Jeżlë chòdzy ò pòwòjnowi kaszëbsczi „separatizm”, to dosc tëlé wiadłów na tã témã nalezc jidze na przëmiôr w sprawòzdanim ze służbòwi rézë, jaką w gòdnikù 1956 rokù do gduńsczégò Wòjewódzczégò Ùrzãdu Pùblicznégò Bezpiekù (WÙPB) òdbëlë kapitón Jón Dembòwsczi ë majór Aleksander Mitkò (mést jachelë z centralë, z Warszawë). Z tegò dokùmentu mòżemë sã dowiedzëc, że sprawa kaszëbsczégò separatizmù pòjawia sã ju w 1946 rokù, a zrzeszoné bëło to prawie z wëchôdanim wznowiony pò wòjnie „Zrzëszë Kaszëbsczi”, chtërny wejrowskô cenzura zarzuca rozkòscérzanié separatisticznëch dejów. Fónkcjonariuszowie bezpieczi napiselë, że bëło to pismiono regionalné, ale baro mòcno namerkóné katolëcyzmã. Òkróm pòzdrzatkù regionalno-katolëcczégò kòmùnyscë dozdrzelë westrzód redaktorów „Zrzëszë” pòzdrzatk „propeeselowsczi”. Òznôczało to, że wedle wëszëznów „lëdowi” Pòlsczi redakcjô negò cządnika przënômni w dzélu pòpiéra w tim czasu Pòlsczé Lëdowé Stronnictwò, chtërno bëło tej przédną legalno dzejającą procëmkòmùnysticzną sëłą w Pòlsce. W pòłowie 1946 rokù nen „propeeselowsczi” pòzdrzatk miôł nawetka wząc górã w redakcje, ale ju pòd kùńc tegò rokù zôs królowac zaczął w pismionie „klerikalny regionalizm”.