'દિલ ઢુંઢતા હૈ... ફુર્સત'....... સર્જન કરો, લાણી કરો અને દિલથી માણો: વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : નવેમ્બર, ૨૦૧૭
વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : નવેમ્બર, ૨૦૧૭
સંગીતમાં નવોન્મેષની તેમની ખોજને તેમણે રચેલા ફિલ્મસંગીતનાં મેઘધનુષ્યમાં એક છેડે આપણને મોઝાર્ટ જેવા સર્જકોનાં શાસ્ત્રીય પાશ્ચાત્ય સંગીત તો બીજે છેડે બંગાળ અને પૂર્વ ભારતનાં કેટલાય પ્રદેશોની લોકધુનો પર આધારીત અનેક ગીતો સાંભળ્યાં છે. આંખ બંધ કરીને 'મધુમતી'(૧૯૫૮)નું લાજવાબ યુગલ ગીત 'દિલ તડપ તડપ કર કહ રહા હૈ આભી જા તૂ હમસે આંખ ના ચુરા તુઝે કસમ હૈ આભી જા' યાદ કરો અને પછી સાંભળો તેની પ્રેરણાસ્રોત સમું, લગભગ ૧૫૦થી પણ વધારે વર્ષ જૂનું, સીલેસીયન (દક્ષિણ - પશ્ચિમ) પૉલીશ લોક ગીત Szla dzieweczka do laseczka (કિશોરી જંગલ કેડે જવા નીકળી).
[આજની પૉસ્ટના વિચારનાં હાર્દસમી માહિતીના સ્રોત તરીકે મેં સલીલ ચૌધરીનાં ફિલ્મ સંગીત પ્રદાનના સૌથી વધારે સંપૂર્ણ કહી શકાય એવા ઓનલાઈન ખજાના World of Salil Chowdhuryનો મેં આધાર લીધો છે તે વાતની સાભાર નોંધ આ તબક્કે લઈશ.
સલીલ ચૌધરીના પ્રશંસક અને જાતે પણ ઘણા વાદ્યોના નિપુણ કળાકાર એવા ગૌતમ ચૌધરીએ અહીં સલીલ ચૌધરીનાં બધાં જ ગીતોની સૉફ્ટ લિંક દસ્તાવેજ કરવાની સાથે સાથે એ ગીતનાં અન્ય ભાષાનાં વર્ઝનને આમને સામને શોધી શકાય તેવી લિંક પણ આપી છે. એ લિંક પર ક્લિક કરવાથી ઑડીયો ગીત સાંભળી શકાય તેવી બીજી બારી ખૂલી જશે.
સલીલ ચૌધરીનાં ગીતો પરથી તેમણે જ જૂદાં જૂદાં વાદ્યો પર રચેલી રચનાઓનાં કેટલાંક આલ્બમ્સ પણ બહાર પડ્યાં છે. પ્રસ્તુત છે એવી એક રચનાઃ
દિલ મેરા...ના જાને રે ના જાને રે - બિરાજ બહૂ (૧૯૫૪) - શમશાદ બેગમ – ગીતકાર: પ્રેમધવન
શમશાદ બેગમે મુજરા નૃત્યને જે માદકતા બક્ષી છે તેવી જ મોહક અપીલ ગાયત્રી બસુએ બંગાળી ફિલ્મ 'આજ સંધાએ'૧૯૫૪)માં ગીતનાં રૂપાંતરણ 'ના જાની રે ના જાની રે'માં પણ જાળવી રાખી છે.
(બંગાળી-)હિંદી - મલયાલમ ગીતો
ધીતાંગ ધીતાંગ બોલે, દિલ તેરે લિયે ડોલે - આવાઝ (૧૯૫૬) - લતા મંગેશકર – ગીતકાર: પ્રેમધવન
આ ગીતનું મલયાલમ રૂપાંતરણ ૧૯૭૫ની ફિલ્મ 'નીલોપોનમ'માં પી સુશીલા અને પી જયચંદ્રનના યુગલ સ્વરોમાં રચિત 'થૈયામ થૈયામ'માં સાંભળવા મળ્યું.
કઈ બાર યૂં ભી દેખા હૈ યે મનકી જો સીમા રેખા હૈ - રજનીગંધા (૧૯૭૪) - મૂકેશ – ગીતકાર: યોગેશ
આ ગીતનું એ વર્ષે જ તેલુગુ વર્ઝન પણ જોવા મળે છે – Nayanalu Kalise Toli Saari - ચેરમેન ચલામય્યા(૧૯૭૪)- પી. સુશીલા અને એસ પી બાલાસુબ્રમનીઅનનું યુગલ ગીત
Aami cholte cholte theme gechhi - પિન્કી ભટ્ટાચાર્ય
Kotobaar chhondo bodlaabey - ગૌતમ દાસગુપ્તા
Aami cholte cholte themey gechhi - લતા મંગેશકર
હિંદી - તમિળ ગીતો
અય મેરે દિલ ગા પ્યારકી ધુન પર - દિલકા સાથી (૧૯૮૨) - એસ જાનકી અને સાથીઓ – ગીતકાર: મનોહર
તમિળ વર્ઝન પારૂવમઝાઈ (૧૯૭૮)માં આ હિન્દી ગીતની ધુન Thenmalar Kannikal માં સાંભળવા મળે છે, જે પણ એસ જાનકીના સ્વરમાં જ છે.
Eemalarkayakal - Madanolsavam (૧૯૭૭) (મલયાલમ) - એસ જાનકી અને સાથીઓ
Ne Priyuraliki - અમર પ્રેમ (૧૯૭૮) (તેલુગુ) - પી સુશીલા
આટલું પૂરતું નહોતું તે ક્યાંકથી સાવ જાણીતી ન હોય એવી હિંદી ફિલ્મ (મેરા દામાદ - ૧૯૯૫માં રીલીઝ) જેમાં આ હિંદી ગીત છે. ગૌતમ ચૌધરી કહે છે : કોઈક વાર મને એમ લાગે છે સલીલ ચૌધરી પોતે જ બનાવેલાં વર્ઝનનાં કોષ્ટકને નથી જોતા જણાતા - ઝિર ઝિર બરસે આજ ગગન સે - અનુરાધા પૌડવાલ, સબીતા ચૌધરી, અમિત કુમાર અને શૈલેન્દ્ર સિંઘ
(બંગાળી-)હિંદી - કન્નડ ગીતો
નામ મેરા નિમ્મો મુક઼ામ લુધીયાના - સપન સુહાને (૧૯૬૧) - લતા મંગેશકર, મન્ના ડે, દ્વિજેન મુખર્જી – ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર એકદમ દ્રૂત તાલનાં લોક નૃત્ય ગીતનાં સ્વરૂપે ફિલ્માવાયેલાં ગીતમાં લતા મંગેશકરને મન્ના ડે અને દ્વિજેન મુખર્જી બહુ અનોખી રીતે સાથ આપે છે.
આ ધુન ફરી એકવાર વાપરવા માટે સલીલ ચૌધરીને ૧૯૭૧ની એક કન્નડ ફિલ્મ, સમસ્યાફલ,માં કૅબરે નૃત્યની સીચ્યુએશનની તક મળે ત્યાં સુધી રાહ જોવી પડી હોય એમ લાગે છે. એ ગીત છે: એલ આર એશ્વરીના સ્વરમાં "Dooradinda bandanta sundaraanga jANa". ગીતની ધુનનાં માળખાં સિવાય ગીતનાં બધાં રૂપ બદલી ગયાં છે.ગૌતમ ચૌધરી નોંધે છે કે કન્નડ્ડ ફિલ્મનાં ગીતો પર નિયમિતપણે લખનારા લેખક સ્રીધર રાજન્નાએ લખ્યું હતું કે આ ગીત એશ્વરીએ ગાયેલાં કેબરે ગીતોમાં શ્રેષ્ઠ ગણી શકાય. ગીતમાં રૉક અને રૉલ શૈલીની ગિટારનો પ્રયોગ પણ બહુ અનોખો છે. ….ગીત આજે પણ પણ ઓરકેસ્ટ્રાવાળાઓ વગાડે છે અને આકાશવાણી પર પણ આવતું રહે.
આ બધાંનાં મૂળમાં બંગાળી લોકધુન હશે એવી અપેક્ષા પણ ખોટી નથી ઠરતી. મૂળ ધુનની બારીકીઓને રેકર્ડ કરઈ લેવા માટે સલીલ ચૌધરીને બંગાળી ગૈરફિલ્મી ગીતનાં માધ્યમમાં વધારે મોકળાશ અનુભવાતી હશે. - Jhilmil jhauer boney. (સબિતા ચૌધરી, ૧૯૬૩).
(બંગાળી-)હિંદી - ઉડીયા ગીતો
સલીલ ચૌધરીએ એક જ ઉડીયા ફિલ્મ સંગીતબધ્ધ કરી હતી - Batasi Jhada (1981). ફિલ્મમાં સબિતા ચૌધરીના સ્વરમાં ગીત છે Rimjhimi Nishaa Bharaaye Raakhi.
સમયના ક્રમ અનુસાર આ ગીતનું આ પહેલાંનું વર્ઝન બંગાળી ફિલ્મ આંતરઘાત (૧૯૮૦)નું ગીત – Jaanina jaanina - કહી શકાય, જે આશા ભોસલેના સ્વરમાં છે.
હિંદી વર્ઝન છેક ૧૯૮૯માં આવેલી સાવ ઓછી જાણીતી ફિલ્મ 'આખરી બદલા'માં સાંભળવા મળ્યું. ગીતના બોલ હતા - જાને કૈસા જાદૂ યે ચલ ગયા, જે આશા ભોસલેએ ગાયું છે.
હિંદીમાં તેનું વર્ઝન, ફિલ્મ 'મેરે ભૈયા'માં ધીમી લયમાં સાંભળવા મળે છે - પ્યાસ લિયે મનવા
સલીલ ચૌધરીએ ૧૯૭૦માં અને ૧૯૮૫માં એમ બે આસામી ફિલ્મોમાં ગીત રચના કરી છે,જેમાંથી કોઈ ગીતનું હિંદી વર્ઝન થયું જણાતું નથી.
ગુજરાતીમાં સલીલ ચૌધરીએ એક જ ફિલ્મમાં સંગીત આપ્યું છે - ૧૯૭૮ની ઘર સંસાર. આ ફિલ્મમાં ગુજરાતી લોકગીત ગાયક પ્રફુલ્લ દવે પાસે એમણે વેણીભાઈ પૂરોહિતે લખેલ હો હાલો હંસા હાલો રે ગવડાવ્યું હતું.
૧૯૮૦માં આ ગીતનું તેમણે બંગાળી વર્ઝન, આશા ભોસલેના સ્વરમાં, 'પરાબેશ'માં કર્યું - O Ghoomer Moyna Paakhi
જે ૧૯૭૫ની મલયાલમ ફિલ્મ 'રાગમ'માં પી. સુશીલાના સ્વરમાં Omanathinkal સ્વરૂપે થયેલું જોઈ શકાય છે.
કહેવાય છે કે આ ગીતનો પ્રેરણાસ્ત્રોત હતો ચાર્લી ચેપ્લીનની ફિલ્મ 'મુનલાઈટ'નું થીમ સંગીત.
આ ગીતનું ગૈર ફિલ્મી બંગાળી વર્ઝન Jhar Jhar More, જે સલીલ ચૌધરીએ હિંદી ફિલ્મોમાં 'બીસ સાલ બાદ'થી પદાર્પણ કરેલ બંગાળી નાયક બિશ્વજીતના કંઠમાં રેકોર્ડ કરેલ હતું.
સચિન દેવ બર્મન સિવાય એ સમયના બંગાળી સંગીતકારોએ મોહમ્મદ રફીનો ખપ પૂરતોજ ઉપયોગ કર્યો હતો. આજના અંકનું છેલ્લું ગીત સાંભળીએ સલીલ ચૌધરીએ છેક છેલ્લા ઉપાય તરીકે મોહમ્મદ રફી પાસે ગવડાવ્યું હતું એમ કહેવાતું શૈલેન્દ્રનું લખેલું 'પૂનમ કી રાત(૧૯૬૫)નું દિલ તડપે તડપાયે જિનકે મિલનકો તરસે વો તો ન આયે