લ્યો, આ ચીંધી આંગળી – વિનોદ ભટ્ટ: સોનાનું હૃદય અને રૂપાની કલમ – વેબગુર્જરી
લ્યો, આ ચીંધી આંગળી – વિનોદ ભટ્ટ: સોનાનું હૃદય અને રૂપાની કલમ
by Ashok Vaishnav • June 3, 2019
૧૯૩૮ની સાલની ઉત્તરાયણના દિવસે એટલે કે ૧૪મી જાન્યુઆરીએ પૃથ્વી પર અવતરેલા વિનોદ ભટ્ટ મૃત્યુ સામે અગાઉ તો અનેક વખત, પરંતુ ૨૦૧૮ ના મેની ૨૩ મી તારીખે તો ખરેખરા અર્થમાં મરણતોલ ઝઝૂમીને અતીતના ભેદી પર્દા પાછળ સરકી ગયા. એમનું આખું નામ વિનોદ જશવંતલાલ ભટ્ટ. પરિશુદ્ધ સોના જેવું હૃદય ધરાવનારા વિનોદ ભટ્ટ અદ્વિતીય હાસ્યસાહિત્યકાર હતા. એ તો એમની ઓળખ, એમનો ચહેરો હતો. પણ મૂળભૂત રીતે તો ટૂંકી વાર્તાનો જીવ હતા. તેમની એક ટૂંકી વાર્તા 'યુધિષ્ઠીર' રઘુવીર ચૌધરી સંપાદિત 'સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી નવલિકાઓ'માંથી મધુરાયના વાર્તામાસિક 'મમતા'ના મારા વિભાગ 'અતીતરાગ'માં મેં લીધી હતી ત્યારે અનેક વાર્તાકાર મિત્રોએ એ વાર્તા તરીકે જ જાણી અને માણી હતી. (એ વાર્તા આ લેખને છેડે મુકવામાં આવી છે) શબ્દાર્થમાં પણ એ ટૂંકી જ છે, પણ વિનોદ ભટ્ટ્ની કરામત એવી કે એ સાવ ઓછા શબ્દોમાં પણ કોઇ ટુચકાને નહિં, વિશુધ્ધ વાર્તાને જ વ્યક્ત કરે છે. લાઘવભર્યા વ્યંગનો એ એક મઝાનો નમૂનો છે. એનું આથી વધુ વિવરણ એની અસરને મોળી પાડી દેનારું જ નિવડે.
'સંદેશ'માં ૧૯૬૧ ની આસપાસથી રમૂજલક્ષી ટૂચકા-લેખનથી શરૂઆત કરનારા વિનોદ ભટ્ટ સ્વયંમાં જ ઉત્ક્રાંત થતાં થતાં ગુજરાતી હાસ્યસાહિત્યના મર્મજ્ઞ અને શિર્ષસ્થ સર્જક બની રહ્યા. હાસ્યસાહિત્યના અનેક પુસ્તકો આપવા ઉપરાંત તેમણે 'વિનોદવિમર્શ' (૧૯૮૭) હાસ્યરસની સૈધ્ધાંતિક ચર્ચા કરતું પુસ્તક પણ આપ્યું. પોતાને અસલમાં વહાલું સ્વરૂપ નવલિકાનું એટલે એક નવતર પ્રકારનું વાર્તાસંપાદન 'શ્લીલ-અશ્લિલ' (૧૯૬૭) પણ એમણે આપ્યું જેની ઉમેરા અને બાદબાકી ભરેલી નવી આવૃત્તિ પણ ગુર્જર પ્રકાશન દ્વારા તૈયાર થઇ રહી છે. તેમનું બીજું એક વધુ નોંધપાત્ર પ્રદાન તે એમના વ્યક્તિલક્ષી હળવા છતાં સુરેખ ચરિત્રનિબંધો. એના પણ અનેક સંગ્રહો થયા. એમાંનાં થોડા- 'વિનોદની નજરે'(૧૯૭૯), 'નર્મદ:એક કેરેક્ટર' (૧૯૮૯), 'શેખાદમ-ગ્રેટાદમ (૧૯૮૫), 'સ્વપ્નદૃષ્ટા મુનશી'(૧૯૮૯), 'હાસ્યમૂર્તિ જ્યોતિન્દ્ર દવે'(૧૯૮૯). એમનું સર્જન એટલું તો વિપુલ છે કે તેની સંપૂર્ણ યાદી અહિં આપવી શક્ય નથી.
વિશુધ્ધ હાસ્ય-કટાક્ષની પ્રબળ રગ ધરાવતા વિનોદ ભટ્ટને ઇનામ-અકરામો પણ મબલખ મળ્યાં. 'કુમાર ચંદ્રક' થી માંડીને રણજિતરામ ચંદ્રક સુધ્ધાંની તેમને નવાજીશ થઇ તો 'ચિત્રલેખા'નો વજુ કોટક પુરસ્કાર પણ તેમને મરણોત્તર એનાયત થયો .
મૃત્યુપર્યંત સૌને પોતાના સહજ વિનોદથી મરકાવતા રહેતા વિનોદ ભટ્ટના થોડા અંગત મિત્રોને તેમની અવસાનની તારીખ 23-મી મે ની શાંત સંધ્યાએ તેમના પુત્ર સ્નેહલ ભટ્ટે પોતાના નિવાસસ્થાનના નાનકડા આંગણામાં નિમંત્ર્યા હતા. ભેગા થનારામાંથી કેટલાકે વિનોદ સાથેના પોતાના સંભારણાને નિરાડંબરી શબ્દોમાં વ્યક્ત કર્યા હતા. રતિલાલ બોરીસાગરે તો સ્મૃતિઓ તાજી કરવાની સાથોસાથ વિનોદના આંતર-બાહ્ય વ્યક્તિત્વને બરોબ્બર ચિતરી આપતા પોતાના સુંદર લેખનું વાચન કર્યું હતું.
અશોક દવે અને બીજા મિત્રોએ પણ એમના વિષે વાતો કરી. મેં જે વાતો કરી તે તો આ લેખમાં છે જ, પરંતુ વિનોદના અંતિમ કહેવાય તેવા સમયગાળામાં તેમને શિષ્યભાવે સેવનારા ભાગ્યેશ જહા, ઉપરાંત ગુર્જર પ્રકાશનના મનુભાઇ શાહ અને ઉર્વીશ કોઠારી (બન્ને મિતભાષી), વિવેક-અને શિલ્પા દેસાઇ, બિનીત મોદી, ગિરીશ ભગત. કલાકાર અરવિંદ બારોટ અને બીજા અનેક આ સ્મૃતિસંવેદનના ઉપક્રમમાં સહભાગી બન્યા. વિનોદની પ્રચ્છન્ન ઉપસ્થિતી અનુભવી શકાય તેવું એનું આયોજન હતું. મારી પોતાની તેમના વિષેની વાતો આ લેખમાં પ્રસ્તુત છે.
એ માણસ આપણો સાચો દોસ્ત હોય છે, કે જે આપણી જામેલી ગ્રંથીઓ તોડવાનું કામ કરે છે.
મારા અનેક દારુણ પ્રશ્નો હતા. મારી તેવીસ વર્ષની વયથી જ એ પ્રશ્નોને ઉકેલવાની મારી નાકામીઓએ મારા મનમાં અનેક ગ્રંથીઓ રોપી દીધી હતી. આ મારું આત્મકથ્ય નથી એટલે બીજી કોઇ ગ્રંથીઓની વાત નથી કરવી. કેવળ એક – લઘુતાગ્રંથીની જ વાત કરું કે જેનો સંબંધ વિનોદ ભટ્ટની વાત સાથે છે.
અણગમતી ડીગ્રી બી.કોમની, અણગમતી નોકરી તે સરકારી ઑડિટરની, અને બીજા અનેક 'ખોટા' આવી પડેલા સાંસારિક સંઘર્ષો વચ્ચે મારી કુદરતી સાહિત્ય સરવાણી મૃત:પ્રાય થઇ ગઇ હતી. 'ચાંદની', આરામ', 'સવિતા' અને 'નવચેતન' જેવાં સામયિકોમાં આવતી મારી વાર્તાઓ અને એમાં મને અવારનવાર મળતા ચંદ્રકો, ઇનામોથી અને કંઇક તો વાર્તાઓની થોડી ગુણવત્તાથી થોડા પારખુઓ પાસે મારી થોડી ઓળખ બની હતી, પણ એ સિવાય સુરેશ જોશીના આધુનિકતાના સપાટાએ મને મારા મનથી સાવ નગણ્ય બનાવી મુક્યો હતો. સરકારી નોકરી બદલીને બૅન્કની નોકરી લીધી, પણ આંકડાઓથી પીછો છૂટે એમ નહોતો. મારી નબળાઇ તે એ છે કે એક સમયે હું એક જ લક્ષ્ય પર ધ્યાન આપી શકું (એકાવધાની છું). એટલે બૅન્કની નોકરી લીધા પછી તો લેખન સાવ વિસારે પડ્યું. ઇનામો ફંટાઇને સાહિત્યને બદલે બૅન્કની કામગીરીના માર્ગે મળતાં થયાં.
એ અરસામાં, ૧૯૭૩ની સાલમાં મારે અમદાવાદ આવીને રહેવાનું થયું. સાંજે છ વાગે ઇન્કમટેક્સ પાસેની મારી ઓફીસેથી છૂટતો અને સાયકલ લઇને નવા વાડજમાં થીરપુર(થરાદ) સોસાયટીના મારે ઘેર થાકેલો પાકેલો પહોંચતો. બે ચાર દિવસે વાર્તાકાર મહેશ દવે ( જે આ થોડા પારખુઓમાંનો એક) મને ઓફીસે છ વાગે મળવા આવતો. અમે સામેની કોઇ હોટેલમાં ચા પીવા જતા. ક્યારેક આસ્ટોડીયા ઢાળની પોળમાં એક માસીને ત્યાં 'પ્યાલી' પણ બીતા બીતા પી આવતા. મહેશ દવે સુરેશ જોશી યુગનો ઝગમગતો તેજસ્વી વાર્તાકાર હતો. પોતાની નવી નવી વાર્તાઓની વાતો કરતો અને એથી તો મારામાં વધુ નિર્વેદ પ્રગટતો. કારણ કે એ આધુનિકતાવાદી હતો અને મને એવું લખતા આવડતું નહિં. મારી લઘુતાગ્રંથી એથી વધુ ઘેરી બની જતી.
પણ એક સાંજે એ એક એવા મિત્રને લઇને આવ્યો કે જેનો ચહેરો લાલ ગલગોટા જેવો હતો. ગાલ પણ બાળક જેવા ફૂલેલા હતા.ચહેરા ઉપર થોડી શરારત અને નિમંત્રક સ્મિત. હું તરત ઓળખી ગયો. એ વિનોદ ભટ્ટ હતો, જે સામેની ઇન્કમટેક્સ ઓફીસમાંથી મને મળવા માટે જ મહેશની સાથે થઇ ગયો હતો. મને એ પણ યાદ આવ્યું કે ૧૯૬૪ માં એ નરેન્દ્ર દવેના 'સાહિત્ય સંગમ'ના કાર્યક્રમમાં હાજરી આપવા અમારા જેવા જ નવજુવાન લેખક દિનકર જોશી સાથે રાજકોટ આવ્યો હતો. ઉત્સવના ત્રણ દિવસ મેં એ નવા દોસ્તોને મારી એક્લખોલીમાં સાચવ્યા હતા. પલંગ તો હતા નહિં. અમે ત્રણે ભોંય પર સાંકડમોંકડ પથારીમાં આળોટતાં આળોટતાં મોડી રાત સુધી વાતો કરતા. અમારી પરસ્પર ઓળખાણ 'ચાંદની', 'આરામ' અને 'નવચેતન' જેવા સામયિકોના માધ્યમથી હતી જ. અમે સૌ નવોદિતો હતા. વિનોદ ભટ્ટ મારાથી બરાબર છ મહિના મોટા હતા. જો કે, રાજકોટની આ મુલાકાત પછી કોઇ ખાસ સંપર્ક જળવાયો નહોતો. અને આજે આમ અચાનક !
અમે નીચે જઇને ચા પીધી. ત્યાં લાગલું જ એણે પૂછ્યું: " તારો વાર્તાસંગ્રહ ક્યારે બહાર પાડે છે ?'
મને આશ્ચર્ય થયું. સીધી આ જ વાત !
'ના રે ભાઇ, મારું ચોપડું તે કોણ બહાર પાડે ?' મેં કહ્યું: ' આપણે આ મહેશની જેમ આધુનિકવાળા નહિં."
ધારું તો અહિં એ પછીના આખા સંવાદો ઉતારી શકું. પણ હું એ નથી ભૂલવા માગતો કે આ લેખ વિનોદ ભટ્ટ વિષેનો છે, મારા વિષેનો નહિં. એટલે એ બધા સંવાદો ગાળીને સીધો જ હું રિલીફ રોડ પરના પીરમહમ્મદ શાહ મેન્સનની વાત કરું, જ્યાં ભીખાભાઇ ઠક્કર નામે એક સજ્જન 'રૂપાલી પ્રકાશન' ચલાવતા હતા.ત્યાં મારે કોઇ જ ઓળખાણ નહોતી પણ વિનોદની બે ત્રણ નાની નાની ચોપડીઓ એમણે છાપી હતી. વિનોદ મને એમ કહીને ત્યાં પરાણે લઇ ગયો હતો કે ' જો દોસ, તારી વાર્તાઓ મને બહુ ગમે છે. ઠીક ઠીક વાર્તાઓય ભેગી થઇ હશે. પણ જો, સંગ્રહ થયા વગર પર્સનાલીટી બંધાતી નથી. એટલે હવે તું તારો વાર્તાસંગ્રહ બહાર પાડવાની હા નહિં પાડે તો તને મારું અલ્ટીમેટમ કે….'
.હું ચમકી ગયો. ત્યાં એ બોલ્યો: '….તો હું તારી સાથે જીવનભર નહિં બોલું.'
વિનોદના આ નિઃસ્વાર્થ ત્રાગા સામે હું ઝૂકી ગયો હતો. એટલે અમે એ સાંજે ભીખાભાઇ ઠક્કર પાસે ગયા હતા. રિલીફ રોડ પર પીર મહમ્મદશાહ મેન્શનના ડેલામાં સાવ નાની ઓરડી જેવી એમની પબ્લીશિંગ શોપમાં અમારી મુલાકાત થઇ. ભીખાભાઇએ આવકાર તો આપ્યો. પણ બે શરત મૂકી. મારો વાર્તાસંગ્રહ છાપવા એ રાજી નહોતા. પણ મારે એમને રમેશ પારેખનો એકાદ કાવ્યસંગ્રહ પ્રકાશન માટે લાવી આપવો ( જે પછી લાવી આપ્યો અને એમણે પ્રગટ પણ કર્યો. એ સંગ્રહ તે 'ક્યાં?') અને બીજી શરત મારા માટે આકરી હતી તે એ કે મારે એમને નવસો રૂપિયા આપવા અને એ મને તેટલી કિમતની મારા પુસ્તકની નકલો આપે. મને એ શરત કે રકમ માફક નહોતા અને અમસ્તોય હું મારુ કોઇ પુસ્તક બહાર પડે એ વિષે ખાસ ઉત્સુક નહોતો. એટલે હું ના પાડવા જતો હતો. પણ હું મોં ખોલું તે પહેલાં તો વિનોદે જ ભીખાભાઇને એક જ શબ્દ કહી દીધો :'મળી જશે'
અમે સરખી ઉંમરના, તોય આ વાક્યમાં ત્યાં એની વડીલાઇ દેખાઇ આવી. એટલે પછી મેં એનું વેણ ન ઉથાપ્યું. રૂપિયા ભલે મેં જોગવી જ લીધા. અને મારો પહેલો વાર્તાસંગ્રહ, બલકે મારું પહેલું પુસ્તક 'ખલેલ' બહાર પડ્યું. બીજે વર્ષે (૧૯૭૬માં) એને 'ક્યુરેટર ઓફ લાઇબ્રેરીઝ' દ્વારા ગુજરાત સરકારનું શ્રેષ્ઠ પુસ્તક તરીકેનું બીજું ઇનામ ત્રણસો રુપીયાનું મળ્યું. (પહેલું ઇનામ મળ્યું હતું પ્રવીણ ગઢવીના વાર્તાસંગ્રહ 'સુરજપંખી'ને. પ્રવીણ ગઢવી આગળ જતાં કલેકટર બન્યા અને ૨૦૦૫-૬ની સાલમાં લાઠીમાં કલાપીની જન્મભૂમિના સ્મારકને ઉભું કરવામાં યશોભાગી બન્યા.) આ ઇનામ હતું તો સાત વર્ષે પાકતા નેશનલ સેવિંગ્સ સર્ટિફિકેટ્સના રુપમાં, પણ એનાથી વર્ષોથી જામેલી મારી લઘુતાગ્રંથી તૂટી. વિનોદ ભટ્ટે આ કામ કરીને મારા માટે સાહિત્ય જગતના દરવાજા ખોલી આપ્યા અને મારામાં અહંકાર નહિં, પણ હુંકાર પ્રગટાવી આપ્યો. મારી નિસ્તેજતા એને કારણે જ દૂર થઇ. આજે પણ જ્યારે જ્યારે મારું કોઇ નવું પુસ્તક પ્રગટ થાય છે.પછી ભલેને તે એકસઠમું હોય પણ ત્યારે ત્યારે મને વિનોદ ભટ્ટનું સ્મરણ થયા વગર રહેતું નથી. એક ઋણભાવ અનુભવાય છે.
પણ એક અનન્ય પ્રસંગ સ્મરણમાં જડાઇ ગયો છે. અમે બેઉ એકમતે માનતા અને સાચું જ સમજતા કે અમે બન્ને દ્રુતવાક ( એકદમ ઝડપથી બોલનારા અને ક્યારેક તો જીભ અચકાતી હોય તેમ અસ્પષ્ટ બોલનારા) છીએ. 'દ્રુતવાક' જેવો કોઇ શબ્દ ડિક્શનેરીમાં નથી, પણ મેં અમારા માટે બનાવ્યો હતો અને મેં મારી નવલકથા 'અવતાર'માં એ પહેલી વાર વાપર્યો હતો. એ સંદર્ભે વાત કરું તો ૧૯૭૫-૭૬માં હું 'વિજયા બૅન્ક'માં વડોદરા હતો. એ દિવસોમાં અમારા વક્તવ્યો-બક્તવ્યો કોઇ ગોઠવતું નહિં. એવો કોઇ ખાસ ચાલ પણ સાહિત્યજગતમાં નહોતો. એવામાં એક દિવસ અચાનક વિનોદ મારી રાવપુરાની ઓફીસે આવી ચડ્યો. બસમાંથી ઉતરીને સીધો જ મારે ત્યાં આવ્યો હતો. હાથમાં માત્ર કાપડની એક થેલી હતી અને સિકલ પર તરત જ નોંધ લેવી પડે એવો મુંઝવણનો ભાવ. સારું થયું સમયસર આવ્યો હતો બાકી હું તો આકાશવાણી પર એક વાર્તા વાંચવા જવાની ઉતાવળમાં હતો. (જ્યાં વાર્તાકાર વિનેશ અંતાણી પ્રોગ્રામ એક્ઝીક્યુટીવ હતા.) એ ઘડીએ વિનોદના ઉદ્વેગનું કારણ પૂછવા-સમજવા જેટલો વખત મારી પાસે નહોતો.'શું આવવાનું થયું?' ના મારા સવાલના ખુલાસામાં એણે માંડ એટલું કહ્યું કે આજે વડોદરામાં ડૉક્ટરોના કોઇ અધિવેશનમાં બોલવાનું એને નિમંત્રણ છે. આમ તો આવત નહિં, પણ 'દ્રવ્ય'( આ એનો જ ખાસ શબ્દ !) મળવાનું છે એટલે આવ્યો છું. લેક્ચર સાડા આઠ વાગે છે.
'ચાલ, મારી સાથે.' મેં કહ્યું :' આકાશવાણીમાં મારું સાડા છ વાગે રેકોર્ડીંગ છે. વિનેશ પણ મળશે. એ પતાવીને આપણે નીકળી જઇશું. મારી પાસે સ્કૂટર છે. હું તને મુકવા આવીશ અને તને સાંભળવા બેસીશ પણ ખરો."
એણે હા તો પાડી પણ એ મુડમાં નહોતો એ તો હું જોઇ શક્તો હતો. મુડલેસ માણસ લેક્ચર કેવી રીતે આપશે એ સવાલ થાય એવો તો એનો ચહેરો હતો. પણ વધુ પડપૂછનો સમય મારી પાસે નહોતો. અમે બૅન્કમાંથી નીકળી ગયા ત્યાં વિનેશ અમારી રાહ જ જોતો હતો. એ તરત જ મને સ્ટુડીયોમાં લઇ ગયો અને વિનોદને ડ્યુટીરૂમમાં બેસાડી દીધો, જ્યાં બેઠા બેઠા એ સ્પીકરમાંથી મારો અવાજ સાંભળી શકે.
અને આશ્ચર્ય ! મારું રેકોર્ડીંગ પતાવીને અમે બહાર નીકળ્યા ત્યારે વિનોદના ચહેરા પરની ઉદાસી કોણ જાણે કેમ ગાયબ થઇ ગઇ હતી ! એ પ્રસન્નચિત્ત દેખાતો હતો. એ જમાનામાં મોબાઇલ ફોન તો હતા જ નહિં કે કોઇ એને મળવા પણ આવ્યું ના હોય. તો એટલી વારમાં કોણ એની ગમગીની ખંખેરી ગયું ? રહસ્ય હતું, પણ પૂછવામાં જોખમ હતું. ફરી એને કશું યાદ આવી જાય અને ફરી એ એમાં સરી પડે તો ?
અમે એક મોટા કોન્ફરન્સ હૉલ પર પહોંચ્યા. વિનોદને સ્ટેજ પર લઇ જવામાં આવ્યો. અને મને એના મિત્ર તરીકે પહેલી રૉમાં જગ્યા આપવામાં આવી. ધીરે ધીરે હૉલ આખો ભરાઇ ગયો. વિનોદનું વક્તવ્ય અને તે પછી એની સાથે પ્રશ્નોત્તરીનો કાર્યક્રમ પણ થયો. બન્ને કાર્યક્રમોમાં વિનોદ બહુ જ ખીલ્યો અને બહુ જ સ્વસ્થતાપૂર્વક એની વાણી વહાવી.
એ પછી બધું પતાવીને અમે બહાર નીકળ્યા ત્યારે અચાનક જ એણે મારા ખભે પ્રેમથી હાથ મૂક્યો અને કાનમાં કહ્યું: "વહાલા,આ બધું તારા કારણે, હો !"
હું ચમકી ગયો. 'અરે!" મેં પૂછ્યું : "મારો આમાં શું ફાળો ? મેં શું કર્યું?" અને હસીને કહ્યું; " હા, ડ્રાઇવર તરીકે સ્કૂટર પર તને અહિં લઇ આવ્યો એ ખરું!"
"ના, એ નહિં !'" એ હસીને બોલ્યો: "આકાશવાણીમાં તારું રેકૉર્ડીંગ સાંભળ્યું ને ?"
'એ વખતે હું જોઇ શક્યો કે મારા કરતા દસ ગણું ફાસ્ટ બોલનારો આ માણસ માઇક સામે આવતાં આટલું ચોખ્ખું બોલી શકે છે, તો હું કેમ નહિં? હું એના કરતાં તો અમસ્તુંય કંઇક ચોખ્ખું બોલું છું !" એણે કહ્યું, "બસ. એ જ ઘડીથી મારો આત્મવિશ્વાસ બંધાઇ ગયો."
અને અમે બન્ને ખડખડાટ હસી પડ્યા. વિનોદના પહેલા જ વક્તવ્યમાં હિંમત બંધાવવાનું શ્રેય મને મળી ગયું! જાણે કે થોડા જ દિવસ પહેલાં મારી લઘુતાગ્રંથી ભાંગવાનો મેં એને બદલો આપી દીધો !
એ પછી તો સમયના અનેક વારાફેરા આવ્યા. ફરી નોકરીના સિલસિલામાં હું વર્ષો સુધી અમદાવાદની બહાર ફરતો રહ્યો. મહેશ દવેનો સાથ છૂટ્યો, પણ વિનોદની પ્રીત મારાથી છૂટી નહિં. દર મહિને-પંદર દિવસે પત્રાચાર થતો રહ્યો અને અમદાવાદ આવવાનું થાય ત્યારે રવિવાર સવાર તો એને ત્યાં નક્કી જ. રતિલાલ બોરીસાગર અને નિરંજન ત્રિવેદી પણ મોટે ભાગે હોય જ. દોસ્તી ગાઢ થતી ગઇ. 'તું તાં' ના સબંધો તો હતા જ, એમાં મધુરતા પણ ઉત્તરોત્તર વધુ ને વધુ ઘોળાતી ગઇ. હું એના લેખો વાંચીને એને જણાવું કે ના જણાવું પણ એ મારી દરેક વાર્તા વાંચીને બિલકુલ પોતાને લાગ્યું હોય તેવો અભિપ્રાય આપતાં અચકાતો નહિં. ગમે તેવો વિપરીત અભિપ્રાય એ મને આપી શકતો અને એ હું જરા પણ દુભાયા વગર સાંભળી લેતો. મૂળભૂત રીતે એ મારી વાર્તાઓનો પ્રખર પ્રેમી એટલી તો હદ સુધી હતો કે પોતાનું વિશ્વપ્રસિધ્ધ રશીયન વાર્તાકાર ચેખોવ પરનું ચરિત્રપુસ્તક એણે મને 'મારા પ્રિય વાર્તાકારને' લખીને અર્પણ કર્યું.
પણ નિખાલસતા અમારી દોસ્તીના પાયામાં રહી. ૧૯૮૦ના ઉત્તરાર્ધમાં સુરતમાં ભરાયેલા સાહિત્ય પરિષદના અધિવેશનની એક સાંજના એક અનૌપચારિક આયોજનમાં મંચની સામે ઉપસ્થિત તમામ જાણીતા લેખકોના થોડા શબ્દોમાં હળવા પરિચય આપવાનું એને સોંપાયું. એ એક પછી એક નામ બોલીને જે તે લેખકને એકલા અથવા સપત્નિક મંચ પર આમંત્રિત કરતો હતો અને હળવી જબાનમાં તેમના પરિચય પણ આપતો હતો. મારી કટાર 'ઝબકાર'ને કારણે હું પણ એ દિવસોમાં ખૂબ જાણીતો હતો અને તેની નજર પડે તેટલો એની સામે પણ હતો. મને પણ એ બોલાવશે એવી સ્વાભાવિક માનવીય અપેક્ષા મને પણ હતી. પણ કોણ જાણે કેમ શું થયું ! એને હું યાદ જ ના આવ્યો. હું રાહ જોતો રહ્યો અને કાર્યક્રમ પૂરો થયો. સૌ વિખેરાયા ત્યારે એ મારી પાસે આવ્યો.. મારી હથેળી પકડીને કહે, 'ચાલ ને વહાલા, જરા બાથરૂમમાં જઇ આવીએ.'
મેં એનો હાથ તો પકડ્યો. સાથે ચાલવા પણ મંડ્યો, પણ મારાથી બોલ્યા વગર ના રહેવાયું : ' આમાં હું તને યાદ આવું છું, પણ સ્ટેજ પર જ ના આવ્યો !'
એક ક્ષણ એ ઉભો રહી ગયો. ગંભીર થઇ ગયો. પછી કહે :'ચાલ,જે થયું તે.."
એ વખતે તો એ વાત મારા મનમાં છપાઇ પણ ગઇ અને પછી ભૂંસાઇ પણ ગઇ, પણ થોડા જ દિવસમાં એનો પોસ્ટકાર્ડ મારા ઉપર આવ્યો. એમાં ખરા દિલથી એણે મારી માફી માગી.(એ પત્ર મેં સાચવી રાખ્યો છે પણ રહેઠાણ બદલવાને કારણે એ અત્યારે હાથ આવતો નથી). આ ચેષ્ટા સામાન્ય નથી. હૃદયનું બહુ મોટું ગજું માગી લે છે એ હું સમજી શકું છું.
એ પછી થોડા જ વરસમાં મારું કાયમી રહેવાનું અમદાવાદ થયું અને એ પણ મણિનગરમાં એના ઘરની નજીક દસ પંદર મિનિટના રસ્તે. અમારું મળવાનું વધ્યું, પણ બીજા મિત્રો જેમ રવિવારે એને નિયમિત મળતા એટલી બધી હદે નહિં. પણ વિશેષ તો નલીનીબહેન સાથે એને જવાનું હોય (એ એકલો કદિ જતો જ નહિં) ત્યારે મારી ગાડીમાં હું એને આગ્રહ કરીને લિફ્ટ આપતો એ વખતે અમારે ખાસ્સી વાતો થતી. બાકી ફોન અમારે બહુ કાનવગો રહેતો. ફોન પરના અમારા વાર્તાલાપના મેનુમાં બે-ત્રણ નવી જોક્સ અવશ્ય હોય જ. એની પાસે વાત મુકવા-માંડવા-આટોપવાની જે કળા હતી તે બહુ ઓછા લોકોમાં મેં જોઇ છે.
૧૯૯૫-૯૬ની સાહિત્ય પરિષદની ચૂંટણીમાં એની સામે રમણલાલ જોષી ઉભા રહ્યા હતા. રમણલાલ હારી જ જશે તેની વિનોદને ખાતરી હતી. વિનોદની એ સજ્જનતા હતી કે એ ઇચ્છતો હતો કે એમની એ રીતે નામોશી ના થાય એ માટે રમણલાલ ઉમેદવારી પાછી ખેંચી લે. એમને એ માટે સમજાવવાનું કામ એણે મને સોંપ્યું. મારામાં એટલી સમજણ (બલ્કે અક્ક્લ) નહિં કે એમને ત્યાં જઇને બહુ સલુકાઇથી એમની પાસે આ વાત મૂકું. એટલે મેં તો સીધો ફોન જ કર્યો અને એ ફટાકડો અવળો ફૂટ્યો! બીજી જ ક્ષણે રમણલાલ મારા ઉપર બહુ ખરાબ રીતે ઉખળી પડ્યા અને 'તમે લોકપ્રિયવાળાઓ….' કહીને અમને એક બ્રેકેટમાં મુકી દીધા અને બેફામ બોલ્યા. હું તો ડઘાઇ જ ગયો. ( જો કે, એ પછી પોતાના પુત્રની સમજાવટથી એ વસ્તુ એમણે કરી પણ ખરી અને ઉમેદવારીપત્ર પાછું ખેંચ્યું.) પણ પછી મારી ઇન્ડો-અમેરિકન ડોક્યુનોવેલ 'પુષ્પદાહ' ને નહિં, પણ એના બે વિમોચન કાર્યક્રમોને નિશાન બનાવીને એમણે જે રીતે એને નુકસાન પહોંચાડ્યું એ ૧૯૯૬-૯૭નો બહુચર્ચિત અને જાણીતો કિસ્સો છે. એ લખવાની આ જગ્યા નથી. એના પોતાના કારણે મારે સહન કરવું પડ્યું એથી વિનોદ બહુ જ વ્યથિત હતો. એ પ્રકરણનો થોડો ઉલ્લેખ એણે પોતાની આત્મકથા 'એવા રે અમે એવા રે' માં કર્યો છે.
અનેક સ્નેહદોરે અમારી દોસ્તી અવગુંફન પામી હતી. એ બધાનું વર્ણન એક લેખમાં શક્ય નથી. ગુજરાત રાજ્યના નાટકો માટેના સેન્સર બોર્ડમાં અમે બન્ને એક્સપર્ટ તરીકે હતા ત્યારે કોઇ પણ ગંભીર મુદ્દા ઉપરની ચર્ચાને ઉગ્ર થતી રોકવા અધ્યક્ષ મણિભાઇ શાહ વિનોદને બોલવા માટે ઉભો કરી દેતા અને એ કિમિયો સફળ જ થતો. સૌ હળવાફુલ થઇ જતા. છેલ્લે છેલ્લે એ મારો નવો નિવાસ જોવા અશક્તિ છતાં મારે ત્યાં દાદરા ચડીને આવ્યો હતો. મારી દીકરી તર્જનીએ એનો થોડો વિડીયો પણ ઉતાર્યો. એ પછી એક વાર એનો ફોન મારી વાર્તા 'ફોજદાર'ને પોતાના સંપાદન ' શ્લિલ-અશ્લિલ' ની નવી આવૃત્તિમાં લેવાની મંજુરી માગતો આવ્યો હતો. એ વખતે કદાચ ગુર્જર પ્રકાશનના મનુભાઇ પણ એની બાજુમાં હતા.
સાંસ્કૃતિક બૉર્ડનું મંડળ:
(પાછળ-ડાબેથી) જ્યોતીન્‍દ્ર દવે, પિનાકીન દવે, વિનોદ ભટ્ટ, દિલીપ રાણપુરા, ઉત્પલભાઈ,
(બેઠેલા-ડાબેથી) રજનીકુમાર પંડ્યા, સ્મિતા શાસ્ત્રી, મણીભાઈ શાહ, વસુબેન, અનંત આચાર્ય
રતિલાલ બોરીસાગર. મનુભાઇ શાહ (ગુર્જર પ્રકાશન) અને ભાગ્યેશ જહા જેવા અનેક સ્વજનોની ગાઢ સુશ્રુષા મારો એ મિત્ર પામતો હતો. એ દૃશ્ય સંતર્પક, પણ દુઃખદ હતું,
વિનોદ ભટ્ટમાં તળ અમદાવાદીના પાકા લક્ષણો હતા પણ એનો રંગ મનોહારી હતો. એની પાસે સોનાનું હૃદય અને રૂપાની કલમ હતી.
(વિનોદ ભટ્ટે લખેલી વાર્તા)
–વિનોદ ભટ્ટ
નામ તેનું યુધિષ્ઠિર હતું. સરકારી અધિકારીના ઊંચા પદ પર હોવા છતાં ક્યારેય લાંચ લે નહીં. અત્યંત પ્રામાણિક. પોતાના અંગત કામ માટે સરકારી ટેલિફોનનો ઉપયોગ કરે તો આઠ આનાની પોસ્ટની ટિકિટો ખરીદીને ફાડી નાંખે. ટેક્સ-કલેક્શન ખાતામાં હોવા છતાં ન્યાયી નજર રાખે. કાયદેસર રીતે થતો લાભ પ્રજાને કરી આપે – નિરપેક્ષ ભાવે. પગાર ઓછો ને લાંચ ખાય નહીં, એટલે તેની પાસે સ્કૂટર નહોતું. તે સાઈકલ વાપરતો.
પણ પ્રામાણિકતાનેય પોતાનું તેજ હોય છે. આ તેજને લીધે યુધિષ્ઠિરની સાઈકલ જમીનથી એક વેંત અધ્ધર રહેતી. આ રીતે એક દિવસ રસ્તા પર જતાં તેને રોકીને ટ્રાફિક પોલીસે ઠપકો આપેલો, 'સરકસમાં થતા પ્રયોગો જાહેર રસ્તા પર થતા હશે ? ચાલો નામ લખાવો…'
'યુધિષ્ઠિર….' તેણે પોતાનું નામ કહ્યું. ડાયરીમાં નામ લખતો પોલીસ અટકી ગયો. પછી દયા આવી ગઈ હોય એમ બોલ્યો : 'આટલી વખત જવા દઉં છું… ફરીથી આવું ન કરતા…'
યુધિષ્ઠિર મનમાં હસતો સાઈકલ પર સવાર થઈને પોલીસ પાસેથી પસાર થઈ ગયો. પોલીસ તેની પીઠને આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યો.
તે જે પોળમાં રહેતો હતો એ પોળના રહીશો સાઈકલ પર જતાં તેની સામે કુતુહલથી જોતા. કો'ક પૂછતુંય ખરું: 'સાઈકલ પરથી પડી જવાની તમને બીક નથી લાગતી ?' એ દિવસથી તેને સાઈકલ ચલાવતાં થોડી થોડી બીક લાગવા માંડેલી.
અને એક દિવસ એક વેપારી તેની પાસે આવ્યો. તેનું કામ યુધિષ્ઠિરે સારી રીતે પતાવી આપેલું, એટલે ખુશ થઈને તેણે કંઈક આપવાનું વિચાર્યું. પણ આ માણસ ચોખ્ખો છે એટલે એવું કશું કરવા જતાં તે માઠું લગાડી બેસશે એવો ડર વેપારીને લાગ્યો.
અચાનક કંઈ યાદ આવતાં ખિસ્સામાંથી તેણે એક 'કી-ચેઈન' કાઢી યુધિષ્ઠિરસાહેબના ટેબલ પર સરકાવતાં કહ્યું : 'સાહેબ, આ તમારા માટે છે….'
સાહેબ તેની સામે જોઈ રહ્યા એટલે વેપારી બોલ્યો : 'આ તો સાહેબ, ગિફ્ટ આર્ટિકલ છે…' ને 'કી-ચેઈન' ટેબલ પર છોડીને વેપારી ચાલ્યો ગયો.
તેના ગયા પછી 'કી-ચેઈન' હાથમાં લઈ રમાડતાં યુધિષ્ઠિરે મનમાં વિચાર્યું : 'આને લાંચ કહેવાય કે નહીં?' 'કી-ચેઈન'ની પાછળ લખ્યું હતું : 'નરો વા કુંજરો વા.'
એ દિવસે ઑફિસ છૂટ્યા પછી યુધિષ્ઠિરે સ્ટેન્ડમાંથી સાઈકલ બહાર કાઢી. સાઈકલ પર બેસવા જતાં તેણે જોયું તો આજે સાઈકલ જમીનથી એક વેંત ઊંચી નહોતી. તેના ટાયર જમીનને અડકતાં હતાં. આ ચમત્કાર જોઈને તે સહેજ મરક્યો. પછી મનોમન બોલ્યો : 'હાશ, ચાલો, સારું થયું….. પડવાની બીક હવે નહીં લાગે.'
← કવિ નીરવ પટેલની ચિર વિદાય
ગઝલાવલોકન–૮ – હાલો મેળે →
13 comments for "લ્યો, આ ચીંધી આંગળી – વિનોદ ભટ્ટ: સોનાનું હૃદય અને રૂપાની કલમ"
શ્રી વિનોદ ભટ્ટ ને અંજલિ રુપે આપનો લેખ વાંચવાની મજા આવી. આભાર.
You made me feel regret by this article…! I remember you take me Vinodbhai's home years back and I had a memorable time with this evergreen Hero of our literary world…!! Hearty thanks for such a vivid pen portrait of our beloved Vinod Bhatt..
નેહા રાવલ.
વિનોદ ભટ્ટ વિષે વાંચીએ એટલું ઓછું પડે. ખુબ સરસ લેખ. વાંચવાની મઝા આવી. આભાર.
Dr.Rameshbhai B Patel
Rajnikumarbhai has written an
Excellent description of the legendary Vinod Bhatt, a personal friend of mine whom I used to meet on many Sunday Mornings.
આભાર,આભાર્મ
હસમુખ કે. રાવલ
વયા વિનોદ ભટ્ટ તમારા વિશે પણ ધણુ જાણવા મળ્યું. આભાર અને અભિનંદન.
આ મહેશભાઈ એટલે – વહે જતું આકાશ -વાળા મહેશભાઈ, કે ઈમેજના ભૂતપૂર્વ મહેશભાઈ કે કોઈ બીજા જ ?
જી, 'વહી જતું આકાશ' વાળા જ.
તમારા બંનેની નિખાલસતા હ્રુદયને સ્પર્શી ગઈ.
ખુબ સરસ લેખ, જાણે આપ બંને મિત્રો સાથે હાજર હોઇએ તેવો અનુભવ કર્યો…પંડયા સાહેબ ખરેખર સરસ લેખ.
પ્રિય રજનીકુમારઃ લેખ ખૂબ જ ગમ્યો.
"પુષ્પદાહ" નવલકથા લખવા તમે અમેરિકા કોની પ્રેરણાથી આવેલા એ મારા મિત્ર ઈશ્વરભાઈ પટેલે મને કહેલું. તમને એ પ્રેરણા આપનારા હતા વિનોદ ભટ્ટ.
આદરણીય શ્રી રજનીકુમારભાઈ = વર્ષોથી વિનોદભાઈના લેખો વાંચ્યા છે – તેમની જિંદગીના અન્ય પાસ જાણવા મળ્યા – આટલું ગહન અને તલસ્પર્શી છણાવટ ભાગ્યેજ જોવા મળે છે. શ્રી અશોક દવે ને ફોટામાં જોયા – કપિલદેવ કરતા પણ વધારા પાવરફુલ લાગ્યા. આપના લેખ પરથી લાગ્યુંકે સાહિત્યકારોનું જીવન વાચકો ધારે છે તેટલું સહેલું નથી હોતું – આપ સૌએ જે સમય અને નાણાંનું બલિદાન આપ્યું છે તેના લીધે સાહિત્ય આગળ વધે છે – હાર્દિક શુભકામનાઓ – નવીન ત્રિવેદી