นางสนองพระโอษฐ์ สามารถแต่งงานได้หรือไม่ ?
นางสนองพระโอษฐ์
นางสนองพระโอษฐ์เป็นตำแหน่งของสุภาพสตรีสูงศักดิ์ที่เกี่ยวข้องกับราชสำนัก จากความหมายของพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ระบุว่า คุณพนักงานหญิงที่แต่งงานแล้ว มีหน้าที่รับพระราชเสาวนีย์ ไปปฏิบัติหรือเชิญพระราชเสาวนีย์ไปติดต่อข้อราชการตามพระราชประสงค์ของพระราชินี[1]
สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา
คุณประไพ ได้รับราชการฝ่ายในในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้จัดพระราชพิธีราชาภิเษกสมรส และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้คุณประไพดำรงตำแหน่งพระสนมเอก มีราชทินนามว่า พระอินทราณี[5] พระราชพิธีอภิเษกสมรสมีขึ้นเมื่อวันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2465 โปรดฯ ให้ท้าวภัณฑสารานุรักษ์ หัวหน้าคลังฝ่ายในนำเงินไปพระราชทานตามพระราชประเพณีเป็นเงิน 4,000 บาท โดยพระนาม อินทราณี เป็นพระนามหนึ่งของพระชายาของพระอินทร์ พระนางอินกย็อง
พระมเหสีอินกย็อง สกุลคิม แห่งควางซาน (1661–1680) เป็นพระมเหสีพระองค์แรกของพระเจ้าซุกจง พระนางเป็นธิดาของ คิม มัน กี สกุลคิม แห่งควางซาน กับท่านผู้หญิงฮัน สกุลฮัน แห่งช็องจู 
เมื่อพระชนมพรรษา 10 พรรษา พระนางอภิเษกสมรสกับพระเจ้าซุกจงขณะดำรงตำแหน่งองค์ชายรัชทายาท (王世子 왕세자 วังเซจา) พระนางจึงได้รับการแต่งตั้งขึ้นเป็นวังเซจาบิน หรือเจ้าหญิงพระชายาขององค์ชายรัชทายาท (王世子嬪 ; 왕세자빈)  พระนางอินฮย็อน
ในปีค.ศ. 1681 พระนางทรงเข้าพระราชพิธีราชาภิเษกสมรสกับพระเจ้าซุกจง โดยเป็นพระมเหสีพระองค์ที่ 2 ของพระองค์ ขณะที่พระนางมีพระชนมายุเพียง 14 ปี ต่อมาในปีค.ศ. 1688 เมื่อพระสนมโซอึย สกุลชังมีพระประสูติกาลพระราชโอรสทำให้เกิดความวุ่นวายภายในพระราชสำนักจนนำไปสู่เหตุการณ์ "การเปลี่ยนขั้วทางการเมืองปีคีซา" (기사환국, 己巳換局) ในช่วงเวลานั้นพระเจ้าซุกจงต้องการให้พระราชโอรสที่ประสูติจากพระสนมโซอึย สกุลชังได้รับการแต่งตั้งเป็นองค์ชายรัชทายาท (วังเซจา 王世子) พระองค์จึงโปรดเลื่อนขั้นพระสนมโซอึย สกุลชัง ขึ้นเป็นพระสนมเอก พระราชทานราชทินนามว่า พระสนมเอกฮีบิน การแต่งตั้งนี้ได้รับการสนับสนุนจากฝ่ายใต้ซึ่งสนับสนุนสนมพระสนมเอกฮีบิน แต่ถูกคัดค้านจากฝ่ายตะวันตกซึ่งสนับสนุนพระมเหสี สกุลมินซึ่งนำโดยซงชียอล การคัดค้านทำให้พระเจ้าซุกจงโกรธเป็นอย่างมาก ฝ่ายใต้จึงยุยงให้พระเจ้าซุกจงทรงประหารชีวิตซงชียอล เนรเทศขุนนางฝ่ายตะวันตกออกไปจากราชสำนัก รวมทั้งปลดพระมเหสี สกุลมิน และแต่งตั้งพระสนมเอกฮีบินขึ้นเป็นพระมเหสี (วังบี 王妃) แทน  นางสนองพระโอษฐ์
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร นางสนองพระโอษฐ์โดยมากจะเป็นราชสกุล เป็นบุคคลที่มีทรัพย์สินและความรู้อยู่พอสมควร แต่เดิมมีความผาสุขและมีผู้รับใช้ช่วยเหลือให้สะดวกสบาย สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙จะทรงนำบุคคลเหล่านี้มาทรงอบรมและให้มารู้จักความยากลำบาก ทรงนำนางสนองพระโอษฐ์ตามการเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ห่างไกลความเจริญ เพื่อให้ได้พบเห็นชีวิตประจำวันที่แท้จริงของประชาชนทั่วไป[2] พระองค์เจ้านโรดม ปทุมบุปผา
ต่อมาพระองค์ได้เสกสมรสกับหม่อมเจ้าสีสุวัตถิ์ ดุษฎี พระโอรสในหม่อมเจ้าสีสุวัตถิ์ อินทรวงศ์ เมื่อวันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2510 ณ กรุงพนมเปญ ทั้งสองมีพระโอรสด้วยกัน 1 พระองค์ คือ เจ้าอุบลวรรณา
ต่อมาเจ้าอุบลวรรณาก็เสกสมรสอย่างลับ ๆ กับพ่อค้าไม้สักชาวพม่าซึ่งเป็นคนในบังคับอังกฤษผู้หนึ่ง แต่พระประยูรญาติใช้กฎเหล็กแห่งฐานันดรศักดิ์กีดกันทั้งสอง ต่อมาเจ้าอุบลวรรณาก็ทรงสมัครรักใคร่กับพ่อค้าพม่าสามัญชนอีกคนหนึ่ง ชื่อหม่องบอง แต่เมื่อนัดพบกันในคืนเดือนมืด พม่าผู้นั้นก็ถูกวิสามัญฆาตกรรมเสียก่อน เจ้าอุบลวรรณาทรงเสียพระทัยมากและได้สืบหาฆาตกรอยู่หลายปี ท้ายที่สุดพระนางก็ครองโสดเป็นหม้ายจนสิ้นชีวิต คันธรสรังษี แสงมณี
จากนั้นทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งราชวงศ์เพื่อเสกสมรสใหม่กับอุทัย แสงมณี แต่ไม่มีบุตรธิดาด้วยกัน สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา
"...ข้อ ๔ ต่อไปภายหน้าก็คงจะมีเหตุเรื่องตั้งพระบรมอัษฐิ คือ จะเอาองค์ใดขึ้นมาตั้งคู่กับฃ้าพเจ้า. ฃ้าพเจ้าขอสั่งเด็ดขาดไว้เสียแต่บัดนี้ , ห้ามมิให้เอาพระอัษฐิสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจีขึ้นมาตั้งเคียงฃ้าพเจ้าเป็นอันขาด; เพราะตั้งแต่ได้มาเป็นเมียฃ้าพเจ้า ก็ได้บำรุงบำเรอน้ำใจฃ้าพเจ้าเพียง ๑ เดือนเท่านั้น, ต่อแต่นั้นมาเอาแต่ความร้อนใจหรือรำคาญมาสู่ฃ้าพเจ้าอยู่เป็นเนืองนิตย์..." โผน กิ่งเพชร
หลังจากได้เป็นแชมป์โลกแล้ว โผนจึง รู้จักกับ นางสาว มณฑา เพ็ชร์ไทย (นาง มณฑา สีดอกบวบ) ซึ่งเป็นบุตรสาวของ พ.ต.ต. พยุง เพชรไทย แต่งงานกันเมื่อ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2505 ก่อนที่โผนจะไปป้องกันแชมป์โลกกับไฟติ้ง ฮาราด้า โผนมีบุตรสาว 2 คน คือ นางสาว โชติมา สีดอกบวบ (ถึงแก่กรรม) และ นางสาวพัชรัช สีดอกบวบ และหลานสาวเพียงคนเดียว คือ นาง จิตต์ระวี ปาร์ค[1] พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี
"...มีความเสียพระราชหฤทัยเป็นอย่างยิ่ง ที่ได้มาทรงทราบตระหนักแน่ชัดขึ้นว่า การจะไม่เป็นไปโดยเรียบร้อย สมพระราชประสงค์อันดีที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุที่พระราชอัธยาศัยของพระวรกัญญาปทาน พระองค์เจ้าวัลลภาเทวีมิได้ต้องกัน ซึ่งอาจจะเป็นเพราะพระองค์เจ้าวัลลภาเทวีมีพระโรคประจำพระองค์อันเป็นไปในทางพระเส้นประสาทไม่ปรกติ ทรงพระราชดำริว่า ถ้าแม้จะคงให้การดำเนินต่อไปจนถึงกระทำการพระราชพิธีราชาภิเษกสมรส ก็อาจจะมีผลอันไม่พึงปรารถนา..." ภิกษุณี
ในกรณีนี้เคยมีประเด็นถกเถียงอยู่ช่วงหนึ่งว่าปัจจุบันนี้สามารถบวชภิกษุณีได้หรือไม่ มีข้อสรุปจากทางพระสงฆ์ฝ่ายเถรวาทว่าพระพุทธองค์ทรงอนุญาตให้มีการบวชเป็นภิกษุณีได้ก็ต่อเมื่อบวชต่อสงฆ์ทั้ง 2 ฝ่าย คือต้องบวชทั้งฝ่ายพระภิกษุสงฆ์ และฝ่ายภิกษุณีสงฆ์เป็นการลงญัตติจตุตถกรรมวาจาทั้งสองฝ่าย จึงจะสามารถเป็นภิกษุณีได้ ดังนั้นในเมื่อภิกษุณีสงฆ์เถรวาทได้เสื่อมสิ้นลงไม่มีผู้สืบต่อ จึงทำให้ใน<i data-parsoid='{"dsr":[7665,7732,2,2]}'><b data-parsoid='{"dsr":[7667,7730,3,3]}'>ปัจจุบันไม่สามารถทำการบวชผู้หญิงเป็นภิกษุณีฝ่ายเถรวาทได้ การที่มีข้ออ้างว่าสายมหายานสืบสายวงศ์ภิกษุณีสงฆ์ไปก็ไม่สามารถอ้างได้ เพราะการสืบสายทางมหายานมี<b data-parsoid='{"dsr":[7827,7903,3,3]}'>ข้อวินัยและการทำสังฆกรรมบวชภิกษุณีที่ไม่ถูกต้องกับพระไตรปิฎกฝ่ายเถรวาท สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า
พระองค์ทรงเข้ารับราชการเป็นพระภรรยาเจ้าในรัชกาลที่ 5 ขณะที่มีพระชนม์ 16 พรรษา[2] โดยมีพระเจ้าลูกเธอในรัชกาลที่ 4 ที่รับราชการเป็นพระภรรยาเจ้าในช่วงเวลาที่ใกล้เคียงกับพระองค์ ได้แก่ พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระองค์เจ้าสุขุมาลมารศรี และพระองค์เจ้าเสาวภาผ่องศรี[10] แพน เรืองนนท์
หลังข่าวแพร่สะพัด ชีวิตรักของหญิงสามัญกับกษัตริย์กัมพูชาก็เป็นที่โจษขานในสังคมพระนคร นายฟรีแมนระบุไว้ว่า ""บ้านของบิดามารดานางสาวแพนกลายเป็นศาลเจ้าสำหรับคนที่เชื่อในความมหัศจรรย์ พวกเขาถูกถ่ายรูป ถูกสัมภาษณ์ และได้รับการว่าจ้างให้ไปปรากฏตัวในงานแสดงต่าง ๆ"" นางแป้นผู้มารดาได้กล่าวอย่างภาคภูมิว่า ""ก่อนฉันเดินทางกลับมา [จากกัมพูชา] ทั้งสองคนกำลังมีความสุขมาก แพนได้พิสูจน์ให้เห็นแล้วว่าเธอเป็นภรรยาที่ดีได้เท่า ๆ กับเป็นนางรำ"" ทรงโปรดปรานเจ้าจอมแพนมากถึงขั้นมอบหมายให้เธอถือกุญแจหีบทรัพย์สินส่วนพระองค์ ดูแลเครื่องทรงเครื่องเสวย ทั้งยังดูแลกิจการฝ่ายใน และการที่เจ้าจอมแพนสามารถขัดพระทัยพระเจ้าอยู่หัวโดยการไว้ผมยาวจนกว่าจะถึงวันถวายพระเพลิงพระบรมศพพระราชบิดาซึ่งต้องโกนผมไว้ทุกข์ตามธรรมเนียมกัมพูชา พันธุ์วโรภาส เศวตรุนทร์
ท่านหญิงทรงคบหากับนายแพทย์ชูช่วง เศวตรุนทร์ อาจารย์คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ตั้งแต่ยังเป็นนิสิตอยู่ ต่อมาทรงกราบบังคมทูลลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อทรงเสกสมรสกับนายแพทย์ชูช่วง เศวตรุนทร์ เมื่อวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2501 และได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ พระราชทานน้ำพระมหาสังข์ ณ วังไกลกังวล เมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม พ.ศ. 2501 มีบุตร-ธิดาด้วยกันสี่คน คือพงษ์ภาณุ เศวตรุนทร์, ศาสตราจารย์ ทันตแพทย์หญิง ดร. รังสินี มหานนท์, ภาณพ เศวตรุนทร์ และศักดิ์สถิต เศวตรุนทร์ เจ้าหญิงเต่งกะด๊ะ
หลังจากที่สถาบันกษัตริย์ล่มสลาย และพม่าอยู่ภายใต้การปกครองของอังกฤษ เจ้าหญิงทรงได้รับอนุญาตให้ประทับอยู่ในพม่า ไม่ต้องถูกเนรเทศ เจ้าหญิงเมงหลง พระขนิษฐาได้เสกสมรสกับเจ้าชายกอว์ลิ่น หนึ่งในพระโอรสของพระเจ้ามินดง ซึ่งมีพระชนมายุคราวเดียวกับเจ้าหญิงเมงหลง ทั้งคู่เสกสมรสในวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2437 และได้ย้ายไปพำนักที่ย่างกุ้ง ทรงมีพระธิดาร่วมกันสองพระองค์ แต่เจ้าหญิงเมงหลงได้สิ้นพระชนม์หลังมีพระประสูติกาลพระธิดาองค์ที่สอง ในปี พ.ศ. 2441 เจ้าหญิงมโหย่ติที่เสด็จมาประทับด้วยจึงต้องดูแลพระธิดาทั้งสองของพระขนิษฐา และในวันที่ 20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2445 เจ้าหญิงมโหย่ติได้เสกสมรสกับเจ้าชายกอว์ลิ่น พระสวามีของพระขนิษฐา ณ ย่างกุ้ง ทั้งสองพระองค์ไม่มีบุตรร่วมกัน ฉัตรสุดา วงศ์ทองศรี
ท่านหญิงฉัตรสุดาเคยทำงานในบริษัทการบินไทย หลังเกษียณได้เป็นนางสนองพระโอษฐ์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี
มีเรื่องเล่าเกี่ยวกับพระองค์ที่กล่าวขานเชิงนินทาในเรื่องเกี่ยวกับพระอุปนิสัยของพระวรกัญญาปทานอย่างหนึ่ง คือการปฏิบัติพระองค์ต่อข้าราชบริพารซึ่งเคยรับใช้สนองพระเดชพระคุณใกล้ชิดก่อนจะทรงหมั้น เล่ากันว่า ครั้งหนึ่งเมื่อพระวรกัญญาปทานเสด็จมาถึงพระราชวังพญาไท มหาดเล็กเดิมคนหนึ่งได้เข้าไปเพื่อจะรับพระหัตถ์ตามธรรมเนียมตะวันตก แต่พระองค์ไม่ทรงยินยอม ครั้นเมื่อเรื่องไปถึงพระกรรณพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวก็กลายเป็นว่าทรงสะบัดมือ และแสดงพระกิริยาดูถูกมหาดเล็กเดิมคนนั้น ทำให้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงกริ้ว และอาจเป็นอีกสาเหตุหนึ่งของการถอดถอนหมั้น ซึ่งในเรื่องนี้ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงระบายความทุกข์ในพระทัยด้วยรูปแบบพระราชหัตถเลขาถึงหม่อมเจ้าลักษมีลาวัณ วรวรรณ พระน้องนางเธอของพระวรกัญญาปทาน อรชุน
หลังจากพวกปาณฑพหนีออกจากลักษาคฤหะ ก็ออกบวชเป็นฤๅษี วันหนึ่งฤๅษีวยาสมาบอกว่า พระนางเทราปที ลูกสาวของท้าวทรุปัทกำลังกระทำพิธีสยุมพรเลือกคู่ จึงอยากให้พี่น้องปาณฑพไปร่วมงานนั้นด้วย เมื่อถึงในงานได้พบพวกของทุรโยธน์ แต่เนื่องจากเหล่าปาณฑพบวชเป็นฤๅษี จึงไม่มีใครจำได้ วิธีการเลือกคู่ของพระนางเทราปทีนั้นก็คือให้เจ้าชายแต่ละเมืองยกธนูทองของพระศิวะ ซึ่งหนักเท่าภูเขาพันลูก ที่วางอยู่กลางสนามประลองขึ้น แล้วยิงให้ถูกตาของปลาปลอมที่ติดอยู่บนยอดเสา แต่ให้เล็งโดยใช้เงาจากในน้ำเท่านั้น ซึ่งอรชุนเท่านั้นที่ทำได้ และก็เป็นจริงดั่งว่าเพราะไม่มีเจ้าชายจากแคว้นใดเลยที่ยกได้ จนเมื่อมาถึงกรรณะ กรรณะสามารถยกธนูนั้นขึ้นได้อย่างง่ายๆ แต่พระนางเทราปทีไม่ต้องการสยุมพรกับกรรณะเพราะว่ากรรณะเป็นวรรณะศูทรซึ่งนับเป็นวรรณะต่ำกว่า เมื่อเจ้าชายที่เหลือไม่สามารถยกได้ ก็เป็นโอกาสของพวกฤๅษี อรชุนที่ปลอมตัวมาจึงเข้าไปยก ปรากฏว่า อรชุนสามารถยกและยิงได้ถูกเป้าอีกด้วย เป็นเหตุให้พวกทุรโยธน์ไม่ยอมจึงเกิดการต่อสู้เพื่อแย่งพระนางเทราปทีขึ้น กรรณะอยากรู้ถึงฝีมือพราหมณ์ผู้นั้นจึงได้ดวลธนูกับอรชุน ส่วนที่เหลือเข้าไปสู้กับภีมะ แต่ก็ไม่มีใครต้านทานภีมะได้จนถึงท้าวศัลยะ ผู้เป็นพระมาตุลา เจ้าแห่งมวยปล้ำ เขาได้สู้กับภีมะอย่างสูสี จนทุรโยธน์เริ่มสงสัยว่าพราหมณ์เหล่านี้อาจจะเป็นปาณฑพที่รอดตายปลอมตัวมา สุดท้ายท้าวทรุปัทได้สั่งให้หยุดการต่อสู้กัน พวกปาณฑพจึงพาพระนางเทราปทีกลับที่พัก 
เมื่อถึงที่พักพระนางกุนตีที่เป็นมารดานึกว่าพวกเขาไปหาอาหารกันมา จึงบอกว่าวันนี้ได้อะไรมาให้แบ่งกันให้ครบๆ จะได้ไม่ต้องมาแย่งกัน แต่พอมารู้อีกทีก็ต้องตกใจเพราะพวกเขาได้ตัวพระนางเทราปทีมา แต่พวกยุธิษฐิระก็ตกลงว่าจะให้นางเทราปทีอยู่กับพวกปาณฑพทั้ง 5 คนละปี โดยปีแรกจะอยู่กับยุธิษฐิระก่อนปีถัดมาถึงอยู่กับภีมะและก็ไล่ไปเรี่อยๆ จนถึงสหเทพแล้วก็วนกลับมาที่ยุธิษฐิระใหม่ หากระหว่างที่นางเทราปทีอยู่กับสามีคนใดแล้วมีอีกคนเข้าไปยุ่งก็จะต้องเนรเทศตัวเองออกแล้วไปอยู่ป่าเป็นเวลา 12 ปี เมื่อภีษมะรู้ว่าพวกปาณฑพยังมีชีวิตอยู่จึงได้ไปพาให้กลับมาอยู่ที่กรุงหัสตินาปุระอย่างเดิม และเพื่อยุติปัญหาก็ได้ให้พวกปาณฑพไปสร้างเมืองอีกเมืองนึงอยู่ที่นอกอาณาเขตของกรุงหัสตินาปุระ ในดินแดนตอนเหนือที่ชื่อว่า ขาณฑวะปรัสถ์  พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล
พันธุ์สวลี กิติยากร หรือ ท่านปิ๋ม (24 ก.ย. 2476) ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อเสกสมรสกับหม่อมราชวงศ์อดุลกิติ์ กิติยากร หม่อมหลวงโสมสวลี กิติยากร (พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโสมสวลี พระวรราชาทินัดดามาตุ) พระเจ้าหลานเธอ พระองค์เจ้าพัชรกิติยาภา หม่อมหลวงสราลี กิติยากร สมรสกับธีรเดช จิราธิวัฒน์ สุทธิกิตติ์ จิราธิวัฒน์ (ปก) สิทธิกิตติ์ จิราธิวัฒน์ (ป้อง) หม่อมเจ้าฐิติพันธ์ ยุคล หรือ ท่านกบ (11 ต.ค. 2478 - 27 ส.ค. 2538) เสกสมรสกับหม่อมอุ่นเรือน ยุคล ณ อยุธยา (ธรรมเสน), หม่อมวาสนา ยุคล ณ อยุธยา (ใสเครือ) และ หม่อมชลาศัย ยุคล ณ อยุธยา (ขวัญฐิติ) หรือ หม่อมลูกปลา หม่อมราชวงศ์นิภานพดารา ยุคล หรือ คุณหญิงน้อย หม่อมราชวงศ์จุลรังษี ยุคล หรือ คุณชายน้อง หม่อมราชวงศ์สุทธิพัฒน์ ยุคล หรือ คุณชายอ๊อดอ๊อด ท่านหญิงรังษีนภดล ยุคล (ฐานันดรศักดิ์เมื่อประสูติ “หม่อมเจ้า” หรือ ท่านหญิงอ๋อย) (2 ต.ค. 2480 - 6 ก.ค. 2560) ลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อเสกสมรสกับหม่อมหลวงตวง สนิทวงศ์ แล้วสมรสใหม่กันายแพทย์วิเชียร ตระกูลสิน สายฝน สนิทวงศ์ ณ อยุธยา (28 ส.ค. 2499) สมรสกับ ชัยรัก ชัชกุล กฤษฐ์ สนิทวงศ์ นภดล สนิทวงศ์ แพรจีน สนิทวงศ์ ดุลสิทธิ์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา (31 ส.ค. 2500 - ) สมรสและหย่ากับพรทิพย์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา (สกลุเดิม ตันศฤงฆาร) และสมรสใหม่กับ ชัชชญา สนิทวงศ์ ณ อยุธยา มีบุตรและธิดาจากการสมรสครั้งแรก 2คน บดีพัฒน์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา (5 ส.ค. 2528) ธาราวดี สนิทวงศ์ ณ อยุธยา (7 ส.ค. 2530) ดช.ชัยภัทร สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ชื่อเล่น ออกัส เกิดวันที่ 16 ตุลาคม 2560 รังษิดล สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ชื่อเล่น กุ้ง (16 ธ.ค. 2502) ตรรค สนิทวงศ์ ณ อยุธยา ชื่อเล่น น้อง (20 เม.ย. 2506) พระเจ้าคย็องจงแห่งโครยอ
เมื่อขึ้นครองราชย์ได้อภิเษกกับองค์หญิงนักรังพระราชธิดาของพระเจ้าคยองซุนแห่งอาณาจักรซิลลา ภายหลังให้พระนามเป็น สมเด็จพระราชินีฮอนซุก ต่อมาใน ค.ศ. 978 อภิเษกกับองค์หญิงชองจู พระราชธิดาของพระเจ้ามุนวอน(พระราชโอรสของพระเจ้าแทโจแห่งโครยอกับสมเด็จพระจักรพรรดินีซินมยองซุนซอง)กับพระชายามุนฮเย พระราชทานนามว่า สมเด็จพระราชินีฮอนอึย แต่พระมเหสีทั้งสองพระองค์ก็ยังไม่ทรงพระครรภ์ จนในปี ค.ศ. 980 พระเจ้าคยองจงได้อภิเษกกับองค์หญิงฮวางโบซูและองค์หญิงฮวางโบซอล ซึ่งเป็นองค์หญิงแห่งพระราชวังมยองบกกุง ตระกูล ฮวางจู ที่เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าแทจง(พระราชโอรสของพระเจ้าแทโจแห่งโครยอกับสมเด็จพระจักรรดินีซินจอง)กับสมเด็จพระชายาซอนอึย(พระราชธิดาของพระเจ้าแทโจแห่งโครยอกับสมเด็จพระจักรพรรดินีจองด็อก) ซึ่งเป็นญาติทางฝ่ายพระราชมารดาของพระเจ้าคยองจง มาเป็นพระมเหสีแห่งพระราชวังหลวงแคซองกุง โดยให้พระยศเป็นพระมเหสีเอกทั้งสองพระองค์ มีนามว่าสมเด็จพระราชินีฮอนแอและสมเด็จพระราชินีฮอนจอง และในปี ค.ศ. 980 นั้นเองสมเด็จพระราชินีฮอนแอ ได้ตั้งพระครรภ์และมีพระประสูติกาลเป็นพระราชโอรส พระเจ้าคยองจงจึงพระราชทานพระนามว่า องค์ชาย วัง ซง แห่ง ฮวางจู พระนางสิริยศวดีเทวี
นางโป่งน้อยเข้าเป็นพระชายาในพญายอดเชียงราย แล้วได้รับการเฉลิมพระนามเป็นอโนชาเทวี การอภิเษกสมรสเกิดขึ้นด้วยเหตุผลทางการเมืองโดยปราศจากความรักซึ่งกันและกัน เพราะพระนางมีชายคนรักอยู่แล้วคือศิริยวาปีมหาอำมาตย์ ซึ่งรักใคร่ชอบพอกันตั้งแต่ประทับที่เขลางค์นคร เมื่อพระนางอภิเษกสมรสแล้ว ศิริยวาปีมหาอำมาตย์ก็เข้ามาถวายการรับใช้ในราชสำนักเชียงใหม่เสียด้วย พระนางสิริยศวดีเทวีมีพระราชโอรสกับพญายอดเชียงรายด้วยกันคือเจ้าแก้ว (ต่อมาคือพระเมืองแก้ว) แต่พบว่าพญายอดเชียงรายนั้นไม่รักพระราชโอรสแท้ ๆ ของพระองค์ กลับรักลูกเลี้ยงที่เป็นจีนยูนนานชื่อเพลาสลัง (ภาษาถิ่นพายัพออกเสียงว่า "เปาสะหล้าง") บางแห่งก็ว่าเพลาสลังนี้อาจเป็นพระราชโอรสที่ประสูติแต่พระชายาชาวจีนยูนนาน ดังปรากฏความใน "พื้นเมืองเชียงใหม่" ความว่า สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา
"...วันหนึ่งตอนสายๆ ขึ้นไปเฝ้าบนพระที่นั่งพิมานจักรี ดิฉันยังเด็กไม่ทราบเรื่องอะไรดี พบมีคนอยู่หลายคนแล้วที่ห้องเสวยกลางวัน และมีพระแท่นของสมเด็จตั้งอยู่ เห็นมีผู้ชายเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (ม.ร.ว. ปุ้ม มาลากุล) เจ้าคุณแพทย์พงศา (สุ่น สุนทรเวช) หรือหลวงไวทย์จำไม่ได้แน่แต่มีหมอปัวซ์เฝ้าทูลละอองธุลีพระบาทล้นเกล้าล้นกระหม่อมอยู่พร้อมกัน ในมือเจ้าพระยาธรรมฯ เชิญพานทององค์ใหญ่มาก มีผ้าขาวปูอยู่ในพานนั้น เห็นล้นเกล้าฯ ท่านทรงพระกรรแสงซับพระเนตรด้วยผ้าเช้ดพระพักตร์ เราหน้าตื่นถามพี่ๆ ผู้ใหญ่ก็ได้ความว่า สมเด็จฯ ท่านทรงแท้งพระโอรสพระชัณษาได้ ๗ เดือนเสียแล้ว..." สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี
เมื่อปี พ.ศ. 2460 หลังจากสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ได้ทรงลาสิกขาจากการผนวช ณ พระตำหนักทรงพรต วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร ก็ได้กราบบังคมทูลพระกรุณา และขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวที่จะเสกสมรสกับหม่อมเจ้ารำไพพรรณี โดยได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ประกอบพิธีอภิเษกสมรสพระราชทานขึ้น ณ วังศุโขทัย ถนนสามเสน และพระราชพิธีอภิเษกสมรสที่ พระที่นั่งวโรภาษพิมาน พระราชวังบางปะอิน[5] การอภิเษกสมรสในครั้งนี้ถือเป็นพระราชพิธีอภิเษกสมรสครั้งแรก หลังจากการตรากฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการเสกสมรสแห่งเจ้านายในพระราชวงศ์[6] รวมทั้งยังเป็นการแต่งงานแบบตะวันตกอย่างแท้จริง กล่าวคือมีการถามความสมัครใจของคู่บ่าวสาวด้วย[7][8] โซรยา อัสฟานดิยารี-บักติยารี
แม้ว่าการอภิเษกสมรสของทั้งสองพระองค์จะจัดขึ้นในช่วงหิมะตกหนัก แต่เข้าใจกันว่าเป็นเรื่องที่ดี และในที่สุดชีวิตสมรสของทั้งสองพระองค์ก็สิ้นสุดลงในราวก่อนปี ค.ศ. 1958 เนื่องจากสมเด็จพระราชินีโซรยาทรงมีบุตรยาก และได้พยายามหาทางรักษาในประเทศสวิตเซอร์แลนด์ และประเทศฝรั่งเศส โดยพระเจ้าชาห์เองก็ทรงพูดเป็นนัยเกี่ยวกับพระราชินีโซรยาเกี่ยวกับการมีบุตรยาก[10] โซรยาได้ออกจากประเทศอิหร่านในราวเดือนกุมภาพันธ์โดยไปอาศัยอยู่ร่วมกับบิดามารดาที่เมืองโคโลญจ์ ประเทศเยอรมัน เมื่อพระเจ้าชาห์ติดต่อโซรยาผ่านทางลุงของพระองค์คือซาดาร์ อาซาด ราวเดือนมีนาคม ค.ศ. 1958 เพื่อที่จะพยายามโน้มน้าวให้โซรยากลับมาพำนักในประเทศอิหร่านต่อไป[11] ในวันที่ 10 มีนาคม มีการประชุมเพื่อหารือสนทนาเกี่ยวกับการอภิเษกสมรสที่ไร้รัชทายาท 4 วันต่อมาได้มีการประกาศทรงหย่าอย่างเป็นทางการ หลังจากเหตุการณ์นี้อดีตราชินีโซรยาได้กล่าวว่า "บูชายัญความสุขของฉัน"[12] โดยโซรยาให้ให้สัมภาษณ์นักข่าวว่าพระสวามีของเธอไม่มีทางเลือกที่ต้องหย่ากับเธอ[13] พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นสรรควิไสยนรบดี
พระองค์เจ้าดิลกนพรัฐได้ทรงเสกสมรสกับเจ้าศิริมา ณ เชียงใหม่[3] พระญาติซึ่งกล่าวกันว่ามีพระสิริโฉมยิ่งนัก ทรงครองรักอยู่ได้ไม่นาน พระชายาก็ถึงแก่กรรมอย่างกะทันหันเพราะเป็นตะคริวขณะกำลังสรงน้ำในสระน้ำภายในพระราชวังดุสิต กรมหมื่นสรรควิไสยนรบดีทรงเสียพระทัยอย่างมิอาจจะหักห้ามได้ ประกอบกับประชวรพระเส้นประสาทพิการมาได้ 7 เดือนเศษ ท้ายที่สุดได้ทรงตัดสินพระทัยปลงพระชนม์เองด้วยพระแสงปืนในวันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2455 (นับแบบปัจจุบันตรงกับปี พ.ศ. 2456) หลังจากทรงกรมได้เพียง 2 เดือนเท่านั้น สิริพระชันษา พระนางเชงสอบู
พระองค์ทรงได้นิมนต์สามเณรแห่งวัดศรีปรางค์เข้ามาแสดงพระธรรมเทศนาในพระราชวังเป็นประจำ ซึ่งสามเณรท่านนี้เทศนาได้ดีและเป็นที่พอพระทัยของพระองค์ จึงได้รับสามเณรท่านนี้มาเป็นบุตรบุญธรรม ต่อมาเมื่อสามเณรท่านนี้ได้มีอายุครบที่จะสามารถอุปสมบทได้แล้ว พระองค์ก็ทรงจัดงานอุปสมบทขึ้นอย่างยิ่งใหญ่สมพระเกียรติตามธรรมเนียมของเชื้อพระวงศ์ (บุตรบุญธรรม) และได้รับสมญานามว่า "พระมหาปิฏกธร" นั้นเอง
[Summarizing the "Thaton-hnwe-mun Yazawin" below, but also giving the slightly different chronology of the Burmese chronicle "Hmannan Yazawin"] ประเสริฐศรี จันทน์อาภรณ์
บิดาของเธอเป็นบุตรของพระยาวิสูตรสาครดิฐ (เทียนสั่ง ประทีปะเสน) ซึ่งนับถือศาสนาคริสต์ มีบุตรที่เกิดแต่ภรรยาชื่ออินทร์หนึ่งคนชื่อ สิ่น ประทีปะเสน (พ.ศ. 2440-2530) แต่ภายหลังอินทร์และสิ่นได้แยกออกจากสกุลประทีปะเสน ซึ่งต่อมาสิ่นได้บวชสามเณรในศาสนาพุทธ ทั้งเปลี่ยนชื่อใหม่เป็น สิน และตั้งสกุลใหม่ว่า "จันทน์อาภรณ์" เมื่อเข้ารับราชการทหารเรือ  สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า
ในปี พ.ศ. 2453 ทันทีที่ทรงสูญเสียพระบรมราชสวามี พระองค์ก็ทรงประชวรพระวาโย บรรทมบนพระเก้าอี้ปลายพระแท่นของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นเอง เหล่ามหาดเล็กอยู่งานจึงใช้พระเก้าอี้หามเชิญเสด็จกลับพระตำหนักสวนหงส์ เช่นเดียวกับสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงที่ประชวรพระวาโยและเชิญเสด็จขึ้นพระเก้าอี้หามกลับไปพระตำหนักสวนสี่ฤดูเช่นกัน[19] หลังจากนั้นท่านผู้ใหญ่ฝ่ายในเล่าว่าแต่นั้นมา ทรงวางพระองค์อย่างเรียบง่าย ไม่ทรงแย้มพระสรวล จนถึงกับมีผู้กล่าวว่าถ้าเห็นทรงพระสรวลก็เป็นบุญ[3] หลังสิ้นพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระองค์จึงเสด็จไปประทับอยู่ร่วมกับสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงที่วังพญาไทเป็นเวลาแรมเดือน ภายหลังได้เสด็จกลับพระตำหนักสวนหงส์[16] พระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล)
เมื่อเปรื่องมีอายุได้ 26 ปี พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้ทรงขอเปรื่องจากเจ้าพระยาสุธรรมมนตรี และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ประกอบพระราชพิธีอภิเษกสมรสเมื่อวันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2464 และถือเป็นสุภาพสตรีสามัญชนคนแรกที่ได้เข้าพิธีดังกล่าว โดยสวมชุดเป็นเจ้าสาวแบบอังกฤษคือสวมเสื้อกระโปรงสีขาว มีผ้าโปร่งสีขาวคลุมศีรษะ ประดับดอกส้ม และถือช่อดอกไม้ มีการพระราชทานน้ำสังข์เป็นทางการด้วยพระกรุณาของสมเด็จพระมาตุจฉาเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวี และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็น พระสุจริตสุดา ตำแหน่งพระสนมเอก พร้อมทั้งพระราชทานตราจุลจอมเกล้าให้สมกับศักดิ์พระสนมเอก เป็นสตรีคนแรกที่ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ "คุณพระ" หากเมื่อใดตั้งครรภ์จะสถาปนาขึ้นเป็นเจ้า แต่อย่างไรก็ตามพระสุจริตสุดามิได้มีครรภ์สมดั่งพระราชประสงค์ หม่อมซิริล ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา
แต่ชีวิตรักของทั้งสองเองก็ยืนยาวได้เพียง 11 ปี พอขึ้นปีที่ 12 ปี ด้วยความที่พระองค์พีระทรงเป็นคนดังบุคลิกดี และสามารถตรัสได้คล่องทั้งภาษาอังกฤษและภาษาฝรั่งเศส และยังใช้ชีวิตอย่างเศรษฐี ซึ่งสิ่งเหล่านี้เอง ได้กลายเป็นแรงดึงดูดผู้หญิงอื่นให้เข้ามาหลงใหลพระองค์ พระองค์พีระมิได้เลิกรักหม่อมซิริลเพียงแต่ว่าเมื่อถึงเรื่องที่ทรงพอพระทัยถ้าหากทำได้ ก็ทรงทำ ส่วนหม่อมซิริลเองก็โอนอ่อนผ่อนตามได้ไม่เดือดร้อนก็คงจะครองชีวิตคู่กันต่อไปได้ โดยถือว่าพวกผู้หญิงเหล่านั้นจะไม่มีความหมายกับท่านเท่าภรรยาตามกฎหมาย แต่ว่าหม่อมซิริลทำใจไม่ได้ที่พระองค์พีระมีหญิงอื่นแม้จะไม่ทรงจริงจังด้วยนัก แต่เธอถือว่าเป็นความเดือดร้อนสาหัสของภรรยา หม่อมซิริลก็ตัดสินใจแยกกันอยู่พักหนึ่งเพื่อระงับจิตใจ โดยระหว่างที่แยกกันอยู่โดยยังไม่ได้หย่าขาดจากกัน สถานการณ์ก็ยิ่งทำให้ทั้งสองห่างเหินกันมากขึ้นอีก  สมิงทอพุทธกิตติ
ต่อมาสมิงทอถูกพญาทะละยึดราชสมบัติ เมื่อเดือนมกราคม ค.ศ. 1747 พระองค์จึงเดินทางไปยังแคว้นเชียงใหม่ และหนีเข้ามาในเขตอาณาจักรอยุธยา สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศจึงให้รับตัวมาอยู่กรุงศรีอยุธยา แต่เมื่อสมิงทอเริ่มมีพวกมากขึ้นก็ทรงไม่ไว้พระทัยจึงให้จำคุกไว้ จนกระทั่งพญาทะละส่งพระราชสาส์นมาขอให้ส่งตัวสมิงทอกับพรรคพวกกลับกรุงหงสาวดี แต่พระเจ้าอยู่หัวบรมโกศทรงเห็นว่าสมิงทอหนีตายมาพึ่งพระบารมี ไม่ควรส่งกลับไปตาย แต่เพื่อรักษาพระราชไมตรีจึงให้เนรเทศลงสำเภาไปปล่อยที่เมืองกวางตุ้ง ภายหลังพระองค์ได้เดินทางกลับเมืองเชียงใหม่อีกครั้ง พระเจ้าเชียงใหม่องค์จันทร์โปรดให้สมิงทอประทับอยู่กับพระราชธิดาดังเดิม แต่ไม่อนุญาตให้ยกทัพไปตีเมืองมอญอีก ภายหลังสมิงทอได้ลาพระเจ้าเชียงใหม่ไปเข้ารับราชการเป็นขุนนางมอญในกรุงศรีอยุธยา ส่วนพระราชธิดาได้เสกสมรสกับหม่อมเจ้าในราชวงศ์บ้านพลูหลวง มีบุตรีทรงพระนามว่าหม่อมทองคำ สนอง นิสาลักษณ์
ชีวิตส่วนตัว พล.ร.ต.สนอง สมรสกับ คุณหญิงอนันต์ นิศาลักษณ์ มีบุตรสาวหนึ่งคน นอกจากนี้แล้ว พล.ร.ต.สนอง ยังเป็นผู้ที่ทูลขอพระราชทาน เพลงพระราชนิพนธ์ "มาร์ชราชนาวิกโยธิน" จากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เป็นเพลงประจำหน่วยฯ ขณะดำรงตำแหน่งผู้บัญชาการหน่วยบัญชาการนาวิกโยธิน เมื่อปี พ.ศ. 2502 อีกด้วย
พล.ร.ต.สนอง เริ่มรับราชการในตำแหน่งประจำแผนกปืน เรือรบหลวงศรีอยุธยา จากนั้นได้เปลี่ยนเป็นนักบิน ประจำกองการบินทหารเรือ และมีความเจริญก้าวหน้าทางราชการจนในที่สุด เป็นผู้บังคับบัญชาหน่วยบัญชาการนาวิกโยธิน ถึง 2 สมัย คือ ในปี พ.ศ. 2500 และ พ.ศ. 2505-พ.ศ. 2509 และมีตำแหน่งสูงสุดในชีวิตทหารเรือ คือ เจ้ากรมการข่าวทหารเรือ พ.ศ. 2509 สวัสดิ์ โอสถานุเคราะห์
สมรสกับคุณหญิงล้อม โอสถานุเคราะห์ หม่อมชลิตา ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยา
แต่เมื่อหม่อมชลิตาเข้ามาพำนักในไทยได้ 11 วัน ก็บินไปฝรั่งเศส จนในอีก 7 เดือนต่อมาพระองค์พีระจึงได้ทำการหย่ากับหม่อมชลิตาโดยตกลงกันว่า หม่อมราชวงศ์พีรเดช ภาณุพันธุ์จะอยู่ภายใต้การดูแลของหม่อมชลิตาจนอายุครบ 21 ปี ซึ่งเหตุที่มีเรื่องขึ้นมา เนื่องจากก่อนหน้าที่มายังประเทศไทยพระองค์พีระได้ทรงพบปะกับสาลิกา กะลันตานนท์ พนักงานต้อนรับบนเครื่องบินชาวไทย ซึ่งทำให้หม่อมชลิตาหึงหวงเป็นอย่างมาก แต่สุดท้ายสาลิกา กะลันตานนท์ ก็กลายเป็นหม่อมคนที่สามของพระองค์พีระไป โดยเสกสมรสกันในปี พ.ศ. 2500 เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี (สนั่น เทพหัสดิน ณ อยุธยา)
ท่านได้สมรสกับท่านผู้หญิงถวิล ธิดาของมหาเสวกโท พระยาศรีภูริปรีชา (กมล สาลักษณ) กับคุณหญิงพึ่ง และมีภริยาอีก 4 คน มีบุตร-ธิดารวม 20 คน ได้อบรมสั่งสอนให้บุตร-ธิดาทุกคนให้มีความอดทนและมัธยัสถ์ สนับสนุนให้ทุกคนเรียนถึงชั้นสูงสุดเท่าที่มีความสามารถ และด้วยการมีส่วนผลักดันการศึกษาด้านการช่างและได้สนับสนุนให้มีการเปิดสอนวิชาสถาปัตยกรรมขึ้นที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ท่านจึงแนะนำให้บุตรี 2 คน สอบเข้าเรียนเป็นนิสิตรุ่นแรกในคณะนี้เป็นรุ่นแรกเพื่อแสดงให้เห็นว่าสตรีก็สามารถเป็นช่างได้ ซึ่งบุตรีทั้งสองท่านคือคุณปรียา ฉิมโฉมและคุณธารี เทพหัสดิน ณ อยุธยา ก็ได้เป็นสถาปนิกรุ่นบุกเบิกและได้เป็นกำลังสำคัญของกรมโยธาเทศบาลในสมัยนั้น โดยเฉพาะคุณปรียาได้เป็นผู้บุกเบิกด้านการผังเมืองและได้เป็นผู้อำนวยการ (อธิบดี) สำนักผังเมืองคนแรกในสมัยนั้น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยสัมพันธ์
กล่าวกันว่า ท่านหญิงทิพย์เป็นกุลสตรีที่มีพระสิริโฉมงดงามและเพียบพร้อมไปด้วยคุณสมบัติที่ฝ่ายในพึงมี หลังการเกศากันต์ได้ไม่นานท่านหญิงทิพย์ก็ได้เข้าไปฝึกหัดอย่างชาววังในสำนักของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์ สุนทรศักดิกัลยาวดี กรมขุนสุพรรณภาควดี[1] ภายหลังการถึงแก่กรรมของหม่อมแม้นในปี พ.ศ. 2439 ท่านหญิงได้ทำหน้าที่เป็นแม่บ้านแม่เรือน ดูแลความเรียบร้อยของวังบูรพาภิรมย์แทน[1] เมื่อครั้งที่พระบิดาประชวรหนักในวันที่ 15 เมษายน ถึงวันที่ 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2448 ท่านหญิงซึ่งขณะนั้นได้เสกสมรสและย้ายมาประทับที่วังนางเลิ้งแล้ว ได้ทูลลาพระสวามีมาประทับที่วังบูรพาภิรมย์เพื่อเฝ้าปฐมพยาบาลบิดาโดยมิได้พักผ่อน ทำให้พระวรกายอ่อนแอลงหลังจากนั้น[4] จึงถือว่าท่านหญิงเป็นพระธิดาคู่ทุกข์คู่ยากของพระบิดาโดยแท้จริง[1] สันต์ ศรุตานนท์
สันต์สมรสกับคุณหญิงเกิดศิริ ศรุตานนท์ (สกุลเดิม เศรษฐบุตร) ธิดาของสำเนา และอารินทร์ เศรษฐบุตร แต่ไม่มีบุตร-ธิดาด้วยกัน นอกจากนี้สันต์ยังมีความสัมพันธ์กับยุวเรต กังสถาน ที่ต่อมาได้ใช้นามสกุลศรุตานนท์ด้วย เธออ้างว่าได้รับอนุญาตจากสันต์ เพื่อตอบแทนการที่เธอปรนนิบัติพัดวีเขา และมักปรากฏตัวออกงานร่วมกันบ่อยครั้งจนมีเสียงเล่าลือกันว่าสันต์หย่าจากภริยาเดิม ซึ่งในเวลาต่อมาเกิดศิริ ภริยาในสมรสจึงส่งจดหมายชี้แจงสื่อมวลชนว่าตนยังคงสภาพสมรสกับสันต์อยู่ อันส่งผลให้มีผู้ใช้อินสตาแกรมบางส่วนไม่พอใจพฤติกรรมดังกล่าวของยุวเรตได้โจมตีด้วยการแสดงความเห็นต่าง ๆ ในอินสตาแกรมส่วนตัวของยุวเรต จนเธอออกมาโต้ตอบว่า "ค่ะ ไปดราม่าที่อื่นนะคะ" ที่เวลาต่อมายุวเรตลบภาพที่มีปัญหานั้นออกพล.ต.อ.สันต์ ศรุตานนท์ เป็นกรรมการโอลิมปิกแห่งประเทศไทย วาระปี พ.ศ. 2552-2556 นายกสมาคมกรีฑาแห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์ และที่ปรึกษากิตติมศักดิ์ สมาคมขี่ม้าโปโลแห่งประเทศไทย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี
ครั้นเมื่อทรงมีพระชันษาสมควรแก่การโสกันต์แล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระดำริเห็นว่า พระเจ้าลูกเธอพระองค์นี้ทรงมีพระนามและพระเกียรติยศปรากฏกว่าพระเจ้าลูกเธอพระองค์อื่น ๆ ด้วยรู้จักมักคุ้นเป็นที่นับถือกันในพระบรมวงศานุวงศ์ทั้งฝ่ายหน้าฝ่ายใน เสนาบดีข้าราชการใหญ่น้อย ตลอดจนกงสุลนานาประเทศก็นับถือมาเฝ้าแหนไต่ถามอยู่เนือง ๆ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดเกล้าฯ ให้จัดพระราชพิธีโสกันต์เป็นพิธีใหญ่ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทในปี พ.ศ. 2405[8] พระนางยสุนทราเทวี
ยสุนทราเทวีเป็นธิดาของใครไม่ปรากฏ ทราบเพียงว่าเป็นพระนัดดาของท้าวงั่วเถิง เจ้าผู้ครองเมืองเชียงของ การอภิเษกสมรสของพระองค์กับพญากือนา คาดว่าน่าจะมาจากพระราชเสาวนีย์ของพระนางจิตราเทวี พระราชชนนีของพญากือนาและเป็นธิดาของท้าวงั่วเถิง เพื่อผลประโยชน์กับเครือญาติและกลุ่มผู้สืบสันดานให้เป็นใหญ่สืบต่อมา พระองค์ประสูติการพระราชโอรสคือพญาแสนเมืองมา พระองค์มีพระราชอำนาจสูง หลังการสืบราชสมบัติของพญาแสนเมืองมา พระองค์ได้เป็นผู้กำหนดว่าจะให้ใครเป็นอัครมเหสีของพระราชโอรสผู้ขึ้นครองราชย์ได้ ซึ่งพระองค์เลือกติโลกจุฑาเทวีซึ่งเป็นนางสนม และนางรับใช้ในพระองค์ที่มีเชื้อสายชนชั้นสูงเป็นพระสุณิสา ดังปรากฏใน "พื้นเมืองเชียงใหม่" ความว่า พระมหาปชาบดีโคตมีเถรี
พระนางมหาปชาบดีโคตมีเป็นพระมาตุจฉาของพระพุทธเจ้า และเมื่อพระนางสิริมหามายาสวรรคตแล้ว หลังจากที่เจ้าชายสิทธัตถะประสูติได้ 7 วัน ในกาลต่อมาพระเจ้าสุทโธทนะได้ทรงตั้งพระนางมหาปชาบดีโคตมีไว้ในตำแหน่งพระอัครมเหสี ซึ่งพระนางได้ทรงถวายการอภิบาลเจ้าชายสิทธัตถะ เสมือนเป็นพระราชโอรสของพระองค์เอง พระนางมีพระราชโอรสพระองค์หนึ่งพระนามว่า เจ้าชายนันทะ และมีพระราชธิดาพระองค์หนึ่งพระนามว่า เจ้าหญิงรูปนันทา
พระนางได้ทรงแสดงความประสงค์จะบวชต่อพระพุทธเจ้าในคราวที่พระองค์เสด็จไปโปรดพระพุทธบิดาและพระประยูรญาติ ณ กรุงกบิลพัสดุ์ แคว้นสักกะ แต่พระพุทธเจ้ามิได้ทรงอนุญาตให้พระนางผนวช เนื่องจากยังไม่เคยทรงอนุญาตให้สตรีอุปสมบทในพระพุทธศาสนา ต่อมาเมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จไปเมืองเวสาลีและประทับอยู่ที่ กูฏาคารศาลาป่ามหาวัน พระนางปชาบดีโคตมีพร้อมด้วยเหล่านางสากิยานีจำนวนมาก จึงได้ปลงพระเกศา ห่มผ้ากาสายะ เป็นการแสดงเจตนาที่จะบวชอย่างแรงกล้า โดยเสด็จไปยังกูฏาคารศาลาป่ามหาวัน เมืองเวสาลี เพื่อทรงทูลขออุปสมบท โดยพระนางได้ทรงแจ้งพระประสงค์ต่อพระอานนท์ให้นำความไปกราบทูลพระพุทธเจ้า ขอให้พระนางพร้อมทั้งเหล่านางสากิยานีได้อุปสมบทเป็นภิกษุณีในพระพุทธศาสนา ซึ่งพระอานนท์ใช้ความพยายามอยู่หลายหน พระพุทธเจ้าจึงทรงออกหลัก ปฏิบัติเป็นพิเศษสำหรับสตรีผู้ที่จะเข้ามาบวชในพระพุทธศาสนา คือครุธรรม 8 ซึ่งพระนางมหาปชาบดีโคตมี ทรงยินดีปฏิบัติตามครุธรรม ทั้ง 8 ประการ จึงได้รับการอุปสมบทในพระพุทธศาสนา พร้อมทั้งเหล่านางสากิยานี นางสนองพระโอษฐ์
ภาระหน้าที่ของนางสนองพระโอษฐ์มีความหลากหลาย แต่ภาระหน้าที่ตามประวัติศาสตร์ของนางสนองพระโอษฐ์มักถูกมอบหมายตามความชำนาญส่วนตัว เช่น ความชำนาญในการวางตนเหมาะสมกับมารยาท ภาษา การเต้นรำซึ่งเป็นที่นิยมในราชสำนักขณะนั้น การรับผิดชอบงานด้านเลขานุการ การมอบหมายงานตามกระแสรับสั่งแก่ข้าราชบริพารคนอื่นๆ และการร่างกระแสพระราชเสาว์นีย์ การเย็บปักถักร้อย การวาดภาพ การขี่ม้า การเล่นดนตรี การดูแลงานด้านฉลองพระองค์ (เสื้อผ้า) การควบคุมเหล่าข้าราชบริพารผู้มีตำแหน่งต่ำกว่า การดูแลพระชายาหรือพระสนมพระองค์อื่น เป็นต้น เจ้าอุบลวรรณา
เจ้าอุบลวรรณา เป็นสุภาพสตรีที่เพียบพร้อมไปด้วยจรรยามารยาท มีชั้นเชิงด้านธุรกิจ แต่ทรงมีเรื่องอื้อฉาวด้านคู่ครอง ทรงโต้ตอบท้าทายเจ้าราชบุตรว่าตนมีเสรีภาพในการเลือกคู่ครองหรือคบหากับใครก็ได้ จนกลายเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ ทั้งนี้เจ้าอุบลวรรณา เสกสมรสครั้งแรกกับเจ้ามหาวงศ์ ณ เชียงใหม่ แต่เลิกรากันเมื่อใดไม่ปรากฏ ตามรายงานของเดเนียล แมคกิลวารี ระบุว่าเมื่อแรกรู้จักกับพระนางในปี พ.ศ. 2425 พระนางก็ตกพุ่มหม้ายเสียแล้ว ส่วนฮอลต์ ฮัลเลต (Holt Hallett) วานิชชาวอเมริกันได้ระบุเรื่องราวของพระนางในหนังสือ ""เดินทางหนึ่งพันไมล์บนหลังช้างในรัฐฉาน"" (A Thousand Miles on an Elephant in the Shan States) ว่า พระนางมีพระโอรสชื่อ เจ้าสุขเกษมบุตรหัวปี และหลานสาวคือเจ้าดารารัศมี ซึ่งกำพร้ามารดา เด็กทั้งสองมีอายุห่างกันสองปี ฮัลเลตได้บันทึกอีกว่าบิดาของเจ้าสุขเกษมเป็นเพียงสามัญชนไม่มีเชื้อเจ้าจึงไม่เป็นที่ยอมรับของพระชายาพระเจ้าเชียงใหม่ (คือ เจ้าเทพไกรสร) เท่าใด  พระสิทธัตถพุทธเจ้า
พระสิทธัตถพุทธเจ้ามีคู่อัครสาวกนามว่า<b data-parsoid='{"dsr":[2236,2251,3,3]}'>พระสัมพละ</b>และ<b data-parsoid='{"dsr":[2254,2270,3,3]}'>พระสุมิตตะ คู่อัครสาวิกาคือ<b data-parsoid='{"dsr":[2287,2305,3,3]}'>พระสีวลาเถรี</b>และ<b data-parsoid='{"dsr":[2308,2323,3,3]}'>พระสุรามา และ<b data-parsoid='{"dsr":[2327,2341,3,3]}'>พระเรวตะ</b>เป็นพระอุปัฏฐาก[1] ศกุนตลา ปัทมะศังข์
หม่อมเจ้าศกุนตลา สวัสดิวัตน์ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อสมรสกับราศี ปัทมะศังข์ เมื่อวันที่ 16 สิงหาคม พ.ศ. 2478  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ
พงศาวดีของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ[12] 16. (=22.) สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก8. พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก17. (=23.) พระอัครชายา (ดาวเรือง)4. พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย18. ทอง ณ บางช้าง9. สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี19. สมเด็จพระรูปศิริโสภาค มหานาคนารี2. พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว20. เศรษฐีจีนฮกเกี้ยนแซ่ตัน10. เงิน แซ่ตัน21. น้องสาวของท่านผู้หญิงน้อย ภรรยาของเจ้าพระยาชำนาญบริรักษ์ (อู่)5. สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี22. (=16.) สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก11. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าแก้ว กรมพระศรีสุดารักษ์23. (=17.) พระอัครชายา (ดาวเรือง)1. สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ24. พระจันทราทิตย์ (บุญชู โรจนดิศ)[13]12. จมื่นอินทรประพาส (เลี้ยง โรจนดิศ)25.6. พระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ)26. จำปา ณ เวียงจันทน์13. ท้าวมังสี (ขำ โรจนดิศ)27.3. เจ้าจอมมารดาชุ่ม28.14.29.7. คล้าย โรจนดิศ30.15.31. การสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี
ในเวลาต่อมาสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี เริ่มมีพระอาการเส้นพระโลหิตอุดตัน มีรับสั่งน้อยลง แต่ทรงทราบกิจทุกเรื่อง[1] แต่พระอาการดังกล่าวทำให้พระวรกายด้านซ้ายขยับยาก คณะแพทย์ศิริราชจึงได้ถวายพระโอสถ มีนางพยาบาลมาดูแลตลอด 24 ชั่วโมง และมีนักกายภาพบำบัดมาถวายการออกกำลัง[1] พระสาสนโสภณ (พิจิตร ฐิตวณฺโณ)
เมื่ออายุได้ 20 ปีบริบูรณ์ จึงได้อุปสมบท ณ วัดโสมนัสวิหาร เมื่อวันที่ 6 มิถุนายน พ.ศ. 2499 โดยมีสมเด็จพระวันรัต (จับ ฐิตธมฺโม) ในสมัยที่ยังเป็นพระราชาคณะชั้นเทพที่พระอมรมุนี เป็นพระอุปัชฌาย์ และพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) เป็นพระกรรมวาจาจารย์ อนินทิตา อาขุบุตร
ต่อมาเสงี่ยมได้รับพระราชทานนามจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า "อนินทิตา" และได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า และเมื่อสมรสแล้วจึงนามว่า คุณหญิงอนินทิตา อาขุบุตร  เจ้าสุคันธา ณ เชียงใหม่
เจ้าสุคันธาได้รับการสู่ขอจากเจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่ พระโอรสของเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ โดยที่ทั้งสองไม่เคยรู้จักกันมาก่อน หลังจากหมั้นได้แปดเดือนก็สมรสกัน ณ หอคำเชียงตุง โดยมีเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลงและเจ้านางปทุมมาเทวีเป็นเจ้าภาพเมื่อปี พ.ศ. 2476 ทั้งมีข้าหลวงอังกฤษผู้กำกับราชการนครเชียงตุงร่วมเป็นเกียรติในงาน หลังสมรสได้สิบวันได้เดินทางไปจังหวัดเชียงใหม่โดยมีเจ้าฟ้าพรหมลือกับเจ้านางบุญยวง (พระชายาของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลง) มาส่ง โดยเจ้าสุคันธามีลูกกับเจ้าอินทนนท์ 5 คน ได้แก่ พระสันธิวิทยาพัฒน์ (ไล่เฮียง สิริสิงห)
ภรรยาท่านที่ 5 นางเนียม มีบุตรธิดา 5 ท่าน
1 นายสนธิ สิริสิงห (ถึงแก่กรรม) สมรสกับ นางดวงใจ
2 นางสุขุมาล สิริสิงห สมรสกับ นายณรงค์ ชาตรูปมัย (ถึงแก่กรรม)
3 ร้อยตรีสังข์ สิริสิงห สมรสกับ นางอ่อนศรี (ถึงแก่กรรม) และนางอรวรรณ
4 นางสุจริต สิริสิงห สมรสกับ นายบุญชอบ ลือวรรณ
5 นายโสภณ สิริสงห สมรสกับ นางสุทัศศรี นางสิบสอง (นิทาน)
ขณะเดียวกันที่เมืองทานตะวัน เมรี ลูกของพญายักษ์และมเหสีเป็นมนุษย์ที่นางสันธมาลาขอมาเลี้ยงไว้ก็ได้โตเป็นสาวแล้ว ฝ่ายนางยักษ์สันตราพอรู้แล้วว่ารถเสนเป็นลูกของนางเภาก็โกรธแค้นจึงได้ออกอุบายว่าตนป่วยอีกครั้งคราวนี้ให้นำมะงั่วหาว มะนาวโห่ที่เมืองทานตะวันมารักษาพร้อมให้รถเสนนำสาส์นที่ตนเขียนว่าเมื่อรถเสนมาถึงเมืองกลางวันก็ให้ฆ่ากลางวันถึงคืนก็ฆ่าคืนให้เมรีด้วยโดยบอกรถเสนว่าห้ามเปิดอ่านเด็ดขาด รถเสนจึงได้ขี่ม้าไปที่เมืองทานตะวันแต่แวะพักที่กระท่อมของฤๅษี ฤๅษีได้ขออ่านสาส์นของรถเสนจึงรู้ว่ารถเสนจะต้องตายแน่ จึงแปลงสาส์นว่าถึงเมื่อไหร่ก็ให้แต่งงานเมื่อนั้นและได้มอบม้าวิเศษพูดชื่อประกายเพชรได้ให้รถเสนด้วย แล้วรถเสนก็มาถึงเมืองทานตะวันเมื่อเมรีได้อ่านสาส์นก็เกิดความรักจึงได้แต่งงานกันและอยู่ที่เมืองทานตะวันอยู่พักหนึ่ง สมัยศรีสันธร
เมื่ออาณาจักรเขมรขาดผู้นำ สมเด็จพระเทวีกษัตริย์ พระราชมาตุจฉาของสมเด็จพระสัตถา (พระธิดาในสมเด็จพระบรมราชาที่ 3) ได้ทรงเข้าดูแลจัดการเรื่องราชกิจต่างๆ และให้พระอนุชาต่างพระราชมารดาของสมเด็จพระสัตถา คือ เจ้าพระยาอน ขึ้นครองราชสมบัติเป็นสมเด็จพระบรมราชาฯที่ 7 แต่ในพ.ศ. 2153 สมเด็จพระบรมราชาฯทรงใคร่ปรารถนาจะได้ภรรยาของขุนนางผู้หนึ่งชื่อพระสเถร์มาเป็นพระชายา ทั้งนางภรรยาและตัวพระสเถร์เองไม่ยอม สมเด็จพระบรมราชาฯกริ้วมีรับสั่งให้จับนางภรรยานั้นมาขังไว้ ส่วนพระสเถร์เกรงพระราชอาญาจึงหลบหนีไปแต่ด้วยความโกรธแค้นจึงหวนกลับมาปลงพระชนม์สมเด็จพระบรมราชาฯเสีย เสน่หาเงินตรา
เสน่หาเงินตรา เป็นเรื่องราวของ ฟ่าง หรือ ฟาริดา ครีเอทีฟสาวมากความสามารถที่รักอยู่กับ ภานุทัต ลูกชายเจ้าของบริษัท จนกระทั่งฟ่างจะแต่งงานกับภานุทัต เธอกลับจับได้ว่าภานุทัตมีสัมพันธ์ลึกซึ้งกับ ศิวพร น้องสาวของ ศิวพันธ์ เมื่อรู้ความจริงฟ่างก็ตัดสินใจขอยกเลิกการแต่งงาน โดยสัญญาว่าจะไม่บอกใครเรื่องนี้ เพราะศิวพรมีสามีแล้ว ภานุทัตเสียใจมากที่ฟ่างไม่ยอมคืนดี แต่ก็ไม่ยอมแพ้จึงพยายามจะตามตื๊อฟ่างจนได้รับอุบัติเหตุทำให้ตาบอด พอศิวพรเห็นภานุทัตตาบอดก็ถากถางแดกดันจนภานุทัตเสียใจและกินยาฆ่าตัวตาย เมื่อภานุทัตตาย ศิวพรก็โยนความผิดให้ฟ่างทั้งหมดโดยอ้างว่าฟ่างทิ้งภานุทัต เพราะรู้ว่าภานุทัตติดพนันและเป็นหนี้หลายสิบล้าน ศิวพันธ์หลงเชื่อคำพูดของศิวพรจึงวางแผนแก้แค้นฟ่าง โดยทำทุกอย่างให้เธอรักเขา จนกระทั่งฟ่างยอมมอบใจและกายให้กับศิวพันธ์ แต่เมื่อทุกอย่างสูญเสียไปแล้วฟ่างถึงได้รู้ความจริงว่าทุกสิ่งที่ศิวพันธ์ทำคือการแก้แค้นให้กับภานุทัต พระสาสนโสภณ (ใย ภทฺทิโย)
ต่อมาในวันพุธที่ 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2463 ได้อุปสมบทเป็นพระภิกษุ ณ วัดเทพศิรินทราวาส โดยมีพระธรรมไตรโลกาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) เป็นพระอุปัชฌาย์ พระอุดมศีลคุณ (อิน อคฺคิทตฺโต) เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และพระครูปลัดสัมพิพัฒนศีลาจารย์ (เทียน ปภสฺสโร) เป็นพระอนุสาวนาจารย์ ได้รับฉายาว่า ภทฺทิโย หม่อมสมพันธุ์ บริพัตร ณ อยุธยา
หม่อมสมพันธุ์ เสกสมรสกับสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต มีพระโอรส-ธิดา 2 พระองค์ เดิมทั้งหมดมีฐานันดรศักดิ์เป็น "หม่อมเจ้า" ครั้นในปี พ.ศ. 2470 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระบรมราชโองการ โปรดเกล้าฯ ให้ยกพระบุตรของสมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิตที่ประสูติแต่หม่อมสมพันธุ์เป็น "พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า" ทั้งสาย ได้แก่ อุปสมบท
อุปสมบทเป็นสังฆกรรมอย่างหนึ่ง ในพระพุทธศาสนา พระโคตมพุทธเจ้าทรงวางหลักเกณฑ์และระเบียบปฏิบัติไว้รัดกุมและละเอียดมากโดยทรงบัญญัติให้สวดอนุสาวนาไม่ต้องระบุนามแต่ระบุเพียงโคตร (สกุล) ได้และสวดประกาศครั้งละ 2-3 รูปได้โดยมีอุปัชฌายะ และทรงอนุญาตให้นับอายุผู้บวชว่าครบ 20 ปี โดยคิดตั้งแต่อยู่ในครรภ์ ทั้งนี้เพื่อให้ได้ศาสนทายาทที่ดีไว้สืบสานพระพุทธศาสนา ในประเทศไทยจะถือเป็นประเพณีว่า ลูกชายของครอบครัวเป็นพุทธต้องบวชสักครั้งในชีวิตเพื่อให้แม่เกาะชายผ้าเหลือง ชดใช้ค่าน้ำนม อันเป็นสืบต่ออายุพระพุทธศาสนาโดยเปลี่ยนจากผู้นับถือพระรัตนตรัยขึ้นไปเป็นส่วนหนึ่งของพระรัตนตรัย มีการอุปสมบทที่พิเศษแตกต่างไปจากนี้ เช่น การประทานโอวาท ๓ ประการแก่พระมหากัสสปะ การให้อุปสมบทด้วยการประทานครุธรรม๘ประการ แก่พระนางกีสาโคตมี
และทรงเปลี่ยนให้การบวชแบบติสรณคมนูปสัมปทา ให้เป็นรูปแบบการบวชของสามเณร สามเณรี สิกขมานา แทน หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล
ในปี พ.ศ. 2501 เสกสมรสกับหม่อมอรพินทร์ ดิศกุล ณ อยุธยา (สกุลเดิม: อินทรทูต; เป็นบุตรสาวของพระพินิจชนคดี (พินิจ อินทรทูต) กับหม่อมหลวงอรุณ สนิทวงศ์)[2] มีโอรสและธิดาด้วยกัน 4 คนได้แก่[1] สนธิ ลิ้มทองกุล
สนธิสมรสกับจันทน์ทิพย์ ลิ้มทองกุล (ช่องดารากุล) ชาวจังหวัดตรัง เมื่อ พ.ศ. 2516 ปัจจุบันเป็นผู้ช่วยศาสตราจารย์ ระดับ 9 มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ มีบุตรคือ จิตตนาถ ลิ้มทองกุล ซึ่งปัจจุบันเป็นผู้บริหารกิจการในเครือผู้จัดการ กรมหลวงโยธาเทพ
ฝ่ายเจ้าฟ้าหญิงนั้น ครั้นทรงได้รับแจ้งพระราชดำริ ก็ทรงไม่ยินยอมพร้อมพระทัยด้วย ชะรอยจะทรงมีความหยิ่งในราชสมภพ ดังที่เธอทรงแสดงอยู่ให้ประจักษ์ จึงไม่อาจลดพระองค์ลงมาอภิเษกกับบุคคลในชั้นไพร่ได้ หรือชะรอยจะเป็นดังที่คนทั้งหลายเข้าใจกันอยู่ กล่าวคือเธอมีน้ำพระทัยโน้มน้าวและผูกพันในทางอภิเษกสมรสมาแต่ก่อนกับพระปิตุลา [สมเด็จเจ้าฟ้าน้อย] อยู่แล้ว ...เธอก็ยังทรงยึดมั่นในพระราชดำริดั้งเดิมของในหลวงที่จะอภิเษกเธอให้แก่เจ้าชายองค์นั้นอยู่เสมอ แต่เรื่องได้ดำเนินไปอย่างลับ ๆ ดังที่กระผมได้ยินเขาพูดกันมา ว่าแม้ในหลวงหรือ มร.ก็องสตังซ์ [เจ้าพระยาวิชาเยนทร์] ก็มิได้ล่วงรู้ระแคะระคายเลย ในหลวงทรงขัดพระทัยเป็นอันมาก ในการที่พระราชธิดาทรงขัดขืนพระราชประสงค์อย่างหนักแน่น ไม่ทรงยินยอมอภิเษกสมรสกับพระปีย์...[15] ดวงตาสวรรค์
แพน หรือ พันพร เทพประทาน หญิงสาวนาฏศิลป์สาวผู้มากด้วยฝีมือ แสดงละครรำได้อย่างประทับใจผู้ชม ขนาดเพื่อนชาวต่างประเทศของ ม.ร.ว. ราชาณัต เทวพันธุ์ขอสั่งภาพจิตรกรรมรูปแพนใส่เครื่องรำขนาดเท่าตัวจริง ชายใหญ่ปลาบปลื้มไปกับแพนจนถึงกับหลงรักและขอแต่งงานกับแพนในที่สุด โดยท่านชายผู้เป็นบิดาของชายใหญ่ก็ยินยอม อันที่จริงชายใหญ่เคยรู้จักแพนมาตั้งแต่ทั้งคู่ยังเป็นเด็กครั้งที่ชายใหญ่ได้อพยพหนีภัยสงครามโลกไปอยู่ที่ผักไห่ แต่เมื่อสงครามยุติ กลุ่มเด็กชาวกรุงฯ ได้แก่ ชายใหญ่ หญิงออนและหลานในไส้ คือ เอียดและเล็ก ลูกของราศี พี่สาวของประภากับพลตรี โภคา พากันกลับกรุงเทพฯ วันนั้นเองแพนได้ลอบขึ้นเรือมาจนกระทั่งเล็กมาสังเกตเห็น แพนได้ขอติดตามไปเรียนที่กรุงเทพฯ ประภายินยอมรับอุปถัมภ์แพน และราศีก็ช่วยฝากแพนเข้าเรียนนาฏศิลป์พร้อมกับตั้งชื่อให้ใหม่ว่า "พันพร เทพประทาน" การที่แพนตกลงใจยอมแต่งงานกับชายใหญ่ทำให้เทิน หนุ่มจากผักไห่ ซึ่งเป็นเพื่อนของแพนมาตั้งแต่เด็ก หัวใจแตกสลาย แพนทำท่าทีเหมือนว่าไม่ได้เคยรักเขามาก่อน เทินพ่ายแพ้แก่ชีวิตและหนีเตลิดไป ระหว่างทางน่านและหทัยได้พบกับเทินที่กำลังป่วยทั้งทางใจและกาย ทั้งสองจึงพาเทินมารักษาตัวที่บ้านพักตากอากาศของตระกูลที่ห้วยทราย ซึ่งอยู่ไม่ห่างจากบ้านพักตากอากาศของโภคา ที่นั้นเทินได้พบภาพถ่ายของตนสมัยเด็กจึงได้รู้ว่า น่านก็คือหนึ่งในเด็กชาวกรุงที่เคยอพยพหนีสงครามมาอยู่ที่ผักไห่ ทั้งน่าน และ หทัยต่างดีใจและอนุญาตให้เทินอาศัยอยู่ที่บ้านได้โดยไม่มีกำหนด  การสำเร็จโทษด้วยท่อนจันทน์
มาตรา 176 ของกฎมนเทียรบาล ในกฎหมายตราสามดวง บัญญัติไว้ว่า "ถ้าแลโทษหนักถึงสิ้นชีวิตไซร้ ให้ส่งแก่ทะลวงฟันหลังและนายแวงหลังเอาไปมล้างในโคกพญา..." โดยมิได้ระบุรายละเอียดโทษดังกล่าวไว้ ทั้งนี้ ในกฎมนเทียรบาลเองมีบัญญัติข้อปฏิบัติ ข้อห้าม และข้อกำหนดโทษสำหรับพระราชวงศ์ตลอดจนนางสนมกรมในไว้ โดยโทษมีตั้งแต่ระดับโบย จำ เนรเทศ และประหารชีวิต ส่วนข้อปฏิบัติและข้อห้ามนั้นส่วนใหญ่เพื่อป้องกันความไม่เหมาะสมทางเพศ เช่น การพูดจา ไปมาหาสู่ และ/หรือมีสัมพันธ์กับนางสนมกรมใน นอกจากนี้ ในส่วนเฉพาะสำหรับพระราชกุมารยังมีข้อห้ามอื่น ๆ เพื่อป้องกันการกบฏต่อพระราชบัลลังก์อีกด้วย เป็นต้นว่า มาตรา 77 ห้ามมิให้ขุนนางที่มีศักดินาตั้งแต่แปดร้อยถึงหนึ่งหมื่นไร่ไปมาหาสู่กับพระราชโอรสและ/หรือพระราชนัดดา หากขุนนางใดละเมิดฝ่าฝืนต้องระวางโทษประหารชีวิต[3] ศรัณยู วงษ์กระจ่าง
ศรัณยู สมรสกับ หัทยา เกตุสังข์ นักแสดงและดีเจชื่อดัง โดยเข้าพิธีหมั้น เมื่อวันที่ 11 มีนาคม พ.ศ. 2537 และได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ให้เข้ารับพระราชทานน้ำสังข์ จากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ที่พระตำหนักสวนจิตรลดา เมื่อวันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2537 ตามด้วยงานฉลองพิธีสมรสในวันที่ 12 มิถุนายน พ.ศ. 2537[6] ทั้งคู่มีบุตรสาวฝาแฝด ชื่อ ศุภรา วงษ์กระจ่าง (ชื่อเล่น: ลูกหนุน) และ ศีตลา วงษ์กระจ่าง (ชื่อเล่น: ลูกหนัง)[45] พระนางสัตยวดี
พระนางสัตยวดีเมื่อแต่งงานกับพระราชาศานตนุก็มีพระโอรสด้วยกัน ๒ พระองค์ คือ จิตรางคทะ และ วิจิตรวีรยะ ซึ่งถือเป็นน้อยชายต่างมารดาของท้าวภีษมะ ๒ คน กล่าวได้ว่าท้าวศานตนุมีผู้สืบเชื้อสายโดยตรง ๑๐ พระองค์ แต่ ๗ คนแรก พระแม่คงคาได้นำไปทิ้งลงสู่แม่น้ำ ท้าวภีษมะก็สาบานต่อฟ้าดินอย่างเคร่งครัดไว้ว่าจะไม่แต่งงานมีลูกกับผู้หญิงคนใด จิตรางคทะก็ถูกคนธรรพ์ชื่อเหมือนกันท้ารบและถูกฆ่าตายในวัยเยาว์ ส่วนวิจิตรวีรยะแม้จะได้แต่งงานกับเจ้าหญิงอัมพิกาและเจ้าหญิงอัมพาลิกาแล้ว แต่ก็ยังไม่มีพระโอรสสืบต่อพระราชบัลลังก์แม้แต่คนเดียว พระนางสัตยวดีเกรงว่าตนจะเป็นคนบาปที่ทำให้ราชวงศ์กุรุต้องสิ้นสุด จึงให้ฤๅษีวยาส ลูกนอกสมรสมาทำพิธีนิโยค (รับภรรยาของญาติที่เป็นหม้ายมาเป็นภรรยาเพื่อสืบเชื้อสายของวงศ์ตระกูลต่อไป) ทำให้ลูกของฤๅษีวยาสกับเจ้าหญิงอัมพิกาชื่อ ธฤตราษฎร์ (ตาบอดตั้งแต่เกิด แต่มีสุขภาพแข็งแรงและเป็นพระบิดาของฝ่ายเการพ) , เจ้าหญิงอัมพาลิกากับฤๅษีวยาสชื่อ ปาณฑุ (มีสีผิวซีด สุขภาพไม่แข็งแรง แต่เป็นพระราชาที่ยิ่งใหญ่และเป็นพระบิดาของปาณฑพทั้งห้าด้วย) , นางกำนัลกับฤๅษีวยาสชื่อ วิทูร (ครบถ้วนสมบูรณ์ดี เป็นผู้ที่มีความเที่ยงธรรม) สมัคร สุนทรเวช
สมัคร สมรสกับ คุณหญิงสุรัตน์ สุนทรเวช (สกุลเดิม: นาคน้อย) มีบุตรสาวฝาแฝดคือ กาญจนากร ไชยสาส์น และกานดาภา มุ่งถิ่น และเนื่องจากคุณหญิงสุรัตน์เป็นที่ปรึกษาด้านการเงินของเครือเจริญโภคภัณฑ์ซึ่งเป็นบริษัทเอกชนขนาดใหญ่ มาตั้งแต่ พ.ศ. 2505 สถานะการเงินจึงมั่นคงพอที่จะดูแลครอบครัวได้ สมัครจึงมิได้ทำงานประจำใด ๆ โดยทำงานการเมืองเพียงอย่างเดียว มาตั้งแต่ พ.ศ. 2516 อย่างไรก็ตา นายสมัครยังรับเป็นผู้จัดการมรดกตระกูลธรรมวัฒนะ ตามคำสั่งเสียของนางสุวพีร์ ธรรมวัฒนะ[1] พระยาอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ)
ท่านมิได้จัดงานเลี้ยง เนื่องจากทางครอบครัวโดยเฉพาะมารดาไม่พอใจกับสะใภ้ที่เข้ารีตผู้นี้ คุณหญิงอนุมานราชธนท่านก็มีขันติอดทนอดกลั้นเป็นอย่างดี พระยาอนุมานราชธนก็มีความซื่อสัตย์ต่อภริยาเป็นอย่างยิ่ง มิได้มีภริยาอื่นเพิ่มเติมอีก  สุฐิตา ปัญญายงค์
ปัจจุบันสมรสกับพชร ปัญญายงค์ ผู้ประกาศข่าวและพิธีกร โดยมีการหมั้นเมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2553 และมีพิธีฉลองงานวิวาห์ในวันที่ 8 มกราคม พ.ศ. 2554 ช่วงเช้า ณ อาสนวิหารอัสสัมชัญ และจดทะเบียนสมรสช่วงเย็น ณ โรงแรมแกรนด์ ไฮแอท เอราวัณ ทั้งสองมีบุตรชายหนึ่งคน ชื่อ แพททริก หรือ พชฏ ปัญญายงค์ กับมีบุตรสาวอีกหนึ่งคน ชื่อ ริต้า หรือ พชริตา ปัญญายงค์ สมเด็จพระวันรัตน์ (ทับ พุทฺธสิริ)
ต่อมาเจ้าฟ้ามงกุฎทรงพระดำริว่าการอุปสมบทที่โบสถ์แพหน้าวัดราชาธิวาสนั้นสวดเฉพาะญัตติจตุตถกรรม ไม่ได้สวดบุพพกิจ ทรงสงสัยว่าการบวชจะไม่ถูกต้อง จึงรับสั่งให้อุปสมบทใหม่ ท่านจึงไปที่วัดดอนกระฎี นิมนต์พระมอญมาบวชให้ท่านอีก ณ โบสถ์แพหน้าวัดนั้น ถือเป็นอุปสมบทครั้งที่ 6  สนธยา คุณปลื้ม
ด้านชีวิตครอบครัวสมรสกับนางสุกุมล คุณปลื้ม มีบุตรด้วยกัน 4 คน พุทธประวัติ
ครั้นเวลารุ่งเช้า พระนางเจ้ามายาราชเทวี จึงกราบทูลเรื่องพระสุบินนิมิตเมื่อราตรีแก่พระราชสามี พระเจ้าสุทโธทนมหาราช จึงรับสั่งให้เชิญพราหมณ์ปาโมกข์โหราจารย์เข้ามาเฝ้า แล้วทรงเล่าเรื่องพระสุบินของพระราชเทวีให้ทำนาย พราหมณ์ทั้งหลายก็ทูลพยากรณ์ว่า พระสุบินของพระราชเทวี เป็นมงคลนิมิตปรากฏ พระองค์จะได้พระปิโยรส เป็นอัครบุรุษมนุษย์ชายชาติเชื้ออาชาไนย มีบุญญาธิการยิ่งใหญ่ในโลกสันนิวาส เป็นที่พึ่งของประชาชาติไม่มีผู้ใดเสมอ พระเจ้าสุทโธทนะได้ทรงสดับก็ทรงโสมนัส โปรดประทานการบริหารพระครรภ์พระราชเทวีเป็นอย่างดี ให้สนมอยู่ประจำที่คอยอภิบาลอยู่ตลอดเวลา พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทักษิณชา นราธิราชบุตรี
เหตุการณ์ดังกล่าวสร้างความสะเทือนพระทัยแก่พระองค์เจ้าทักษิณชาอย่างมาก พระองค์ประชวรและไม่รับรู้สรรพสิ่งรอบข้างด้วยมีพระสัญญาที่ฝังแน่นแต่เรื่องราวของพระราชโอรสและทรงอยู่ในโลกส่วนพระองค์ มิสามารถสนองพระเดชพระคุณรับราชการฝ่ายในได้อีกต่อไป[8] นางสนองพระโอษฐ์
นางสนองพระโอษฐ์ ยังหมายถึงกลุ่มของสตรีผู้มีฐานะครอบครัว บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่ทางการที่หลากหลาย ซึ่งความแตกต่างกันในฐานะ บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่เหล่านี้มักจะมีเกียรติศักดิ์สูง พระบรมวงศานุวงศ์หญิงหรือสตรีผู้สูงศักดิ์อาจทรงสามารถเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้ด้วยพระองค์เองหรือไม่ก็ได้ แต่แม้ว่าจะทรงมีสิทธิในการเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้อย่างเสรี หากตามประวัติศาสตร์แล้ว การตัดสินใจดังกล่าวมักจะได้รับอิทธิพลจากองค์พระมหากษัตริย์ พระราชบิดา-พระราชมารดา พระราชสวามี หรือเหล่าเสนาบดีของพระมหากษัตริย์ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า
แต่พระองค์เจ้าทักษิณชามีพระสติวิปลาสไปมิอาจรับราชการสนองพระเดชพระคุณต่อไป[11] พระภรรยาเจ้าสี่พระองค์หลังมีพระเกียรติยศเสมอกันทุกพระองค์ พระเกียรติยศที่จะเพิ่มพูนนั้นขึ้นอยู่กับการมีสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอเป็นสำคัญ[10] พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเดิมมีพระราชดำริที่จะสถาปนาพระองค์เจ้าสว่างวัฒนาขึ้นเป็นสมเด็จพระนางเจ้าด้วยเป็นพระราชชนนีของสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สมเด็จพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในรัชกาลที่ 5[4] แต่ในปี พ.ศ. 2423 สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์เสด็จสวรรคตพร้อมพระราชธิดาและพระราชโอรสในพระครรภ์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ที่สวรรคตไปแล้ว ขึ้นเป็น สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี พร้อมกับสมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา พระบรมราชเทวีเสมอกัน ซึ่งสมภพ จันทรประภาสรุปคำบอกเล่าของนางข้าหลวงว่า สมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนาไม่เต็มพระทัยมีพระอิสริยยศสูงกว่าเพราะเป็นน้อง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงสถาปนาพระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์เป็นพระบรมราชเทวีด้วย[12] สนธิ บุญยรัตกลิน
พลเอก สนธิ เป็นบุตรของ พันเอกสนั่น (นามสกุลเดิม อหะหมัดจุฬา) [3] และนางมณี บุญยรัตกลิน ชาวไทยเชื้อสายมอญ เป็นบุตรชายคนโตในบรรดาพี่น้องทั้งหมด 6 คน เติบโตในครอบครัวมุสลิม ที่นับถือนิกายชีอะห์ ในจังหวัดปทุมธานี (บิดานับถือนิกายชีอะห์) แต่ตัวท่านนับถือศาสนาอิสลาม นิกายซุนนีย์ (มารดานับถือนิกายซุนนีย์) [4] ต้นตระกูล เฉกอะหมัด หรือ เจ้าพระยาบวรราชนายก ขุนนางเชื้อสายเปอร์เซีย ซึ่งเคยดำรงตำแหน่งจุฬาราชมนตรี และ สมุหนายกในสมัยกรุงศรีอยุธยา ลูกหลานบางส่วนของเฉก อาหมัด เปลี่ยนมานับถือศาสนาพุทธ เช่น ตระกูลบุนนาค ตระกูลจุฬารัตน์ โดยนามสกุล บุญยรัตกลิน (อ่านว่า บุน-ยะ-รัด-กะ-ลิน) จริงๆแล้วคือ บุณยรัตกลิน แต่พิมพ์ผิดเป็น "ญ" นั้น เป็นนามสกุลพระราชทานจากรัชกาลที่ 6 มีที่มาจากการที่หนึ่งในสาแหรกฝั่งย่าเป็นทหารเรือ สังกัดพรรคกลิน คือหลวงพินิจกลไก (บุญรอด) [5] มีชื่อทางมุสลิมว่า อับดุลเลาะห์ อหะหมัดจุฬา ได้ฉายาจากสื่อมวลชนทั่วไปว่า "บิ๊กบัง" สามเณรปัญหา
ในเวลาต่อมาพระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงมีพระประสงค์จะทรงอนุญาตอุปสมบทแก่ท่านโสปากะ จึงมีพระดำรัสถามปัญหา 10 ข้อ ซึ่งอรรถกถาพรรณนาว่า "มีพระดำรัสถามปัญหา 10 ข้อโดยมีอาทิว่า เอกํ นาม กึ อะไรชื่อว่าหนึ่ง ดังนี้ ฝ่ายท่านโสปากะนั้น ถือเอาพระพุทธประสงค์ เทียบเคียงกับพระสัพพัญญุตญาณ ทูลแก้ปัญหาเหล่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า สพฺเพ สตฺตาอาหารฏฺฐิติกา สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร ดังนี้ ด้วยเหตุนั้นนั่นแลปัญหาเหล่านั้นจึงชื่อว่า กุมารปัญหา พระศาสดาทรงมีพระทัยโปรดปรานเพราะการพยากรณ์ปัญหาของเธอ จึงทรงอนุญาตการอุปสมบท ด้วยเหตุนั้น อุปสมบทนั้นจึงชื่อว่า ปัญหพยากรณอุปสมบท อุปสมบทด้วยการพยากรณ์ปัญหา" [5] พระยาชัยวิชิตวิศิษฏ์ธรรมธาดา (ขำ ณ ป้อมเพชร์)
นางพิศ บุนนาค สมรสกับ พันตำรวจเอก พระอดิศักดิ์อภิรัตน์ (เต็มสุริยวงศ์ บุนนาค) บุตรชายของ พลโท เจ้าพระยาสุรวงศ์วัฒนศักดิ์ หลวงวิชิตอัคนีนิภา (ขาว ณ ป้อมเพชร์) นายเข็ม ณ ป้อมเพชร์ นางสารี ปุณศรี สมรสกับ หลวงศรีราชบุรุษ (แปลง ปุณศรี) ท่านผู้หญิงพูนศุข พนมยงค์ สมรสกับ ศาสตราจารย์ ดร. ปรีดี พนมยงค์ รัฐบุรุษอาวุโส อดีตผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ นายกรัฐมนตรีคนที่ 7 ของประเทศไทย นางอัมพา สุวรรณศร (เป็นยายของ ผศ.ดร.พิมพ์เพ็ญ เวชชาชีวะ ภริยาอภิสิทธิ์ เวชชาชีวะ นายกรัฐมนตรีคนที่ 27 ของประเทศไทย) สมรสกับ ศาสตราจารย์ประมูล สุวรรณศร นางเพียงแข สุนทร-วิจารณ์(2458 - 2531:73 ปี) สมรสกับ ศาสตราจารย์เย็น สุนทร-วิจารณ์ นางสาวนวลจันทร์ ณ ป้อมเพชร์ เด็กหญิงเภา ณ ป้อมเพชร์ นางอุษา สุนทรวิภาต นายอานนท์ ณ ป้อมเพชร์ นายชาญชัย ณ ป้อมเพชร์ ลำดับการสืบราชสันตติวงศ์ตองงา
ในรัฐธรรมนูญ ค.ศ. 1875 ได้กำหนดให้ลำดับการสืบราชสันตติวงศ์นั้นเป็นของสิทธิของบุตรหัวปีและให้สิทธิ์กับรัชทายาทที่เป็นผู้ชายก่อน หากไม่มีรัชทายาทที่เป็นผู้ชาย ผู้หญิงสามารถขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระราชินีได้ โดยผู้ที่สามารถสืบต่อสันตติวงศ์ได้อย่างถูกต้องตามกฎหมายต้องสืบเชื้อสายมาจากพระราชโอรสของสมเด็จพระเจ้าจอร์จ ตูโปอูที่ 1 2 พระองค์คือเจ้าชายเตวิตา อังกา มกุฎราชกุมารและเจ้าชายอูเอลิงาโตนี งู เท่านั้น หากเชื้อพระวงศ์ที่มีสิทธิ์สืบราชสันตติวงศ์พระองค์ใดอภิเษกสมรสโดยไม่ได้รับความเห็นชอบจากพระมหากษัตริย์จะหมดสิทธิ์การสืบราชสมบัตืในทันที อรชุน
วันหนึ่งระหว่างที่อรชุน อยู่ในตำหนักบนสวรรค์ นางอุรวศีได้เข้ามายังห้องของอรชุน และต้องการเสพสมกับอรชุน แต่อรชุนปฏิเสธเพราะนางอุรวศี เคยแต่งงานกับท้าวปุรูรพ ปฐมกษัตริย์แห่งจันทรวงศ์ ซึ่งเป็นบรรพบุรุษของตน นางอุรวศีจึงสาปให้อรชุนกลายเป็นขันที ไปตลอดชีวิต แต่พระอินทร์ได้ขอให้นางผ่อนผันคำสาป นางจึงลดให้เหลือแค่ปีหนึ่ง อรชุนจึงต้องกลายเป็นขันทีหนึ่งปี นั่นคือในปีสุดท้ายของการเนรเทศ พระแม่มีนากษี
พระแม่มีนากษีทรงยกเลิกธรรมเนียมที่ฝ่ายหญิงต้องนำของหมั้นไปให้แก่ฝ่ายชาย และทรงยกเลิกพิธีการบูชาพระอินทร์ โดยพระนางกล่าวว่า การบูชาพระอินทร์ไม่ได้สร้างความเจริญอะไรเลย ฝ่ายพระอินทร์เมื่อทรงรับรู้และพิโรธเป็นอย่างมาก ได้ส่งกองทัพเทวดามาสร้างความวุ่ยวายในนครปาณฑิยัน แต่พระศิวะทรงทราบเสียก่อนจึงทรงแปลงองค์เป็นบุรุษมาช่วยพระแม่มีนากษีจนได้รับชัยชนะ หลังจากนั้นพระแม่มีนากษัยกทัพขึ้นไปบนนครอมรวดีของพระอินทร์ เมื่อเหล่าเทวดาทราบก็หนีกันอลหม่าน ฝ่ายพระอินทร์จึงหนีไปเขาไกรลาสเพื่อขอความช่วยเหลือจากพระศิวะ เมื่อพระแม่มีนากษีทราบข่าวจากนารทมุนี จึงออกติดตามไปยังเขาไกรลาส แต่โคนนทิออกมาห้ามไว้ จึงถูกพระแม่มีนากษีทำร้ายจนสาหัส ร้อนถึงพระศิวะจึงทรงออกมาพบกับพระแม่มีนากษี เมื่อพระแม่มีนากษีทรงพบพระศิวะก็ทรงตกหลุมรักในทันทีและทำให้พระถันที่สามของพระนางหายไป คำสาปของพระศิวะได้หมดสิ้นไป และทรงได้วิวาห์กับพระศิวะอีกครั้งในรูปพระสุนทเรศวร อนินทิตา อาขุบุตร
หลังการสวรรคตของรัชกาลที่ 6 นางสาวอนินทิตาได้เป็นหนึ่งในพระพี่เลี้ยงที่ทำหน้าที่ในการบภิบาลสมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี พระราชธิดาเพียงพระองค์เดียวของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และนางสาวอนินทิตายังได้รับพระราชทานเงินเลี้ยงชีพตามที่มีรายชื่ออยู่ในพระราชพินัยกรรมของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เดือนละ 120 บาท ตลอดมาจนกระทั่งออกจากวังเพื่อทำการสมรสกับ พลตำรวจตรี เนื่อง อาขุบุตร เมื่อวันที่ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2474 จึงได้งดจ่ายเงินดังกล่าว สมิทธิ์ อารยะสกุล
โอ๊ค ได้คบหากับ ปาณิสรา พิมพ์ปรุ หรือ โอปอล์ ดีเจชาวไทย โดยจัดพิธีหมั้นและจดทะเบียนสมรสเมื่อวันที่ 23 มีนาคม 2557 ที่บ้านของฝ่ายว่าที่เจ้าสาว และมีพิธีฉลองมงคลสมรสนั้นขึ้นเมื่อวันที่ 6 เมษายน 2557 ณ โรงแรมพลาซ่าแอททินี , ปัจจุบันทั้งคู่มีลูกฝาแฝดชาย-หญิง ชื่อว่าน้องอลิน-อรัญ ปางปฐมบัญญัติ
ต่อมาบิดามารดาอยากให้สึกมาดูแลสมบัติของตระกูล พระสุทินยังยินดีในพรหมจรรย์ บิดามารดาจึงออกอุบายต่างๆเพื่อให้พระสุทินสึกออกมาเช่นเอาทรัพย์มาล่อ นำภรรยาเก่ามาแต่งตัวสวยให้พระสุทินหลงใหลแต่ไม่สำเร็จ ต่อมามารดาพระสุทินได้รอให้ภรรยาเก่าของพระสุทินมีระดู(ประจำเดือน)ซึ่งกำหนดจะมีบุตร จึงพางนางไปหาพระสุทินที่ป่ามหาวัน นิมนต์ให้สึกแต่พระสุทินก็ไม่ยินยอมอีก มารดาจึงขอพืชพันธุ์ไว้สืบสกุลเพราะหากไม่มีผู้สืบสกุล ทรัพย์สินทั้งหมดจะถูกยึดตามธรรมเนียมของแคว้นวัชชี พระสุทินจึงคิดว่าพอทำได้เพราะไม่มีการบทบัญญัติสิกขาห้ามเสพเมถุน จึงได้ร่วมประเวณีกับภรรยาเก่าตามคำขอร้องและได้บุตรชายคนหนึ่งเรียกว่า เจ้าพืช ภรรยาของพระสุทินจึงถูกเรียกว่า มารดาของเจ้าพืช ต่อมาในภายหลังทั้งสองมารดาลูกก็ได้ออกบวชบรรลุเป็นพระอรหันต์  พระนางฮ็อนจ็อง
พระนางฮ็อนจ็อง (; 966 – 1 กรกฏาคม 992) พระนามเดิมคือ ฮวังโบซ็อล หรือ เจ้าหญิงซ็อล เป็นพระราชธิดาพระองค์ที่สองของพระเจ้าแทจงกับพระชายาซ็อนอึย พระองค์ประสูติที่พระราชวังมย็องบก เมืองฮวังจู พระองค์พร้อมกับพี่น้องเป็นเด็กกำพร้าเนื่องจากพระบิดาและพระมารดาของพระองค์สิ้นพระชนม์ในระหว่างการเกิดความวุ่นวายในรัชสมัย พระเจ้าควางจงแห่งโครยอ พระราชาลำดับที่ 4 พระนางซินจองพระอัยกีจึงได้เป็นผู้เลี้ยงดูพระองค์พร้อมกับพี่น้อง เมื่อพระองค์มีพระชนมายุได้ 15 ชันษา พระองค์และเจ้าหญิงซูได้อภิเษกกับ พระเจ้าคย็องจง พระราชาลำดับที่ 5 พระองค์จึงได้พระนามใหม่ว่า ฮ็อนจ็อง ฮวังฮู พระมเหสีองค์ที่ 4 และเจ้าหญิงซูมีพระนามใหม่ว่า ฮ็อนแอ ฮวังฮู พระมเหสีองค์ที่ 3 ของ พระเจ้าคย็องจง ปี ค.ศ. 981 พระเจ้าคยองจงสิ้นพระชนม์พระองค์และพระนางฮ็อนแอจึงได้เสด็จกลับพระราชวังมยองบกไม่นานหลังจากที่พระองค์เสด็จกลับพระราชวังมย็องบกพระนางซินจ็องพระอัยกีก็สิ้นพระชนม์ขณะที่ประทับที่วังมยองบกพระองค์ได้พบกับเจ้าชายวังอุกแห่งเมืองคยองจูทั้งสองพระองค์มีความรักต่อกันต่อมาพระองค์จึงได้อภิเษกกับเจ้าชายวังอุกและมีพระราชโอรสคือ เจ้าชายวังซุน หลังจากพระนางประสูติเจ้าชายวังซุนพระนางก็สิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 992 และปี ค.ศ. 993 เจ้าชายวังอุกก็สิ้นพระชนม์ พระนางฮ็อนแอจึงได้เลี้ยงดูเจ้าชายวังซุน พรรณวดี จุฑารัตนกุล
ท่านผู้หญิงพรรณวดี จุฑารัตนกุล (สกุลเดิม: สุวรรณรัฐ) เป็นนางสนองพระโอษฐ์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๙ ท่านผู้หญิงพรรณวดี เป็นบุตรีของนายพ่วง สุวรรณรัฐ อดีตปลัดกระทรวง และรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงมหาดไทย และ ท่านผู้หญิงประสารสุวรรณ สุวรรณรัฐ (นามเดิม หม่อมราชวงศ์ประสารสุวรรณ ทองแถม บุตรีหม่อมเจ้าทองเชื้อธรรมชาติ ทองแถม พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทองแถมถวัลยวงศ์ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ กับหม่อมเจ้าเม้า รองทรง)  ษรฉัตร สหัชธนชัย
ษรฉัตร สหัชธนชัย ชื่อเดิม : พรนภา เทพทินกร (ชื่อเล่น สุ่ย) เริ่มเข้าสู่วงการด้วยการประกวดนางสาวไทย ปี 2535 เข้ารอบ 10 คนสุดท้าย ต่อมาประกวดมิสไทยแลนด์อินเตอร์เนชั่นแนล ได้เป็นตัวแทนสาวไทยไปประกวดนางงามนานาชาติ ปี 1992 ที่ญี่ปุ่น ต่อมาปี 2536 เข้าประกวดมิสไทยแลนด์เวิลด์ และได้ตำแหน่งรองอันดับ 4 ไปครอง จากนั้นเป็นตัวแทนสาวไทยไปประกวด มิสไชนิสอินเตอร์เนชั่นแนล ปี 1994 ณ ประเทศฮ่องกง และได้เป็นมิสไชนิสอินเตอร์เนชั่นแนลสัญชาติไทยคนแรกในประวัติศาสตร์ ก่อนที่จะมีผลงานด้านละครออกมาหลายเรื่อง เธอมีชื่อเสียงอีกครั้งจากการออกพ็อกเก๊ตบุ๊ค “รักรสแซ่บ” ปัจจุบันมีผลงานทั้งพิธีกรและละครให้ติดตามกันอย่างต่อเนื่อง ล่าสุด ละครที่เพิ่งจบไปคือ เรื่องเงารักลวงใจ...เธอแต่งงานกับ คุณ บูรพากรณ์ มุสิกสินธร หนุ่มนอกวงการและเพิ่งคลอดลูกคนแรกเป็นบุตรชายเมื่อวันที่ 28 กันยายน พ.ศ. 2556 อี อู
พระองค์มีอุปนิสัยที่แตกต่างออกไปจากเจ้าชายอี ก็อน พระเชษฐา ด้วยยังธำรงความเป็นเกาหลีได้ดีกว่าจนเป็นพระโอรสองค์โปรดของพระชนก ขณะที่พระเชษฐาเสกสมรสกับสตรีสามัญชาวญี่ปุ่น พระองค์ได้เสกสมรสกับสตรีเกาหลีชื่อ พัก ชัน-จู (, ; 11 ธันวาคม 2457 – 13 กรกฎาคม 2538) หลานสาวของมาร์ควิสพัก ย็อง-ฮโย พระภัสดาในเจ้าหญิงย็องฮเย  สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา
ต่อมาในวันที่ 13 มกราคม พ.ศ. 2466 พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานยศ นายพันโท ผู้บังคับการพิเศษกรมทหารราบที่ 3 มหาดเล็กรักษาพระองค์แก่สมเด็จพระบรมราชินี และเนื่องในวันเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 21 พรรษาของสมเด็จพระบรมราชินีในวันที่ 10 มิถุนายน พ.ศ. 2466 ได้ทรงพระราชนิพนธ์โคลงอำนวยพรพระราชทานแด่สมเด็จพระบรมราชินี ซึ่งปรากฏอยู่ในพระราชนิพนธ์เรื่องลิลิต นารายณ์สิบปาง และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการแสดงละครเรื่อง พระร่วง ซึ่งทรงร่วมเล่นกับผู้มีบรรดาศักดิ์และข้าราชการที่ทรงคัดเลือกด้วยพระองค์เอง โดยทรงรับบทเป็นนายมั่น ปืนยาว[9] พรานป่า เพื่อนำเงินขายบัตรไปซื้อเรือรบหลวง เป็นเรือที่ทันสมัยที่สุดในสมัยนั้น ปัจจุบันได้ปลดประจำการแล้วชื่อเรือรบหลวงพระร่วง และในการแสดงครั้งนั้นทำให้สตรีอีกผู้หนึ่งเข้ามาสู่พระชนม์ชีพของพระองค์ คือ นางสาวติ๋ว อภัยวงศ์ ซึ่งต่อมาได้รับพระราชทานพระนามใหม่ว่า เจ้าจอมสุวัทนา[10] (ภายหลังคือพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี) พระครรภ์ของสมเด็จพระบรมราชินีก็ไม่สามารถมีพระราชโอรสได้เนื่องจากตกเสียไม่เป็นพระองค์ ในระหว่างแปรพระราชฐานไปประทับ ณ พระที่นั่งสมุทรพิมาน พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ทำให้พระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเสียพระราชหฤทัยเป็นอันมาก แม้กระนั้นก็ยังทรงดูแลสมเด็จพระบรมราชินีด้วยทรงเป็นห่วงเป็นที่ยิ่ง เล่ากันว่า สะพานที่พระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ซึ่งเป็นสะพานไม้สักทอดยาวจากตัวพระตำหนักลงสู่ทะเล โดยมีหลังคาคลุมทางเดินตลอดนั้น รัชกาลที่หกทรงสร้างสำหรับสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจีเสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรทะเล เรียกได้ว่าพระบาทไม่ต้องพื้นดินเลย พระยาพิจารณาปฤชามาตย์ (สุหร่าย วัชราภัย)
นางสารนัยประสาสน์ (เกษม วัชราภัย ณ สงขลา) สมรสกับ หลวงสารนัยประสาสน์ (ธัญญา ณ สงขลา) อดีตผู้พิพากษาหัวหน้าคณะในศาลฎีกา และผู้ทรงคุณวุฒิด้านกฎหมายที่ดิน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ บุตรพระยาปทุมเทพภักดี (ธน) เจ้าเมืองตราด อุบลราชธานี และสุรินทร์ นายกระแสร์ วัชราภัย สมรสกับ นางปฏดา ปันยารชุน ธิดาพระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน) ผู้บังคับการวชิราวุธวิทยาลัย ปลัดทูลฉลองกระทรวงศึกษาธิการ นายกสมาคมหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี
แต่ภายหลังก็ถูกถอดถอนหมั้นลง โดยให้เหตุผลว่า "พระราชอัธยาศัยมิได้ต้องกัน" และถูกจำสนมในพระบรมมหาราชวังตลอดรัชกาล ภายหลังพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวกษัตริย์องค์ต่อมา จึงมีพระบรมราชโองการให้ปลดปล่อยพระองค์ออกจากพระบรมมหาราชวังขณะมีพระชันษา 33 ปี และพระราชทานวังที่ประทับนาม "พระกรุณานิวาสน์"  ชลาศัย ขวัญฐิติ
ในปี พ.ศ. 2537 ได้เสกสมรสกับหม่อมเจ้าฐิติพันธุ์ และกลายมาเป็นที่รู้จักโดยทั่วของสังคม ซึ่งเปรียบเสมือนเป็นการพลิกชีวิต จนได้ถูกเปรียบเทียบว่าเป็น ""ซินเดอเรลลาเมืองไทย"" แต่สาเหตุแห่งการแต่งงานครั้งนี้ชลาศัยได้ออกมาพูดว่า "ท่านกบต้องการเอาชนะตนโดยไม่ให้ตนหนีเที่ยวอีก ส่วนตนก็เพื่อต้องการเอาชนะหม่อมคนอื่น ๆ ที่คอยว่าตน และการแต่งงานครั้งนี้ก็ไม่ได้มาจากความรักเลย" ท่ามกลางความรู้สึกไม่รักมาแต่เดิม ประกอบกับตนเองเองกำลังมีความรักกับนายอุเทศ ชุปวา อยู่แล้ว ซึ่งเป็นแฟนหนุ่ม ที่มีอาชีพขายเกาลัดที่เยาวราช จึงได้หนีออกจากวังมาพบปะกับนายอุเทศอยู่บ่อยครั้ง  สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระปีติโสมนัสอย่างพ้นประมาณ ทรงเฝ้ารอพระประสูติการของพระหน่อพระองค์แรกอย่างจดจ่อ ด้วยทรงคาดหวังว่าจะประสูติเป็นพระราชโอรส ซึ่งพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ได้มีพระดำรัสเกี่ยวกับเรื่องนี้ความว่า "...เมื่อฉันตั้งครรภ์เจ้าฟ้า ล้นเกล้าฯ ก็ทรงโสมนัส ทรงคาดคิดว่าจะได้เป็นชาย ได้ราชสมบัติสืบต่อจากพระองค์ เมื่อยังมีพระอนามัยดีอยู่ ก็มีรับสั่งอย่างสนิทเสน่หาทรงกะแผนการชื่นชมต่อพระเจ้าลูกยาเธอที่จะเกิดใหม่..."[7] ทั้งยังทรงพระราชนิพนธ์บทกล่อมบรรทมสำหรับสมโภชเดือนพระราชกุมารประกอบทำนองปลาทองไว้ล่วงหน้าอีกด้วย [note 1] อนินทิตา อาขุบุตร
อนินทิตา นาวีเสถียร ได้สมรสกับ พลตำรวจตรีเนื่อง อาขุบุตร เมื่อวันที่ 3 พฤษภาคม พ.ศ. 2474 โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าดิศวรกุมาร กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงประกอบพิธีสมรสประทานที่วังวรดิศ ทั้งสองมีบุตร-ธิดาด้วยกันทั้งหมด 7 คน ได้แก่ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทิพยสัมพันธ์
หม่อมเจ้าทิพยสัมพันธ์ อภิเษกสมรสกับ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2443 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ กรุณาพระราชทานน้ำสังข์ในพิธีอภิเษกสมรส ณ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท พระบรมมหาราชวัง ในตอนค่ำวันเดียวกันนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระสัมพันธวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพรรณราย และเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ ออกไปส่งตัวท่านหญิงที่วังนางเลิ้ง[6] อันเป็นวังที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานเป็นที่ประทับ[7] พระราธเถระ
“ ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ระลึกได้ พระเจ้าข้า คือ วันหนึ่ง ข้าพระองค์ได้เข้าไปบิณฑบาตในเมืองราชคฤห์ พราหมณ์ผู้นี้เคยได้ถวายอาหารข้าวสุกแก่ข้าพระองค์ ทัพพีหนึ่ง พระเจ้าข้า” พระบรมศาสดา ได้สดับแล้วตรัสยกย่องพระสารีบุตรเถระว่า เป็นผู้มีความกตัญญูกตเวที แล้วมอบราธพราหมณ์ให้ท่านเป็นพระอุปัชฌาย์ ดำเนินการบวชให้ และทรงประกาศยกเลิกการอุปสมบทด้วยวิธีไตรสรณคมน์ ที่พระองค์ทรงอนุญาตไว้แต่เดิมแล้ว ทรงอนุญาตการอุปสมบทด้วยวิธีญัตติจตุตถกรรมอันเป็นวิธีอุปสมบทโดยมีสงฆ์เป็นใหญ่ พระสารีบุตรเถระเป็นพระอุปัชฌาย์รูปแรกและพระราธะเป็นภิกษุผู้ได้รับการอุปสมบทด้วยวิธีนี้เป็นรูปแรก การอุปสมบทด้วยวิธีญัตติจตุตถกรรมนี้ได้ถือปฏิบัติสืบทอดมาจนถึงปัจจุบัน สุรเกียรติ์ เสถียรไทย
สุรเกียรติ์ เสถียรไทย สมรสกับดร. ท่านผู้หญิงสุธาวัลย์ เสถียรไทย ธิดาหม่อมราชวงศ์บุษบา สธนพงศ์ กับหม่อมหลวงทวีสันต์ ลดาวัลย์ อดีตราชเลขาธิการและอดีตองคมนตรี มีบุตร 1 คน คือ ดร.สันติธาร เสถียรไทย พระองค์เจ้านโรดม วิชรา
พระองค์เจ้านโรดม วิชรา ทรงสามารถรับสั่งภาษาฝรั่งเศส ภาษาอังกฤษ และภาษาสเปนได้ พระองค์เสกสมรสครั้งแรกกับเทพ สมพารา เมื่อวันที่ 29 มิถุนายน ค.ศ. 1966 ต่อมาภายหลังได้ทรงหย่า และเสกสมรสใหม่กับอีฟ ดูมงต์ (Yves Dumont) ซึ่งเป็นประธานของ "Champagne laurent perrier" และมีพระโอรสด้วยกัน 1 พระองค์ เจ้าแก้วนวรัฐ
โอรสและธิดาพระฉายาลักษณ์พระอิสรริยยศพระนามเจ้ามารดาประสูติสุรคตพระสถานภาพเจ้าอุตรการโกศล1. เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่)เจ้าจามรีวงศ์พ.ศ. 242320 มีนาคม พ.ศ. 2456 (33 ปี)สมรสกับ เจ้าบัวชุม ณ เชียงใหม่ ไม่มีโอรส-ธิดาเจ้า2. เจ้าบัวทิพย์ ณ เชียงใหม่เจ้าจามรีวงศ์ไม่ปรากฏไม่ปรากฏ สมรสกับ ร้อยตรี เจ้ากุย สิโรรส มีธิดา 1 องค์ เจ้าสร้อยดารา สิโรรส สมรสกับ เจ้าราชภาคินัย (เมืองชื่น ณ เชียงใหม่) ไม่มีโอรส-ธิดาเจ้าราชบุตร3. เจ้าราชบุตร (วงศ์ตวัน ณ เชียงใหม่)เจ้าจามรีวงศ์7 พฤษภาคม พ.ศ. 242925 พฤษภาคม พ.ศ. 2515 (86 ปี) สมรสกับ เจ้าจันทร ณ เชียงใหม่ มีธิดา 1 องค์ เจ้าวงศ์จันทร์ คชเสนี สมรสกับ เจ้าภัทรา ณ เชียงใหม่ มีธิดา 2 องค์ เจ้าพงศ์แก้ว ณ ลำพูน เจ้าระวีพันธ์ สุจริตกุล สมรสกับ หม่อมศรีนวล ณ เชียงใหม่ ไม่มีโอรส-ธิดาเจ้า4. เจ้าพงษ์อินทร์ ณ เชียงใหม่หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่พ.ศ. 2447พ.ศ. 2532 (85 ปี) สมรสกับ หม่อมตระการ ณ เชียงใหม่ มีธิดา 1 องค์ เจ้าประไพพันธ์ สุขุมวาท สมรสกับ หม่อมจันทร์สม ณ เชียงใหม่ มีโอรส-ธิดา 4 องค์ เจ้าวงศ์สักก์ ณ เชียงใหม่ เจ้าสมพงษ์ ณ เชียงใหม่ เจ้าเติมศักดิ์ ณ เชียงใหม่ เจ้าพิมผกา รอดเจริญเจ้า5. เจ้าศิริประกาย ณ เชียงใหม่หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่ไม่ปรากฏไม่ปรากฏสมรสกับ เจ้ากาวิละวงศ์ ณ เชียงใหม่ มีโอรส-ธิดา 3 องค์ เจ้าพงษ์กาวิล ณ เชียงใหม่ เจ้าศิริกาวิล สิงหรา ณ อยุธยา เจ้ากอแก้วประกายกาวิล ณ เชียงใหม่เจ้า6. เจ้าอินทนนท์ ณ เชียงใหม่หม่อมบัวเขียว ณ เชียงใหม่พ.ศ. 2453พ.ศ. 2534 (81 ปี)สมรสกับ เจ้าสุคันธา ณ เชียงตุง มีโอรส-ธิดา 5 องค์ เจ้ารัตนนินดนัย ณ เชียงใหม่ เจ้าวิไลวรรณ ณ เชียงใหม่ เจ้าสรรพสมบูรณ์ ณ เชียงใหม่ เจ้าไพฑรูย์ศรี ณ เชียงใหม่ เจ้าวีระยุทธ ณ เชียงใหม่ โสภิตนภา ชุ่มภาณี
โสภิตนภาสมรสกับธิตินันท์ ชุ่มภาณี เมื่อวันที่ 29 มีนาคม พ.ศ. 2546 ณ วัดพระมหาไถ่ กรุงเทพมหานคร[1] มีบุตรชายคนหนึ่งชื่ออภินันท์ ชุ่มภาณี (ชื่อเล่น เบเน่;[3] 29 มีนาคม 2549)[1] ส่วนตัวเธอนับถือศาสนาพุทธ ขณะที่ครอบครัวฝั่งสามีนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก[3] พระนางคานธารี
เมื่อพระนางคานธารี รู้ว่าต้องอภิเษกกับท้าวธฤตราษฎร์ สามีตาบอด นางได้ตั้งสัตย์ปฏิญาณถวายความภักดี โดยใช้ผ้าผูกตาให้มืดมิดเหมือนสวามีชั่วชีวิต พระนางมีโอรส 100 คนและธิดาอีก 1 พระองค์ โดยมีทุรโยธน์ เป็นพี่ใหญ่ มีนิสัยอันธพาลชาติชั่ว เหมือนศกุนิผู้เป็นลุง กรมหลวงเทวินทรสุดา
ทั้งนี้พระองค์เสกสมรสกับใครหรือพระภัสดาเสียชีวิตไปก่อนหน้านั้น ไม่เป็นที่ปรากฏ ครั้นเมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี เสด็จเถลิงถวัลย์ราชสมบัติแล้ว ได้ทรงสถาปนาอั๋นพระมาตุจฉาขึ้นทรงกรมเป็น กรมหลวงเทวินทรสุดา หรือ เทพินทรสุดา สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี
พระนางเธอ พระองค์เจ้าสุนันทากุมารีรัตน์สิ้นพระชนม์ด้วยอุบัติเหตุเรือพระประเทียบล่ม ณ ตำบลบางพูด อำเภอปากเกร็ด จังหวัดนนทบุรี (ปัจจุบันนี้คือ วัดกู้) พร้อมด้วยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ โสภางคทัศนิยลักษณ์ อรรควรราชกุมารี พระราชธิดา และพระราชบุตรในพระครรภ์ซึ่งยังไม่ทราบว่าเป็นพระราชโอรสหรือพระราชธิดาอีกด้วย ระหว่างการตามเสด็จฯพระบรมราชสวามีแปรพระราชฐานไปประทับยังพระราชวังบางปะอิน ภายหลังการสิ้นพระชนม์ ทรงได้รับพระมหากรุณาโปรดเกล้าฯสถาปนาขึ้นเป็น สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี ดำรงพระฐานันดรศักดิ์พระอัครมเหสีพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว[1]