સ્તનપાન વીશીષ્ઠ સંજોગોમાં – DrAshishChokshi
મુલાકાતી નંબર: 195698
HIV+ve માતા અને બ્રેસ્ટ ફીડીંગ
HIV+ve માતાઓ પણ સામાન્ય માતાની જેમ ધાવણ આપી શકે છે. HIV+ve માતા સામાન્ય માતાની જેમ દોઢથી બે વર્ષ સુધી ધાવણ આપે તો બાળકમાં HIV નો ચેપ લાગવાની શક્યતા ૧૫% જેટલી જ છે. ફક્ત ધાવણ પહેલા પાંચ-છ માસ આપી એકદમ સાત-આંઠ દિવસમાં ધાવણ સંપૂર્ણ બંધ કરવાથી બાળકને HIV નો ચેપ લાગવાની શક્યતા ફક્ત ૫% થી ૬% જેટલી જ રહે છે.
સગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન અને પ્રસુતિ દરમ્યાન ભેગુ થઈને HIV+ve માતા દવારા HIV ના ફેલાવાના ચેપનું પ્રમાણ બ્રેસ્ટ ફીડીંગ દવારા ફેલાતા HIV ના ચેપના પ્રમાણ કરતા વધુ હોય છે.
HIV+ve પતિ-પત્નીએ સગર્ભાવસ્થા દરમ્યાન અને બ્રેસ્ટ ફીડીંગ ચાલુ હોય તે દરમ્યાન સંભોગ ટાળવો.
HIV નો ચેપ લાગીને થતા બાળમૃત્યુના પ્રમાણ કરતા, ધાવણ નહીં આપવાથી બાળકને થતા ઝાડા, શ્વાસના રોગોથી થતા બાળમૃત્યુનું પ્રમાણ વધુ છે.
ફક્ત ધાવણ આપવાથી બાળકમાં HIV નો ચેપ લાગવાની શક્યતા ઓછી રહે છે, પરંતુ જો ધાવણ સાથે ઉપરનું દૂધ કે ડબ્બા આપવામાં આવે તો બાળકમાં HIVનો ચેપ લાગવાની શક્યતા વધુ રહે છે. ( ઉપરના ખોરાકમાં રહેલ બહારના જીવાણું આંતરડાની કુમળી ચામડીને નુકશાન પહોચાડે છે. જેનાથી બાળકમાં HIV ના જીવાણુંનું શોષણ થવાની શક્યતા વધી જાય છે )
HIV+ve માતાને નીપલ પર ચીરા પડ્યા હોય અથવા આ માતાનાં બાળકના મોઢામાં ચાંદા પડે તો આ માતાએ ધાવણ આપવાનું તુરંત બંધ કરવું.
HIV+ve માતાએ સ્તનપાન કરાવતી વખતે તેના અને બાળક વચ્ચેની સ્થિતિ ( attachment ) બરાબર રહે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખવું, કારણકે સાચી સ્થિતિ માતાનાં નીપલ પર ચીરા પડતા અને સ્તનમાં પાક થતો બચાવશે. આ બંને સ્થિતિમાં માતાથી બાળકમાં HIV ફેલાવાની શક્યતા વધી જાય છે.
માતાનું કાઢેલું ધાવણ (EBM) ઉકાળી ઠંડુ કરી બાળકને ચમચીથી આપવાની પધ્ધતિ પણ HIV+ve માતામાં વધુ સુરક્ષિત છે.
WHO એ પણ વિકાશશીલ દેશો માટે એવું સુચન કર્યું છે કે આ દેશના બાળકોને જ્યાં સુધી ઉપરનું સ્વીકાર્ય, સરળ, પરવડી શકે તેવું, સતત અને સલામત દૂધ ના મળે ત્યાં સુધી HIV+ve માતાઓએ બાળકને ફક્ત ધાવણ ( Exclusive breast feeding ) આપવું વધુ હિતાવહ છે.
( As a general principle, in all populations, irrespective of HIV infections rates, breastfeeding should continue to be protected, promoted and supported ) Policy statement by WHO and UNICEF for supporting breastfeeding.
માતાને થાયરોઈડ
થાયરોઈડની તકલીફ ધરાવતી માતાના ધાવનના જથ્થામાં કોઈ તકલીફ થાય? ઓછા અંતઃસ્ત્રાવની તકલીફમાં માતાને કોઈ તકલીફ થતી નથી. વધુ અંતઃસ્ત્રાવથી થતી તકલીફમાં ક્યારેક ધાવણનો જથ્થો ઓછો થાય છે. બાળક ઓછો પેશાબ કરે, વજન વધે નહીં, ક્યારેક વજન ઘટતું પણ જણાય. આવા લક્ષણો જણાય તો તેણે લોહી તપાસ કરાવી પોતે લેતી દવાના ડોઝમાં ફેરફાર કરાવવો. અઠવાડિયામાં જ ધાવણ વધવા લાગશે. બાળકનો પેશાબ વધવા લાગશે.
માતા એવું માને કે પોતાના થાયરોઈડ રોગ ( ઓછો કે વધારે )ની ગોળી તે થોડો સમય બંધ કરી દે તો બાળક વધુ સલામત, એ વાત સાચી છે? ના આ માન્યતા ખોટી છે. બાળકને માતાની દવાની ઓછી આડઅસર તેનામાં થાયરોઈડ અંતઃસ્ત્રાવનું પ્રમાણ જળવાયેલું રહે તેમાં હોય છે. હાયપોથાયરોઈડ કે હાયપરથાયરોઈડની દવા બંધ કરવાથી માતાનાં શરીરમાં TSH અંતઃસ્ત્રાવનું પ્રમાણ વધી કે ઘટી જશે. આ સંજોગોમાં બાળક ને આડઅસર થવાની શક્યતા વધુ રહે છે. આથી બાળકને આડઅસર ઓછી થાય તે માટે માતાનાં TSH અંતઃસ્ત્રાવનું પ્રમાણ માત્રામાં રહેવું જોઈએ જેના માટે તે ડોકટરે સુચવેલા ડોઝમાં દવા ચાલુ જ રાખે તે વધુ યોગ્ય છે.