં પડેલું મોહ, માયા, અહંકાર વ.નું જે આવરણ પડેલું છે એનાથી સૂર્યરૂપી પરમાત્મા જોઈ શકાતા નથી. સૂર્યની જેમ માધવ તો યુગોથી હાજરાહજૂર છે એને શોધવા જવું પડે એમ નથી.
કવિ કાલીદાસ એમની ઉપમાઓ માટે જાણીતા હતા. નરસિંહ મહેતા પણ ઉપમાઓનો સુંદર ઉપયોગ કરી જાણે છે. એમના આરાધ્યદેવ શ્રી કૃષ્ણને એમણે સ્વયં પ્રકાશિત દિનકર-સૂર્યની અને મોહમાયાના આવરણને વાદળોના આવરણો સાથે સરખાવીને કેવી કમાલ કરી છે ! શ્રી કૃષ્ણ એમની કૃપારૂપી પ્રકાશ યુગો યુગોથી જગત ઉપર સૂર્યની જેમ પાથરી રહ્યા છે. જો આ સ્વયં પ્રકાશિત સૂર્ય જેવા માધવની ઝાંખી કરવી હોય તો એની આડે મોહ, માયા, અહંકારરૂપી વાદળોનું આવરણ જે આ ઝાંખી કરવામાં નડતર રૂપ છે એને દૂર કરીએ ત્યારે જ એ શક્ય બને અન્યથા નહિ.
આ પછીની પંક્તિઓમાં હરિભક્ત નરસૈયાના ગોપી હૃદયની ઓળખ મળે છે. એક ગોપી બનીને ગોપીઓને ઉદ્દેશીને તેઓ 'બાઈ' નું સંબોધન કરતાં કહે છે, લોકો શું કહેશે, કેવાં મહેણાં મારશે એવી લોકલાજની બીકને લીધે મેં મારા પ્રીતમની મારા પ્રત્યેની પ્રીતની પરીક્ષા ના કરી, એને બરાબર નાણી ના જોયો. લોક્લાજનો પડદો આડે આવ્યો. ગોપીઓના હૃદયમાં મિલનની તીવ્ર ઝંખના પડેલી છે એને આ લોક્લાજનો પડદો ક્યાં સુધી રોકી શકે ! તેઓ કહે છે, મારા જીવતરનો છેડો મારા માથેથી મેં તો હરિને માથે જ નાખી દીધો અને એટલે જ મારા વ્હાલાએ એને અપનાવી લીધો અને એટલે જ હું આજે મારા પ્રભુવરને પામી છું.
નરસિંહ વધુમાં ગોપી બનીને બીજી ગોપીને કહે છે કે હે બાઈ, મારા વ્હાલા હરિનું નામ જ ભવસાગર તરવા માટેની એક નાવને સ્વરૂપે હાજર છે. આ નાવનો માલમી એટલે કે એનો સુકાની આ જગતનો સર્જનહાર હરિ છે એવો અનુભવ સૌ કોઈએ કરવાનો છે. એના નામસ્મરણ વિના બીજો કોઈ આરો નથી. નરસૈયાના સ્વામી હરિનું નામ જ તમને આ ભવસાગર પાર કરાવશે. પ્રભુ જાતે તરીને પણ આપણને તારશે. જે નાવનું સુકાન સર્જનહારના હાથમાં હોય તો પછી ચિંતા રાખવાની શી જરૂર છે. જીવનનૌકાને મારો સ્વામી પેલે પાર જરૂર લઈ જશે એવી મારા મનમાં અડગ શ્રદ્ધા છે.
સૌજન્ય– વેબ ગુર્જરી
કાવ્ય/ગઝલ, મારા લેખો કાવ્યો વાર્તાઓ, રસાસ્વાદ કાવ્ય આસ્વાદ, નરસિંહ મહેતા, રસ દર્શન
← ( 1038 ) કવિવર રવિન્દ્રનાથ ટાગોરનું પ્રખ્યાત કાવ્ય …એકલો જાને રે! (ભાવાનુવાદ -મહાદેવભાઇ દેસાઇ)	( 1040 ) ત્રણ મંદિર કાવ્યો …..શ્રી પી.કે.દાવડા →
One response to "( 1039 ) નરસિંહ મહેતાનું એક પદ …અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં …. રસદર્શન …. વિનોદ પટેલ"