હોળીનો ઉત્સવ ઍટલે વસંતના વધામણા કરવાનો ઉત્સવ વસંતઋતુના આગમનથી સમગ્ર વનસૃષ્ટિ કેસૂડાના રંગે રંગાઇ જાય છે. પ્રકૃતિ સોળે કળાઍ ખીલી ઊઠે છે. ઘરઆંગણે મૂકેલા કૂંડાઑમાંય પ્રકૃતિનો વૈભવ છલકાય છે. આ ઋતુમાં આમેય માનવમન સહજ હોય છે. આનંદિત રહે છે. પુલકિત રહે છે. જાણે તે તમામ બંધનોથી મુકત બની રહી શકે છે. વસંતના વધામણા વસંતપંચમીઍ દેવી સરસ્વતીના આહવાનથી થાયને ફાગણ સુદ પૂનમે ઍટલે કે હોળીના દિવસે હોલિકા દહનથી આ ઉત્સવની ઉજવણી થાય. બંધનોથી બધાયેલો માનવી આ સમયમાં પોતાને બંધનમુકત માને છે. હવામાં છલકાતો છાક તેને વિના કારણે પ્રસન્ન રાખે છે. લોકો પોતાની હૈયાહોળી ભૂલી સુખની દિવાળી મનાવે છે. વસંતના વૈભવમાં વર્ષોવર્ષ ફાગણ સુદ પૂનમે લોકો હોળીનો તહેવાર ઉજવે છે મનાવે છે. અઢાર પુરાણોમાના ઍક 'ભવિષ્યોત્તર પુરાણ'માં પણ હોળી સંબંધી વાતોનો ઉલ્લેખ છે. વળી શ્રી કૃષ્ણ સાથે તો હોળી ઉત્સવની વાતો જાડાયેલી જ છે. વ્રજનો વસંતોત્સવ વ્રજની હોળીમાં સામેલ થવાનું સપનું તો દરેક ને હોય છે. રાધા અને કૃષ્ણના પ્રેમની અભિવ્યકિતનું અનોખું રૂપ અહીં જાવા મળે છે. આમ હોળીનો તહેવાર ઉત્સવ મહાભારતકાળથી પ્રચલિત થયો હતો ઍમ કહી શકાય તે સમયથી આજ સુધીમાં હોળી ઉત્સવમાં અનેક ફેરફારો થતા રહ્નાં હશે.
ઉજવણીમાં પણ ફેર પડયો હશે છતાંયે જે ઉત્સાહથી આનંદથી આ તહેવાર ઉજવાય છે ઍમાં કોઇ ફેર પડયો નથી. ઉત્સાહથી છલકાતા વાસંતી ઉત્સવને મનાવવા માટે આ ઋતુમાં હોળી ઉત્સવ ઉજવાય છે. તેમાં આપણી કૃષિ પ્રધાન સંસ્કૃતિનું ય મહત્વ છે. આપણો દેશ કૃષિ પ્રધાન છે અને ફાગણ મહિનામાં પાકેલું નવું ધાન્ય આરોગતા પહેલા અગ્નિદેવને અર્પણ કરવું ઍ આપણી સંસ્કૃતિ છે. ઍટલે ફાગણી પૂનમે સમુહમાં ગામને પાદરે અગ્નિ પ્રગટાવી તેમા નવા ધાન્યની આહુતિ અપાય છે. આમ તો હોળીની કથા સૌ જાણે છે ઍ કથાનો સાર પણ ઍ જ છે કે અસુરી શકિત પર દેવી શકિતનો વિજય મેળવવો તમામ પ્રકારની અસુરીશકિતનો નાશ થાય ઍટલે પછી તેનો વિજય મનાવવો આ પવિત્ર તહેવારની સાંજે લગભગ દરેક ચાર રસ્તે છાણા અને લાકડાં ગોઠવી અગ્નિ પ્રજવલિત કરવામાં આવે છે. જેમા અગ્નિદેવ અને હોલિકા બંનેનું પૂજન કરવામાં આવે છે. અગ્નિદેવનું પૂજન ઍટલા માટે કે તેમણે પ્રહલાદને પોતાની જવાળામાંથી ભસ્મ થતા બચાવ્યો હતો. પ્રહલાદને બચાવવા લોકોઍ તે સમયે અગ્નિદેવને પ્રાર્થના કરી હતી. વળી હોલિકાનું પૂજન ઍ માટે કે ઍણે પોતાને વરદાનથી પ્રાપ્ત થયેલી ચૂંદડી પ્રહલાદને ઑઢાડી દીધી હતીઅને પોતે અગ્નિ સ્નાન કરી લીધું હતું. આમ આ દિવસે અગ્નિદેવ અને હોલિકાની
અબીલ, ગુલાલ, અક્ષત, કુમકુમ, ફૂલો વગેરેથી પૂજા કરીઍ છીઍ ખજૂર – ધાણી – નાળિયેરનો ભોગ ધરાવીઍ છીઍ શ્રધ્ધાળુઅો હોળીની પ્રદક્ષિણા કરે છે. સાથે પાણીની ધારાવાહી પણ કરે છે.
આમ હોળી ઍ આસ્થાના વિજયનું પ્રતિક છે. આસ્થાની જીતને વધાવવા માટે બીજા દિવસે રંગોત્સવ (ધૂળેટી) ઉજવાય છે. ધૂળેટીઍ લોકો ઍકબીજા પર ગુલાલ ઉડાડી નિર્ભેળ આનંદોત્સવ મનાવે છે. આમ, અસત્ય પર સત્યનો વિજય, અસુરો પર સુરોનો વિજય ઍટલે કે હોળી ઉત્સવની ઉજવણીની વાતો નારદપુરાણ, ભવિષ્ય પુરાણ જેવા પુરાણોમાં પણ છે. સંસ્કૃત સાહિત્યમાં તો વસંતઋતુ અને વસંતોત્સવ ઍ તો કવિઑનો પ્રિય વિષય ગણાયો છે. ઘણા મુસ્લિમ કવિઑઍ પણ આ ઉત્સવની ઉજવણીને પોતા કાવ્યમાં ગણી છે. ઘણા પ્રાચીનમંદિરો, ભીંતચિત્રો, મંદિરોની દીવાલો પર આ ઉત્સવના ચિત્રો જોવા મળે છે. વૈષ્ણવ હવેલીઑમાં ઉજવાતો ડોલોત્સવ તો સૌને પ્રિય છે આ ઉત્સવની ઉજવણી પાછળનો ઉદેશ તો છે આનંદનો નિર્ભેળ આનંદનો!