કથા સપ્તાહ - ગત-અનાગત – (સંસાર-સંન્યાસ - 4)
You are here :HOME >> Features >> Novel >> કથા સપ્તાહ - ગત-અનાગત – (સંસાર-સંન્યાસ - 4)
મને શું થયું છે? આશ્રમમાં મારા કુટુંબને ભેગું કરીને હું શું કરવા માગું છું?
ઓમકારનાથ પાસે જવાબ નથી. ગુરુજીની આજે પ્રબળપણે ખોટ સાલે છે. ગુરુજી હોત તો મારા માર્ગïદર્શક બનત, મને સંભાળી જાણત...
કથામાંથી નીકળીને ધરમશાળા જતા અર્શ વગેરેને રસ્તામાં આંતરીને પોતે આગ્રહભેર આશ્રમમાં લઈ આવ્યા એની તો એ લોકોનેય નવાઈ લાગેલી. મારાથી સૌ કેવા પ્રભાવિત હતા. આશ્રમમાં લાવવા બદલ આભાર માનનારાં સાસુજી જાણે કે સાધુના વેશમાં મારો જમાઈ છે તો મને મારે-ઠપકારે-ધુતકારે કે બીજું કંઈ! મેં ચહેરો બદલાવ્યો ન હોત તો કથામાં અર્શને ભાળીને બધાની આંખો ચાર થઈ જાત, મારો ભૂતકાળ ત્યાં ને ત્યાં ખૂલી જાત!
ભૂતકાળ. ઓમે નિ:શ્વાસ નાખ્યો.
આજે તો પોતે સંસારથી વિમુખ રહ્યા એટલે શૅરબજારની ઊથલપાથલથી અલિપ્ત છે, પણ મને તો એણે જ ડુબાડ્યો. અણધારી મંદીએ હું દેવાળિયો થઈ ગયો... મારી ટિ૫ના આધારે રોકાણકારોના પૈસા ડૂબ્યા. ઓમ વાગોળી રહ્યા...
સુખમય જિંદગીમાં આવેલો ભૂકંપ સર્વસ્વ તારાજ કરી દેવાનો હતો. દેવયાનીને આવું કહેવા આનંદ અસમર્થ હતો.
હૈયાફાટ ચાહતો તે દેવયાનીને. હજી હમણાં તો તેને ગર્ભ રહ્યાનાં વધામણાં મળ્યાં. બધું વેચીસાટીને મારાથી દેવું ભરપાઈ થવાનું નથી. અરે, રોકાણકારોમાં કેટલાંક મોટાં માથાં તો એવાં છે જે નુકસાનની દાઝમાં મારી ગેમ કરાવી દે એ સાવ સંભવ છે! એવું તો બેજીવી પત્નીને કહેવાય જ કેમ?
આજુબાજુ કૂવો, ખાઈ, આગ જ હતાં. દેવીને મારીને તેનો વીમો પકવવા જેટલો ક્રૂર તો પોતે થઈ જ કેમ શકે? આત્મહત્યા સિવાય આરો નહોતો. બહુ વિચારતાં એક માર્ગ મળ્યો - ઓળખ-બદલી! મારો ચહેરો બદલાવીને હું આનંદ જ મટી જાઉં તો? આમાં સલામતી છે અને નવી શરૂઆતની ઉમ્મીદ પણ...
આ ઉપાય જચી ગયો. અત્યંત ગુપ્તપણે તપાસ આદરી આનંદે પ્લાન ઘડી કાઢ્યો. દેવીને પિયર મૂકી રાતોરાત મુંબઈનાં ઘરબાર વેચી કલકત્તાને બદલે ન્યુ યૉર્કની ફ્લાઇટ પકડી લીધી!
દેવી સુધ્ધાંને અંધારામાં રાખવી પડી. શું થાય? રોકાણકારો તેના પ૨, સાસુ-સસરા પર દબાણ લાવવાના. એ દરમ્યાન તેમનાથી હિન્ટ પણ અપાઈ ગઈ તો મારું કર્યુંકારવ્યું ધૂળમાં પડે! એના કરતાં સર્જરીના ચારેક મહિના હેમખેમ વીતી જાય તો વલસાડ પરત થઈ હું શ્વશુરજીને સઘળું સમજાવી દેવી સાથે નવી શરૂઆત માંડી શકું. ત્યાં સુધીમાં મારું સંતાન પણ જન્મી ચૂક્યું હશે. અમે બે, અમારું એક!
ન્યુ યૉïર્ક હૉસ્પિટલનો સ્ટે આવાં સમણાં ગૂંથવામાં જ વિતાવ્યો હતો.
જોકે હું ભૂલ્યો કે મારા ગાયબ થયા બાદ દેવયાની ઊલટું ભાંગી પડવાની... ઓમકારનાથ હાંફી ગયા - પત્ની યા સાસુ-સસરાને કંઈ પણ કહ્યા વિના ભાગવાની નાદાની મેં કરી જ કઈ રીતે! કેવળ મારી સલામતી ખાતર હું આટલો સ્વાર્થી બન્યો એનું પરિણામ શું આવ્યું?
નવા ચહેરે હું અમેરિકાથી મુંબઈના ઍરપોર્ટ પર ઊતર્યો એ સમગ્ર જટિલ ઘટનાક્રમ હેમખેમ પાર પડ્યાની ખુશી વલસાડના સાસરે પગ મૂકતાં વરાળ થઈ ગઈ. હજી તો રિક્ષામાંથી મહોલ્લામાં ઊતરું છું ત્યાં દેવીની પાછળ નાના છોકરાઓનું ટોળું તેને 'ગાંડી... ગાંડી...' કહીને મશ્કરી માંડતું દેખાયું.
પગ હેઠળથી જમીન સરકી ગઈ. ત્યાં શ્વશુરજીએ ઘરમાંથી નીકળી દેવીને ભીતર લીધી, છોકરાઓને ખખડાવી નાખ્યા.
'બિચાવી દેવી. ધણીના જતાં પાગલ થઈ ગઈ. તેની હાલત જોતાં ડૉક્ટરેે સાતમા મહિને ડિલિવરી કરાવી લીધી. રૂડોરૂપાળો દીકરો જણ્યો છે. કહે છે કે તેના બાપ જેવો જ દેખાય છે. સ્વભાવમાં પણ બાપ જેવો ન નીકળે તો ભયો-ભયો!'
પાડોશીઓ પાસેથી જાણ્યું. દીકરાનાં વધામણાંનો આનંદ પણ આનંદ અનુભવી ન શક્યો. દેવીને મેં પાગલ બનાવી દીધી! મારો સ્વાર્થ દેવીનું ચિત્તભ્રમ કરી ગયો!
જાત પ્રત્યે નફરત ઘૂંટાઈ. ચહેરો તો મેં બદલાવ્યો, પણ કયા મોઢે તેની પાસે જવું? મારી એવી લાયકાત જ ક્યાં રહી? મેં આ શું કર્યું! મારી જિંદગી ખાતર દેવીનું જીવતર નર્ક બનાવી દીધું? રોકાણકારોનો હાઉ નિરર્થક નીવડ્યો. એના કરતાં હું મારી યોજના કહીને ગયો હોત તો... અરેરેરે, મારા દીકરાનો હું ગુનેગાર ઠરી ગયો...
અપરાધની અવસ્થામાં પોતે હરિદ્વારની દોટ મૂકી. ત્યાંથી આશ્રમમાં આવી વસ્યા, પણ મારી દેવી જુઓ તો આજેય...
'આ તમારાં સગાં થાય છે?'
બ્રિજનાથના પ્રશ્ને ઓમકારનાથ ઝબક્યા, સ્વસ્થ થયા.
'સાધુને સંસારનાં સગપણ હોતાં નથી.' ઓમકારના જવાબની મક્કમતા તેમના ખુદના માટે વધુ હતી.
બ્રિજનાથ મનમાં હસ્યો : તમારો સંસાર ખુલ્લો થઈ ચૂક્યો મહારાજ. એના આધારે નરોત્તમભાઈ તમે તેમને ઇનકાર કર્યાનું વેર વસૂલશે ને તમારી બદનામી મારો માર્ગ મોકળો કરી દેવાની!
બ્રિજનાથથી દૂર સરકતા ઓમની નજર દેવયાની પર પડી. મૃદુ સ્મિત ફરકી ગયું. દેવીને અહીં મજા પડી ગઈ છે. હવે તેને મારો ડર નથી. માથી છૂટી થઈને આશ્રમના ચોગાનમાં કેવી રમ્યા કરે છે!
અને અર્શ... દીકરાને માની ચાકરીમાં જોઉં છું ને હૈયે ટાઢક છવાય છે. મારું કર્તવ્ય તું બજાવી રહ્યો છે! ધન્ય.
ત્યાં તે કાર્યાલય આગળ દેખાયો ને ચાર ડગલાં એ તરફ ચાલીને ઓમકારનાથે તેની સાથે વાત કરવાની તક ઝડપી લીધી.
'અર્શ, તમારા સંસારજીવનનો અછડતો પરિચય તારા નાનાએ આપ્યો...' ક્યારનું ભીતર સળવળતું ઓમના હોઠો પર આવી ગયું, 'તારા પિતા તારા જન્મ પહેલાંના તમને છોડીને જતા રહ્યા.. તને તેમની સૂરત મળી છે, પણ તેના માટે તારા હૈયામાં કેવી લાગણી છે? વેરની?'
પૂછતાં હૈયું ધડકી ગયું. દીકરો હમણાં જનક વિશેનો લાવારસ ઓકી નાખશે. કયો દીકરો આવા બાપને ચાહતો હોય! ભલે અર્શ તેનો ઊભરો ઠાલવી દે, મને ફિટકારે. હું સ્વસ્થતાપૂર્વક દરેક ઘા ઝીલી લઈશ. તેમને અહીં લાવવાનું આ જ કદાચ પ્રયોજન રહ્યું હોય! ઓમકારે આગઝરતા શબ્દોની અપેક્ષા રાખી હતી, પણ...
'પિતા? કોણ પિતા?'
અર્શની નિર્લેપતા જ્વાળામુખીના લાવાથી વધુ વસમી લાગી.
'જે પુરુષ કાયરની જેમ મારી માને છોડી ગયો, જેના જીવિત હોવાના ખેરખબર નથી, કાયદાની દૃષ્ટિએ સાતથી વધુ વ૨સ લાપતા રહેનારને મૃત ગણાય, તેના પ્રત્યે સેવેલું વેર વાંઝણું રહે, એના કરતાં તેને સ્થાનભ્રષ્ટ, સ્મૃતિભ્રષ્ટ બનાવી દેવામાં વેરની વસૂલાત છે.'
ઓમકારનાથ સ્તબ્ધ.
'આ મારા નાનુની સમજ છે. મારા નામ પાછળ નાનુનું નામ છે. મારી સૂરત મારી પોતાની છે. હું મારી માનો દીકરો છું. તમે કહો છો તે વ્યક્તિ સાથે મને કંઈ જ લાગતુંવળગતું ન હોય તો લાગણી કેવી? '
ઓમકારનાથ પાસે જવાબ નહોતો.
આખી રાત ઓમ વિચારવશ રહ્યા. મારા પ્રિયજનોએ મને વિસરવાની સજા આપી છે. તેમના સંસારમાં મારું કોઈ સ્થાન નથી તો શું મારે મારા સંન્યાસમાંથી પણ તેમને ભાવભીની વિદાય દેવી ઘટે? અર્શે કહ્યું કે માની સંભાળ ખાતર તે નહીં પરણે. દીકરો સંસારમાં સંન્યાસીની જેમ રહે એ ઉચિત કે પત્નીની સંભાળ લેવા સાધુ સંન્યાસ છોડે એ યોગ્ય?
બેઠા થઈ ગયા ઓમ. હું સંન્યસ્ત છોડવાનું તો વિચારી જ કેમ શકું? દેવી નોંધારી હોત તો ભગવાં ત્યજતાં બીજી પળનો વિચાર ન કરત, એમાં મારા પાપનું પ્રાયિત્ત હોત; પણ એવું ક્યાં છે? અરે, મારો અર્શ તો શ્રવણ છે. શ્રવણને માવતરનાં રખોપાંનો બોજ ન હોય, ખુશી હોય અને એ જ તેનું સુખ હોય.
નહીં, સ્થિર થયેલા સંસાર કે સંન્યાસના કોઈ છેડાને છંછેડવામાં મજા નથી. મારા સ્નેહીજનો ખુશ છે, સુખી છે એટલો સંતોષ જ આ મેળાપનું તાત્પર્ય. ઠેઠ ત્યારે ઓમકારનાથને નીંદર આવી.
સવારે જોકે ઓમ પૂજાકાર્યમાંથી પરવાર્યા ત્યારે જાણ્યું કે અર્શ-દેવી, સુરેશભાઈ-સાવિત્રીબહેન આશ્રમમાંથી વિદાય લઈ ચૂક્યાં છે. અજુગતું લાગ્યું. મને મળવાય ન રોકાણાય?
'કહેતા'તા કે ધરમશાળામાં નાહી-ધોઈ કથામાં પહોંચવાની ઉતાવળ છે...' બ્રિજનાથે માહિતી આપી, 'એટલે પછી મેં રિક્ષા મગાવીને રવાના કર્યા.'
'એ તેં ઠીક કર્યું બ્રિજનાથ.' ઓમે કહ્યું ત્યારે જાણ નહોતી કે ધરમશાળા જવા નીકળેલી રિક્ષા એવા નિર્ધારિત ઠેકાણે પહોંચી જ નથી!
'ચિંતા ન કરો, તમને અહીં કોઈ તકલીફ નહીં વર્તાય.'
કેવડિયા કૉલોનીના અલાયદા પડતા ક્વૉર્ટરમાં નરોત્તમભાઈ અર્શ વગેરેને કહી રહ્યા છે, 'શું છે કે આપણા કથાકાર ધર્મના કામમાં થોડા આડા ફાટ્યા છે. તેમને મોઘમમાં સમજાવવા તમને અહીં લવાયા છે. બસ, અડધી વેળનો સવાલ છે.'
અર્શને ત્યારે જરાતરા રાહત થઈ. ઓમકારનાથનો આશ્રમ તેને ગમ્યો હતો. ખુદ ઓમકારનાથ પોતે કેટલા વાત્સલ્યસભર લાગ્યા. કદાચ માની નિદોર્ષતાથી પ્રેરાઈને તેમણે અમને આશ્રમે તેડાવ્યા. તે માણસ ધર્મના કામમાં આડો ફાટે એ જોકે સમજાયું નહીં. ઓમકારનાથ એવા લાગતા તો નથી. હા, પેલા બ્રિજનાથનું કહેવાય નહીં!
એ જ લુચ્ચો સવારે અમારી ઓરડી પર આવ્યો - સ્વામીજીએ (ઓમ) કહેવડાવ્યું છે કે કામકાજની વ્યસ્તતાને કારણે અત્યારે નહીં મળાય. મેં રિક્ષા તેડાવી છે; તમારે ધરમશાળા જવું હોય તો એમ, નહીંતર સીધા નદીતટે કથામંડપમાં પહોંચો...
ઓમને મળ્યા વિના જવાનું અરુચિકર લાગ્યું, પરંતુ તેમનો આદેશ પણ કેમ ટળાય?
જોકે રિક્ષાવાળો 'જુદા રસ્તેથી જઈએ છીએ' કહીને આ એકાંત જગ્યાએ લઈ આવ્યો જ્યાં અમારી રાહ જોતા આ મહાશય કહે છે કે ચિંતા ન કરો!
'અહીં મારા બે નોકર છે. તે તમારું પૂરતું ધ્યાન રાખશે. જોઈતું-કરતું હોય તો મગાવી લેજો. થાક્યા હશો, અંદર આરામ કરો.'
આદેશ જેવી તેમની વિનવણીએ અર્શ વગેરેએ ઊભા થઈને ભીતર ચાલવા માંડ્યું. તેઓ દેખાતા બંધ થયા એટલે નરોત્તમભાઈએ મોબાઇલ ઘુમાવ્યો.
કથામાં જવા તૈયાર થતા ઓમ નરોત્તમભાઈના ફોને કાર્યાલયમાં આવ્યા. શેઠિયાએ સવાર-સવારમાં મને શું કામ સાંભર્યો એની ગુથ્થી એક જ વાક્યમાં ઉકેલી નાખી નરોત્તમભાઈએ...
'અર્શ-તેની મા, તેનાં નાના-નાની અત્યારે મારા મહેમાન છે. તેમના બદલામાં મને તમારી આશ્રમ બાબતની મંજૂરી જોઈએ.'
ખળભળી જવાયું. આ તો બ્લૅકમેઇલિંગ છે. અર્શ વગેરે મહેમાન નહીં પર બંદીવાન હોવાની બૂ આમાંથી ઊઠે છે.
બ્રિજનાથ! તેણે તેડાવેલી રિક્ષા અર્શ વગેરેને નરોત્તમભાઈના શરણમાં લઈ જાય મતલબ તે પણ શેઠિયા સાથે મળેલો છે? અરેરેરે...
'અર્શની ફૅમિલીનો સોદો તમે મારા સિદ્ધાંત સાથે કરવા માગો છો?' ઓમે પરાણે સ્વચ્છતા દાખવી. 'શું કામ?'
નરોત્તમભાઈને તેમની નિ:સ્પૃહતા ખટકી. દાઢમાં બોલ્યા, 'વાહ મહારાજ, સત્ય વચન મારી પાસે બોલાવવા માગો છો તો સાંભળો. અર્શનો ચહેરો પૂર્વાશ્રમના તમારા ચહેરા જેવો છે કે નહીં!'
ઓમના કાળજે ચીરો પડ્યો. આ એક વાક્યમાં શેઠિયાએ મારો ભૂતકાળ ઉઘાડો પાડી દીધો! તેમને કેમની જાણ થઈ?
'એ મહત્વનું નથી. મુદ્દો એ છે કે તમે તમારી ફૅમિલી માટે સિદ્ધાંતનું બલિદાન દેવા માગો છો કે નહીં?' ઉદાર બનતા હોય એમ તેમણે ઉમેર્યુ, 'ચલો, એ માટે તમને આજે વ્યાસપીઠથી ઊતરવા સુધીનો સમય આપ્યો. જો જવાબ ના હશે તો તમારા પરિવારને તો કંઈ નહીં કરું, પણ તમારા પૂર્વાશ્રમનાં પૅમ્ફ્લેટ્સ ગામેગામ ફરતાં થઈ જશે એની ગૅરન્ટી. પછી તમે ન સાધુ રહેશો, ન સંસારવાળા તમને સ્વીકારશે! સમજ્યા મહારાજ?'
ફોન કટ થયો. રિસીવર મૂકતા ઓમકારનાથના દિમાગમાં ઝંઝાવાત ફૂંકાતો હતો. આવી જ એક કટોકટીમાં પોતે સંસારમાંથી ભાગ્યા હતા, હવે શું સંન્યાસ છોડવો કે ૫છી...
સામા છેડે પોતાની ખંધાઈ પર મુસ્કુરાતા નરોત્તમભાઈને જાણ નહોતી કે તેમનો વાર્તાલાપ દરવાજે કાન માંડીને અર્શ સાંભળી ચૂક્યો છે!
ઓમકારનાથ મારા પિતા છે? તેના રૂંવે-રૂંવે ઝણઝણાટી ફેલાઈ ગઈ.
આ બાજુ કાર્યાલયની બારી આગળ ઊભો બ્રિજનાથ ઓમનો સંવાદ સાંભળીને આઘાત પામ્યો. નરોત્તમભાઈએ આ શું કર્યું?
ગઈ સાંજે વસાવાસાહેબનાં બહેન થકી ઓમનો ગતખંડ ઉખેળ્યો એની જાણ નરોત્તમભાઈને કરતાં તેમણે અર્શ વગેરેને કબજામાં લઈ રાખવાની યોજના ઘડી કાઢી. મારણ પાસે હોય તો વાઘનો શિકાર થઈ શકે! પોતે તેમની યોજના પ્રમાણે બધું પાર પાડ્યું. હવે શેઠિયો પાટલી બદલે એ કેમ ચાલે? ખરેખર તો ઓમનો ભૂતકાળ ખુલ્લો પાડીને તેની ઇમેજમાં પંક્ચર પાડવાનું હતું. એને બદલે શેઠ એનો સોદો કરીને ઓમને જ નવા આશ્રમનો સત્તાધીશ બનાવતા હોય તો એ નહીં બને. હવે સમજાય છે કે જેણે કેવળ ઓમને બદનામ કરવો હોય તેણે તેના પરિવારને નજરકેદ કરવાની જરૂર જ ન હોય. નરોત્તમે મને મૂરખ ઠેરવ્યો, પણ હવે હું જ તારો દાવ ઊલટો પાડવાનો શેઠિયા!